Wikipedia afwiki https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Media Spesiaal Bespreking Gebruiker Gebruikerbespreking Wikipedia Wikipediabespreking Lêer Lêerbespreking MediaWiki MediaWikibespreking Sjabloon Sjabloonbespreking Hulp Hulpbespreking Kategorie Kategoriebespreking Portaal Portaalbespreking TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 79 2964947 2964183 2026-09-04T05:57:58Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964947 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Europese Unie |volle_naam = |algemene_naam = Europa |beeld_vlag = Flag of Europe.svg |beeld_wapen = EU Insigna (blue).svg |simbool_tipe = Kenteken |beeld_kaart = Global European Union.svg |leuse = ''Unita in Diversitate''<ref>{{en}} {{cite book |last=Barnard |first=Catherine |title=The Substantive Law of the EU: The four freedoms |url=https://archive.org/details/substantivelawof02edbarn |edition=2 |date=Augustus 2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-929035-2 |page=[https://archive.org/details/substantivelawof02edbarn/page/447 447]}}</ref><ref name="EU-Symbols">{{en}} {{cite web |url=http://europa.eu/abc/symbols/motto/index_en.htm |title=United in diversity |accessdate=20 Januarie 2010 |work=Europa |publisher=Europese Kommissie |archive-url=https://web.archive.org/web/20121126225034/http://europa.eu/abc/symbols/motto/index_en.htm |archive-date=26 November 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.europarl.europa.eu/oeil/FindByProcnum.do?lang=en&procnum=REG/2007/2240 |title=European Parliament: The Legislative Observatory |accessdate=20 Januarie 2010 |work=Europa |publisher=Europese Kommissie}}</ref><br /><small>''([[Latyn]] vir: "In verskeidenheid verenig")''</small> |volkslied = ''Europese volkslied''<ref name="EU-Symbols" /><br /><small>''([[Afrikaans]]: "Lofsang aan die vreugde")''</small><br /><div class="center">[[Lêer:Anthem of Europe (US Navy instrumental short version).ogg]]</div> |amptelike_tale = [[Bulgaars]], [[Deens]], [[Duits]],<br />[[Engels]], [[Estnies]], [[Fins]],<br />[[Frans]], [[Grieks]], [[Hongaars]],<br />[[Italiaans]], [[Iers-Gaelies|Iers]], [[Kroaties]],<br />[[Lets]], [[Litaus]], [[Maltees]],<br />[[Nederlands]], [[Pools]], [[Portugees]],<br />[[Roemeens]], [[Slowaaks]], [[Sloweens]],<br />[[Spaans]], [[Sweeds]], [[Tsjeggies]] |hoofstad = {{vlagikoon|België}} [[Brussel]] <small>(''[[de facto]]'')</small><ref>{{en}} {{cite web |title=Brussels' EU capital role seen as irreversible |publisher=Euractiv.com |url=http://www.euractiv.com/pa/brussels-eu-capital-role-seen-ir-news-494302 |accessdate=28 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205095431/http://www.euractiv.com/pa/brussels-eu-capital-role-seen-ir-news-494302 |archive-date=5 Februarie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> {{Koördinate|50|51|N|4|21|O}} |latd = 50 |latm = 51 |latNS = N |longd = 4 |longm = 21 |longEW = O |grootste_stad = {{vlagikoon|Frankryk}} [[Parys]] |regeringsvorm = Polities-ekonomiese unie |leiertitels = • Europese Kommissie-president<br />• Europese Raad-president |leiername = [[Ursula von der Leyen]]<br />[[Charles Michel]] |oppervlak_rang = 7^de{{smallsup|(a)}} |oppervlak_grootte = |oppervlak = 4&nbsp;479&nbsp;968<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ee.html |title=European Union |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |date=26 Junie 2017 |accessdate=1 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615123528/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ee.html |archive-date=15 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |oppervlakmi² = 1&nbsp;729&nbsp;725 |persent_water = 3,08 |bevolking_skatting = 510&nbsp;284&nbsp;430<ref name="population">{{en}} {{cite web |url=http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |title=Eurostat – Population on 1 January 2016 |publisher=Europese Kommissie |accessdate=1 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408144604/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table |archive-date=8 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |bevolking_rang = 3^de{{smallsup|(a)}} |bevolking_skatting_jaar = 2017 |bevolking_sensus = |bevolking_sensus_jaar = |bevolkingsdigtheid = 113,9 |bevolkingsdigtheidmi² = 295 |bevolkingsdigtheidrang = - |BBP_PPP = $20&nbsp;745&nbsp;miljard<ref name="imf.org">{{en}} {{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/02/weodata/weorept.aspx?sy=2015&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=998&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=1&a=1&pr.x=72&pr.y=29 |title=IMF World Economic Outlook Database, Oktober 2016 |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |accessdate=1 Julie 2017 }}</ref> |BBP_PPP_rang = 2^de{{smallsup|(a)}} |BBP_PPP_jaar = 2017 |BBP_PPP_per_kapita = $40&nbsp;610<ref name="imf.org" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 18^de{{smallsup|(a)}} |BBP = $16&nbsp;970&nbsp;miljard<ref name="imf.org" /> |BBP_rang = 2^de{{smallsup|(a)}} |BBP_jaar = 2016 |BBP_per_kapita = $32&nbsp;348<ref name="imf.org" /> |BBP_per_kapita_rang = 15^de{{smallsup|(a)}} |onafhanklikheidstipe = Vorming |onafhanklikheidsgebeure = • [[Verdrag van Rome]]<br />• [[Verdrag van Maastricht]]<br />• [[Verdrag van Lissabon]] |onafhanklikheidsdatums = <br /><br />[[1 Januarie]] [[1958]]<br />[[1 November]] [[1993]] <br />[[13 Desember]] [[2007]] |MOI = {{wins}} 0,874<ref name="HDI">Bereken volgens die UNDP-data vir die lidlande met geweegde bevolking.</ref> |MOI_rang = 13^de/29^ste{{smallsup|(a)}} |MOI_jaar = 2017 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 31<ref name="eurogini">{{en}} {{cite web |title=Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC) |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12 |publisher=Eurostat Data Explorer |accessdate=1 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615003808/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12 |archive-date=15 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |Gini_rang = 16^de{{smallsup|(a)}} |Gini_jaar = 2015 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Euro]] (€); 6 ander |geldeenheid_kode = EUR; Eurosone |land_kode = |tydsone = WET, MET, OET{{smallsup|(b)}} |utc_afwyking = [[Greenwich-meridiaan|±0]], [[UTC+01:00|+1]], [[UTC+02:00|+2]] |tydsone_somer = WEST, MEST, OEST |utc_afwyking_DST = [[UTC+01:00|+1]], [[UTC+02:00|+2]], [[UTC+03:00|+3]] |internet_domein = [[.eu]]{{smallsup|(c)}} |skakelkode = |voetskrif = {{smallsup|(a)}} Indien beskou as 'n enkele entiteit.<br />{{smallsup|(b)}} Uitsluitend oorsese gebiede.<br />{{smallsup|(c)}} .eu verteenwoordig die hele EU; lidlande het ook hul eie TLDs.<br/><div class="center">Portaal [[Lêer:Portal.svg|20px]] [[Portaal:Europa|Europa]]</div> }} Die '''Europese Unie''' ('''EU''') is 'n internasionale organisasie van 27 [[Europa|Europese]] lande met [[politiek|politiese]], [[ekonomie]]se en [[reg|geregtelike]] samewerkingsooreenkomste. Die EU is in 1992 gestig deur die Verdrag van die Europese Unie (ook bekend as die [[Verdrag van Maastricht]]) en is die ''[[de facto]]'' opvolger van die ses-ledige Europese Ekonomiese Gemeenskap wat in 1957 gestig is. [[Lêer:Map-Europe-Outermost-regions-de.png|duimnael|links|Spesiale gebiede van die lidlande van die Europese Unie: {{sleutel|#000a9f|Europese Unie}} {{sleutel|#296dc0|Afhanklike gebiede}} {{sleutel|#078002|Oorsese gebiede}}]] [[Lêer:EU FTAs.svg|duimnael|links|Vryhandelsooreenkomste van die Europese Unie: {{sleutel|#003399ff|Europese Unie}} {{sleutel|#007300ff|Ooreenkoms in werking}} {{sleutel|#22b14cff|Ooreenkoms voorlopig in werking}} {{sleutel|#e0e0e0ff|Geen ooreenkoms gesluit nie}}]] Die EU is die grootste ekonomiese eenheid en een van die grootste politieke eenhede in die wêreld met 510 miljoen inwoners en 'n nominale BBP ([[Bruto binnelandse produk]]) van €14,9 ($17,0) biljoen in 2017.<ref name="imf.org" /> Die Unie is ook 'n enkelmark<ref>{{en}} EUROPA: ''Activities of the European Union: Internal Market.'' [http://europa.eu/pol/singl/index_en.htm europa.eu: ''Border-free Europe (single market)'']</ref> met 'n gemeenskaplike handelsooreenkoms, 'n gemeenskaplike [[landbou]]kundige en [[vissery]]-ooreenkoms en 'n streeksooreenkoms om armoedige streke by te staan.<ref>{{en}} [http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=916768 papers.ssrn.com: ''EU and US Perspectives on China’s Compliance with Transparency''], SSRN, deur [http://papers.ssrn.com/sol3/cf_dev/AbsByAuth.cfm?per_id=629289 Paolo Farah]. Besoek op 25 Januarie 2007.</ref> Die EU het ook die [[Euro]] as gemeenskaplike geldeenheid voorgestel, wat deur 21 lede aanvaar is. Burgers van EU-lidmaatlande is ook burgers van die Europese Unie. Dit beteken dat hulle in ander lidlande kan werk, woon, reis en belê, alhoewel daar sommige beperkings is rakende nuwe lede. Paspoortbeheer by die grense van die meeste lidlande is deur die [[Schengen-ooreenkoms]] afgeskaf.<ref>Sien asb. {{en}} [http://ec.europa.eu/home-affairs/policies/borders/borders_schengen_en.htm ec.europa.eu: ''Schengen: Europe without internal borders''], Europa. (Laaste besoek 31 Mei 2012)</ref> Die Verenigde Koninkryk het op [[31 Januarie]] [[2020]] die eerste lidstaat geword wat die EU verlaat het.<ref>{{en}} {{cite news|last1=Rawlinson|first1=Kevin|last2=Topping|first2=Alexandra|last3=Murphy|first3=Simon|last4=Henley|first4=Jon|last5=Murray|first5=Jessica|last6=Freedland|first6=Jonathan|last7=Rawlinson|first7=Kevin|date=1 Februarie 2020|title=Brexit day: end of an era as United Kingdom leaves EU – as it happened-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/politics/live/2020/jan/31/brexit-day-britain-prepares-leave-eu-live-news-updates|accessdate=8 Junie 2020|issn=0261-3077}}</ref> Die hoofstede van die Europese Unie is [[Brussel]] in [[België]], [[Luxemburg (stad)]] in [[Luxemburg]] en [[Straatsburg]] in [[Frankryk]]. Die Europese Unie het tans 24 [[Amptelike taal|amptelike tale]]. == Geskiedenis == [[Lêer:EU Constitution Ratification Map.svg|duimnael|links|Ratifikasie van die Grondwet vir Europa: {{sleutel|#A0E200|Ja – Deel van die toetreding onderhandel}} {{sleutel|#7BA800|Ja – Parlement}} {{sleutel|#617E08|Ja – Referendum}} {{sleutel|#C22929|Nee – Referendum}} {{sleutel|#FEBBBB|Referendum gekanselleer}} {{sleutel|#00AAE2|Parlement gekanselleer}}]] [[Lêer:Lisbon Treaty ratification progress.gif|duimnael|links|Ratifikasie vooruitgang van die Verdrag van Lissabon in die Europese Unie.]] Die idee het reeds tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] pos gevat dat [[Europese integrasie]] die enigste manier was om af te reken met die vergaande [[nasionalisme]] wat die kontinent tot dan toe geteister het. In 1943 het die regerings van [[Nederland]], België en Luxemburg in ballingskap in [[Londen]] die [[Benelux]] gestig.<ref>{{nl}} {{cite web |url=http://www.benelux.int/nl/benelux-unie/tijdlijn |title=Geschiedenis van de Benelux |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427125419/https://www.benelux.int/nl/benelux-unie/tijdlijn/ |archive-date=27 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Frankryk wou aanvanklik ook aansluit maar die Franse regering het die voorwaarde gestel dat die [[Verenigde Koninkryk]] ook lid sou word, maar hulle het geweier. === Verdrag van Parys: die EGKS === Ná die oorlog het die geallieerde lande Duitsland se vervaardiging van kole en staal aanvanklik beperk omdat hulle 'n nuwe Duitse bewapening as 'n gevaar gesien het. Dit het nogtans ook die ekonomiese herstel van die kontinent verhinder. In Frankryk het mense soos Jean Monnet en [[Robert Schuman]] Europese integrasie as 'n oplossing vir hierdie probleem gesien. In Duitsland het hulle van [[Konrad Adenauer]] steun gekry en in Italië van [[Alcide De Gasperi]]. Robert Schuman het in 'n toespraak in 1950 die sogenaamde Schumanplan aangebied, waarin die mag oor vervaardiging van kole en staal aan 'n supranasionale outoriteit bo die nasionale owerhede afgegee sou word. 'n Jaar later is die Europese Gemeenskap vir Kole en Staal (EGKS) opgerig deur ondertekening van die Verdrag van Parys deur België, Frankryk, [[Italië]], Luxemburg, Nederland en [[Wes-Duitsland]]. === Verdrag van Rome: die EEG === Die EGKS het so suksesvol geblyk dat in 1957 tot verdere integrasie besluit is. Die [[Verdrag van Rome]], ondergeteken deur dieselfde ses lande, het die [[Euratom]] en die [[Europese Ekonomiese Gemeenskap]] opgerig. In 1967 is die drie organisasies deur ondertekening van die Fusieverdrag saamgevoeg, waarna hulle verder gewerk het onder die naam Europese Gemeenskappe (EG). Dit het gelei tot die oprigting van die Europese Kommissie, die Europese Raad en die Europese Parlement. Die EEG was baie suksesvol en die ekonomie van die ses het gegroei. Ander lande is in 1957 genooi om ook deel te neem, maar die Verenigde Koninkryk het opnuut geweier en het in 1960 as alternatief 'n eie organisasie opgerig, die [[EFTA]], wat net op vryhandel gebaseer was en geen politieke integrasie nagestreef het nie. Die EFTA kon nogtans nie verhinder dat die Britse ekonomie, veral deur die dekolonisasie, in die 1960's groot probleme kry nie. === De Gaulle === [[Lêer:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|duimnael|Die Europese Kommissie in Brussel]] Die Franse president [[Charles de Gaulle]] het die ideeë van Schuman en Monnet oor supranasionalisme verwerp en het Frankryk enige tyd uit die EEG teruggetrek. Die ander vyf het nogtans nie opgegee nie. Frankryk keer terug omdat die Franse ekonomie dit nodig het, maar die planne vir meer supranasionalisme word bevries (die [[kompromis van Luxemburg]]). Die Verenigde Koninkryk verander ook sy planne en wou toetree. Aanvanklik blokkeer De Gaulle dit. === Eerste uitbreiding === In 1973 het [[Denemarke]], [[Ierland]] en die Verenigde Koninkryk lid geword van die EG. Die [[Noorweë|Noorse]] regering onderhandel ook met sukses, maar die lidmaatskap word in 'n referendum deur die bevolking afgewys. [[Griekeland]] het lid geword in 1981, [[Spanje]] en [[Portugal]] het ná hulle demokraties geword het in 1986 gevolg. === Verdrag van Maastricht: die EU === In hierdie tydperk het 'n verwarrende verskeidenheid aan (intergoewermentele) Europese organisasies bestaan. [[Altiero Spinelli]] het met sy Krokodilklub – met gedeeltelike sukses – probeer om verdere integrasie 'n hupstoot te gee. Hy oortuig die Franse president [[François Mitterrand]] om die Franse ''non'' teen verder integrasie en meer supransionalisme op te gee. In 1987 word die besluitneming versoepel en die [[Verdrag van Maastricht]], onderteken in 1992, het die oprigting van die Europese Unie beteken. Dit het die basis gelê vir verdere vorme van samewerking op die vlak van buitelandse- en veiligheidsbeleid, op die interne en geregsvlak, en in die vorming van die Ekonomiese en Monetêre Unie. === Tweede uitbreiding === Die einde van die [[Koue Oorlog]] bring groot veranderings. In 1990 is die [[Duitse Demokratiese Republiek]] opgehef en word hierdie gebied wat op papier altyd lid gewees het geïntegreer in die EU. Dit verloop nie sonder probleme nie. Die koppeling tussen die munte, die ERM, word onhoudbaar en die VK verlaat die ERM. In 1995 word [[Oostenryk]], [[Finland]] en [[Swede]] lede van die EU. Al drie was neutraal in die Koue Oorlog. Die Euro is in 2002 ingevoer, maar sommige lande het hul eie geldeenhede behou. === Derde uitbreiding === Tien nuwe lande het op [[1 Mei]] [[2004]] lede geword van die EU: [[Estland]], [[Hongarye]], [[Letland]], [[Litaue]], [[Malta]], [[Pole]], [[Siprus]], [[Slowenië]], [[Slowakye]] en [[Tsjeggië]]. Op [[1 Januarie]] [[2007]] het [[Bulgarye]] en [[Roemenië]] ook bygekom. Om te verseker dat die Unie na hierdie uitbreiding steeds goed bestuurbaar bly, is die [[Verdrag van Lissabon]] in 2007 onderteken. In [[2012]] het die Europese Unie die [[Nobelprys vir Vrede]] vir "60 jaar Vrede in Europa" ontvang.<ref>{{en}} {{cite web |title=The Nobel Peace Prize 2012 |publisher=Nobelprize.org |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/index.html |accessdate=6 Oktober 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701151527/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/index.html |archive-date=1 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 1 Julie [[2013]] het [[Kroasië]] by die EU aangesluit, sodat die EU nou in totaal uit 28 lidlande bestaan. Op 1 Januarie 2014 het die [[Franse oorsese gebiede|Franse oorsese gebied]] [[Mayotte]] deel van die EU-gebied geword. === Tydlyn === Tydlyn met die evolusie van die struktuur van die Europese Unie. {{Tydlyn Europese Unie}} == Lidlande == [[Lêer:EC-EU-enlargement animation.gif|duimnael|Lidlande volgens jare]] [[Lêer:EU states with applications.svg|duimnael|Kandidaatlande van die Europese Unie: {{sleutel|#003399|Lidlande}} {{sleutel|#2782bb|Kandidaatlande}} {{sleutel|#ef9b0f|Aansoek om lidmaatskap}} {{sleutel|#957101|Toetreding in 'n referendum verwerp (en [[Brexit]])}} {{sleutel|#953e20|Aansoek gevries}} {{sleutel|#553A26|Aansoek deur EG verwerp}}]] [[Lêer:Schengenzone.svg|duimnael|Lidlande van die [[Schengen-ooreenkoms]]: {{sleutel|#003399|Schengen-lidlande van die Europese Unie}} {{sleutel|#5bc6ff|Ander Europese Schengen-lidlande}} {{sleutel|#F29527|EU-lidlande wat slegs sommige Schengen-wette toepas (met uitsluiting)}} {{sleutel|#ffd617|EU-lidlande wat die Schengen-ooreenkoms nog nie geïmplementeer het nie (sonder uitsluiting)}} {{sleutel|#46a43b|Mikrostate buite die Schengen-ooreenkoms sonder grensbeheer}}]] [[Lêer:EU-Eastern Partnership.svg|duimnael|Oostelike vennootlande van die Europese Unie: {{sleutel|#003399|Europese Unie}} {{sleutel|#ff6600|Vennootlande}}]] [[Lêer:EU28-2013-Union for the Mediterranean.svg|duimnael|Lidlande van die Unie van die [[Middellandse See]]: {{sleutel|#003399|Lidlande van die Europese Unie}} {{sleutel|#c89601|Ander lidlande}}]] [[Lêer:EU and NATO.svg|duimnael|Europese lande volgens lidmaatskap: {{sleutel|#ffd617|Lidland van slegs die Europese Unie}} {{sleutel|#000|Lidland van slegs die [[NAVO]]}} {{sleutel|#039|Lidland van albei organisasies}}]] {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#ECECEC" ! scope="col" width=10% | Datum ! Geskiedenis van lidmaatskap van die EU ! scope="col" width=10% | No. |- ! scope="row" valign="center" | 1 Januarie 1957 | {{vlagland|België}}, {{vlagland|Wes-Duitsland}}^a, {{vlagland|Frankryk}}, {{vlagland|Italië}}, {{vlagland|Luxemburg}}, {{vlagland|Nederland}} | style="text-align: center;" | 6 |- ! scope="row" valign="center" | 1 Januarie 1973 | {{vlagland|Denemarke}}^b, {{vlagland|Ierland}}, {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} | style="text-align: center;" | 9 |- ! scope="row" valign="center" | 1 Januarie 1981 | {{vlagland|Griekeland}} | style="text-align: center;" | 10 |- ! scope="row" valign="center" | 1 Januarie 1986 | {{vlagland|Portugal}} en {{vlagland|Spanje}} | style="text-align: center;" | 12 |- ! scope="row" valign="center" | 1 Januarie 1995 | {{vlagland|Finland}}, {{vlagland|Oostenryk}}, {{vlagland|Swede}} | style="text-align: center;" | 15 |- ! scope="row" valign="center" | 1 Mei 2004 | {{vlagland|Estland}}, {{vlagland|Hongarye}}, {{vlagland|Letland}}, {{vlagland|Litaue}}, {{vlagland|Malta}}, {{vlagland|Pole}}, {{vlagland|Siprus}}^c, {{vlagland|Slowakye}}, {{vlagland|Slowenië}}, {{vlagland|Tsjeggië}} | style="text-align: center;" | 25 |- ! scope="row" valign="center" | 1 Januarie 2007 | {{vlagland|Bulgarye}} en {{vlagland|Roemenië}} | style="text-align: center;" | 27 |- ! scope="row" valign="center" | 1 Julie 2013 | {{vlagland|Kroasië}} | style="text-align: center;" | 28 |- ! scope="row" valign="center" | 31 Januarie 2020 | {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} verlaat die EU | style="text-align: center;" | 27 |} <small>^a Op [[3 Oktober]] [[1990]], het die deelstate of ''Länder'' van die voormalige [[Duitse Demokratiese Republiek]] tot die voormalige Bondsrepubliek Duitsland toegetree en outomaties deel van die EU geword.<br />^b [[Groenland]] het in [[1979]] outonoom van [[Denemarke]] geword en die Europese Gemeenskap in [[1985]] verlaat, na aanleiding van 'n klein referendum.<br />^c ''[[de facto]]'' is slegs die suidelike deel van Siprus 'n lidland van die EU. Die [[Turkse Republiek van Noord-Siprus]] is 'n [[Lys van omstrede gebiede|omstrede gebied]] en word net deur [[Turkye]] erken.</small> == Kandidaatlande == Amptelike kandidaatlande van die Europese Unie is [[Albanië]], [[Noord-Masedonië]], [[Montenegro]], [[Serwië]] en [[Turkye]]. Moontlike kandidaatlande is [[Bosnië en Herzegowina]] en [[Kosovo]]. Voormalige kandidaatlande is [[Noorweë]], [[Switserland]] en [[Ysland]]. == Bestuur == === Verdrae === Die EU is gegrondves op twee verdrae: die Verdrag betreffende die Europese Unie en die Verdrag betreffende die werking van die Europese Unie.<ref>Verdrag betreffende die werking van die Europese Unie, Artikel 1</ref> Daar is ook 'n aparte verdrag vir [[Euratom]]. === Instellings en ander liggame === Van die instellings van die Europese Unie is:<ref>Verdrag betreffende die Europese Unie, Artikel 13</ref> * Die [[Europese Kommissie]] * Die [[Europese Parlement]] * Die [[Europese Raad]] * Die [[Europese Rekenkamer]] * Die [[Europese Sentrale Bank]] * Die [[Hof van Justisie van die Europese Unie]] * Die [[Raad van die Europese Unie]] (ook die Raad van Ministers genoem) ==== Europese Parlement ==== Verspreiding van setels per land in die Europese Parlement:<ref>{{nl}} [http://www.europarl.europa.eu/members/expert/groupAndCountry.do?language=NL europarl.europa.eu: ''Leden per lidstaat en fractie // 7de zittingsperiode''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110128024346/http://www.europarl.europa.eu/members/expert/groupAndCountry.do?language=NL |date=28 Januarie 2011 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#DDDDDD" align="right" ! Land ! 1952 !! 1958 !! 1973 !! 1979 !! 1981 !! 1986 !! 1990 !! 1994 !! 1995 !! 2004 !! 2007 !! 2009 !! 2011 !! 2013 !! 2014 !! 2022 |- bgcolor="#DDDDDD" align="right" class="unsortable" | align="left"| {{vlagland|Europese Unie}} | '''78''' || '''142''' || '''198''' || '''410''' || '''434''' || '''518''' || '''536''' || '''567''' || '''626''' || '''732''' || '''785''' || '''736''' || '''754''' || '''766''' || '''751''' || '''705''' |- align="right" | align="left"| {{vlagland|België}} | 10 || 14 || 14 || 24 || 24 || 24 || 24 || 24 || 25 || 25 || 24 || 22 || 22 || 22 || 21 || 21 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Duitsland}} | 18 || 36 || 36 || 81 || 81 || 81 || 99 || 99 || 99 || 99 || 99 || 99 || 99 || 99 || 96 || 96 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Frankryk}} | 18 || 36 || 36 || 81 || 81 || 81 || 81 || 87 || 87 || 78 || 78 || 72 || 74 || 74 || 74 || 79 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Italië}} | 18 || 36 || 36 || 81 || 81 || 81 || 81 || 87 || 87 || 78 || 78 || 72 || 73 || 73 || 73 || 76 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Luxemburg}} | {{0}}4 || {{0}}6 || {{0}}6 || {{0}}6 || {{0}}6 || {{0}}6 || {{0}}6 || {{0}}6 || {{0}}6 || {{0}}6 || {{0}}6 || {{0}}6 || {{0}}6 || {{0}}6 || {{0}}6 || 6 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Nederland}} | 10 || 14 || 14 || 25 || 25 || 25 || 25 || 31 || 31 || 27 || 27 || 25 || 26 || 26 || 26 || 29 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Denemarke}} | || || 10 || 16 || 16 || 16 || 16 || 16 || 16 || 14 || 14 || 13 || 13 || 13 || 13 || 14 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Ierland}} | || || 10 || 15 || 15 || 15 || 15 || 15 || 15 || 13 || 13 || 12 || 12 || 12 || 11 || 13 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} | || || 36 || 81 || 81 || 81 || 81 || 87 || 87 || 78 || 78 || 72 || 73 || 73 || 73 || / |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Griekeland}} | || || || || 24 || 24 || 24 || 25 || 25 || 24 || 24 || 22 || 22 || 22 || 21 || 21 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Spanje}} | || || || || || 60 || 60 || 64 || 64 || 54 || 54 || 50 || 54 || 54 || 54 || 59 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Portugal}} | || || || || || 24 || 24 || 25 || 25 || 24 || 24 || 22 || 22 || 22 || 21 || 21 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Finland}} | || || || || || || || || 16 || 14 || 14 || 13 || 13 || 13 || 13 || 14 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Oostenryk}} | || || || || || || || || 21 || 18 || 18 || 17 || 19 || 19 || 18 || 19 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Swede}} | || || || || || || || || 22 || 19 || 19 || 18 || 20 || 20 || 20 || 21 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Estland}} | || || || || || || || || || {{0}}6 || {{0}}6 || {{0}}6 || {{0}}6 || {{0}}6 || {{0}}6 || 7 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Letland}} | || || || || || || || || || {{0}}9 || {{0}}9 || {{0}}8 || {{0}}9 || {{0}}9 || {{0}}8 || 8 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Litaue}} | || || || || || || || || || 13 || 13 || 12 || 12 || 12 || 11 || 11 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Malta}} | || || || || || || || || || {{0}}5 || {{0}}5 || {{0}}5 || {{0}}6 || {{0}}6 || {{0}}6 || 6 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Pole}} | || || || || || || || || || 54 || 54 || 50 || 51 || 51 || 51 || 52 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Slowakye}} | || || || || || || || || || 14 || 14 || 13 || 13 || 13 || 13 || 14 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Slowenië}} | || || || || || || || || || {{0}}7 || {{0}}7 || {{0}}7 || {{0}}8 || {{0}}8 || {{0}}8 || 8 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Tsjeggië}} | || || || || || || || || || 24 || 24 || 22 || 22 || 22 || 21 || 21 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Hongarye}} | || || || || || || || || || 24 || 24 || 22 || 22 || 22 || 21 || 21 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Siprus}} | || || || || || || || || || {{0}}6 || {{0}}6 || {{0}}6 || {{0}}6 || {{0}}6 || {{0}}6 || 6 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Bulgarye}} | || || || || || || || || || || 18 || 17 || 18 || 18 || 17 || 17 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Roemenië}} | || || || || || || || || || || 35 || 33 || 33 || 33 || 32 || 33 |- align="right" | align="left"| {{vlagland|Kroasië}} | || || || || || || || || || || || || || 12 || 11 || 12 |} ==== Europese Raad ==== [[Lêer:European Parliament Strasbourg Hemicycle - Diliff.jpg|duimnael|Vergadersaal van die Europese Parlement in Straatsburg]] [[Lêer:Europa building February 2016.jpg|duimnael|Gebou van die Europese Raad en die Raad van die Europese Unie in [[Brussel]], [[België]]]] [[Lêer:Europäischer Rechnungshof.jpg|duimnael|Die Europese Rekenkamer in [[Luxemburg (stad)|Luxemburg-stad]], [[Luxemburg]]]] [[Lêer:Frankfurt EZB.Nordwest-2.20141228.jpg|duimnael|Setel van die Europese Sentrale Bank in [[Frankfurt am Main]], [[Duitsland]]]] [[Lêer:Sign in front of the CJEU complex March 2023.png|duimnael|Hof van Justisie van die Europese Unie in Luxemburg]] {| class="wikitable centered" |- style="color:black; background-color:white;" | colspan="6" align="center" | Voorsitter van die Europese Raad (voor 2009) en van die Raad van die Europese Unie<ref>{{de}} [http://www.consilium.europa.eu/de/press/press-releases/2016/07/26-council-rotating-presidencies-revised-order/ consilium.europa.eu: ''Turnusmäßig wechselnder Ratsvorsitz: Beschluss über Änderung der Reihenfolge'']</ref> |- | colspan="6" align="center" | Jaar, Land (eerste ses maande, tweede ses maande) |- |2007 | [[Duitsland]], [[Portugal]] |2008 | [[Slowenië]], [[Frankryk]] |2009 | [[Tsjeggië]], [[Swede]] |- |2010 | [[Spanje]], [[België]] |2011 | [[Hongarye]], [[Pole]] |2012 | [[Denemarke]], [[Siprus]] |- |2013 | [[Ierland]], [[Litaue]] |2014 | [[Griekeland]], [[Italië]] |2015 | [[Letland]], [[Luxemburg]] |- |2016 | [[Nederland]], [[Slowakye]] |2017 | [[Malta]], [[Estland]] |2018 | [[Bulgarye]], [[Oostenryk]] |- |2019 | [[Roemenië]], [[Finland]] |2020 | [[Kroasië]], [[Duitsland]] |2021 | [[Portugal]], [[Slowenië]] |- |2022 | [[Frankryk]], [[Tsjeggië]] |2023 | [[Swede]], [[Spanje]] |2024 | [[België]], [[Hongarye]] |- |2025 | [[Pole]], [[Denemarke]] |2026 | [[Siprus]], [[Republiek Ierland|Ierland]] |2027 | [[Litaue]], [[Griekeland]] |- |2028 | [[Italië]], [[Letland]] |2029 | [[Luxemburg]], [[Nederland]] |2030 | [[Slowakye]], [[Malta]] |} ==== Ander instansies ==== Ander instansies is:<ref name="europa.eu">{{nl}} [http://europa.eu/institutions/index_nl.htm europa.eu: ''EU-instellingen en -organen'']</ref> * Die [[Europese Investeringsbank]] (met daarin inbegrepe die [[Europese Investeringsfonds]]). * Die [[Komitee van die Regio's]] verteenwoordig die regionale belang. * Die [[Europese Ekonomiese en Sosiaal Komitee]] adviseer oor die ekonomiese en sosiale beleid (hoofsaaklik die verhouding tussen werkgewers en werknemers). * Die [[Europese Ombudsman]], wat klagtes oor wanbeleid van EU-instellings ondersoek. ==== Agentskappe ==== Daar is ook nog baie EU-liggame, dikwels ingestel deur tweedegraadse wetgewing, wat opgerig is vir 'n spesiaal doel. Hierdie liggame word die [[agentskappe van die Europese Unie]] genoem.<ref name="europa.eu" /> === Wetgewingsprosedures === Daar is verskillende maniere waarop die Kommissie, die Parlement en die Raad tot [[Europese reg|Europese wetgewing]] kom, waarvan die belangrikste die [[gewone wetgewingsprosedure]] is. === Regsinstrumente === Die Europese Unie ken 'n aantal regsinstrumente, waarvan die belangrikste die [[Europese verordening]] en die [[Europese riglyn]] is. 'n Verordening het direkte regskrag, 'n riglyn moet eers in die nasionale wetgewing word deurgevoer. === Amptelike tale === Die 24 amptelike tale van die Europese Unie is:<ref>{{en}} [http://ec.europa.eu/languages/languages-of-europe/eu-languages_en.htm ec.europa.eu: ''Official EU languages'']</ref> {| colspan=7 | * [[Bulgaars]] * [[Deens]] * [[Duits]] | * [[Engels]] * [[Estnies]] * [[Fins]] | * [[Frans]] * [[Grieks]] * [[Hongaars]] | * [[Italiaans]] * [[Iers-Gaelies|Iers]] * [[Kroaties]] | * [[Lets]] * [[Litaus]] * [[Maltees]] | * [[Nederlands]] * [[Pools]] * [[Portugees]] | * [[Roemeens]] * [[Slowaaks]] * [[Sloweens]] | * [[Spaans]] * [[Sweeds]] * [[Tsjeggies]] |} == Verhouding tussen die EU en die lidlande == === Verdeling van die bevoegdhede === Die bevoegdhede van die Europese Unie ten opsigte van die lidlande is sedert die Verdrag van Lissabon<ref>Verdrag betreffende die werking van die Europese Unie, Eerste deel, Titel I</ref> uitdruklik vasgelê. Hulle word ingedeel in drie kategorieë: * Eksklusiewe bevoegdhede: net die EU kan op hierdie vlak optree. Die lidlande kan slegs die beslissings van die EU uitvoer. * Gedeelde bevoegdhede: sowel die EU as die lidlande kan wetgewend optree. As die EU wetgewing in hierdie sektore uitvaardig het die EU-reëls wel voorrang op die nasionale wette. Die meeste EU-bevoegdhede is van hierdie soort. * Ondersteunende, koördinerende en aanvullende bevoegdhede: soos die naam reeds sê mag die EU die beleid van die lidlande in hierdie sektore ondersteun, aanvul of koördineer. Die lidlande behou egter altyd die volledige wetgewende vryheid. Die EU mag op hierdie vlakke geen harmonisasie tussen die verskillende nasionale stelsels nastreef nie. Meestal kom hierdie soort bevoegdhede in die vorm van 'n finansiële bydrae van die EU. === Regsposisie === Die lidlande van die Europese Unie het mettertyd 'n aansienlike hoeveelheid [[soewereiniteit]] oorgedra aan die Europese Unie. Die Europese Unie het as sodanig meer mag as alle andere nie-soewereine streeksorganisasies. Op verskillende terreine begin die EU te lyk soos 'n [[bondstaat]] of 'n [[statebond]]. Die Unie bly egter gebaseer op verdrae tussen lidlande, waaruit volg dat die Unie slegs bestaan vanuit die wil van die lidlande. 'n Lidland kan op elk moment besluit om terug te trek uit die Unie en wysigings aan die verdrae moet deur alle lidlande individueel geratifiseer word. In hierdie opsig lyk die Europese Unie die mees op 'n statebond, wat in teenstelling tot 'n bondstaat nie soewerein is nie en dus ook slegs bestaan uit die grasie van die lidlande. 'n Statebond in die tradisionele betekenis van die woord het egter veel meer mag, veral op die vlak van buitelandse sake en defensie. Die meeste mense klassifiseer die Europese Unie daarom as 'n struktuur ''sui generis'', 'n unieke vorm van samewerking tussen lande. Sedert die ''Verdrag van Lissabon'' besit die Unie regspersoonlikheid.<ref>Verdrag betreffende die Europese Unie, Artikel 47</ref> Dit magtig die Unie om origens geensins wetgewend of andersins op te tree nie, buiten die bevoegdhede wat die lidlande van die EU in die verdrae aan hom toegedeel het. === Intergoewermentalisme en supranasionalisme === [[Lêer:Supranational European Bodies-en.svg|duimnael|Web van multilaterale ooreenkomste in Europa]] Binne die EU bestaan 'n spanningsveld tussen [[Intergoewermentalisme|intergoewermentele]] en [[Supranasionalisme|supranasionale]] tendense. Intergoewermentalisme is 'n metode van besluitneming in internasionale organisasies waarby die mag by die lidlande lê en beslissings met eenvormheid geneem moet word. Afgevaardigdes van die regerings of van gekose verteenwoordigings het uitsluitend adviserende of uitvoerende funksies. Die meeste internasionale organisasies het teenwoordig 'n intergoewermentele grondslag. Supranasionalisme is 'n ander metode van besluitneming. Hier lê die mag by onafhanklike afgevaardigdes van die regeringe of van gekose verteenwoordiginge. lidlande het nog steeds mag, maar moet hierdie mag deel met ander instansies. Bowendien word beslissings net by 'n meerderheid van stemme geneem. Dit kan dan ook gebeur dat 'n lidland, gedwonge deur ander lidlande, 'n beslissing teen sy wil moet uitvoer. Beide vorme van besluitneming het aanhangers binne die EU. Voorstanders van supranasionalisme redeneer dat dit die proses van integrasie kan versnel. Wanneer beslissings wat eenvormige goedkeuring van alle betrokke regerings vereis, kan dit jare duur voordat 'n besluit geneem word. Voorstanders van intergoewermentalisme argumenteer dat supranasionalisme die soewereiniteit en die demokratiese gehalte van afsonderlike lande in gevaar bring en meen dat die legitimiteit van gemeenskaplike besluite alleen afgelei kan word van die legitimiteit van die nasionale regerings. Frankryk is tradisioneel 'n voorstander van 'n intergoewermentele EU gewees. Dit geld ook vir euroskeptiese lande soos die Verenigde Koninkryk en Denemarke. Lande soos België, Duitsland en Italië neig meer na die supranasionale benadering. In die praktyk balanseer die EU tussen beide ekstreme. Hierdie balans is egter 'n moeisame kompromie, wat dikwels lei tot ingewikkelde besluitnemingsprosesse. == Sien ook == * [[Erasmusbaba]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/European-Union|title=European Union|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=11 Maart 2024}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|European Union|Europese Unie}} ; Amptelike inligting ---- * {{en}} [https://european-union.europa.eu/ Amptelike tuisblad] * {{en}} [https://www.europarl.europa.eu/ Europese Parlement] * {{en}} [https://www.consilium.europa.eu/ Raad van die Europese Unie] * {{en}} [https://commission.europa.eu/ Europese Kommissie] * {{en}} [https://curia.europa.eu/ Europese Raad] * {{en}} [https://www.ecb.europa.eu/ Europese Sentrale Bank] ; Afrikaanse persberigte ---- * [http://maroelamedia.co.za/debat/meningsvormers/daar-skuil-meer-agter-eu-as-ideologie/ Leopoldt Scholtz: ''Daar skuil meer agter EU as ideologie ''. In: ''Maroela Media'', 8 Februarie 2017] {{EU-lande}} {{G20}} {{Regionale organisasies}} {{Normdata}} [[Kategorie:Europese Unie| ]] [[Kategorie:Wenners van die Nobelprys vir Vrede]] [[Kategorie:Brussel]] 7p34pzukmyzjq6pqhvi8i4wafclzyvt 0 230 2964898 2925810 2026-09-03T21:32:36Z Jcb 223 2964898 wikitext text/x-wiki :''Vir die webblaaier Opera, sien [[Opera (webblaaier)]].'' [[Lêer:Cecilia Wessels 1935.jpg|duimnael|regs|150px|[[Cecilia Wessels]], Suid-Afrikaanse sopraan.]] 'n '''Opera''' (meervoud van [[Latyn]] ''opus'', of in [[Italiaans]] enkelvoud vir 'n werk) is 'n toneelstuk met sang en orkesbegeleiding. Dikwels is die hele libretto getoonset om gesing te word, maar daar is talle uitsonderings van operas waar dele van die teks gesing word, terwyl ander dele gespreek word.<ref name="b416">Brown et. al., bl.416.</ref><ref name="r562">Randel, bl.562.</ref> Die geskiedenis van opera beslaan reeds meer as 400 jaar, met die gevolg dat 'n groot verskeidenheid vorme en style hierdie genre van musiek kenmerk. Die musiek van 'n opera kan bestaan uit 'n overture, [[resitatief|resitatiewe]], arias, ensembles, kore en [[ballet|ballette]].<ref name="r562" /> Onder die sub-genres wat deel van opera uitmaak is die vernaamste opera seria, opera buffa, opéra comique, tragédie en musique, singspiel en operette.<ref name="b416" /> == Ontstaan == Opera vind sy oorsprong in [[Florence]] aan die einde van die 16de eeu. 'n Informele akademies-georiënteerde groep digters, musikante en ander intellektuele belanghebbendes (soos klassikuste), wat as die Camerata bekend gestaan het, het gereeld daar onder die leierskap van Giovanni de' Bardi ontmoet om maniere van tekstoonsetting te ontdek wat kwansuis vergelykbaar met die emotiewe krag van dramatiese antieke Griekse musiek sou wees.<ref name="r562" /><ref name="b418">Brown et. al., bl 418.</ref> Die heel eerste operas was gevolglik die digter Ottavio Rinuccini se ''Dafne'' (1598), deur Jacopo Peri en Jacopo Corsi getoonset; Rinuccini se ''Euridice'' (1600), deur Peri en [[Giulio Caccini]] getoonset; en die digter Gabriello Chiabrera se ''Il rapimento di Cefalo'' (1600), deur Caccini getoonset.<ref name="b418" /> Ten spyte van die Camerata se belangstelling in die musikale uitvoerpraktyk en digkuns van antieke Griekse drama, is die musikale en digterlike opvattings wat in hierdie eerste operas ontwikkel is ook afkomstig vanuit eietydse ontwikkelings in pastorale poëtiese dramas, die intermedio en die madrigaal.<ref>Randel, bl. 562</ref><ref name="b418" /> Verder skep die tersaaklike komponiste graagste van alles toonsettings wat toepaslik tot die digterlike tekste se emosionele inhoud is, en wat ook duidelik verstaanbaar is. Hiervoor was 'n nuwe styl van musiek komponeer geloods, naamlik 'n soort monodie wat ''stile rappresentativo'' of [[resitatief]] genoem word.<ref>Randel, bl.562</ref> Ander musieksoorte wat ook bygedra het tot die ontstaan van opera sluit die volgende in: musiek soos gebruik in die komedie-produksies van belese kringe (veral, soos reeds genoem, die intermedio), musiek soos gebruik in 16de-eeuse tragedies (veral daardie produksies se kore), musiek soos gebruik in gemonteerde of gedeeltelik-gemonteerde uitvoerings by koninklike howe, die talle Italiaanse akademies en publieke feeste, asook musiek soos gebruik deur die ''[[commedia dell'arte]]''.<ref>Brown et. al., bl. 418</ref> == 17de-eeuse Italiaanse opera == Daar is drie ontwikkelingsfases vir opera in 17de-eeuse Italië: Humanistiese hof-opera (1600-1635), wat ontstaan het aan die aristokratiese howe van Florence, [[Mantua]] en [[Rome]]; 'n verdere [[Venesië|Venesiese]] ontwikkeling (1635-1680) waarin die gebruiklike terminologie vir opera ''dramma per musica'' was; en 'n uitbreiding van ''dramma per musica'' na ander plekke in Europa (vanaf 1650).<ref>.Brown et. al., bl. 420.</ref> Die 1598 toonsetting van Rinuccini se libretto ''Dafne'' deur Peri en Corsi is nooit gepubliseer nie, en slegs enkele dele daarvan bestaan vandag nog. Gevolglik is die 1600 toonsetting van Rinuccini se libretto ''Euridice'' deur Peri en Caccini die eerste opera-werk wat vir die nalatenskap bewaar is.<ref>Brown et. al., bl. 420.</ref> Beide hierdie eerste operas is ''favola'' (meervoud ''favole'') genoem, en hanteer Ovidiaanse pastorale temas waarvan die gedigte toepaslik was om die toe nog nuwe styl van musiek komponeer te demonstreer.<ref name="b421">Brown et. al., bl. 421.</ref> As gevolg van feeste by die hof van Mantua in 1607 en 1608 is drie verdere vroeë operas gekomponeer. Die eerste is ''La favola d'Orfeo'' (of vandag bekend as net ''Orfeo'') in 1607 deur [[Claudio Monteverdi]] getoonset op 'n libretto van Alessandro Striggio. Die ander twee, beide uit 1608, is Rinuccini se libretto ''Arianna'', ook deur Monteverdi getoonset, en Rinuccini se libretto ''Dafne'', met musiek deur Marco da Gagliano.<ref name="r562" /><ref>Brown, et. al., bl.421.</ref> Dit is duidelik dat hierdie drie operas in Mantua deur die vroeëre operas van die Florentynse Camerata geïnspireer is, weens die feit dat hulle of dieselfde mites, libretto's of librettiste gebruik.<ref name="r562" /> Monteverdi se ''Orfeo'' staan vandag bo die ander operas van hierdie vroeë tydperk uit as merkwaardig, omdat sy musiek die libretto op meer komplekse strukturele en orkestrale maniere toonset.<ref name="b421" /> Rome het vanaf 1623 'n belangrike sentrum vir die komposisie en uitvoering van opera geword, na die verkiesing van Maffeo Barberini as [[Pous Urbanus VIII]], wie se familie intensief werksaam was om die opera in Rome te bevorder.<ref name="b421" /><ref name="r562" /> Van die operas wat uit hierdie era dateer is ''Il Sant' Alessio'' (ongeveer 1632) met 'n libretto deur [[Pous Clemens IX|Giulio Rospigliosi]] en musiek deur Stefano Landi; ''Erminia sul Giordano'' (1633), met musiek deur Michelangelo Rossi op 'n libretto van Rospigliosi wat op Torquato Tasso se poësie gebaseer is; Virgilio Mazzocchi en Marco Marazzoli se ''Chi soffre speri'' (1637), op 'n libretto van Rospigliosi wat op [[Giovanni Boccaccio]] se poësie gebaseer is; en Luigi Rossi se ''Il palazzo incantato'' (1642) op 'n libretto van Rospigliosi wat op Ludovico Ariosto se poësie gebaseer is.<ref name="b421" /><ref name="r562" /> Met die dood van Pous Urbanus VIII in 1644 het die era van humanistiese hof-opera effektief tot 'n einde gekom.<ref name="b421" /> In 1637 is die eerste kommersiële operahuis ter wêreld in Venesië geopen. Opera het gevolglik 'n belangrike industrie geword waarin teater-eienaars met produksiemaatskappye en impresario's in komplekse onderhandelings moes deelneem om komponiste, librettiste, musikante en ander verhooghande aan te stel.<ref>Brown et. al., bl. 422.</ref> Bepaalde veranderinge het plaasgevind omdat opera verander het van hoflike vermaak na besigheidsonderneming; naamlik, dat die enscenering van vlieënde masjiene, skepe op die verhoog en dies meer minder skouspelagtig geword het, dat geykte (veral komiese) toneelmiddele gebruik is, dat kore en resitatiewe minder belangrik en geword het, en dat die 30 of meer arias wat in 'n opera sou voorkom [[harmonie|harmonies]] en [[melodie|melodies]] meer kompleks geword het, terwyl dieselfde arias begin standaardiseer het na vormsoorte soos die da capo aria.<ref>Randel, bl. 563.</ref> Die vernaamste voorbeelde van ''dramma per musica'' wat in Venesië opgevoer is, is Monteverdi se laaste drie operas, ''Il ritorno d'Ulisse'' (1640), ''Le nozze d'Enea e Lavinia'' (1641, sedertdien verlore) en ''L'incoronazione di Poppea'' (1643). Ander belangrike jonger komponiste was Pier Francesco Cavalli, Pietro Antonio Cesti en Giovanni Legrenzi.<ref>Randel, bl. 563.</ref> Nadat ''dramma per musica'' in Venesië as publieke kunsvorm gevestig is, het dit stadig na ander plekke in Europa versprei; veral [[Frankryk]] en die Duitssprekende lande.<ref>Brown et. al., bl. 424.</ref> Die eerste operas in [[Parys]] was Italiaanse ingevoerde werke, ses waarvan tussen 1645 en 1662 verskyn het.<ref>Brown et. al., bl. 424.</ref> Hierdie operas het deel uitgemaak van 'n program van ver-Italiaansing wat kardinaal Mazarin aan die Franse hof aangemoedig het. Na Mazarin se dood is ''dramma per musica'' egter verwerp vir 'n ontluikende nasionale styl van Franse opera, wat nietemin elemente van die Italiaanse operastyl geleen het.<ref>Brown et. al., bl. 424.</ref> In die Duitssprekende lande was die ''dramma per musica'' invloedryk vir 'n baie langer tydperk, aangesien die voorliefde daarvoor die ontwikkeling van 'n Duitse nasionale operatradisie belemmer het.<ref>Brown et. al., bl. 425.</ref> == 18de-eeuse Italiaanse opera == Teen ongeveer 1690 het 'n groep Romeinse aristokrate en kunstenaars versamel onder die naam ''Accademia degli Arcadie'' (Arkadiese Akademie), om 'n beweerde populêre vervlakking in die genre van opera teen te werk.<ref>Randel, bl. 564.</ref> Tesame met ander geletterde kringe, het hulle terselfdertyd op 'n vereenvoudiging van die musiek in tragediese operas aangedring, of andersins geheel en al op gesproke [[tragedie]].<ref>Brown et. al., bl. 432.</ref> Hulle is teoreties aangespoor deur [[Aristoteles]] se filosofiese skryfwerk, en het ook verder op Franse modelle van klassieke teater, soos dié van Corneille en Racine, staatgemaak. Die twee mees prominente skrywers van libretto's vir hierdie hervorming in opera was Apostolo Zeno en Pietro Metastasio.<ref>Randel, bl. 564.</ref> Laasgenoemde het 'n enorme uitwerking op die ontwikkeling en handhawing van opera seria (ernstige opera) gehad, en sy 27 opera seria libretto's is honderde kere deur verskeie komponiste getoonset. Van die belangrikste komponiste van opera seria in Italië gedurende die 18de eeu sluit in Alessandro Scarlatti (wat nagenoeg 115 operas gekomponeer het), Leonardo Vinci (40 operas), Leonardo Leo (ongeveer 60 operas), Nicola Porpora (44 operas) en [[Antonio Vivaldi]] (ongeveer 46 operas).<ref>Randel, bl. 564.</ref> Vir die meeste van hierdie komponiste was [[Napels]] 'n belangrike sentrum van musikale aktiwiteit. Opera seria word gekenmerk deur die prominensie van die da capo aria, wat 'n stapelvormsoort van opera gedurende die 18de eeu geword het.<ref>Randel, bl. 564.</ref> Die struktuur van 'n da capo aria laat dit toe dat sangers liberale vokale ornamentasie tot komponiste se musiek kan byvoeg, sodat hulle met 'n gevorderde stemtegniek en musikaliteit kan spog. In hierdie konteks is virtuose castratosangers, veral gedurende die 18de eeu, beide manlike en vroulike hoofrolle in operas toegeken, terwyl vroulike sangers dikwels minder belangrike manlike rolle teenoor die castratosangers moes vertolk.<ref>Randel, bl.564.</ref> == Beroemde operas == : [[1787]] Don Giovanni deur [[Wolfgang Amadeus Mozart]] : [[1816]] [[Barbier van Sevilla]] deur [[Gioachino Rossini]] : [[1829]] Guglielmo Tell deur [[Gioachino Rossini]] : [[1835]] I Puritani deur [[Vincenzo Bellini]] : [[1851]] [[Rigoletto]] deur [[Giuseppe Verdi]] : [[1868]] Die Meistersinger von Nürnberg deur [[Richard Wagner]] : [[1871]] Aida deur [[Giuseppe Verdi]] : [[1875]] Carmen deur [[Georges Bizet]] : [[1900]] [[Tosca]] deur [[Giacomo Puccini]] == Suid-Afrikaanse operas == : [[1967]] Klutaimnestra deur [[Cromwell Everson]] == Operasangers == : [[Cecilia Bartoli]] (mezzo-sopraan) : [[Maria Callas]] (sopraan) : [[Enrico Caruso]] : [[Luciano Pavarotti]] ([[tenoor]]) : [[Andrea Bocelli]] ([[tenoor]]) : [[Gé Korsten]] (tenoor) : [[Mimi Coertse]] (sopraan) : [[Gladys Hugo]] (sopraan) : [[Pilar Lorengar]] (sopraan) – (Spaans, * [[16 Januarie]] [[1928]], sterf op 68 jarige ouderdom) : Gottlob Frick ([[bas]]) – (Duits) : Walter Berry (bas-bariton) – (Duits) : Christa Ludwig (mezzo-sopraan) – (Duits, * [[16 Maart]] [[1928]]) : Elisabeth Schwarzkopf (sopraan) : Fritz Wunderlich (bas-bariton) – (Duits) : [[Cecilia Wessels]] (sopraan) : [[Manuel Escorcio]] ([[tenoor]]) == Bronne == * Randel, D.M. (red.) 1986. ''The New Harvard Dictionary of Music''. Cambridge & Londen: The Belknap Press of Harvard University Press. * Brown, H.M., Rosand, E., Strohm, R., Noiray, M., Parker, R., Whittall, A., Savage, R., Millington, B. 2001. Cantata. In ''The New Grove Dictionary of Music and Musicians'', volume 18. Geredigeer deur Stanley Sadie. Londen: Macmillan. == Verwysings == {{Commonskat|Opera}} {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Opera| ]] afd4wel1rucovjhfg3foc5ioezonb03 0 317 2964988 2919970 2026-09-04T09:17:41Z Aliwal2012 39067 /* F – J */ 2964988 wikitext text/x-wiki [[Lêer:CJ Langenhoven.jpg|duimnael|280px|[[C.J. Langenhoven|C. J. Langenhoven]] met Mev. Langenhoven by die kerk in [[Oudtshoorn]] op die huweliksdag van hul dogter, Engela, in 1926.]] [[Lêer:Ingrid Jonker 1956.jpg|duimnael|280px|[[Ingrid Jonker]] in 1956.]] [[Lêer:9.13.09BreytenBreytenbachByLuigiNovi1.jpg|duimnael|280px|regs|[[Breyten Breytenbach|Breytenbach]] by die 2009 Brooklyn Book Festival]] [[Lêer:Eugenemarais.jpg|regs|duimnael|280px|[[Eugène Marais]] – redakteur, skrywer, digter, juris en natuurkenner]] [[Lêer:Brink.jpg|duimnael|280px|[[André P. Brink]] in 1999.]] Hier volg 'n '''lys van [[Suid-Afrika]]anse skrywers''': == A == * [[Lionel Abrahams]] * [[Peter Henry Abrahams]] * [[Berna Ackerman]] * [[Dirna Ackerman]] * [[Wilma Adamson]] * [[Wilna Adriaanse]] * [[Tatamkulu Afrika]], gebore in [[Egipte]] (1920 – 2002) * [[Adriaan Louw Albertyn]] * [[Belinda Albrecht]] * [[Frieda Albrecht]] * [[Jaques Andres]] * [[Len Anthony]] * [[Cecile Archer]] * [[Ben Arend]] * [[Hennie Aucamp]] * [[Elza Augustyn]] == B == * [[Eleanor Baker]] * [[Christiaan Bakkes]] * [[C. Johan Bakkes]] * [[Margaret Bakkes]] * [[Shabbir Banoobhai]], ([[1949]] – ) * [[Chris Barnard (skrywer)|Chris Barnard]], ([[1939]] – ), Suid-Afrikaanse skrywer en digter * [[Iris Barry]] * [[Max Basson]] * [[Sebastiaan Basson]] * [[Maurice Becker]] * [[Alta Beetge]] * [[Mark Behr]], gebore in [[Tanzanië]] * [[Louise Behrens]] * [[Johann Bekker]] * [[Maria M. Bekker]] * [[Pirow Bekker]] * [[Renê Bergh]] * [[Dricky Beukes]] * [[C.F. Beyers-Boshoff]] * [[R. Bezema]] * [[Kerneels Bezuidenhout]] * [[Maria Bezuidenhout]] * [[Ettie Bierman]] * [[Susan Bisschoff]] * [[Audrey Blignault]] * [[Lynette Blignaut]] * [[Toek Blignaut]] * [[François Bloemhof]] * [[Breyten Breytenbach]] (1939 – ) * [[André P. Brink]] * [[Julia Burger]] == C – E == * [[Wannie Carstens]] * [[J.M. Coetzee]] ([[1940]] – ), ontvang in [[2003]] die [[Nobelprys vir Letterkunde]] * [[Bryce Courtenay]], ook verbind met Australië * [[Jeremy Cronin]] * [[Patrick Cullinan]] * [[Achmat Dangor]] * [[Ingrid de Kok]] ([[1951]] – ) * [[Helene de Kock]] * [[Helene de Villiers]] * [[Herna de Villiers]] * [[Johannes de Villiers]] * [[Carina Diedericks-Hugo]] * [[Sandile Dikeni]] * [[Modikwe Dikobe]] * [[C.J. Driver]] * [[Elsa Drotsky]] * [[Hans du Plessis]] * [[Menan du Plessis]] ([[1952]] – ) * [[Rika du Plessis]] * [[Max du Preez]] * [[K. Sello Duiker]] * [[B.P.J. Erasmus]] * [[Marion Erskine]] * [[Ahmed Essop]] == F – J == * [[Ruth First]] (1925 – 1982) * [[Charles J. Fourie]] (1965 – ) * [[Lynne Freed]] * [[Athol Fugard]] ([[1932]] – ) * [[Shiela Fugard]] * [[Jeanne Goosen]] * [[Nadine Gordimer]] (1923 – 2014), ontvang in [[1991]] die [[Nobelprys vir Letterkunde]] * [[Jeremy Gordin]] * [[Stephen Gray]] * [[Mafika Gwala]] * [[Bessie Head]] (1937 – 1986) * [[Hester Heese]] (1911 – 1992), kinder- en jeuglektuur. * [[Anna-Louize Heiberg]] * [[Bruce Hewett]] * [[Christopher Hope]] * [[Emma Huismans]] * [[Noni Jabuvi]] ([[1919]]? – ) * [[Rayda Jacobs]] * [[E.G. Jansen]] (1881 – 1959), [[Goewerneur-generaal van die Unie van Suid-Afrika]], [[Speaker van die Nasionale Vergadering|Speaker van die Volksraad]] * [[Valda Jansen]] * [[Fhazel Johennesse]] * [[Ingrid Jonker]] * [[Archibald Campbell Jordan]] * [[Amanda Joubert]] * [[Elsa Joubert]] ([[1922]] – 2020) * [[Irma Joubert]] * [[Gideon Joubert]] (1923 – ) == K – L == * [[Ronelda Kamfer]] ([[1981]] – ) * [[Farida Karodia]] ([[1942]] – ) * [[Rosa Keet]] ([[1945]] – ) * [[Marietjie Kotzé]] (1937 – ) * [[Antjie Krog]] * [[Louis Krüger]] * [[Ellen Kuzwayo]] ([[1914]] – 2006) * [[David Lambkin]] * [[Anne Landsman]] * [[C.J. Langenhoven]] * [[Trienke Laurie]] * [[Etienne Leroux]] * [[Colleen Lindsay]], ook verbind met [[Mauritius]] * [[Albert Lintvelt]] * [[Douglas Livingstone]], gebore in [[Maleisië]] (1932 – 1996) * [[Francois Loots]] * [[Daniël Lötter]] == M – O == * [[Sindiwe Magona]] ([[1943]] – ) * [[Nelson Mandela]] (1918 – 2013) * [[Chris Mann]] * [[Eugène Marais]] * [[Andrew Martens]] * [[Don Mattera]] * [[James McClure]] * [[Zakes Mda]] * [[Albert Memmi]] * [[Gcina Mhlophe]] ([[1959]] – ) * [[Benjamin Moloise]] * [[Casey Motsisi]] * [[Phaswane Mpe]] * [[Ezekiel Mphahlele]] * [[Oswald Mtshali]] * [[Ena Murray]] ([[1936]] – ) * [[Vusamazulu Credo Mutwa]] * [[Jabula Ndebele]] * [[Thijs Nel]] * [[Mike Nicol]] * [[Arthur Nortje]] (1942 – 1970) * [[Sibusiso Nyembezi]] == P – R == * [[Alan Paton]] (1903 – 1988) * [[Pieter Pieterse]] (1936 – 2002) * [[Sol Plaatje]] * [[Jan Rabie]] * [[Louis Rautenbach]] * [[Richard Rive]] * [[Linda Rode]] * [[Eric Rosenthal]] * [[Ina Rousseau]] * [[Leon Rousseau]] == S – T == * [[Riana Scheepers]] * [[Alan Scholefield]] * [[A.H.M. Scholtz]] (1923 – 2004) * [[G.D. Scholtz]] (1905 – 1983) * [[Johannes du Plessis Scholtz]] (1900 – 1990) * [[Merwe Scholtz]] (1924 – 2005) * [[Olive Schreiner]] (1855 – 1920) * [[Tembela Sekele]], word ook verbind met [[Lesotho]] * [[Sipho Sepamla]] * [[Mongane Wally Serote]] ([[1944]] – ) * [[Gillian Slovo]] * [[Adam Small]] * [[Russell Smith]] (gebore in Suid-Afrika, grootgemaak en lewe in [[Kanada]]) * [[Wilbur Smith]] (1932 – ) * [[Evert Snyman]] * [[Kelwyn Sole]] * [[Wilma Stockenström]] ([[1933]] – ) * [[Can Themba]] (1924 – 1969) * [[Miriam Tlali]] (1933 – ) == U – Z == * [[Madeleine van Biljon]] (1928 – 2010) * [[Marita van der Vyver]] * [[Etienne van Heerden]] * [[John van Melle]], gebore in [[Nederland]] (1887 – 1953) * [[Marlene van Niekerk]] * [[Anoeschka von Meck]] * [[F.A. Venter]] (1916 – 1997)<!-- * [[Benedict Vilakazi]] * [[Graham Walker]] --> * [[Stephen Watson]] ([[1955]] –) * [[Zoe Wicomb]] * [[Ingrid Winterbach]] ([[1948]] –) == Sien ook == * [[Lys van Afrikaanse digters]] * [[Lys van Afrikaanse skrywers]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse digters]] == Bronne == * [[:en:List of African writers (by country)#South Africa|List of African writers]] by die [[:en:|Engelse Wikipedia]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse lyste|Skrywers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers| ]] r7rjmbomgv6xkefgceyk4fjj0iss0sb 2964990 2964988 2026-09-04T09:19:35Z Aliwal2012 39067 /* F – J */ 2964990 wikitext text/x-wiki [[Lêer:CJ Langenhoven.jpg|duimnael|280px|[[C.J. Langenhoven|C. J. Langenhoven]] met Mev. Langenhoven by die kerk in [[Oudtshoorn]] op die huweliksdag van hul dogter, Engela, in 1926.]] [[Lêer:Ingrid Jonker 1956.jpg|duimnael|280px|[[Ingrid Jonker]] in 1956.]] [[Lêer:9.13.09BreytenBreytenbachByLuigiNovi1.jpg|duimnael|280px|regs|[[Breyten Breytenbach|Breytenbach]] by die 2009 Brooklyn Book Festival]] [[Lêer:Eugenemarais.jpg|regs|duimnael|280px|[[Eugène Marais]] – redakteur, skrywer, digter, juris en natuurkenner]] [[Lêer:Brink.jpg|duimnael|280px|[[André P. Brink]] in 1999.]] Hier volg 'n '''lys van [[Suid-Afrika]]anse skrywers''': == A == * [[Lionel Abrahams]] * [[Peter Henry Abrahams]] * [[Berna Ackerman]] * [[Dirna Ackerman]] * [[Wilma Adamson]] * [[Wilna Adriaanse]] * [[Tatamkulu Afrika]], gebore in [[Egipte]] (1920 – 2002) * [[Adriaan Louw Albertyn]] * [[Belinda Albrecht]] * [[Frieda Albrecht]] * [[Jaques Andres]] * [[Len Anthony]] * [[Cecile Archer]] * [[Ben Arend]] * [[Hennie Aucamp]] * [[Elza Augustyn]] == B == * [[Eleanor Baker]] * [[Christiaan Bakkes]] * [[C. Johan Bakkes]] * [[Margaret Bakkes]] * [[Shabbir Banoobhai]], ([[1949]] – ) * [[Chris Barnard (skrywer)|Chris Barnard]], ([[1939]] – ), Suid-Afrikaanse skrywer en digter * [[Iris Barry]] * [[Max Basson]] * [[Sebastiaan Basson]] * [[Maurice Becker]] * [[Alta Beetge]] * [[Mark Behr]], gebore in [[Tanzanië]] * [[Louise Behrens]] * [[Johann Bekker]] * [[Maria M. Bekker]] * [[Pirow Bekker]] * [[Renê Bergh]] * [[Dricky Beukes]] * [[C.F. Beyers-Boshoff]] * [[R. Bezema]] * [[Kerneels Bezuidenhout]] * [[Maria Bezuidenhout]] * [[Ettie Bierman]] * [[Susan Bisschoff]] * [[Audrey Blignault]] * [[Lynette Blignaut]] * [[Toek Blignaut]] * [[François Bloemhof]] * [[Breyten Breytenbach]] (1939 – ) * [[André P. Brink]] * [[Julia Burger]] == C – E == * [[Wannie Carstens]] * [[J.M. Coetzee]] ([[1940]] – ), ontvang in [[2003]] die [[Nobelprys vir Letterkunde]] * [[Bryce Courtenay]], ook verbind met Australië * [[Jeremy Cronin]] * [[Patrick Cullinan]] * [[Achmat Dangor]] * [[Ingrid de Kok]] ([[1951]] – ) * [[Helene de Kock]] * [[Helene de Villiers]] * [[Herna de Villiers]] * [[Johannes de Villiers]] * [[Carina Diedericks-Hugo]] * [[Sandile Dikeni]] * [[Modikwe Dikobe]] * [[C.J. Driver]] * [[Elsa Drotsky]] * [[Hans du Plessis]] * [[Menan du Plessis]] ([[1952]] – ) * [[Rika du Plessis]] * [[Max du Preez]] * [[K. Sello Duiker]] * [[B.P.J. Erasmus]] * [[Marion Erskine]] * [[Ahmed Essop]] == F – J == * [[Ruth First]] (1925 – 1982) * [[Charles J. Fourie]] (1965 – ) * [[Lynne Freed]] * [[Athol Fugard]] ([[1932]] – 2025) * [[Shiela Fugard]] * [[Jeanne Goosen]] * [[Nadine Gordimer]] (1923 – 2014), ontvang in [[1991]] die [[Nobelprys vir Letterkunde]] * [[Jeremy Gordin]] * [[Stephen Gray]] * [[Mafika Gwala]] * [[Bessie Head]] (1937 – 1986) * [[Hester Heese]] (1911 – 1992), kinder- en jeuglektuur. * [[Anna-Louize Heiberg]] * [[Bruce Hewett]] * [[Christopher Hope]] * [[Emma Huismans]] * [[Noni Jabuvi]] ([[1919]]? – ) * [[Rayda Jacobs]] * [[E.G. Jansen]] (1881 – 1959), [[Goewerneur-generaal van die Unie van Suid-Afrika]], [[Speaker van die Nasionale Vergadering|Speaker van die Volksraad]] * [[Valda Jansen]] * [[Fhazel Johennesse]] * [[Ingrid Jonker]] * [[Archibald Campbell Jordan]] * [[Amanda Joubert]] * [[Elsa Joubert]] ([[1922]] – 2020) * [[Irma Joubert]] * [[Gideon Joubert]] (1923 – ) == K – L == * [[Ronelda Kamfer]] ([[1981]] – ) * [[Farida Karodia]] ([[1942]] – ) * [[Rosa Keet]] ([[1945]] – ) * [[Marietjie Kotzé]] (1937 – ) * [[Antjie Krog]] * [[Louis Krüger]] * [[Ellen Kuzwayo]] ([[1914]] – 2006) * [[David Lambkin]] * [[Anne Landsman]] * [[C.J. Langenhoven]] * [[Trienke Laurie]] * [[Etienne Leroux]] * [[Colleen Lindsay]], ook verbind met [[Mauritius]] * [[Albert Lintvelt]] * [[Douglas Livingstone]], gebore in [[Maleisië]] (1932 – 1996) * [[Francois Loots]] * [[Daniël Lötter]] == M – O == * [[Sindiwe Magona]] ([[1943]] – ) * [[Nelson Mandela]] (1918 – 2013) * [[Chris Mann]] * [[Eugène Marais]] * [[Andrew Martens]] * [[Don Mattera]] * [[James McClure]] * [[Zakes Mda]] * [[Albert Memmi]] * [[Gcina Mhlophe]] ([[1959]] – ) * [[Benjamin Moloise]] * [[Casey Motsisi]] * [[Phaswane Mpe]] * [[Ezekiel Mphahlele]] * [[Oswald Mtshali]] * [[Ena Murray]] ([[1936]] – ) * [[Vusamazulu Credo Mutwa]] * [[Jabula Ndebele]] * [[Thijs Nel]] * [[Mike Nicol]] * [[Arthur Nortje]] (1942 – 1970) * [[Sibusiso Nyembezi]] == P – R == * [[Alan Paton]] (1903 – 1988) * [[Pieter Pieterse]] (1936 – 2002) * [[Sol Plaatje]] * [[Jan Rabie]] * [[Louis Rautenbach]] * [[Richard Rive]] * [[Linda Rode]] * [[Eric Rosenthal]] * [[Ina Rousseau]] * [[Leon Rousseau]] == S – T == * [[Riana Scheepers]] * [[Alan Scholefield]] * [[A.H.M. Scholtz]] (1923 – 2004) * [[G.D. Scholtz]] (1905 – 1983) * [[Johannes du Plessis Scholtz]] (1900 – 1990) * [[Merwe Scholtz]] (1924 – 2005) * [[Olive Schreiner]] (1855 – 1920) * [[Tembela Sekele]], word ook verbind met [[Lesotho]] * [[Sipho Sepamla]] * [[Mongane Wally Serote]] ([[1944]] – ) * [[Gillian Slovo]] * [[Adam Small]] * [[Russell Smith]] (gebore in Suid-Afrika, grootgemaak en lewe in [[Kanada]]) * [[Wilbur Smith]] (1932 – ) * [[Evert Snyman]] * [[Kelwyn Sole]] * [[Wilma Stockenström]] ([[1933]] – ) * [[Can Themba]] (1924 – 1969) * [[Miriam Tlali]] (1933 – ) == U – Z == * [[Madeleine van Biljon]] (1928 – 2010) * [[Marita van der Vyver]] * [[Etienne van Heerden]] * [[John van Melle]], gebore in [[Nederland]] (1887 – 1953) * [[Marlene van Niekerk]] * [[Anoeschka von Meck]] * [[F.A. Venter]] (1916 – 1997)<!-- * [[Benedict Vilakazi]] * [[Graham Walker]] --> * [[Stephen Watson]] ([[1955]] –) * [[Zoe Wicomb]] * [[Ingrid Winterbach]] ([[1948]] –) == Sien ook == * [[Lys van Afrikaanse digters]] * [[Lys van Afrikaanse skrywers]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse digters]] == Bronne == * [[:en:List of African writers (by country)#South Africa|List of African writers]] by die [[:en:|Engelse Wikipedia]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse lyste|Skrywers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers| ]] jtlyz07k07h9jmbz1fqyk20p1ufs9q1 0 328 2964859 2958276 2026-09-03T18:41:20Z Sobaka 328 /* Sien ook */ skakel 2964859 wikitext text/x-wiki {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | wydte = 220 | beeld1 = Tepantitla mural, Ballplayer A (Daquella manera).jpg | alt1 | onderskrif1 = 'n Muurskildery in [[Teotihuacán]], [[Meksiko]] (ca. 200 n.C.) wat 'n persoon uitbeeld met 'n banderol uit sy mond, wat spraak simboliseer. | beeld2 = Cuneiform script2.png | alt2 = | onderskrif2 = [[Wigskrif]] is die eerste bekende vorm van geskrewe taal, maar gesproke taal loop skryfkuns vooruit met ten minste tienduisende jare. | beeld3 = Girls learning sign language.jpg | onderskrif3 = Twee meisies wat Amerikaanse gebaretaal leer. | beeld4 = Braille house09.JPG | onderskrif4 = Braille-skrif verteenwoordig taal in 'n tasbare vorm. }} '''Taal''' is die [[mens]]like vermoë vir die aanleer en gebruik van ingewikkelde [[Stelsel|stelsels]] van [[kommunikasie]], en 'n taal is enige spesifieke voorbeeld van so 'n stelsel. Die wetenskaplike bestudering van taal word [[linguistiek]] of taalkunde genoem. Ramings oor die aantal tale in die wêreld wissel tussen 6 000 en 7 000. Enige akkurate raming steun egter op 'n gedeeltelik arbitrêre onderskeiding tussen tale en [[dialek]]te. [[Natuurlike taal|Natuurlike tale]] word [[Spraak|gepraat]] of [[Gebaretaal|gewys]], maar enige taal kan [[kode|gekodeer]] word na sekondêre media met behulp van hoorbare of tasbare [[Stimulus|stimuli]], byvoorbeeld [[Geskrewe taal|skrif]], [[braille]] of fluit. Dit is moontlik omrede menslike taal modaliteit-onafhanklik is. Met gebruik as algemene konsep, kan "taal" verwys na die kognitiewe vermoë om komplekse kommunikasiestelsels aan te leer en te gebruik, of om die stel reëls wat hierdie stelsels opmaak te beskryf, of die stel uitsprake wat gelewer kan word vanuit die reëls. Alle tale steun op die proses van semiose, om tekens in verband te bring met spesifieke betekenisse. Mondelingse en gebaretale bevat 'n fonologiese stelsel wat beheer hoe simbole gebruik word om reekse bekend as woorde of [[Morfeem|morfeme]] te vorm, en 'n [[Sinsbou|sintaktiese]] stelsel wat weer beheer hoe woorde en morfeme saamgevoeg word om uitdrukkings en sinsdele te vorm. Menslike taal is uniek aangesien dit die eienskappe van produktiwiteit, rekursie en verplasing, besit en omdat dit totaal afhanklik is van sosiale konvensie en aangeleer moet word. Die ingewikkelde struktuur leen homself tot 'n heelwat wyer reeks van moontlike uitdrukkings en gebruike as enige bekende stelsel van dierkommunikasie. Taal, word vermoed, het ontstaan nadat vroeë hominine begin het om geleidelik hulle primaat-kommunikasiestelsels te verander en die vermoë bekom het om 'n teorie te vorm van 'n ander se gedagtes en 'n gedeelde intensionaliteit. Hierdie ontwikkeling, word soms bespiegel, het saamgeval met die vergroting in breinvolume, en heelwat taalkundiges beskou die evolusie van die strukture van taal as spesifiek vir kommunikatiewe en sosiale doeleindes. Taal word op verskeie plekke in die menslike [[verstand]] verwerk, maar veral in Broca en Wernicke se sentrum. Mense leer taal van vroeg af aan deur sosiale interaksie in hul kinderjare, en kinders praat gewoonlik al vlot rondom driejarige ouderdom. Die gebruik van taal is diep gewortel in die menslike [[kultuur]]. Daarom, bykomend tot sy streng kommunikatiewe gebruike, het taal ook verskeie sosiale en kulturele gebruike, soos die aandui van groepsidentiteit, sosiale stratifikasie asook sosiale versorging en vermaak. Tale ontwikkel en diversifiseer met tyd, en die geskiedenis van hul evolusie kan gerekonstrueer word deur moderne tale te [[Diachroniese taalkunde|vergelyk]] om vas te stel watter eienskappe hulle erftale moes besit vir die latere stadiums om te kan voorkom. 'n Groep tale wat afstam van 'n gesamentlike voorganger staan bekend as 'n [[taalfamilie]]. Die mees gesproke tale in die wêreld vandag behoort aan die [[Indo-Europese tale|Indo-Europese familie]], wat tale insluit soos [[Engels]], [[Spaans]], [[Portugees]], [[Russies]] en [[Hindi]]; die [[Sino-Tibettaanse tale]], wat [[Mandaryns]], [[Kantonees]] en nog heelwat ander insluit; die [[Afro-Asiatiese tale|Afro-Asiatiese familie]] wat uit [[Arabies]], [[Amharies]], [[Somalies]] en [[Hebreeus]] bestaan; en die [[Bantoetale]] wat [[Swahili]], [[Zoeloe]], [[Shona (taal)|Shona]] en honderde ander tale insluit wat regdeur [[Afrika]] gepraat word. Die konsensus is dat tussen 50% en 90% van die tale wat tans gepraat word uitgesterf sal wees teen 2100.<ref name="Handbook">{{harvcoltxt|Austin|Sallabank|2011|}}</ref><ref name="Moseley">{{harvcoltxt|Moseley|2010}}</ref> == Definisies == {{Hoofartikel|Taalfilosofie}} Die [[Afrikaanse]]/[[Nederlandse]] woord "taal" stam oorspronklik van die Indo-Europese *"dol-" af wat in [[Germaans]] "talō" geword het, wat beide "om te tel" en "vertel" of "spreek" beteken. Die Engelse woord "tale" het sy oorsprong ook van hier af. "Tel/tal" en "taal" deel 'n oorsprong in betekenis hoewel die eersgenoemde verander het om syferwerk te beteken. Die woord "vertel" dui nog op die ou gesamentlike betekenis.<ref>{{citation |url=http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/taal |author=M. Philippa e.a. |year=2003-2009 |title= Etymologisch Woordenboek van het Nederlands |accessed= 13 Junie 2013}}</ref> Die woord word soms gebruik om te verwys na kodes, geheime skrifte en ander tipes [[Kunsmatige taal|kunsmatig saamgestelde kommunikasiestelsels]] soos in die gebruik vir [[Programmeertaal|rekenaarprogrammering]]. 'n Taal in hierdie opsig is 'n stelsel van tekens, vir enkodering en dekodering van [[inligting]]. Hierdie artikel is spesifiek gemoeid met die eienskappe van natuurlike menslike taal soos dit bestudeer word in die vakgebied [[taalwetenskappe]] of taalkunde (linguistiek). As 'n voorwerp van taalkundige studie, het "taal" twee vername betekenisse: 'n abstrakte konsep, en 'n spesifieke taalkundige stelsel, byvoorbeeld "[[Frans]]". Die Switserse taalkundige [[Ferdinand de Saussure]], wat die moderne vakgebied van taalkunde gedefinieer het, het eerstens eksplisiet hierdie onderskeiding geformuleer deur gebruik te maak van die Franse woord ''langage'' vir taal as 'n konsep, ''langue'' as 'n bepaalde instansie van 'n taalstelsel, en ''parole'' vir die konkrete gebruik van spraak in 'n bepaalde taal.<ref name="Lyons2">{{Harvcoltxt|Lyons|1981|p=2}}</ref> Wanneer daar van taal gepraat word as 'n algemene konsep kan definisies gebruik word wat die verskillende aspekte van die verskynsel uitlig.<ref name="LyonsIntro">{{Harvcoltxt|Lyons|1981|pp=1–8}}</ref> Die definisies bring ook verskillende benaderings en begrippe van taal mee, en hulle belig weer verskeie en soms teenstrydige skole van taalkundige teorie.<ref name="TraskLanguage">{{harvcoltxt|Trask|2007|pages=129–31}}</ref> === Verstandelike vermoë, orgaan of instink === Een definisie beskou taal vernaam as die verstandelike vermoë wat mense in staat stel om linguistiese gedrag te onderneem: om tale aan te leer en uitinge te vorm en verstaan. Die definisie belig die universaliteit van taal tot alle mense en lê klem op die biologiese basis vir die menslike vermoë vir taal as 'n unieke ontwikkeling van die menslike verstand. Voorstanders van die siening dat die dryfkrag agter taalverwerwing ingebore is, beweer gereeld dat dit ondersteun word deur die feit dat alle kognitief normale kinders, wat groot word in 'n omgewing waar taal toeganklik is, dit sal aanleer sonder formele onderrig. Taal kan spontaan ontwikkel in omgewings waar mense lewe of saam grootword sonder 'n gemeenskaplike taal, byvoordeel [[Kreooltaal|kreooltale]] en spontaan ontwikkelde gebaretale soos Nicaraguaanse gebaretaal. Die siening wat teruggeneem kan word na [[Immanuel Kant|Kant]] en [[René Descartes|Descartes]], verstaan taal oor die algemeen as grootliks ingebore, soos byvoorbeeld Chomsky se teorie van Universele Grammatika, of die Amerikaanse filosoof [[Jerry Fodor]] se ekstreme ingeboorteteorie. Hierdie tipe definisies word algemeen toegepas deur taalstudies binne 'n kognitiewe wetenskapraamwerk en in neurolinguistiek.<ref>{{harvcoltxt|Hauser|Fitch|2003}}</ref><ref name="Language Instinct">{{harvcoltxt|Pinker|1994}}</ref> === Formele simbolestelsel === Nog 'n definisie beskou taal as 'n formele stelsel van tekens wat beheer word deur grammatikareëls van kombinasies om betekenis te kommunikeer. Die definisies beklemtoon dat menslike tale beskryf kan word as geslote gestruktureerde stelsels bestaande uit reëls wat bepaalde tekens koppel aan bepaalde betekenisse.<ref>{{Harvcoltxt|Trask|2007|p=93}}</ref> Hierdie strukturalistiese siening van tale is aanvanklik deur Ferdinand de Saussure voorgestel,<ref name="Saussure">{{harvcoltxt|Saussure|1983}}</ref> en sy strukturalisme bly fundamenteel vir meeste benaderings tot taal vandag.<ref>{{harvcoltxt|Campbell|2001|p=96}}</ref> Sommige voorstanders van hierdie uitgangspunt oor taal bepleit 'n formele benadering met die bestudering van taalstrukture deur die identifisering van sy basiese elemente, en daarna deur die saamstel van 'n formele betekenis van die reëls waarvolgens die elemente saamkom om woorde en sinne te vorm. Die vernaamste voorstander van so 'n teorie is Noam Chomsky, die vader van die generatiewe teorie van grammatika, wat taal beskryf as 'n spesifieke stel sinne wat gegenereer kan word vanuit 'n bepaalde stel reëls.<ref>{{Harvcoltxt|Trask|2007|p=130}}</ref> Chomsky beskou die reëls as 'n ingebore eienskap van die menslike verstand en om die kern van wat taal is saam te stel<ref>{{harvcoltxt|Chomsky|1957}}</ref> Formele definisies van taal word algemeen gebruik in formele logika, formele teorieë van grammatika en toegepaste rekenaarlinguistiek.<ref>{{Harvcoltxt|Trask|2007|pp=93, 130}}</ref><ref name="NewmeyerForm">{{harvcoltxt|Newmeyer|1998|pp=3–6}}</ref> === Gereedskap vir kommunikasie === [[Lêer:ASL family.jpg|250px|duimnael|Twee mans en 'n dame wat 'n gesprek voer in Amerikaanse gebaretaal.]] 'n Ander definisie sien taal eerder as 'n stelsel van kommunikasie wat mense in staat stel om saam te werk. Die definisies lê klem op die sosiale rol van taal en die feit dat mense dit gebruik om hulself uit te druk en voorwerpe in hulle omgewing te manipuleer. Funksionele teorieë van grammatika verduidelik grammatikale strukture deur hulle kommunikatiewe funksies, en verstaan dat die grammatikale strukture van tale die eindproduk is van 'n aanpassingsproses waarvolgens grammatika "pasgemaak" is om die kommunikatiewe belange van sy gebruikers te dien.<ref name="Myths" /><ref>{{harvcoltxt|Van Valin|2001}}</ref> Hierdie beskouing van taal word geassosieer met die studie van taal in pragmatiese, kognitiewe en interaktiewe raamwerke, asook in sosiolinguistiek en taalkundige antropologie. Funksionalistiese teorieë neig om grammatika te bestudeer as dinamiese verskynsels, as strukture wat heeltyd in 'n proses van verandering verkeer soos dit aangewend word deur sy sprekers. Die beskouing plaas belangrikheid op die studie van linguistiese tipologie of die klassifikasie van tale volgens strukturele eienskappe, soos aangedui kan word dat prosesse van grammatikalisering geneig is om trajekte te volg wat gedeeltelik afhanklik is van tipologie. In die filosofie van taal word die sienings dikwels geassosieer met [[Ludwig Wittgenstein]] se latere werke en gewone taalfilosowe soos Paul Grice, [[John Searle]] en J.L. Austin.<ref name="NewmeyerForm" /> === Die unieke status van menslike taal === {{Hoofartikel|Dieretaal|Grootaaptaal}} Menslike taal is uniek in vergelyking met ander vorms van kommunikasie, soos gebruik deur diere. Kommunikasiestelsels wat deur ander diere gebruik word soos bye of ape is geslote stelsels wat bestaan uit 'n vaste aantal moontlike dinge wat uitgedruk kan word.<ref>{{harvcoltxt|Hockett|1960}}; {{harvcoltxt|Deacon|1997}}</ref> In teenstelling is menslike taal oop en produktief, wat beteken dat dit mense toelaat om 'n eindelose stel uitinge voort te bring vanuit 'n eindige stel elemente, en om nuwe woorde en sinne op te diep. Dit word moontlik gemaak omdat menslike taal gebaseer is op 'n tweeledige kode, waar 'n vaste aantal betekenislose elemente (bv. Klanke, letters en gebare) gekombineer kan word om eenhede van betekenis te vorm (woorde en sinne).<ref name="Trask5">{{harvcoltxt|Trask|1999|pages=1–5}}</ref> Bowendien is die simbole en grammatikale reëls van enige taal grootliks arbitrêr, menende dat die stelsel slegs aangeleer kan word deur sosiale interaksie.<ref>{{harvcoltxt|Trask|1999|p=9}}</ref> Die bekende kommunikasiestelsels wat aan die ander kant deur diere gebruik word, kan slegs 'n vaste aantal uitinge oplewer wat meestal geneties oorgedra word.<ref name="Tomasello 2008">{{harvcoltxt|Tomasello|2008}}</ref> Talle dierespesies toon die vermoë om kommunikasievorms aan te leer deur sosiale onderrig, soos die Bonobo Kanzi, wat geleer is om homself uit te druk met behulp van 'n stel simboliese leksiegramme. Ooreenkomstig leer heelwat walvis- en voëlspesies hulle gesange aan deur ander lede van die groep na te maak. Hoewel sommige diere 'n groot aantal woorde en simbole kan aanleer,<ref group=notas>Die Gorilla Koko gebruik na bewering soveel as 1 000 woorde in Amerikaanse gebaretaal, en verstaan 2 000 woorde gesproke Engels. Daar is egter twyfel oor of haar gebruik van gebare gebaseer is op komplekse begrip of op eenvoudige kondisionering ({{harvcoltxt|Candland|1993}}).</ref> kon nie een nog soveel verskillende tekens aanleer soos wat algemeen geken word deur 'n 4 jarige mens nie, ook het nie een al enige iets kon aanleer wat die komplekse grammatika van menslike taal reflekteer nie.<ref name="Deacon 1997">{{harvcoltxt|Deacon|1997}}</ref> Menslike taal verskil ook van [[dierekommunikasie]]stelsels deurdat dit gebruik maak van grammaties en semantiese kategorieë, soos die selfstandige naamwoord en werkwoord, hede en verlede, om uitermate ingewikkelde betekenisse uit te druk.<ref name="Deacon 1997" /> Menslike taal is ook uniek omdat dit rekursiwiteit besit: die manier waarop byvoorbeeld 'n selfstandige naamwoordstuk die vermoë het om 'n ander selfstandige naamwoordstuk te bevat (soos in "<nowiki>[[die sjimpansee] se lippe]</nowiki>") of 'n sinstuk wat 'n sinstuk kan bevat (soos in "<nowiki>[Ek sien [die hond hardloop]]</nowiki>").<ref>{{harvcoltxt|Hauser|Chomsky|Fitch|2002}}</ref> Menslike taal is ook die enigste natuurlike kommunikasiestelsel wat ''modaliteit-onafhanklik'' is, betekende dat dit nie net vir kommunikasie gebruik kan word deur een kanaal of medium nie, maar deur verskeie – die gesproke taal gebruik byvoorbeeld ouditiewe modaliteit terwyl gebaretale en skryfkuns van visuele modaliteit gebruik maak, en braille-skryfwerk weer van tasbare modaliteit.<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|pp=165–66}}</ref> In ag genome die bedoeling wat dit kan oordra en die kognitiewe prosesse waarop dit bou, is menslike taal ook uniek aangesien dit die vermoë het om na abstrakte konsepte en veronderstelde of hipotetiese gebeure te verwys, asook gebeure wat in die verlede plaasgevind het of in die toekoms gaan plaasvind. Hierdie vermoë om te verwys na gebeure wat nie in dieselfde tyd of plek as die spraakgebeurtenis is nie word ''verplasing'' genoem, en hoewel sommige dierekommunikasiestelsels van verplasing gebruik kan maak (soos met die kommunikasie deur bye wat die ligging en bronne van nektar buite sig kan oordra), word die mate waartoe dit in menslike taal gebruik word ook as uniek beskou.<ref name="Trask5" /> == Oorsprong == {{Hoofartikel|Oorsprong van taal|Oorsprong van spraak}} {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | wydte = 220 | beeld1 = | alt1 | onderskrif1 = 75–80 000-jaar-oue artefakte uit die Blombos grotte, [[Suid-Afrika]], insluitend 'n stuk gegraveerde oker met diagonaal oorkruis-gearseerde patrone, moontlik die oudste bekende voorbeeld van simbole. | beeld2 = Pieter Bruegel the Elder - The Tower of Babel (Vienna) - Google Art Project - edited.jpg | onderskrif2 ="Die toring van Babel" deur [[Pieter Bruegel die Ouere]]. Olie op plank, 1563.<br />Mense spekuleer al regdeur die geskiedenis oor die oorsprong van taal. Die Byblese mite van die Toring van Babel is een so verhaal; ander kulture het verskillende verhale van hoe taal ontstaan het.<ref name="Haugen" /> }} Teorieë rakende die oorsprong van taal kan ingedeel word volgens hulle basiese aannames. Sommige teorieë is gebaseer op die idee dat taal so kompleks is dat mens nie kan indink hoe dit skielik te voorskyn gekom het vanuit niks tot in sy huidige vorm nie, maar dat dit moes ontwikkel het vanuit vroeë prelinguistiese stelsels onder ons voormensagtige voorgeslagte. Hierdie teorieë kan kontinuïteitgebaseerde teorieë genoem word. Die teenoorgestelde siening is dat taal so 'n unieke menslike eienskap is dat dit nie vergelyk kan word met enigiets gevind onder niemensagtiges nie en daarom skielik te voorskyn moes kom tydens die oorgang van pre-hominiedes na die vroeë mens. Hierdie teorieë kan beskryf word as diskontinuïteit gebaseerd. Insgelyks beskou teorieë gebaseer op Chomsky se Generatiewe siening van taal dat taal meestal 'n ingebore fakulteit is wat grootliks geneties gekodeer is, terwyl funksionalistiese teorieë dit sien as 'n stelsel wat merendeels kultureel is en aangeleer word deur sosiale interaksie.<ref>{{harvcoltxt|Ulbaek|1998}}</ref> Tans is die enigste prominente voorstaander van 'n diskontinuïteitgebaseerde teorie van menslike taaloorsprong die taalkundige en filosoof Noam Chomsky. Chomsky stel voor dat "'n lukrake mutasie plaasgevind het, miskien na 'n rare kosmiese-straalstortbui waartydens dit die verstand geherorganiseer het en 'n taalorgaan ingeplant het in 'n andersins primaatbrein."{{sfn|Chomsky|2000|p=4}} Hoewel hy waarsku teen 'n te letterlike opneem van die storie, dring Chomsky nogtans daarop aan dat "dit kan nader aan die realiteit wees as enige ander feeverhale wat vertel word oor evolusionêre prosesse, insluitend taal."{{sfn|Chomsky|2000|p=4}} Kontinuïteitgebaseerde teorieë word tans deur 'n meerderheid geleerdes gehuldig, maar hulle verskil in hulle sienings oor die ontwikkeling. Diegene wat taal beskou as meestal ingebore, byvoorbeeld die sielkundige [[Steven Pinker]], huldig die presedente as dierebewustheid,<ref name="Language Instinct" /> terwyl die wat taal beskou as 'n sosiaal-aangeleerde gereedskapstuk vir kommunikasie, soos die sielkundige Michael Tomasello, sien dit as ontwikkeling vanuit dierekommunikasie, of primaatgebare of vokale kommunikasie as ondersteuning vir samewerking.<ref name="Tomasello 2008" /> Ander kontinuïteitgebaseerde modelle se beskouing is dat taal ontwikkel het uit [[musiek]], 'n siening alreeds omhels deur [[Jean-Jacques Rousseau]], [[Johann Gottfried von Herder]], Wilhelm von Humboldt en [[Charles Darwin]]. 'n Prominente hedendaagse voorstaander hiervan is die argeoloog Steven Mithen.<ref>{{Harvcoltxt|Fitch|2010|pp=466–507}}</ref> Aangesien die opkoms van tale in die vroeë oergeskiedenis van die mens plaasgevind het, is daar geen direkte historiese spore agtergelaat van die relevante ontwikkelings nie, en geen vergelykbare prosesse kan vandag waargeneem word nie. Teorieë wat kontinuïteit uitlig kyk gereeld na diere om te sien of primate, byvoorbeeld, enige eienskappe toon wat as ooreenkomstig beskou kan word met wat as voormensagtige taal gesien kan word. Alternatiewelik kan vroeë mensagtige fossiele ondersoek word om te kyk vir spore van fisiese aanpassings vir taalgebruik of tekens van prelinguistiese vorms van simboliese optrede.<ref>{{Harvcoltxt|Fitch|2010|pp=250–92}}</ref> Dit is grotendeels onbestrede dat die voormensagtige australopithecina geen kommunikasiestelsels gehad het wat algemeen betekenisvol verskil het van die gevind by die groot ape nie, maar geleerde opinies verskil rondom hierdie ontwikkeling sedert die verskyning van die ''[[Homo]]'' sowat 2,5 miljoen jaar gelede. Sekere geleerdes aanvaar die ontwikkeling van primitiewe taalagtige stelsels (prototaal) so vroeg as ''Homo habilis'' (2,3 miljoen jaar gelede), terwyl ander weer die ontwikkeling van primitiewe simboliese kommunikasie slegs aan ''Homo erektus'' (1,8 miljoen jaar gelede) of ''Homo heidelbergensis'' (0,6 miljoen jaar gelede) toeken, en die ontwikkeling van eintlike taal by ''Anatomies moderne Homo sapiens'' in die Laat-Paleolitiese rewolusie minder as 100 000 jaar gelede.<ref>{{Harvcoltxt|Foley|1997|pp=70–74}}{{Harvcoltxt|Fitch|2010|pp=292–3}}</ref> == Die studie van taal == {{Hoofartikel|Taalkunde|Die geskiedenis van taalwetenskap}} {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | wydte = 170 | beeld1 = Sir William Jones.jpg | onderskrif1 = William Jones ontrafel die familieverwantskap tussen [[Latyn]] en [[Sanskrit]] en lê die basis vir die vakrigting [[Diachroniese taalkunde|Historiese taalkunde]]. | beeld2 = Ferdinand de Saussure by Jullien.png | onderskrif2 = Ferdinand de Saussure ontwikkel die strukturalistiese benadering tot die studie van taal. | beeld3 = Noam chomsky cropped.jpg | onderskrif3 = Noam Chomsky is een van die belangrikste taalkundige teoretici van die 20ste eeu. }} Die studie van taal, [[taalkunde]], het tot 'n wetenskap ontwikkel sedert die eerste grammatikale beskrywings van spesifieke tale in [[Indië]] meer as 2000 jaar gelede. Vandag is taalkunde 'n wetenskap gemoeid met alle aspekte van taal, en word dit bestudeer vanuit al die bogenoemde teoretiese standpunte.<ref>{{harvcoltxt|Newmeyer|2005}}</ref> === Onderafdelings === Die akademiese studie van taal geskied binne talle verskillende dissiplinêre areas en vanuit verskeie teoretiese oogpunte, waarvan almal moderne benaderings tot taalkunde verstrek. [[Sinchroniese taalkunde|Diskriptiewe taalkunde]] ondersoek byvoorbeeld die grammatika van enkele tale, teoretiese taalkunde ontwikkel teorieë van hoe om die aard van taal die beste te konseptualiseer en omskryf, gebaseer op data van die verskeie nog bestaande menslike tale, sosiolinguistiek bestudeer hoe tale gebruik word vir sosiale funksies en lig om die beurt die studie van die sosiale funksies en grammatikale beskrywing uit, neurolinguistiek ondersoek hoe taal in die menslike brein verwerk word en laat die eksperimentele toetsing van teorieë toe, rekenaarlinguistiek bou voort op teoretiese en deskriptiewe taalkunde om meestal berekeningsmodelle te konstrueer gerig op die verwerking van natuurlike taal of die toets van taalkundige hipoteses, en [[diachroniese taalkunde]] steun op grammatikale en leksikale beskrywings van tale om hulle individuele geskiedenis na te spoor en sodoende vertakkings van taalfamilies te konstrueer met behulp van die vergelykende metode.<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007}}</ref> === Vroeë geskiedenis === Die formele studie van taal het volgens algemene beskouings in [[Indië]] begin met Pāṇini, die grammatikus van die vyfde eeu v.C. wat 3 959 reëls geformuleer het vir [[Sanskrit]] [[Morfologie (taalkunde)|morfologie]]. [[Sumer]]iese skrifgeleerdes het egter reeds rondom 1900 v.C. die verskille tussen [[Sumeries]] en Akkadies ondersoek. Daaropvolgende grammatikale tradisies is ontwikkel in al die antieke kulture wat skryfkuns aangeneem het.<ref>{{harvcoltxt|Campbell|2001|pp=82–83}}</ref> In die 17de eeu n.C. het die Franse Port-Royal Grammatikusse die idee ontwikkel dat die grammatika van alle tale 'n refleksie is van die universele fundamentele beginsels van denke, en daarom is grammatika universeel. In die 18de eeu het die eerste gebruik van die vergelykende metode deur die Britse [[Filologie|filoloog]] en kenner van antieke Indië, William Jones, die opkoms van vergelykende taalkunde gelei.<ref>{{harvnb|Bloomfield|1914|p=310}}</ref> Die wetenskaplike studie van taal is deur Wilhelm von Humboldt uitgebrei van Indo-Europees tot taal in die algemeen. Vroeg in die 20ste eeu stel Ferdinand de Saussure die idee bekend van taal as 'n statiese stelsel van onderling verbinde eenhede, omgeskrewe deur die teenstellings tussen hulle.<ref name="Saussure" /> Deur 'n onderskeiding te maak tussen [[Diachroniese taalkunde|diachroniese]] en sinchroniese analises van taal, het hy die fondamente gelê vir die moderne vakgebied van taalkunde. De Saussure stel ook verskeie basiese vlakke van linguistiese analises voor wat nog steeds fundamenteel is tot heelwat kontemporêre taalkundige teorieë, soos die onderskeiding tussen sintagma en paradigma en die Langue-parole onderskeiding, wat tussen taal as 'n abstrakte stelsel (''langue'') en taal as 'n konkrete manifestasie van hierdie stelsel (''parole'') onderskei.<ref>{{harvcoltxt|Clarke|1990|pages=143–144}}</ref> === Kontemporêre taalkunde === In die 1960's formuleer Noam Chomsky die generatiewe taalteorie. Volgens die teorie is die mees basiese vorm van taal 'n stel sintaktiese reëls wat universeel is vir alle mense, en wat die grammatika van al die menslike tale tot grondslag lê. Hierdie stel reëls word Universele Grammatika genoem; volgens Chomsky is die beskrywing hiervan die primêre doel van die taalkundige vakgebied. Dus het hy gemeen dat die grammatika van individuele tale slegs vir die taalkunde belangrik is insover dit ons toelaat om die universele onderliggende reëls af te lei waarvanuit die waarneembare linguistiese veranderlikheid gegenereer kan word.<ref>{{harvcoltxt|Foley|1997|pp=82–83}}</ref> In teenstelling tot die formele teorieë van die generatiewe skool, stel die funksionele teorieë van taal voor dat aangesien taal wesenlik 'n stuk gereedskap is, sy strukture na beste ontleed en verstaan kan word deur verwysing na sy funksies. Die formele teorieë van grammatika streef daarna om die verskillende elemente van taal te omskryf en die manier waarop hulle met mekaar in verband staan te beskryf as stelsels van formele reëls of werksaamhede, terwyl funksionele teorieë poog om die funksies wat deur taal uitgevoer word te omskryf en dit dan in verband te bring met die taalkundige elemente wat dit na vore bring.<ref name="NewmeyerForm" /><ref group=notas>"Funksionele grammatika analiseer grammatikale struktuur, net so formele en strukturele grammatika; maar dit analiseer ook die algehele kommunikatiewe situasie: die doel van die spraakgebeurtenis, sy deelnemers, sy diskoerskonteks. Funksionaliste hou vol dat die kommunikatiewe situasie grammatikale struktuur motiveer, afdwing, verduidelik of andersins bepaal, en dat 'n strukturele of formele benadering nie slegs beperk is tot 'n denkbeeldige beperkte databasis nie maar onvoldoende is selfs as 'n strukturele verklaring. Funksionele grammatika verskil daarom van formele en strukturele grammatika omdat dit poog om nie te modelleer nie maar om te verduidelik; en die verduideliking is gegrond in die kommunikatiewe situasie."({{harvcoltxt|Nichols|1984}})</ref> Die raamwerk van kognitiewe linguistiek interpreteer taal in terme van die konsepte (wat soms universeel is, en soms spesifiek tot 'n bepaalde taal) wat sy vorms onderlê.<ref>{{harvcoltxt|Croft|Cruse|2004|page=1}}</ref> Kognitiewe linguistiek is veral gemoeid met hoe denke betekenis voortbring deur taal. == Fisiologiese en neutrale argitektuur van taal en spraak == Praat is die verstek modaliteit vir taal in alle kulture. Die lewering van gesproke taal berus op die gesofistikeerde vermoë om die lippe, tong en ander komponente van die stemapparatus te beheer, die vermoë om spraakklanke akoesties te dekodeer en die neurologiese apparatus nodig vir die aanleer en lewering van taal.<ref>{{harvcoltxt|Trask|1999|pp=11–14; 105–113}}</ref> Die studie van die genetiese basisse vir menslike taal is nog op 'n redelik basiese vlak, en die enigste geen wat tot nog toe positief geïmpliseer is in taalvoortbrenging is FOXP2, wat 'n tipe van kongenitale taalafwyking kan veroorsaak indien aangetas word deur mutasies.<ref>{{harvcoltxt|Fisher|Lai|Monaco|2003}}</ref> === Die verstand en taal === {{Hoofartikel|Neurolinguistiek}} [[Lêer:Brain Surface Gyri.SVG|duimnael|links|Taalareas van die brein. Die Hoekige Girus word voorgestel in oranje, Bomarginale Girus in geel, Broca se area in blou, Wernicke se area in groen, en die Primêre Gehoorkorteks in pienk.]] Die verstand is die koördineringsentrum vir alle linguistiese aktiwiteite; dit beheer beide die produksie van linguistiese [[kognisie]] en betekenis en die meganika van spraakproduksie. Nieteenstaande is ons kennis van die neurologiese basisse van taal heelwat beperk, hoewel dit baie uitgebrei het met die ingebruikneming van moderne beeldvormingstegnieke. Die vakgebied in taalkunde gemoeid met die studie van neurologiese aspekte van taal word neurolinguistiek genoem.<ref name="Lesser205">{{harvcoltxt|Lesser|1989|pp=205–6}}</ref> Vroeëre werk in neurolinguistiek het die studie van taal by mense met breinskade betrek, om vas te stel hoe skade in spesifieke areas taal en spraak affekteer. Op die manier het neurowetenskaplikes in die 19de eeu ontdek dat twee areas in die brein beslissend betrek kan word by taalverwerking. Die eerste area, Wernicke se area, wat geleë is in die agterste gedeelte van die superior temporale girus in die dominante serebrale hemisfeer. Mense met skade in die area van die verstand ontwikkel sensoriese afasie, 'n toestand waarin daar 'n groot verswakking van taalbegrip voorkom, terwyl die spraak 'n natuurlike klank en ritme behou asook 'n normale [[Sinsbou|sinstruktuur]]. Die tweede area is Broca se area, geleë in die agterste inferior frontale lob van die dominante hemisfeer. Persone met skade in die area ontwikkel motoriese afasie, bedoelende dat hulle weet wat hulle wil sê maar dit net nie kan uiter nie.<ref>{{harvcoltxt|Trask|1999|pp=105–7}}</ref> Hulle kan tipies verstaan wat aan hulle gesê word, maar kan nie vlot praat nie. Ander simptome wat ook na vore kan kom in Broca se afasie sluit probleme in met woordvaardigheid, artikulasie, die vind van woorde, woordherhaling en die begrip en lewering van grammatikaal-ingewikkelde sinne, mondelings en met skryf. Diegene met die tipe afasie kan ook ongrammatiese spraak lewer en 'n onvermoë toon om sintaktiese inligting te gebruik om die betekenis van sinne te bepaal. Beide Broca en Wernicke se afasie beïnvloed ook die gebruik van gebaretaal, ooreenkomstig met hoe dit spraak beïnvloed, met Broca se afasie wat veroorsaak dat sprekers se gebare stadig is met foutiewe grammatika, terwyl sprekers met Wernicke se afasie se gebare flink is maar min sin maak vir ander en hulle sukkel om ander se gebare te begryp. Dit bewys dat die skade spesifiek is tot die vermoë om taal te gebruik en nie tot die fisiologie vir die lewering van spraak nie.<ref>{{harvcoltxt |Trask|1999|p=108}}</ref><ref>{{harvcoltxt |Sandler|Lillo-Martin|2001|p=554}}</ref> Met die vooruitgang in tegnologie teen die einde van die 20ste eeu, het neuroloë ook nie-indringende tegnieke begin gebruik, soos funksionele magnetiese resonansiebeeldvorming (fMRI) en elektrofisiologie, vir die studie van taalverwerking in indiwidue sonder breinskade.<ref name="Lesser205" /> === Anatomie van spraak === {{Hoofartikel|Spraakproduksie|Fonetiek|Artikulatoriese fonetiek}} {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | width = 200 | beeld1 = tract-af.svg | onderskrif1 = Die menslike stemkanaal. | beeld2 = Spectrogram -iua-.png | onderskrif2 = Spektrogram van Amerikaanse Engelse vokale {{IPA|[i, u, ɑ]}} toon die formante ''f''₁ en ''f''₂ | beeld3 = Real-time MRI - Speaking (Chinese).ogv | onderskrif3 = Intydse MRI skandering van 'n persoon wat Mandaryns praat. }} Gesproke taal steun op die menslike fisieke vermoë om klank te produseer, 'n longitudinale golf wat deur die lug versprei word teen 'n frekwensie met die vermoë om die oordrom te laat vibreer. Hierdie vermoë berus op die fisiologie van die menslike spraakorgane. Die organe bestaan uit die longe, stemkas (larinks), en die boonste stemkanaal – die keel, mond en neus. Deur die verskillende dele van die spraakorgane te beheer, kan die lugstroom gemanipuleer word om verskillende spraakklanke te produseer.<ref>{{harvcoltxt|MacMahon|1989|p=2}}</ref> Die klank van spraak kan beskou word as 'n kombinasie van segmentele en suprasegmentele elemente. Hierdie segmentele elemente is die wat mekaar volg in reekse en gewoonlik deur bepaalde letters in alfabetiese tekste verteenwoordig word, soos Romeinse skrif. Met vryvloeiende spraak is daar nie duidelike grense tussen een segment en die volgende nie, en gewoonlik ook nie enige hoorbare tussenposes tussen woorde nie. Segmente word daarom onderskei deur hulle kenmerkende klank wat 'n resultaat is van hulle verskillende artikulasies, en dit kan of klinkers (vokale) of medeklinkers (konsonante) wees. Suprasegmentele verskynsels sluit elemente in soos klemtoon, artikulasiesoort (fonasie), stemtoonkleur (timbre) en prosodie of intonasie, waarvan hulle almal 'n uitwerking kan hê oor veelvuldige segmente.<ref name="MacMahon5">{{harvcoltxt|MacMahon|1989|pp=3}}</ref> [[Klinker]]- en [[Konsonant|medeklinkersegmente]] kombineer om [[Lettergreep|lettergrepe]] te vorm, wat weer om die beurt kombineer om uitdrukkings te vorm; dit kan foneties uitgeken word as die bestek tussen twee inasemings. Akoesties word die verskillende segmente gekarakteriseer deur verskillende formantstrukture, wat sigbaar is in 'n spektogram van die opgeneemde klankgolf (sien illustrasie van 'n spektrogram van die formantstrukture van drie Engelse klinkers). Formante is die amplitudepieke in die frekwensiespektrum van 'n bepaalde klank.<ref name="MacMahon5" /><ref name="IPA">{{harvcoltxt|International Phonetic Association|1999|pp=3–8}}</ref> Klinkers of vokale is die klanke wat geen hoorbare wrywing ondervind nie en veroorsaak word deur die vernouing of obstruksie van 'n deel van die boonste stemkanaal. Hulle varieer in kwaliteit volgens die graad van die lipopening en plasing van die tong binne die mondholte<ref name="MacMahon5" /> Vokale word ''[[Geslote klinker|geslote]]'' genoem wanneer die lippe relatief geslote is, soos met die uitspraak van die vokaal {{IPA|[i]}} (Afrikaans "ie"), of ''oop'' as die lippe relatief oop is soos met die vokaal {{IPA|[a]}} (Afrikaans "a"). Indien die tong na agter in die mond geplaas wordis, verander die kwaliteit, en word vokale gevorm soos {{IPA|[u]}} (Afrikaans "oe"). Die kwaliteit verander ook afhangende van of die lippe gerond is in teenstelling met ongerond, wat onderskeidings veroorsaak soos tussen {{IPA|[i]}} (ongeronde voorklinker, Afrikaans "ie") en {{IPA|[y]}} (geronde voorklinker, Afrikaans "u").<ref>{{harvcoltxt|MacMahon|1989|pp=11–15}}</ref> Medeklinkers of konsonante is die klanke wat hoorbare wrywing of afsluiting het in die boonste stemkanaal, op 'n sekere tydstip. Konsonantklanke wissel volgens die plek van artikulasie, bv. die plek in die stemkanaal waar die lugvloei belemmer word, gewoonlik, tande, alveolêre rif, ''verhemelte'', ''velum'', ''uvula'' of ''glottis''. Elke plek lewer 'n ander stel konsonantklanke op wat verder onderverdeel word volgens die manier van artikulasie of die tipe wrywing: vol geslote, in welke geval die konsonant ''[[Eksplosief|plosief]]'' of ''okklusief'' genoem kan word, of verskillende grade van opening wat ''[[Frikatief|frikatiewe]]'' en ''[[approksimant]]e'' skep. Konsonante kan ook ''[[Stemhebbendheid|stemhebbend of stemloos]]'' wees, afhangende van of die stembande deur middel van lugvloei vibreer met die maak van klanke. Stemhebbendheid is wat die Afrikaanse {{IPA|[s]}} in ''suid'' (stemlose sibilant) onderskei van {{IPA|[z]}} in ''zuid'' soos in Nederlands uitgespreek (stemhebbende sibilant).<ref>{{harvcoltxt|MacMahon|1989|pp=6–11}}</ref> Sommige spraakklanke, beide vokale en konsonante, behels die vrylaat van lugvloei deur die nasale holte, en dit word ''[[Nasaal|nasale]]'' klanke genoem. Ander klanke word gedefinieer deur die manier wat die tong in die mond beweeg: soos die l-klanke (genoem ''[[Lateraal|laterale]]'', aangesien die lug aan die kante van die tong verby vloei), en die r-klanke (genoem ''roties''), gekenmerk aan hoe die tong geplaas is relatief tot die lugstroom.<ref name="IPA" /> Deur die spraakorgane te gebruik kan mense honderde afsonderlike klanke maak: waarvan sommige algemeen in die wêreld se tale voorkom, terwyl ander meer spesifiek is tot sekere taalfamilies, taalgebiede of selfs tot 'n enkele taal.<ref>{{harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996}}</ref> == Struktuur == [[Lêer:Ancient Tamil Script.jpg|duimnael|links|Antieke [[Tamil]] inskripsie by Thanjavur]] Wanneer beskryf word as 'n stelsel van simboliese kommunikasie, word taal tradisioneel beskou as bestaande uit drie dele: tekens, betekenisse en 'n kode wat die tekens met die betekenis verbind. Die studie van die proses van semiose, hoe tekens en betekenisse gekombineer word, gebruik word, en geinterpreteer word, word [[semiotiek]] genoem. Tekens kan saamgestel wees uit klanke, gebare, letters of simbole, afhangende of die taal gepraat, gewys of geskryf word, en dit kan gekombineer word in komplekse tekens soos woorde en sinsdele. Wanneer gebruik word in kommunikasie, word 'n teken gekodeer en oorgedra deur 'n sender via 'n kanaal aan 'n ontvanger wat dit dekodeer.<ref name="Lyons17">{{harvcoltxt|Lyons|1981|pp=17–24}}</ref> Sommige van die eienskappe wat mensetaal omskryf in teenstelling met ander kommunikasiestelsels, is die willekeurigheid van die linguistiese teken, wat beteken dat daar geen voorspelbare skakel is tussen 'n linguistiese teken en sy betekenis nie; asook die dualiteit van die linguistiese stelsel, wat beteken dat linguistiese strukture opgebou word deur elemente te kombineer in groter strukture wat beskou kan word as gelaag, byvoorbeeld hoe klanke woorde bou en woorde sinsdele bou; ook die diskreetheid van die elemente van taal, menende dat die elemente waaruit linguistiese tekens gekonstrueer word diskrete eenhede is, byvoorbeeld klanke en woorde wat van mekaar onderskei kan word en geherrangskik word in verskillende patrone; en laastens die produktiwiteit van die linguistiese stelsel, betekende dat 'n eindige hoeveelheid linguistiese elemente gekombineer kan word in 'n teoreties oneindige aantal kombinasies.<ref name="Lyons17" /> Die reëls waarvolgens tekens gekombineer kan word om woorde en sinsdele te vorm word [[Sinsbou|sintaksis]] of grammatika genoem. Die betekenis wat gekoppel word aan individuele tekens, morfeme, woorde, sinsdele en tekste word [[semantiek]] genoem.<ref>{{harvcoltxt|Trask|1999|p=35}}</ref> Die verdeling van taal in aparte maar gekoppelde stelsels van teken en betekenis gaan terug na die eerste linguistiese studies van de Saussure toe, en word nou in amper alle vertakkings van taalkunde gebruik.<ref>{{harvcoltxt|Lyons|1981|pp=218–24}}</ref> === Semantiek === {{Hoofartikel|Semantiek|Semiotiek}}<!-- Betekenis as artikel vir later--> Tale druk betekenis uit deur 'n tekenvorm in verband te bring met 'n betekenis, of sy inhoud. Tekenvorme moet iets waarneembaars wees, byvoorbeeld klanke, beelde en gebare, en dan deur sosiale konvensie verwant wees aan 'n bepaalde betekenis. Aangesien die basiese verwantskap van betekenis van meeste linguistiese tekens gebaseer is op sosiale konvensie, kan linguistiese tekens beskou word as arbitrêr, in die sin dat die konvensies sosiaal en histories gevestig is eerder as deur 'n natuurlike verhouding tussen 'n spesifieke tekenvorm en sy betekenis. Dus moet tale 'n [[woordeskat]] van tekens besit wat verwant is aan 'n bepaalde betekenis. Die Afrikaanse teken "hond" dui byvoorbeeld op 'n lid van die spesie ''[[Hond|Canis familiaris]]''. In 'n taal word die opstelling van arbitrêre tekens wat gekoppel word aan bepaalde betekenisse die leksikon genoem, en 'n enkele teken gekoppel aan 'n betekenis word 'n lekseem genoem. Nie alle betekenisse in 'n taal word verteenwoordig deur enkelwoorde nie. Baie maal is semantiese konsepte in die morfologie of sintaksis van die taal ingebed in die vorm van grammatikale kategorieë.<ref name="Levinson 1983">{{harvcoltxt|Levinson|1983}}</ref> Alle tale bevat die semantiese struktuur van die gesegde: 'n struktuur wat 'n kenmerk, toestand of aksie bevestig. Tradisioneel word onder semantiek verstaan die studie van hoe sprekers en interpreteerders waarheidswaardes toevoeg aan stellings, sodat die betekenis verstaan word as die proses waarvolgens 'n predikaat oor 'n entiteit as waar of vals gesien kan word, byvoorbeeld "<nowiki>[x [is y]]" of "[x [doen y]]</nowiki>". Onlangs is die semantiekmodel aangevul met meer dinamiese modelle van betekenis, wat gedeelde kennis insluit oor die konteks waarin 'n teken geïnterpreteer word, tot die lewering van betekenis. Sulke modelle van betekenis word verken in die studieveld van pragmatiek.<ref name="Levinson 1983" /> === Klanke en simbole === {{Hoofartikel|Fonologie|Skryfkuns}} {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | width = 150 | beeld1 = ManSpec.png | onderskrif1 = 'n Spektogram wat die klank vertoon van die Engelse gesproke woord "man", wat foneties geskryf word as {{IPA|[mæn]}}. Let op dat met vloeiende spraak daar geen duidelike verdelings is tussen segmente nie, slegs 'n gladde oorgang soos die stemorgane beweeg. | beeld2 = Hangul wi.svg | onderskrif2 = Die letter "wi" in Hangul-skrif. | beeld3 = KSL wi.jpg | onderskrif3 = Die teken vir "wi" in Koreaanse Gebaretaal. }} Afhangende van die modaliteit kan taalstruktuur gebaseer word op stelsels van klanke (spraak), gebare (gebaretaal) of grafiese of tasbare simbole (skryfwerk). Die maniere waarin taal klanke of tekens gebruik om betekenis te konstrueer word bestudeer in fonologie.<ref>{{harvcoltxt|Goldsmith|1995}}</ref> Die studie van hoe mense vokaalklanke voortbring en waarneem word fonetiek genoem.<ref>{{harvcoltxt|International Phonetic Association|1999}}</ref> Met gesproke taal word betekenis voortgebring wanneer klanke deel word van 'n stelsel waarin sommige klanke kan bydrae tot die uitdruk van betekenis en ander nie. In enige taal is daar slegs 'n beperkte aantal klanke wat gemaak kan word deur die menslike stemorgane wat bydrae tot die saamstel van betekenis.<ref>{{harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996|pp=}}</ref> Klanke as deel van 'n linguistiese stelsel word [[Foneem|foneme]] genoem.<ref>{{harvcoltxt|International Phonetic Association|1999|p=27}}</ref> Foneme is abstrakte eenhede van klank, gedefinieer as die kleinste eenhede in 'n taal wat kan help om te onderskei tussen die betekenis van 'n paar minimaalverskillende woorde, 'n sogenaamde minimale paar. In Afrikaans byvoorbeeld vorm die woorde ''/pot/'' {{IPA|[pʰot]}} en ''/bot/'' {{IPA|[bot]}} 'n minimale paar waar die verskil tussen /p/ en /b/ die twee woorde, wat verskillende betekenisse het, onderskei. Hoe dit ook al sy, elke taal kontrasteer klanke op verskillende maniere. In 'n taal wat byvoorbeeld nie onderskei tussen stemhebbende en stemlose konsonante nie, sal die klanke [p] en [b] as 'n enkele foneem beskou word, en gevolglik sal die twee uitsprake dieselfde betekenis dra. Insgelyks onderskei Afrikaans nie foneties tussen geaspireerde en niegeaspireerde uitsprake van konsonante nie, hoewel baie tale dit doen: die niegeaspireerde /p/ in /''spot''/ {{IPA|[spot]}} en geaspireerde /p/ in /''pot''/ {{IPA|[pʰot]}} word beskou as slegs verskillende maniere om dieselfde foneem uit te spreek (sulke variante van 'n enkele foneem word allofone genoem), terwyl Mandaryn dieselfde verskil in uitspraak wel onderskei soos tussen die woorde {{IPA|[pʰá]}} "buk" en {{IPA|[pá]}} "agt" (die aksent bo die á beteken dat die vokaal met 'n hoë toon uitgespreek word).<ref name="Trask214" /> Alle gesproke tale het foneme van ten minste twee kategorieë, [[vokale]] (klinkers) en [[konsonant]]e (medeklinkers), wat gekombineer kan word om [[Lettergreep|lettergrepe]] te vorm.<ref name="MacMahon5" /> Addisioneel tot segmente soos vokale en konsonante gebruik sommige tale klank op ander maniere om betekenis oor te dra. Heelwat tale gebruik byvoorbeeld stres, toonhoogte, tydsduur en toon om betekenis te onderskei. Aangesien die verskynsels voorkom buite die vlak van enkelsegmente word dit suprasegmenteel genoem.<ref>{{harvcoltxt|International Phonetic Association|1999|p=4}}</ref> Party tale het slegs 'n paar foneme, byvoorbeeld Rotokas en Pirahã met 11 en 10 foneme onderskeidelik, terwyl ander tale soos Taa tot soveel as 141 foneme kan hê.<ref name="Trask214">{{harvcoltxt|Trask|2007|p=214}}</ref> Met gebaretale is die ekwivalent tot foneme (voorheen chereme genoem) gedefinieer deur die basiese elemente van gebare, soos die handvorm, oriëntasie, ligging en beweging, wat ooreenstem met maniere van artikulasie in gesproke taal.<ref>{{harvcoltxt|Sandler|Lillo-Martin|2001|pp=539–40}}</ref> [[Skryfstelsels]] verteenwoordig taal deur die gebruik van visuele simbole, wat moontlik kan ooreenstem met die klanke van die gesproke taal. Die Latynse alfabet (en die waarop dit gebaseer is of wat daarvan afgelei is) is oorspronklik gebaseer op die voorstelling van enkelklanke, sodat woorde saamgestel is uit letters wat oor die algemeen 'n enkele konsonant of vokaal voorstel in die samestelling van die woord. Met sillabiese skrif soos die [[Inuktitut]]-sillabarium verteenwoordig elke teken 'n volle lettergreep. In logografiese skrif verteenwoordig elke teken 'n hele woord,<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|p=326}}</ref> en sal oor die algemeen geen verwantskap hê met die klank van daardie woord in gesproke taal nie. Aangesien alle tale groot getalle woorde besit is dit tot dusver onbekend of enige suiwere logografiese geskrifte bestaan. Geskrewe taal verteenwoordig die manier waarop gesproke klanke en woorde op mekaar volg deur simbole te rangskik volgens 'n patroon wat 'n sekere rigting volg. Die rigting gebruik in 'n skryfstelsel is heeltemal arbitrêr en word deur konvensie vasgestel. Sommige skryfstelsels maak gebruik van die horisontale as (links na regs soos Latynse skrif of regs na links soos Arabiese skrif), terwyl ander soos tradisionele Sjinese skrif vertikaal loop (van bo na onder). Enkele skryfstelsels gebruik teenoorgestelde rigtings met afwisselende lyne, en ander weer, soos die antieke [[Majaskrif]] kan in enige rigting geskryf word en gebruik grafiese leidrade om die rigting vir die leser aan te dui.<ref name="Coulmas">{{harvcoltxt|Coulmas|2002}}</ref> Om die klanke van die wêreld se tale voor te stel in skrif het linguiste die [[Internasionale Fonetiese Alfabet]] ontwikkel, ontwerp om al die diskrete klanke bekend, wat bydra tot betekenis in menslike taal, te verteenwoordig.<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|p=123}}</ref> === Grammatika === {{Hoofartikel|Grammatika}} Grammatika is die studie van hoe betekenisvolle elemente binne 'n taal, genoem ''[[Morfeem|morfeme]]'', gekombineer kan word in uitdrukkings. Morfeme kan of ''vry'' of ''gebonde'' wees. Indien hulle vry is om rondgeskuif te word binne 'n uitdrukking, word hulle gewoonlik ''[[woord]]e'' genoem, en indien hulle gebind is aan ander morfeme of woorde word hulle [[affiks]]e genoem. Die wyse waarin betekenisvolle elemente binne 'n taal gekombineer kan word, word deur reëls gereguleer. Die reëls vir die interne struktuur van woorde word [[Morfologie (taalkunde)|morfologie]] genoem en die reëls vir die interne struktuur van sinsdele en sinne word ''sintaksis'' genoem.<ref>{{harvcoltxt|Lyons|1981|p=103}}</ref> ==== Grammatikale kategorieë ==== Grammatika kan beskryf word as 'n stelsel van kategorieë en 'n stel reëls wat bepaal hoe kategorieë kombineer om verskillende aspekte van betekenis te vorm.<ref>{{harvcoltxt|Allerton|1989}}</ref> Tale verskil aansienlik in of hulle gekodeer is deur die gebruik van kategorieë of leksikale eenhede. Verskeie kategorieë is egter so algemeen dat dit byna universeel is. Sulke universele kategorieë sluit die enkodering in van die grammatikale verhoudings van partisiepante en predikate deur grammatiese onderskeiding tussen hulle verwantskappe tot 'n predikaat (argumentstruktuur), die enkodering van temporale en ruimtelike verwantskappe met predikate, en 'n stelsel van 'n grammatikale persoon wat die verwysings beheer na en onderskeiding tref tussen sprekers en aangesprokenes en die van wie hulle praat.<ref>{{harvcoltxt|Payne|1997}}</ref> ==== Woordklasse ==== Tale organiseer hulle [[woordsoort]]e in klasse volgens hulle funksies en plasings relatief tot ander dele. Alle tale maak byvoorbeeld gebruik van 'n basiese onderskeiding tussen 'n groep woorde wat prototipies dinge en konsepte aandui en 'n groep woorde wat prototipies aksies en gebeure aandui. Die eerste groep wat Afrikaanse woorde soos "hond" en "lied" insluit, word gewoonlik [[selfstandige naamwoord]]e genoem. Die tweede soort wat "hardloop" en "sing" insluit, word [[werkwoord]]e genoem. Nog 'n algemene kategorie is die [[byvoeglike naamwoord]]: woorde wat eienskappe of kwaliteite van selfstandige naamwoorde beskryf, soos "rooi" of "groot". Woordklasse kan as "oop" beskou word indien nuwe woorde aanhoudend tot die klas bygevoeg kan word, of relatief "geslote" indien daar 'n vaste aantal in 'n klas is. In Afrikaans is die klas van voornaamwoorde geslote, terwyl die klas van byvoeglike naamwoorde oop is, aangesien 'n eindelose aantal byvoeglike naamwoorde opgemaak kan word uit werkwoorde (bv. "hardlopende") of selfstandige naamwoorde (bv. met die -agtig agtervoegsel "bergagtig"). In ander tale soos [[Koreaans]] gebeur die teenoorgestelde, nuwe voornaamwoorde kan saamgestel word en die aantal byvoeglike naamwoorde is vas.<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|p=208}}</ref> Die woordklasse voer ook verskillende funksies uit in grammatika. Prototipies word werkwoorde gebruik om predikate (gesegdes) saam te stel, terwyl selfstandige naamwoorde gebruik word as argumente van predikate. In 'n sin soos "Sannie hardloop" is die predikaat "hardloop", want dit is die woord wat 'n spesifieke staat bevestig omtrent sy argument "Sannie". Sommige werkwoorde soos "help" kan twee argumente aanneem, byvoorbeeld "Sannie help Jan." 'n Predikaat wat net 'n enkelargument neem word ''intransief'' (onoorganklik) genoem, terwyl 'n predikaat wat twee argumente neem ''transitief'' (oorganklik) genoem word.<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|p=305}}</ref> Heelwat ander woordklasse bestaan in verskillende tale, soos [[voegwoord]]e wat ten doel het om twee sinne saam te voeg, [[lidwoord]]e wat die selfstandige naamwoord inlei, [[tussenwerpsel]]s soos "eina!" of "sjoe!", of ideofone wat die klank namaak van 'n gebeurtenis. Sommige tale het posisionele woorde wat die ruimtelike posisie van 'n gebeurtenis of entiteit beskryf. Baie tale gebruik klassifiseerders wat telbare selfstandige naamwoorde identifiseer as behorende tot 'n bepaalde soort of as in besit van 'n spesifieke vorm. In [[Japannees]] byvoorbeeld, is die algemene selfstandige naamwoordklassifiseerder vir mense ''nin'' (人), en dit word gebruik vir die tel van mense, wat ook al hulle genoem word: :''san-nin no gakusei'' (三人の学生) lett. "3 mens-klassifiseerder van student" — drie studente Vir bome sal dit wees: :''san-bon no ki'' (三本の木) lett. "3 klassifiseerder-vir-lang-voorwerpe van boom" — drie bome ==== Morfologie ==== Die studie van die interne struktuur van komplekse woorde en die prosesse waarvolgens woorde gevorm word, staan as [[Morfologie (taalkunde)|morfologie]] bekend in taalkunde. Dit is in meeste tale moontlik om komplekse woorde saam te stel wat opgebou is uit verskeie [[Morfeem|morfeme]]. Die Afrikaanse woord "onverwags" kan byvoorbeeld ontleed word as bestaande uit die drie morfeme "on-", "verwag" en "-s".<ref>{{harvcoltxt|Aronoff|Fudeman|2011|pp=1–2}}</ref> Morfeme kan geklassifiseer word volgens hulle afhanklikheid: ''vrye morfeme'' of stammorfeme (stamme) kan as selfstandige woorde gebruik word; gebonde morfeme (fleksiemorfeme) kan uitsluitelik in kombinasie met een of meer stammorfeme voorkom. Hierdie gebonde morfeme of ''[[Affiks|toevoegsels]]'' kan ingedeel word volgens hulle posisie relatief tot die stammorfeem: ''voorvoegsels'' gaan die stam vooruit, ''[[agtervoegsel]]s'' volg op die stam, en ''invoegsels'' word in die middel van 'n stam geplaas. Toevoegsels of affikse het ten doel om die betekenis van die stammorfeem te verander of uit te brei. Sekere tale verander die betekenis van woorde deur die fonologiese struktuur van 'n woord te verander (klinkervariasie), waarvan Afrikaans baie min het aangesien werkwoorde nie sommer verbuig word nie), soos byvoorbeeld die woord "kan", wat in die verlede tyd verander na "kon". Die proses staan taalkundig bekend as ''ablaut'' (klinkerwisseling). Bowendien onderskei morfologie ook tussen die proses van ''[[verbuiging]]'', wat aan 'n woord verander of uitbrei, en die proses van ''afleiding'', wat 'n nuwe woord skep vanuit 'n bestaande een. In Afrikaans het die werkwoord "sing" die verbuigingsvorm "gesing" wat ook 'n werkwoord is, en die afgeleide vorms "sang" en "sanger" wat beide selfstandige naamwoorde is, en afgelei is van die werkwoord deur 'n ablaut en die agtervoegsel ''-er'' onderskeidelik.<ref>{{harvcoltxt|Bauer|2003}}</ref><ref>{{harvcoltxt|Haspelmath|2002}}</ref> Tale verskil breed van mekaar ten opsigte van hulle afhanklikheid op morfologiese prosesse van woordvorming. By sommige tale soos byvoorbeeld Sjinees is daar geen morfologiese prosesse nie en alle grammatikale inligting is sintakties geënkodeer deur die vorm van reekse van enkelwoorde. Hierdie soort morfosintaksis word algemeen isolerend of analities genoem aangesien daar bykans 'n volledige ooreenkoms bestaan tussen 'n enkele woord en 'n enkele aspek van betekenis. Meeste tale besit woorde bestaande uit verskeie morfeme, maar verskil in die mate waartoe morfeme diskrete eenhede is. In verskeie tale, vernaam meeste Indo-Europese tale, kan enkelmorfeme verskeie bepaalde betekenisse besit wat nie ontleed kan word in kleiner segmente nie. In Latyn byvoorbeeld, bestaan die woord ''bonus'' of "goed" uit die kern ''bon-'', wat "goed" beteken, en die agtervoegsel -''us'' wat manlik is en dui op enkelvoudigheid, en die [[Nominatief|nominatiewe]] naamval. Die tale word ''fusionele tale'' genoem aangesien verskeie betekenisse saamgesmelt kan word in 'n enkelmorfeem. Die teenoorgestelde van fusionele tale word agglutinale tale (saamklewende tale) genoem, wat woorde opbou deur morfeme in te ryg in kettings, maar met elke morfeem as 'n diskrete semantiese eenheid. 'n Voorbeeld van so taal is [[Turks]], waar onder andere die woord ''evlerinizden'', of "vanaf julle huise", bestaan uit die morfeme ''ev-ler-iniz-den'', wat beteken ''huis-meervoudsvorm-jou-vanaf''. Die tale wat die meeste steun op morfologie word tradisioneel polisintetiese tale genoem. Hulle kan die ekwivalent van 'n hele Afrikaanse sin uitdruk in een woord. Die Yupik-woord ''tuntussuqatarniksaitengqiggtuq'' byvoorbeeld, wat "Hy het nog nie weer gesê dat hy rendiere gaan jag nie" beteken, bestaan uit die morfeme ''tuntu-ssur-qatar-ni-ksaite-ngqiggte-uq'' met die betekenisse, "rendiere-jag-toekoms-sê-ontkenning-weer-derde persoon-enkel-aanwysend", en buiten die morfeem ''tuntu'' ("rendiere") kan nie een van die ander morfeme in isolasie voorkom nie.<ref>{{harvcoltxt|Payne|1997|pp=28–29}}</ref> Verskeie tale gebruik morfologie vir die kruisverwysing van woorde binne 'n sin. Dit word soms ''kongruensie'' genoem. In baie Indo-Europese tale moet byvoeglike naamwoorde byvoorbeeld die selfstandige naamwoord kruisverwys wat hulle verander in terme van getal, kleur of geslag, en so is die Latynse byvoeglike naamwoord ''bonus'' of "goed" geboë om te strook met 'n manlike enkelvoudige selfstandige naamwoord. In verskeie polisintetiese tale kruisverwys werkwoorde hulle onderwerpe. Volgens die tipe tale kan 'n enkelwerkwoord inligting insluit wat 'n hele sin in Afrikaans sou benodig. Byvoorbeeld in die [[Baskies]]e sinsdeel ''ikusi nauzu'', of "jy het my gesien", strook die verlede tyd hulpwerkwoord ''n-au-zu'' (eenders as die Afrikaanse "doen") met beide die onderwerp (jy), weergegee deur die ''n''- voorvoegsel, en die voorwerp (my), weergegee deur die -''zu'' agtervoegsel. Die sin kan direk vertaal word as "sien jy-gedoen-my"<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|p=11}}</ref> ==== Sintaksis ==== {{Hoofartikel|Sinsbou}} [[Lêer:Basiese samestellende struktuuranalise van n sin-af.svg|350px|duimnael|Addisioneel tot woordklasse kan sinne ontleed word in terme van grammatikale funksies: "Die kat" is die [[onderwerp]] van die sinstuk, "op die mat" is 'n plekaanduidende sinstuk, en "sit" is die kern van die predikaat.]] Nog 'n metode waarvolgens tale betekenis oordra is deur die volgorde van woorde binne 'n sin. Die grammatikale reëls vir hoe om nuwe sinne te maak van woorde wat reeds bekend is, word sintaksis genoem. Die sintaktiese reëls van 'n taal bepaal hoekom 'n sin in Afrikaans soos "Ek is lief vir jou" betekenis het, en "*jou vir lief is ek" nie het nie.<ref group=notas>Die vooraangevoegde asterisk * dui gebruiklik aan dat die sin nie-grammaties is, d.w.s. sintakties foutief.</ref> Die sintaktiese reëls bepaal hoe woordorde en sinstruktuur afgedwing word, en hoe die inperkings tot die betekenis bydra.<ref>{{harvcoltxt|Baker|2001|p=265}}</ref> In Afrikaans is die betekenis van die twee sinne "die slawe het die meester uitgeskel" en "die meester het die slawe uitgeskel" verskillend, aangesien die rol van die grammatikale onderwerp vasgelê is deur die selfstandige naamwoord wat voor die werkwoord geplaas is, en die rol van die onderwerp is vasgelê deur die selfstandige naamwoord wat na die werkwoord geplaas is. Omgekeerd weer, in [[Latyn]], dra beide sinne ''Dominus servos vituperabat'' en ''Servos vituperabat dominus'' die betekenis "die meester het die slawe uitgeskel", aangesien ''servos'', of "slawe", in die [[akkusatief|akkusatiewe naamval]] verskyn wat daarop wys dat hulle die grammatikale onderwerp van die sin is, en ''dominus'', of "meester", is in die [[Nominatief|nominatiewe naamval]] wat van hom die onderwerp maak.<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|p=179}}</ref> Latyn maak gebruik van morfologie om die verskil weer te gee tussen onderwerp en voorwerp, terwyl Afrikaans van woordvolgorde gebruik maak. Nog 'n voorbeeld van hoe sintaktiese reëls tot die betekenis bydrae, is die reël van omgekeerde woordorde in vrae (W-beweging), wat in baie tale voorkom. Die reël beskryf hoekom indien die Afrikaanse sinsdeel "Jan gesels met Sannie" in 'n vraag verander word, dit "Met wie gesels Jan?" word, en nie "Jan gesels met wie?" nie. Die laaste voorbeeld kan gebruik word as 'n metode om spesiale klem te lê op "wie", en so die betekenis van die vraag effens te verander. Sintaksis bevat ook reëls vir hoe komplekse sinne gestruktureer moet word deur woorde saam te groepeer in eenhede, genoem stukke of sinsdele, wat verskillende posisies kan beklee in 'n groter sintaktiese struktuur. Sinne kan beskryf word as bestaande uit stukke op verskillende vlakke aan mekaar verbind in 'n diagramstruktuur.{{sfn|Baker|2001|pp=269–70}} Aan die regterkant is 'n grafiese voorstelling van die sintaktiese ontleding van die Afrikaanse sin "die kat sit op die mat". Die sin is ontleed as bestaande uit 'n naamwoordstuk, 'n werkwoord, en voorsetselstuk; die voorsetselstuk is verder onderverdeel in 'n naamwoord- en voorsetselstuk, en die naamwoordstuk weer uit 'n lidwoord en naamwoord.<ref name="Trask 2007 218–19">{{harvcoltxt|Trask|2007|pp=218–19}}</ref> Die rede hoekom sinne gesien kan word as saamgestel uit stukke is omdat elke stuk beskou kan word as 'n enkelelement indien sintaktiese operasies uitgevoer sou word. Byvoorbeeld, "die kat" is 'n stuk, en "op die mat" 'n ander een, omrede hulle gehanteer kan word as enkeleenhede indien 'n besluit gemaak word om klem te plaas op die ligging, deur die voorsetselstuk vorentoe te skuif: "[En] op die mat, sit die kat".<ref name="Trask 2007 218–19" /> Daar is heelwat verskillende formalistiese en funksionalistiese raamwerke wat teorieë voorstel vir die omskryf van sintaktiese strukture, gebaseer op verskillende aannames oor wat taal is en hoe dit beskryf moet word. Elkeen sal 'n sin soos die bostaande voorbeeldverskillend analiseer.<ref name="NewmeyerForm" /> === Tipologie en universalia === {{Hoofartikel|Taaltipologie|Taaluniversalia}} Tale kan geklassifiseer word in verhouding tot hulle grammatikale soorte. Tale wat tot verskillende families behoort kan nogtans eienskappe in gemeen hê, en die gedeelde eienskappe is geneig om te korreleer.<ref>{{harvcoltxt|Nichols|1992}};{{harvcoltxt|Comrie|1989}}</ref> Tale kan byvoorbeeld ingedeel word op grond van hulle basiese woordvolgorde, die relatiewe volgorde van die [[werkwoord]] en sy komponente in 'n gewone aanwysende sin. In Afrikaans is die basiese volgorde SVO: "Die slang(S) pik(V) die man(O)", terwyl die ooreenstemmende sin byvoorbeeld in die Australiese taal Gamilaraay ''d̪uyugu n̪ama d̪ayn yiːy'' (Slang Man Pik) sal wees, SOV.<ref name="CroftErg">{{harvcoltxt|Croft|2001|p=340}}</ref> Woordvolgordesoort is relevant as 'n tipologiese parameter, want basiese woordvolgordesoorte stem met ander sintaktiese parameters ooreen, soos die relatiewe orde van selfstandige naamwoorde en byvoeglike naamwoorde, of die gebruik van voorstetsels of agtersetsels. Sulke korrelasies word implikasionele taaluniversalia genoem. Meeste (maar nie alle nie) tale wat van die SOV soort is, het byvoorbeeld agtervoegsels eerder as voorvoegsels, en plaas die byvoeglike naamwoorde voor die selfstandige naamwoorde.<ref>{{harvcoltxt|Greenberg|1966}}</ref> Deur die studie van verskeie tipes woordvolgordes, is gevind dat nie alle tale die verhoudings tussen uitvoerders en aksies groepeer volgens Onderwerp, Voorwerp en Werkwoord soos in die geval van Afrikaans nie. Dit word die nominatief-akkusatief soort genoem. Sommige tale wat ergatief genoem word, soos Gamilaraay onder andere, onderskei tussen Agente en Pasiënte. In Afrikaanse oorganklike bysinne word beide die onderwerp van onoorganklike sinne ("Ek hardloop") en oorganklike sinne ("Ek is lief vir jou") dieselfde behandel, hier vertoon deur die nominatiewe voornaamwoord ''Ek''. In ergatiewe tale word die enkeldeelnemer in 'n onoorganklike sin, soos "Ek hardloop", dieselfde hanteer as die pasiënt in 'n oorganklike sin, wat die ekwivalent lewer van "my hardloop" en "jy is lief vir my". Slegs in oorganklike sinne sal die ekwivalent van die voornaamwoord "Ek" gebruik word.<ref name="CroftErg" /> Op die wyse kan die semantiese rolle op verskillende maniere op die grammatikale verhoudings gekarteer word, en groepeer sodoende 'n onoorganklike onderwerp met of Agente (akkusatiewe soort), of Pasiënte (ergatiewe soort), of verander selfs elk van die drie rolle, wat die driedelige soort genoem word.<ref>{{harvcoltxt|Croft|2001|p=355}}</ref> Die gedeelde eienskappe van tale wat tot dieselfde tipologiese klassoort behoort kon heeltemal onafhanklik van mekaar tot stand gekom het. Hulle gesamentlike voorkoms kan wees as gevolg van die universele wette wat die struktuur van natuurlike tale reguleer ("taaluniversalia"), of dit kon die gevolg gewees het van tale wat samelopende oplossings ontwikkel het vir die herhaalde kommunikatiewe probleme waarvoor mense taal gebruik om dit mee op te los.<ref name="Myths" /> == Sosiale konteks van gebruik en oordrag == Terwyl alle mense die vermoë besit om enige taal aan te leer, kry hulle dit net reg indien hulle groot word in 'n omgewing waar tale bestaan en deur ander gebruik word. Taal is daarom afhanklik van spraakgemeenskappe waarin kinders taal kan aanleer vanaf ouer persone en eweknieë en hulle self ook taal kan oordra aan hulle eie kinders. Tale word deur die mense gebruik wat dit praat om te [[Kommunikasie|kommunikeer]] en 'n magdom sosiale take te verrig. Vele aspekte van taalgebruik kan beskou word as aangepas spesifiek vir hierdie redes.<ref name="Myths">{{harvcoltxt|Evans|Levinson|2009}}</ref> As gevolg van die manier waarop tale oorgedra word tussen generasies en tussen gemeenskappe, is taal ewigdurend aan die verander, en vertak dit tot nuwe tale of loop ineen as gevolg van taalkontak. Die proses is gelyksoortig aan die [[evolusie]]proses van oorerwing met aanpassing wat lei tot die formasie van 'n filogenetiese diagram<ref>{{harvcoltxt|Campbell|2004}}</ref> Hoe dit ook al sy, tale verskil van biologiese organismes omrede dit geredelik elemente van ander tale inkorporeer, deur middel van die [[diffusie]]proses, soos sprekers van verskillende tale met mekaar in aanraking kom. Mense praat ook dikwels meer as een taal, wat bekom word met die aanleer van hulle [[Moedertaal|eerste taal]] of tale as kinders, of hulle leer 'n nuwe taal aan soos hulle groot word. Omrede die verhoogde taalkontak in die globaliserende wêreld, word baie van die kleiner tale bedreig soos hulle sprekers oorskuif na ander tale met geleenthede tot groter en meer invloedryke spraakgemeenskappe.<ref>{{Harvcoltxt|Austin|Sallabank|2011}}</ref> === Gebruik en betekenis === {{Hoofartikel|Pragmatiek (taalkunde)}} Die semantiese studie van betekenis neem aan dat betekenis lê in 'n verhouding tussen tekens en betekenisse wat stewig gevestig is deur sosiale konvensie. Semantiek bestudeer egter nie die metode van hoe sosiale konvensies gevestig en taal beïnvloed word nie. Egter is dit meer dikwels die geval, met die studie van hoe woorde en tekens gebruik word, dat woorde verskillende betekenisse kan dra, afhangende van die sosiale konteks van die gebruik. 'n Belangrike voorbeeld hiervan is die proses genaamd deiksis, wat die manier beskryf van hoe sekere woorde verwys na entiteite deur middel van hulle verhouding tussen 'n spesifieke plek in tyd en ruimte tydens die uiting van die woord. Onder hierdie soorte is byvoorbeeld die woord "Ek" (wat die spreker aanwys), "nou" (wat die moment van die uiting aandui) en "hier" (wat die plek waar gepraat word aandui). Tekens verander ook hulle betekenisse met die verloop van tyd soos die konvensies wat hulle gebruik reguleer geleidelik verander. Die studie van hoe die betekenis van linguistieke uitdrukkings verander afhangende van die konteks, word pragmatiek genoem. Deiksis is 'n belangrike aspek van die manier waarop ons taal gebruik om entiteite in die wêreld uit te wys.<ref>{{harvcoltxt|Levinson|1983|pp=54–96}}</ref> Pragmatiek is gemoeid met die maniere waarop taalgebruik gemodelleer word en hoe hierdie modelle tot die betekenis bydrae. In alle tale kan linguistiese uitdrukkings byvoorbeeld gebruik word om aksies uit te voer en nie net om inligting oor te dra nie. Sekere aksies kan slegs deur taal uitgevoer word en nog steeds 'n tasbare uitwerking hê, bv. die handeling van "naamgewing", wat 'n naam toeken aan 'n entiteit, of die handeling om iemand as "man en vrou te verklaar", wat 'n sosiale kontrak van eg bewerkstellig. Hierdie tipe handelings word taalhandelings genoem, en kan uiteraard ook deur middel van skrywerk of handgebare uitgevoer word.<ref>{{harvcoltxt|Levinson|1983|pp=226–78}}</ref> Die vorm van linguistiese uitdrukking stem heel dikwels nie ooreen met die betekenis wat dit in 'n sosiale konteks dra nie. As 'n persoon byvoorbeeld aan 'n etenstafel vra: "Kan jy die sout bykom?", is dit nie 'n vraag oor die lengte van die aangesprokene se arms nie, maar 'n versoek om die sout oor die tafel aan te stuur. Die betekenis word te kenne gegee deur die konteks waarin dit geuiter word; hierdie soort uitwerkings van betekenis staan bekend as gespreksimplikatuur. Die sosiale reëls waarvolgens maniere van taalgebruik as skaflik beskou word in sekere omstandighede en hoe uitinge verstaan moet word in verhouding tot hulle konteks, verskil onder gemeenskappe, en die aanleer hiervan is 'n groot deel in die verkryging van kommunikasiebevoegdheid.<ref>{{harvcoltxt|Levinson|1983|pp=100–169}}</ref> === Taalverwerwing === {{Hoofartikel|Taalverwerwing|Tweedetaalverwerwing|Tweede taal|<!--Taalonderrig-->}} [[Lêer:Kituwah Academy.png|duimnael|250px|Alle normale kinders leer taal aan indien hulle blootgestel word daaraan in hul eerste lewensjare, selfs in kulture waar volwassenes selde babas en kleuters direk aanspreek.]] Alle gesonde, normaalontwikkelende mense leer om taal te gebruik. Kinders verwerf die taal of tale wat rondom hulle gepraat word: watter taal ook al hulle genoeg blootstelling van kry gedurende hul kinderdae. Die ontwikkeling is nagenoeg dieselfde vir kinders wat gebare of gesproke taal aanleer.<ref>{{cite journal |last1=Bonvillian |first1=John D. |first2=Michael D. |last2=Orlansky |first3=Leslie Lazin |last3=Novack |title=Developmental milestones: Sign language acquisition and motor development |url=https://archive.org/details/sim_child-development_1983-12_54_6/page/1435 |journal=Child Development |volume=54 |issue=6 |date=Desember 1983 |pages=1435–1445}}</ref> Die taalaanleerproses word na verwys as eerste-taalverwerwing, omdat anders as baie ander soorte aanleerdery, benodig dit geen direkte onderrig of gespesialiseerde studies nie. In ''Die afstamming van die mens'', noem die natuurkundige [[Charles Darwin]] hierdie proses "'n instinktiewe neiging om 'n vaardigheid aan te leer".<ref name="Language Instinct" /> Eerste-taalverwerwing geskied in 'n taamlik reëlmatige volgorde, hoewel daar 'n groot mate van variasie bestaan in die tydvaslegging van bepaalde fases onder normaalontwikkelende kinders. Sedert geboorte reageer babas meer geredelik op menslike spraak as ander klanke. Rondom ongeveer 'n maand wil dit voorkom of babas kan onderskei tussen verskillende spraakklanke. Rondom ses maande sal 'n kind begin babbel, en die spraakklanke of handgebare begin maak van die tale wat om hulle gebruik word. Woorde kom rondom 12 tot 18 maande te voorskyn; die gemiddelde [[woordeskat]] van 'n agtien-maande-oue kind is ongeveer 50 [[woord]]e. 'n Kind se eerste uitinge is holofrases (letterlik "volledige sinne"), uitinge wat net een woord gebruik om 'n idee te kommunikeer. Etlike maande na 'n kind woorde begin gebruik het, sal hy of sy twee-woord sinne begin vorm, en binne nog 'n paar maande sal 'n kind telegraafspraak begin gebruik, of kort sinne wat minder [[Grammatika|grammaties]] kompleks is as volwasse taal, maar ook reëlmatige sintaktiese strukture toon. Vanaf ongeveer drie-tot-vyf-jarige ouderdom word 'n kind se vermoë om te praat of gebare te gebruik verfyn tot op die punt waar dit met volwasse taalgebruik ooreenstem.<ref name="OGrady-Cho">{{cite book |last1=O'Grady |first1=William |last2=Cho |first2=Sook Whan |chapter=First language acquisition |title=Contemporary Linguistics: An Introduction |url=https://archive.org/details/contemporaryling00ogra |edition=fourth |location=Boston |publisher=Bedford St. Martin's |year=2001}}</ref> Die aanleer van tweede en addisionele tale kan teen enige ouderdom plaasvind deur daaglikse bloodstelling of kursusse. Kinders wat 'n tweede taal aanleer is meer geneig om moedertaalsprekende vlotheid te bereik as volwassenes, maar dit is oor die algemeen uitsonderlik vir iemand om 'n tweede taal te praat soos 'n moedertaalspreker. Die groot verskil tussen eerste-taalverwerwing en addisonele taalververwing is dat die proses van addisionele taalverwerwing beïnvloed word deur die tale wat die persoon reeds ken. === Taal en kultuur === {{Sienook|Kultuur}}<!--vir later |spraakgemeenskap}}--> [[Lêer:Arnold Lakhovsky Conversation.png|duimnael|250px|links|Arnold Lakhovski, ''Die gesprek'' (circa 1935)]] Tale, menende die spesifike stel spraaknorme van 'n bepaalde gemeenskap, is ook deel van die groter kultuur van die gemeenskap wat dit praat. Tale verskil nie net met uitspraak, woordeskat, of grammatika nie, maar ook deur verskillende "spraakkulture" te hê. Mense gebruik taal as 'n metode om geïdentifiseer te word met 'n kultuurgroep en onderskei te word van ander. Selfs onder sprekers van 'n bepaalde taal bestaan daar verskillende maniere om die taal te gebruik, en elk daarvan word gebruik om affiliasie met sekere subgroepe te toon. Taalkundiges en antropoloë, spesifiek sosiolinguiste en linguistieke antropoloë spesialiseer in die studie van hoe maniere van praat verskil tussen spraakgemeenskappe.<ref name=Duranti2003>{{harvcoltxt|Duranti|2003}}</ref> Taalkundiges gebruik die term "[[taalverskeidenheid]]" om te verwys na die onderlinge maniere van die praat van 'n taal. Die term omarm geografies- of sosiokultureelgedefinieerde [[dialek]]te asook die groepstaal of styl van subkulture. Linguistieke antropoloë en taalsosioloë definieer kommunikatiewe styl as die wyse waarin taal aangewend en verstaan word binne 'n bepaalde kultuur.<ref name="Foley">{{harvcoltxt|Foley|1997}}</ref> Aangesien taalgebruiknorme gedeel word deur lede van 'n spesifieke groep, word kommunikatiewe styl ook 'n wyse vir die toon en saamstel van groepsidentiteit. Linguistieke verskille kan opvallende merkers van onderskeiding word onder sosiale groepe, byvoorbeeld, deur 'n taal met 'n spesifieke aksent te praat kan dui op behorende tot 'n etniese minderheid of sosiale stand, jou plek van oorsprong of status as tweede-taalspreker. Die soorte verskille is nie deel van die linguistiese stelsel nie, maar is 'n belangrike komponent van hoe taalgebruikers taal gebruik as sosiale gereedskap om groepe mee te vestig.<ref>{{Harvcoltxt|Agha|2006}}</ref> Heelwat tale het egter ook grammatikale konvensies wat die sosiale stand van die spreker aantoon in verhouding tot ander, deur die gebruik van registers wat verwant is aan die sosiale stand of onderskeidings. In baie tale kom stilistiese of selfs grammatikale verskille voor tussen die wyses waarop mans en vrouens praat, ouderdomsgroepe of tussen sosiale stande, net soos sommige tale gebruik maak van verskillende woorde afhangende van wie luister. In die Australiese taal Dyirbal moet 'n getroude man 'n spesifieke stel woorde gebruik indien hy in die teenwoordigheid van sy skoonma praat.<ref name="Foley" /> Sekere kulture het byvoorbeeld uitgebreide stelsels van "sosiale deiksis", stelsels gebruik om sosiale afstand aan te dui met linguistieke metodes.<ref name="Foley 1997 p">{{harvcoltxt|Foley|1997|pp=311–28}}</ref> In Afrikaans word sosiale deiksis meestal aangedui deur te onderskei tussen die aanspreek van sekere persone op hulle name en ander weer op hulle vanne, en ook met titels soos "Mevrou", "Dokter" of "Edelagbare", maar in ander tale kan soortgelyke stelsels hoogs ingewikkeld wees en gekodeer wees in die grammatika en woordeskat in geheel. In verskeie Oos-Asiatiese tale soos Thais, [[Birmaans]] en [[Javaans]] byvoorbeeld, word verskillende woorde gebruik ooreenkomstig of die spreker iemand van 'n hoër of laer stand as homself aanspreek in 'n rangordestelsel met diere en kinders heel onder en gode en adellikes bo aan.<ref name="Foley 1997 p" /> === Skryfkuns, geletterdheid en tegnologie === {{Hoofartikel|Skryfkuns|Geletterdheid}} [[Lêer:Winnipeg Forks - Plains Cree Inscription.jpg|duimnael|300px|'n Inskripsie van Moeras-Cree wat gebruik maak van Kanadese Inheemse lettergreping, 'n abugida ontwikkel deur Christensendelinge vir inheemse Kanadese tale]] Regdeur die geskiedenis is verskeie metodes ontwikkel vir die vertoon van tale deur middel van grafiese media. Dit word [[skryfstelsel]]s genoem. Die gebruik van skrif het taal vir die mens nog meer gebruiklik gemaak. Dit het dit moontlik gemaak om groot hoeveelhede inligting buite die liggaam te stoor en weer te herwin, en maak ook voorsiening vir kommunikasie oor groot afstande wat andersins onmoontlik sou wees. Baie tale maak konvensioneel van verskillende genres, style en registers gebruik in geskrewe en gesproke taal, en in sommige gemeenskappe word tradisioneel in 'n heeltemal ander taal geskryf as waarin gepraat word. Daar is sekere aanduidings dat skryfwerk ook 'n uitwerking op die kognitiewe ontwikkeling van mense gehad het, moontlik omrede geletterdheid besliste formele onderrig benodig.<ref>{{harvcoltxt|Olson|1996}}</ref> Die ontdekking die eerste skryfstelsels is naastenby kontemporêr met die aanvang van die [[Bronstydperk]] in die laat Neolitikum aan die einde van die vierde millennium v.C. Sumeriese argaïese [[wigskrif]] en [[Egiptiese hiërogliewe]] word algemeen beskou as die vroegste skryfstelsels, beide ontstaan uit hul voorafgaande proto-geletterde simbolestelsels, 3400 – 3200 v.C., met die vroegste samehangende geskrifte ongeveer 2600 v.C. Daar word algemeen ooreengekom dat Sumeriese skrif 'n onafhanklike uitvinding was; dit is egter debatteerbaar of Egiptiese skrif geheel onafhanklik van sy Sumeriese eweknie ontwikkel het, en of dit 'n geval was van transkulturele samevloei. 'n Soortgelyke debat bestaan rondom Sjinese skrif wat rondom 1200 v.C. ontwikkel het. Die pre-Columbiese Mesoamerikaanse skryfstelsels (insluitend Olmekse en Maja-skrif) word algemeen aanvaar as dat dit onafhanklik ontwikkel het.<ref name="Coulmas" /> === Taalverandering === {{Hoofartikel|Taalverandering|Grammatikalisering}} [[Lêer:Beowulf.firstpage.jpeg|duimnael|200px|Die eerste bladsy van die gedig [[Beowulf]] geskryf in Oudengels in die vroeg Middeleeuse periode (800 – 1100 AD). Hoewel Oudengels die direkte voorganger is van moderne Engels het verandering dit onverstaanbaar gelaat vir kontemporêre Engelstaliges.]] Alle tale verander soos sy sprekers nuwe maniere aanneem of opdiep om dit te praat en oor te dra aan ander lede van sy spraakgemeenskap. Taalveranderings vind op alle vlakke plaas van die fonologiese tot woordeskat, morfologie, sintaksis en diskoers. Selfs al word taalverandering aanvanklik dikwels in 'n negatiewe lig gesien deur die sprekers wat verandering beskou as "verval" of as tekens van die verslapping in taalnorme, is dit 'n natuurlike proses en onvermydelik.<ref>{{harvcoltxt|Aitchison|2001}}</ref><ref>{{harvcoltxt|Trask|1999|p=70}}</ref> Veranderings kan spesifieke klanke behels, of die hele fonologiese stelsel. Klankverskuiwing kan bestaan uit die vervanging van een spraakklank of fonetiese kenmerk deur 'n ander, algehele verlies van die betrokke klank of selfs die bekendstelling van 'n nuwe klank in 'n plek waar voorheen geen klank was nie. Klankveranderinge kan ''aangepas word'' in indien 'n klank verander slegs as dit voorkom in die omgewing van sekere ander klanke. Klankveranderinge word gewoonlik as "reëlmatig" veronderstel, menende daar word verwag dat dit meganies toegepas word sodra dit aan sy strukturele voorwaardes voldoen, ongeag enige niefonologiese faktore. Aan die ander kant kan klankveranderinge soms "sporadies" voorkom en slegs 'n bepaalde woord of woorde beïnvloed, sonder enige opmerklike reëlmaat. Soms veroorsaak 'n eenvoudige verandering 'n kettingverskuiwing waarin die hele fonologiese stelsel beïnvloed word. Dit het gebeur met die [[Germaanse tale]] nadat die klankverandering bekend as [[Eerste Germaanse klankverskuiwing|Grimm se wet]] al die stop-konsonante beïnvloed het. Die oorspronklike konsonant *{{IPA|bʰ}} het /b/ geword in die Germaanse tale, die vorige *{{IPA|b}} het om die beurt /p/ geword, en die vorige *{{IPA|p}} het /f/ geword. Dieselfde proses is toegepas op alle stop-konsonante en verklaar hoekom [[Italiese tale]] soos Latyn 'n "p" het in woorde soos ""p"ater" en ""p"isces", terwyl Germaanse tale soos Afrikaans die woorde ""v"ader" en ""v"is" het.<ref>{{harvcoltxt|Clackson|2007|pp=27–33}}</ref> Nog 'n voorbeeld is die Groot klinkerverskuiwing in Engels, wat die rede is hoekom die spelling van Engelse vokale nie baie goed ooreenstem met hulle huidige uitspraak nie. Dit is omrede die alreeds gevestigde ortografie uit sinchronisasie gebring is deur die klinkerverskuiwing. Nog 'n bron van klankverandering is die erosie van woorde soos die uitspraak daarvan geleidelik meer eie raak en woorde verkort word as lettergrepe uitgelaat word. Die soort verandering het veroorsaak dat die Latynse "mea domina" naderhand "madame" geword het in [[Frans]] en "ma’am" in Amerikaanse Engels.<ref>{{harvcoltxt|Aitchison|2001|p=112}}</ref> Veranderings kom ook in die grammatika van tale voor as diskoerspatrone, soos [[Idioom|idiome]], of spesifieke konstruksies wat gegrammatikaliseer word. Dit gebeur gereeld as woorde of morfeme erodeer en die grammatikale stelsel onbewustelik herrangskik word om te kompenseer vir die verlore element. In sekere variasies van Karibiese Spaans het die finale /s/ byvoorbeeld weggekwyn. Aangesien Standaard Spaans die finale /s/ in die morfeem gebruik om die tweede-persoononderwerp "jy" in werkwoorde aan te dui, moet die Karibiese variëteite nou gebruik maak van die voornaamwoord ''tú'' om die tweede persoon aan te dui. Dit beteken dat die sin ''wat is jou naam'', ''¿como te llamas?'' {{IPA|['komo te 'jamas]}} in Standaard Spaans sal wees , maar {{IPA|['komo 'tu te 'jama]}} in Karibiese Spaans. Die eenvoudige klankverandering affekteer beide morfologie en sintaksis.<ref>{{harvcoltxt|Zentella|2002|p=178}}</ref> Nog 'n algemene oorsaak van grammatikale verandering is die geleidelike petrifikasie van idiome in nuwe grammatikale vorms in, byvoorbeeld die wyse waarop die Engelse ''going to'' konstruksie sy aspekte van beweging verloor het, en in sekere variasies van Engels amper heeltemal volwaardige toekomende tyd geword het (bv. ''I'm gonna''). Taalveranderinge kan gemotiveer word deur ''taalinterne'' faktore, soos veranderinge in uitspraak gemotiveer deur sekere klanke wat mondelings moeilik uitkenbaar is of om te maak, of omrede sekere veranderingspatrone wat veroorsaak dat sommige skaars konstruksiesoorte wegskuif na meer algemene soorte.<ref>{{harvcoltxt|Labov|1994}}</ref> Ander oorsake van taalveranderings is sosiaal, soos wanneer bepaalde uitsprake versinnebeeldings word van behorende tot sekere groepe, soos sosiale stande, of tot taalideologieë, en word dus in gebruik geneem deur die gene wat graag geïdentifiseer wil word met bepaalde groepe of idees. Op hierdie manier kan sake rakende identiteit en politiek diepgaande uitwerkings hê op taalstrukture.<ref>{{harvcoltxt|Labov|2001}}</ref> === Taalkontak === {{Hoofartikel|Taalkontak|Pidgin|Kreooltaal|Spraakbond}} Een belangrike bron van taalverandering is kontak tussen verskillende tale en die voortspruitende samevloeiing van linguistieke kenmerke tussen tale. Taalkontak geskied wanneer sprekers van twee of meer [[tale]] of [[Taalverskeidenheid|variëteite]] op gereelde basis interaksie het.<ref>{{harvcoltxt|Thomason|2001|p=1}}</ref> Meertaligheid was heel moontlik die norm regdeur die Wêreldgeskiedenis, en deesdae is meeste mense in die wêreld meertalig. Voor die opkoms van die etno-nasionale staat, was eentaligheid merendeels teenwoordig onder klein eilande se bewoners. Met die ideologie wat een samelewing, een staat, en een taal die mees begeerde politieke bestel gemaak het, het eentaligheid begin om regoor die wêreld te versprei. Nieteenstaande, is daar net 250 lande in die wêreld ooreenkomstig met ongeveer 6000 tale, wat beteken meeste lande is meertalig en meeste tale bestaan in noue kontak naas mekaar.<ref>{{harvcoltxt|Romaine|2001|p=513}}</ref> Wanneer sprekers van verskillende tale noue interaksie het, is dit tipies van hulle tale om mekaar te beïnvloed. Deur volhoubare taalkontak oor lang periodes, konvergeer linguistiese trekke tussen die tale, en tale wat aan verskillende taalfamilies behoort kan nader aan mekaar beweeg. In gebiede waar verskeie tale in noue kontak naas mekaar bestaan kan dit lei tot die formasie van taalbonde (''sprachbund'') waarin onverwante tale 'n aantal linguistiese kenmerke deel. 'n Aantal sulke areas is al opgeteken, onder hulle is die Balkantaalbond, die Mesoamerikaanse taalbond en die Etiopiese taalbond. Ook is groter gebiede soos Suid-Asië, Europa, en Suidoos-Asië al oorweeg as taalbonde as gevolg van die wydverspreide diffusie van bepaalde gebiedskenmerke.<ref>{{harvcoltxt|Campbell|2002}}</ref><ref>{{harvcoltxt|Aikhenvald|2001}}</ref> Taalkontak kan ook lei tot verskeie ander linguistieke verskynsels, insluitend taalineenvloeiing, leenwoorde en releksifikasie (vervanging van meeste eie woordeskat met die van 'n ander taal). In gevalle van ekstreme en volgehoue taalkontak, kan dit lei tot die vestiging van 'n nuwe [[mengtaal]] wat nie oorwegend tot 'n bepaalde taalfamilie behoort nie. Een tipe mengeltaal genoem pidgins kom voor as volwasse sprekers van twee verskillende tale gereeld interaksie het, maar nie een van die twee groepe die ander taal vlot aanleer nie. In sulke gevalle sal hulle geredelik 'n kommunikasievorm saamstel wat trekke van beide tale bevat, maar met 'n vereenvoudigde grammatikale en fonologiese struktuur. Die taal bekom dan meestal die grammatikale en fonologiese kategorieë wat in beide tale bestaan. Pidgins word gedefinieer as tale met geen moedertaalsprekers nie, en gepraat word deur mense met 'n ander moedertaal. As 'n Pidgintaal die vernaamste taal word van die spraakgemeenskap, sal kinders naderhand groot word met die pidgin as hulle eerste taal. Soos die generasie van jong aanleerders ouer word sal baiemaal gesien kan word dat die pidgin sy struktuur verander en 'n groter mate van kompleksietyd aanneem. Die soort taal word algemeen 'n [[Kreooltaal|kreoolse taal]] genoem. 'n Voorbeeld van so 'n gemengde taal is [[Tok Pisin]], een van [[Papoea-Nieu-Guinee]] se amptelike tale, wat oorspronklik ontstaan het as 'n Pidgin gebaseer op Engels en Austronesiese tale; ander voorbeelde is [[Haïtiaanse Kreools|Kreyòl ayisyen]], die Fransgebaseerde kreoolse taal wat in [[Haiti]] gepraat word en Michif, 'n gemengde taal van Kanada, gegrond op die Inheems-Amerikaanse taal Cree en Frans.<ref>{{harvcoltxt|Thomason|Kaufman|1988}}; {{harvcoltxt|Thomason|2001}}</ref><ref>{{harvcoltxt|Matras|Bakker|2003}}</ref> == Linguistieke diversiteit == <!-- vir later {{Sienook|Lys van tale|Lys van tale volgens aantal sprekers}} --> {| class="wikitable" style="width: 200px; height: 200px; float: right" |- ! Taal !! Moedertaalsprekers<br />(in mil.)<ref name="Ethnologue" /> |- |Mandaryns||845 |- |[[Spaans]]||329<ref group=notas>Ethnologue se syfers is gebaseer op getalle van voor 1995. 'n Meer onlangse syfer is 420 miljoen ({{cite web|title=Primer estudio conjunto del Instituto Cervantes y el British Council sobre el peso internacional del español y del inglés|publisher=Instituto Cervantes (www.cervantes.es)|url=http://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2012/noticias/nota-londres-palabra-por-palabra.htm}})</ref> |- |[[Engels]]||328 |- |Arabiese tale||221 |- |[[Hindi]]|| 182 |- |[[Bengaals]]||181 |- |[[Portugees]]||178 |- |[[Russies]]||144 |- |[[Japannees]]||122 |- |[[Duits]]||90.3 |} 'n "Lewende taal" is gewoon een wat wyd gebruik word as 'n primêre vorm van kommunikasie deur 'n bepaalde groep lewende mense. Die getal bekende lewende tale wissel tussen 6 000 en 7 000, afhangende van die akkuraatheid van mens se definisie van "taal", en meer spesifiek, hoe mens die skeiding tussen tale en [[dialek]]te omskryf. Sedert 2009 het [[Ethnologue|SIL Ethnologue]] 6 909 lewende menslike tale gekatalogiseer. Die Ethnologue stel linguistiese groepe saam gebaseer op studies oor wedersydse verstaanbaarheid en sluit dikwels meer kategorieë in as die meer konserwatiewe klassifikasies. Een so voorbeeld is die [[Deens|Deense taal]], wat deur meeste geleerdes as 'n enkele taal beskou word met verskeie dialekte,maar wat deur die Ethnologue geklassifiseer word as twee afsonderlike tale (Deens en Jutlands).<ref name="Ethnologue" /> Die Ethnologue word ook soms gekritiseer vir die gebruik van kumulatiewe data oor baie dekades versamel, wat beteken dat die eksakte sprekergetalle dikwels verouderd is, en van die tale wat as lewend geklassifiseer is intussen dalk uitgesterf het. Volgens die Ethnologue, het 389 (of bykans 6%) tale meer as 'n miljoen sprekers. Die tale word saam deur 94% van die wêreldbevolking gepraat, terwyl 94% van die wêreldtale deur net 6% van die wêreldbevolking gepraat word. Regs is 'n tabel van die wêreld se 10 mees gesproke tale met populasieskattings (2009 syfers).<ref name="Ethnologue">{{Harvcoltxt|Lewis|2009}}</ref> === Tale en dialekte === Daar is nie 'n duidelike onderskeiding tussen 'n taal en [[dialek]] nie, nieteenstaande die bekende aforisme toegeken aan die taalkundige Max Weinreich dat "'n taal is 'n dialek met 'n weermag en vloot". Nasionale grense oorskry byvoorbeeld gereeld taalkundige verskille in die bepaling van of twee linguistiese variëteite tale of dialekte is. Kantonees en Mandaryns word byveerbeeld gereeld geklassifiseer as ''dialekte'' van Sjinees, al verskil hulle meer van mekaar as [[Sweeds]] van [[Noors]]. Voor die Joegoe-Slawiese burgeroorlog is [[Serwo-Kroaties]] gesien as een taal met twee dialekte, maar tans word [[Kroaties]] en [[Serwies]] as twee tale gesien en gebruik hulle verskillende skryfstelsels. Met ander woorde, die onderskeiding kan net soveel afhang van politieke oorwegings as van kulturele verskille, aparte [[skryfstelsel]]s of mate van wedersydse verstaanbaarheid.<ref>{{harvcoltxt|Lyons|1981|p=26}}</ref> === Taalfamilies van die Wêreld === {{Hoofartikel|Taalfamilie|Dialektologie|Historiese taalkunde}}<!--vir later: Lys van taalfamilies--> [[Lêer:Primary Human Language Families Map.png|550px|duimnael|links|Vernaamste taalfamilies van die wêreld (en in sommige gevalle geografiese groepe van families).<!--vir later:Vir meer detail sien ''[[:Sjabloon:Verspreiding van tale in die wêreld| Verspreiding van tale in die wêreld]]''.-->]] Die tale van die wêreld saamgevoeg word in [[taalfamilies]] bestaande uit tale wat beskou kan word as van gemeenskaplike afkoms. Taalkundiges erken tans 'n paar honderd taalfamilies, hoewel sommige moontlik in groter eenhede gegroepeer kan word soos meer inligting beskikbaar gestel word en diepgaande navorsing gedoen word. Tans is daar ook dosyne geïsoleerde tale: tale wat nie as verwant aan enige ander tale in die wêreld beskou kan word nie. Onder hulle is [[Baskies]], gepraat in Europa, Zuni van [[Nieu-Meksiko]], Purépecha (Taraskies) van Meksiko, [[Ainoe (taal)|Ainoe]] van Japan, Burushaski van [[Pakistan]] en nog vele ander. Die taalfamilies van wat die meeste sprekers het is die [[Indo-Europese tale]], gepraat deur 46% van die wêreldbevolking. Die familie sluit vier groot wêreldtale in, onder meer [[Engels]], [[Spaans]], [[Russies]] en [[Hindoestani]] ([[Hindi]]/[[Oerdoe]]). Die Indo-Europese taalfamilie het die oorhand gekry tydens die [[Eurasië|Eurasiese]] migrasieperiode (400-800 AD) en daarna gevolglik deur die Europese koloniale uitbreiding, wat die Indo-Europese tale polities en dikwels getalsgewys gevestig het as die dominante tale in die [[Amerikas]] en meeste van [[Afrika]]. Die [[Sino-Tibettaanse tale]] word deur 21% van die wêreldbevolking gepraat en sluit baie van die tale in van Oos-Asië, onder andere [[Mandaryns]], [[Kantonees]] en honderde kleiner tale. [[Afrika]] is die tuiste van 'n groot aantal taalfamilies, waarvan die grootste die [[Niger-Kongo-tale|Niger-Kongo-taalfamilie]] is, wat tale insluit soos [[Swahili]], [[Shona (taal)|Shona]] en [[Joroeba]]. Sprekers in die taalfamilie is verantwoordelik vir 6,4% van die wêreldbevolking. 'n Soortgelyke aantal mense praat [[Afro-Asiatiese tale]] wat die digbevolkte [[Semitiese taalfamilie|Semitiese tale]] insluit soos [[Arabies]], [[Hebreeus]] en die tale van die Sahara-streek, soos die [[Berbertale]] en [[Hausa]]. Die [[Austronesiese tale]] word gepraat deur 5,9% van die wêreldbevolking en sy gebiede strek van [[Madagaskar]] tot die kusgebiede van Suidoos-Asië en al die pad tot [[Oseanië]]. Dit sluit tale in soos [[Malgassies]], [[Maori (taal)|Maori]], [[Samoaans]] en verskeie van die inheemse tale van [[Indonesië]] en [[Taiwan]]. Die Austronesiese tale se ontstaan word weergegee as in Taiwan rondom 3000 v.C. waarna dit deur die Oseaniëstreek versprei het van eiland tot eiland saam met gevorderde seevaarttegnologie. Ander digbevolkte taalfamilies is die [[Drawidiese tale]] van Suid-Asië (onder andere [[Tamil]] en [[Telugu]]), die [[Turkse tale]] van Sentraal-Asië (soos [[Turks]]), die [[Austro-Asiatiese tale]], (onder andere [[Khmer]]), en [[Tai-Kadai-tale]] van Suidoos-Asië ([[Thai]] ingesluit).<ref name="Katzner 1999">{{harvcoltxt|Katzner|1999}}; {{harvcoltxt|Comrie|2009}}; {{harvcoltxt|Brown|Ogilvie|2008}}</ref> Die streke in die wêreld met die grootste taaldiversiteit, soos die Amerikas, Papoea-Nieu-Guinee, [[Wes-Afrika]] en Suid-Asië bevat honderde klein taalfamilies. Die gebiede is saam verantwoordelik vir die meerderheid van die tale in die wêreld, maar nie die meerderheid sprekers nie. In die Amerikas is van die grootste taalfamilies Quechumara, Arawak en [[Tupí-Guaraní-tale|Tupí-Guaraní]] in Suid-Amerika, en [[Uto-Asteekse tale|Uto-Asteeks]], [[Otomangue]], die [[Majatale]] van [[Meso-Amerika]], Na-Dené en Algonkies in [[Noord-Amerika]]. In Australië behoort meeste inheemse tale tot die Pama-Nyungaanse familie, terwyl Papoea-Nieu-Guinee die tuiste is van 'n groot aantal klein families en isolate asook 'n aantal Austronesiese tale.<ref name="Katzner 1999" /> === Taalbedreiging === {{Hoofartikel|Bedreigde taal<!--|Taalverlies|Taalverskuiwing|Taalsterfte|-->}} [[Lêer:Linguistic diversity.png|550px|duimnael|Tesame huisves die agt lande in rooi meer as 50% van die tale in die wêreld. Die blou gebiede is die mees diverse taalgebiede wêreldwyd, en die ligging van meeste van die wêreld se bedreigde tale.]] Taalbedreiging kom voor as 'n taal die risiko loop om in onbruik te verval soos sy sprekers uitsterf of 'n taalverskuiwing maak na 'n ander taal. Taalverlies weer, kom voor as 'n taal nie meer moedertaalsprekers het nie en 'n ''dooie taal'' word. As niemand meer die taal praat nie word dit 'n ''uitgestorwe taal''. Alhoewel tale nog altyd deur die geskiedenis uitgesterf het, verdwyn hulle tans teen 'n verhoogde tempo as gevolg van [[Globalisering|globalisasie]] en nieukolonialisme met die ekonomies sterker tale wat ander tale domineer.<ref name="Handbook" /> Die meer algemeen gesproke tale domineer die minder algemeengesproke tale en dus verdwyn die minder gesproke tale op die ou einde uit die bevolkings. Die totale hoeveelheid tale in die wêreld is onbekend. Skattings wissel afhangende van verskeie faktore. Die konsensus is dat daar tussen 6 000<ref name="Moseley" /> en 7 000 tale tans gepraat word, en dat tussen 50-90% van hulle teen 2100 uitgestorwe sal wees.<ref name="Handbook" /> Die top 20 tale gepraat deur meer as 50 miljoen sprekers elk word deur minder as 50% van die wêreldbevolking gepraat, terwyl baie van die ander tale deur klein gemeenskappe gepraat word, minder as 10 000 sprekers vir meeste van die tale.<ref name="Handbook" /> Die [[UNESCO|Opvoedkundige, Wetenskaplike en Kulturele Organisasie van die Verenigde Nasies]] (UNESCO) werk volgens vyf vlakke van taalbedreiging: "veilig", "kwesbaar" (word nie buite die huis deur kinders gepraat nie), "definitief bedreig" (word nie deur kinders gepraat nie), "ernstig bedreig" (word slegs deur die oudste generasies gepraat) en "krities bedreig" (word net deur 'n paar van die oudste generasies gepraat, merendeels semi-sprekers). Nieteenstaande aansprake dat die wêreld beter af sal wees as die groot meerderheid 'n enkele gemene ''[[lingua franca]]'' aanneem, soos Engels of [[Esperanto]], is daar eenstemmigheid dat die verlies van taal die kulturele verskeidenheid van die wêreld groot skade aandoen. Daar word algemeen geglo dat, as mens so ver terug gaan as die Bybelse narratief van die toring van Babel, taaldiversiteit politieke konflik veroorsaak,<ref name="Haugen">{{harvcoltxt|Haugen|1973}}</ref> maar die oortuiging word weerlê deur die feit dat heelwat van die wêreld se grootste voorvalle van geweld plaasgevind het in situasies met 'n lae linguistiese verskeidenheid, soos die Joego-Slawiese en [[Amerikaanse Burgeroorlog|Amerikaanse]] burgeroorloë, of die menseslagtings van [[Nazi-Duitsland]] en [[Rwanda]], terwyl baie van die mees stabiele politieke eenhede hoogs veeltalig is en was.<ref>{{Harvcoltxt|Austin|Sallabank|2011|pp=10–11}}</ref> Vele projekte reeds in werking is gemik op die voorkoming of verlangsaming van die verliese deur [[Taalherlewing|herlewing]] van bedreigde tale en die bevordering van opvoeding en geletterdheid in minderheidstale. Regoor die wêreld het baie lande spesifieke wetgewing ingestel wat gemik is op die beskerming en stabilisering van die tale van inheemse taalgemeenskappe. 'n Minderheid van taalkundiges het gepleit dat taalverlies 'n natuurlike proses is en dit moet nie teëgewerk word nie, en die opteken van bedreigde tale vir die nageslag is voldoende.<ref>{{harvcoltxt|Ladefoged|1992}}</ref> == Sien ook == * [[Amptelike taal]] * [[Digitale sterfte van tale]] * [[Digkuns]] * [[:Kategorie:Tale volgens bedreigdheid status]] * [[Lys van herleefde tale]] * [[:Kategorie:Taalfamilies]] * [[Ethnologue]] – lys van tale, plekke, bevolking en genetiese affiliasie {{en}} == Aantekeninge == '''Notas''' {{Verwysings|group=notas}} <br /> '''Verwysings''' {{Verwysings|30em}} == Bibliografie == {{refbegin|colwidth=30em}} * {{cite book|last=Agha|first=Agha|year=2006|title=Language and Social Relations|publisher=Cambridge University Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Aikhenvald|first=Alexandra|authorlink=Alexandra Aikhenvald|year=2001|chapter=Introduction|title=Areal diffusion and genetic inheritance: problems in comparative linguistics|editor=Alexandra Y. Aikhenvald|editor2=[[R. M. W. Dixon]] |pages=1–26|location= Oxford|publisher=Oxford University Press}} * {{cite book |last=Aitchison|first=Jean|authorlink=Jean Aitchison|title=Language Change: Progress or Decay?|url=https://archive.org/details/languagechangepr0000aitc_g3f0|edition=3rd (1st edition 1981)|location=Cambridge, New York, Melbourne|publisher= Cambridge University Press|year= 2001|ref=harv}} * {{cite book|last=Allerton|first=D. J. |chapter=Language as Form and Pattern: Grammar and its Categories|title=An Encyclopedia of Language |editor1-last=Collinge |editor1-first=N.E. |year=1989 |publisher=Routledge|location=London:NewYork|ref=harv}} * {{cite book|first=Mark|last=Aronoff|authorlink=Mark Aronoff|first2=Kirsten|last2= Fudeman|title=What is Morphology|publisher=John Wiley & Sons|year=2011|ref=harv}} * {{cite book|editor-first=Peter K|editor-last=Austin|editor2-first=Julia|editor2-last=Sallabank|chapter=Introduction|title=Cambridge Handbook of Endangered Languages|first=Peter K|last=Austin|first2=Julia|last2=Sallabank|year=2011|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88215-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Baker|first=Mark C.|authorlink=Mark Baker (linguist)|year=2001|chapter=Syntax|pages=265–295|title=The Handbook of Linguistics|editor=Mark Aronoff|editor2=Janie Rees-Miller|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite book|last=Bauer|first=Laurie|year=2003|title=Introducing linguistic morphology|url=https://archive.org/details/introducinglingu0002baue|edition=2nd|location=Washington, D.C.|publisher=Georgetown University Press|isbn=0-87840-343-4|ref=harv}} * {{cite book|title=An introduction to the study of language|first=Leonard |last=Bloomfield|authorlink=Leonard Bloomfield|year=1914|location=New York|publisher=Henry Holt and Company|ref=CITEREFBloomfield1914}} * {{cite book|editor-last=Brown|editor-first=Keith|authorlink=Keith Brown (linguist)|editor2-last=Ogilvie|editor2-first=Sarah|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|year=2008|isbn=0-08-087774-5|ref=harv}} * {{cite book|last=Clackson|first=James|year=2007|title=Indo-European Linguistics: An Introduction|publisher=Cambridge University press|ref=harv}} * {{cite book|last=Campbell|first=Lyle|authorlink=Lyle Campbell|year=2002|chapter=Areal linguistics|title=International Encyclopedia of Social and Behavioral Sciences|editor=Bernard Comrie, Neil J. Smelser and Paul B. Balte|pages=729–733|location= Oxford|publisher=Pergamon|ref=harv}} * {{cite book|last=Campbell|first=Lyle|authorlink=Lyle Campbell|year=2004|title=Historical Linguistics: an Introduction|edition=2nd|location=Edinburgh and Cambridge, MA|publisher=Edinburgh University Press and MIT Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Campbell|first=Lyle|authorlink=Lyle Campbell|year=2001|chapter=The History of Linguistics|pages=81–105|title=The Handbook of Linguistics|editor=Mark Aronoff|editor2=Janie Rees-Miller|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite book| last = Candland| first = Douglas Keith| title = Feral Children and Clever Animals: Reflections on Human Nature| publisher = Oxford University Press US| year = 1993| pages = 293–301| url = http://books.google.com/?id=RYG_CAWZZ4sC&pg=PA296&dq=koko+gorilla+operant+conditioning| isbn = 0-19-510284-3| ref = harv}} * {{cite book |title=Syntactic Structures |url=https://archive.org/details/syntacticstructu0000chom |last=Chomsky |first=Noam |authorlink=Noam Chomsky |year=1957 |publisher=Mouton |location=The Hague|ref=harv}} * {{cite book|last=Chomsky |first=Noam |authorlink=Noam Chomsky |year=2000|title=The Architecture of Language |url=https://archive.org/details/architectureofla00noam |location=Oxford |publisher=Oxford University Press|ref=harv}} * {{cite book|title=Sources of semiotic: readings with commentary from antiquity to the present|url=https://archive.org/details/sourcesofsemioti0000clar|first=David S. |last=Clarke |year=1990|location=Carbondale|publisher=Southern Illinois University Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Comrie|first=Bernard|authorlink=Bernard Comrie|year=1989|title=Language universals and linguistic typology: Syntax and morphology. |url=https://archive.org/details/languageuniversa0000comr_k8n4|location=Oxford|publisher=Blackwell|edition=2nd|isbn=0-226-11433-3|ref=harv}} * {{cite book|editor-last=Comrie|editor-first=Bernard|authorlink=Bernard Comrie|title=The World's Major Languages|location=New York|publisher=Routledge |year=2009|isbn=978-0-415-35339-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Coulmas|first=Florian|year=2002|title=Writing Systems: An Introduction to Their Linguistic Analysis|url=https://archive.org/details/writingsystemsin0000coul|publisher=Cambridge University Press|ref=harv}} * {{cite book|title=Cognitive Linguistics|url=https://archive.org/details/cognitivelinguis0000crof|last=Croft|first=William|authorlink=William Croft (linguist)|first2=D. Alan|last2=Cruse|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|year=2004|ref=harv}} * {{cite book|last=Croft|first=William|authorlink=William Croft (linguist)|year=2001|chapter=Typology|pages=81–105|title=The Handbook of Linguistics|editor=Mark Aronoff|editor2=Janie Rees-Miller|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite book|last=Crystal|first=David|authorlink=David Crystal|year=1997|title=The Cambridge Encyclopedia of Language|url=https://archive.org/details/liang.2972.cambridgeencyclo0000crys_h1i9|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book|last=Deacon|first=Terrence|authorlink=Terrence Deacon|year=1997|title=The Symbolic Species: The Co-evolution of Language and the Brain.|url=https://archive.org/details/symbolicspeciesc00deac|location=New York|publisher=W.W. Norton & Company|isbn=978-0-393-31754-1|ref=harv}} * {{cite journal|last=Duranti|first= Alessandro|year=2003|title=Language as Culture in U.S. Anthropology: Three Paradigms|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2003-06_44_3/page/n8|journal=Current Anthropology|volume=44|issue=3|pages=323–348|ref=harv}} * {{cite journal|title=The myth of language universals: Language diversity and its importance for cognitive science|last=Evans|first=Nicholas|authorlink=Nicholas Evans (linguist)|last2=Levinson|first2=Stephen C.|authorlink2=Stephen C. Levinson|year=2009|publisher=Behavioral and Brain Sciences|volume=32|issue=5|pages=429–492|ref=harv}} * {{cite journal|first=Simon E.|last=Fisher|first2=Cecilia S.L. |last2=Lai|first3= Anthony P. |last3=Monaco|journal=Annual Review of Neuroscience|year=2003|volume=26|pages=57–80|doi=10.1146/annurev.neuro.26.041002.131144|title=Deciphering the Genetic Basis of Speech and Language Disorders|ref=harv|pmid=12524432 | issn=0147-006X}} * {{cite book|last=Fitch|first= W. Tecumseh|authorlink=W. Tecumseh Fitch|year=2010|title=The Evolution of Language|url=https://archive.org/details/evolutionoflangu0000fitc|location=Cambridge|publisher= Cambridge University Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Foley|first=William A.|authorlink=William Foley (linguist)|year=1997|title=Anthropological Linguistics: An Introduction |url=https://archive.org/details/anthropologicall0000fole|publisher=Blackwell |ref=harv}} * {{cite book | authorlink=John Goldsmith | last=Goldsmith | first=John A | editor=John A. Goldsmith | year=1995 | title=The Handbook of Phonological Theory | series=Blackwell Handbooks in Linguistics | publisher=Blackwell Publishers | chapter=Phonological Theory | isbn=1-4051-5768-2|ref=harv}} * {{cite book|last=Greenberg|first=Joseph|authorlink=Joseph Greenberg|year=1966|ref=universals|title=Language Universals: With Special Reference to Feature Hierarchies|url=https://archive.org/details/languageuniversa0000jose|location=The Hague|publisher=Mouton & Co}} * {{cite book|last=Haspelmath|first=Martin|authorlink=Martin Haspelmath|year=2002|title=Understanding morphology|location=London|publisher=Arnold, Oxford University Press|ref=harv}} (pbk) * {{cite journal|last=Haugen|first=Einar|authorlink=Einar Haugen|year=1973|title=The Curse of Babel|url=https://archive.org/details/sim_daedalus_summer-1973_102_3/page/47|journal=Daedalus|volume= 102|issue=3, Language as a Human Problem|pages= 47–57|ref=harv}} * {{cite journal|last=Hauser|first=Marc D.|first2=Noam|last2=Chomsky|first3=W. Tecumseh|last3=Fitch|title=The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?|journal=Science 22 |year=2002|volume=298|issue=5598|pages=1569–1579|ref=harv}} * {{cite book|last=Hauser|first=Marc D.|authorlink=Marc Hauser|last2=Fitch|first2=W. Tecumseh|authorlink2=W. Tecumseh Fitch|chapter=What are the uniquely human components of the language faculty?|year=2003|editor=M.H. Christiansen and S. Kirby|publisher=Oxford University Press|title=Language Evolution: The States of the Art|url=http://www.wjh.harvard.edu/~mnkylab/publications/languagespeech/langfaculty.pdf|ref=harv|access-date=13 Maart 2017|archive-date=22 Julie 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040722115833/http://www.wjh.harvard.edu/~mnkylab/publications/languagespeech/langfaculty.pdf|url-status=bot: unknown}} * {{cite book|last=Hockett|first=Charles F.|year=1960|chapter=Logical considerations in the study of animal communication|title=Animals sounds and animal communication|editor=W.E. Lanyon|editor2=W.N. Tavolga|pages=392–430|ref=harv}} * {{cite book|last=International Phonetic Association|authorlink=International Phonetic Association|year=1999|title=Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet|url=https://archive.org/details/handbookofintern0000inte|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-65236-7 |ref=harv}} * {{cite book|last=Katzner|first=K|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge|ref=CITEREFKatzner1999}} * {{cite book |last= Labov|first=William|authorlink=William Labov|year=1994|title= ''Principles of Linguistic Change'' vol.I ''Internal Factors''|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite book |last= Labov|first=William|authorlink=William Labov|year=2001|title= ''Principles of Linguistic Change'' vol.II ''Social Factors''|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite journal|last=Ladefoged|first=Peter|authorlink=Peter Ladefoged|year=1992|title=Another view of endangered languages|url=https://archive.org/details/sim_language_1992-12_68_4/page/809| journal=Language|volume=68|issue=4|pages=809–811|ref=harv}} * {{cite book|last=Ladefoged |first=Peter |authorlink=Peter Ladefoged|last2=Maddieson|first2=Ian|year=1996 |title=The sounds of the world's languages |url=https://archive.org/details/soundsofworldsla0000lade |location=Oxford |publisher=Blackwell|pages=[https://archive.org/details/soundsofworldsla0000lade/page/329 329]–330|isbn=0-631-19815-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Lesser|first=Ruth|chapter=Language in the Brain: Neurolinguistics|title=An Encyclopedia of Language |editor1-last=Collinge |editor1-first=N.E. |year=1989 |publisher=Routledge|location=London:NewYork|ref=harv}} * {{cite book|last=Levinson|first=Stephen C.|authorlink=Stephen C. Levinson|year=1983|title=Pragmatics|url=https://archive.org/details/pragmatics00levi|location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press|ref=harv}} * {{cite web|last=Lewis|first=M. Paul (ed.)|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition|location=Dallas, Tex.|publisher=SIL International|url=https://www.ethnologue.com/statistics/size|ref=harv}} * {{cite book|last=Lyons|first=John|authorlink=John Lyons (linguist)|year=1981|title=Language and Linguistics|url=https://archive.org/details/languagelinguist0000lyon|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-29775-3|ref=harv}} * {{cite book|last=MacMahon|first=M.K.C.|chapter=Language as available sound:Phonetics|title=An Encyclopedia of Language |editor1-last=Collinge |editor1-first=N.E. |year=1989|publisher=Routledge|location=London:NewYork|ref=harv}} * {{cite book |editor-last=Matras|editor-first=Yaron|editor2-first=Peter|editor2-last=Bakker| title=The Mixed Language Debate: Theoretical and Empirical Advances |url=https://archive.org/details/mixedlanguagedeb0000unse| location=[[Berlin]] | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-017776-5|ref=harv}} * {{cite book|editor-last=Moseley|editor-first=Christopher|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger, 3rd edition.|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/en/endangeredlanguages/atlas|ref=harv}} * {{cite book|first=Frederick J.|last=Newmeyer|authorlink=Frederick Newmeyer|title=The History of Linguistics|publisher=Linguistic Society of America|year=2005|id=|url=http://www.linguisticsociety.org/resource/history-modern-linguistics|isbn=0-415-11553-1|ref=harv}} * {{cite book|first=Frederick J.|last=Newmeyer|authorlink=Frederick Newmeyer|title=Language Form and Language Function|year=1998|location=Cambridge,MA|publisher=MIT Press|url=web.archive.org/web/20140703043335/http://www.isc.cnrs.fr/FN_chapter1.pdf|ref=harv|access-date=10 Julie 2013|archive-date=16 Desember 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111216100353/http://www.isc.cnrs.fr/FN_chapter1.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|last=Nichols|first= Johanna |authorlink=Johanna Nichols|year=1992|title=Linguistic diversity in space and time|url=https://archive.org/details/linguisticdivers0000joha|location= Chicago|publisher= University of Chicago Press |isbn=0-226-58057-1|ref=harv}} * {{cite journal|title=Functional Theories of Grammar|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1984_13/page/97|last=Nichols|first=Johanna|journal=Annual Review of Anthropology|volume=13|year=1984|pages=97–117|ref=harv}} * {{cite journal|first=David R.|last=Olson|year=1996|title=Language and Literacy: what writing does to Language and Mind|journal=Annual Review of Applied Linguistics|volume=16|pages=3–13|doi=10.1017/S0267190500001392|ref=harv}} * {{cite book |last= Payne |first= Thomas Edward |title= Describing morphosyntax: a guide for field linguists |publisher= Cambridge University Press |year= 1997 |pages= 238–241 |url= http://books.google.com/books?id=LC3DfjWfCiwC&pg=PA239&lpg=PA239&dq=%22perfect+aspect%22+%22perfective+aspect%22&ct=result#PPA238,M1 |ref= harv }} * {{cite book|last=Pinker|first=Steven|authorlink=Steven Pinker|year=1994|title=The Language Instinct|url=https://archive.org/details/languageinstinct0000pink_w8b7|''The Language Instinct: How the Mind Creates Language''|publisher=Perennial|ref=harv}} * {{cite book|last=Romaine|first=Suzanne|year=2001|chapter=Multilingualism|pages=512–533|title=The Handbook of Linguistics|editor=Mark Aronoff|editor2=Janie Rees-Miller|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite book|last=Saussure|first=Ferdinand de |authorlink=Ferdinand de Saussure|year=1983|origyear=1913|title=Course in General Linguistics|editor-first=Charles |editor-last=Bally |editor2-first=Albert |editor2-last=Sechehaye|translator=Roy Harris|location=La Salle, Illinois|publisher=Open Court|isbn=0-8126-9023-0|ref=CITEREFSaussure1983}} * {{cite book|last=Sandler|first=Wendy|last2=Lillo-Martin|first2=Diane|year=2001|chapter=Natural Sign Languages|pages=533–563|title=The Handbook of Linguistics|editor=Mark Aronoff|editor2=Janie Rees-Miller|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite journal | doi = 10.2307/409603 | last1 = Swadesh | first1 = Morris | authorlink = Morris Swadesh | year = 1934 | title = The phonemic principle | jstor = 409603| journal = Language | volume = 10 | issue = 2| pages = 117–129 }} * {{cite book|last=Tomasello|first=Michael|authorlink=Michael Tomasello|year=2008|title=Origin of Human Communication|url=https://archive.org/details/originsofhumanco0000toma|publisher=MIT Press|ref=harv}} * {{cite book |last= Thomason|first=Sarah G.|authorlink=Sarah Thomason|first2=Terrence|last2=Kaufman|authorlink2=Terrence Kaufman|title=Language Contact, Creolization and Genetic Linguistics|url= https://archive.org/details/languagecontactc0000thom|publisher=University of California Press|year=1988|ref=harv}} * {{cite book |last= Thomason|first=Sarah G.|authorlink=Sarah Thomason|title=Language Contact – An Introduction|publisher=Edinburgh University Press|year= 2001|ref=harv}} * {{cite book|last=Trask|first=Robert Lawrence|authorlink=Larry Trask|title=Language: The Basics|year=1999|edition=2nd|publisher=Psychology Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Trask|first=Robert Lawrence|authorlink=Larry Trask|editor-last=Stockwell|editor-first=Peter|title=Language and Linugistics: The Key Concepts|url=https://archive.org/details/languagelinguist0000tras|year=2007|edition=2nd|publisher=Routledge|ref=harv}} * {{cite book|last=Ulbaek|first=Ib|year=1998|chapter=The Origin of Language and Cognition|title=Approaches to the evolution of language|editor=J. R. Hurford & C. Knight|pages=30–43|publisher=Cambridge University Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Van Valin|first=jr, Robert D.|authorlink=Robert Van Valin, Jr.|year=2001|chapter=Functional Linguistics|pages=319–337|title=The Handbook of Linguistics|editor=Mark Aronoff|editor2=Janie Rees-Miller|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite book|last=Zentella|first=Ana Celia|editor1-last=García|editor1-first=Ofelia|editor2-last=Fishman|editor2-first=Joshua|chapter=Spanish in New York|title=The Multilingual Apple: Languages in New York City|publisher=Walter de Gruyter| year=2002|ref=harv}} {{Refend}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Language|Taal}} {{Wikt|taal}} * [http://wals.info/ World Atlas of Language Structures: a large database of structural (phonological, grammatical, lexical) properties of languages] {{en-vertaal|Language}} {{Voorbladster}} {{Normdata}} [[Kategorie:Taal| ]] 0nucc4j649y5le5v82e9frysz8m4osa 0 443 2964973 2914474 2026-09-04T08:23:32Z Aliwal2012 39067 2964973 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Thabo Mbeki 2003.jpg|teks=President Mbeki}} Die '''jaar 1999''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Vrydag]] begin het. Dit was die 99ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. [[Lêer:Gé Korsten Madama Butterfly 1960.jpg|duimnael|240px|Gé Korsten sterf op 29 September 1999.]] == Gebeure == * [[1 Januarie]] – Die [[Euro]]-geldeenheid word in [[België]], [[Duitsland]], [[Finland]], [[Frankryk]], [[Republiek van Ierland|Ierland]], [[Italië]], [[Luxemburg]], die [[Nederland]], [[Oostenryk]], [[Portugal]] en [[Spanje]] ingebruikgeneem. [[Bulgarye]] betree die [[Sentraal-Europese Vryehandelsooreenkoms]]. * [[12 Maart]] – [[Hongarye]], [[Pole]] en [[Tsjeggië]] betree die [[NAVO]]. * [[24 Maart]] – 24 mense sterf in die [[Mont Blanc-tonnel]] toe 'n Belgiese vragmotor aan die brand slaan. * [[1 April]] – [[Nunavut]] word van die [[Noordwestelike gebiede]] afgestig as eie [[Provinsies en gebiede van Kanada|gebied]] binne die [[Kanada|Kanadese Konfederasie]]. * [[5 April]] – Twee Libiese verdagtes van die [[Lockerbie-bomaanval]] in [[1988]], word oorhandig vir 'n verhoor in [[Nederland]]. * [[19 April]] – Die [[Duitsland|Duitse]] parlement word van [[Bonn]] na [[Berlyn]] geskuif. * [[30 April]] – [[Kambodja]] sluit aan by die [[ASEAN]]. * [[14 Mei]]–[[20 Junie]] – Die [[Krieketwêreldbeker 1999|7de Krieketwêreldbeker]] word in [[Engeland]], [[Skotland]], [[Ierland]], [[Nederland]] en [[Wallis]] aangebied en deur [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] gewen. * [[17 Mei]] – [[Ehud Barak]] verkies as Eerste Minister van Israel. * [[29 Mei]] – [[Nigerië]] word 'n Federale Republiek met 'n presidensiële demokrasie. Die President is [[Olusegun Obasanjo]]. * [[14 Junie]] – [[Thabo Mbeki]] word president van [[Suid-Afrika]]. * [[19 Junie]]–[[10 Julie]] – Die [[Vrouesokkerwêreldbeker 1999|derde Vrouesokkerwêreldbeker]] word in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] aangebied en deur die gasheer gewen. * [[15 Julie]] – Die [[Volksrepubliek China]] verklaar dat hy oor die nodige tegnologie beskik om 'n neutronbom te vervaardig. * [[24 Julie]]–[[4 Augustus]] – Die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 1999|tweede Sokker-Konfederasiebeker]] word in [[Meksiko]] aangebied en deur dié gasheer gewen. * [[26 Augustus]] – [[Penny Heyns]] stel in [[Sydney]] haar sesde wêreldrekord in drie weke op met 'n tyd van 2:24:2 vir die borsslag oor 200&nbsp;m. * [[30 September]] – Een van [[Japan]] se ergste [[kernkrag]]ongelukke vind plaas by 'n [[uraan|uraanverwerkingafasiliteit]]herverwerkingfasiliteit naby [[Tokio]]. Werkers en plaaslike inwoners word aan baie hoë vlakke van [[Radioaktiwiteit|bestraling]] blootgestel. * [[1 Oktober]]–[[6 November]] – Die [[Rugbywêreldbeker 1999|4de Rugbywêreldbeker]] word in [[Engeland]], [[Frankryk]], [[Ierland]], [[Skotland]] en [[Wallis]] aangebied en deur [[Wallabies|Australië]] gewen. * [[3 Desember]] – Die [[Mars-poollandingstuig]] bereik [[Mars]] en verdwyn. * [[14 Desember]] – Onderhandelaars van die [[Verenigde State]] en [[Duitsland]] kom ooreen om 'n fonds van 5,2 miljard Amerikaanse dollar daar te stel vir [[Nazi]]-era slawe en dwangarbeiders. * [[19 Desember]] – Oorlewendes van modderstortings en vloede in [[Venezuela]] wat toe reeds meer as 5&nbsp;000 lewens geëis het, steier deur die strate. * [[20 Desember]] – Die voormalige [[Portugal|Portugese]] kolonie [[Macau]] word deel van die [[Volksrepubliek China]]. * [[31 Desember]] – Die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] dra die [[Panamakanaal]]sone aan [[Panama]] oor. * Die [[iSimangaliso-vleilandpark]] wat voorheen bekend was as die Groter St. Lucia-Vleilandpark word deur die [[Verenigde Nasies]] se Opvoedkundige, Wetenskaplike en Kulturele Organisasie ([[Unesco]]) tot [[wêrelderfenisgebied]] verklaar. == Geboortes == * [[6 Januarie]] – [[Eliza Scanlen]], Australiese aktrise. * [[2 Maart]] – [[Nikita Mazepin]], voormalige Russiese [[Formule Een]]renjaer. * [[22 Maart]] – [[Mick Schumacher]], Duitse Formule Eenrenjaer, seun van [[Michael Schumacher]]. * [[16 April]] – [[Lisette Olivera]], Amerikaanse [[aktrise]]. * [[26 April]] – [[Laura Wolvaardt]], Suid-Afrikaanse internasionale [[krieket]]speler. * [[30 Mei]] – [[Zhou Guanyu]], [[Chinese]] beroepsrenjaer. * [[6 Junie]] – [[Marguerite van Eeden]], Suid-Afrikaanse aktrise. * [[7 Oktober]] – [[Jan Bloukaas]], Suid-Afrikaanse musikant († [[2024]]). * [[1 November]] – [[Dillon Windvogel]], Suid-Afrikaanse filmakteur en danser. * [[10 November]] – [[Kiernan Shipka]], Amerikaanse aktrise. * [[13 November]] – [[Lando Norris]], Britse Formule Eenrenjaer. * [[2 Desember]] – [[Kelvin Kiptum]], Keniaanse langafstandhardloper († [[2024]]). == Sterftes == * [[7 Februarie]] – [[Hoessein van Jordanië|Hoessein bin Talal]], koning van [[Jordanië]] (* [[1935]]). * [[8 Februarie]] – [[Iris Murdoch]], Engelse [[skrywer]] en [[filosoof]] (* [[1919]]). * [[10 Februarie]] – [[Anna Cloete]], Suid-Afrikaanse aktrise (* [[1913]]). * [[7 Maart]] – [[Stanley Kubrick]], Amerikaanse rolprentregisseur, vervaardiger en draaiboekskrywer (* [[1928]]). * [[12 Maart]] – [[Yehudi Menuhin]], Amerikaanse violis (* [[1916]]). * [[16 Maart]] – [[Hendrik de Wit]], [[Nederland]]se sistematiese [[botanie|plantkundige]] (* [[1909]]). * [[14 April]] – [[Anthony Newley]], Engelse sanger en akteur (* [[1931]]). * [[21 April]] – [[Charles "Buddy" Rogers]], Amerikaanse akteur, musikant (* [[1904]]). * [[2 Mei]] – [[Oliver Reed]], Britse akteur (* [[1938]]). * [[8 Mei]] – [[Dirk Bogarde]], Britse akteur, († [[1921]]). * [[27 Mei]] – [[Zach de Beer]], Suid-Afrikaanse politikus (* 1928). * [[6 Junie]] – [[Anne Haddy]], Australiese aktrise (* [[1930]]). * [[25 Junie]] – [[William Sage Rapson]], Nieu-Seelandse en Suid-Afrikaanse chemikus (* [[1912]]). * [[6 Julie]] – [[Joaquín Rodrigo]], Spaanse komponis (* [[1901]]). * [[12 Augustus]] – [[John Rigby Hale|J.R. Hale]], Britse geskiedkundige en vertaler.(* [[1923]]). * [[29 September]] – [[Gé Korsten]], Suid-Afrikaanse sanger (* [[1927]]). * [[2 Oktober]] – [[Sarel Hayward]], Suid-Afrikaanse politikus (* [[1924]]). * 2 Oktober – [[Heinz G. Konsalik]], Duitse outeur (* [[1921]]). * 2 Oktober – [[Georg Tintner]], [[Oostenryk|Oostenrykse]] dirigent (* [[1917]]). * [[4 Oktober]] – [[De Villiers Graaff]], Suid-Afrikaanse politikus (* [[1913]]). * [[6 Oktober]] – [[Gorilla Monsoon]], Amerikaanse stoeier en akteur (* [[1937]]). * [[7 Oktober]] – [[Demetrios Tsafendas]], die sluipmoordenaar van dr. [[Hendrik Verwoerd]] (* [[1918]]). * [[9 Oktober]] – [[Morris West]], Australiese romansier en dramaturg (* [[1916]]). * [[26 Oktober]] – [[Rex Gildo]], Duitse akteur en popsanger (* [[1936]]). * 26 Oktober – [[Maria Alba]], Amerikaanse aktrise (* [[1910]]). * 26 Oktober – [[Christiane Jaccottet]], Switserse [[klavesimbel]]speelster (* [[1937]]). * [[9 November]] – [[Dricky Beukes]], Suid-Afrikaanse skrywer (* 1918). * [[13 November]] – [[Anna Scheepers]], Suid-Afrikaanse vakbondleier (* [[1914]]). * [[24 November]] – [[Hilary Minster]], Britse akteur (* [[1944]]). * [[12 Desember]] – [[Joseph Heller]], Amerikaanse satirikus (* [[1923]]). [[Kategorie:1999| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] mluyx9h8truwcveakjo20ra1v3dwt1v 0 463 2964968 2923458 2026-09-04T08:09:13Z Aliwal2012 39067 Sterftes: Gert van Rooyen 2964968 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Economic Forum Annual Meeting Davos 1992.jpg|teks=De Klerk en Mandela in [[Davos]]}} Die '''jaar 1990''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Maandag]] begin het. Dit was die 90ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. == Gebeure == * [[15 Januarie]] – In [[Pretoria]] vermoor die pedofiel [[Gert van Rooyen]] sy houvrou Joey Haarhoff en pleeg daarna selfmoord. Hy is deur die polisie gesoek in verband die verdwyning van vyf jong meisies tussen 1988 en 1990. * [[2 Februarie]] – President [[Frederik Willem de Klerk]] van [[Suid-Afrika]] ontban die [[African National Congress]] en onderneem om [[Nelson Mandela]] te bevry. * [[7 Februarie]] – Die Sentrale Komitee van die [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie]] stem daartoe in om sy magsmonopolie te laat vaar. * [[11 Februarie]] – Nelson Mandela word vrygelaat uit die [[Victor Verster-gevangenis]], naby [[Paarl]], Suid-Afrika, ná 27 jaar in gevangenisskap. * [[27 Februarie]] – Die Exxonmaatskappy word aan vyf kriminele aanklagte skuldig bevind oor hul rol in die oliebesoedelingsinsident in [[Alaska]]. * [[11 Maart]] – [[Litaue]] word van die [[Sowjetunie]] onafhanklik. * [[20 Maart]] – 'n [[Tornado]] tref [[Welkom]] en meer as 800 huisgesinne in Flamingopark, Rheederpark en [[Riebeeckstad]] word dakloos gelaat, twee mense sterf en 98 word beseer. * [[21 Maart]] – Die voormalige [[Suidwes-Afrika]], nou [[Namibië]], verkry [[onafhanklikheid]] van [[Suid-Afrika]], met [[Sam Nujoma]] as eerste [[President]]. * [[1 April]] – [[Transnet]] word gestig. * [[17 April]] – Die Sowjetunie stel 'n ekonomiese blokkade teen [[Litaue]] in. * [[23 April]] – [[Namibië]] sluit aan by die [[Verenigde Nasies]]. * [[24 April]] – Die [[Hubble-ruimteteleskoop]] word vanuit die ''[[Ruimtependeltuig Discovery]]'' ontplooi. * 24 April – [[Gruinard-eiland]] amptelik vry verklaar van [[antraks]] na 48 jaar van kwarantyn. * [[25 April]] – Tydens 'n verkiesingsvergadering in [[Keulen]] word Oskar Lafontaine, die bondskanselierkandidaat van die [[Sosiaal-Demokratiese Party|SPD]], deur 'n geestesieke vrou aangeval en met 'n mes gesteek. * [[22 Mei]] – Hereniging van Noord-Jemen en Suid-Jemen tot [[Jemen]]. * [[8 Junie]]-[[8 Julie]] – Die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1990|14de FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi]] word in [[Italië]] gespeel, wat deur [[Wes-Duitsland]] gewen word. * [[2 Augustus]] – [[Irak]] val [[Koeweit]] binne, wat aanleiding gee tot die [[Golfoorlog]]. * [[10 Augustus]] – Die [[Magellanruimtetuig]] bereik [[Venus (planeet)|Venus]] na 'n 15-maande reis. * [[2 September]] – [[Transnistrië]] verklaar eensydig sy onafhanklikheid van die [[Sowjetunie]]. * [[3 Oktober]] – Hereniging van die Bondsrepubliek [[Duitsland]] (BRD; [[Wes-Duitsland]]) en die [[Duitse Demokratiese Republiek]] (DDR; Oos-Duitsland): Die deelstate van die DDR sluit by die BRD aan. * [[5 November]] – Rabbi Meir Kahane, stigter van die verregse Kach-beweging word doodgeskiet na 'n toespraak in 'n hotel in [[New York Stad]]. * [[11 Desember]] – [[Albanië]] kondig aan dat hy die stigting van onafhanklike politiese partye sal toelaat. * [[23 Desember]] – Die Republiek [[Slowenië]] stem om weg te breek van die Sosialistiese Federale Republiek van [[Joegoeslawië]]. == Geboortes == * [[4 Januarie]] – [[Louis Fouché]], [[Suid-Afrika]]anse [[rugby]]speler. * 4 Januarie – [[Marizanne Kapp]], Suid-Afrikaanse internasionale [[krieket]]speler * [[26 Januarie]] – [[Sergio Pérez]], [[Meksikaanse]] [[Formule Een]]renjaer. * [[1 Februarie]] – [[Moseline Daniels]], Suid-Afrikaanse internasionale krieketspeler. * [[5 Februarie]] – [[Charlbi Dean]], Suid-Afrikaanse aktrise en model († [[2022]]). * [[7 Februarie]] – [[Keshav Maharaj]], Suid-Afrikaanse internasionale krieketspeler. * [[28 Februarie]] – [[Georgina Leonidas]], Britse aktrise. * [[3 Maart]] – [[Gerda Steyn]], Suid-Afrikaanse vrouemaraton- en ultramaratonatleet. * [[12 Maart]] – [[Karla Pretorius]], Suid-Afrikaanse netbalspeelster. * [[16 Maart]] – [[Ionut Silaghi de Oas]], [[Roemenië|Roemeense]] sanger en liedjieskrywer. * [[23 Maart]] – [[Prinses Eugenie van York]], Britse koninklike en jongste dogter van [[prins Andrew, Hertog van York|prins Andrew]], en [[Sarah, Hertogin van York|Sarah Ferguson]]. * [[9 April]] – [[Kristen Stewart]], Amerikaanse aktrise en regisseuse. * [[10 April]] – [[Andile Jali]], Suid-Afrikaanse sokkerspeler. * [[15 April]] – [[Emma Watson]], Britse aktrise. * [[25 April]] – [[Jean-Éric Vergne]], Franse renjaer. * [[11 Mei]] – [[Richard Gadd]], 'n Skotse akteur, skrywer en komediant. * [[18 Mei]] – [[Simoné Nortmann]], Suid-Afrikaanse aktrise. * [[21 Mei]] – [[Scotty Leavenworth]], Amerikaanse akteur en komponis. * [[8 Junie]] – [[Beuran Hendricks]], Suid-Afrikaanse krieketspeler. * [[2 Julie]] – [[Margot Robbie]], Australiese aktrise en vervaardiger. * [[4 Julie]] – [[David Kroß]], Duitse akteur. * [[8 Julie]] – [[Kermit Erasmus]], Suid-Afrikaanse sokkerspeler. * [[11 Julie]] – [[Connor Paolo]], Amerikaanse akteur. * [[20 Julie]] – [[Xiaoma|Arieh Smith]], Amerikaanse YouTuber bekend vir sy veeltaligheid. * [[1 Augustus]] – [[Elton Jantjies]], [[Springbokrugbyspeler]]. * [[10 Augustus]] – [[Lucas Till]], [[Amerika|Amerikaanse]] akteur. * [[2 September]] – [[Marcus Ericsson]], [[Swede|Sweedse]] renjaer. * [[17 Oktober]] – [[Patrick Lambie]], Springbokrugbyspeler. * [[24 Oktober]] – [[Marcel van der Merwe]], Springbokrugbyspeler. * [[26 November]] – [[Rita Ora]], Britse sangeres, aktrise en liedjieskrywer. == Sterftes == * [[5 Januarie]] – [[S. Ignatius Mocke]], Afrikaanse digter en skrywer, joernalis en redakteur (* [[1912]]). * [[7 Januarie]] – [[Virginia Lee]], Suid-Afrikaanse sangeres van ligte musiek (* [[1927]]). * [[15 Januarie]] – [[Gert van Rooyen]], Pretoriase pedofiel en reeksmoordenaar (* [[1937]]). * [[20 Januarie]] – [[Barbara Stanwyck]], Amerikaanse aktrise (* [[1907]]). * [[25 Januarie]] – [[Ava Gardner]], Amerikaanse aktrise (* [[1922]]). * [[26 Januarie]] – [[Johannes du Plessis Scholtz]], Suid-Afrikaanse skrywer, taalhistorikus en kunsversamelaar (* [[1900]]). * [[22 Februarie]] – [[Thomas Ochse Honiball]], Suid-Afrikaanse spot- en strokiesprentkunstenaar (* [[1905]]). * [[24 Februarie]] – [[Johnnie Ray]], Amerikaanse akteur (* 1927). * [[7 Maart]] – [[Koos Strauss]], leier van die [[Verenigde Party]] en kabinetsminister (* 1900). * [[3 April]] – [[Bernard Glemser]], skrywer van fiksie-, niefiksie- en kinderboeke (* [[1908]]). * [[7 April]] – [[Nadezhda Sergeevna Kalugina]], Russiese [[entomoloog]] (* [[1930]]). * [[15 April]] – [[Greta Garbo]], Sweedse aktrise (* 1905). * [[17 April]] – [[Jeff Masemola]], [[Apartheid]]saktivis, sterf in motorongeluk (* [[1931]]). * [[20 April]] – [[Hannah du Plessis]], Afrikaanse skrywer van liefdes[[roman]]s (* [[1920]]). * [[23 April]] – [[Paulette Goddard]], Amerikaanse aktrise (* [[1910]]). * [[25 April]] – [[Dexter Gordon]], Amerikaanse jazz-musikant (* [[1923]]). * [[18 Mei]] – [[Jill Ireland]], Britse aktrise (* [[1936]]). * [[19 Mei]] – [[Albie Venter]], Suid-Afrikaanse rolprentregisseur en -vervaardiger (* [[1940]]). * [[29 Mei]] – [[Hussein Onn]], [[Maleisië|Maleisiese]] [[Eerste Minister]] 1976–1981 (* [[1922]]). * [[2 Junie]] – [[Rex Harrison]], 'n [[Brittanje|Britse]] verhoog- en rolprentakteur (* [[1908]]). * [[24 Junie]] – [[Pierre de Wet]], Afrikaanse rolprentregisseur, vervaardiger en skrywer (* [[1909]]). * [[8 Julie]] – [[Hans Faverey]], Nederlandse digter van Surinaamse afkoms (* [[1933]]). * [[27 Augustus]] – [[Stevie Ray Vaughan]], Amerikaanse kitaarspeler (* [[1954]]). * [[30 September]] – [[Patrick White]], Australiese skrywer (* [[1912]]). * [[12 Oktober]] – [[Peter Zapffe]], Noorse metafisikus, skrywer, kunstenaar, prokureur en bergklimmer (* 1899). * [[14 Oktober]] – [[Leonard Bernstein]], Amerikaanse dirigent en komponis (* [[1918]]). * [[15 Oktober]] – [[Delphine Seyrig]], Franse aktrise en regisseuse (* [[1932]]). * [[16 Oktober]] – [[Jorge Bolet]], Kubaans-gebore Amerikaanse virtuoos pianis (* [[1914]]). * [[3 November]] – [[Mary Martin]], Amerikaanse aktrise (* [[1913]]). * [[7 November]] – [[Lawrence Durrell]], Indies-Britse outeur, digter en dramaturg (* [[1912]]). * [[8 November]] – [[Wolfgang Schmieder]], Duitse bibliotekaris en musiekkundige (* [[1901]]). * [[12 November]] – [[Eve Arden]], Amerikaanse aktrise (* 1908). * [[23 November]] – [[Roald Dahl]], [[Wallis|Walliese]] kinderverhaalskrywer (* [[1916]]). * [[28 November]] – [[Anders Birger Bohlin]], [[Swede|Sweedse]] [[paleontoloog]] (* [[1898]]). * [[4 Desember]] – [[Edward Binns]], Amerikaanse akteur (* 1916). * [[5 Desember]] – [[Peter Blum]], Afrikaanse digter (* [[1925]]). * [[10 Desember]] – [[Daan Retief]], Suid-Afrikaanse akteur, radio-omroeper, rolprentregisseur. Bekend as ''Staal Burger'' in sy vervolgreekse (* [[1921]]). * [[31 Desember]] – [[Dalton Cathey]], Amerikaanse [[akteur]] (* [[1946]]). [[Kategorie:1990| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] be6a4g0st64xtux2qi73rrm42u6x78w 2964984 2964968 2026-09-04T09:11:25Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ * [[Nomzamo Mbatha]], Suid-Afrikaanse aktrise. 2964984 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Economic Forum Annual Meeting Davos 1992.jpg|teks=De Klerk en Mandela in [[Davos]]}} Die '''jaar 1990''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Maandag]] begin het. Dit was die 90ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. == Gebeure == * [[15 Januarie]] – In [[Pretoria]] vermoor die pedofiel [[Gert van Rooyen]] sy houvrou Joey Haarhoff en pleeg daarna selfmoord. Hy is deur die polisie gesoek in verband die verdwyning van vyf jong meisies tussen 1988 en 1990. * [[2 Februarie]] – President [[Frederik Willem de Klerk]] van [[Suid-Afrika]] ontban die [[African National Congress]] en onderneem om [[Nelson Mandela]] te bevry. * [[7 Februarie]] – Die Sentrale Komitee van die [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie]] stem daartoe in om sy magsmonopolie te laat vaar. * [[11 Februarie]] – Nelson Mandela word vrygelaat uit die [[Victor Verster-gevangenis]], naby [[Paarl]], Suid-Afrika, ná 27 jaar in gevangenisskap. * [[27 Februarie]] – Die Exxonmaatskappy word aan vyf kriminele aanklagte skuldig bevind oor hul rol in die oliebesoedelingsinsident in [[Alaska]]. * [[11 Maart]] – [[Litaue]] word van die [[Sowjetunie]] onafhanklik. * [[20 Maart]] – 'n [[Tornado]] tref [[Welkom]] en meer as 800 huisgesinne in Flamingopark, Rheederpark en [[Riebeeckstad]] word dakloos gelaat, twee mense sterf en 98 word beseer. * [[21 Maart]] – Die voormalige [[Suidwes-Afrika]], nou [[Namibië]], verkry [[onafhanklikheid]] van [[Suid-Afrika]], met [[Sam Nujoma]] as eerste [[President]]. * [[1 April]] – [[Transnet]] word gestig. * [[17 April]] – Die Sowjetunie stel 'n ekonomiese blokkade teen [[Litaue]] in. * [[23 April]] – [[Namibië]] sluit aan by die [[Verenigde Nasies]]. * [[24 April]] – Die [[Hubble-ruimteteleskoop]] word vanuit die ''[[Ruimtependeltuig Discovery]]'' ontplooi. * 24 April – [[Gruinard-eiland]] amptelik vry verklaar van [[antraks]] na 48 jaar van kwarantyn. * [[25 April]] – Tydens 'n verkiesingsvergadering in [[Keulen]] word Oskar Lafontaine, die bondskanselierkandidaat van die [[Sosiaal-Demokratiese Party|SPD]], deur 'n geestesieke vrou aangeval en met 'n mes gesteek. * [[22 Mei]] – Hereniging van Noord-Jemen en Suid-Jemen tot [[Jemen]]. * [[8 Junie]]-[[8 Julie]] – Die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1990|14de FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi]] word in [[Italië]] gespeel, wat deur [[Wes-Duitsland]] gewen word. * [[2 Augustus]] – [[Irak]] val [[Koeweit]] binne, wat aanleiding gee tot die [[Golfoorlog]]. * [[10 Augustus]] – Die [[Magellanruimtetuig]] bereik [[Venus (planeet)|Venus]] na 'n 15-maande reis. * [[2 September]] – [[Transnistrië]] verklaar eensydig sy onafhanklikheid van die [[Sowjetunie]]. * [[3 Oktober]] – Hereniging van die Bondsrepubliek [[Duitsland]] (BRD; [[Wes-Duitsland]]) en die [[Duitse Demokratiese Republiek]] (DDR; Oos-Duitsland): Die deelstate van die DDR sluit by die BRD aan. * [[5 November]] – Rabbi Meir Kahane, stigter van die verregse Kach-beweging word doodgeskiet na 'n toespraak in 'n hotel in [[New York Stad]]. * [[11 Desember]] – [[Albanië]] kondig aan dat hy die stigting van onafhanklike politiese partye sal toelaat. * [[23 Desember]] – Die Republiek [[Slowenië]] stem om weg te breek van die Sosialistiese Federale Republiek van [[Joegoeslawië]]. == Geboortes == * [[4 Januarie]] – [[Louis Fouché]], [[Suid-Afrika]]anse [[rugby]]speler. * 4 Januarie – [[Marizanne Kapp]], Suid-Afrikaanse internasionale [[krieket]]speler * [[26 Januarie]] – [[Sergio Pérez]], [[Meksikaanse]] [[Formule Een]]renjaer. * [[1 Februarie]] – [[Moseline Daniels]], Suid-Afrikaanse internasionale krieketspeler. * [[5 Februarie]] – [[Charlbi Dean]], Suid-Afrikaanse aktrise en model († [[2022]]). * [[7 Februarie]] – [[Keshav Maharaj]], Suid-Afrikaanse internasionale krieketspeler. * [[28 Februarie]] – [[Georgina Leonidas]], Britse aktrise. * [[3 Maart]] – [[Gerda Steyn]], Suid-Afrikaanse vrouemaraton- en ultramaratonatleet. * [[12 Maart]] – [[Karla Pretorius]], Suid-Afrikaanse netbalspeelster. * [[16 Maart]] – [[Ionut Silaghi de Oas]], [[Roemenië|Roemeense]] sanger en liedjieskrywer. * [[23 Maart]] – [[Prinses Eugenie van York]], Britse koninklike en jongste dogter van [[Andrew Mountbatten-Windsor]], en [[Sarah Ferguson]]. * [[9 April]] – [[Kristen Stewart]], Amerikaanse aktrise en regisseuse. * [[10 April]] – [[Andile Jali]], Suid-Afrikaanse sokkerspeler. * [[15 April]] – [[Emma Watson]], Britse aktrise. * [[25 April]] – [[Jean-Éric Vergne]], Franse renjaer. * [[11 Mei]] – [[Richard Gadd]], Skotse akteur, skrywer en komediant. * [[18 Mei]] – [[Simoné Nortmann]], Suid-Afrikaanse aktrise. * [[21 Mei]] – [[Scotty Leavenworth]], Amerikaanse akteur en komponis. * [[8 Junie]] – [[Beuran Hendricks]], Suid-Afrikaanse krieketspeler. * [[2 Julie]] – [[Margot Robbie]], Australiese aktrise en vervaardiger. * [[4 Julie]] – [[David Kroß]], Duitse akteur. * [[8 Julie]] – [[Kermit Erasmus]], Suid-Afrikaanse sokkerspeler. * [[11 Julie]] – [[Connor Paolo]], Amerikaanse akteur. * [[13 Julie]] – [[Nomzamo Mbatha]], Suid-Afrikaanse aktrise. * [[20 Julie]] – [[Xiaoma|Arieh Smith]], Amerikaanse YouTuber bekend vir sy veeltaligheid. * [[1 Augustus]] – [[Elton Jantjies]], [[Springbokrugbyspeler]]. * [[10 Augustus]] – [[Lucas Till]], [[Amerika|Amerikaanse]] akteur. * [[2 September]] – [[Marcus Ericsson]], [[Swede|Sweedse]] renjaer. * [[17 Oktober]] – [[Patrick Lambie]], Springbokrugbyspeler. * [[24 Oktober]] – [[Marcel van der Merwe]], Springbokrugbyspeler. * [[26 November]] – [[Rita Ora]], Britse sangeres, aktrise en liedjieskrywer. == Sterftes == * [[5 Januarie]] – [[S. Ignatius Mocke]], Afrikaanse digter en skrywer, joernalis en redakteur (* [[1912]]). * [[7 Januarie]] – [[Virginia Lee]], Suid-Afrikaanse sangeres van ligte musiek (* [[1927]]). * [[15 Januarie]] – [[Gert van Rooyen]], Pretoriase pedofiel en reeksmoordenaar (* [[1937]]). * [[20 Januarie]] – [[Barbara Stanwyck]], Amerikaanse aktrise (* [[1907]]). * [[25 Januarie]] – [[Ava Gardner]], Amerikaanse aktrise (* [[1922]]). * [[26 Januarie]] – [[Johannes du Plessis Scholtz]], Suid-Afrikaanse skrywer, taalhistorikus en kunsversamelaar (* [[1900]]). * [[22 Februarie]] – [[Thomas Ochse Honiball]], Suid-Afrikaanse spot- en strokiesprentkunstenaar (* [[1905]]). * [[24 Februarie]] – [[Johnnie Ray]], Amerikaanse akteur (* 1927). * [[7 Maart]] – [[Koos Strauss]], leier van die [[Verenigde Party]] en kabinetsminister (* 1900). * [[3 April]] – [[Bernard Glemser]], skrywer van fiksie-, niefiksie- en kinderboeke (* [[1908]]). * [[7 April]] – [[Nadezhda Sergeevna Kalugina]], Russiese [[entomoloog]] (* [[1930]]). * [[15 April]] – [[Greta Garbo]], Sweedse aktrise (* 1905). * [[17 April]] – [[Jeff Masemola]], [[Apartheid]]saktivis, sterf in motorongeluk (* [[1931]]). * [[20 April]] – [[Hannah du Plessis]], Afrikaanse skrywer van liefdes[[roman]]s (* [[1920]]). * [[23 April]] – [[Paulette Goddard]], Amerikaanse aktrise (* [[1910]]). * [[25 April]] – [[Dexter Gordon]], Amerikaanse jazz-musikant (* [[1923]]). * [[18 Mei]] – [[Jill Ireland]], Britse aktrise (* [[1936]]). * [[19 Mei]] – [[Albie Venter]], Suid-Afrikaanse rolprentregisseur en -vervaardiger (* [[1940]]). * [[29 Mei]] – [[Hussein Onn]], [[Maleisië|Maleisiese]] [[Eerste Minister]] 1976–1981 (* [[1922]]). * [[2 Junie]] – [[Rex Harrison]], 'n [[Brittanje|Britse]] verhoog- en rolprentakteur (* [[1908]]). * [[24 Junie]] – [[Pierre de Wet]], Afrikaanse rolprentregisseur, vervaardiger en skrywer (* [[1909]]). * [[8 Julie]] – [[Hans Faverey]], Nederlandse digter van Surinaamse afkoms (* [[1933]]). * [[27 Augustus]] – [[Stevie Ray Vaughan]], Amerikaanse kitaarspeler (* [[1954]]). * [[30 September]] – [[Patrick White]], Australiese skrywer (* [[1912]]). * [[12 Oktober]] – [[Peter Zapffe]], Noorse metafisikus, skrywer, kunstenaar, prokureur en bergklimmer (* 1899). * [[14 Oktober]] – [[Leonard Bernstein]], Amerikaanse dirigent en komponis (* [[1918]]). * [[15 Oktober]] – [[Delphine Seyrig]], Franse aktrise en regisseuse (* [[1932]]). * [[16 Oktober]] – [[Jorge Bolet]], Kubaans-gebore Amerikaanse virtuoos pianis (* [[1914]]). * [[3 November]] – [[Mary Martin]], Amerikaanse aktrise (* [[1913]]). * [[7 November]] – [[Lawrence Durrell]], Indies-Britse outeur, digter en dramaturg (* [[1912]]). * [[8 November]] – [[Wolfgang Schmieder]], Duitse bibliotekaris en musiekkundige (* [[1901]]). * [[12 November]] – [[Eve Arden]], Amerikaanse aktrise (* 1908). * [[23 November]] – [[Roald Dahl]], [[Wallis|Walliese]] kinderverhaalskrywer (* [[1916]]). * [[28 November]] – [[Anders Birger Bohlin]], [[Swede|Sweedse]] [[paleontoloog]] (* [[1898]]). * [[4 Desember]] – [[Edward Binns]], Amerikaanse akteur (* 1916). * [[5 Desember]] – [[Peter Blum]], Afrikaanse digter (* [[1925]]). * [[10 Desember]] – [[Daan Retief]], Suid-Afrikaanse akteur, radio-omroeper, rolprentregisseur. Bekend as ''Staal Burger'' in sy vervolgreekse (* [[1921]]). * [[31 Desember]] – [[Dalton Cathey]], Amerikaanse [[akteur]] (* [[1946]]). [[Kategorie:1990| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] o9usrdy7dmngg88c7hv7v9jotpfik0t 0 476 2964806 2929055 2026-09-03T14:00:25Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ 2964806 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=DFMalanPortret.jpg|teks=Malan}} Die '''jaar 1948''' was 'n [[skrikkeljaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Donderdag]] begin het. Dit was die 48ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. In teenstelling met [[gewone jaar|gewone jare]] het die jaar 366 dae en 'n [[29 Februarie]] gehad. == Gebeure == * [[4 Januarie]] – [[Mianmar]] verkry onafhanklikheid van die [[Britse Ryk]] sonder om die [[Britse Statebond]] te betree. * [[30 Januarie]]-[[8 Februarie]] – Die [[Olimpiese Winterspele 1948|vyfde Olimpiese Winterspele]] word in [[St. Moritz]], [[Switserland]], aangebied. * [[4 Februarie]] – [[Sri Lanka]] (destyds Ceylon) word van die [[Verenigde Koninkryk]] onafhanklik. * [[3 April]] – Amerikaanse President [[Harry S. Truman]] teken die [[Marshall-plan]]. * [[17 April]] – Onthulling van die [[Hugenotemonument]] in [[Franschhoek]] ([[Wes-Kaap]], [[Suid-Afrika]]). * [[14 Mei]] – [[Israel]] verklaar hulle as ’n onafhanklike staat en ’n voorlopige regering word gestig. * [[15 Mei]] – Die Arabies-[[Israel]]iese oorlog breek uit. * [[28 Mei]] – Die [[Israeliese Lugmag]] word gestig. * [[4 Junie]] – Die [[Nasionale Party]] kom aan bewind in Suid-Afrika. [[Daniël François Malan]] word die vierde [[Eerste Minister]] van die [[Unie van Suid-Afrika]]. * [[7 Junie]] – Edvard Benes bedank as President van [[Tsjeggo-Slowakye]] eerder as om 'n [[grondwet]] te teken wat sy land in 'n [[Kommunisme|Kommunistiese staat]] sou omskep. * [[24 Junie]] – Die [[Sowjetunie]] begin die Berlynse blokkade deur oorlandse beweging na [[Wes-Berlyn]] te keer. * [[26 Junie]] – Die Westerse geallieerdes begin ’n [[Berlynse Lugbrug|lugbrug na Wes-Berlyn]] teen die blokkade deur die [[Sowjetunie]]. * [[16 Julie]] – Die wêreld se eerste [[turboskroef]] aangedrewe passasiersvliegtuig, die [[Vickers Viscount]], voltooi sy nooienvlug. * [[29 Julie]] – [[14 Augustus]] – Die [[Olimpiese Somerspele 1948|14de Olimpiese Somerspele]] word in [[Londen]], Verenigde Koninkryk, aangebied. * [[8 September]] – Die [[Dietse Kinderfonds]] se 83 weeskinders arriveer in [[Kaapstad]]. == Geboortes == * [[7 Januarie]] – [[Ichirō Mizuki]], [[Japan]]nese sanger, komponis en filmakteur († [[2022]]). * [[23 Januarie]] – [[Aviva Pelham]], Suid-Afrikaanse sopraan. * [[28 Januarie]] – [[Mikhail Baryshnikov]], Russies-Amerikaanse balletdanser. * [[29 Januarie]] – [[Kathryn Kates]], Amerikaanse aktrise († [[2022]]). * [[2 Februarie]] – [[Ina Garten]], Amerikaanse skrywer en koskenner. * [[3 Februarie]] – [[Henning Mankell]], Sweedse dramaturg en skrywer († [[2015]]). * [[5 Februarie]] – [[Sven-Göran Eriksson]], Sweedse [[sokker]]afrigter († [[2024]]). * 5 Februarie – [[Tom Wilkinson]], Engelse akteur († [[2023]]). * [[14 Februarie]] – [[Ingrid Winterbach]], Suid-Afrikaanse skrywer. * [[16 Februarie]] – [[Eckhart Tolle]], Duitse onderwyser en skrywer. * [[20 Februarie]] – [[Jennifer O'Neill]], Amerikaanse [[aktrise]]. * [[24 Februarie]] – [[Dennis Waterman]], [[Engeland|Engelse]] akteur († [[2022]]). * [[3 Maart]] – [[Danny Keogh]], Suid-Afrikaanse akteur, skrywer, en assistentregisseur († [[2019]]). * [[5 Maart]] – [[Elaine Paige]], Engelse sangeres en [[aktrise]]. * [[8 Maart]] – [[Annelize van der Ryst]], Suid-Afrikaanse aktrise. * [[20 Maart]] – [[John de Lancie]], Amerikaanse akteur en vervaardiger. * [[21 Maart]] – [[Fariborz Sahba]], [[Iran]]nees-[[Kanada|Kanadese]] [[Argitektuur|argitek]]. * [[26 Maart]] – [[Steven Tyler]], Amerikaanse sanger en akteur. * [[28 Maart]] – [[Dianne Wiest]], Amerikaanse aktrise. * [[28 April]] – [[Terry Pratchett]], Britse outeur († [[2015]]). * [[30 April]] – [[Perry King]], Amerikaanse akteur. * [[11 Mei]] – [[Ernst Kotzé]], Suid-Afrikaanse taalkundige, [[leksikograaf]], akademikus en vertaler. * 11 Mei – [[Willies Mchunu]], politikus en 7de [[premier van KwaZulu-Natal]]. * [[14 Mei]] – [[Bob Woolmer]], Britse krieketspeler en -afrigter († [[2007]]). * [[15 Mei]] – [[Brian Eno]], Engelse musikant, komponis, sanger en visuele kunstenaar. * [[15 Mei]] – [[Grace Jones]] OJ, Jamaikaanse model, sanger en aktrise. * [[21 Junie]] – [[Ian McEwan]], Britse skrywer van romans en rolprentdraaiboeke. * [[27 Junie]] – [[Richard G. Morris]], Britse [[neurowetenskap]]like. * [[28 Junie]] – [[Kathy Bates]], Amerikaanse aktrise. * [[4 Julie]] – [[René Arnoux]], Franse [[Formule Een]]renjaer. * [[9 Julie]] – [[Jeanne Zaidel-Rudolph]], Suid-Afrikaanse komponis en pianiste. * [[14 Julie]] – Koning [[Goodwill Zwelithini]], koning van die [[Zoeloes|Zoeloenasie]] van 1968–2021 († [[2021]]). * [[16 Julie]] – [[Pinchas Zukerman]], [[Israel]]se vioolspeler en dirigent. * [[18 Julie]] – [[James Faulkner]], Engelse akteur en vervaardiger. * [[21 Julie]] – [[Cat Stevens]] (alias Yusuf Islam), Britse sanger-liedjieskrywer. * [[1 Augustus]] – [[Pornpetch Wichitcholchai]], [[Thailand|Thaise]] prokureur. * [[13 Augustus]] – [[Mosiuoa Lekota]], Suid-Afrikaanse politikus († [[2026]]). * [[22 Augustus]] – [[Derek Watts]], Suid-Afrikaanse veteraan TV-joernalis (jarelange anker van [[Carte Blanche]]) († [[2023]]). * [[24 Augustus]] - Jean-Michel Jarre, [[Franse]] musikant. * [[29 Augustus]] – [[Paul Skelton]], Suid-Afrikaanse [[igtioloog]] en kenner van varswatervisse. * [[2 September]] – [[Christa McAuliffe]], Amerikaanse onderwyseres en [[ruimtevaarder]], sterf in [[Challenger-ramp]] († [[1986]]). * [[4 September]] – [[Peter Marais]], Wes-Kaapse veteraanpolitikus. * [[7 September]] – [[Khalifa bin Zayed Al Nahayan]], President van die [[Verenigde Arabiese Emirate]] sedert 2004 († [[2022]]). * [[10 September]] – [[Judy Geeson]], Engelse aktrise. * [[11 September]] – [[Marinda van Zyl]], [[Afrikaanse skrywer]]. * [[13 September]] – [[Nell Carter]], Amerikaanse aktrise en sangeres († [[2003]]). * [[16 September]] – [[Mariëtta Alberts]], Afrikaanse taalkundige, terminoloog en terminograaf. * [[19 September]] – [[Jeremy Irons]], Engelse akteur. * [[20 September]] – [[George R. R. Martin]], Amerikaanse skrywer, scenarioskrywer en televisievervaardiger. * [[22 September]] – [[Mark Phillips]], gewese eggenoot van [[Anne Mountbatten-Windsor|prinses Anne van die Verenigde Koninkryk]]. * [[23 September]] – [[Eileen Davies]], [[Engeland|Engelse]] [[aktrise]]. * [[26 September]] – [[Olivia Newton-John]], Brits-Australiese-Amerikaanse [[sangeres]] en filmster († [[2022]]). * [[29 September]] – [[Theo Jörgensmann]], Duitse jazzklarinetspeler. * [[6 Oktober]] – [[Gerry Adams]], Noord-Ierse politikus en die leier van [[Sinn Féin]]. * [[17 Oktober]] – [[S'bu Ndebele]], Suid-Afrikaanse [[ANC]]-politikus. * [[24 Oktober]] – [[Phil Bennett]], [[Wallis|Walliese]] internasionale rugbyspeler († [[2022]]). * [[1 November]] – [[Charles Picqué]], [[België|Belgiese]] politikus van die Franssprekende Sosialistiese Party. * [[4 November]] – [[Amadou Toumani Touré]], [[Mali|Maliese]] politikus († [[2020]]). * [[14 November]] – [[Charles III van die Verenigde Koninkryk]]. * [[30 November]] – [[Achmat Dangor]], tussentydse direkteur vir die Wêreldvigsveldtog († [[2020]]). * [[3 Desember]] – [[Ozzy Osbourne]], Engelse sanger († [[2025]]). * [[6 Desember]] – [[Keke Rosberg]], [[Finland|Finse]] [[Formule Een]]renjaer. * [[13 Desember]] – [[Bill Flynn]], Suid-Afrikaanse akteur en komediant († [[2007]]). * [[15 Desember]] – [[Cassandra Harris]], Amerikaanse aktrise († [[1991]]). * [[20 Desember]] – Dame [[Mitsuko Uchida]], klassieke pianis en dirigent. * [[29 Desember]] – [[Peter Robinson (politikus)|Peter Robinson]], [[Noord-Ierland|Noord-Ierse]] politikus en eerste minister in die Noord-Ierse regering * [[31 Desember]] – [[Donna Summer]], Amerikaanse sangeres († [[2012]]). * Onbekend – [[Trudie Taljaard]], Suid-Afrikaanse aktrise († [[2009]]). * Onbekend – [[Marie Prins]], Suid-Afrikaanse [[plantkundige]]. == Sterftes == * [[19 Januarie]] – [[Henri Georges Fourcade]], Suid-Afrikaanse landmeter, bosbouer en plantkundige (* [[1865]]). * [[30 Januarie]] – [[Mahatma Gandhi]], charismatiese Indiese massabewegingsleier, wat die saak van [[Brits-Indië|Brits-koloniale Indië]] onder die wêreld se aandag gebring het (* [[1869]]). * [[25 Februarie]] – [[Alexander du Toit]], Suid-Afrikaanse [[geoloog]] (* [[1878]]) * [[9 Maart]] – [[Edgar de Wahl]], skepper was van die [[kunsmatige taal]] [[Interlingue]] (* [[1867]]). * [[17 April]] – [[Kantarō Suzuki]], Japannese politikus en [[eerste minister]] ten tyde van Japan se oorgawe (* [[1868]]). * [[5 Mei]] – [[Austin Roberts]], 'n [[Suid-Afrika]]anse [[dierkunde|dierkundige]] en [[ornitoloog]] (* [[1883]]) * [[9 Mei]] – Dr. [[Jan van Bruggen]], [[Afrikaans]]e [[digter]], [[skrywer]], onderwyser en dosent (* [[1895]]). * [[29 Mei]] – Dame [[May Whitty]], Britse aktrise (* [[1865]]). * [[2 Junie]] – [[Karl Brandt]], SS-generaal en oorlogsmisdadiger (* [[1904]]). * [[3 Julie]] – [[J.F.W. Grosskopf]], 'n Afrikaanse skrywer (* [[1885]]). * [[13 Julie]] – [[Antonie Kock]], regter van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] (* [[1869]]). * [[21 Julie]] – [[Bruckner de Villiers]], Suid-Afrikaanse politikus (* [[1875]]). * [[16 Augustus]] – [[Babe Ruth]] (53), Amerikaanse bofbalspeler (* [[1895]]). * [[25 Augustus]] – [[Frederic Creswell]], leier van die [[Arbeidersparty (Suid-Afrika, 1910)|Suid-Afrikaanse Arbeidersparty]] (* [[1866]]). * [[31 Augustus]] – [[Andrei Zhdanov]], Sowjetleier en kulturele ideoloog (* [[1896]]). * [[3 September]] – [[Edvard Beneš]], [[Tsjeggo-Slowakye|Tsjeggo-Slowaakse]] president (* [[1884]]). * [[22 September]] – [[Paul Roos]], Suid-Afrika se negende [[Springbokkaptein]] (* [[1878]]). * [[18 Oktober]] – [[Walther von Brauchitsch]], Nazi-Duitse veldmaarskalk (* [[1881]]). * [[2 Desember]] – [[Hendrik van der Bijl]], Suid-Afrikaanse wetenskaplike en “vader” van [[Yskor]] (* [[1887]]). * [[3 Desember]] – [[Jannie Hofmeyr]], Suid-Afrikaanse geleerde en politikus (* [[1894]]). [[Kategorie:1948| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] psu7drcgeyo4y1nk0bou3eh4m0zrc7p 0 491 2964970 2963194 2026-09-04T08:16:10Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ Gert van Rooyen 2964970 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Hindenburg_burning.jpg|teks=Die Hindenburg}} Die '''jaar 1937''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Vrydag]] begin het. Dit was die 37ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. == Gebeure == * Sooispitseremonie van die [[Voortrekkermonument]] in Pretoria. * Die Moskou-Wolga-kanaal ([[Rusland]]) word geopen. * Die [[Golden Gate-brug]] oor die [[San Francisco]]baai in [[Kalifornië]] word vir verkeer geopen. * [[Radio Sonder Grense]] word begin deur die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie]]. * [[11 Februarie]] – Op [[Komatipoort]] word 360 mm reën binne 24 uur gemeet. Buitengewoon swaar reëns sak ook uit oor ander dele van Mpumalanga, asook Eswatini en die noorde van KwaZulu-Natal.<ref>{{cite journal |author= |date=Desember 1991 |title='n Geskiedenis van besondere Weergebeurtenisse in Suid-Afrika: 1500-1990 |url= |journal=CAELUM |pages=36 }}</ref> * [[26 April]] – Die Spaanse stad [[Guernica]], word deur die [[Duitsland|Duitse]] ''[[Luftwaffe]]'' gebombardeer tydens die [[Spaanse Burgeroorlog]]. * [[6 Mei]] – ''[[Hindenburg]]'' ongeluk: Die [[Duitsland|Duitse]] [[lugskip|zeppelin]] ''Hindenburg'' slaan aan die brand en word verwoes binne ’n minuut terwyl dit probeer dok by [[Lakehurst]], [[New Jersey]]. 36 mense sterf. * [[5 November]] – [[Adolf Hitler]] hou ’n geheime vergadering waarin hy sy planne uitlê om ''lewensruimte'' vir die [[Duitsland|Duitse]] mense te verkry. * [[20 Desember]] - Na stortbuie in Beaufort-Wes word paaie, spoorlyne en brûe weggespoel met ook groot skade aan huise. == Geboortes == * [[1 Januarie]] – [[Karl-Heinz Zimmer]], Duitse politikus († [[2019]]). * [[4 Januarie]] – [[Stella Sigcau]], Suid-Afrikaanse politikus van Transkeise herkoms († [[2006]]). * [[8 Januarie]] – [[Shirley Bassey]], Britse sangeres. * [[14 Januarie]] – [[J. Bernlef|Hendrik Jan Marsman]], Nederlandse skrywer, digter, en vertaler († [[2012]]). * 14 Januarie – [[Bent Mejding]], Deense akteur en regisseur († [[2024]]). * [[19 Januarie]] – [[Joseph Nye]], Amerikaanse politieke wetenskaplike. * [[30 Januarie]] – [[Boris Spasski]], Russiese skaakspeler († [[2025]]). * [[31 Januarie]] – [[Philip Glass]], Amerikaanse komponis. * [[9 Februarie]] – [[Abraham H. de Vries]], Afrikaanse skrywer († [[2024]]). * [[10 Februarie]] – [[Roberta Flack]], Amerikaanse sangeres († [[2025]]). * [[21 Februarie]] – [[Harald V van Noorweë|Harald V]], koning van [[Noorweë]] († [[2026]]). * [[5 Maart]] – [[Olusegun Obasanjo]], oudpresident van [[Nigerië]]. * [[6 Maart]] – [[Valentina Teresjkova]], lid van die Russiese [[Staatsdoema]], ingenieur en voormalige [[ruimtevaarder]]. * [[8 Maart]] – [[Juvénal Habyarimana]], [[President]] van [[Rwanda]] († [[1994]]). * [[11 Maart]] – [[Amie Venter]], Suid-Afrikaanse politikus en kabinetminister († [[2012]]). * [[14 Maart]] – [[Peter van der Merwe]], Suid-Afrikaanse krieketspeler en -kaptein († [[2013]]). * [[30 Maart]] – [[Warren Beatty]], Amerikaanse akteur en regisseur. * [[5 April]] – [[Colin Powell]], Amerikaanse generaal en jarelange politikus († 2021). * [[9 April]] – [[Avril Malan]], [[Suid-Afrika]] se nege-en-twintigste [[Springbokkaptein]]. * [[22 April]] – [[Jack Nicholson]], akteur. * [[28 April]] – [[Saddam Hussein]], Irakse politikus en staatsman, President van Irak († [[2006]]). * [[1 Mei]] – [[Una Stubbs]], Britse aktrise en danseres († [[2021]]). * [[5 Mei]] – [[Delia Derbyshire]], Engelse baanbreker-musikant en -komponis van elektroniese musiek († [[2001]]). * [[12 Mei]] – [[George Carlin]], Amerikaanse komediant († [[2008]]). * [[15 Mei]] – [[Madeleine Albright]], Amerikaanse diplomat en politikus († [[2022]]). * 15 Mei – [[Trini Lopez]], Amerikaanse sanger van Mexikaanse afkoms († [[2020]]). * [[18 Mei]] – [[Christiane Jaccottet]], Switserse [[klavesimbel]]speelster († [[1999]]). * [[21 Mei]] – [[Mengistu Haile Mariam]], Ethiopiese politikus. * [[4 Junie]] – [[Gorilla Monsoon]], Amerikaanse stoeier en omroeper († 1999). * [[7 Junie]] – [[Neeme Järvi]], Amerikaanse [[dirigent]] van [[Estland|Estiese afkoms]]. * [[11 Junie]] – [[Gerrit van Wyk Kruger|Gerrit Kruger]], Suid-Afrikaanse klassikus. * [[15 Junie]] – [[Herbert Feuerstein]], Duitse akteur en skrywer († [[2020]]). * [[21 Junie]] – [[Gert van Rooyen]], Pretoriase pedofiel en reeksmoordenaar († [[1990]]). * [[25 Junie]] – [[Keizō Obuchi]], [[Eerste minister van Japan]] († [[2000]]). * [[29 Junie]] – [[Willie van Niekerk]], Suid-Afrikaanse medikus en politikus († [[2009]]). * [[3 Julie]] – [[Tom Stoppard]], Tsjeggies-gebore Engelse dramaturg en draaiboekskrywer. * 3 Julie – [[Linda Rode]], Suid-Afrikaanse skrywer, vertaler en samesteller van kinderliteratuur. * [[6 Julie]] – [[Vladimir Ashkenazy]], Russiese pianis en dirigent. * 6 Julie – [[Ned Beatty]], Amerikaanse akteur († [[2021]]). * [[29 Julie]] – [[Ryutaro Hashimoto]], Japannese oud-premier († [[2006]]). * [[4 Augustus]] – [[Koos van der Merwe]], Suid-Afrikaanse politikus († [[2024]]). * [[31 Augustus]] – [[Christo Viljoen]], Suid-Afrikaanse [[Ingenieurswese|ingenieur]], akademikus en die "Vader van die Tegnopark" († [[2023]]). * [[4 September]] – [[Pieter Kooij]], Suid-Afrikaanse pianis, musiekonderwyser en -resensent († [[2018]]). * [[5 September]] – [[Klaas de Jonge]], Nederlandse menseregte-aktivis en Afrikanis († [[2023]]). * [[10 September]] – [[Jared Diamond]], Amerikaanse geograaf, historikus, voëlkenner en skrywer. * [[11 September]] – [[Tomas Venclova]], Litause geleerde, digter, skrywer en vertaler. * [[18 September]] – [[Ivy Matsepe-Casaburri]], Suid-Afrikaanse politikus († [[2009]]). * [[14 September]] – [[Renzo Piano]], Italiaanse [[argitek]]. * [[30 September]] – [[Gary Hocking]], Grand Prix-motorfietsrenwêreldkampioen van [[Rhodesië]], sterf in 'n Lotus Climax voor die Natalse Grand Prix († [[1962]]). * [[11 Oktober]] – [[Ron Leibman]], Amerikaanse akteur en draaiboekskrywer († [[2019]]). * [[14 Oktober]] – [[Marinus Wiechers]], Suid-Afrikaanse regsman en grondwetkenner († [[2018]]). * [[15 Oktober]] – [[Linda Lavin]], Amerikaanse regisseuse, en vervaardiger († [[2024]]). * [[19 Oktober]] – [[Jonas Gwangwa]],'n Suid-Afrikaanse [[jazz]]-musikant, liedjieskrywer en vervaardiger († [[2021]]). * [[4 November]] – [[Loretta Swit]], Amerikaanse aktrise († [[2025]]). * [[17 November]] – [[Marike de Klerk]], eerste eggenote van die destydse [[Staatspresident van Suid-Afrika]], [[F.W. de Klerk]] († [[2001]]). * [[28 November]] – [[Wilbur Ross]], Amerikaanse belegger en voormalige Minister van Finansies van die Verenigde State. * [[30 November]] – [[Ridley Scott]], Engelse rolprentregisseur en -vervaardiger. * [[10 Desember]] – [[Piet Uys (rugbyspeler)|Piet Uys]], [[Springbokrugbyspeler]] († [[2009]]). * [[11 Desember]] – [[Adriaan Vlok]], Suid-Afrikaanse politikus en kabinetsminister († [[2023]]). * [[12 Desember]] – [[Connie Francis]], 'n Amerikaanse aktrise († [[2025]]). * [[21 Desember]] – [[Jane Fonda]], Amerikaanse aktrise, skryfster en politieke aktivis. * [[31 Desember]] – [[Anthony Hopkins]], Walliese akteur, komponis en skilder. == Sterftes == * ''Onbekend'' – [[Thomas Orr]], Suid-Afrikaanse minister van finansies (* [[1857]]). * [[24 Februarie]] – [[Guy Standing (akteur)|Guy Standing]], Engelse akteur (* [[1873]]). * [[8 Maart]] – [[Albert Verwey]], Nederlandse digter, letterkundige en lid van die [[Tachtigers]] (* [[1865]]). * [[10 Maart]] – [[Jewgeni Zamjatin]], Russiese skrywer. (* [[1884]]). * [[12 Maart]] – [[Jenő Hubay]], Hongaarse violis en komponis (* [[1858]]). * [[12 Mei]] – [[Carl Petterson]], Sweedse seeman en avonturier (* [[1875]]). * [[3 Junie]] – [[Emilio Mola]], Spaanse generaal wie se deelname aan 'n [[staatsgreep]] in 1936, die [[Spaanse Burgeroorlog]] begin het.(* [[1887]]). * [[19 Junie]] – [[J.M. Barrie]], Skotse skrywer (* [[1860]]). * [[2 Julie]] – [[Amelia Earhart]], lugvaartpionier van die [[Verenigde State]] (* [[1897]]). * [[11 Julie]] – [[George Gershwin]], Amerikaanse komponis (* [[1898]]). * [[20 Julie]] – [[Guglielmo Marconi]], Italiaanse uitvinder (* [[1874]]). * [[2 September]] – [[Pierre de Coubertin]], Franse grondlegger van die moderne [[Olimpiese Spele]] (* [[1863]]). * [[9 Oktober]] – [[Ernst Ludwig, Groothertog van Hesse]], die laaste Groothertog van Hesse (* [[1868]]). * [[19 Oktober]] – [[Ernest Rutherford]], [[Nieu-Seeland]]s-gebore Britse [[fisikus]] en [[Nobelprys vir Chemie|Nobelpryswenner]] (* [[1871]]). * [[30 Oktober]] – [[J.H.H. de Waal]], Afrikaanse taalstryder en politikus (* [[1871]]). * [[23 November]] – [[George Albert Boulenger]], Belgies-Engelse [[dierkunde|dier-]] en [[plantkundige]] (* [[1858]]). * [[12 Desember]] – [[Alfred Abel]], Duitse akteur en filmregisseur (* [[1879]]). * [[28 Desember]] – [[Maurice Ravel]], Franse komponis (* [[1875]]). == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:1937| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] ry08oc784y3t2d9laymnd5jx7w549ig 2964978 2964970 2026-09-04T08:40:23Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ 2964978 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Hindenburg_burning.jpg|teks=Die Hindenburg}} Die '''jaar 1937''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Vrydag]] begin het. Dit was die 37ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. == Gebeure == * Sooispitseremonie van die [[Voortrekkermonument]] in Pretoria. * Die Moskou-Wolga-kanaal ([[Rusland]]) word geopen. * Die [[Golden Gate-brug]] oor die [[San Francisco]]baai in [[Kalifornië]] word vir verkeer geopen. * [[Radio Sonder Grense]] word begin deur die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie]]. * [[11 Februarie]] – Op [[Komatipoort]] word 360 mm reën binne 24 uur gemeet. Buitengewoon swaar reëns sak ook uit oor ander dele van Mpumalanga, asook Eswatini en die noorde van KwaZulu-Natal.<ref>{{cite journal |author= |date=Desember 1991 |title='n Geskiedenis van besondere Weergebeurtenisse in Suid-Afrika: 1500-1990 |url= |journal=CAELUM |pages=36 }}</ref> * [[26 April]] – Die Spaanse stad [[Guernica]], word deur die [[Duitsland|Duitse]] ''[[Luftwaffe]]'' gebombardeer tydens die [[Spaanse Burgeroorlog]]. * [[6 Mei]] – ''[[Hindenburg]]'' ongeluk: Die [[Duitsland|Duitse]] [[lugskip|zeppelin]] ''Hindenburg'' slaan aan die brand en word verwoes binne ’n minuut terwyl dit probeer dok by [[Lakehurst]], [[New Jersey]]. 36 mense sterf. * [[5 November]] – [[Adolf Hitler]] hou ’n geheime vergadering waarin hy sy planne uitlê om ''lewensruimte'' vir die [[Duitsland|Duitse]] mense te verkry. * [[20 Desember]] - Na stortbuie in Beaufort-Wes word paaie, spoorlyne en brûe weggespoel met ook groot skade aan huise. == Geboortes == * [[1 Januarie]] – [[Karl-Heinz Zimmer]], Duitse politikus († [[2019]]). * [[4 Januarie]] – [[Stella Sigcau]], Suid-Afrikaanse politikus van Transkeise herkoms († [[2006]]). * [[8 Januarie]] – [[Shirley Bassey]], Britse sangeres. * [[14 Januarie]] – [[J. Bernlef|Hendrik Jan Marsman]], Nederlandse skrywer, digter, en vertaler († [[2012]]). * 14 Januarie – [[Bent Mejding]], Deense akteur en regisseur († [[2024]]). * [[19 Januarie]] – [[Joseph Nye]], Amerikaanse politieke wetenskaplike († [[2025]]). * [[30 Januarie]] – [[Boris Spasski]], Russiese skaakspeler († 2025). * [[31 Januarie]] – [[Philip Glass]], Amerikaanse komponis. * [[9 Februarie]] – [[Abraham H. de Vries]], [[Afrikaanse skrywer]] († [[2024]]). * [[10 Februarie]] – [[Roberta Flack]], Amerikaanse sangeres († [[2025]]). * [[21 Februarie]] – [[Harald V van Noorweë|Harald V]], koning van [[Noorweë]] († [[2026]]). * [[5 Maart]] – [[Olusegun Obasanjo]], oudpresident van [[Nigerië]]. * [[6 Maart]] – [[Valentina Teresjkova]], lid van die Russiese [[Staatsdoema]], ingenieur en voormalige [[ruimtevaarder]]. * [[8 Maart]] – [[Juvénal Habyarimana]], [[President]] van [[Rwanda]] († [[1994]]). * [[11 Maart]] – [[Amie Venter]], Suid-Afrikaanse politikus en kabinetminister († [[2012]]). * [[14 Maart]] – [[Peter van der Merwe]], Suid-Afrikaanse krieketspeler en -kaptein († [[2013]]). * [[30 Maart]] – [[Warren Beatty]], Amerikaanse akteur en regisseur. * [[5 April]] – [[Colin Powell]], Amerikaanse generaal en jarelange politikus († 2021). * [[9 April]] – [[Avril Malan]], [[Suid-Afrika]] se nege-en-twintigste [[Springbokkaptein]]. * [[22 April]] – [[Jack Nicholson]], akteur. * [[28 April]] – [[Saddam Hussein]], Irakse politikus en staatsman, President van Irak († [[2006]]). * [[1 Mei]] – [[Una Stubbs]], Britse aktrise en danseres († [[2021]]). * [[5 Mei]] – [[Delia Derbyshire]], Engelse baanbreker-musikant en -komponis van elektroniese musiek († [[2001]]). * [[12 Mei]] – [[George Carlin]], Amerikaanse komediant († [[2008]]). * [[15 Mei]] – [[Madeleine Albright]], Amerikaanse diplomat en politikus († [[2022]]). * 15 Mei – [[Trini Lopez]], Amerikaanse sanger van Mexikaanse afkoms († [[2020]]). * [[18 Mei]] – [[Christiane Jaccottet]], Switserse [[klavesimbel]]speelster († [[1999]]). * [[21 Mei]] – [[Mengistu Haile Mariam]], Ethiopiese politikus. * [[4 Junie]] – [[Gorilla Monsoon]], Amerikaanse stoeier en omroeper († 1999). * [[7 Junie]] – [[Neeme Järvi]], Amerikaanse [[dirigent]] van [[Estland|Estiese afkoms]]. * [[11 Junie]] – [[Gerrit van Wyk Kruger|Gerrit Kruger]], Suid-Afrikaanse klassikus. * [[15 Junie]] – [[Herbert Feuerstein]], Duitse akteur en skrywer († [[2020]]). * [[21 Junie]] – [[Gert van Rooyen]], Pretoriase pedofiel en reeksmoordenaar († [[1990]]). * [[25 Junie]] – [[Keizō Obuchi]], [[Eerste minister van Japan]] († [[2000]]). * [[29 Junie]] – [[Willie van Niekerk]], Suid-Afrikaanse medikus en politikus († [[2009]]). * [[3 Julie]] – [[Tom Stoppard]], Tsjeggies-gebore Engelse dramaturg en draaiboekskrywer. * 3 Julie – [[Linda Rode]], Suid-Afrikaanse skrywer, vertaler en samesteller van kinderliteratuur. * [[6 Julie]] – [[Vladimir Ashkenazy]], Russiese pianis en dirigent. * 6 Julie – [[Ned Beatty]], Amerikaanse akteur († [[2021]]). * [[29 Julie]] – [[Ryutaro Hashimoto]], Japannese oud-premier († [[2006]]). * [[4 Augustus]] – [[Koos van der Merwe]], Suid-Afrikaanse politikus († [[2024]]). * [[31 Augustus]] – [[Christo Viljoen]], Suid-Afrikaanse [[Ingenieurswese|ingenieur]], akademikus en die "Vader van die Tegnopark" († [[2023]]). * [[4 September]] – [[Pieter Kooij]], Suid-Afrikaanse pianis, musiekonderwyser en -resensent († [[2018]]). * [[5 September]] – [[Klaas de Jonge]], Nederlandse menseregte-aktivis en Afrikanis († [[2023]]). * [[10 September]] – [[Jared Diamond]], Amerikaanse geograaf, historikus, voëlkenner en skrywer. * [[11 September]] – [[Tomas Venclova]], Litause geleerde, digter, skrywer en vertaler. * [[18 September]] – [[Ivy Matsepe-Casaburri]], Suid-Afrikaanse politikus († [[2009]]). * [[14 September]] – [[Renzo Piano]], Italiaanse [[argitek]]. * [[30 September]] – [[Gary Hocking]], Grand Prix-motorfietsrenwêreldkampioen van [[Rhodesië]], sterf in 'n Lotus Climax voor die Natalse Grand Prix († [[1962]]). * [[11 Oktober]] – [[Ron Leibman]], Amerikaanse akteur en draaiboekskrywer († [[2019]]). * [[14 Oktober]] – [[Marinus Wiechers]], Suid-Afrikaanse regsman en grondwetkenner († [[2018]]). * [[15 Oktober]] – [[Linda Lavin]], Amerikaanse regisseuse, en vervaardiger († [[2024]]). * [[19 Oktober]] – [[Jonas Gwangwa]],'n Suid-Afrikaanse [[jazz]]-musikant, liedjieskrywer en vervaardiger († [[2021]]). * [[4 November]] – [[Loretta Swit]], Amerikaanse aktrise († [[2025]]). * [[17 November]] – [[Marike de Klerk]], eerste eggenote van die destydse [[Staatspresident van Suid-Afrika]], [[F.W. de Klerk]] († [[2001]]). * [[28 November]] – [[Wilbur Ross]], Amerikaanse belegger en voormalige Minister van Finansies van die Verenigde State. * [[30 November]] – [[Ridley Scott]], Engelse rolprentregisseur en -vervaardiger. * [[10 Desember]] – [[Piet Uys (rugbyspeler)|Piet Uys]], [[Springbokrugbyspeler]] († [[2009]]). * [[11 Desember]] – [[Adriaan Vlok]], Suid-Afrikaanse politikus en kabinetsminister († [[2023]]). * [[12 Desember]] – [[Connie Francis]], 'n Amerikaanse aktrise († [[2025]]). * [[21 Desember]] – [[Jane Fonda]], Amerikaanse aktrise, skryfster en politieke aktivis. * [[31 Desember]] – [[Anthony Hopkins]], Walliese akteur, komponis en skilder. == Sterftes == * ''Onbekend'' – [[Thomas Orr]], Suid-Afrikaanse minister van finansies (* [[1857]]). * [[24 Februarie]] – [[Guy Standing (akteur)|Guy Standing]], Engelse akteur (* [[1873]]). * [[8 Maart]] – [[Albert Verwey]], Nederlandse digter, letterkundige en lid van die [[Tachtigers]] (* [[1865]]). * [[10 Maart]] – [[Jewgeni Zamjatin]], Russiese skrywer. (* [[1884]]). * [[12 Maart]] – [[Jenő Hubay]], Hongaarse violis en komponis (* [[1858]]). * [[12 Mei]] – [[Carl Petterson]], Sweedse seeman en avonturier (* [[1875]]). * [[3 Junie]] – [[Emilio Mola]], Spaanse generaal wie se deelname aan 'n [[staatsgreep]] in 1936, die [[Spaanse Burgeroorlog]] begin het.(* [[1887]]). * [[19 Junie]] – [[J.M. Barrie]], Skotse skrywer (* [[1860]]). * [[2 Julie]] – [[Amelia Earhart]], lugvaartpionier van die [[Verenigde State]] (* [[1897]]). * [[11 Julie]] – [[George Gershwin]], Amerikaanse komponis (* [[1898]]). * [[20 Julie]] – [[Guglielmo Marconi]], Italiaanse uitvinder (* [[1874]]). * [[2 September]] – [[Pierre de Coubertin]], Franse grondlegger van die moderne [[Olimpiese Spele]] (* [[1863]]). * [[9 Oktober]] – [[Ernst Ludwig, Groothertog van Hesse]], die laaste Groothertog van Hesse (* [[1868]]). * [[19 Oktober]] – [[Ernest Rutherford]], [[Nieu-Seeland]]s-gebore Britse [[fisikus]] en [[Nobelprys vir Chemie|Nobelpryswenner]] (* [[1871]]). * [[30 Oktober]] – [[J.H.H. de Waal]], Afrikaanse taalstryder en politikus (* [[1871]]). * [[23 November]] – [[George Albert Boulenger]], Belgies-Engelse [[dierkunde|dier-]] en [[plantkundige]] (* [[1858]]). * [[12 Desember]] – [[Alfred Abel]], Duitse akteur en filmregisseur (* [[1879]]). * [[28 Desember]] – [[Maurice Ravel]], Franse komponis (* [[1875]]). == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:1937| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] kwg0p6yiqiu5coczrkebhlkxfmanadh 0 1691 2964926 2963774 2026-09-04T05:36:47Z Oesjaar 7467 Verwyder sintaksfoute 2964926 wikitext text/x-wiki <div style="white-space:nowrap; float:right;"> [[Lêer:Acer Aspire 8920 Gemstone.jpg|x81px]][[Lêer:Columbia Supercomputer - NASA Advanced Supercomputing Facility.jpg|x81px]][[Lêer:Intertec Superbrain.jpg|x81px]]<br />[[Lêer:2010-01-26-technikkrempel-by-RalfR-05.jpg|x79px]][[Lêer:Thinking Machines Connection Machine CM-5 Frostburg 2.jpg|x79px]][[Lêer:G5 supplying Wikipedia via Gigabit at the Lange Nacht der Wissenschaften 2006 in Dresden.JPG|x79px]]<br />[[Lêer:DM IBM S360.jpg|x77px]][[Lêer:Acorn BBC Master Series Microcomputer.jpg|x77px]][[Lêer:Dell PowerEdge Servers.jpg|x77px]]</div> 'n '''Rekenaar''' is 'n [[masjien]] wat geprogrammeer kan word om reekse [[Rekenkunde|rekenkundige]] of [[Logika|logiese]] operasies outomaties uit te voer; dit is dus enige toestel wat gebruik word om [[data]] volgens 'n goed gedefinieerde [[Rekenaarprogram|prosedure]] te verwerk. Die term word tans algemeen gebruik om na digitale rekenaars te verwys. Moderne digitale elektroniese rekenaars kan algemene stelle operasies uitvoer wat [[Rekenaarprogram|programme]] genoem word, wat hulle in staat stel om 'n wye verskeidenheid take te verrig. Die term ''rekenaarstelsel'' kan verwys na 'n nominaal volledige rekenaar wat die [[Rekenaarhardeware|hardeware]], die [[bedryfstelsel]], die [[sagteware]] en die randapparatuur insluit wat vir volle werking nodig is, of na 'n groep rekenaars wat verbind is en saam funksioneer, soos 'n [[rekenaarnetwerk]]. Waar daar in die 1930's net 'n paar was, is rekenaars vandag alomteenwoordig in 'n wye reeks industriële en verbruikersprodukte wat rekenaars as beheerstelsels gebruik. Die prys, die grootte en die ingewikkeldheid van rekenaars kan strek van eenvoudige enkeldoeltoestelle soos sleutelhouers, mikrogolfoonde en afstandbeheerders tot superrekenaars en fabrieke wat industriële robotte gebruik. Rekenaars is die kern van algemenedoeltoestelle soos [[Persoonlike rekenaar|persoonlike rekenaars]] en mobiele toestelle soos [[slimfoon|slimfone]], en hulle dryf die [[Internet]] aan, wat miljarde rekenaars en gebruikers verbind. Die woord het vroeër verwys na iemand (''komptometris'') wat met of sonder meganiese hulpmiddels somme maak, maar die woord is later na die hulpmiddels oorgedra. Aanvanklik was die inligtingverwerking amper uitsluitlik op wiskundige probleme gemik, maar hedendaagse rekenaars word vir verskeie ander take gebruik. Die wye definisie sluit dinge soos die skuifliniaal in, benewens verskeie meganiese rekenaars beginnend by die [[abakus]], asook alle hedendaagse elektroniese rekenaars. Vroeë rekenaars was bedoel om slegs vir berekeninge gebruik te word. Eenvoudige handinstrumente soos die abakus het mense sedert die oudheid met berekeninge gehelp. Vroeg in die [[Industriële Revolusie]] is sommige meganiese toestelle gebou om lang, vervelige take te outomatiseer, soos die bestuur van patrone vir weefmasjiene, en meer gesofistikeerde elektriese masjiene het in die vroeë 20ste eeu gespesialiseerde analoogberekeninge gedoen. Vroeë digitale elektroniese rekenmasjiene is gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] ontwikkel, beginnende met elektromeganiese masjiene (1930's), termioniese buise (1930's), halfgeleier[[transistor]]s (1940's), die MOS-transistor (1950's) en uiteindelik monolitiese [[Geïntegreerde stroombaan|geïntegreerde stroombane]] (1950's en later). Elke tegnologiese vooruitgang het kleiner, doeltreffender stroombaanontwerpe meegebring wat tot die [[mikroverwerker]] en die mikrorekenaarrewolusie van die 1970's gelei het. Sedertdien het die spoed, die rekenkrag en die veelsydigheid van rekenaars dramaties toegeneem, met transistorgetalle wat vinnig gestyg het – [[Moore se wet]] het opgemerk dat dié getalle elke twee jaar verdubbel – wat tot die digitale rewolusie van die laat 20ste en die vroeë 21ste eeu gelei het. Konvensioneel bestaan 'n moderne rekenaar uit minstens een verwerkingselement, tipies 'n [[sentrale verwerkingseenheid]] in die vorm van 'n mikroverwerker, saam met 'n soort rekenaargeheue, tipies [[halfgeleier]]geheuetjips. Die verwerkingselement voer die rekenkundige en logiese operasies uit, en 'n volgorde- en beheereenheid kan die orde van die operasies verander na aanleiding van gestoorde inligting. Randapparate sluit invoertoestelle (sleutelborde, muise, stuurstokke), uitvoertoestelle (skerms, drukkers) en toestelle wat albei funksies verrig, soos raakskerms, in. == Etimologie == [[Lêer:X-4 with Female Computer - GPN-2000-001932.jpg|duimnael|regs|'n Menslike "rekenaar" met mikroskoop en rekenmasjien, 1952]] Dit was eers in die middel van die 20ste eeu dat die Engelse woord ''computer'' sy moderne betekenis gekry het. Volgens die ''[[Oxford English Dictionary]]'' is die eerste bekende gebruik van die woord in 'n ander sin: in 'n boek van 1613, ''The Yong Mans Gleanings'' deur die Engelse skrywer Richard Brathwait, waar dit na 'n mens verwys wat berekeninge uitvoer. Die woord het dieselfde betekenis behou tot in die middel van die 20ste eeu. Gedurende die laaste deel van dié tydperk is vroue dikwels as "rekenaars" in diens geneem omdat hulle minder as hulle manlike ewekniee betaal kon word,<ref name="Evans23">Evans (2018), bl. 23.</ref> en teen 1943 was die meeste menslike rekenaars vroue.<ref name="Smith6">Smith (2013), bl. 6.</ref> Die ''Online Etymology Dictionary'' gee die eerste opgeteken gebruik van ''computer'' in die 1640's, met die betekenis "iemand wat bereken". Volgens dieselfde woordeboek dateer die gebruik van die term vir 'n "rekenmasjien" (van enige soort) uit 1897, en die "moderne gebruik" – 'n programmeerbare digitale elektroniese rekenaar – uit 1945, met die teoretiese sin wat uit 1937 as ''[[Turingmasjien]]'' dateer.<ref name="OED">{{Cite web |title=computer, n. |url=https://www.etymonline.com/word/computer |website=Online Etymology Dictionary |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> == Funksie == Die meeste moderne rekenaars funksioneer volgens die Von Neumann-argitektuur. Dit bestaan gewoonlik uit die volgende vier komponente: * geheue (hier word programme en inligting gestoor) * beheereenheid (voer die programme uit en hanteer die gestoorde data) * rekene-/logiese eenheid (verwerk rekene en logiese terme) * invoer-/uitvoereenheid (ontvang seine van invoertoestelle byvoorbeeld van 'n sleutelbord of vertoon die beeld op 'n skerm) Dus gaan alle inligting deur die [[Sentrale verwerkingseenheid|SVE]] (sentrale verwerkingseenheid, bestaande uit die beheereenheid en die rekene-/logiese eenheid). As die busstelsel (wat die data tussen die geheue en SVE beweeg) egter te stadig is, word die hele stelsel daardeur vertraag. Dit staan as die sogenaamde "Von Neumann-bottelnek" bekend. == Soorte rekenaars == * Analoogrekenaar * Meganiese rekenaar * Digitale rekenaar * [[Kwantumberekening|Kwantumrekenaar]] * Sakrekenaar of 'sompompie', soos die [[Sharp PC-1500]] * [[Palmrekenaar]], rekenaartjie wat in die hand pas * [[Tafelrekenaar]], 'n persoonlike rekenaar * [[Skootrekenaar]], draagbare rekenaar wat op die skoot gebruik kan word * [[Netboek]], 'n ligte en kompakte skootrekenaar * [[Tabletrekenaar]], soos 'n Apple iPad of 'n Samsung Galaxy Tab Benewens die soorte hierbo kan rekenaars op 'n aantal verskillende maniere geklassifiseer word, onder meer volgens argitektuur en volgens grootte, vorm en doel. === Volgens argitektuur === * Hibriede rekenaar * Harvard-argitektuur * Von Neumann-argitektuur * Rekenaar met 'n komplekse instruksiestel (CISC) * Rekenaar met 'n verminderde instruksiestel (RISC) === Volgens grootte, vorm en doel === * Superrekenaar * Hoofraamrekenaar * Minirekenaar en middelklasrekenaar * Bediener (rakbediener, lemmetjiebediener, toringbediener) * [[Persoonlike rekenaar]] ** Werkstasie ** Mikrorekenaar en tuisrekenaar (terme wat in onbruik verval het) ** Toring-, slanklyn- en alles-in-een-tafelrekenaar, tuisteaterrekenaar en dun kliënt ** 2-in-1-rekenaar, ultraboek en Chromebook ** Mobiele rekenaar, waaronder die [[slimfoon]] ** Draagbare rekenaar (slimhorlosie, slimbril) * Enkelbordrekenaar * Programmeerbare logiese beheerder * Stelsel-op-'n-tjip * Mikrobeheerder === Onkonvensionele rekenaars === 'n Rekenaar hoef nie elektronies te wees nie, en hoef ook nie 'n verwerker, geheue of 'n [[hardeskyf]] te hê nie. Hoewel die gewone gebruik van die woord "rekenaar" sinonies is met 'n persoonlike elektroniese rekenaar, is 'n tipiese moderne definisie van 'n rekenaar: "'n toestel wat bereken, veral 'n programmeerbare (gewoonlik elektroniese) masjien wat wiskundige of logiese operasies teen hoë spoed uitvoer of wat inligting saamstel, stoor, korreleer of andersins verwerk". Volgens dié definisie kwalifiseer enige toestel wat inligting verwerk as 'n rekenaar.<ref name="AHD">{{Cite web |title=computer |website=The American Heritage Dictionary of the English Language |edition=5de |access-date=24 Augustus 2026 |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=computer |language=en}}</ref> == Geskiedenis == [[Lêer:Two women operating ENIAC (full resolution).jpg|duimnael|200px|Die [[ENIAC]] was die eerste algemeen doelgerigte elektroniese rekenaar.]] [[Lêer:EDSAC (10).jpg|duimnael|200px|''EDSAC'' was een van die eerste rekenaars wat kon onthou nadat dit afgeskakel en weer aangeskakel is.]] Die geskiedenis van die rekenaar begin by die geskiedenis van berekening. Die mens wou nog altyd van hulpmiddels gebruik maak vir groter en meer komplekse berekeninge. Kerfstokke en teltoue is hulpmiddels wat lank reeds bestaan het. Die abakus word al vir eeue gebruik as rekenkundige hulpmiddel. Later is van hulptabelle en skuifliniale gebruik gemaak. Die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die motivering vir baie navorsing in rekenaartegnologie verskaf, veral wat toepassings in [[kriptografie]] betref. Van die eerste rekenaars is inderdaad tydens oorlogtoestande gebruik om geheime kodes te ontrafel. Na die oorlog is rekenaars toenemend vir staats- en korporatiewe dataverwerking gebruik om inligting voort te bring. Aanvanklike werking van die rekenaar was moeisaam as gevolg van die gebruik van [[ponskaart]]e en onbetroubare [[vakuumbuis]]e. Tegnologiese deurbrake wat hierdie probleme oorbrug het is magnetiese stoormedia en [[transistor]]s. Die gebruik van [[geïntegreerde stroombaan|geïntegreerde stroombane]] het verdere vooruitgang moontlik gemaak. Die einde van die [[20ste eeu]] is deur vooruitgang in [[Rekenaarnetwerk|netwerktegnologie]] gekenmerk, en die mate waartoe dit (en in besonder die [[Internet]]) algemeen in gebruik gestel is. === Voor die 20ste eeu === [[Lêer:Abacus 6.png|duimnael|regs|Die Chinese ''suanpan''. Die getal wat op hierdie [[abakus]] verteenwoordig word, is 6 302 715 408.]] Toestelle is al duisende jare lank gebruik om berekening te help, meestal met behulp van 'n een-tot-een-verhouding met die vingers. Die vroegste teltoestel was heel waarskynlik 'n vorm van kerfstok. Latere hulpmiddels vir rekordhouding in die Vrugbare Halfmaan het onder meer kleiballetjies en -keëltjies ingesluit wat getalle van items – waarskynlik vee of graan – verteenwoordig het en in hol, ongebakte kleihouers verseël is. Die gebruik van telstokkies is nog 'n voorbeeld.<ref name="Robson2008">{{Cite book |last=Robson |first=Eleanor |title=Mathematics in Ancient Iraq |publisher=Princeton University Press |year=2008 |page=5 |isbn=978-0-691-09182-2 |language=en}}</ref> Die [[abakus]] is aanvanklik vir rekenkundige take gebruik. Die Romeinse abakus is uit toestelle ontwikkel wat reeds so vroeg as 2400 v.C. in Babilonië gebruik is, en sedertdien is baie ander vorme van rekenborde en -tabelle uitgevind. In 'n Middeleeuse Europese rekenkamer is 'n geblokte doek op 'n tafel gelê en merkers volgens sekere reëls daarop rondbeweeg as hulpmiddel om geldsomme te bereken.<ref name="Flegg1989">{{Cite book |last=Flegg |first=Graham |title=Numbers through the Ages |publisher=Macmillan Education |year=1989 |isbn=0-333-49130-0 |language=en}}</ref> Die Antikythera-meganisme, wat uit die antieke Griekeland van omstreeks 200–80 v.C. dateer, word volgens Derek J. de Solla Price as die vroegste bekende meganiese analoogrekenaar beskou. Dit is ontwerp om astronomiese posisies te bereken en is in 1901 in die Antikythera-skeepswrak by die Griekse eiland Antikythera gevind. Toestelle van vergelykbare ingewikkeldheid sou eers weer in die veertiende eeu verskyn.<ref name="Marchant2006">{{Cite journal |last=Marchant |first=Jo |title=In search of lost time |journal=Nature |date=2006 |volume=444 |issue=7119 |pages=534–538 |doi=10.1038/444534a |pmid=17136067 |language=en}}</ref> Baie meganiese hulpmiddels vir berekening en meting is vir astronomiese en navigasiegebruik gebou. Die planisfeer was 'n sterrekaart wat Abū Rayhān al-Bīrūnī in die vroeë 11de eeu uitgevind het, en die astrolabium is in die Hellenistiese wêreld in die 1ste of 2de eeu v.C. uitgevind, dikwels aan Hipparchus toegeskryf. As kombinasie van die planisfeer en die dioptra was die astrolabium in werklikheid 'n analoogrekenaar wat verskeie soorte probleme in die sferiese sterrekunde kon oplos. 'n Astrolabium met 'n meganiese kalenderrekenaar en ratwiele is in 1235 deur Abi Bakr van Isfahan in Persië uitgevind, en al-Bīrūnī het omstreeks 1000 n.C. die eerste meganiese, geratte maansonkalender-astrolabium uitgevind.<ref name="Charette2006">{{Cite journal |last=Charette |first=François |title=Archaeology: High tech from Ancient Greece |journal=Nature |date=2006 |volume=444 |issue=7119 |pages=551–552 |doi=10.1038/444551a |pmid=17136077 |language=en}}</ref><ref name="Hill1985">Donald Routledge Hill (1985), "Al-Biruni's mechanical calendar", ''Annals of Science'' 42, bl. 139–163.</ref> [[Lêer:Sliderule 2005.png|duimnael|regs|'n Skuifliniaal]] Die sektor, 'n rekeninstrument wat gebruik is om probleme in verhouding, trigonometrie, vermenigvuldiging en deling op te los, is in die laat 16de eeu ontwikkel en het toepassing in die artillerie, landmeetkunde en navigasie gevind. Die planimeter was 'n handinstrument om die oppervlakte van 'n geslote figuur te bereken deur dit met 'n meganiese verbinding na te trek. Die skuifliniaal is omstreeks 1620–1630 deur die Engelse geestelike William Oughtred uitgevind, kort ná die publikasie van die begrip van die [[logaritme]]. Dit is 'n handbediende analoogrekenaar vir vermenigvuldiging en deling. Namate die skuifliniaal ontwikkel het, is skale bygevoeg vir omgekeerdes, kwadrate en kwadraatwortels, kubusse en kubuswortels, sowel as transendente funksies soos logaritmes en eksponente en die sirkel- en hiperboliese trigonometrie. Skuifliniale met spesiale skale word steeds gebruik om roetineberekeninge vinnig te doen, soos die E6B-sirkelskuifliniaal vir tyd- en afstandberekeninge in ligte vliegtuie. In die 1770's het Pierre Jaquet-Droz, 'n Switserse horlosiemaker, 'n meganiese pop gebou wat met 'n veerpen kon skryf. Deur die getal en die orde van sy binneste wiele te verander, kon verskillende letters en dus verskillende boodskappe voortgebring word; in werklikheid kon dit meganies "geprogrammeer" word om instruksies te lees. Die pop is saam met twee ander ingewikkelde masjiene in die Musée d'Art et d'Histoire van Neuchâtel in Switserland en werk steeds.<ref name="Writer">{{Cite web |title=The Writer Automaton, Switzerland |url=http://www.chonday.com/Videos/the-writer-automaton |archive-url=https://web.archive.org/web/20150220154407/http://www.chonday.com/Videos/the-writer-automaton |archive-date=20 Februarie 2015 |date=2013 |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> In 1831–1835 het die wiskundige en ingenieur Giovanni Plana 'n ewige-kalendermasjien ontwerp wat deur 'n stelsel van katrolle en silinders die ewige kalender vir elke jaar van 0 n.C. tot 4000 n.C. kon voorspel en van skrikkeljare en wisselende daglengtes rekenskap kon gee. Die gety-voorspellingsmasjien wat die Skotse wetenskaplike sir William Thomson in 1872 uitgevind het, was van groot nut vir navigasie in vlak waters: dit het 'n stelsel van katrolle en drade gebruik om die voorspelde getyvlakke vir 'n bepaalde tydperk op 'n bepaalde plek outomaties te bereken. Die differensiaalontleder, 'n meganiese analoogrekenaar wat ontwerp is om differensiaalvergelykings deur integrasie op te los, het wiel-en-skyfmeganismes gebruik om die integrasie uit te voer. Sir William Thomson het al in 1876 die moontlike bou van sulke rekenaars bespreek, maar is deur die beperkte uitsetwringkrag van die bal-en-skyfintegreerders gefnuik; die wringkragversterker was die vooruitgang wat dié masjiene laat werk het. Van die 1920's af het [[Vannevar Bush]] en ander meganiese differensiaalontleders ontwikkel.<ref name="Girvan">Ray Girvan, "The revealed grace of the mechanism: computing after Babbage", ''Scientific Computing World'' (Mei/Junie 2003).</ref> In die 1890's het die Spaanse ingenieur Leonardo Torres Quevedo 'n reeks gevorderde analoogmasjiene begin ontwikkel wat werklike en komplekse wortels van polinome kon oplos; dit is in 1901 deur die Paryse Akademie van Wetenskappe gepubliseer.<ref name="Thomas2008">{{Cite journal |last=Thomas |first=Federico |title=A short account on Leonardo Torres' endless spindle |journal=Mechanism and Machine Theory |date=2008 |volume=43 |issue=8 |pages=1055–1063 |doi=10.1016/j.mechmachtheory.2007.07.003 |language=en}}</ref> === Die eerste rekenaar === [[Lêer:Charles Babbage - 1860.jpg|duimnael|links|[[Charles Babbage]]]] [[Charles Babbage]], 'n Engelse meganiese ingenieur en veelsydige geleerde, het die begrip van 'n programmeerbare rekenaar bedink. Hy word as die "vader van die rekenaar" beskou en het die eerste meganiese rekenaar in die vroeë 19de eeu bedink en uitgevind.<ref name="Halacy1970">{{Cite book |last=Halacy |first=Daniel Stephen |title=Charles Babbage, Father of the Computer |url=https://archive.org/details/charlesbabbage0000unse |publisher=Crowell-Collier Press |year=1970 |isbn=978-0-02-741370-0 |language=en}}</ref> Nadat hy aan sy verskilenjin gewerk het, het hy sy uitvinding in 1822 in 'n referaat aan die Koninklike Sterrekundige Vereniging aangekondig. In 1833 het hy besef dat 'n veel algemener ontwerp, 'n analitiese enjin, moontlik was. Die invoer van programme en data sou deur middel van [[ponskaart]]e aan die masjien verskaf word, 'n metode wat destyds gebruik is om meganiese weefmasjiene soos die Jacquard-weefmasjien te bestuur. Vir uitvoer sou die masjien 'n drukker, 'n kurweteller en 'n klok hê, en dit sou ook getalle op kaarte kon stans om later gelees te word. Die enjin sou 'n rekenkundig-logiese eenheid, beheervloei in die vorm van voorwaardelike takke en lusse, en geïntegreerde geheue insluit, wat dit die eerste ontwerp maak vir 'n algemenedoel-rekenaar wat in moderne terme as Turing-volledig beskryf kan word.<ref name="OConnor1998">{{Cite web |last1=O'Connor |first1=John J. |last2=Robertson |first2=Edmund F. |title=Charles Babbage |website=MacTutor History of Mathematics archive |date=1998 |url=http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Babbage.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060616002258/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Babbage.html |archive-date=16 Junie 2006 |url-status=dead |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Die masjien was omtrent 'n eeu voor sy tyd. Al die onderdele moes met die hand gemaak word, wat 'n groot probleem was vir 'n toestel met duisende dele, en die projek is uiteindelik ontbind toe die Britse regering besluit het om die befondsing te staak. Babbage se onvermoë om die analitiese enjin te voltooi, kan hoofsaaklik aan politieke en finansiële probleme toegeskryf word, sowel as aan sy begeerte om 'n al hoe meer gesofistikeerde rekenaar te ontwikkel en vinniger vorentoe te beweeg as wat enigiemand anders kon volg. Sy seun Henry Babbage het nietemin in 1888 'n vereenvoudigde weergawe van die analitiese enjin se rekeneenheid voltooi en in 1906 'n suksesvolle demonstrasie van die gebruik daarvan gelewer om tabelle te bereken. === Elektromeganiese rekenmasjiene === In sy werk ''Essays on Automatics'' van 1914 het Leonardo Torres Quevedo 'n kort geskiedenis van Babbage se pogings om 'n meganiese verskilenjin en analitiese enjin te bou, geskryf. Die referaat bevat die ontwerp van 'n masjien wat formules vir 'n reeks stelle waardes kon bereken. Die hele masjien sou deur 'n leesalleenprogram beheer word, volledig met voorsiening vir voorwaardelike takke, en hy het ook die gedagte van wisselpuntrekenkunde ingevoer. In 1920, om die 100ste herdenking van die uitvinding van die aritmometer te vier, het Torres in Parys die Elektromeganiese Aritmometer aangebied, wat 'n gebruiker in staat gestel het om rekenkundige probleme deur 'n [[sleutelbord]] in te voer en wat die uitslae bereken en gedruk het – 'n demonstrasie van die haalbaarheid van 'n elektromeganiese analitiese enjin.<ref name="Randell1982">Randell (1982), bl. 6, 11–13.</ref> === Analoogrekenaars === Gedurende die eerste helfte van die 20ste eeu is baie wetenskaplike rekenbehoeftes deur al hoe meer gesofistikeerde analoogrekenaars bevredig, wat 'n direkte meganiese of elektriese model van die probleem as grondslag vir die berekening gebruik het. Dié masjiene was egter nie programmeerbaar nie en het oor die algemeen die veelsydigheid en die akkuraatheid van moderne digitale rekenaars ontbreek. Die eerste moderne analoogrekenaar was 'n gety-voorspellingsmasjien wat sir William Thomson (later lord Kelvin) in 1872 uitgevind het. Die differensiaalontleder is in 1876 deur James Thomson, die ouer broer van die bekender sir William, bedink.<ref name="stanf">{{Cite book |title=The Modern History of Computing |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy |year=2017 |url=http://plato.stanford.edu/entries/computing-history/ |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref><ref name="Girvan" /> Die kuns van meganiese analoogberekening het sy hoogtepunt bereik met die differensiaalontleder wat [[Vannevar Bush]] in 1931 by die Massachusetts Institute of Technology voltooi het. Teen die 1950's het die sukses van digitale elektroniese rekenaars die einde vir die meeste analoogrekenmasjiene beteken, hoewel analoogrekenaars in die 1950's steeds in sommige gespesialiseerde toepassings, soos die onderwys (die skuifliniaal) en vliegtuie (beheerstelsels), gebruik is.<ref name="MITTR2000">{{Cite web |title=Computing Before Silicon |url=https://www.technologyreview.com/2000/05/01/236348/computing-before-silicon/ |website=MIT Technology Review |date=2000 |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> === Digitale rekenaars === ==== Elektromeganies ==== [[Claude Shannon]] se meestersgraadverhandeling van 1937 het die grondslag van die digitale berekening gelê: sy insig om die [[Boolse algebra]] op die ontleding en die sintese van skakelstroombane toe te pas, is die basiese begrip wat onder alle elektroniese digitale rekenaars lê.<ref name="ORegan2008">{{Cite book |editor-last=O'Regan |editor-first=Gerard |title=A Brief History of Computing |publisher=Springer London |year=2008 |page=28 |isbn=978-1-84800-083-4 |doi=10.1007/978-1-84800-084-1 |language=en}}</ref> Teen 1938 het die Amerikaanse vloot die Torpedodatarekenaar ontwikkel, 'n elektromeganiese analoogrekenaar vir duikbote wat trigonometrie gebruik het om die probleem op te los om 'n torpedo op 'n bewegende teiken af te vuur. Gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] is soortgelyke toestelle in ander lande ontwikkel.<ref name="Parmar2021">{{Cite web |last=Parmar |first=Sunil |title=Restoration of the TDC MARK III aboard USS PAMPANITO |date=2021 |url=https://archive.navalsubleague.org/1995/restoration-of-the-tdc-mark-m-aboard-pampanito |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Vroeë digitale rekenaars was elektromeganies: elektriese skakelaars het meganiese relês gedryf om die berekening uit te voer. Dié toestelle het 'n lae werkspoed gehad en is uiteindelik deur veel vinniger volelektriese rekenaars vervang, wat oorspronklik van [[vakuumbuis]]e gebruik gemaak het. Die Z2, wat die Duitse ingenieur Konrad Zuse in 1939 in Berlyn gebou het, was een van die vroegste voorbeelde van 'n elektromeganiese relêrekenaar. In 1941 het Zuse sy vroeëre masjien met die Z3 opgevolg, die wêreld se eerste werkende elektromeganiese, programmeerbare, volledig outomatiese digitale rekenaar. Die Z3 is met 2 000 relês gebou en het 'n woordlengte van 22 [[Bis|bis]] geïmplementeer wat teen 'n klokfrekwensie van omtrent 5 tot 10 Hz gewerk het. Programkode is op gestansde film verskaf, terwyl data in 64 woorde geheue gestoor of van die sleutelbord verskaf kon word. Dit was in sommige opsigte heel soortgelyk aan moderne masjiene en het talle vooruitgange, waaronder wisselpuntgetalle, ingelui. Deur 'n binêre stelsel eerder as die moeiliker implementeerbare desimale stelsel (wat Babbage se vroeëre ontwerp gebruik het) te gebruik, was Zuse se masjiene makliker om te bou en potensieel betroubaarder met die tegnologie wat destyds beskikbaar was. Die Z3 was self nie 'n universele rekenaar nie, maar kon uitgebrei word om Turing-volledig te wees.<ref name="Zuse2010">{{Cite book |last=Zuse |first=Konrad |title=The Computer – My Life |publisher=Springer-Verlag |location=Berlyn |year=2010 |orig-date=1984 |isbn=978-3-642-08151-4 |language=en}}</ref> Zuse se volgende rekenaar, die Z4, het die wêreld se eerste kommersiële rekenaar geword; ná aanvanklike vertraging weens die Tweede Wêreldoorlog is dit in 1950 voltooi en aan die ETH Zürich gelewer. Die rekenaar is deur Zuse se eie maatskappy, Zuse KG, vervaardig, wat in 1941 as die eerste maatskappy met die uitsluitlike doel om rekenaars te ontwikkel in Berlyn gestig is. Die Z4 het as inspirasie gedien vir die bou van die ERMETH, die eerste Switserse rekenaar en een van die eerstes in Europa.<ref name="ORegan2010">{{Cite book |last=O'Regan |first=Gerard |title=A Brief History of Computing |publisher=Springer Nature |year=2010 |page=65 |isbn=978-3-030-66599-9 |language=en}}</ref> ==== Vakuumbuise en digitale elektroniese stroombane ==== [[Lêer:Colossus.jpg|duimnael|regs|Die Colossus, die eerste elektroniese digitale programmeerbare rekentoestel, is gebruik om Duitse syfers gedurende die Tweede Wêreldoorlog te breek. Hier word dit in 1943 by [[Bletchley Park]] gebruik.]] Suiwer elektroniese stroombaanelemente het gou hulle meganiese en elektromeganiese ekwivalente vervang, terselfdertyd as wat digitale berekening die analoogberekening vervang het. Die ingenieur Tommy Flowers, wat in die 1930's by die Britse Poskantoor se Navorsingstasie in Londen gewerk het, het die moontlike gebruik van elektronika vir die telefoonsentrale begin ondersoek; die eksperimentele toerusting wat hy in 1934 gebou het, is vyf jaar later in gebruik gestel en het 'n gedeelte van die telefoonnetwerk in 'n elektroniese dataverwerkingstelsel met duisende vakuumbuise omgeskakel. In die Verenigde State het John Vincent Atanasoff en Clifford E. Berry van die Iowa State University in 1942 die Atanasoff–Berry-rekenaar ontwikkel en getoets, die eerste "outomatiese elektroniese digitale rekenaar"; dié ontwerp was ook volelektronies en het omtrent 300 vakuumbuise gebruik, met kapasitors wat in 'n meganies roterende trom vasgesit is as geheue.<ref name="stanf" /><ref name="Burks1989">{{Cite book |last=Burks |first=Arthur W. |title=The First Electronic Computer |url=https://archive.org/details/firstelectronicc0000alic |publisher=University of Michigan Press |year=1989 |isbn=0-472-08104-7 |language=en}}</ref> Gedurende die Tweede Wêreldoorlog het die Britse kodebrekers by [[Bletchley Park]] 'n aantal suksesse behaal met die breek van geënkripteerde Duitse militêre kommunikasie. Die Duitse enkripsiemasjien, Enigma, is eers met die hulp van die elektromeganiese ''bombes'' aangeval, wat dikwels deur vroue bedryf is. Om die meer gesofistikeerde Duitse Lorenz SZ 40/42-masjien, wat vir hoëvlak-leërkommunikasie gebruik is, te kraak, het Max Newman en sy kollegas Flowers opdrag gegee om die Colossus te bou. Hy het van vroeg in Februarie 1943 elf maande lank aan die ontwerp en die bou van die eerste Colossus gewerk; ná 'n funksionele toets in Desember 1943 is die Colossus na Bletchley Park gestuur, waar dit op 18 Januarie 1944 gelewer is en op 5 Februarie sy eerste boodskap aangeval het.<ref name="Copeland2006">Copeland (2006), bl. 101–115.</ref> Die Colossus was die wêreld se eerste elektroniese digitale programmeerbare rekenaar. Dit het 'n groot aantal buise gebruik, het papierbandinvoer gehad en kon opgestel word om 'n verskeidenheid Boolse logiese operasies op sy data uit te voer, maar dit was nie Turing-volledig nie. Nege Mk II-Colossi is gebou. Die Colossus Mark I het 1 500 termioniese buise bevat, maar die Mark II met 2 400 buise was sowel vyf keer vinniger as eenvoudiger om te bedryf, wat die dekoderingsproses aansienlik versnel het.<ref name="stanf" /> [[Lêer:Eniac.jpg|duimnael|regs|Die [[ENIAC]] was die eerste elektroniese, Turing-volledige toestel en het ballistiese trajekberekeninge vir die Amerikaanse leër uitgevoer.]] Die [[ENIAC]] (''Electronic Numerical Integrator and Computer'') was die eerste elektroniese programmeerbare rekenaar wat in die Verenigde State gebou is. Hoewel die ENIAC soortgelyk aan die Colossus was, was dit veel vinniger, buigsamer en Turing-volledig. Soos by die Colossus is 'n "program" op die ENIAC deur die toestande van sy koppelkabels en skakelaars bepaal, ver verwyder van die gestoorde-programmasjiene wat later gekom het: sodra 'n program geskryf is, moes dit meganies in die masjien ingestel word deur proppe en skakelaars met die hand te herstel. Die programmeerders van die ENIAC was ses vroue, wat dikwels gesamentlik as die "ENIAC-meisies" bekend staan.<ref name="Evans39">Evans (2018), bl. 39.</ref><ref name="Light459">Light (1999), bl. 459.</ref> Die ENIAC het die hoë spoed van elektronika gekombineer met die vermoë om vir baie komplekse probleme geprogrammeer te word. Dit kon 5 000 keer per sekonde optel of aftrek, 'n duisend keer vinniger as enige ander masjien, en het ook modules gehad om te vermenigvuldig, te deel en die kwadraatwortel te bereken. Die hoëspoedgeheue was tot 20 woorde (omtrent 80 [[Greep|grepe]]) beperk. Die masjien is onder leiding van John Mauchly en J. Presper Eckert aan die Universiteit van Pennsilvanië gebou; die ontwikkeling en die bou daarvan het van 1943 tot volle werking aan die einde van 1945 geduur. Die masjien was enorm: dit het 30 ton geweeg, 200 kilowatt elektriese krag gebruik en meer as 18 000 vakuumbuise, 1 500 relês en honderdduisende weerstande, kapasitors en induktors bevat.<ref name="Eniac">{{Cite web |title=Generations of Computer |url=http://www.techiwarehouse.com/engine/a046ee08/Generations-of-Computer |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> === Moderne rekenaars === ==== Die begrip van die moderne rekenaar ==== In sy toonaangewende referaat van 1936, ''On Computable Numbers'', het [[Alan Turing]] die beginsel van die moderne rekenaar voorgestel. Turing het 'n eenvoudige toestel voorgestel wat hy 'n "universele rekenmasjien" genoem het en wat nou as 'n universele [[Turingmasjien]] bekend staan. Hy het bewys dat so 'n masjien in staat is om enigiets te bereken wat berekenbaar is, deur instruksies (die program) uit te voer wat op band gestoor is, wat die masjien programmeerbaar maak. Die grondbegrip van Turing se ontwerp is die gestoorde program, waar al die instruksies vir die berekening in die geheue gestoor word. [[John von Neumann]] het erken dat die sentrale begrip van die moderne rekenaar aan dié referaat te danke is. Behalwe vir die beperkings wat hulle eindige geheue oplê, word van moderne rekenaars gesê dat hulle Turing-volledig is, dit wil sê dat hulle 'n vermoë tot algoritme-uitvoering het wat aan dié van 'n universele Turingmasjien gelykstaan.<ref name="Turing1937">{{Cite journal |last=Turing |first=A.M. |title=On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem |journal=Proceedings of the London Mathematical Society |date=1937 |volume=42 |issue=1 |pages=230–265 |doi=10.1112/plms/s2-42.1.230 |language=en}}</ref><ref name="Copeland2004">{{Cite book |last=Copeland |first=Jack |title=The Essential Turing |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-825080-7 |language=en}}</ref> ==== Gestoorde programme ==== [[Lêer:SSEM Manchester museum close up.jpg|duimnael|regs|'n Gedeelte van die herboude Manchester Baby, die eerste elektroniese gestoorde-programrekenaar]] Vroeë rekenmasjiene het vaste programme gehad; om hulle funksie te verander, het herbedrading en herbou van die masjien geverg. Met die voorstel van die gestoorde-programrekenaar het dit verander. So 'n rekenaar sluit van ontwerp af 'n instruksiestel in en kan 'n stel instruksies (die program) wat die berekening uiteensit, in die geheue stoor. Die teoretiese grondslag daarvoor is deur Turing in sy referaat van 1936 gelê. In 1945 het Turing by die Britse Nasionale Fisiese Laboratorium aangesluit en aan die ontwikkeling van 'n elektroniese gestoorde-program-digitale rekenaar begin werk; sy verslag van 1945, "Proposed Electronic Calculator", was die eerste spesifikasie vir so 'n toestel. John von Neumann van die Universiteit van Pennsilvanië het in 1945 ook sy ''First Draft of a Report on the EDVAC'' versprei.<ref name="Copeland2006" /><ref name="stanf" /> Die Manchester Baby was die wêreld se eerste gestoorde-programrekenaar. Dit is aan die Universiteit van Manchester in Engeland deur Frederic C. Williams, Tom Kilburn en Geoff Tootill gebou en het sy eerste program op 21 Junie 1948 uitgevoer. Dit is as proefbank vir die Williams-buis, die eerste ewetoeganklike digitale stoortoestel, ontwerp. Hoewel die rekenaar in 'n terugblik van 1998 as "klein en primitief" beskryf is, was dit die eerste werkende masjien wat al die elemente bevat het wat vir 'n moderne elektroniese rekenaar noodsaaklik is. Sodra die Baby die haalbaarheid van sy ontwerp gedemonstreer het, is 'n projek aan die universiteit begin om dit tot 'n prakties nuttige rekenaar, die Manchester Mark 1, te ontwikkel.<ref name="Enticknap1998">{{Cite journal |last=Enticknap |first=Nicholas |title=Computing's Golden Jubilee |journal=Resurrection |issue=20 |date=1998 |issn=0958-7403 |language=en}}</ref> Die Mark 1 het op sy beurt gou die prototipe geword vir die Ferranti Mark 1, die wêreld se eerste kommersieel beskikbare algemenedoel-rekenaar. Dit is deur Ferranti gebou en in Februarie 1951 aan die Universiteit van Manchester gelewer. Minstens sewe van dié latere masjiene is tussen 1953 en 1957 gelewer, een daarvan aan Shell se laboratoriums in Amsterdam. In Oktober 1947 het die direkteure van die Britse spysenieringsmaatskappy J. Lyons & Company besluit om 'n aktiewe rol in die bevordering van die kommersiële ontwikkeling van rekenaars te speel; Lyons se LEO I-rekenaar, wat noue op die Cambridge se ''[[EDSAC]]'' van 1949 gemodelleer is, het in April 1951 in werking gekom en die wêreld se eerste roetine-kantoorrekenaartaak uitgevoer.<ref name="Napper">{{Cite web |last=Napper |first=R.B.E. |title=Introduction to the Mark 1 |publisher=The University of Manchester |url=http://www.computer50.org/mark1/mark1intro.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081026080604/http://www.computer50.org/mark1/mark1intro.html |archive-date=26 Oktober 2008 |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> ==== Transistors ==== Die begrip van 'n veldeffektransistor is in 1925 deur Julius Edgar Lilienfeld voorgestel. John Bardeen en Walter Brattain het, terwyl hulle onder [[William Shockley]] by Bell Labs gewerk het, in 1947 die eerste werkende [[transistor]] – die puntkontaktransistor – gebou, gevolg deur Shockley se bipolêre aansluitingstransistor in 1948. Van 1955 af het transistors die vakuumbuise in rekenaarontwerpe vervang, wat die "tweede geslag" rekenaars voortgebring het. In vergelyking met vakuumbuise het transistors baie voordele: hulle is kleiner, verg minder krag en gee dus minder hitte af. Aansluitingstransistors was veel betroubaarder as vakuumbuise en het 'n langer, onbepaalde diensleeftyd gehad, en getransistoriseerde rekenaars kon tienduisende binêre logiese stroombane in 'n betreklik kompakte ruimte bevat. Vroeë aansluitingstransistors was egter betreklik lywige toestelle wat moeilik op massaproduksiegrondslag vervaardig kon word, wat hulle tot 'n aantal gespesialiseerde toepassings beperk het.<ref name="Lee2003">{{Cite book |last=Lee |first=Thomas H. |title=The Design of CMOS Radio-Frequency Integrated Circuits |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=978-1-139-64377-1 |language=en}}</ref> Aan die Universiteit van Manchester het 'n span onder leiding van Tom Kilburn 'n masjien ontwerp en gebou wat van die nuut ontwikkelde transistors in plaas van buise gebruik gemaak het. Hulle eerste getransistoriseerde rekenaar, en die eerste ter wêreld, was teen 1953 in werking, en 'n tweede weergawe is daar in April 1955 voltooi. Die masjien het egter steeds buise gebruik om sy klokgolfvorms van 125 kHz voort te bring en in die stroombane om op sy magnetiese tromgeheue te lees en te skryf, sodat dit nie die eerste volledig getransistoriseerde rekenaar was nie; daardie eer kom die Harwell CADET van 1955 toe.<ref name="Lavington34">Lavington (1998), bl. 34–35.</ref><ref name="CookeYarborough1998">{{Cite journal |last=Cooke-Yarborough |first=E.H. |title=Some early transistor applications in the UK |journal=Engineering Science & Education Journal |date=1998 |volume=7 |issue=3 |pages=100–106 |doi=10.1049/esej:19980301 |language=en}}</ref> Die metaaloksied-halfgeleier-veldeffektransistor (MOS-transistor) is tussen 1955 en 1960 by Bell Labs uitgevind en was die eerste werklik kompakte transistor wat vir 'n wye verskeidenheid gebruike geminiaturiseer en in massa vervaardig kon word. Met sy hoë skaalbaarheid en veel laer kragverbruik en hoër digtheid as bipolêre aansluitingstransistors het die MOSFET dit moontlik gemaak om hoëdigtheid-geïntegreerde stroombane te bou. Benewens dataverwerking het dit ook die praktiese gebruik van MOS-transistors as geheueselle moontlik gemaak, wat tot die ontwikkeling van MOS-[[halfgeleier]]geheue gelei het, wat die vroeëre magnetiesekerngeheue in rekenaars vervang het. Die MOSFET het tot die mikrorekenaarrewolusie gelei en is die mees gebruikte transistor in rekenaars sowel as die grondboublok van die digitale elektronika.<ref name="Kuo2013">{{Cite journal |last=Kuo |first=Yue |title=Thin Film Transistor Technology—Past, Present, and Future |journal=The Electrochemical Society Interface |date=2013 |volume=22 |issue=1 |pages=55–61 |doi=10.1149/2.F06131if |language=en}}</ref> ==== Geïntegreerde stroombane ==== [[Lêer:MOS 6502 die.jpg|duimnael|regs|Die kiem van 'n MOS 6502, 'n mikroverwerker van die vroeë 1970's wat 3 500 transistors op 'n enkele tjip integreer]] Die volgende groot vooruitgang in rekenkrag het met die koms van die [[geïntegreerde stroombaan]] gekom. Die gedagte daarvan is die eerste keer deur Geoffrey W.A. Dummer, 'n radarwetenskaplike wat vir die Britse Koninklike Radarinrigting gewerk het, bedink; Dummer het die eerste openbare beskrywing van 'n geïntegreerde stroombaan op 7 Mei 1952 in Washington gelewer.<ref name="Dummer">{{Cite web |title=The Hapless Tale of Geoffrey Dummer |url=http://www.epn-online.com/page/22909/the-hapless-tale-of-geoffrey-dummer-this-is-the-sad-.html |access-date=24 Augustus 2026 |language=en |archive-date=25 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025045943/http://www.epn-online.com/page/22909/the-hapless-tale-of-geoffrey-dummer-this-is-the-sad-.html |url-status=dead }}</ref> Die eerste werkende geïntegreerde stroombane is deur Jack Kilby by [[Texas Instruments]] en Robert Noyce by Fairchild Semiconductor uitgevind. Kilby het sy aanvanklike gedagtes daaroor in Julie 1958 opgeteken en op 12 September 1958 die eerste werkende voorbeeld suksesvol gedemonstreer. Kilby se uitvinding was egter 'n hibriede geïntegreerde stroombaan eerder as 'n monolitiese tjip, en dit het uitwendige draadverbindings gehad wat massaproduksie bemoeilik het.<ref name="Kilby2000">{{Cite web |last=Kilby |first=Jack |title=Nobel lecture |publisher=Nobel Foundation |year=2000 |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2000/kilby-lecture.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080529024119/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2000/kilby-lecture.pdf |archive-date=29 Mei 2008 |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Noyce het 'n halfjaar ná Kilby met sy eie gedagte oor 'n geïntegreerde stroombaan gekom. Sy uitvinding was die eerste werklike monolitiese tjip en het baie praktiese probleme opgelos wat Kilby se een nie kon nie. Dit is by Fairchild Semiconductor vervaardig en van [[silikon]] gemaak, terwyl Kilby se tjip van [[germanium]] gemaak is. Noyce se monolitiese stroombaan is met die vlakproses vervaardig, wat sy kollega Jean Hoerni vroeg in 1959 ontwikkel het.<ref name="CHM1959">{{Cite web |title=1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented |website=Computer History Museum |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/ |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Moderne monolitiese geïntegreerde stroombane is oorwegend MOS-stroombane wat uit MOS-transistors gebou is. Die vroegste eksperimentele MOS-stroombaan wat vervaardig is, was 'n tjip met 16 transistors wat Fred Heiman en Steven Hofstein in 1962 by RCA gebou het, en General Microelectronics het in 1964 die eerste kommersiële MOS-stroombaan bekend gestel. Ná die ontwikkeling van die selfgerigte-hek-MOS-transistor by Bell Labs in 1967 is die eerste silikonhek-MOS-stroombaan met selfgerigte hekke in 1968 deur Federico Faggin by Fairchild Semiconductor ontwikkel.<ref name="CHM1964">{{Cite web |title=1964 – First Commercial MOS IC Introduced |website=Computer History Museum |url=http://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1964-Commecial.html |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Die ontwikkeling van die MOS-geïntegreerde stroombaan het tot die uitvinding van die [[mikroverwerker]] gelei en 'n ontploffing in die kommersiële en persoonlike gebruik van rekenaars ingelui. Hoewel dit omstrede is watter toestel presies die eerste mikroverwerker was, is dit grotendeels onbetwis dat die eerste enkeltjip-mikroverwerker die Intel 4004 was, wat deur Federico Faggin met sy silikonhek-MOS-tegnologie saam met Ted Hoff, Masatoshi Shima en Stanley Mazor by [[Intel]] ontwerp en verwesenlik is. In die vroeë 1970's het MOS-tegnologie die integrasie van meer as 10 000 transistors op 'n enkele tjip moontlik gemaak.<ref name="CHM4004">{{Cite web |title=1971: Microprocessor Integrates CPU Function onto a Single Chip |website=Computer History Museum |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/microprocessor-integrates-cpu-function-onto-a-single-chip/ |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Stelsels-op-'n-tjip is volledige rekenaars op 'n mikrotjip so groot soos 'n munt. Hulle kan al dan nie geïntegreerde [[Ewetoeganklike geheue|ewetoeganklike geheue]] en [[flitsgeheue]] hê nie; indien nie geïntegreer nie, word die geheue gewoonlik direk bo of onder die tjip geplaas om die dataoordragsnelheid te verbeter, aangesien die datasein dan nie ver hoef te reis nie. Sedert die ENIAC in 1945 het rekenaars enorm gevorder: moderne stelsels-op-'n-tjip is so groot soos 'n munt terwyl hulle honderdduisende kere kragtiger as die ENIAC is, miljarde transistors integreer en net 'n paar watt krag verbruik. === Mobiele rekenaars === Die eerste mobiele rekenaars was swaar en het van netkrag gewerk; die IBM 5100, wat omtrent 23 kg geweeg het, was 'n vroeë voorbeeld. Later draagbare rekenaars soos die [[Osborne 1]] en die Compaq Portable was aansienlik ligter maar moes steeds ingeprop word. Die eerste skootrekenaars, soos die Grid Compass, het dié vereiste weggeneem deur batterye in te sluit, en met die voortgaande miniaturisering van rekenhulpbronne en verbeterings in draagbare batterylewe het draagbare rekenaars in die 2000's gewild geword. Dieselfde ontwikkelinge het vervaardigers in staat gestel om teen die vroeë 2000's rekenhulpbronne in sellulêre mobiele telefone te integreer. Hierdie [[slimfoon|slimfone]] en [[tabletrekenaar|tabletrekenaars]] werk met 'n verskeidenheid bedryfstelsels en het onlangs die dominante rekentoestel op die mark geword. Hulle word deur stelsels-op-'n-tjip aangedryf. === Geskiedenis van tuisrekenaars === Rekenaars was groot en duur, en slegs groot maatskappye kon dit aankoop. Een van die eerste persoonlike rekenaars, wat die mikrorekenaarrewolusie help ontketen het, was die Altair 8800 wat in 1975 vervaardig is en eers die PE-8 genoem is, voor dit later deur Les Soloman van ''Popular Electronics''-tydskrif tot die Altair herdoop is. Sy dogter het naamlik na ‘n [[Star Trek]]-episode gekyk waarin hulle na ‘n plek met die naam Altair gereis het, en was van mening dat dit ‘n meer aantreklike naam vir die PE-8 was. Die prys was $395 vir ‘n doen-dit-selfstel of $498 vir ‘n volledige stelsel, wat ‘n billike prys was vir ‘n deursnee-rekenaarfanatikus. Die Altair was redelik primitief met slegs 256 grepe (bytes) geheue. Geen sleutelbord, skerm of drukker was egter deel daarvan nie. Skakelaars op die voorpaneel is gebruik om inligting in rekenaarkode in die vorm van 0’e en 1’e in te voer. Flikkerende ligte op die voorpaneel het die uitslag van die program gewys. Vergeleke met latere rekenaars was dit dus besonder verbruikeronvriendelik. Alhoewel die aanwending daarvan baie beperk was, het “hackers” (soos rekenaarentoesiaste destyds genoem is) dit spoedig aangekoop. Twee seuns wat pas hoërskool voltooi het, naamlik [[Bill Gates]] en [[Paul Allen]], het 'n voorstel aan die vervaardiger, Ed Roberts, gemaak dat hulle ‘n program sou skryf wat menslike inset in rekenaarkodes omskakel. Dit het ‘n klein maatskappy nl. Microsoft tot gevolg gehad. [[Steve Wozniak]], 'n werknemer van [[Hewlett-Packard]], het ook aan ‘n prototipe gewerk wat hy na die Homebrew Computing Club, ‘n groep jong rekenaargeesdriftiges in Kalifornië geneem. Steve Jobs wat vir die rekenaarspeletjiemaatskappy, Atari, gewerk het, het van Wozniak se prototipe gehou en ‘n paar aanbevelings gemaak. Die twee het toe hul kragte saamgesnoer en die Apple 1 in Wozniak se motorhuis vervaardig. 1 April 1976 stig Steve Wozniak en Steve Jobs die Apple-rekenaarmaatskappy. Hulle vervaardig die Apple 2 in 1977 met ‘n kleurmonitor, klank en speletjiepedaal. Teen ‘n prys van $1,300 het dit 4&nbsp;KB geheue en ‘n slapskyfdryf ingesluit. Vir die Apple 2 was daar 'n woordverwerker, 'n spreiblad-program (''spreadsheet'') en talle speletjies beskikbaar. Die Apple 3 het in 1980 verskyn. Kompetisie vir die Applerekenaar was die [[Commodore PET]] 2001 en Tandy RadioShack se TRS-80 met ‘n swart-en-witskerm en 4&nbsp;KB geheue. Die Osborne-maatskappy het in April 1981 die eerste draagbare rekenaar bekend as die [[Osborne 1]] vrygestel, met ‘n 13&nbsp;cm skerm en 64&nbsp;KB geheue, twee [[slapskyf]]drywe, en voorafgeïnstalleerde sagteware. Die prys was ‘n hoë $1&nbsp;795. Steve Wozniak ontwerp in 1978 die Disk II-aandrywer vir die 5,25-duim-slapskyf om inligting gemaklik te stoor. Apple was eerste met hul grafiese bedryfstelsel. Microsoft het die Microsoft Disc Operating System (MS-DOS) met ‘n spyskaart geskryf. Later het Microsoft die Microsoft Windows grafiese bedryfstelsel geskryf, met Windows 1 in die 1980’s, gevolg deur Windows 2, en later Windows 3.1, en Windows 95 in 1995, Windows 98 en 98SE in 1998, Windows Millenium in 2000 asook Windows 2000 vir ondernemings, en Windows XP in 2001, gevolg deur Windows Vista, Windows 7, Windows 8, en 8.1, en Windows 10. Ander bedryfstelsels soos die Linux-reeks, Unix, en Novell is ook gewild. Die Amerikaanse Departement van Verdediging het ‘n rekenaarnetwerk begin om inligting spoedig oor die wêreld te stuur, maar vanweë sekuriteitsoorwegings het hulle dit nie meer gebruik nie. Dit is wel verder uitgebrei tot waar die internet daaruit ontstaan het. Met die koms van Windows 95 het [[Netscape]] ‘n webprogram “webbrowser” ontwikkel, Netscape Navigator, om op die internet na webblaaie te soek. Dit is ook later uitgebrei deur Microsoft se Internet Explorer, Mozilla se Firefox, asook programme soos Opera, Safari, Google Chrome, ensomeer. [[E-pos]] is ook deur die skep van ‘n internasionale netwerk moontlik gemaak en briewe kon nou binne sekondes dwarsoor die wêreld gestuur word. Programme wat vir e-pos gebruik word is Microsoft Mail, Microsoft Outlook, Mozilla Thunderbird, en etlike ander programme. == Hardeware == {{Hoofartikel|Rekenaarhardeware}} Die dele van 'n rekenaar is deur busse, dikwels bestaande uit groepe drade, met mekaar verbind. Binne elkeen van dié dele is duisende tot triljoene klein elektriese stroombane wat met behulp van 'n elektroniese skakelaar af- of aangeskakel kan word. Elke stroombaan verteenwoordig een [[Bis|bis]] inligting, sodat dit 'n "1" verteenwoordig wanneer die stroombaan aan is en 'n "0" wanneer dit af is. Die stroombane word in [[Logiese hek|logiese hekke]] gerangskik sodat een of meer van die stroombane die toestand van een of meer van die ander stroombane kan beheer. === Invoertoestelle === Invoertoestelle is die middele waarmee die werking van 'n rekenaar beheer word en waarmee dit van data voorsien word. Voorbeelde is die [[sleutelbord]], die digitale kamera, die grafiese tablet, die skandeerder, die stuurstok, die mikrofoon, die [[Muis (rekenaar)|muis]], die rolbal, die raakskerm en die ligpen. === Uitvoertoestelle === Uitvoertoestelle is die middele waarmee 'n rekenaar die uitslae van sy berekeninge in 'n vorm gee wat vir die mens toeganklik is. Voorbeelde is die rekenaarskerm, die [[Rekenaardrukker|drukker]], die luidspreker, die projektor, die klankkaart en die grafikakaart. === Beheereenheid === Die beheereenheid, wat dikwels 'n beheerstelsel of sentrale beheerder genoem word, bestuur die rekenaar se verskillende dele: dit lees en interpreteer (dekodeer) die programinstruksies en skakel hulle om in beheerseine wat ander dele van die rekenaar aktiveer. Beheerstelsels in gevorderde rekenaars kan die orde waarin sommige instruksies uitgevoer word verander om die werkverrigting te verbeter. 'n Sleutelkomponent wat aan alle sentrale verwerkingseenhede gemeen is, is die programteller, 'n spesiale geheuesel (register) wat byhou uit watter plek in die geheue die volgende instruksie gelees moet word. Die beheerstelsel se werking is soos volg, vereenvoudig gestel: # Lees die kode vir die volgende instruksie uit die sel wat die programteller aanwys. # Dekodeer die numeriese kode vir die instruksie in 'n stel bevele of seine vir elk van die ander stelsels. # Vermeerder die programteller sodat dit na die volgende instruksie wys. # Lees watter data die instruksie ook al benodig uit selle in die geheue (of moontlik uit 'n invoertoestel). # Verskaf die nodige data aan 'n rekenkundig-logiese eenheid of 'n register. # Indien die instruksie 'n rekenkundig-logiese eenheid of gespesialiseerde hardeware verg, gee die hardeware opdrag om die gevraagde operasie uit te voer. # Skryf die uitslag terug na 'n geheueplek, 'n register of moontlik 'n uitvoertoestel. # Spring terug na stap 1. Aangesien die programteller konseptueel bloot nog 'n stel geheueselle is, kan dit deur berekeninge in die rekenkundig-logiese eenheid verander word. Om 100 by die programteller te tel, sou veroorsaak dat die volgende instruksie uit 'n plek 100 plekke verder in die program gelees word. Instruksies wat die programteller verander, staan dikwels as "spronge" bekend en maak lusse (instruksies wat deur die rekenaar herhaal word) en dikwels ook voorwaardelike instruksie-uitvoering moontlik. Die reeks operasies waardeur die beheereenheid 'n instruksie verwerk, is self soos 'n kort rekenaarprogram, en in sommige meer komplekse ontwerpe is daar inderdaad 'n verdere, nog kleiner rekenaar – 'n mikrovolgordebepaler – wat 'n mikrokodeprogram uitvoer wat al dié gebeure laat plaasvind. === Sentrale verwerkingseenheid === Die beheereenheid, die rekenkundig-logiese eenheid en die registers staan gesamentlik as die [[Sentrale verwerkingseenheid|sentrale verwerkingseenheid]] bekend. Vroeë sentrale verwerkingseenhede was uit baie afsonderlike komponente saamgestel; sedert die 1970's word hulle tipies op 'n enkele MOS-geïntegreerde-stroombaantjip gebou wat 'n ''[[mikroverwerker]]'' genoem word. === Rekenkundig-logiese eenheid === Die rekenkundig-logiese eenheid kan twee klasse operasies uitvoer: rekenkundige en logiese. Die stel rekenkundige operasies wat 'n bepaalde eenheid ondersteun, kan tot optel en aftrek beperk wees, of kan vermenigvuldiging, deling, trigonometriese funksies soos sinus en kosinus, en kwadraatwortels insluit. Sommige kan slegs op heelgetalle werk, terwyl ander wisselpunt gebruik om reële getalle te verteenwoordig, hoewel met beperkte presisie. Enige rekenaar wat net die eenvoudigste operasies kan uitvoer, kan egter geprogrammeer word om die meer komplekse operasies in eenvoudige stappe op te breek; enige rekenaar kan dus geprogrammeer word om enige rekenkundige operasie uit te voer, al sal dit langer neem as sy rekenkundig-logiese eenheid die operasie nie direk ondersteun nie. So 'n eenheid kan ook getalle vergelyk en Boolse waarhede terugstuur na aanleiding daarvan of die een gelyk aan, groter as of kleiner as die ander is. Logiese operasies behels die Boolse logika: EN, OF, XOF en NIE. Superskalêre rekenaars kan verskeie rekenkundig-logiese eenhede bevat, wat hulle in staat stel om verskeie instruksies gelyktydig te verwerk. Grafikaverwerkers en rekenaars met SIMD- en MIMD-vermoëns bevat dikwels eenhede wat rekenkunde op vektore en matrikse kan uitvoer. === Geheue === [[Lêer:Magnetic core.jpg|duimnael|regs|Magnetiesekerngeheue was in die 1960's die voorkeurgeheue van rekenaars, totdat dit deur halfgeleiergeheue vervang is.]] 'n Rekenaar se [[geheue]] kan as 'n lys selle beskou word waarin getalle geplaas of gelees kan word. Elke sel het 'n genommerde adres en kan 'n enkele getal stoor. Die rekenaar kan opdrag gekry word om "die getal 123 in die sel met nommer 1357 te plaas" of om "die getal in sel 1357 by die getal in sel 2468 te tel en die antwoord in sel 1595 te plaas". Die inligting wat in die geheue gestoor word, kan feitlik enigiets verteenwoordig: letters, getalle en selfs rekenaarinstruksies kan met dieselfde gemak in die geheue geplaas word. Aangesien die sentrale verwerkingseenheid nie tussen verskillende soorte inligting onderskei nie, is dit die sagteware se verantwoordelikheid om betekenis te gee aan wat die geheue as niks anders as 'n reeks getalle sien. In byna alle moderne rekenaars is elke geheuesel opgestel om binêre getalle in groepe van agt bis (genoem 'n [[Greep|greep]]) te stoor. Elke greep kan 256 verskillende getalle verteenwoordig, óf van 0 tot 255 óf van −128 tot +127. Om groter getalle te stoor, kan verskeie opeenvolgende grepe gebruik word – tipies twee, vier of agt. Wanneer negatiewe getalle nodig is, word hulle gewoonlik in tweekomplementnotasie gestoor. Moderne rekenaars het miljarde of selfs triljoene grepe geheue. Die sentrale verwerkingseenheid bevat 'n spesiale stel geheueselle wat registers genoem word en wat veel vinniger gelees en geskryf kan word as die hoofgeheue. Daar is tipies tussen twee en honderd registers, afhangende van die soort verwerkingseenheid. Registers word vir die data gebruik wat die meeste nodig is, om te vermy dat die hoofgeheue elke keer bereik moet word wanneer data nodig is; aangesien daar voortdurend aan data gewerk word, verhoog dit die rekenaar se spoed aansienlik. Die hoofgeheue van 'n rekenaar kom in twee hoofsoorte voor: [[Ewetoeganklike geheue|ewetoeganklike geheue]] en leesalleengeheue. Ewetoeganklike geheue kan gelees en geskryf word wanneer die verwerkingseenheid ook al opdrag gee, terwyl leesalleengeheue voorafgelaai is met data en sagteware wat nooit verander nie, sodat die verwerkingseenheid slegs daaruit kan lees. Leesalleengeheue word tipies gebruik om die rekenaar se aanvanklike aanskakelinstruksies te stoor. In die algemeen word die inhoud van ewetoeganklike geheue uitgewis wanneer die krag na die rekenaar afgeskakel word, maar leesalleengeheue behou sy data onbepaald. In 'n persoonlike rekenaar bevat die leesalleengeheue 'n gespesialiseerde program, die BIOS, wat die laai van die rekenaar se [[bedryfstelsel]] van die [[hardeskyf]] na die ewetoeganklike geheue orkestreer wanneer die rekenaar aangeskakel of herstel word. Sagteware wat in leesalleengeheue gestoor word, word dikwels fermware genoem. [[Flitsgeheue]] verdoesel die onderskeid tussen die twee soorte, aangesien dit sy data behou wanneer dit afgeskakel is maar ook herskryfbaar is; dit is egter tipies veel stadiger, sodat die gebruik daarvan tot toepassings beperk is waar hoë spoed nie nodig is nie. In meer gesofistikeerde rekenaars kan daar een of meer [[Cache|kasgeheues]] wees, wat stadiger as registers maar vinniger as die hoofgeheue is. Rekenaars met so 'n kas is oor die algemeen ontwerp om die data wat die meeste nodig is outomaties na die kas te skuif, dikwels sonder dat die programmeerder hoef in te gryp. === Invoer en uitvoer === Invoer en uitvoer is die middele waarmee 'n rekenaar inligting met die buitewêreld uitruil. Toestelle wat invoer of uitvoer aan die rekenaar verskaf, word randapparate genoem. Op 'n tipiese persoonlike rekenaar sluit die randapparate invoertoestelle soos die sleutelbord en die muis, en uitvoertoestelle soos die skerm en die drukker, in. [[Hardeskyf|Hardeskywe]], [[slapskyf|slapskyfdrywers]] en optieseskyfdrywers dien as sowel invoer- as uitvoertoestelle, en netwerke is nog 'n vorm van invoer en uitvoer. Invoer- en uitvoertoestelle is dikwels in eie reg komplekse rekenaars met hulle eie verwerkingseenheid en geheue: 'n grafikaverwerker kan vyftig of meer klein rekenaars bevat wat die berekeninge doen wat nodig is om driedimensionele grafika te vertoon. === Multitaakverwerking === Hoewel 'n rekenaar beskou kan word as 'n masjien wat een reusagtige program uitvoer wat in sy hoofgeheue gestoor is, is dit in sommige stelsels nodig om die voorkoms te gee dat verskeie programme gelyktydig uitgevoer word. Dit word bereik deur multitaakverwerking, dit wil sê deur die rekenaar vinnig tussen die uitvoer van elke program om die beurt te laat wissel. Een manier om dit te doen, is met 'n spesiale sein wat 'n onderbreking genoem word, wat die rekenaar van tyd tot tyd kan laat ophou om instruksies uit te voer waar dit was en in plaas daarvan iets anders laat doen. Deur te onthou waar dit voor die onderbreking uitgevoer het, kan die rekenaar later na daardie taak terugkeer. As verskeie programme "op dieselfde tyd" loop, kan die onderbrekingsgenerator etlike honderde onderbrekings per sekonde veroorsaak, wat elke keer 'n programwisseling meebring. Aangesien moderne rekenaars instruksies tipies etlike ordes van grootte vinniger uitvoer as wat die mens kan waarneem, kan dit lyk asof baie programme gelyktydig loop, al is net een op enige gegewe oomblik aan die uitvoer. Dié metode word soms "tyddeling" genoem, aangesien elke program om die beurt 'n "sny" tyd toegewys word. Voor die era van goedkoop rekenaars was die hoofgebruik van multitaakverwerking om baie mense dieselfde rekenaar te laat deel. Dit sou skynbaar 'n rekenaar wat tussen verskeie programme wissel stadiger laat werk, in direkte verhouding tot die aantal programme wat dit uitvoer, maar die meeste programme bestee baie van hulle tyd daaraan om te wag dat stadige invoer- en uitvoertoestelle hulle take voltooi. As 'n program wag dat die gebruiker met die muis klik of 'n sleutel druk, neem dit nie 'n tydsny nie totdat die gebeurtenis waarop dit wag, plaasgevind het. Dit maak tyd vrywillig vir ander programme om uit te voer, sodat baie programme sonder onaanvaarbare spoedverlies gelyktydig kan loop. === Multiverwerking === Sommige rekenaars is ontwerp om hulle werk oor verskeie sentrale verwerkingseenhede in 'n multiverwerkingsopstelling te versprei, 'n tegniek wat vroeër net in groot en kragtige masjiene soos superrekenaars, hoofraamrekenaars en bedieners gebruik is. Multiverwerker- en multikern-persoonlike en skootrekenaars is nou algemeen beskikbaar en word toenemend ook in die laer marksegmente gebruik. Superrekenaars het dikwels hoogs unieke argitekture wat aansienlik van die basiese gestoorde-programargitektuur en van algemenedoel-rekenaars verskil. Hulle beskik dikwels oor duisende verwerkingseenhede, doelgemaakte hoëspoedverbindings en gespesialiseerde rekenhardeware. Sulke ontwerpe is geneig om net vir gespesialiseerde take nuttig te wees weens die groot skaal van programorganisasie wat nodig is om die meeste van die beskikbare hulpbronne gelyktydig te gebruik. Superrekenaars word gewoonlik vir grootskaalse simulasie, grafikaverwerking en kriptografie gebruik, sowel as vir ander take wat maklik parallel verwerk kan word. == Sagteware == {{Hoofartikel|Sagteware}} [[Sagteware]] bestaan uit die gekodeerde inligting wat 'n rekenaar se werking bepaal, soos data of instruksies oor hoe om die data te verwerk. In teenstelling met die fisiese [[Rekenaarhardeware|hardeware]] waaruit die stelsel gebou is, is sagteware onstoflik. Sagteware sluit [[Rekenaarprogram|rekenaarprogramme]], programbiblioteke en verwante nie-uitvoerbare data soos aanlyn dokumentasie of digitale media in. Dit word dikwels in stelselsagteware en toepassingsagteware verdeel. Sowel sagteware as hardeware is sleuteldele van 'n moderne rekenaar. === Programme === Die kenmerkende eienskap van moderne rekenaars wat hulle van alle ander masjiene onderskei, is dat hulle geprogrammeer kan word: 'n soort instruksies (die program) kan aan die rekenaar gegee word en dit sal hulle verwerk. Moderne rekenaars wat op die Von Neumann-argitektuur gegrond is, het dikwels masjienkode in die vorm van 'n imperatiewe programmeertaal. In die praktyk kan 'n rekenaarprogram net 'n paar instruksies wees of tot baie miljoene instruksies strek, soos die programme vir woordverwerkers en webblaaiers. 'n Tipiese moderne rekenaar kan miljarde instruksies per sekonde uitvoer en maak selde 'n fout oor baie jare se werking. Groot rekenaarprogramme wat uit etlike miljoene instruksies bestaan, kan spanne programmeerders jare neem om te skryf, en bevat weens die ingewikkeldheid van die taak byna sekerlik foute. ==== Gestoorde-programargitektuur ==== In die meeste gevalle is rekenaarinstruksies eenvoudig: tel een getal by 'n ander, skuif data van een plek na 'n ander, stuur 'n boodskap na 'n eksterne toestel, en so meer. Dié instruksies word uit die rekenaar se geheue gelees en oor die algemeen in die orde uitgevoer waarin hulle gegee is. Daar is egter gewoonlik gespesialiseerde instruksies om die rekenaar te sê om vorentoe of agtertoe na 'n ander plek in die program te spring en van daar af verder uit te voer; dit word "sprong"-instruksies (of takke) genoem. Sprongistruksies kan voorts voorwaardelik laat plaasvind word, sodat verskillende reekse instruksies gebruik kan word afhangende van die uitslag van 'n vroeëre berekening of 'n eksterne gebeurtenis. Baie rekenaars ondersteun subroetines direk deur 'n soort sprong te verskaf wat die plek "onthou" waarvandaan dit gespring het, en 'n verdere instruksie om na die instruksie ná daardie sprong terug te keer. Die uitvoering van 'n program kan met die lees van 'n boek vergelyk word: hoewel 'n mens normaalweg elke woord en reël in orde lees, kan hy soms na 'n vroeëre plek in die teks terugspring of afdelings oorslaan wat nie van belang is nie. Net so kan 'n rekenaar soms teruggaan en die instruksies in 'n gedeelte van die program oor en oor herhaal totdat 'n interne voorwaarde bevredig is. Dit word die beheervloei binne die program genoem en dit is wat die rekenaar in staat stel om take herhaaldelik sonder menslike ingryping uit te voer. Ter vergelyking kan iemand wat 'n sakrekenaar gebruik 'n basiese rekenkundige operasie soos die optel van twee getalle met net 'n paar knoppiedrukke uitvoer. Om egter al die getalle van 1 tot 1 000 saam te tel, sou duisende knoppiedrukke en baie tyd verg, met 'n byna sekerheid dat 'n fout gemaak sal word. 'n Rekenaar kan daarteenoor geprogrammeer word om dit met net 'n paar eenvoudige instruksies te doen, waarna dit die herhalende optelwerk sonder verdere menslike ingryping sal verrig, byna nooit 'n fout sal maak nie en die taak in 'n fraksie van 'n sekonde sal voltooi. ==== Masjienkode ==== In die meeste rekenaars word individuele instruksies as masjienkode gestoor, met elke instruksie wat 'n unieke getal (die operasiekode) kry. Die bevel om twee getalle saam te tel sou een operasiekode hê, die bevel om hulle te vermenigvuldig 'n ander, en so meer. Die eenvoudigste rekenaars kan enige van 'n handjievol verskillende instruksies uitvoer; die meer komplekse rekenaars het etlike honderde om uit te kies, elk met 'n unieke numeriese kode. Aangesien die rekenaar se geheue getalle kan stoor, kan dit ook die instruksiekodes stoor. Dit lei tot die belangrike feit dat hele programme (wat bloot lyste van dié instruksies is) as lyste getalle verteenwoordig kan word en self binne die rekenaar op dieselfde wyse as numeriese data hanteer kan word. Die grondbegrip om programme saam met die data waarop hulle werk in die rekenaar se geheue te stoor, is die kern van die Von Neumann- of gestoorde-programargitektuur. In sommige gevalle kan 'n rekenaar 'n deel of die geheel van sy program in geheue stoor wat van die data geskei is; dit word die Harvard-argitektuur genoem, na die Harvard Mark I-rekenaar. Moderne Von Neumann-rekenaars toon in hulle ontwerpe sommige eienskappe van die Harvard-argitektuur, soos in die kasgeheues van die verwerkingseenheid. Hoewel dit moontlik is om rekenaarprogramme as lang lyste getalle (masjientaal) te skryf, en hoewel dié tegniek by baie vroeë rekenaars gebruik is, is dit uiters vervelig en potensieel foutgevoelig om dit in die praktyk te doen, veral vir ingewikkelde programme. In plaas daarvan kan elke basiese instruksie 'n kort naam kry wat op sy funksie dui en maklik is om te onthou – 'n geheuesteun soos ADD, SUB, MULT of JUMP. Dié geheuesteune staan gesamentlik as 'n rekenaar se samestellertaal bekend. Die omskakeling van programme wat in samestellertaal geskryf is na iets wat die rekenaar werklik kan verstaan (masjientaal), word gewoonlik deur 'n rekenaarprogram gedoen wat 'n samesteller genoem word. ==== Programmeertaal ==== 'n [[Programmeertaal]] is 'n notasiestelsel om die [[bronkode]] te skryf waaruit 'n rekenaarprogram voortgebring word. Programmeertale bied verskillende maniere om programme te spesifiseer wat rekenaars moet uitvoer. Anders as natuurlike tale is programmeertale ontwerp om geen dubbelsinnigheid toe te laat nie en om bondig te wees. Hulle is suiwer geskrewe tale en is dikwels moeilik om hardop te lees. Hulle word oor die algemeen óf deur 'n samesteller of 'n samesteltaalomsetter in masjienkode omgeskakel voordat hulle uitgevoer word, óf tydens uitvoering direk deur 'n vertolker omgeskakel; soms word programme deur 'n hibriede metode van die twee tegnieke uitgevoer. Daar bestaan duisende programmeertale. Sommige is vir algemene programmering bedoel, ander is net vir hoogs gespesialiseerde toepassings nuttig. Onder die algemeen gebruikte samestellertale tel ARM, MIPS en x86; onder die algemeen gebruikte hoëvlaktale tel Ada, BASIC, C, C++, C#, COBOL, Fortran, Java, Lisp en Pascal; en onder die algemeen gebruikte skriftale tel JavaScript, Python, Ruby, PHP en Perl. ==== Programontwerp ==== Die ontwerp van klein programme is betreklik eenvoudig en behels die ontleding van die probleem, die insameling van invoere, die gebruik van die programmeerkonstruksies binne tale, die bedink of gebruik van gevestigde prosedures en algoritmes, en die verskaffing van data aan uitvoertoestelle. Namate probleme groter en meer kompleks word, kom eienskappe soos subprogramme, modules, formele dokumentasie en nuwe paradigmas soos objekgeoriënteerde programmering ter sprake. Groot programme wat duisende reëls kode en meer behels, verg formele sagtewaremetodologieë. Die taak om groot sagtewarestelsels te ontwikkel, bied 'n beduidende intellektuele uitdaging: om sagteware met 'n aanvaarbaar hoë betroubaarheid binne 'n voorspelbare tydskedule en begroting voort te bring, was histories moeilik, en die akademiese en professionele dissipline van [[sagteware-ingenieurswese]] konsentreer spesifiek op dié uitdaging. ==== Foute ==== [[Lêer:First Computer Bug, 1947.jpg|duimnael|regs|Die werklike eerste rekenaargogga, 'n mot wat vasgevang is op 'n relê van die Harvard Mark II-rekenaar]] Foute in rekenaarprogramme word "goggas" (Engels ''bugs'') genoem. Hulle kan goedaardig wees en nie die nut van die program raak nie, of net subtiele uitwerkings hê. In sommige gevalle kan hulle egter veroorsaak dat die program of die hele stelsel "hang" en nie meer op invoer soos muisklikke of sleuteldrukke reageer nie, heeltemal misluk of ineenstort. Andersins goedaardige foute kan soms vir kwaadwillige doeleindes aangewend word deur 'n gewetenlose gebruiker wat 'n uitbuiting skryf – kode wat ontwerp is om 'n fout te misbruik en 'n rekenaar se behoorlike werking te ontwrig. Foute is gewoonlik nie die rekenaar se skuld nie: aangesien rekenaars bloot die instruksies uitvoer wat aan hulle gegee word, is foute byna altyd die gevolg van 'n programmeerderfout of 'n oorsig in die program se ontwerp. Admiraal [[Grace Hopper]], 'n Amerikaanse rekenaarwetenskaplike en ontwikkelaar van die eerste samesteller, word krediet gegee dat sy die term ''bugs'' die eerste keer in die rekenaarwese gebruik het nadat 'n dooie mot in September 1947 gevind is waar dit 'n relê in die Harvard Mark II-rekenaar kortgesluit het. == Netwerke en die internet == {{Hoofartikel|Rekenaarnetwerk}} Rekenaars word sedert die 1950's gebruik om inligting tussen verskeie fisiese plekke te koördineer. Die Amerikaanse weermag se SAGE-stelsel was die eerste grootskaalse voorbeeld van so 'n stelsel, wat tot 'n aantal spesialedoel-kommersiële stelsels soos Sabre gelei het. In die 1970's het rekenaaringenieurs by navorsingsinstellings oor die hele Verenigde State hulle rekenaars met behulp van telekommunikasietegnologie begin verbind. Die poging is deur ARPA (nou [[DARPA]]) befonds, en die [[rekenaarnetwerk]] wat daaruit ontstaan het, is die [[ARPANET]] genoem. Die vermoë om lyste instruksies – programme – te stoor en uit te voer, maak rekenaars uiters veelsydig en onderskei hulle van [[Rekenmasjien|rekenmasjiene]]. Die Church–Turing-tese is 'n wiskundige stelling van dié veelsydigheid: enige rekenaar met 'n minimumvermoë (dit wil sê wat Turing-volledig is) is in beginsel in staat om dieselfde take uit te voer as wat enige ander rekenaar kan uitvoer. Enige soort rekenaar – 'n [[netboek]], 'n superrekenaar, 'n sellulêre outomaat – kan dus dieselfde rekentake uitvoer, gegewe genoeg tyd en stoorvermoë. === Kunsmatige intelligensie === In die 20ste eeu was stelsels van [[kunsmatige intelligensie]] oorwegend simbolies: hulle het kode uitgevoer wat uitdruklik deur sagteware-ontwikkelaars geprogrammeer is. [[Masjienleer|Masjienleermodelle]] het daarteenoor 'n stel parameters wat gedurende die afrigting aangepas word, sodat die model leer om 'n taak op grond van die verskafte data uit te voer. Die doeltreffendheid van masjienleer – en veral van [[Neurale netwerk|neurale netwerke]] – het vinnig verbeter met vooruitgang in hardeware vir parallelle berekening, hoofsaaklik grafikaverwerkers. Sommige [[Groot taalmodel|groot taalmodelle]] kan rekenaars of robotte beheer. Vooruitgang in kunsmatige intelligensie kan tot die skepping van algemene kunsmatige intelligensie lei, 'n soort kunsmatige intelligensie wat feitlik enige intellektuele taak minstens so goed as die mens sou kon verrig. == Beroepe en organisasies == Namate die gebruik van rekenaars deur die samelewing versprei het, is daar 'n toenemende aantal loopbane wat met rekenaars te doen het. Beroepe wat met die hardeware verband hou, sluit [[elektriese ingenieurswese]], elektroniese ingenieurswese, rekenaaringenieurswese, telekommunikasie-ingenieurswese, optiese ingenieurswese en nano-ingenieurswese in; dié wat met die sagteware verband hou, sluit [[rekenaarwetenskap]], rekenaaringenieurswese, tafelblaadpublisering, mens-rekenaar-interaksie, [[inligtingstegnologie]], inligtingstelsels, berekeningswetenskap, [[sagteware-ingenieurswese]], die videospeletjiebedryf en webontwerp in. Die behoefte dat rekenaars goed saam moet werk en inligting moet kan uitruil, het die behoefte aan baie standaardorganisasies, klubs en verenigings van sowel formele as informele aard laat ontstaan. Onder die standaardgroepe tel ANSI, die IEC, die [[IEEE]], die IETF, die [[ISO]] en die W3C; onder die professionele verenigings tel die ACM, die AIS, die IET, die IFIP en die BCS; en onder die groepe vir [[Vrye sagteware|vrye]] en [[oopbronsagteware]] tel die Free Software Foundation, die [[Mozilla|Mozilla-stigting]] en die Apache Software Foundation. == Die moderne rekenaar == 'n Rekenaarstelsel bestaan tipies uit die volgende komponente: * Rekenaarkas * Kragpak * [[Moederbord]] * [[Sentrale verwerkingseenheid|SVE's]] * Geheue * [[Hardeskyf]] * Magnetiese skyfaandrywer** * Optiese aandrywer (CD/DVD aandrywer, intern of ekstern) * [[Sleutelbord]] * Skermkaarte* met 'n skerm * Klankkaart* en luidsprekers * [[Modem]] * Netwerkkaart* * Rugsteunbattery - Items met 'n '''*''' aangedui mag ook al op die [[Moederbord]] geïntegreer wees.<BR>- Items met 'n '''**''' aangedui het by huidige moderne rekenaars oorwegend in onbruik verval.<BR> == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Bronnelys == * {{Cite book |last=Copeland |first=Jack |title=Colossus: The Secrets of Bletchley Park's Codebreaking Computers |url=https://archive.org/details/colossussecretso0000unse |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2006 |isbn=978-0-19-284055-4 |language=en}} * {{Cite book |last=Evans |first=Claire L. |title=Broad Band: The Untold Story of the Women Who Made the Internet |url=https://archive.org/details/broadbanduntolds0000evan |publisher=Portfolio/Penguin |location=New York |year=2018 |isbn=978-0-7352-1175-9 |language=en}} * {{Cite book |last=Lavington |first=Simon |title=A History of Manchester Computers |edition=2de |publisher=The British Computer Society |location=Swindon |year=1998 |isbn=978-0-902505-01-8 |language=en}} * {{Cite journal |last=Light |first=Jennifer S. |title=When Computers Were Women |journal=Technology and Culture |date=1999 |volume=40 |issue=3 |pages=455–483 |doi=10.1353/tech.1999.0128 |language=en}} * {{Cite web |last=Randell |first=Brian |title=From Analytical Engine to Electronic Digital Computer: The Contributions of Ludgate, Torres, and Bush |date=1982 |url=http://www.cs.ncl.ac.uk/publications/articles/papers/398.pdf |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}} * {{Cite journal |last=Smith |first=Erika E. |title=Recognizing a Collective Inheritance through the History of Women in Computing |journal=CLCWeb: Comparative Literature and Culture |date=2013 |volume=15 |issue=1 |pages=1–9 |doi=10.7771/1481-4374.1972 |language=en}} == Eksterne skakels == ;Wiki-webtuistes ---- {{Commonskat-inlyn|Computers}} ;Geskiedenis ---- * [https://www.computerhistory.org/timeline/popular-culture/ ''CHM Computer History Museum, Mountain View, CA: Timeline of Computer History''] {{wikt|rekenaar}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rekenaars]] k322j9h3yqmtajonb0qahtve7jblakt 0 1805 2964969 2964164 2026-09-04T08:12:12Z Aliwal2012 39067 /* Sterftes */ [[Gert van Rooyen]], Pretoriase pedofiel en reeksmoordenaar 2964969 wikitext text/x-wiki {{JanuarieKalender}} '''15 Januarie''' is die vyftiende dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]]. Daar volg nog 350 dae in die res van die jaar (351 in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]) == Gebeure == <!-- Die konvensie is om teenwoordige tyd te gebruik --> * [[708]] – [[Pous Sisinnius]] volg [[Pous Johannes VII]] op. * [[1537]] – [[Gian Pietro Carafa]] (later [[Pous Paulus IV]]) word kardinaal-priester van Sint Pancrazio. * [[1537]] – [[Giovanni Maria Ciocchi del Monte]] (later [[Pous Julius III]]) word kardinaal-priester van Sint Vitalis. * [[1574]] – [[Alessandro Ottaviano de’ Medici]] (later [[Pous Leo XI]]) word aartsbiskop van [[Florence]]. * [[1709]] – [[Pous Clemens XI]] word gedwing om Karel, aartshertog van [[Oostenryk]], as koning van [[Spanje]] te aanvaar. * [[1759]] – Die [[Britse Museum]] in [[Londen]] open sy deure vir die publiek. * [[1876]] – Die eerste [[koerant]] in [[Afrikaans]], ''[[Die Afrikaanse Patriot]]'' met [[C.P. Hoogenhout]] as redakteur, word in die [[Paarl]] uitgegee. * [[1898]] – In [[Pretoria]] word [[Fort Klapperkop]] amptelik deur president [[Paul Kruger]] in gebruik geneem, op die vooraand van die [[Tweede Vryheidsoorlog]]. * [[1919]] – [[Rosa Luxemburg]] en [[Karl Liebknecht]], twee van die mees prominente sosialiste in [[Duitsland]], word deur die [[Freikorps]] gemartel en vermoor. * [[1970]] – Die Nigieriese [[Burgeroorlog]] eindig. * [[1990]] – In Pretoria vermoor die pedofiel [[Gert van Rooyen]] sy houvrou Joey Haarhoff en pleeg daarna selfmoord. Hy is deur die polisie gesoek in verband die verdwyning van ses meisies tussen 1988 en 1989. * [[2001]] – [[Wikipedia]], ’n veeltalige aanlyn-ensiklopedie, word bekendgestel ([[Wikipedia:Wikipediadag|Wikipediadag]]). == Geboortes == * [[1592]] – [[Shah Jahan]], die vyfde [[Mogolryk|Mogol]]-[[Keiser van Indië]] († [[1666]]). * [[1622]] – [[Molière]], Frans dramaturg en toneelskryver († [[1673]]). * [[1809]] – [[Pierre-Joseph Proudhon]], Franse ekonoom, sosioloog, filosoof wat beskou word as een van die eerste anargistiese denkers († [[1865]]). * [[1846]] – [[D.F. du Toit]], ''Oom Lokomotief'', stigterslid van die [[GRA]] († [[1923]]). * [[1863]] – [[Wilhelm Marx]], Duitse politikus en rykskanselier († [[1946]]). * [[1908]] – [[Edward Teller]], Hongaars-Amerikaanse [[Teoretiese fisika|teoretiese fisikus]] wat bekend is as ''Die vader van die [[waterstofbom]]'' († [[2003]]). * [[1913]] – [[Lloyd Bridges]], Amerikaanse akteur († [[1998]]). * [[1916]] – [[Lydia Lindeque]], Suid-Afrikaanse aktrise († [[1997]]). * [[1918]] – [[Gamal Abdel Nasser]], Egiptiese staatsman, president van [[Egipte]] († [[1970]]). * [[1923]] – [[Lee Teng-hui]], president van Taiwan († [[2020]]). * [[1929]] – [[John Naisbitt]], Amerikaanse skrywer en [[futuris]] († [[2021]]). * [[1929]] – Dr. [[Martin Luther King Jr.]], burgerregteaktivis, geskiet in 'n sluipmoord by die Lorraine Motel in [[Memphis (Tennessee)|Memphis]], [[Tennessee]], [[VSA]] († [[1968]]). * [[1941]] – [[Charo]], Amerikaanse aktrise (jaar dispuut). * [[1945]] – [[Hans du Plessis]], Afrikaanse skrywer en digter († [[2024]]). * [[1949]] – [[André du Pisani]], Namibiese politieke wetenskaplike. * [[1953]] – [[Kent Hovind]], Amerikaanse evangelis. * [[1964]] – [[Jaco Mulder]], Suid-Afrikaanse politikus, leier van die [[Vryheidsfront Plus]] (VF+) in [[Gauteng]]. * [[1971]] – [[Bettina Wyngaard]], Suid-Afrikaanse skryfster († [[2026]]). * [[1982]] – [[Emina Jahović]], Serwiese sangeres. * [[1996]] – [[Dove Cameron]], Amerikaanse aktrise. == Sterftes == <!-- Gebruik (* 1980) om ooreenstemmende geboortedatums aan te dui --> * [[41]] – [[Caligula]], Romeinse keiser (* [[12]]). * [[69]] – [[Galba (keiser)|Servius Sulpicus Galba]], Romeinse keiser (* [[3 v.C.]]). * [[1595]] – [[Murat III]], Ottomaanse sultan (* [[1546]]). * [[1824]] – [[Francis Dundas]], twee maal tydens die eerste Britse besetting van die [[Kaapkolonie|Kaap]] waarnemende goewerneur (* [[1759]]). * [[1919]] – [[Rosa Luxemburg]], Poolse politikus (* [[1871]]). * [[1950]] – [[Henry H. Arnold]], Amerikaanse generaal in beide die [[Amerikaanse Leër]] en [[Amerikaanse Lugmag]] (* [[1886]]). * [[1955]] – [[Yves Tanguy]] 'n Franse [[Surrealisme|surrealistiese]] skilder (* [[1900]]). * [[1990]] – [[Gert van Rooyen]], Pretoriase pedofiel en reeksmoordenaar (* [[1937]]). * [[2017]] – [[Marga van Rooy]], Suid-Afrikaanse aktrise (* [[1942]]). * [[2025]] – [[David Lynch]], Amerikaanse regisseur (* [[1946]]). == Vakansie-, vierings- en waarnemingsdae == {{commonskat|15 January}} [[Kategorie:Januarie]] irqgh8e3g46rwx3cjoaze3gsrnn335w 0 2131 2964980 2710843 2026-09-04T08:50:37Z Aliwal2012 39067 /* Sterftes */ [[Joseph Nye]], Amerikaanse politieke wetenskaplike (* [[1937]]). 2964980 wikitext text/x-wiki {{MeiKalender}} '''6 Mei''' is die 126ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (127ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 239 dae in die jaar. == Gebeure == * [[1312]] – [[Pous Clemens V]] publiseer die bul ''Exvivi de Paradiso'' waarin die regulasies van die Minderbroeders (Fratres Minores) vasgelê word. * [[1527]] – [[Spanje|Spaanse]] en [[Duitsland|Duitse]] troepe plunder [[Rome]]; sommige beskou dit as die einde van die [[Renaissance]]. * [[1682]] – [[Louis XIV van Frankryk]] verskuif sy hof na [[Versailles]]. * [[1715]] – [[Pous Clemens XI]] stel Fabio Olivieri, sekretaris van Apostoliese Briewe aan as kardinaal. * [[1835]] – James Gordon Bennett publiseer die eerste uitgawe van die ''New York Herald''. * [[1861]] – [[Amerikaanse Burgeroorlog]]: [[Arkansas]] breek weg van die [[Verenigde State|Unie]]. * [[1877]] – Hoof [[Crazy Horse]] van die Oglala Sioux gee oor aan die [[Verenigde State]] troepe in [[Nebraska]] toe hy besef dat sy mense swak is as gevolg van koue en honger. * [[1910]] – [[George V van die Verenigde Koninkryk|George V]] word koning van die [[Verenigde Koninkryk]] na die dood van sy vader, [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk|Edward VII]]. * [[1889]] – Die [[Eiffeltoring]] word amptelik aan die publiek oopgestel tydens die Universele Ekspo in [[Parys]]. * [[1932]] – Moordaanslag op president Paul Doumer van [[Frankryk]] in Parys. Die president sterf die volgende dag aan sy beserings * [[1937]] – ''[[Hindenburg]]'' ongeluk: Die [[Duitsland|Duitse]] [[lugskip|zeppelin]] ''Hindenburg'' slaan aan die brand en word verwoes binne ’n minuut terwyl dit probeer dok by [[Lakehurst]], [[New Jersey]], 36 mense sterf. * [[1941]] – [[Wjatsjeslaf Molotof]] word deur [[Josef Stalin]] vervang as voorsitter van die Raad van Volkskommissarisse (premier) van die [[Sowjetunie]]. * [[1942]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: Die laaste [[Verenigde State|Amerikaanse]] magte in die [[Filippyne]] gee oor aan die [[Japan]]nese. * [[1954]] – [[Roger Bannister]] word die eerste persoon wat die [[myl]] in minder as vier minute hardloop, die eerste [[droommyl]]. * [[1955]] – Die [[Duitse Bondsrepubliek]] word lid van die [[NAVO]]. * [[1974]] – [[Willy Brandt]] tree af as bondskanselier van [[Wes-Duitsland|West-Duitsland]]. * [[1994]] – [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk]] en Franse President [[François Mitterrand]] open die [[Kanaaltonnel]]. * [[2002]] – Jean-Pierre Raffarin word premier van [[Frankryk]]. * 2002 – In [[Nederland]] word die politikus Pim Fortuyn vermoor. * 2002 – Marc Ravalomanana word beëdig as president van [[Madagaskar]]. * [[2006]] – Viering van die 500-jarige bestaan van die Switserse Wag in die [[Vatikaanstad]]. * [[2007]] – [[Naspers]] stel sy nuwe Sondagkoerant ''[[Sondag (koerant)|Sondag]] bekend. * [[2012]] – Die sosialis [[François Hollande]] wen die tweede rondte van die Franse presidentsverkiesing met 51,7% van die stemme en vervang [[Nicolas Sarkozy]] in die Élysée. * [[2016]] – [[Sadiq Khan]] wen die verkiesing om burgemeester van [[Londen]] te word. == Geboortes == * [[1501]] – [[Marcello Cervini]] (later [[Pous Marcellus II]]), 222ste [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] († [[1555]]). * [[1574]] – [[Giovanni Battista Pamphilj]] (later [[Pous Innocentius X]]), 236ste pous van die Rooms-Katolieke Kerk († [[1655]]). * [[1758]] – [[Maximilien Robespierre]], [[Frankryk|Franse politikus]] en prokureur († [[1794]]). * [[1856]] – [[Sigmund Freud]], Oostenrykse sielkundige, († [[1939]]). * [[1859]] – [[Willem Kloos]], Nederlandse digter († 1938). * [[1868]] – [[Nikolaas II van Rusland]], laaste [[Tsaar]] van Rusland († [[1918]]). * [[1871]] – [[Victor Grignard]], Franse fisikus en Nobelpryswenner († [[1935]]). * 1898 – [[Konrad Henlein]], Tsjeggiese politikus († 1945). * [[1915]] – [[Orson Welles]], Amerikaanse rolprentregisseur († [[1985]]). * [[1920]] – [[Ross Hunter]], rolprentregisseur († [[1996]]). * [[1922]] – [[Miems de Bruyn]], Afrikaanse aktrise († [[2010]]). * [[1925]] – [[Andrew Mlangeni]], ANC aktivis en een van die agt mans wat in die [[Rivonia-verhoor]] was († [[2020]]). * [[1945]] – [[Rosa Smit]], [[Afrikaans]]e [[digter]] en wenner van die [[Ingrid Jonkerprys]] vir haar [[poësie]] († [[2021]]). * [[1953]] – [[Tony Blair]], [[Eerste Minister van die Verenigde Koninkryk]]. * [[1961]] – [[George Clooney]], Amerikaanse akteur. * [[1961]] – [[Frans Timmermans]], Nederlandse politikus van die PvdA. * [[2019]] – [[Archie Mountbatten-Windsor]], Britse koninklike en [[seun]] van [[Prins Harry, Hertog van Sussex|prins Harry]] en [[Meghan, Hertogin van Sussex|Meghan Markle]]. == Sterftes == * [[1583]] – [[Sagarias Ursinus]], Duitse Gereformeerde teoloog en Protestantse hervormer (* [[1534]]). * [[1684]] – [[Heiman Dullaart]], skilder en digter tydens Nederland se ''Goue Eeu'' (* [[1636]]). * [[1825]] – Lady [[Anne Barnard]], Skotse digteres en briefskrywer (* [[1750]]). * [[1859]] – [[Alexander von Humboldt]], Duitse natuurwetenskaplike en ontdekkingsreisiger (* [[1769]]). * [[1862]] – [[Henry David Thoreau]], Amerikaanse skrywer en filosoof (* [[1817]]). * [[1910]] – [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk]] (* [[1841]]). * [[1919]] – [[L. Frank Baum]], Amerikaanse skrywer (* [[1856]]). * [[1992]] – [[Marlene Dietrich]], Duitse aktrise (* [[1901]]). * [[2012]] – [[Roelof Temmingh]], Suid-Afrikaanse komponis (* [[1946]]). * [[2016]] – [[Margot Honecker]], Oos-Duitse politikus (* [[1927]]). * [[2019]] – [[Cliff Saunders]], Suid-Afrikaanse joernalis (* [[1939]]). * [[2019]] – [[Pieter Howes]], Suid-Afrikaanse akteur, regisseur en joernalis (* [[1985]]). * [[2021]] – [[Humberto Maturana]], Chileense bioloog en filosoof (* [[1928]]). * [[2025]] – [[Joseph Nye]], Amerikaanse politieke wetenskaplike (* [[1937]]). == Vakansies, vierings, en waarnemingsdae == * [[Kategorie:Mei]] 780l1e80pyhyy4qleqyp86rleqmkbzi 0 2340 2964989 2917352 2026-09-04T09:18:14Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ 2964989 wikitext text/x-wiki {{JulieKalender}} '''13 Julie''' is die 194ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (195ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 171 dae in die res van die jaar. == Gebeure == * [[1565]] – [[Ugo Boncompagni]] (later [[Pous Gregorius XIII]]) word die pouslike gesant na [[Spanje]]. * [[1643]] – [[Pous Urbanus VIII]] stel 17 nuwe kardinale aan, waaronder Achille d'Estampes de Valençay, ridder van die Orde van [[Malta]]. * [[1900]] – [[Tweede Vryheidsoorlog]]: Op 'n krygsberaad onder hoofkommandant [[Christiaan de Wet]] besluit die Boere om uit die [[Brandwaterkom]] pad te gee voordat hulle vasgekeer word. * [[1980]] – [[Quett Masire]] volg [[Seretse Khama]] op as [[President van Botswana]]. * [[2014]] – [[Duitsland]] se nasionale sokkerspan wen die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|20ste Sokker-Wêreldbekertoernooi]] in [[Brasilië]], die eerste keer in 24 jaar. * [[2024]] – Die voormalige [[President van die Verenigde State van Amerika|Amerikaanse president]] [[Donald Trump]] word beseer in 'n [[Sluipmoordpoging op Donald Trump|sluipmoordpoging]] tydens 'n [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse veldtogsaamtrek]] naby Butler, [[Pennsilvanië]]. == Geboortes == * [[100 v.C.]] – [[Julius Caesar]], Romeinse generaal en staatsman († [[44 v.C.]]). * [[40]] – [[Gnaeus Iulius Agricola]], Romeinse generaal († [[93]]). * [[1590]] – [[Emilio Bonaventura Altieri]] (later [[Pous Clemens X]]) († [[1676]]). * [[1805]] – [[William Robertson]], Skotsgebore Suid-Afrikaanse kerkleier († [[1876]]). * [[1862]] – [[Groothertog Wjatsjeslaf Konstantinowitsj van Rusland]], jongste seun van [[Groothertog Konstantyn Nikolajewitsj van Rusland|groothertog Konstantyn Nikolajewitsj]] († [[1879]]). * [[1895]] – [[Sidney Blackmer]], Amerikaanse akteur († [[1973]]). * [[1908]] – [[Garfield Todd]], [[Eerste minister]] van [[Suid-Rhodesië]] († [[2002]]). * [[1909]] – [[Souphanouvong]], President van [[Laos]] († [[1995]]). * [[1916]] – [[Gawie Cillié]], Suid-Afrikaanse komponis († [[2000]]). * [[1924]] – [[Carlo Bergonzi]], Italiaanse opera tenoor († [[2014]]). * [[1927]] – [[Simone Veil]], Franse en Europese staatsvrou († [[2017]]). * [[1940]] – [[Jeanne Goosen]], [[Suid-Afrikaanse skrywers|Suid-Afrikaanse skryfster]] († [[2020]]). * [[1942]] – [[Harrison Ford]], Amerikaanse [[akteur]] en [[rolprent]]vervaardiger. * [[1949]] – [[Dene Smuts]], Suid-Afrikaanse tydskrifredakteur en parlementslid († [[2016]]). * [[1965]] – [[Hannes Strydom]], [[Springbokke|Springbokrugbyspeler]] († [[2023]]). * [[1974]] – [[Jarno Trulli]], Formule Eenrenjaer van Italië. * [[1988]] – [[Steven R. McQueen]], Amerikaanse [[akteur]]. * [[1990]] – [[Nomzamo Mbatha]], Suid-Afrikaanse aktrise. == Sterftes == * [[939]] – [[Pous Leo VII]], 126ste [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] (* onbekend). * [[1774]] – [[Otto II. Freiherr von Münchhausen]], [[Duitsland|Duitse]] [[Plantkunde|plantkundige]] (* 1716). * [[1793]] – [[Jean-Paul Marat]], Franse rewolusionêr (* 1743). * [[1865]] – [[Willem Cornelis Janse van Rensburg]], tweede President van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] (* [[1818]]). * [[1948]] – [[Antonie Kock]], regter van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] (* [[1869]]). * [[1954]] – [[Frida Kahlo]], Meksikaanse skilder (* [[1907]]). * [[1970]] – [[Leslie Groves]], luitenant-generaal in die [[Amerikaanse Leër]] en projekbestuurder van die [[Manhattan-projek]] (* [[1896]]). * [[1980]] – Sir [[Seretse Khama]], eerste president van [[Botswana]]; sterf aan kanker van die [[pankreas]] (* [[1921]]). * [[2011]] – [[Al Debbo]], Suid-Afrikaanse akteur, komediant en sanger (* [[1924]]). * [[2014]] – [[Nadine Gordimer]], Suid-Afrikaanse skryfster en Nobelpryswenner vir Letterkunde in 1991 (* [[1923]]). * [[2014]] – [[Lorin Maazel]], Amerikaanse [[dirigent]], [[violis]] en [[komponis]] (* [[1930]]). * [[2016]] – [[Bernardo Provenzano]], Italiaanse mafioso (* [[1933]]). * [[2020]] – [[Grant Imahara]], Amerikaanse elektroniese ingenieur en televisie-aanbieder (* [[1970]]). * 2020 – [[Zindziswa Mandela]], politikus en derde dogter van [[Nelson Mandela]] (* [[1960]]). * [[2024]] – [[Shannen Doherty]], Amerikaanse aktrise (* [[1971]]). * [[2025]] – [[Muhammadu Buhari]], tweemalige President van [[Nigerië]] (* [[1942]]). * [[2026]] – [[Sam Neill]], Nieu-Seelandse akteur (* [[1947]]). == Vakansies, vierings en waarnemingsdae == * {{commonskat|13 July}} [[Kategorie:Julie]] dtzyk1y8yvdbaoev53emnyooismc1rm 0 3692 2964934 2954889 2026-09-04T05:43:35Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964934 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Spinnekoppe | image = Nephila inaurata dsc07682.jpg | image_width = 250px | image_caption = Die rooipootgouewawielwebspinnekop (''Nephila inaurata'') is 'n Suider-Afrikaanse spinnekop | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | subphylum = [[Chelicerata]] | classis = [[Arachnida]] | ordo = '''Araneae''' | ordo_authority = [[Carl Alexander Clerck|Clerck]], 1757 | diversity_link = Araneae families | diversity = <small>139 families, ± 53 680 spesies (2026)</small> | subdivision_ranks = Subordes | subdivision = * [[Mesothelae]] * [[Mygalomorphae]] * [[Araneomorphae]] }} : ''Die artikel handel oor die arachnida. Vir die Suid-Afrikaanse musiekgroep, sien [[Spinnekop (musiekgroep)]].'' Die '''spinnekop''' is die bekendste [[orde (biologie)|orde]] (''Araneae'') uit die klas wat bekend staan as die [[spinnekopagtiges]] (''Arachnida''). Spinnekoppe is ongewerwelde [[roofdier]]e met twee lyfdele, agt pote en geen vlerke of voelers nie. Hulle het kaakkloue met gifhake wat gewoonlik gif kan inspuit, en spintepels waaruit sy kom. Aangesien hulle nie soos die insekte en kreefagtiges kaaklywe het om mee te kou nie, kan hulle geen vaste kos inneem nie. Spinnekoppe is die grootste orde van die [[spinnekopagtiges]] en staan sewende in totale spesieverskeidenheid onder al die ordes van organismes. Hulle kom wêreldwyd op elke kontinent behalwe [[Antarktika]] voor en het hulle in byna elke habitat op land gevestig. Teen Januarie 2026 het taksonomiste 53 680 spinnekopspesies in 139 families opgeteken.<ref name="WSC2026">{{en}} {{cite web |title=World Spider Catalog, weergawe 27 |publisher=Natuurhistoriese Museum Bern |year=2026 |url=https://wsc.nmbe.ch/ |access-date=24 Augustus 2026}}</ref> Anatomies verskil spinnekoppe – soos al die spinnekopagtiges – van die ander [[geleedpotiges]] daarin dat die gewone liggaamsegmente in twee dele saamgesmelt is: die kopborsstuk of prosoma en die agterlyf of opistosoma, wat deur 'n klein, silindriese steeltjie verbind word. Anders as [[insek]]te het spinnekoppe geen voelers nie. Behalwe in die mees primitiewe groep, die Mesothelae, het spinnekoppe die mees gesentraliseerde senuweestelsel van al die geleedpotiges, aangesien al hul ganglia in een massa in die kopborsstuk saamgesmelt is. Anders as die meeste geleedpotiges het spinnekoppe geen strekspiere in hul ledemate nie en strek hulle dié met hidrouliese druk uit.<ref name="Foelix2011">{{en}} {{cite book |last=Foelix |first=Rainer F. |title=Biology of Spiders |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=2011 |edition=3de |isbn=978-0-19-973482-5}}</ref> Op enkele uitsonderings na is alle bekende spesies roofdiere wat hoofsaaklik op insekte en ander spinnekoppe jag, hoewel 'n paar groot spesies ook voëls en akkedisse vang. Na skatting maak 25 miljoen ton spinnekoppe elke jaar 400 tot 800 miljoen ton prooi dood. Aangesien hul dermkanaal te nou is vir vaste kos, maak hulle hul voedsel vloeibaar deur dit met spysenzieme te oorstroom.<ref name="Nyffeler2017">{{en}} {{cite journal |last1=Nyffeler |first1=Martin |last2=Birkhofer |first2=Klaus |title=An estimated 400–800 million tons of prey are annually killed by the global spider community |journal=The Science of Nature |volume=104 |issue=3–4 |page=30 |year=2017 |doi=10.1007/s00114-017-1440-1}}</ref> Hoewel die gif van 'n paar spesies vir die mens gevaarlik is, ondersoek wetenskaplikes tans die gebruik van spinnekopgif in die medisyne en as nie-besoedelende plaagdoders. Spinnekopsy bied 'n kombinasie van ligtheid, sterkte en elastisiteit wat dié van sintetiese materiale oortref. 'n Onredelike vrees vir spinnekoppe word [[arachnofobie]] genoem.<ref name="Foelix2011" /> == Anatomie en fisiologie == [[Lêer:Spider internal anatomy-en.svg|duimnael|senter|600px|Die inwendige anatomie van 'n spinnekop.]] === Liggaamsverdeling === Die liggaam van die spinnekop bestaan, net soos dié van die krap, uit twee dele, nl. die kopborsstuk (kefalotoraks) en 'n agterlyf (abdomen). Uitwendig lyk dit nie of hierdie dele gesegmenteerd is nie. Die kop en borsstuk het vergroei om die kopborsstuk te vorm. Dit is gewoonlik die kleinste deel van die [[liggaam]]. Voor, in die middel daarvan, is twee kaakkloue, een aan elke kant van die mondopening. Hiermee vang en druk die spinnekop sy prooi fyn om dit te eet. Die prooi word met gif uit die kaakkloue verlam of gedood. Die gifkliere is in die kopborsstuk geleë. Die agterlyf is gewoonlik die grootste deel van die liggaam. Aan die onderkant daarvan, kort agter die kopborsstuk, is die asemhalingsopeninge en aan die agterkant sit die spintepels. Hierdie klein uitsteekseltjies – meestal drie pare, maar na gelang van die groep een tot vier pare – bring sydrade voort waarmee spinnekoppe hul webbe spin. By sommige spinnekopsoorte is die agterlyf met 'n steeltjie aan die kopborsstuk verbind. === Skelet === Die eksoskelet van die kopborsstuk is sterk en onbuigbaar, behalwe by die dele waar beweging nodig is, bv. litte van die pote. Hierdie onbuigbare skelet is gewoonlik chitienagtig. Die eksoskelet van die agterlyf is egter sag en leeragtig. Dis ook gewoonlik met hare bedek. Die spinnekop moet dus vervel namate hy groei omdat sy skelet nie kan rek nie. === Bewegingsorgane === Spinnekoppe het vier paar gelede looppote wat almal eenders lyk. Hulle is aan die onderkant van die kopborsstuk vasgeheg. By die webspinner eindig elke poot in twee of drie klein kloutjies. Hierdie kloutjies vorm kammetjies by die agterste pote en lê die sydrade neer wanneer die web gespin word. Die sydraadjies word as't ware uit die spintepels gekam wanneer die web gespin word. Hierdie kloutjies kom nie voor by spinnekoppe wat nie webbe spin nie. Die hare op die pote van sommige soorte spinnekoppe dien as 'n tassintuig wat gevoelig is vir aanraking. [[Lêer:Aranna pata.svg|duimnael|regs|200px|Die poot van 'n spinnekop: 1 – coxa; 2 – trochanter; 3 – femur; 4 – patella; 5 – tibia; 6 – metatarsus; 7 – tarsus; 8 – kloue.]] Elk van die agt pote bestaan uit sewe onderskeibare dele: die coxa naaste aan die kopborsstuk, die kort trochanter wat as 'n skarnier werk, die lang femur, die patella (die spinnekop se knie), die tibia, die metatarsus en die tarsus, wat in 'n klou van twee of drie punte eindig. Hoewel alle geleedpotiges spiere aan die binnekant van die eksoskelet gebruik om hul ledemate te buig, gebruik spinnekoppe steeds hidrouliese druk om hulle te strek – 'n stelsel wat hulle van hul voor-geleedpotige voorouers geërf het. Die enigste strekspiere in 'n spinnekop se pote sit in die drie heupgewrigte, en daarom kan 'n spinnekop met 'n deurboorde kopborsstuk sy pote nie strek nie en krul die pote van dooie spinnekoppe op. Spinnekoppe kan drukke van tot agt keer hul rustende vlak voortbring, en springspinnekoppe kan tot vyftig keer hul eie lengte spring deur die bloeddruk in die derde of vierde paar pote skielik te verhoog.<ref name="Foelix2011" /> Die meeste spinnekoppe wat aktief jag eerder as om op webbe te vertrou, het digte bossies fyn borselhare tussen die kloue aan die punte van hul pote. Dié bossies, wat skopulae genoem word, bestaan uit hare waarvan die punte in tot 1 000 takkies verdeel is en wat die spinnekop in staat stel om teen vertikale glas op te loop en onderstebo teen plafonne te beweeg. Dit lyk of die skopulae hul greep uit die kontak met uiters dun lagies water op oppervlakke kry.<ref name="Foelix2011" /> === Asemhalingsorgane === Die asemhalingsorgane van spinnekoppe word boeklonge genoem. Elke boeklong bestaan uit 'n aantal hol voue waarin [[bloed]] sirkuleer. Hierdie voue lyk baie soos die blaaie van 'n boek – vandaar die naam "boeklong". Die boeklonge open na buite deur die spleetvormige asemhalingsopeninge op die agterlyf waarvan daar twee of vier kan wees. Lug kom by hierdie openinge in en sirkuleer tussen die bloedgevulde voue deur sodat gaswisseling kan plaasvind. Op hierdie manier word [[suurstof]] uit die lug opgeneem en [[koolstofdioksied]] afgegee – dit is wat met "gaswisseling" bedoel word. === Bloedsomloop === Soos ander geleedpotiges het spinnekoppe 'n oop [[bloedsomloopstelsel]]: die liggaamsholte is grotendeels 'n hemoseel waardeur die bloed vloei. Die hart is 'n buis in die boonste deel van die liggaam met 'n paar openinge wat as terugslagkleppe optree en die bloed uit die hemoseel in die hart laat maar dit nie laat uitvloei voordat dit die voorpunt bereik nie. By spinnekoppe beslaan die hart net die boonste deel van die agterlyf. Die bloed van baie spinnekoppe met boeklonge bevat die asemhalingspigment hemosianien, wat die vervoer van [[suurstof]] doeltreffender maak.<ref name="Foelix2011" /> === Voeding, spysvertering en uitskeiding === [[Lêer:Cheiracanthium punctorium frei 1 17 Forst Jungfernhdeide Jg 46 070920.jpg|duimnael|regs|200px|'n Sakspinnekop (''Cheiracanthium punctorium'') wat sy gifhake toon.]] Uniek onder die Chelicerata is die laaste dele van 'n spinnekop se kaakkloue gifhake, en die oorgrote meerderheid spinnekoppe kan daarmee gif uit gifkliere in die wortels van die kaakkloue in hul prooi inspuit. 'n Paar families het hul gifkliere verloor en maak hul prooi met sy dood. Soos die meeste spinnekopagtiges het spinnekoppe 'n nou dermkanaal wat slegs vloeibare kos kan hanteer, en twee stelle filters om vaste stof buite te hou. Sommige pomp spysenzieme uit die middelderm in die prooi in en suig dan die vervloeide weefsel op, sodat net die leë omhulsel oorbly; ander vermaal die prooi met die kaakkloue en die basisse van die tasters tot 'n pap terwyl hulle dit met ensieme oorstroom.<ref name="Foelix2011" /> Die meeste spinnekoppe skakel hul stikstofhoudende afvalstowwe in uriensuur om, wat as 'n droë stof uitgeskei kan word – 'n eienskap wat water bespaar en onafhanklik in verskeie geleedpotige afstammingslyne ontwikkel het. 'n Paar primitiewe spinnekoppe behou egter die voorvaderlike geleedpotige niertjies, wat groot hoeveelhede water gebruik om die afval as [[ammoniak]] uit te skei.<ref name="Foelix2011" /> === Oë en ander sintuie === Die meeste spinnekoppe het agt enkelvoudige [[oë]] wat naby die voorpunt, bo-op die kopborsstuk geleë is. Die ogies is gewoonlik in twee rye van vier elk gerangskik. Die meeste webspinnekoppe sien baie swak en kan skaars 'n paar sentimeter ver sien, maar die aktiewe jagters – veral die springspinnekoppe – het uitstekende sig. Die rooiroman storm bv. nie doelbewus op 'n mens af nie, maar hardloop eerder na die donkerte van jou skaduwee toe. Spinnekoppe is egter baie gevoelig vir trillings, veral dié wat deur 'n prooi wat in 'n web vasgevang is, veroorsaak word. In Suid-Afrika is die [[knopiespinnekop]]pe (genus ''Latrodectus'') die enigste waarvan die gif neurotoksies genoeg is om vir 'n mens lewensgevaarlik te wees; die gif self is sterker as dié van 'n kobra, maar dit word in soveel kleiner hoeveelhede ingespuit dat sterftes selde is. Verskeie ander genera veroorsaak wel medies ernstige, sitotoksiese wonde. [[Lêer:Clynotis severus, AF 2.jpg|duimnael|links|200px|Die hoofogies (die middelste paar) van dié springspinnekop is baie skerp. Die buitenste paar is "sekondêre oë", en daar is verdere pare aan die sye en bo-op die kop.]] Spinnekoppe het hoofsaaklik vier pare oë op die boonste voorste deel van die kopborsstuk, in patrone wat van familie tot familie verskil. Die hoofpaar voor is van die soort wat pigmentbeker-ogies genoem word en wat by die meeste geleedpotiges slegs die rigting van die lig kan bepaal, maar by spinnekoppe wel beelde kan vorm. Die ander pare, die sekondêre oë, is vermoedelik uit die same-oë van die voorvaderlike Chelicerata afgelei maar het nie meer die afsonderlike faseties nie. By baie spinnekoppe spoor dié sekondêre oë lig op wat deur 'n weerkaatsende laag terugkaats, en wolfspinnekoppe kan met 'n flitslig opgespoor word aan die weerkaatsing uit hul oë.<ref name="Foelix2011" /> Die gesigskerpte van sommige springspinnekoppe is tien keer beter as dié van naaldekokers, wat by verre die beste sig onder die insekte het. Dit word bereik deur 'n telefotografiese reeks lense, 'n [[netvlies]] van vier lae en die vermoë om die oë te swaai en beelde uit verskillende stadiums van die skandering saam te voeg. Daar is ook spinnekoppe met minder oë – die algemeenste met ses – terwyl party spesies vier het en lede van die familie Caponiidae so min as twee. Grotbewonende spesies het soms geen oë nie.<ref name="Foelix2011" /> Die kutikula van spinnekoppe is deur talle sensore of verbindings na die senuweestelsel deurdring. Verskeie tassensore, meestal borselhare, reageer op verskillende kragte, van sterk kontak tot baie swak lugstrome. Chemiese sensore verskaf die ekwivalent van smaak en ruik; 'n volwasse ''Araneus'' kan tot 1 000 sulke chemiesensitiewe hare hê, waarvan die meeste op die punte van die eerste paar pote. In die litte van hul ledemate het spinnekoppe ook spleetsensilla wat krag en trillings opspoor. By webspinnende spinnekoppe is al dié meganiese en chemiese sensore belangriker as die oë, terwyl die oë vir aktiewe jagters die belangrikste is.<ref name="Foelix2011" /> === Die maak van sy === [[Lêer:Australian orb weaver spinning web.jpg|duimnael|'n Wielwebspinnekop wat sy uit sy spintepels voortbring.]] Die agterlyf het geen aanhangsels behalwe dié wat tot een tot vier – gewoonlik drie – pare kort, beweeglike spintepels omvorm is, waaruit die [[sy]] kom. Elke spintepel het baie spuitopeninge wat elk met een syklier verbind is, en daar is minstens ses soorte syklier wat elk 'n ander soort sy voortbring.<ref name="Foelix2011" /> Sy bestaan hoofsaaklik uit 'n [[proteïen]] wat baie soortgelyk is aan dié van inseksy. Dit is aanvanklik 'n vloeistof en verhard nie deur blootstelling aan lug nie, maar deurdat dit uitgetrek word, wat die inwendige struktuur van die proteïen verander. Sy se treksterkte is soortgelyk aan dié van [[nylon]] en van biologiese materiale soos chitien, kollageen en [[sellulose]], maar dit is veel elastieser: dit kan veel verder rek voordat dit breek of sy vorm verloor.<ref name="Foelix2011" /> Sommige spinnekoppe het 'n kribellum, 'n omvormde spintepel met tot 40 000 spuitopeninge wat elk 'n enkele baie fyn vesel voortbring. Die vesels word deur die kalamistrum – 'n kamagtige stel borselhare – uitgetrek en in 'n saamgestelde wollerige draad gekombineer wat baie doeltreffend is om die hare van insekte te vang. Die vroegste spinnekoppe het kribella gehad, wat die eerste sy voortgebring het wat insekte kon vang, voordat spinnekoppe sy met taai druppels ontwikkel het.<ref name="Foelix2011" /> Selfs spesies wat nie webbe bou om prooi te vang nie, gebruik sy op verskeie maniere: as omhulsels vir sperm en vir bevrugte eiers, as 'n "veiligheidstou", om neste te bou, en as "valskerms" waarmee die kleintjies van sommige spesies deur die lug versprei – 'n gedrag wat as ''ballonvaart'' bekend staan en waarmee spinnekoppe honderde kilometer ver kan reis en eilande kan koloniseer.<ref name="Foelix2011" /> === Grootte en kleur === [[Lêer:Theraphosa blondi MHNT.jpg|duimnael|Die goliatvoëlvreter (''Theraphosa blondi''), die swaarste spinnekop.]] Spinnekoppe kom in 'n groot verskeidenheid groottes voor. Die kleinste, ''Patu digua'' uit Colombia, is minder as 0,37 millimeter lank, terwyl die grootste en swaarstes onder die tarantulas voorkom, met liggaamslengtes tot 90 millimeter en 'n pootspan tot 250 millimeter.<ref name="Foelix2011" /> Slegs drie klasse pigment is tot dusver in spinnekoppe geïdentifiseer – ommochrome, biline en guanien – en melanien, karotenoïede en pteriene, wat by ander diere baie algemeen is, is klaarblyklik afwesig. Biline gee byvoorbeeld ''Micrommata virescens'' sy groen kleur, en guanien is verantwoordelik vir die wit merke van die Europese tuinspinnekop ''Araneus diadematus'' en vir die silwerige voorkoms van genera soos ''Tetragnatha'' en ''Argyrodes''. Struktuurkleure kom by sommige spesies voor, deur die diffraksie, verstrooiing of interferensie van lig; die poureeuspinnekoppe van Australië (genus ''Maratus'') is bekend vir die helder struktuurkleure van die mannetjies. By sommige spinnekoppe kan die kleur ook verander: ''Misumena vatia'' kan sy liggaamskleur by die agtergrond aanpas, en ''Cyrtophora cicatrosa'' kan byna onmiddellik van wit na bruin verander.<ref name="Foelix2011" /> == Voortplanting en lewenssiklus == [[Lêer:Lycosidae female carrying young.jpg|duimnael|regs|200px|'n Wolfspinnekop wat haar kleintjies op haar agterlyf saamdra.]] Spinnekoppe plant hulle geslagtelik voort en die bevrugting is inwendig maar onregstreeks: die sperm word nie deur die mannetjie se geslagsorgane in die wyfie se liggaam geplaas nie, maar deur 'n tussenstadium. Mannetjies spin klein spermwebbies waarop hulle ejakuleer en dra dan die sperm oor na spesiale spuitagtige strukture, die tasterbolle, op die punte van die tasters. Wanneer 'n mannetjie tekens van 'n wyfie naby bespeur, gaan hy na of sy van dieselfde spesie is en of sy gereed is om te paar; by spesies wat webbe of veiligheidstoue maak, kan hy die spesie en die geslag daarvan "ruik".<ref name="Foelix2011" /> Spinnekoppe gebruik oor die algemeen ingewikkelde hofmakery-rituele om te verhoed dat die groot wyfies die klein mannetjies voor die bevrugting opvreet. By webwewende spesies is presiese patrone van trillings in die web 'n groot deel van die ritueel, terwyl patrone van aanraking op die wyfie se lyf by aktiewe jagters belangrik is; gebare en danse is belangrik vir springspinnekoppe, wat uitstekende sig het. In meer as 60 persent van die gevalle maak die wyfie van die Australiese rooirugspinnekop die mannetjie dood en vreet hom op nadat hy sy tweede taster ingebring het – en die mannetjies werk selfs saam deur hulle op die wyfie se gifhake te probeer spits. Die mannetjies van die meeste spesies oorleef egter 'n paar parings, hoofsaaklik beperk deur hul kort lewensduur.<ref name="Foelix2011" /> [[Lêer:Orange spider egg sac.jpg|duimnael|links|170px|'n Oranje eiersak wat aan 'n plafon hang.]] Wyfies lê tot 3 000 eiers in een of meer eiersakke van sy, wat 'n taamlik konstante humiditeit handhaaf. By sommige spesies sterf die wyfies daarna, terwyl wyfies van ander spesies die sakke beskerm deur hulle aan hul webbe vas te maak, in neste te versteek, in die kaakkloue te dra of aan die spintepels vas te maak en saam te sleep.<ref name="Foelix2011" /> Klein spinnekoppies gaan al hul larwale stadiums binne die eiersak deur en kom as spinnekoppies te voorskyn – baie klein en geslagtelik onvolwasse, maar in vorm soos die volwassenes. Sommige spinnekoppe sorg vir hul kleintjies: die broeisel van 'n wolfspinnekop klou aan growwe borselhare op die moeder se rug vas, en wyfies van sommige spesies reageer op die "bedel"-gedrag van hul kleintjies deur vir hulle prooi te gee of selfs kos op te bring. By die springspinnekop ''Toxeus magnus'' maak die wyfie 'n voedsame melkagtige stof vir haar kleintjies.<ref name="Foelix2011" /> Soos ander geleedpotiges moet spinnekoppe vervel om te groei. Die meeste spinnekoppe leef net een tot twee jaar, hoewel sommige tarantulas meer as twintig jaar in gevangenskap kan leef; van 'n Australiese wyfie-valdeurspinnekop is aangeteken dat sy 43 jaar in die natuur geleef het voordat sy deur 'n parasitiese wespe se aanval gesterf het.<ref name="Foelix2011" /> == Ekologie en gedrag == === Gewoontes === Sekere spinnekopagtiges hou bedags in die koelte en as hulle versteur word sal hulle na die volgende koelteplek hardloop, waaronder ook 'n menslike skaduwee, wat aanleiding gegee het tot die mite dat hulle mense "jaag". Dié gedrag is veral kenmerkend van die rooiroman of haarskeerder (orde Solifugae), wat 'n spinnekopagtige maar nie 'n ware spinnekop is nie. Sommige spinnekoppe is [[Kannibalisme|kannibalisties]] en sal ander spinnekoppe vreet. Die wyfie van sommige spesies vreet die mannetjie nadat hy haar bevrug het. Die mannetjies bly dikwels taamlik klein en onopvallend en hulle het 'n kort lewensduur. === Habitat === Spinnekoppe kan nie vlieg nie, maar hul verspreidingsgebied is juis buitengewoon wyd: hulle kom op elke kontinent behalwe [[Antarktika]] voor en het hulle in byna elke [[habitat]] op land gevestig. Die kleintjies van baie spesies versprei deur aan 'n sydraad die lug in te vaar (ballonvaart), wat hulle honderde kilometer ver kan neem en waarmee hulle selfs afgeleë eilande koloniseer. Alle spinnekoppe is roofdiere. Baie soorte spinnekoppe spin 'n web waarin hulle hul prooi vang – soms tussen die takke van [[plante]] en soms op die [[grond]]. Sommige, soos die valdeurspinnekop, voer 'n holte in die grond met sy uit. Die opening van die holte word van 'n dekseltjie voorsien. Die waterspinnekop kan op water beweeg en leef van klein waterdiertjies bv. insekte. Baie jagspinnekoppe jag hul prooi op die grond en byt dan die prooi dood met hul kaakkloue. Sulke spinnekoppe gebruik glad nie webbe nie. === Nie-roofdiervoeding === Hoewel spinnekoppe oor die algemeen as roofdiere beskou word, kry die springspinnekop ''Bagheera kiplingi'' meer as 90 persent van sy voedsel uit Beltiese liggaampies, 'n vaste plantmateriaal wat [[akasia]]s as deel van 'n onderlinge verhouding met 'n [[Mier|mier]]spesie voortbring. Jong spinnekoppe van verskeie families vreet plantnektar, en laboratoriumstudies wys dat hulle dit doelbewus en oor lang tydperke doen; nektar bevat naas suikers ook aminosure, lipiede, vitamiene en minerale. Verskeie spesies is ook bekend daarvoor dat hulle dooie geleedpotiges, webby en hul eie afgeskede eksoskelette vreet, en [[stuifmeel]] wat in webbe vasgevang word, kan ook geëet word.<ref name="Foelix2011" /> === Die vang van prooi === [[Lêer:Cyclocosmia sp. in burrow (Marshal Hedin).jpg|duimnael|links|170px|'n Valdeurspinnekop van die genus ''Cyclocosmia'', 'n hinderlaagjagter.]] Die bekendste metode om prooi te vang, is met taai webbe. Deur webbe verskillend te plaas, kan verskillende spesies verskillende insekte in dieselfde gebied vang: plat horisontale webbe vang insekte wat van die plantegroei daaronder opvlieg, terwyl plat vertikale webbe insekte in horisontale vlug vang. Webbouende spinnekoppe het swak sig maar is uiters gevoelig vir trillings.<ref name="Foelix2011" /> Die waterspinnekop ''Argyroneta aquatica'' bou onderwater "duikklok"-webbe wat hy met lug vul en gebruik om prooi te verteer en te vervel. Netgooiende spinnekoppe weef slegs klein webbe wat hulle dan manipuleer: spinnekoppe van die familie Deinopidae hou 'n baie klein web tussen hul eerste twee pare pote uitgestrek en stoot dit tot twee keer hul eie liggaamslengte vorentoe om prooi te vang. Volwasse wyfies van die bolaspinnekoppe (genus ''Mastophora'') bou 'n "web" wat uit slegs een lyn bestaan en swaai 'n bolas van 'n enkele draad met 'n groot bal baie nat, taai sy aan die punt; hulle stel chemiese stowwe vry wat op die feromone van motte lyk en swaai dan die bolas na die motte.<ref name="Foelix2011" /> Die primitiewe Liphistiidae, die valdeurspinnekoppe en baie tarantulas is hinderlaagjagters wat in gate skuil wat dikwels met 'n dekseltjie gesluit en met netwerke van sydrade omring is wat die spinnekop van prooi verwittig. Wolfspinnekoppe, springspinnekoppe, visspinnekoppe en sommige krapspinnekoppe jaag hul prooi en maak hoofsaaklik op sig staat om dit op te spoor. Sommige springspinnekoppe van die genus ''Portia'' jag ander spinnekoppe op maniere wat intelligent lyk – hulle omsingel hul slagoffers of lok hulle uit hul webbe – en laboratoriumstudies wys dat hulle baie vinnig leer hoe om nuwe prooispesies te oorwin.<ref name="Foelix2011" /> [[Lêer:Ant Mimic Spider.jpg|duimnael|regs|170px|'n Springspinnekop wat 'n mier naboots.]] Spinnekoppe wat miere naboots, staan verskeie uitdagings in die gesig: hulle ontwikkel slanker agterlywe en 'n valse "lyfie" om die drie duidelike dele van 'n mier se lyf na te boots, swaai die eerste paar pote voor hul koppe om voelers voor te stel, en ontwikkel groot kleurkolle om een paar oë om te verberg dat hulle agt enkelvoudige oë het waar miere twee same-oë het. Hulle pas ook hul gedrag aan: baie beweeg in 'n sigsagpatroon en mier-nabootsende springspinnekoppe vermy dit om te spring.<ref name="Foelix2011" /> === Verdediging === [[Lêer:Atrax robustus.jpg|duimnael|'n Dreigvertoning deur 'n Sydneytregterwebspinnekop (''Atrax robustus'').]] Daar is sterk getuienis dat spinnekoppe se kleur kamoeflering is wat hulle help om hul hoofvyande – voëls en parasitiese wespes, wat albei goeie kleursig het – te ontwyk. Baie spesies is so gekleur dat hulle met hul gewone agtergrond saamsmelt, en sommige het versteurende kleure: strepe en kolle wat hul buitelyne opbreek. Die meeste spinnekoppe is nie gevaarlik of onaangenaam genoeg van smaak dat waarskuwingskleure veel sou baat nie, maar 'n paar spesies met kragtige gif, groot kaakkloue of irriterende hare het kolle waarskuwingskleur en vertoon dit selfs wanneer hulle bedreig word.<ref name="Foelix2011" /> Baie lede van die familie Theraphosidae, waaronder die tarantulas en die [[Harpactirinae|bobbejaanspinnekoppe]], het brandhare op hul agterlywe en gebruik hul pote om dié na aanvallers te flik. Die hare het brose basisse en 'n ry weerhakies aan die punt wat intense irritasie veroorsaak. Die goue wielspinnekop, ''Carparachne aureoflava'', van die [[Namibwoestyn]] ontsnap parasitiese wespes deur op sy sy te val en soos 'n wiel teen die sandduine af te rol.<ref name="Foelix2011" /> === Sosiale gedrag === 'n Paar spinnekopspesies wat webbe bou, leef in groot kolonies saam en toon sosiale gedrag, hoewel nie so ingewikkeld as by die sosiale insekte nie. ''Anelosimus eximius'' kan kolonies van tot 50 000 individue vorm. Sosiale roofspinnekoppe moet hul prooi teen kleptoparasiete verdedig, en groter kolonies is hierin meer suksesvol. Selfs knopiespinnekoppe (genus ''Latrodectus''), wat as kannibalisties bekend staan, het in gevangenskap klein kolonies gevorm waarin hulle webbe deel en saam eet.<ref name="Foelix2011" /> === Predasie en ander bedreigings === {{multiple image | align = right | direction = vertical | header = | header_align = center | image1 = Spider wasp flying.jpg | alt1 = | width1 = 200 | caption1 = 'n Wespe (Pompilidae, Insecta) wat 'n spinnekop buitgemaak het. | image2 = Stenolemus sp, Pretoria.jpg | alt2 = | width2 = 200 | caption2 = ''Stenolemus''-wantse (Reduviidae, Insecta) is gespesialiseerde spinnekop-predatore. | background color=;border:none; }} Spinnekoppe dien as voedsel vir baie diere, insluitend voëls, akkedisse, verkleurmannetjies, paddas, visse, vlermuise of selfs ander spinnekoppe. Seerowerspinnekoppe (Mimetidae) maak byvoorbeeld jag op ander spinnekoppe, benewens tasterpootspinnekoppe (genus ''Palpimanus'') wat valdeurspinnekoppe uit hul skuilings lok en oorrompel. Sekere jagterspinnekoppe (genus ''Leucorchestris'') is kleptoparasiete, deurdat hulle ander spinnekoppe van hul prooi beroof.<ref name=hens>{{cite journal |last1=Henschel |first1=Joh R. |title=Psammophily in Namib Desert spiders |url=https://archive.org/details/journal-of-arid-environments_1997-12_37_4/page/695 |journal=Journal of Arid Environments |date=Desember 1997 |volume=37 |issue=4 |pages=695–707 |doi=10.1006/jare.1997.0316 }}</ref> Parasitiese spinnekopjagwespes (Pompilidae) sal 'n spinnekop immobiliseer met 'n akkurate angelsteek, waarna haar eiers op die spinnekop gelê word. Die wespelarwes teer daarna op die weerlose spinnekop. Ander interne parasiete sluit onder meer rondewurms in. Stormweer, vloede en sterk winde het 'n groot impak op hul oorlewing. Onoordeelkundige aanwending van giwwe vir insek- en ander pesbestryding kan spinnekop-populasies, benewens hul prooi, 'n groot knou toedien. Mense se vrese vir spinnekoppe, dikwels uit onkunde, veroorsaak dat baie doodgemaak word. Valdeurspinnekoppe maak in die grond [[nes]], en hul woonplekke kan deur ontbossing en gevolglike erosie, saaiboerdery of die kleigroewe van steenmakerye vernietig word.<ref name="mirza1">{{cite journal |last1=Mirza |first1=Zeeshan |last2=Sanap |first2=Rajesh |title=A new species of the genus ''Idiops'' and notes on ''Idiops bombayensis'' Siliwal et al. 2005 (Araneae: Idiopidae) from Northern Western Ghats of Maharashtra, India |journal=Journal of Arachnology |date=April 2012 |volume=40 |issue=1 |doi=10.2307/41804576 |url= https://www.researchgate.net/publication/230641469_A_new_species_of_the_genus_Idiops_and_notes_on_Idiops_bombayensis_Siliwal_et_al_2005_Araneae_Idiopidae_from_Northern_Western_Ghats_of_Maharashtra_India |accessdate=27 Junie 2020}}</ref> == Soorte webbe == [[Lêer:Araneus diadematus web 1.jpg|duimnael|links|200px|Die groot wielweb van ''Araneus diadematus'', die Europese tuinspinnekop.]] Daar is geen konsekwente verband tussen die klassifikasie van spinnekoppe en die soorte web wat hulle bou nie: spesies van dieselfde genus kan baie soortgelyke of aansienlik verskillende webbe bou. Daar is ook nie veel ooreenkoms tussen die klassifikasie en die chemiese samestelling van hul sy nie, en konvergente evolusie in webbou – die gebruik van soortgelyke tegnieke deur ver verwante spesies – kom oral voor.<ref name="Foelix2011" /> Die wielweb en die spingedrag wat dit voortbring, is die beste verstaan. Die basiese volgorde van eers radiale en dan spiraalvormige drade, en die rigtinggevoel wat nodig is om dit te bou, is moontlik van die gemeenskaplike voorouers van die meeste spinnekopgroepe geërf. Die meerderheid spinnekoppe bou egter nie-wielvormige webbe. Daar is vroeër gedink dat die taai wielweb 'n evolusionêre vernuwing was wat tot 'n verskeidenheid nuwe spesies gelei het, maar dit blyk nou dat die nie-wielwebspinnekoppe 'n subgroep is wat uit die wielwebspinnekoppe ontwikkel het; hulle het meer as 40 persent meer spesies en is vier keer so volop. Hul groter sukses kan daaraan toe te skryf wees dat wespes, wat dikwels die belangrikste roofvyande van spinnekoppe is, plat webbe verkies om aan te val.<ref name="Foelix2011" /> == Evolusie en klassifikasie == [[Lêer:Spider in amber (1).jpg|duimnael|regs|170px|'n Spinnekop wat in [[barnsteen]] bewaar is.]] Hoewel die fossielrekord van spinnekoppe as swak beskou word, is byna 1 000 spesies uit fossiele beskryf. Aangesien hul liggame taamlik sag is en hulle nie 'n stewige eksoskelet het nie, is die oorgrote meerderheid fossielspinnekoppe in [[barnsteen]] bewaar. Die oudste bekende barnsteen wat fossiel-geleedpotiges bevat, dateer uit sowat 130 miljoen jaar gelede in die vroeë [[Kryt]]. Naas die bewaring van die anatomie in fyn besonderhede toon stukke barnsteen ook spinnekoppe wat paar, prooi doodmaak, sy voortbring en moontlik vir hul kleintjies sorg; die oudste fossielweb wat tot dusver gevind is, is 100 miljoen jaar oud.<ref name="Foelix2011" /> Spinnekopagtige diere met sy-produserende spuitopeninge het in die [[Devoon]] verskyn, sowat 386 miljoen jaar gelede, maar dié diere het klaarblyklik geen spintepels gehad nie en het sy vermoedelik gebruik om neste uit te voer of eiersakke te maak eerder as om webbe te bou. Ware spinnekoppe is in [[Karboon|Karbooniese]] gesteentes van 318 tot 299 miljoen jaar gelede gevind en is baie soortgelyk aan die mees primitiewe oorlewende suborde, die Mesothelae. Die hoofgroepe van die moderne spinnekoppe, die Mygalomorphae en die Araneomorphae, verskyn die eerste keer in die [[Trias]], meer as 200 miljoen jaar gelede. Volgens 'n studie van 2020 met behulp van 'n molekulêre horlosie het spinnekoppe waarskynlik tussen 375 en 328 miljoen jaar gelede van die ander Chelicerata afgesplits.<ref name="Foelix2011" /> Die ordenaam Araneae kom van die Latynse ''aranea'', wat op sy beurt uit die Griekse ''arákhnē'' geleen is. Spinnekoppe word in twee subordes verdeel, die Mesothelae en die Opisthothelae, waarvan laasgenoemde twee infraordes bevat, die Mygalomorphae en die Araneomorphae. Teen 2026 het arachnoloë sowat 53 680 lewende spesies in 139 families en meer as 4 500 genera geïdentifiseer.<ref name="WSC2026" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Verskeidenheid en kenmerke van die spinnekopgroepe (syfers is benaderd) ! Suborde of infraorde !! Families !! Genera !! Spesies !! Gesegmenteerde plate bo-op die agterlyf !! Ganglia in die agterlyf !! Spintepels !! Rigting van die gifhake |- ! Mesothelae | 1 || 8 || 196 || ja || ja || vier pare, onder die middel van die agterlyf || rowspan="2" | af en vorentoe |- ! Opisthothelae: Mygalomorphae | 32 || 409 || 3 879 || rowspan="2" | slegs by sommige fossiele || rowspan="2" | nee || rowspan="2" | een, twee of drie pare onder die agterkant van die agterlyf |- ! Opisthothelae: Araneomorphae | 106 || 4 085 || 49 605 || van die sye na die middel, soos 'n tang |} == Spinnekoppe en die mens == === Byte === Hoewel spinnekoppe wyd gevrees word, is slegs 'n paar spesies vir mense gevaarlik. Spinnekoppe byt mense net uit selfverdediging, en min lewer erger gevolge as 'n muskietbyt of 'n bysteek. Die meeste van dié met medies ernstige byte – soos die kluisenaarspinnekoppe (genus ''Loxosceles'') en die knopiespinnekoppe (genus ''Latrodectus'') – vlug eerder en byt slegs wanneer hulle vasgekeer is, hoewel dit maklik per ongeluk kan gebeur. Daar was sowat honderd betroubaar aangetekende sterftes weens spinnekopbyte in die 20ste eeu, teenoor sowat 1 500 weens [[Kwalle|jellievis]]steke. Baie beweerde gevalle van spinnekopbyte is verkeerde diagnoses: 'n oorsig van 2016 het bevind dat 78 persent van 134 gepubliseerde mediese gevallestudies van vermeende spinnekopbyte nie aan die nodige maatstawwe voldoen het om 'n spinnekopbyt te bevestig nie.<ref name="Foelix2011" /> === Medies belangrike spinnekoppe van Suider-Afrika === Die medies belangrike spinnekoppe van Suider-Afrika word in twee groepe verdeel. Die '''neurotoksiese''' groep bestaan uit die [[knopiespinnekop]]pe van die genus ''Latrodectus'' – die swart knopiespinnekoppe van die ''L. indistinctus''-groep en die bruin knopiespinnekop ''L. geometricus'' – wat as die gevaarlikste giftige spinnekoppe van die streek beskou word. Die byt veroorsaak brandpyn wat binne 'n kwartier na die streeklimfkliere versprei, binne 'n uur algemene spierpyn en -krampe, oorvloedige sweet en 'n pynlike gesigsuitdrukking.<ref name="Snyman2005">{{en}} {{cite journal |last1=Snyman |first1=C. |last2=Larsen |first2=N. |title=Spider bite and its treatment in southern Africa |journal=Occupational Health Southern Africa |date=Maart–April 2005 |pages=22–25 |url=https://www.occhealth.co.za/_assets/articles/155/744.pdf}}</ref> Die '''sitotoksiese''' groep word deur die sakspinnekoppe (genus ''Cheiracanthium'') en die [[vioolspinnekop|vioolspinnekoppe]] of kluisenaarspinnekoppe (genus ''Loxosceles'') verteenwoordig, wat albei wyd in Suid-Afrika versprei is, asook deur die sesoogsandspinnekoppe. ''Cheiracanthium furculatum'' is nagaktief, vinnig en word dikwels in huise tussen die voue van gordyne en klere aangetref; die byt lewer 'n onreëlmatige wond met 'n bloederige blaas in die middel. Die vioolspinnekoppe het 'n kenmerkende donkerbruin tot swart vioolvormige merk op die kopborsstukskild en byt meestal terwyl die slagoffer slaap; die pyn kom dikwels eers ná etlike uur. Vir dié sitotoksiese byte bestaan daar geen teengif nie, en die behandeling is daarop gemik om sekondêre infeksie te beperk en genesing te bevorder – vioolspinnekopbyte kan chirurgiese verwydering van dooie weefsel of selfs veloorplantings verg.<ref name="Snyman2005" /> === Sy en gif in die tegnologie === Aangesien [[sy|spinnekopsy]] sowel lig as baie sterk is, word daar pogings aangewend om dit deur genetiese ingenieurswese in bokmelk en in die blare van plante te produseer. Spinnekopgif word ook as 'n bron van moontlike medisyne en van nie-besoedelende plaagdoders ondersoek.<ref name="Foelix2011" /> === Arachnofobie === [[Arachnofobie]] is 'n spesifieke fobie – die abnormale vrees vir spinnekoppe of vir enigiets wat aan spinnekoppe herinner, soos webbe of spinnekopagtige vorme. Dit is een van die algemeenste spesifieke fobies, en sommige statistieke wys dat 50 persent van vroue en 10 persent van mans simptome toon. Dit kan 'n oordrewe vorm van 'n instinktiewe reaksie wees wat vroeë mense gehelp het om te oorleef, of 'n kulturele verskynsel wat die algemeenste in hoofsaaklik Europese samelewings voorkom.<ref name="Foelix2011" /> === Spinnekoppe in die kultuur === [[Lêer:Arañamuseolarco.jpg|duimnael|regs|170px|Dié Moche-keramiek beeld 'n spinnekop uit en dateer uit omstreeks 300 n.C.]] Spinnekoppe is eeue lank die onderwerp van verhale en mitologieë van verskeie kulture. Uttu, die antieke Sumeriese godin van die weefkuns, is as 'n spinnekop voorgestel wat haar web spin. In 'n verhaal wat die Romeinse digter [[Ovidius]] in sy ''Metamorfoses'' vertel, was Arachne – Grieks vir "spinnekop" – 'n Lidiese meisie wat die godin [[Atena]] tot 'n weefkompetisie uitgedaag het; Arachne het gewen, maar Atena het haar tapisserie uit jaloesie vernietig, waarop Arachne haar verhang het en Atena haar uit genade as die eerste spinnekop laat herleef het.<ref name="Foelix2011" /> Verhale oor die skelm-spinnekop Anansi is prominent in die volksverhale van [[Wes-Afrika]] en die Karibiese Eilande. In sommige kulture het spinnekoppe geduld gesimboliseer weens hul jagtegniek om webbe te stel en te wag, sowel as ondeundheid en boosheid weens hul giftige byte. Die Italiaanse ''tarantella'' is 'n dans om die jong vrou van die vermeende uitwerking van 'n spinnekopbyt te bevry, en die weef van webbe het ook tot die verbinding van die spinnekop met skeppingsmites gelei.<ref name="Foelix2011" /> Spinnekoppe word ook as kos gebruik: gaargemaakte tarantulas word in [[Kambodja]] as 'n lekkerny beskou, en ook deur die Piaroa-mense van die suide van [[Venezuela]] – op voorwaarde dat die brandhare eers verwyder word.<ref name="Foelix2011" /> ==Verwysings== {{Verwysings|30em}} == Bronnelys == * le Roy, Astri: Grootte bepaal nie hoe lank spinnekop lewe. In: Custos, Deel 16, nr. 12, Maart 1988. ISSN 0379-9921 * le Roy, Astri: Camouflage and mimicry - Now you see them, now you don't. In: Custos. Deel 17, nr. 4, Julie 1988. ISSN 0379-9921 * van Wijk, Elfriede: Agtpoot-bondgenoot. In: Suid-Afrikaanse Panorama. Jaargang 37, nr. 3, Mei/Junie 1992. ISSN 0491-4783 * Slaan meer oor spinnekoppe na in die boek "SPIDERS OF SOUTHERN AFRICA" deur Yates (1968) == Eksterne skakels == * [http://vmus.adu.org.za/vm_search.php?database=spidermap&prj_acronym=SpiderMAP&db=spidermap&URL=&Logo=images/spidermap_logo.png&Headline=Atlas%20of%20African%20Spiders&Use_main_filter=0&User_id=&Full_name=%20&serve_sp_list=1&drop_down_list=0&assessment=0 Atlas of African Spiders] * {{Commons-kategorie inlyn|Araneae|arachnide}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Spinnekopagtiges]] nn4lqieuh04pyrrq8si8jmgk6tbcb6s 0 3751 2964868 2954877 2026-09-03T19:55:09Z Oesjaar 7467 Verwyder sintaksfoute 2964868 wikitext text/x-wiki {{Mediese vrywaringsnota}} {{Inligtingskas siekte |naam = Tuberkulose |beeld = Tuberculosis-x-ray-1.jpg |beeldgrootte = 260px |onderskrif = ’n X-straal van ’n persoon met gevorderde tuberkulose. Die infeksie in albei longe word met wit pyltjies aangedui, en ’n gat wat ontstaan met swart pyltjies. |DiseasesDB = 8515 |ICD10 = {{ICD10|A|15||a|15}}–{{ICD10|A|19||a|15}} |ICD9 = {{ICD9|010}}–{{ICD9|018}} |ICDO = |OMIM = 607948 |MedlinePlus = 000077 |eMedicineSubj = med |eMedicineTopic = 2324 |MeshID = D014376 }} '''Tuberkulose''', ook genoem '''TB''' (die afkorting van die naam van die siekte; die bakterie self staan as die tuberkelbasil bekend), '''phthisis''' of '''tering''', is 'n algemene en dodelike aansteeklike siekte wat deur die bakterie ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'' veroorsaak word. Dit kom veral in lae- en middelinkomstelande voor en is die dodelikste enkele infeksiesiekte ter wêreld. Tuberkulose tas aanvanklik die longe aan, maar kan na ander dele van die liggaam versprei. Die meeste infeksies toon geen simptome nie en word dan as onaktief of latent beskou; slegs 'n klein deel van die latente infeksies ontwikkel tot 'n aktiewe siekte wat, indien dit nie behandel word nie, dodelik kan wees. Mense met latente TB versprei nie die siekte nie.<ref name="WHOfact">{{en}} {{cite web |title=Tuberculosis |publisher=[[Wêreldgesondheidsorganisasie]] |year=2025 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tuberculosis |access-date=24 Augustus 2026}}</ref> Volgens die [[Wêreldgesondheidsorganisasie]] dra sowat 'n kwart van die wêreld se bevolking – ongeveer 2 miljard mense – die bakterie in 'n slapende toestand, en tussen 5 en 10 persent van hulle ontwikkel op 'n stadium van hul lewe die siekte self. In 2024 het 10,7 miljoen mense wêreldwyd TB ontwikkel en het 1,23 miljoen mense daaraan gesterf, waarvan 150 000 mense wat ook met MIV besmet was. Dit maak tuberkulose die dodelikste enkele infeksiesiekte ter wêreld.<ref name="WHOfact" /> Die voorkoming van TB behels die sifting van mense met 'n hoë risiko, die vroeë opsporing en behandeling van gevalle, en [[inenting]] met die BCG-entstof. Die behandeling verg 'n kombinasie van [[Antibiotikum|antibiotika]] oor 'n lang tydperk. Sedert die 1980's het middelweerstand toenemend 'n probleem geword, wat tot 'n hoër voorkoms van multi-middelweerstandige tuberkulose gelei het.<ref name="WHOfact" /> [[Lêer:Mycobacterium tuberculosis 8438 lores.jpg|duimnael|links|'n Skanderende mikrograaf van ''Mycobacterium tuberculosis'']] [[Lêer:Tuberculosis world map - DALY - WHO2002.svg|duimnael|400px|Ongeskiktheids-aangepaste lewensjaar vir tuberkulose per 100&nbsp;000 inwoners in 2002:<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |title=WHO Disease and injury country estimates |year=2002 |publisher=[[Wêreldgesondheidsorganisasie]] |accessdate=11 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140211213459/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |archive-date=11 Februarie 2014 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> {{columns-list|4| {{sleutel|#b3b3b3|Geen data}} {{sleutel|#ffff65|≤10}} {{sleutel|#fff200|10–25}} {{sleutel|#ffdc00|25–50}} {{sleutel|#ffc600|50–75}} {{sleutel|#ffb000|75–100}} {{sleutel|#ff9a00|100–250}} {{sleutel|#ff8400|250–500}} {{sleutel|#ff6e00|500–750}} {{sleutel|#ff5800|750–1000}} {{sleutel|#ff4200|1000–2000}} {{sleutel|#ff2c00|2000–3000}} {{sleutel|#cb0000|≥3000}}}}]] [[Lêer:Tuberculosis world map-Deaths per million persons-WHO2012.svg|duimnael|400px|Sterftes weens tuberkulose per miljoen persone in 2012: {{columns-list|4| {{sleutel|#ffff20|0–3}} {{sleutel|#ffe820|4–7}} {{sleutel|#ffd820|8–16}} {{sleutel|#ffc020|17–26}} {{sleutel|#ffa020|27–45}} {{sleutel|#ff9a20|46–83}} {{sleutel|#f08015|84–137}} {{sleutel|#e06815|138–215}} {{sleutel|#d85010|216–443}} {{sleutel|#d02010|444–1&nbsp;359}}}}]] [[Lêer:Tuberculosis-prevalence-WHO-2009.svg|duimnael|400px|2009-wêreldkaart met [[Afrika suid van die Sahara]] in verskillende skakerings van geel, waarby die voorkoms van meer as 300 gevalle per 100&nbsp;000 mense voorkom, en met die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], [[Kanada]], [[Australië]] en [[Noord-Europa]] in skakerings van diepblou waar ongeveer 10 gevalle per 100&nbsp;000 voorkom. [[Asië]] is geel, maar nie heeltemal so helder nie, wat voorkoms van ongeveer 200 per 100&nbsp;000 aandui. [[Suid-Amerika]] is in donkergeel.<ref>{{en}} {{cite book |title=Global tuberculosis control: epidemiology, strategy, financing |publisher=[[Wêreldgesondheidsorganisasie]] |year=2009 |isbn=978-92-4-156380-2 |chapter=The Stop TB Strategy, case reports, treatment outcomes and estimates of TB burden |url=http://who.int/tb/publications/global_report/2009/annex_3/en/index.html |accessdate=14 November 2009 |pages=187–300 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119022738/http://www.who.int/tb/publications/global_report/2009/annex_3/en/index.html |archive-date=19 November 2009 |df=dmy-all }}</ref>]] Die [[longe]] word meestal aangetas (pulmonêre TB), maar verskeie ander stelsels en organe in die liggaam kan ook aangetas word. Hieronder tel die sentrale senuweestelsel, limfatiese stelsel, bloedsomloopstelsel, genito-urinêre stelsel asook been en gewrigte. Sowat 'n kwart van die wêreld se bevolking het die TB-bakterie in hul liggame. Nie almal wat besmet is, ontwikkel die siekte nie: by hulle kom dit as 'n sg. latente TB-infeksie voor, en 5 tot 10 persent van die latente gevalle ontwikkel op 'n stadium tot 'n aktiewe siekte. Selfs in die ontwikkelde wêreld styg die voorkoms van die siekte weens ingekorte immuunstelsels a.g.v. immuunonderdrukkende middels, middelmisbruik of [[MIV]]/[[VIGS]]. Die toename in MIV-infeksie en die verwaarlosing van TB-beheerprogramme het TB-infeksies weer sterk laat toeneem. == Tekens en simptome == [[Lêer:Tuberculosis symptoms.svg|duimnael|regs|300px|Die hoofsimptome van die verskillende variante en stadiums van tuberkulose. Baie simptome oorvleuel met dié van ander variante, terwyl ander meer – maar nie uitsluitlik – kenmerkend van 'n bepaalde variant is.]] Daar bestaan 'n algemene wanopvatting dat tuberkulose bloot 'n siekte van die longe is wat hom as hoes openbaar. Die siekte kan baie organe aantas, hoewel dit die meeste in die longe voorkom. Algemene tekens en simptome sluit koors, koue rillings, nagsweet, verlies van aptyt, gewigsverlies en moegheid in.<ref name="WHOfact" /> In die Weste maak longtuberkulose ongeveer 60% van alle tuberkulose-gevalle uit. In Asiatiese lande kom tuberkulose relatief meer in ander organe ook voor, met limfkliertuberkulose as voorbeeld. Die mees algemene simptome van longtuberkulose is 'n aanhoudende hoes, gewigsverlies, nagswete, borskaspyn en die ophoes van [[bloed]] (hemoptise). "Oop longtuberkulose" beteken dat daar in die sputum na kleuring onder die [[mikroskoop]] tuberkulosebakterieë waargeneem word. Dit is die mees aansteeklike variant van longtuberkulose. Limfkliertuberkulose doen voor met 'n swelling van limfkliere, bv. in die nek. Dit is ook moontlik dat tuberkulose terselfdertyd op meer as een plek kan voorkom. Die simptome van tuberkulose buite die longe hang af van die plek waar die siekte voorkom. Met betrekking tot die [[Werwelkolom|werwels]] is rugpyn 'n simptoom (genoem Pott se siekte). Ander plekke van voorkoms sluit in die pleura, sentrale senuweestelsel (met meningitis wat ontwikkel) en die genito-urinêre stelsel. Verspreiding buite die longe kom meer voor in persone met ingekorte immuniteit asook jong kinders. ''Miliêre tuberkulose'' – ook gedissemineerde TB genoem – vind plaas wanneer die infeksie die bloedsomloop binnedring en op [[X-straal|X-strale]] lyk soos fyn voëlsaad (Latyn ''milium'', gierssaad). Dit is 'n ernstige aantasting wat sowat 10 persent van die gevalle van buitelongtuberkulose uitmaak. === Latente tuberkulose === Die meeste mense met 'n TB-infeksie toon geen simptome nie, 'n toestand wat as onaktiewe of latente tuberkulose bekend staan. Dié toestand is nie aansteeklik nie en kan met die tuberkulienveltoets of die interferongamma-vrystellingstoets opgespoor word; verdere toetse moet gedoen word om die moontlikheid van aktiewe TB uit te sluit. Sonder behandeling ontwikkel na skatting 5 tot 15 persent van die gevalle in die loop van die persoon se lewe tot aktiewe TB.<ref name="WHOfact" /> === Longtuberkulose === Wanneer 'n infeksie wel aktief word, is die longe in sowat 90 persent van die gevalle betrokke. Die simptome kan borspyn insluit, 'n langdurige hoes wat sputum voortbring wat bloederig kan wees, moegheid, verhoogde temperatuur, verlies van aptyt, wegkwyning en 'n algemene gevoel van siekwees. In baie seldsame gevalle kan die infeksie die longslagaar aanvreet en tot massiewe bloeding lei.<ref name="Fitzgerald2019">{{en}} {{cite book |editor1-last=Bennett |editor1-first=John E. |editor2-last=Dolin |editor2-first=Raphael |editor3-last=Blaser |editor3-first=Martin J. |title=Mandell, Douglas, and Bennett's Principles and Practice of Infectious Diseases |publisher=Elsevier |location=Philadelphia |year=2019 |edition=9de |isbn=978-0-323-48255-4}}</ref> Tuberkulose kan uitgebreide littekens in die longe veroorsaak wat ná 'n suksesvolle behandeling bly. Oorlewendes ervaar dikwels steeds chroniese asemhalingsimptome soos hoes, sputumproduksie en kortasem.<ref name="Fitzgerald2019" /> === Buitelongtuberkulose === In 15 tot 20 persent van die aktiewe gevalle versprei die infeksie buite die longe, wat gesamentlik as buitelongtuberkulose bekend staan. Dit kom meer voor by mense met 'n verswakte immuunstelsel en by jong kinders; by mense met MIV kom dit in meer as die helfte van die gevalle voor. Onder die belangrikste plekke van infeksie buite die longe tel die pleura, die [[sentrale senuweestelsel]] (tuberkuleuse breinvliesontsteking), die limfstelsel (skrofulose van die nek), die genito-urinêre stelsel en die bene en gewrigte (Pott se siekte van die [[werwelkolom]]).<ref name="Fitzgerald2019" /> Die genito-urinêre vorm openbaar hom gewoonlik anders: dit verskyn meestal dekades ná die verdwyning van die longsimptome, en die meeste pasiënte met die chroniese vorm het by die diagnose geen longsimptome nie. Dit kom meestal met simptome van die blaas na vore, soos 'n verhoogde frekwensie of aandrang om te urineer, sypyn, bloed in die urine en nie-spesifieke simptome soos koors.<ref name="Fitzgerald2019" /> == Oorsaak == === Die bakterie === Tuberkulose word oor die algemeen deur 'n lid van die ''Mycobacterium tuberculosis''-kompleks (MTBK) veroorsaak, meestal '''[[Mycobacterium tuberculosis]]''' (ontdek deur [[Robert Koch]] in [[1882]]). Ander lede van die kompleks sluit in ''M. bovis'', ''M. bovis BCG'' (die bakterie uit die [[Inenting|vaksien]] teen TB), ''M. africanum'', ''M. microti'' en ''M. canettii''. Mikobakterieë is bepaalde tipes [[bakterieë]], wat ook suurvaste stafies of basille genoem word weens hul voorkoms na Ziehl-Neelsen-kleuring van sputummonsters. Tuberkulose by die mens wat nie deur 'n mikobakterie uit die MTBK veroorsaak word nie, word 'atipiese TB' genoem. Dit is dus nie korrek om dit as 'n tipe TB te beskryf nie. === Patogenese === [[Lêer:Miliary TB of the spleen.jpg|duimnael|Die [[milt]] van 'n pasiënt met miliêre tuberkulose, met granulome (tuberkels) sigbaar.]] Die infeksie begin wanneer 'n bakterie wat uit die lug ingeasem is, die longe binnedring en die longblasies bereik. Daar kom dit 'n longmakrofaag teë, 'n sel van die liggaam se [[immuunstelsel]] wat dit probeer vernietig. Die makrofaag omvou die bakterie en sluk dit in, waarna dit in 'n fagosoom vasgevang word wat normaalweg met 'n lisosoom saamsmelt sodat die spysenzieme die indringer doodmaak. ''M. tuberculosis'' kan egter dié proses ondermyn deur die ontwikkeling van die fagosoom te belemmer en die samesmelting met die lisosoom te verhoed. Die bakterie oorleef en verdubbel binne die fagosoom en vernietig uiteindelik sy gasheersel, waaruit nuwe bakterieë vrykom wat die infeksie versprei.<ref name="Fitzgerald2019" /> In die volgende stadium versamel makrofae, epitelioïede selle, limfosiete en fibroblaste om 'n granuloom te vorm, wat die besmette makrofae omring en isoleer. Dit vernietig nie die tuberkulosebasille nie, maar hou hulle in bedwang en verhoed die verspreiding van die infeksie na ander dele van die liggaam. In tuberkulose bevat die granuloom nekrotiese weefsel in sy middel en lyk soos 'n klein wit knoppie – 'n ''tuberkel'', waarvan die siekte sy naam kry.<ref name="Fitzgerald2019" /> Solank die infeksie binne granulome vervat bly, is daar geen uiterlike simptome nie en is die infeksie latent. Indien die immuunstelsel dit egter nie kan beheer nie, kan die siekte tot aktiewe TB vorder en aansienlike skade aan die longe en ander organe aanrig. Indien die bakterieë uit 'n gebied van beskadigde weefsel in die bloedstroom kom, kan hulle deur die hele liggaam versprei en talle infeksiehaarde vestig wat as klein wit tuberkels in die weefsel voorkom. Dié ernstige vorm, wat die meeste by jong kinders en mense met MIV voorkom, is miliêre of gedissemineerde tuberkulose, en dit het selfs met behandeling 'n sterftesyfer van sowat 30 persent.<ref name="Fitzgerald2019" /> === Risikofaktore === Die belangrikste risikofaktor wêreldwyd vir die ontwikkeling van aktiewe TB is 'n gelyktydige [[MIV]]-infeksie: mense wat met MIV leef, is sowat twaalf keer meer geneig om TB te ontwikkel as mense sonder MIV. In 2023 was 6,1 persent van diegene wat met TB besmet geraak het, ook met MIV besmet, en [[Afrika suid van die Sahara]] dra 'n besonder groot las van MIV-verbonde TB. Waar sowat 5 tot 15 persent van MIV-negatiewe mense met 'n latente infeksie die aktiewe siekte in hul leeftyd ontwikkel, is dit 30 persent van dié wat met MIV saambesmet is.<ref name="WHOfact" /> 'n Verdere belangrike faktor is die gebruik van middels wat die immuunstelsel onderdruk, soos [[chemoterapie]], middels ná 'n orgaanoorplanting en middels vir lupus of [[rumatoïede artritis]]. Ander risikofaktore is swaar alkoholgebruik, [[diabetes|diabetes mellitus]], [[silikose]], die rook van [[tabak]], die gebruik van dwelms, ernstige niersiekte, kanker van die kop en nek en 'n lae liggaamsgewig. Kinders, veral dié onder vyf jaar, se immuunstelsels is nog onvolgroeid en hulle loop 'n groter risiko.<ref name="WHOfact" /> Omgewingsfaktore wat die liggaam se verweer verswak en 'n mens dus 'n groter risiko laat loop, sluit lugbesoedeling, blootstelling aan rook (ook tabakrook) en beroepsblootstelling aan stof en fyn deeltjies in. Langdurige, gereelde of nabye kontak met mense met aktiewe TB is 'n groot risiko, en oorbewoning en swak ventilasie verhoog die kanse op besmetting. Daar is 'n sterk verband tussen die risiko van TB en sosio-ekonomiese status: armoede, oorvol en swak geventileerde woonruimte, ondervoeding en beperkte toegang tot gesondheidsorg dra alles by tot 'n hoër voorkoms.<ref name="WHOfact" /> == Oordrag == Veral pasiënte met sogenaamde oop long-TB kan die bakterie versprei deur te hoes, sing of deur te praat. Daar is selfs 'n besmettingsmoontlikheid deur die drink van [[melk]] verkry van [[bees|koeie]] besmet met dermtuberkulose. Voorkoming van so 'n besmetting sluit in die [[pasteurisasie]] van melk en TB-vrye vee. == Diagnose == [[Lêer:TB in sputum.png|duimnael|links|''M. tuberculosis'' (rooi gekleur) in sputum.]] Die diagnose van tuberkulose is dikwels moeilik. Die simptome ontwikkel stadig en is oor die algemeen nie-spesifiek – hoes, moegheid en koors het baie moontlike oorsake. Die beslissende toets vir longtuberkulose is 'n bakteriekultuur uit 'n sputummonster, maar dit lewer stadig 'n uitslag en spoor nie latente TB op nie. By buitelongtuberkulose kan 'n monster nie maklik verkry word nie. Toetse wat op die immuunreaksie gebaseer is, is sensitief maar lewer geneig tot valse negatiewe uitslae by mense met 'n swak immuunstelsel, soos baie jong pasiënte en dié wat ook met MIV besmet is. 'n Verdere probleem is dat TB die algemeenste voorkom in gebiede met beperkte hulpbronne, waar gesofistikeerde laboratoriums selde beskikbaar is.<ref name="Fitzgerald2019" /> 'n Diagnose van TB moet oorweeg word by enigiemand met tekens van longsiekte of algemene simptome wat langer as twee weke duur. Die ondersoek begin met die mediese geskiedenis en 'n fisieke ondersoek, waarna 'n [[X-straal]] van die bors en verskeie sputumkulture vir suurvaste basille gewoonlik deel van die aanvanklike evaluering vorm.<ref name="Fitzgerald2019" /> === Die Mantoux-toets === [[Lêer:Mantoux tuberculin skin test.jpg|duimnael|Die Mantoux-veltoets bestaan uit die inspuiting van 'n klein hoeveelheid PPD-tuberkulien net onder die vel van die voorarm.]] Die Mantoux-tuberkulienveltoets word dikwels gebruik om mense met 'n hoë risiko te sif, soos gesondheidswerkers of nabye kontakte van TB-pasiënte wat nog geen simptome toon nie. 'n Klein hoeveelheid tuberkulien-antigeen word in die vel van die voorarm ingespuit en die uitslag ná 48 tot 72 uur gelees deur die deursnee van die verhewe gebied te meet. Inenting met BCG kan 'n valse positiewe uitslag lewer, terwyl MIV-infeksie, party virussiektes en oorweldigende TB-siekte valse negatiewe uitslae kan gee.<ref name="Fitzgerald2019" /> === Interferongamma-vrystellingstoets === By party toetsstrategieë word die interferongamma-vrystellingstoets (IGRA) gebruik as 'n opvolgtoets vir dié wat positief op die Mantoux-toets reageer, om die spesifisiteit by mense wat die BCG-entstof ontvang het, te verhoog. Die toets meng 'n bloedmonster met antigeniese materiaal uit die TB-bakterie; indien die pasiënt 'n immuunreaksie op 'n TB-infeksie ontwikkel het, stel die witbloedselle in die monster interferongamma vry, wat gemeet kan word. Dié toets is betroubaarder as die Mantoux-toets en lewer nie 'n valse positiewe uitslag ná BCG-inenting nie.<ref name="Fitzgerald2019" /> === Ander toetse === Op 'n [[X-straal]] van die bors is infiltrate (ondeursigtige gebiede) of littekens in die longe by aktiewe longtuberkulose sigbaar. Infiltrate dui op TB maar is nie noodwendig beslissend nie, aangesien ander longsiektes die voorkoms daarvan kan naboots.<ref name="Fitzgerald2019" /> 'n Beslissende diagnose kan gemaak word deur ''M. tuberculosis'' in 'n monster van die pasiënt op te spoor – meestal sputum, maar ook pus, serebrospinale vloeistof of weefsel uit 'n biopsie. Die monster word onder 'n fluoressensiemikroskoop ondersoek. Aangesien die bakterie stadig groei, kan 'n selkultuur etlike weke neem om 'n uitslag te lewer.<ref name="Fitzgerald2019" /> Nukleïensuur-amplifikasietoetse maak 'n vinnige diagnose moontlik. Die Wêreldgesondheidsorganisasie het in Desember 2010 die Xpert MTB/RIF-stelsel vir die diagnose van tuberkulose in endemiese lande goedgekeur; dié molekulêre toets diagnoseer TB en spoor terselfdertyd weerstand teen rifampisien op. Bloedtoetse om teenliggame op te spoor, is nie spesifiek of sensitief genoeg nie en word nie aanbeveel nie.<ref name="WHOfact" /> == Voorkoming == [[Lêer:TB poster.jpg|duimnael|regs|170px|Openbare gesondheidsveldtogte in die 1920's het probeer om die verspreiding van TB te stuit.]] Die hoofstrategieë om infeksie te voorkom, is die behandeling van sowel aktiewe as latente TB en die inenting van kinders wat 'n risiko loop. Hoewel latente TB nie aansteeklik is nie, moet dit behandel word om die ontwikkeling daarvan tot aktiewe longtuberkulose, wat wel aansteeklik is, te voorkom. Die ketting van mens-tot-mens-verspreiding kan gebreek word deur mense met aktiewe TB af te sonder en op 'n behandelingsprogram te plaas: ná sowat twee weke se effektiewe behandeling is 'n pasiënt met 'n nie-weerstandige infeksie oor die algemeen nie meer aansteeklik nie, hoewel dit belangrik bly om die volle kursus te voltooi.<ref name="WHOfact" /> === Entstof === Die enigste beskikbare entstof is bacillus Calmette-Guérin (BCG), wat in 1906 deur Albert Calmette en Camille Guérin met 'n verswakte beesstam van die bakterie ontwikkel is en in 1921 die eerste keer op mense gebruik is. In gebiede waar tuberkulose nie algemeen is nie, word slegs kinders met 'n hoë risiko ingeënt, terwyl vermoedelike gevalle individueel getoets en behandel word. In lande waar TB algemeen voorkom, word een dosis so gou as moontlik ná die geboorte aan gesonde babas gegee. By kinders onder vyf verminder dit die risiko van infeksie met sowat 20 persent en die risiko dat 'n infeksie tot aktiewe siekte oorgaan met byna 60 persent. Dit is nie effektief wanneer dit aan volwassenes gegee word nie.<ref name="WHOfact" /> === Beheer van lugoordraagbare infeksie === Die Wêreldgesondheidsorganisasie beskryf 'n hiërargie van drie vlakke van maatreëls om die verspreiding van TB deur die lug te beperk:<ref name="WHOfact" /> * '''administratiewe beheer''' – die vroeë opsporing van vermoedelike gevalle, triage, die afsondering van aansteeklike pasiënte en die vinnige begin van behandeling; * '''omgewingsbeheer''' – ventilasiestelsels (natuurlik, meganies of gemeng), kamers met 'n negatiewe lugdruk en ultravioletlig om die konsentrasie van besmette deeltjies in die lug te verminder; * '''asemhalingsbeskerming''' – die gebruik van mediese maskers en deeltjie-asemhalingstoestelle (soos die N95 of FFP2) deur gesondheidswerkers en van chirurgiese maskers deur pasiënte in omgewings met 'n hoë risiko. Dié maatreëls is besonder belangrik in omgewings met 'n hoë risiko soos gevangenisse, vlugtelingkampe, skuilings vir haweloses en gesondheidsinrigtings met beperkte hulpbronne.<ref name="WHOfact" /> === Openbare gesondheid === Die eerste internasionale kongres oor tuberkulose is in 1899 in Berlyn gehou. Teen daardie tyd was dit bekend dat die siekte deur 'n basil veroorsaak word wat deur die slym wat 'n siek mens ophoes, oorgedra word, en dat [[melk]] 'n belangrike infeksiebron is. Die voorkomingsmaatreëls van die tyd het die vrye ventilasie van huise, gesonde en oorvloedige voedsel, die kook van melk en die inspeksie van vleis ingesluit. Soortgelyke veldtogte teen die spuug in openbare plekke het in verskeie lande posgevat.<ref name="Fitzgerald2019" /> Die Wêreldgesondheidsorganisasie het TB in 1993 'n "wêreldwye gesondheidsnood" verklaar. In 2014 het die organisasie die "End TB"-strategie aanvaar, wat daarop gemik is om die voorkoms van TB teen 2030 met 80 persent en die sterftes met 90 persent te verminder. Die tussentydse mikpunte vir 2020 is egter nie gehaal nie: wêreldwyd is die voorkoms met slegs 9 persent en die sterftes met 14 persent verminder.<ref name="WHOfact" /> == Behandeling == Die middels wat vir die behandeling van TB gebruik word, word oor die algemeen as eerstelyn- of tweedelynmiddels geklassifiseer. 'n Kombinasie van eerstelynmiddels word verkies omdat hulle doeltreffender is en minder newe-effekte het; tweedelynmiddels word gebruik indien die infeksie weerstand teen een of meer eerstelynmiddels ontwikkel het.<ref name="WHOtreat">{{en}} {{cite web |title=WHO consolidated guidelines on tuberculosis: Module 4 – Treatment |publisher=[[Wêreldgesondheidsorganisasie]] |year=2025 |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240063129 |access-date=24 Augustus 2026}}</ref> === Algemene beginsels === Tuberkulose kan gewoonlik behandel word met 'n kombinasie van geneesmiddels, wat meestal [[isoniasied]] (INH), [[rifampisien]], pirasinamied en etambutol insluit. Die behandeling is vir minstens 6 maande en kan newe-effekte hê. Die behandeling word meestal op 'n buitepasiënt-basis geneem met die nodige ondersteuning- en isolasiemaatreëls. 'n Minderheid van TB-pasiënte word opgeneem vir behandeling in die hospitaal. As die mees algemene medikasie nie totale opklaring of genesing tot gevolg het nie, moet tweedelynmedikasie gebruik word. Daar is ses hoofgroepe tweedelynmedikasie, naamlik aminoglikosiede, polipeptiede (byvoorbeeld kapreomisien), fluorokinolone, tioamiede, sikloserien en PAS. Nie almal wat met die TB-bakterie besmet word kry die siekte tuberkulose nie. Ter voorkoming van aktiewe TB kan persone wat besmet is voorkomend behandel word. Meestal word INH-tablette vir ses maande geneem. Persone met ingekorte immuniteit (weens [[VIGS]], kanker, gebruik van sommige medikasie, na orgaanoorplantings ens.) het 'n groter risiko om TB te ontwikkel as gesonde persone. Die toets om besmetting aan te toon, die Mantoux-toets, is ook dan minder betroubaar. Wêreldwyd word die DOTS-strategie (Directly Observed Therapy Short course) steeds toegepas as behandelingsmetode. Hier word medikasie onder toesig geneem. Ander elemente van DOTS is 'n owerheid wat TB aktief bestry, wye toegang tot akkurate mikroskopiese ondersoek van sputum (ZN-kleuring), beskikbaarheid van goeie geneesmiddels en die aanmelding van alle gevalle. === Middelgevoelige TB === 'n Infeksie is middelgevoelig indien dit teen geen van die eerstelynmiddels weerstand het nie. Om te verhoed dat die bakterie weerstand ontwikkel, kombineer die aanbevole behandeling vier middels. Die ses-maande-program, wat onder die afkorting HRZE bekend staan, bestaan uit al vier eerstelynmiddels – [[isoniasied]] (H), [[rifampisien]] (R), pirasinamied (Z) en etambutol (E) – wat twee maande lank daagliks geneem word, gevolg deur net H en R vir die oorblywende vier maande. Die getuienis dui daarop dat dit hoogs effektief is indien dit behoorlik voltooi word. 'n Vier-maande-program (HPMZ) met isoniasied, rifapentien, moksifloksasien en pirasinamied bestaan ook, maar het meer teenaanduidings.<ref name="WHOtreat" /> === Middelweerstandige TB === [[Lêer:Multidrug-resistant-tuberculosis-without-extensive-drug-resistance1.png|duimnael|Die beraamde voorkoms en jaarlikse nuwe gevalle van multi-middelweerstandige TB van 1990 tot 2021.]] 'n Paar jaar ná die eerste antibiotiese behandeling van TB in 1943 het sommige stamme van die bakterie weerstand teen die destydse standaardmiddels ontwikkel. Tussen 1970 en 1990 was daar talle uitbrake van stamme wat teen twee of meer middels weerstand het, en die herlewing van tuberkulose – deels weens middelweerstand en deels weens die MIV-pandemie – het in 1993 tot die Wêreldgesondheidsorganisasie se verklaring van 'n wêreldwye gesondheidsnood gelei.<ref name="WHOfact" /> Middelweerstand kom in twee vorme voor. '''Primêre weerstand''' word deur die oordrag van reeds weerstandige bakterieë van mens tot mens veroorsaak, terwyl '''sekondêre''' of verworwe weerstand tydens die behandeling self ontstaan – deur onvoldoende behandeling, die pasiënt se versuim om die program behoorlik te volg, of die gebruik van middels van swak gehalte.<ref name="WHOfact" /> Verskeie grade van weerstand word onderskei. '''Rifampisienweerstandige TB''' (RR-TB) is weerstandig teen rifampisien; '''multi-middelweerstandige TB''' (MDR-TB) is weerstandig teen die twee doeltreffendste eerstelynmiddels, rifampisien en isoniasied; en '''uitgebreid middelweerstandige TB''' (XDR-TB) is weerstandig teen rifampisien, teen minstens een fluorokinoloon en teen minstens een verdere middel van groep A (bedakwilien of linesolied). Volgens die Wêreldgesondheidsorganisasie was 3,2 persent van alle nuwe TB-infeksies in 2023 wêreldwyd RR-TB of MDR-TB, af van 4,0 persent in 2015.<ref name="WHOfact" /> Die behandeling van MDR-TB verg tweedelynmiddels, wat oor die algemeen minder effektief, meer giftig en duurder is as die eerstelynmiddels; die behandeling het histories tussen 18 en 24 maande geduur. Sedert 2025 beveel die Wêreldgesondheidsorganisasie twee korter programme van ses maande en twee van nege maande aan wat almal mondelings geneem word. Die ses-maande-programme staan bekend as BPaLM (bedakwilien, pretomanied, linesolied en moksifloksasien) en BDLLfxC (bedakwilien, delamanied en linesolied saam met óf levofloksasien óf klofasimien).<ref name="WHOtreat" /> Die koste van dié behandeling is aansienlik hoër: in die Verenigde Koninkryk is die koste van 'n standaard-TB-behandeling in 2013 op £5 000 gestel, teenoor £50 000 tot £70 000 per geval vir MDR-TB. In lae-inkomstelande het MDR-TB 'n ernstige uitwerking op die gesinne van pasiënte, en 'n aansienlike deel van 'n huishouding se inkomste kan aan gesondheidsorg opgaan.<ref name="WHOfact" /> === Nakoming en ondersteuning === Dit kan vir pasiënte moeilik wees om die behandelingsprogram te volg: verskeie middels moet daagliks oor 'n lang tydperk geneem word, dikwels met onaangename newe-effekte. Die simptome verbeter dikwels vinnig, sodat pasiënte ophou om die medisyne te neem terwyl die infeksie nog aktief is. Die versuim om 'n kursus te voltooi, kan tot die ontstaan van middelweerstandige tuberkulose lei.<ref name="WHOfact" /> Openbare gesondheidsliggame beveel daarom aan dat pasiënte tydens die behandeling ondersteun word. Een vorm van ondersteuning is direk waargenome terapie, waar 'n gesondheidswerker toekyk hoe die pasiënt die middels sluk, persoonlik of aanlyn. Ander vorme sluit 'n toegewese gevallebestuurder, digitale monitering, gesondheidsvoorligting, berading en gemeenskapsondersteuning in.<ref name="WHOtreat" /> == Prognose == Tuberkulose is oor die algemeen geneesbaar met vinnige en toepaslike behandeling, maar kan dodelik wees indien dit onbehandeld bly. Die prognose hang af van faktore soos die stadium van die siekte, middelweerstand en die persoon se algemene gesondheid. Sonder behandeling sterf sowat twee derdes van die mense met aktiewe TB aan die siekte, gewoonlik binne drie jaar ná die diagnose.<ref name="WHOfact" /> Die vordering van 'n TB-infeksie tot openlike siekte vind plaas wanneer die basille die immuunstelsel se verweer oorkom en begin vermeerder. In sowat 1 tot 5 persent van die gevalle gebeur dit kort ná die aanvanklike infeksie, maar in die meeste gevalle ontstaan 'n latente infeksie sonder duidelike simptome. Oor 'n mens se leeftyd lei dié slapende basille in 5 tot 10 persent van die latente gevalle tot aktiewe tuberkulose, dikwels baie jare ná die infeksie.<ref name="WHOfact" /> Die risiko van heraktivering neem toe by mense wie se immuunstelsel verswak, byvoorbeeld deur bepaalde middels of deur 'n MIV-infeksie. By mense wat met sowel ''M. tuberculosis'' as MIV besmet is, styg die risiko van heraktivering tot 10 persent per jaar, en 'n gelyktydige MIV-infeksie vererger die prognose aansienlik: dit lei tot hoër sterftesyfers en swakker behandelingsuitkomste.<ref name="WHOfact" /> == Epidemiologie == [[Lêer:Tuberculosis rate per 100k population 2010-2023.png|duimnael|Die wêreldwye TB-syfer per 100 000 mense van 2010 tot 2023. Die skaduwees dui die 95 %-onsekerheidsintervalle aan.]] Die Wêreldgesondheidsorganisasie skat dat sowat 'n kwart van die wêreld se bevolking met ''M. tuberculosis'' besmet is, met nuwe infeksies in sowat 10,7 miljoen mense per jaar. Die meeste infeksies veroorsaak nie siekte nie, en 90 tot 95 persent daarvan bly sonder simptome.<ref name="WHOfact" /> Van die 10,7 miljoen mense wat in 2024 TB ontwikkel het, was 5,8 miljoen mans, 3,7 miljoen vroue en 1,2 miljoen kinders. Slegs 8,3 miljoen gevalle – sowat 78 persent van die beraamde totaal – is by die Wêreldgesondheidsorganisasie aangemeld, wat beteken dat meer as twee miljoen mense ongediagnoseer of onbehandeld gebly het. Die aantal gevalle het in 2024 vir die eerste keer in jare gedaal, van 10,8 miljoen in 2023, en die sterftes van 1,27 miljoen tot 1,23 miljoen. Die netto vermindering in die voorkoms van TB tussen 2015 en 2024 was egter net 12 persent en dié in die sterftes 29 persent, ver onder die mikpunte van 50 en 75 persent.<ref name="WHOreport2025">{{en}} {{cite web |title=Global tuberculosis report 2025 |publisher=[[Wêreldgesondheidsorganisasie]] |year=2025 |url=https://cdn.who.int/media/docs/default-source/global-tuberculosis-report-2025/global-tb-report-2025_factsheet.pdf |access-date=24 Augustus 2026}}</ref> Die verspreiding van tuberkulose is nie eweredig nie: dit is in lae- en middelinkomstelande gekonsentreer, met die grootste las in die Wêreldgesondheidsorganisasie se Suidoos-Asiatiese, Afrikaanse en Westelike Stille Oseaan-streke. Sowat 87 persent van alle nuwe gevalle kom in die 30 lande met die grootste las voor. [[Indië]] alleen verteenwoordig 25 persent van die wêreldwye gevalle, gevolg deur [[Indonesië]] (10 persent), die [[Filippyne]] (6,8 persent), [[China]] (6,5 persent) en [[Pakistan]] (6,3 persent) – dié vyf lande saam 55 persent van die wêreldtotaal.<ref name="WHOfact" /> Mense wat met MIV leef, is die belangrikste risikogroep: hulle is sowat twaalf keer meer geneig om aktiewe TB te ontwikkel, en TB is die grootste enkele oorsaak van sterftes onder hulle. Verder loop mense wat gereeld na lande met 'n hoë voorkoms reis of daar woon, inwoners en werknemers van digbewoonde plekke soos skuilings vir haweloses, gevangenisse en verpleeginrigtings, gesondheidswerkers en ondervoede mense 'n verhoogde risiko.<ref name="WHOfact" /> Die voorkoms wissel ook met ouderdom en geslag. TB kom wêreldwyd hoofsaaklik by mense van 15 jaar en ouer voor en mans word meer geraak as vroue. In lande met 'n lae las, soos Brittanje, Kanada en die Verenigde State, is die voorkoms onder mense van 65 en ouer deurgaans hoër as in ander ouderdomsgroepe, wat grootliks aan die heraktivering van vroeëre latente infeksies toegeskryf word. Inheemse bevolkings word wêreldwyd buite verhouding geraak: die syfer onder Australië se inheemse bevolking is meer as vier keer dié van ander in Australië gebore mense.<ref name="WHOfact" /> === Suid-Afrika === Suid-Afrika is een van die dertig lande met die grootste TB-las ter wêreld en een van agt lande wat vir meer as twee derdes van die wêreldwye las verantwoordelik is. In 2024 het 249 000 mense in Suid-Afrika TB ontwikkel, af van 270 000 in 2023 en 292 000 in 2022, en sowat 54 000 mense het daaraan gesterf – 29 000 van hulle mense wat ook met MIV geleef het en 25 000 MIV-negatiewe mense. Meer as die helfte van die TB-sterftes in die land is dus met MIV verbonde, en die aandeel TB-gevalle onder MIV-positiewe mense is die hoogste in die Wêreldgesondheidsorganisasie se Afrikaanse streek, waar dit in dele van Suider-Afrika 50 persent oorskry.<ref name="Spotlight2025">{{en}} {{cite news |title=54 000 TB deaths in SA in 2024, according to WHO |work=Spotlight |date=12 November 2025 |url=https://www.spotlightnsp.co.za/2025/11/12/54-000-tb-deaths-in-sa-in-2024-according-to-who/ |access-date=24 Augustus 2026}}</ref> Die mynbedryf speel 'n besondere rol in die Suid-Afrikaanse epidemie: [[silikose]] weens die inaseming van kwartsstof in die goudmyne verhoog die risiko van TB aansienlik, en die trekarbeidstelsel het die siekte oor die dekades wyd oor die streek versprei.<ref name="Spotlight2025" /> == Geskiedenis == [[Lêer:Mummy at British Museum.jpg|duimnael|links|170px|'n Egiptiese mummie in die Britse Museum – tuberkuleuse verval is in die werwelkolom gevind.]] Tuberkulose bestaan sedert die oudheid. Skeletoorblyfsels toon dat sommige voorhistoriese mense reeds 4 000 v.C. TB gehad het, en navorsers het tuberkuleuse verval in die werwelkolomme van [[Antieke Egipte|Egiptiese]] [[mummie]]s van 3000 tot 2400 v.C. gevind. Filogenetiese ontleding van DNS-lyne dui daarop dat die voorouers van die tuberkulosebakterie sowat 70 000 jaar gelede in Afrika by menslike gashere aangepas het en saam met migrerende mense oor die wêreld versprei het. [[Hippokrates]] beskryf omstreeks 400 v.C. ''phthisis'', en die Indiese Vedas verwys na ''yaksma'' – albei word oor die algemeen met tuberkulose gelykgestel.<ref name="Fitzgerald2019" /> === Identifikasie === [[Lêer:RobertKoch.jpg|duimnael|regs|150px|[[Robert Koch]] het die tuberkulosebasil ontdek.]] Hoewel Richard Morton die longvorm wat met tuberkels gepaardgaan al in 1689 as 'n patologie vasgestel het, is TB weens die verskeidenheid van sy simptome eers in die 1820's as 'n enkele siekte geïdentifiseer. Benjamin Marten het in 1720 vermoed dat tering deur mikrobes veroorsaak word wat deur mense wat naby mekaar woon, oorgedra word, en René Laennec het in 1819 verklaar dat tuberkels die oorsaak van longtuberkulose is. J. L. Schönlein het die naam "tuberkulose" (Duits: ''Tuberkulose'') in 1832 die eerste keer gepubliseer; die woord is uit die Latynse ''tuberculum'' ("klein swelling") gevorm, na die klein wit knoppies wat by lykskouings in die longe gevind is.<ref name="Fitzgerald2019" /> Jean Antoine Villemin het in 1865 aangetoon dat tuberkulose deur inenting van mense na diere en tussen diere oorgedra kan word. [[Robert Koch]] het die basil wat tuberkulose veroorsaak op 24 Maart 1882 geïdentifiseer en beskryf, en het in 1905 die [[Nobelprys vir Fisiologie of Geneeskunde]] daarvoor ontvang. Wêreldtuberkulosedag word jaarliks op 24 Maart gehou, die herdenking van Koch se aankondiging.<ref name="Fitzgerald2019" /> === Die ontwikkeling van behandelings === [[Lêer:Notice Do not spit - National Association for the Prevention of Tuberculosis Dublin Branch.jpg|duimnael|'n Openbare gesondheidsveldtog teen tuberkulose in Ierland, 1905.]] In Europa het die voorkoms van tuberkulose vroeg in die 17de eeu begin styg tot 'n hoogtepunt in die 19de eeu, toe dit byna 25 persent van alle sterftes veroorsaak het. In 1815 was een uit elke vier sterftes in Engeland aan "tering" toe te skryf, en teen 1918 het TB nog een uit elke ses sterftes in Frankryk veroorsaak. Die siekte het veral onder die stedelike armes voorgekom en wye openbare kommer gewek.<ref name="Fitzgerald2019" /> Hermann Brehmer het die eerste TB-sanatorium in 1859 in Görbersdorf in Silesië geopen. Nadat vasgestel is dat TB aansteeklik is, is dit in die 1880's in Brittanje 'n aanmeldbare siekte gemaak, veldtogte teen die spuug in openbare plekke het begin en die besmette armes is "aangemoedig" om sanatoriums binne te gaan wat na gevangenisse gelyk het. Selfs onder die beste omstandighede het sowat die helfte van dié wat 'n sanatorium binnegegaan het, binne vyf jaar gesterf. Koch het in 1890 'n gliserien-uittreksel van die basille as 'n "geneesmiddel" aangekondig en dit ''tuberkulien'' genoem; dit was nie effektief nie, maar is later suksesvol as 'n siftingstoets aangepas.<ref name="Fitzgerald2019" /> [[Lêer:Tuberculosis screening, 1940, Royal Navy Barracks, Chatham (IWM A 2008).jpg|duimnael|links|Matrose van die Britse vloot word vir tuberkulose gesif (1940).]] Koch het nie geglo dat bees- en menstuberkulose eenders is nie, wat die erkenning van besmette [[melk]] as 'n infeksiebron vertraag het; in die eerste helfte van die 20ste eeu is die risiko uit dié bron dramaties verminder deur die toepassing van [[pasteurisasie]]. Albert Calmette en Camille Guérin het in 1906 die eerste werklike sukses met immunisering behaal deur 'n verswakte beesstam te gebruik – die BCG-entstof, wat in 1921 die eerste keer op mense gebruik is maar eers ná die Tweede Wêreldoorlog wyd aanvaar is.<ref name="Fitzgerald2019" /> In 1946 het die ontwikkeling van die antibiotikum [[streptomisien]] 'n effektiewe behandeling en genesing van TB 'n werklikheid gemaak. Voor die koms van dié middel was die enigste behandeling chirurgies, waaronder die "pneumotoraks-tegniek" waarmee 'n besmette long doelbewus laat inval is om dit te "rus" en die letsels te laat genees. Teen die 1950's het die sterftesyfer in Europa met sowat 90 persent gedaal. Verbeterings in sanitasie, inenting en ander openbare gesondheidsmaatreëls het die syfers reeds voor die koms van streptomisien aansienlik begin verminder.<ref name="Fitzgerald2019" /> == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Tuberculosis|Tuberkulose}} * {{en}} [https://www.nicd.ac.za/diseases-a-z-index/tuberculosis-general/ ''Tuberculosis''] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/science/tuberculosis|title=Tuberculosis|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=17 Mei 2026}} {{Normdata}} [[Kategorie:Bakteriële siektes]] jkfyus1jrd1ii4cnkt543i3d1nk74e5 0 4187 2964920 2921408 2026-09-04T00:46:37Z ~2026-47900-00 213948 /* Sterftes */ 2.026: Gloria Steinem, Amerikaanse joernalis en aktivis (* 1934). 2964920 wikitext text/x-wiki {{SeptemberKalender}} '''2 September''' is die 245ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (246ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 120 dae. == Gebeure == <!-- Die konvensie is om teenwoordige tyd te gebruik --> * [[31 v.C.]] – Magte onder [[keiser Augustus]] (Octavianus) verslaan troepe onder [[Marcus Antonius]] en [[Cleopatra VII]] in die [[Slag van Actium]]. * [[1067]] – Stigting van [[Minsk]], tans die [[hoofstad]] van [[Belarus]] (voorheen bekend as Wit-Rusland). * [[1649]] – [[Pous Innocentius X]] se troepe vernietig die stad Castro. * [[1666]] – Die [[Londen#Die_Groot_Brand_van_1666|Groot Brand van Londen]] vind plaas. * [[1686]] – [[Pous Innocentius XI]] stel 28 nuwe kardinale aan, waaronder Giacomo de Angelis, aartsbiskop van Urbino. * [[1752]] – Die [[Verenigde koninkryk]] begin om die [[Gregoriaanse kalender]] te gebruik, amper twee eeue later as die meeste lande van [[Wes-Europa]]. * [[1870]] – Ná oorgawe in die Slag van Sedan word [[Frankryk]] se [[Napoléon III van Frankryk|keiser Napoleon III]] saam met sy leër [[Duitsland|Duitse]] krygsgevangenes. * [[1898]] – Troepe onder sir [[Horatio Kitchener]] verslaan [[Sudan]]ese magte in die "Slag van Omdurman" en vestig daarmee [[Verenigde Koninkryk|Britse]] oorheersing in Noordoos-[[Afrika]]. * [[1917]] – [[Eerste Wêreldoorlog]]: [[Manfred von Richthofen]], alias die ''Rooi Baron'', die suksesvolste vegvlieënier van dié oorlog, behaal sy sestigste sukses. * [[1940]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: Britse [[bomwerper]]s vlieg onwettiglik oor Switserse grondgebied. Die klein dorpie Au ([[Kanton St. Gallen]]) word gebombardeer. [[Switserland]] was neutraal tydens die Tweede Wêreldoorlog. * [[1944]] – Tweede Wêreldoorlog: [[Geallieerdes|Geallieerde troepe]] val [[België]] binne. * 1944 – Tweede Wêreldoorlog: [[Anne Frank]] en haar familie word op die laaste trein van Kamp Westerbork na [[Auschwitz]] geplaas. Drie dae later kom hulle daar aan. * [[1945]] – Die [[Tweede Wêreldoorlog]] kom amptelik tot 'n einde met die ondertekening van die [[Japan]]nese oorgawedokumente op die dek van die [[USS Missouri (BB-63)|USS ''Missouri'']]. * 1945 – [[Hồ Chí Minh]] verklaar [[Viëtnam|Noord-Viëtnam]] se onafhanklikheid van [[Frankryk]] en word dié land se eerste president. * [[1986]] – Die [[VSA]] kondig aan dat dit finansiële bystand aan [[Zimbabwe]] opskort na aanleiding van 'n woordvloed teen die VSA tydens 'n besoek van die voormalige president van die VSA, [[Jimmy Carter]] deur eerste minister [[Robert Mugabe]]. * [[1990]] – [[Transnistrië]] verklaar eensydig sy onafhanklikheid van die [[Sowjetunie]]. * [[1991]] – Die [[Republiek van Nagorno-Karabach]] verklaar sy onafhanklikheid van die Sowjetunie. == Geboortes == * [[905]] – [[Konstantyn VII van Bisantium|Konstantyn VII]] van [[Bisantium]] († [[959]]). * [[1814]] – Ds. [[Dirk van der Hoff]], onder meer ontwerper van die Transvaalse [[Vierkleur]] († [[1881]]). * [[1853]] – [[Wilhelm Ostwald]], Duitse [[chemikus]] en [[filosoof]] († [[1932]]). * [[1887]] – [[Willem de Mérode]], Nederlandse digter († [[1939]]). * [[1907]] – [[Harro Schulze-Boysen]], Duitse anti-Nazi weerstandaktivis († [[1942]]). * [[1933]] – [[Ahmed Kérékou]], Beninse politikus en twee keer president van dié land († [[2015]]). * [[1942]] – [[Eric de Kuyper]], [[Vlaminge|Vlaams]]-[[België|Belgiese]] [[skrywer]], kunskritikus, en eksperimentele filmregisseur. * [[1948]] – [[Christa McAuliffe]], Amerikaanse onderwyseres en [[ruimtevaarder]], sterf in [[Challenger-ramp]] († [[1986]]). * [[1952]] – [[Regardt van den Bergh]], Suid-Afrikaanse akteur en regisseur. * 1952 – [[Jimmy Connors]], Amerikaanse tennisspeler. * [[1966]] – [[Salma Hayek]], [[Meksiko|Meksikaans]]-Amerikaanse [[aktrise]], [[rolprent]]vervaardiger en [[Model|fotomodel]]. * 1966 – [[Olivier Panis]], Franse professionele renjaer. * [[1984]] – [[Jacques-Louis Potgieter]], Suid-Afrikaanse rugbyspeler. * [[1990]] – [[Marcus Ericsson]], [[Swede|Sweedse]] renjaer. == Sterftes == * [[1651]] – [[Kösem Sultan]], vrou van [[Ahmet I|Sultan Ahmet I]] (* [[1589]]). * [[1690]] – [[Johannes van Andel]], die negende predikant in diens van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] (* [[1662]]). * [[1857]] – [[Hinrich Lichtenstein]], Duitse [[geneesheer]], skrywer en [[botanikus]] (* [[1780]]). * [[1914]] – Sir [[John de Villiers, 1ste Baron de Villiers|John de Villiers]], Hoofregter van die [[Kaapkolonie]] en die eerste Hoofregter van die [[Unie van Suid-Afrika]] (* [[1842]]). * [[1937]] – [[Pierre de Coubertin]], Franse grondlegger van die moderne [[Olimpiese Spele]] (* [[1863]]). * [[1969]] – [[Hồ Chí Minh]] op 79-jarige ouderdom in [[Hanoi]], [[Viëtnam]] (* [[1890]]). * [[1973]] – [[J.R.R. Tolkien]], Engelse skrywer (* [[1892]]). * [[2001]] – [[Christiaan Barnard|Chris Barnard]], [[Suid-Afrika]]anse hartspesialis (* [[1922]]). * [[2016]] – [[Islam Karimof]], eerste president van [[Oesbekistan]] (* [[1938]]). * [[2020]] – [[Ettie Bierman]], Suid-Afrikaanse skrywer (* [[1941]]). * [[2026]] - Gloria Steinem, Amerikaanse joernalis en aktivis (* [[1934]]). == Vakansies, vierings en waarnemingsdae == {{commonskat|2 September}} * [[1945]] – [[Onafhanklikheidsdag]] in '''[[Viëtnam]]''' [[Kategorie:September]] je6mrp3dr1w0w7576tw6norshp4z7tb 0 4688 2964966 2941494 2026-09-04T07:55:43Z JMK 649 +kat, teksdetail 2964966 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Al Capone | bynaam = | beeld = Al Capone in 1930.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Al Capone in 1930 | geboortenaam = Alphonse Gabriel Capone | geboortedatum = [[17 Januarie]] [[1899]] | geboorteplek = [[Brooklyn]], [[New York (deelstaat)|New York]] | dood_datum = {{SDEO|1899|1|17|1947|1|25}} | sterfteplek = Palm Island, [[Florida]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} | beroep = Gangster, dranksmokkelaar, afperser, baas van Chicago Outfit | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = [[Rooms-Katolieke Kerk]] | huweliksmaat = Mae Capone | kinders = Albert Francis "Sonny" Capone (1918–2004) | webblad = | handtekening = Al Capone Signature.svg }} [[Lêer:AlCaponemugshotCPD.jpg|duimnael|links|Al Capone op 17 Junie 1931.]] '''Alphonse Gabriel Capone''' ([[17 Januarie]] [[1899]] – [[25 Januarie]] [[1947]]) was 'n berugte [[Amerikaanse]] bendeleier in die 1920's en 1930's, alhoewel daar klaarblyklik "tweedehandse meubelhandelaar" op sy visitekaartjie gestaan het. Vanweë ’n litteken op sy wang was hy ook as ''Scarface'' bekend.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Alphonse Capone is in Brooklyn ([[New York Stad]]) gebore, waar hy in kleindiefstal betrokke was en waar hy ook 'n snywond opgedoen het (vandaar sy bynaam). Hy het gedurende sy opgang in die kriminele wêreld na [[Chicago]] verhuis, waar hy bekend geword het as die stigter van die ''Chicago Outfit'', 'n familie in die [[Amerikaanse Mafia]].<ref name="The Outfit">Gus Russo. ''The Outfit: The Role of Chicago's Underworld in the Shaping of Modern America'', Bloomsbury VSA, 2002. {{ISBN|1-58234-279-2}}</ref> Hy is veral bekend vir sy aandeel in die 'St Valentine's Day Massacre' in Chicago, waar sewe lede van 'n ander bende koelbloedig op [[14 Februarie]] [[1929]] geskiet is. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Capone, Al}} [[Kategorie:Amerikaanse mafiosi]] [[Kategorie:Amerikaanse moordenaars]] [[Kategorie:Geboortes in 1899]] [[Kategorie:Sterftes in 1947]] [[Kategorie:Alcatraz-eiland]] [[Kategorie:Bendes]] dgmgrcjho1g3ijcrzeunavhhxvaquss 0 5772 2964807 2916817 2026-09-03T14:04:08Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ verwyder die sonder artikels 2964807 wikitext text/x-wiki {{NovemberKalender}} '''1 November''' is die 305ste dag van die jaar (306ste in [[Skrikkeljaar|skrikkeljare]]) in die [[Gregoriaanse kalender]], met nog 60 dae oor. == Gebeure == [[Lêer:Creation of Adam.jpg|duimnael|links|180px|Die skepping van Adam in die [[Sixtynse kapel]] uitgebeeld.]] * [[837]] – [[Pous Gregorius IV]] stel Allerheilige feesdag in. * [[1503]] – [[Pous Julius II]] volg [[Pous Pius III]] op as [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. * [[1512]] – Die [[plafon van die Sixtynse kapel]], deur [[Michelangelo]] geskilder, word vir die eerste keer aan die publiek ten toon gestel. * [[1521]] – Die [[Straat van Magellaan]], die seestraat net suid van die [[Suid-Amerika]]anse vasteland wat die [[Stille Oseaan|Stille-]] en die [[Atlantiese Oseaan|Atlantiese Oseane]] met mekaar verbind, word vir die eerste keer deur [[Ferdinand Magellaan]] deurvaar. * [[1604]] – Die tragedie van [[William Shakespeare]], [[Othello]], word vir die eerste keer by die [[Paleis van Whitehall]] in [[Londen]] opgevoer. * [[1610]] – [[Pous Paulus V]] verklaar Charles Borromeo heilig. * [[1611]] – Die romantiese komedie van William Shakespeare, ''[[The Tempest]]'', word vir die eerste keer by die Whitehall Paleis in [[Londen]] opgevoer. * [[1658]] – [[Pous Alexander VII]] verklaar Thomas van Villanova heilig. * [[1683]] – Die [[Groot-Brittanje|Britse]] kroonkolonie van [[New York]] word onderverdeel in 12 [[graafskap]]pe. * [[1745]] – [[Pous Benedictus XIV]] publiseer ''Vix Pervenit'' oor woekerwins en ander oneerlike wins. * [[1755]] – [[Lissabon]] in [[Portugal]] word vernietig deur ’n geweldige [[aardbewing]] en [[tsunami]]. Na raming het tussen sestig- tot negentigduisend mense gesterf. * [[1765]] – Die Britse Parlement vaardig die Seëlwet uit in die 13 kolonies om die [[Britse Koningkryk|Britse]] militêre aksies in [[Noord-Amerika]] te help finansier. * [[1800]] – Die [[President van die Verenigde State van Amerika|Amerikaanse president]], [[John Adams]], neem sy intrek in die presidensiële woning, alombekend as die [[Withuis]]. * [[1848]] – Die eerste mediese skool vir vroue (''Boston Female Medical School'') open in [[Boston]], [[Massachusetts]]. * [[1859]] – Sardinië-Frankryk en [[Oostenryk]] teken 'n vredesooreenkoms in [[Zürich]] * [[1861]] – [[Amerikaanse Burgeroorlog]]: Die President van die V.S.A., [[Abraham Lincoln]], stel George McClellan aan as bevelvoerder van die [[Verenigde State van Amerika|Unie]] weermag. Hy vervang Winfield Scott, reeds in gevorderde leeftyd. * [[1876]] – [[Nieu-Seeland]] se provinsiale regeringstelsel word gestaak. * [[1894]] – Die [[Rusland|Russiese]] Tsaar [[Aleksander III van Rusland|Aleksander III]] sterf en word deur sy seun [[Nikolaas II van Rusland|Nikolaas II]] opgevolg. * [[1902]] – By [[Glentana]] word 'n [[droogdok]] bo-op 'n skerp rots neergesit, die [[Doks van Glentana]]. * [[1914]] – [[Eerste Wêreldoorlog]]: Die [[Slag van Coronel]] vind plaas. Dit is die eerste Britse nederlaag van diè [[oorlog]]. * [[1918]] – Noord-Jemen word van die [[Ottomaanse Ryk]] onafhanklik. * [[1918]] – ’n Treinongeluk in [[New York Stad|New York]] eis die lewens van 93 mense. * [[1922]] – Die [[Ottomaanse Ryk]] kom tot ’n einde toe die laaste sultan, [[Mehmet VI]], abdikeer. * [[1943]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: Operasie Goodtime word van stapel gestuur met die Amerikaanse inval te Bouganville in die [[Solomon-eilande]]. * [[1950]] – Die NG gemeente [[Marondera]] as Marandellas in die huidige [[Zimbabwe]] gestig. * [[1950]] – [[Pous Pius XII]] verkondig die dogma van [[Maria]] se hemelopneming. * [[1950]] – Sluipmoordpoging van die [[Puerto Rico|Puerto Rikaanse]] nasionaliste Griselio Torresola en Oscar Collazo op die [[President van die Verenigde State]], [[Harry S. Truman]]. * [[1952]] – Operation Ivy: Die VSA se eerste suksesvolle [[Kernwapen|waterstofbomontploffing]] met die kodenaam “[[Ivy Mike|Mike]]” [“m” vir megaton], te Eniwetok-eiland op die [[Bikini-atol]] in die [[Stille Oseaan]]. * [[1954]] – Die Front de Libération Nationale begin die Algerynse Onafhanklikheidsoorlog teen [[Frankryk|Franse]] heerskappy, met guerrilla-aanvalle in verskeie dele van [[Algerië]]. * [[1955]] – ’n [[United Airlines]] [[Vliegtuig|DC-6B]] ontplof midde-in vlug en stort te Longmont, [[Colorado]] neer, met 44 insittendes wat te sterwe kom. * 1955 – Die [[Viëtnamoorlog]] breek tussen die Noord- en Suid-Viëtnamese weermagte uit. * [[1960]] – Die Amerikaanse president, [[John F. Kennedy]], stel sy idee van ’n vredeskorps bekend tydens sy verkiesingsveldtog. * [[1963]] – Die Arecibo-observatorium, met die wêreld se grootste [[radioteleskoop]], word amptelik in gebruik geneem in Arecibo, [[Puerto Rico]]. * [[1969]] – Na sewe jaar aan die bopunt van die gewildheidsleer, bereik [[Elvis Presley]] se liedjie ''Suspicious Minds'' die nommer een-posisie op ''Billboard Music'' se trefferlys. * [[1973]] – Watergateskandaal: Leon Jaworski word aangestel as die nuwe spesiale aanklaer vir die Watergate-ondersoek. * [[1981]] – [[Antigua en Barbuda]] verkry hulle onafhanklikheid van die [[Verenigde Koninkryk]] van Brittanje. * [[1993]] – Die Maastrichtverdrag tree in werking en die [[Europese Unie]] word amptelik gestig. * [[1998]] – Die Europese Hof vir Menseregte word ingestel. * 1998 – [[Proteas|Suid-Afrika]] wen die eindstryd van die [[Kampioenetrofee 1998|eerste Kampioenetrofee]] in [[Bangladesj]] met vier paaltjies teen [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]]. == Geboortes == * [[1672]] – [[Guillaume Chenu de Chalezac]], Franse avonturier († [[1731]]). * [[1835]] – Sir [[George Pomeroy Colley]], 'n Britse soldaat en Goewerneur van Natal, sterf tydens die [[Slag van Majuba]] († [[1881]]). * [[1855]] – [[Folkert Wilko Hesse]], Suid-Afrikaanse argitek van Nederlandse herkoms († [[1923]]). * [[1864]] – [[Prinses Elisabeth van Hesse-Darmstadt]], vrou van [[groothertog Sergei Aleksandrowitsj van Rusland]] († [[1918]]). * [[1867]] – Dr. [[Hendrik Petrus van der Merwe]], Afrikaanse kerkleier († [[1926]]). * [[1880]] – [[Alfred Wegener]], Duitse meteoroloog en geofisikus († [[1930]]). * [[1889]] – [[Mabel Jansen]], Suid-Afrikaanse opvoedkundige, joernalis, skrywer en politikus. († [[1979]]). * [[1895]] – [[Lewis Martin (akteur)|Lewis Martin]], Amerikaanse akteur († [[1974]]). * [[1929]] – [[Roy Dryburgh]], [[Suid-Afrika]] se agt-en-twintigste [[Springbokkaptein]] († [[2000]]). * [[1935]] – [[Gary Player]], Suid-Afrikaanse [[gholf]]speler. * 1935 – [[Dieter Gerhardt]], voormalige kommodoor in die Suid-Afrikaanse Vloot († [[2026]]). * [[1942]] – [[Marcia Wallace]], Amerikaanse aktrise († [[2013]]). * [[1948]] – [[Charles Picqué]], [[België|Belgiese]] politikus van die Franssprekende Sosialistiese Party. * [[1949]] – [[David Foster]], Kanadese musikant, musiekvervaardiger, komponis, liedjieskrywer en verwerker. * [[1950]] – [[Laurika Rauch]], Suid-Afrikaanse sangeres. * [[1962]] – [[Anthony Kiedis]], Amerikaanse sanger, liedjieskrywer en akteur (''[[Red Hot Chili Peppers]]''). * [[1972]] – [[Anrich Herbst]], Suid-Afrikaanse TV- en filmakteur. * [[1973]] – [[Aishwarya Rai]], bekroonde [[Indië|Indiese]] aktrise in [[Bollywood]]rolprente. * [[1999]] – [[Dillon Windvogel]], Suid-Afrikaanse filmakteur en danser. == Sterftes == * [[1783]] – [[Carolus Linnaeus]], [[Swede|Sweedse]] plantkundige en bioloog (* [[1741]]). * [[1903]] – [[Theodor Mommsen]], Duitse politikus, skrywer en ontvanger van die [[Nobelprys vir Letterkunde]], [[1902]] (* [[1817]]). * [[1904]] – [[Willem Bok|Willem Eduard Bok]], Transvaalse staatsekretaris, na wie [[Boksburg]] genoem is (* [[1846]]). * [[1918]] – [[Ewald Auguste Esselen]], Prokureur-generaal van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] (* [[1858]]). * [[1952]] – [[Dixie Lee]], Amerikaanse aktrise (* [[1911]]). * [[1956]] – [[Pietro Badoglio]], Italiaanse soldaat en staatsman (* [[1871]]). * 1956 – [[Gideon Brand van Zyl]], [[Suid-Afrika]]anse politikus en sewende [[Goewerneur-generaal van Suid-Afrika]] (1946–1950) (* [[1873]]). * [[1972]] – [[Ezra Pound]], Amerikaanse digter (* [[1885]]). * [[1979]] – Mamie Eisenhower, [[Eerste Dame]] van Amerika (* [[1896]]). * [[1982]] – [[James Broderick]], Amerikaanse akteur (* [[1927]]). * [[1985]] – [[Phil Silvers]], Amerikaanse akteur en komediant (* [[1911]]). * [[1991]] – [[Mary Ainslee]], Amerikaanse aktrise (* [[1919]]). * [[2003]] – [[Daishiro Yoshimura]], Japannese sokkerspeler (* [[1947]]). * [[2006]] – [[Adrienne Shelly]], Amerikaanse aktrise (* [[1966]]). * [[2015]] – [[Günter Schabowski]], DDR-politikus (* [[1929]]). * 2015 – [[Fred Thompson]], Amerikaanse akteur en politikus (* [[1942]]). * [[2016]] – [[Nico Carstens]], [[Suid-Afrika]]anse [[trekklavier]]speler, [[komponis]] en [[boeremusiek|boereorkesleier]] (* [[1926]]). * [[2017]] – [[Brad Bufanda]], Amerikaanse akteur (* [[1983]]). * [[2021]] – [[Nelson Freire]], Brasiliaanse klassieke pianis (* [[1944]]). == Vakansiedae == * Wêreldvegetariërdag * [[Rooms-Katolieke Kerk]] – Heilige dag van Verskuldiging, [[Allerheilige]]. * Vakansiedag in [[Spanje]], [[Italië]] en [[Kroasië]]. * Lá Samhna, die tradisionele eerste dag van die [[Winter]] in moderne [[Ierland]], sien ook [[Samhain]]. * [[Meksiko]] en die [[Verenigde State]] – Dag van die Dooies. {{Commonskat|1 November}} [[Kategorie:November]] q5lk8g6s1q4r2v1z95o9u5u4lz6gi3j 0 5905 2964938 2956394 2026-09-04T05:46:28Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964938 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Inglehart Values Map.svg|duimnael|250px|Politieke sienings verskil gemiddeld oor die nasies. 'n rekonstruksie van die Inglehart–Welzel Kultuur-kaart van die wêreld gebaseer op die World Values Survey.]] '''Politiek''' ([[Grieks]]: Πολιτικά ''politiká''; letterlik "van, vir, of met betrekking tot burgers") is die proses en metode van besluitneming vir groepe mense. Politiek is die versameling aktiwiteite wat verband hou met die neem van besluite in groepe, of ander vorme van magsverhoudinge tussen individue, soos die verspreiding van hulpbronne of status. Die akademiese studie van politiek word [[Politieke wetenskap]] (politikologie) genoem en is die ondersoek van politieke optrede, en bestudeer die verkry en toepassing van [[Mag (sosiale wetenskappe)|mag]], wat die afdwing van iemand se wil op 'n ander is. Dit kan positief gebruik word in die konteks van 'n 'politieke oplossing' wat kompromiegesind en nie-gewelddadig is<ref>{{Cite book|last=Leftwich, Aian.|title=What is politics? : the activity and its study|date=2015|publisher=Polity Press|isbn=978-0-7456-9852-6|pages=68|oclc=911200604}}</ref> of beskrywend as 'die kuns of wetenskap van die regering', maar het ook dikwels 'n negatiewe konnotasie.<ref name="HagueHarrop2013">{{cite book|author1=Hague|first=Rod|url=https://books.google.com/books?id=IUEdBQAAQBAJ&pg=PA1|title=Comparative Government and Politics: An Introduction|last2=Harrop|first2=Martin|date=2013|publisher=Macmillan International Higher Education|isbn=978-1-137-31786-5|page=1|access-date=25 Februarie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707194650/https://books.google.com/books?id=IUEdBQAAQBAJ&pg=PA1|archive-date=7 Julie 2019|url-status=live}}</ref> Die slawernyafskaffer Wendell Phillips het byvoorbeeld verklaar dat "ons nie politiek speel nie; anti-slawerny is geen grap vir ons nie." <ref>{{Cite book|last1=Johnston|first1=Alexander|url=https://archive.org/details/americanoration00unkngoog|page=[https://archive.org/details/americanoration00unkngoog/page/n251 233]|title=American Orations: V. The Anti-Slavery Struggle|year=1903|last2=Woodburn|first2=James Albert|publisher=G. P. Putnam and Sons.|orig-year=1903|via=Internet Archive}}</ref> Die begrip is op verskillende maniere gedefinieer, en verskillende benaderings het fundamenteel verskillende menings oor of dit moet uitgebreid of beperk, [[empiries]] of normatief gebruik word, en of konflik of samewerking daarvoor noodsaakliker is. 'n Verskeidenheid van metodes word in die politiek toegepas, wat die bevordering van eie politieke sienings onder mense insluit, onderhandeling met ander politieke onderdane, wette opstel en mag uitoefen, insluitend [[oorlog]]voering teen teëstanders.<ref name="Hammarlund1985">{{cite book|last=Hammarlund|first=Bo|url=https://books.google.com/books?id=BnRlAAAAIAAJ|title=Politik utan partier: studier i Sveriges politiska liv 1726–1727|publisher=Almqvist & Wiksell International|year=1985|page=8|access-date=25 Februarie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190703043410/https://books.google.com/books?id=BnRlAAAAIAAJ|archive-date=3 Julie 2019|url-status=live}}</ref><ref name="Brady2017">{{cite book|last=P. Brady|first=Linda|url=https://books.google.com/books?id=iNA3DwAAQBAJ&pg=PT47|title=The Politics of Negotiation: America's Dealings with Allies, Adversaries, and Friends|publisher=University of North Carolina Press|year=2017|isbn=978-1-4696-3960-4|page=47|access-date=25 Februarie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190702141049/https://books.google.com/books?id=iNA3DwAAQBAJ&pg=PT47|archive-date=2 Julie 2019|url-status=live}}</ref><ref name="HawkesworthKogan2013">{{cite book|author1=Hawkesworth|first=Mary|url=https://books.google.com/books?id=vXgKAgAAQBAJ&pg=PA299|title=Encyclopedia of Government and Politics: 2-volume Set|last2=Kogan|first2=Maurice|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-91332-7|location=London|page=299|access-date=25 Februarie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190702181253/https://books.google.com/books?id=vXgKAgAAQBAJ&pg=PA299|archive-date=2 Julie 2019|url-status=live}}</ref><ref name="Taylor2012">{{cite book|last=Taylor|first=Steven L.|url=https://books.google.com/books?id=CV281jLqLPgC&pg=PT130|title=30-Second Politics: The 50 most thought-provoking ideas in politics, each explained in half a minute|publisher=Icon Books Limited|year=2012|isbn=978-1-84831-427-6|page=130|access-date=25 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706214027/https://books.google.com/books?id=CV281jLqLPgC&pg=PT130|archive-date=6 Julie 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author1=L. Blanton|first=Shannon|url=https://books.google.com/books?id=_iVTCwAAQBAJ&pg=PA199|title=World Politics: Trend and Transformation, 2016–2017|last2=Kegley|first2=Charles W.|publisher=Cengage Learning|year=2016|isbn=978-1-305-50487-5|page=199|access-date=26 Februarie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190702151756/https://books.google.com/books?id=_iVTCwAAQBAJ&pg=PA199|archive-date=2 Julie 2019|url-status=live}}</ref> Politiek word op 'n wye verskeidenheid sosiale vlakke uitgeoefen, van klans en stamme van tradisionele samelewings, deur moderne plaaslike regerings, maatskappye en instellings tot soewereine state, tot op internasionale vlak. In moderne nasiestate vorm mense dikwels [[politieke party]]e om hul idees te verteenwoordig. Lede van 'n party stem dikwels in om dieselfde standpunt in te neem oor baie aangeleenthede en stem in om dieselfde wetswysigings en dieselfde leiers te steun. 'n [[Verkiesing]] is gewoonlik 'n kompetisie tussen verskillende partye. 'n Politieke stelsel is 'n raamwerk wat aanvaarbare politieke metodes binne 'n [[samelewing]] definieer. Die geskiedenis van politieke denke kan teruggevoer word na die vroeë oudheid, met kernwerke soos [[Plato]] se ''Republiek'', [[Aristoteles]] se ''Politica'', [[Chanakya]] se ''Arthashastra'' en ''Chanakya Niti'' (3de eeu vC), asook die werke van [[Konfusius]].<ref>{{Cite book|title=Political System and Change: A World Politics Reader|url=https://archive.org/details/politicalsystemc0000unse|date=1986|publisher=Princeton University Press|jstor=j.ctt7ztn7s}}</ref> == Etimologie == [[Lêer:Head of Aristotle.jpg|duimnael|regs|180px|[[Aristoteles]], wie se werk ''Politiká'' die woord "politiek" aan die Westerse tale gegee het]] Die woord ''politiek'' het sy oorsprong in die Griekse woord ''polis'', wat "stad" beteken. [[Aristoteles]] se klassieke werk ''Politiká'' – letterlik "die sake van die stede" – het die Antieke Griekse term ''politiká'' gebruik. In die middel van die 15de eeu is die titel van Aristoteles se werk in Vroegmoderne Engels as ''Polettiques'' weergegee, wat later ''politics'' geword het. Die enkelvoudsvorm ''politic'' is die eerste keer in 1430 in Engels aangeteken. Dit kom van die Middelfranse ''politique'', wat self van die Latynse ''politicus'' afgelei is – 'n verlatynsing van die Griekse ''politikós'', wat op sy beurt van ''polítes'' ("burger") en ''polis'' ("stad") kom. == Definisies == *Volgens Harold Lasswell is politiek 'wie kry wat, wanneer, hoe.'<ref>{{Cite book|last=Lasswell, Harold D. (Harold Dwight), 1902–1978.|title=Politics: who gets what, when how. : With postscript (1958).|year=1963|orig-year= 1958|publisher=World|oclc=61585455}}</ref> *Vir [[David Easton]] gaan dit oor 'die gesaghebbende verdeling van waardes vir 'n samelewing'.<ref>{{Cite book|last=Easton, David, 1917–|title=The political system : an inquiry into the state of political science|date=1981|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-18017-4|oclc=781301164}}</ref> Vir [[Vladimir Lenin]] is 'politiek' die mees gekonsentreerde uitdrukking van [[ekonomie]].'<ref>{{Cite book|last=Lenin, V. I.|title=Collected works. September 1903 – Desember 1904|date=1965|oclc=929381958}}</ref> *Bernard Crick het aangevoer dat "politiek 'n kenmerkende vorm van heerskappy is waardeur mense saam optree deur middel van geïnstitusionaliseerde prosedures om verskille op te los, uiteenlopende belange en waardes te versoen en openbare beleid te maak in die strewe na gemeenskaplike doelstellings."<ref>{{Cite book|last=Crick, Bernard, 1929–2008.|title=In defence of politics|date=1972|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-12064-3|oclc=575753}}</ref> *Volgens Adrian Leftwich: <blockquote> "Politiek bestaan uit alle aktiwiteite van samewerking, onderhandeling en konflik binne en tussen samelewings, waardeur mense die gebruik, produksie of verspreiding van menslike, natuurlike en ander hulpbronne organiseer tydens die produksie en reproduksie van hul biologiese en sosiale lewe."<ref>{{Cite book|last=Leftwich, Adrian.|title=What is politics? : the activity and its study|date=2004|publisher=Polity|isbn=0-7456-3055-3|oclc=1044115261}}</ref></blockquote> == Benaderings == Daar is verskillende maniere waarop die benadering van politiek gekonseptualiseer is. === Uitgebreid en beperk === Adrian Leftwich het die siening van die politiek gedifferensieer op grond van hoe uitgebreid of beperk hulle persepsie van wat as 'polities' beskou word.<ref>{{Cite book|title=What is politics? : the activity and its study|date=2004|publisher=Polity|others=Leftwich, Adrian.|isbn=0-7456-3055-3|location=Oxford|pages=14–15|oclc=56383081}}</ref> Die uitgebreide siening sien die politiek aanwesig oor die sfeer van menslike sosiale verhoudings, terwyl die beperkte siening dit tot sekere kontekste beperk. Op 'n meer beperkende manier kan politiek byvoorbeeld hoofsaaklik oor die konsep regeer beskou word,<ref>{{Cite book|title=What is politics? : the activity and its study|date=2004|publisher=Polity|others=Leftwich, Adrian.|isbn=0-7456-3055-3|location=Oxford|pages=23|oclc=56383081}}</ref> terwyl 'n [[Feminisme|feministiese]] perspektief kan argumenteer dat aspekte wat tradisioneel as nie-polities beskou word, inderdaad ook as politiek beskou moet word.<ref>{{Cite book|title=What is politics? : the activity and its study|date=2004|publisher=Polity|others=Leftwich, Adrian.|isbn=0-7456-3055-3|location=Oxford|pages=119|oclc=56383081}}</ref> Laasgenoemde posisie is vervat in die slagspreuk die persoonlike is polities, wat die onderskeid tussen private en openbare kwessies betwis. In plaas daarvan kan politiek gedefinieer word deur die gebruik van [[Mag (sosiale wetenskappe)|mag]], soos Robert A. Dahl aangevoer het.<ref>{{Cite book|last=Dahl, Robert A., 1915–2014.|title=Modern political analysis|date=2003|publisher=Prentice Hall|isbn=0-13-049702-9|pages=1–11|oclc=49611149}}</ref> === Moralisme en realisme === Sommige perspektiewe beskou politiek empiries as die uitoefening van mag, terwyl ander dit as 'n sosiale funksie met 'n normatiewe grondslag sien. Dié onderskeid word soms die verskil tussen politieke ''moralisme'' en politieke ''realisme'' genoem. Vir moraliste is politiek nou aan die [[etiek]] verbonde en bereik dit sy uiterste in [[Utopie|utopiese]] denke. Volgens [[Hannah Arendt]] was Aristoteles se siening dat "om polities te wees ... beteken het dat alles deur woorde en oorreding beslis word en nie deur geweld nie", terwyl Bernard Crick geskryf het dat politiek die manier is waarop vrye samelewings regeer word en dat ander vorme van heerskappy iets anders is. Vir realiste daarteenoor – onder wie [[Niccolò Machiavelli]], [[Thomas Hobbes]] en Harold Lasswell gereken word – weerspieël die ware aard van politiek die menslike begeerte om te heers en om eiebelang te bevorder eerder as enige moralisme. === Konflik en samewerking === Die agonisme voer aan dat politiek in wese op konflik tussen teenstrydige belange neerkom. Die politieke wetenskaplike Elmer Schattschneider het geskryf dat "aan die wortel van alle politiek die universele taal van konflik lê", terwyl die wese van politiek vir [[Carl Schmitt]] die onderskeid tussen "vriend" en "vyand" was. Dit staan in regstreekse teenstelling met die meer samewerkende sienings van Aristoteles en Crick. Die Ierse politieke wetenskaplike Michael Laver bied 'n gemengde siening tussen dié uiterstes: <blockquote>"Politiek gaan oor die kenmerkende mengsel van konflik en samewerking wat so dikwels in menslike interaksie voorkom. Suiwer konflik is oorlog. Suiwer samewerking is ware liefde. Politiek is 'n mengsel van albei."</blockquote> == Geskiedenis == === Voorgeskiedenis en vroeë state === Die vroeë menslike vorme van sosiale organisasie – bendes en stamme – het geen gesentraliseerde politieke strukture gehad nie en word soms staatlose samelewings genoem. In die antieke geskiedenis het beskawings nie duidelike grense gehad soos state vandag nie; hulle grense kan eerder as grensstreke beskryf word. Die vroeë dinastieke [[Sumer]] en die vroeë dinastieke [[Antieke Egipte|Egipte]] was die eerste beskawings wat hulle grense omskryf het. Tot in die 12de eeu het baie mense steeds in nie-staatlike samelewings gelewe, wat van betreklik gelykheidsgesinde bendes en stamme tot ingewikkelde en sterk gelaagde hoofmanskappe gestrek het. === Staatsvorming === Daar is verskeie teorieë oor vroeë staatsvorming wat probeer verklaar waarom die staat op sommige plekke ontstaan het en op ander nie, terwyl ander navorsers meen dat sulke veralgemenings nie help nie en dat elke geval op sy eie meriete beskou moet word. ''Vrywillige teorieë'' voer aan dat verskillende groepe mense uit 'n gedeelde rasionele belang saamgekom het om state te vorm. Dié teorieë konsentreer grootliks op die ontwikkeling van die landbou en die bevolkings- en organisatoriese druk wat daarop gevolg het. Een van die bekendste is die ''hidrouliese hipotese'', wat aanvoer dat die staat uit die noodsaak ontstaan het om grootskaalse besproeiingsprojekte te bou en te onderhou. ''Konflikteorieë'' beskou daarteenoor konflik en die oorheersing van een bevolking oor 'n ander as die sleutel tot staatsvorming: state het nie uit vrywillige ooreenkoms ontstaan nie, maar uit een of ander vorm van onderdrukking van een groep deur 'n ander, en sommige van dié teorieë sien oorlog as beslissend vir staatsvorming. === Die oudheid === Die eerste state van 'n soort was dié van die vroeë dinastieke Sumer en Egipte, wat onderskeidelik omstreeks 3000 v.C. uit die Urukperiode en die voordinastieke Egipte ontstaan het. Vroeë dinastieke Egipte was om die Nyl in die noordooste van Afrika gebou, met grense wat op die rivier en die oases gebaseer was, terwyl vroeë dinastieke Sumer in die suide van [[Mesopotamië]] gelê het, met grense wat van die Persiese Golf tot dele van die Eufraat en die Tigris gestrek het. Die Egiptiere, Romeine en Grieke was die eerste mense wat 'n politieke filosofie van die staat uitdruklik geformuleer en politieke instellings rasioneel geanaliseer het; voor hulle is state in terme van godsdienstige mites beskryf en geregverdig. Verskeie belangrike politieke vernuwings van die klassieke oudheid kom van die Griekse stadstate (''polis'') en die [[Romeinse Republiek]]. Die Griekse stadstate het voor die 4de eeu burgerregte aan hulle vrye bevolking toegeken, en in [[Athene]] is dié regte met 'n [[Atheense demokrasie|regstreeks demokratiese]] regeringsvorm gekombineer wat 'n lang nalewe in die politieke denke en geskiedenis sou hê. === Moderne state === [[Lêer:Eduskuntatalo 2 corrected 2020-03-23.jpg|duimnael|Die parlementsgebou in Helsinki. Verkose parlemente is een van die kenmerkende instellings van die moderne staat.]] Politieke wetenskaplikes beskou die Vrede van Wesfale (1648) as die begin van die moderne internasionale stelsel, waarin buitelandse moondhede hulle nie in 'n ander land se binnelandse sake behoort te meng nie. Die beginsel van nie-inmenging is in die middel van die 18de eeu deur die Switserse regsgeleerde Emer de Vattel uiteengesit, en state het die vernaamste institusionele rolspelers in 'n interstaatlike stelsel geword. Die Wesfaalse leer van state as onafhanklike rolspelers is in die 19de eeu deur die opkoms van die [[nasionalisme]] versterk, waarvolgens wettige state met ''nasies'' – groepe mense wat deur taal en kultuur verenig word – behoort saam te val. In Europa was die klassieke nie-nasionale state van die 18de eeu die veelvolkige ryke: die Oostenrykse Ryk, die koninkryk Frankryk, die koninkryk Hongarye, die [[Russiese Ryk]], die [[Spaanse Ryk]], die [[Ottomaanse Ryk]] en die [[Britse Ryk]]. Sulke ryke het ook in Asië, Afrika en Amerika bestaan; in die Moslemwêreld is ná die dood van Mohammed in 632 [[Kalifaat|kalifate]] gestig wat tot veelvolkige transnasionale ryke ontwikkel het. Die veelvolkige ryk was 'n [[absolute monargie]] wat deur 'n koning, keiser of sultan regeer is; die bevolking het aan baie volke behoort en baie tale gepraat, terwyl een volk oorheers het en sy taal gewoonlik dié van die staatsadministrasie was. 'n Paar van die kleiner state het oorleef, soos die onafhanklike vorstedomme [[Liechtenstein]], [[Andorra]] en [[Monaco]] en die republiek [[San Marino]]. Die meeste teorieë beskou die nasiestaat as 'n 19de-eeuse Europese verskynsel wat deur ontwikkelings soos staatsonderwys, massageletterdheid en die massamedia moontlik gemaak is, hoewel historici ook op die vroeë ontstaan van 'n betreklik verenigde staat en identiteit in [[Portugal]] en die [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande|Nederlandse Republiek]] wys. Navorsers soos Steven Weber, Michel Foucault en Jeremy Black voer aan dat die nasiestaat nie uit politieke vindingrykheid of blote toeval ontstaan het nie, maar 'n onbedoelde neweproduk van 15de-eeuse intellektuele ontwikkelings in die politieke ekonomie, die kapitalisme, die merkantilisme en die politieke geografie was, saam met die vooruitgang in kartografie. Sommige nasiestate, soos [[Duitsland]] en [[Italië]], het minstens gedeeltelik uit die politieke veldtogte van nasionaliste in die 19de eeu ontstaan; in albei gevalle was die gebied voorheen tussen ander, soms baie klein state verdeel. Liberale gedagtes oor vrye handel het 'n rol in die Duitse eenwording gespeel, wat deur 'n doeane-unie, die Zollverein, voorafgegaan is. Nasionale selfbeskikking was 'n kernaspek van die Amerikaanse president [[Woodrow Wilson]] se Veertien Punte, wat ná die [[Eerste Wêreldoorlog]] tot die ontbinding van [[Oostenryk-Hongarye]] en die Ottomaanse Ryk gelei het, terwyl die Russiese Ryk ná die burgeroorlog die [[Sowjetunie]] geword het. Dekolonisasie het daarna tot die ontstaan van nuwe nasiestate in die plek van veelvolkige ryke gelei. === Globalisering === [[Lêer:The pathway of regional integration or separation.png|duimnael|Die pad van streeksintegrasie of -skeiding]] Politieke globalisering het in die 20ste eeu deur interregeringsorganisasies en supranasionale unies begin. Die [[Volkebond]] is ná die Eerste Wêreldoorlog gestig en ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] deur die [[Verenigde Nasies]] vervang, waardeur verskeie internasionale verdrae gesluit is. Streeksintegrasie is deur politieke en fiskale unies soos die [[Afrika-unie]], ASEAN, die [[Europese Unie]] en [[Mercosur]] nagestreef, en internasionale instellings soos die Internasionale Strafhof, die Internasionale Monetêre Fonds en die Wêreldhandelsorganisasie funksioneer op internasionale vlak. == Politieke wetenskap == Die studie van politiek word die [[politieke wetenskap]] genoem. Dit bestaan uit talle onderafdelings, waarvan drie die belangrikste is: vergelykende politiek, [[internasionale verhoudinge]] en die [[politieke filosofie]]. Die vak is verwant aan en maak gebruik van die [[ekonomie]], die regte, die [[sosiologie]], die geskiedenis, die filosofie, die geografie, die [[sielkunde]], die [[antropologie]] en die neurowetenskappe. Vergelykende politiek is die wetenskap van die vergelyking van verskillende soorte grondwette, politieke rolspelers, wetgewers en verwante velde. Internasionale verhoudinge handel oor die interaksie tussen nasiestate sowel as interregerings- en transnasionale organisasies. Die politieke filosofie is meer gemoeid met die aard van politiek self en soek kennis oor onderwerpe soos geregtigheid, legitimiteit, vryheid en die regsgrondslae van antieke en moderne beskawings. == Politieke stelsel == [[Lêer:Systems view of politics.png|duimnael|'n Stelselsiening van politiek: eise en steun uit die samelewing word deur die politieke stelsel in besluite en beleid omskep]] === Regeringsvorme === Regeringsvorme kan op verskeie maniere geklassifiseer word. Die meeste regerings is óf [[Monargie|monargieë]] – ook konstitusionele monargieë – óf [[Republiek|republieke]], wat gewoonlik presidensieel, semi-presidensieel of parlementêr is. Republieke is die algemeenste regeringsvorm en monargieë kom in minder lande voor. 'n Ander model klassifiseer regimes volgens wie hulle regeer: 'n [[demokrasie]] is die heerskappy van baie, 'n [[oligargie]] die heerskappy van min en 'n [[outokrasie]] die heerskappy van een. [[Lêer:Map of unitary and federal states.svg|duimnael|Eenheidstate (blou) en federasies (groen) van die wêreld]] Wat die mate van vertikale integrasie betref, kan politieke stelsels van die minste tot die meeste geïntegreerd in [[Konfederasie|konfederasies]], [[Federasie|federasies]] en eenheidstate verdeel word. === Die staat === Al die bogenoemde regeringsvorme is variasies van dieselfde basiese politieke gemeenskap, die soewereine [[staat]]. [[Max Weber]] het die staat gedefinieer as 'n politieke entiteit wat 'n monopolie op geweld binne sy gebied het,<ref name="weber">{{de}} {{cite book |last=Weber |first=Max |title=Politik als Beruf |date=1919 |publisher=Duncker & Humblot |location=München en Leipzig}}</ref> terwyl die Montevideo-konvensie bepaal dat state 'n omskrewe gebied, 'n vaste bevolking, 'n regering en die vermoë om internasionale betrekkinge aan te knoop, moet hê. 'n Staatlose samelewing is 'n samelewing wat nie deur 'n staat regeer word nie. In sulke samelewings is daar min konsentrasie van gesag: die meeste gesagsposisies wat wel bestaan, het baie beperkte mag en word gewoonlik nie permanent beklee nie. Hoewel staatlose samelewings die norm in die menslike voorgeskiedenis was, bestaan daar vandag min van hulle en woon bykans die hele wêreldbevolking binne die jurisdiksie van 'n soewereine staat. Sommige politieke ideologieë beskou die staat as onwenslik: 'n kernbeginsel van die [[anargisme]] is die bepleiting van 'n samelewing sonder state, en in die [[Marxisme]] sou die staat in 'n na-kapitalistiese samelewing onnodig wees en mettertyd afsterf. === Grondwette === [[Grondwet|Grondwette]] is skriftelike dokumente wat die bevoegdhede van die verskillende regeringsgesagte omskryf en beperk. Naas die geskrewe grondwet bestaan daar ook die ongeskrewe grondwet, wat voortdurend deur die wetgewende en die regsprekende gesag geskryf word. Engeland het gedurende die Burgeroorlog die mode van geskrewe grondwette begin, maar dit ná die Restourasie laat vaar; dit is later deur die Amerikaanse kolonies ná hulle onafhanklikwording opgeneem, daarna deur [[Franse Rewolusie|Frankryk ná die Rewolusie]] en toe deur die res van Europa en die Europese kolonies. === Politieke kultuur === Die politieke kultuur beskryf hoe die kultuur die politiek beïnvloed. Elke politieke stelsel is in 'n bepaalde politieke kultuur ingebed. Volgens Lucian Pye se definisie is die politieke kultuur "die stel houdings, oortuigings en gevoelens wat orde en betekenis aan 'n politieke proses gee en wat die onderliggende aannames en reëls verskaf wat gedrag in die politieke stelsel bepaal". Vertroue is 'n belangrike faktor in die politieke kultuur, aangesien die peil daarvan die vermoë van die staat om te funksioneer bepaal. Postmaterialisme is die mate waarin 'n politieke kultuur hom met kwessies bemoei wat nie van onmiddellike fisiese of materiële belang is nie, soos [[menseregte]] en die omgewing. Godsdiens het eweneens 'n invloed op die politieke kultuur. === Politieke wanfunksie === Politieke wanfunksies sluit verlamming van die besluitnemingsproses en die onderdrukking van kiesers in. Politieke [[korrupsie]] is die gebruik van openbare mag vir onwettige private gewin en ondermyn die vertroue in die politieke stelsel. Die term "instaanpolitiek" verwys na politieke invloed en optrede wat deur instaanpartye (hoofsaaklik in die binnelandse politiek) of deur instaanoorloë (hoofsaaklik in die internasionale politiek) uitgeoefen word. Die woorde "politiek" en "polities" word ook soms afkeurend gebruik om politieke optrede aan te dui wat as oordrewe ywerig, teatraal of onopreg beskou word. == Vlakke van politiek == === Makropolitiek === Makropolitiek kan óf politieke kwessies beskryf wat 'n hele politieke stelsel raak, soos die nasiestaat, óf verwys na die wisselwerking tussen politieke stelsels, soos in die internasionale verhoudinge. Die wêreldpolitiek dek al die aspekte van politiek wat verskeie politieke stelsels raak, wat in die praktyk enige politieke verskynsel beteken wat oor nasionale grense strek; dit kan stede, nasiestate, multinasionale maatskappye, nieregeringsorganisasies of internasionale organisasies insluit. 'n Belangrike element hiervan is die internasionale verhoudinge: die verhoudinge tussen nasiestate kan vreedsaam wees wanneer dit deur [[diplomasie]] gevoer word, of gewelddadig, wat as [[oorlog]] beskryf word. State wat sterk internasionale invloed kan uitoefen, word supermoondhede genoem, terwyl minder magtige state streeks- of middelmoondhede genoem word. Die internasionale magstelsel word die wêreldorde genoem, wat deur die magsbalans bepaal word. Politiek binne die grense van 'n politieke stelsel word die binnelandse politiek genoem en sluit die meeste vorme van openbare beleid in, soos die sosiale beleid, die ekonomiese beleid en wetstoepassing, wat deur die staatsburokrasie uitgevoer word. === Mesopolitiek === [[Lêer:Women voter outreach 1935 English Yiddish.jpg|duimnael|'n Tweetalige pamflet in Engels en Jiddisj wat vroue in 1935 tot stemming aanmoedig]] Mesopolitiek beskryf die politiek van die tussenliggende strukture binne 'n politieke stelsel, soos nasionale [[Politieke party|politieke partye]] of politieke bewegings. 'n Politieke party is 'n politieke organisasie wat gewoonlik daarna streef om politieke mag binne die regering te verkry en te behou, meestal deur aan politieke veldtogte, opvoedkundige werk of protesoptrede deel te neem. Partye onderskryf dikwels 'n bepaalde [[ideologie]] of visie, wat deur 'n skriftelike program met bepaalde doelwitte ondersteun word. Die politieke partye binne 'n bepaalde stelsel vorm saam die partystelsel, wat na gelang van die mate van pluralisme 'n veelparty-, tweeparty-, oorheersende-party- of eenpartystelsel kan wees. Dit word deur die kenmerke van die politieke stelsel beïnvloed, veral deur die kiesstelsel. Volgens die wet van Duverger is stelsels waarin die kandidaat met die meeste stemme wen, geneig om tot tweepartystelsels te lei, terwyl stelsels van proporsionele verteenwoordiging eerder 'n veelpartystelsel skep.<ref name="duverger">{{en}} {{cite book |last=Duverger |first=Maurice |title=Political Parties: Their Organization and Activity in the Modern State |url=https://archive.org/details/bwb_P8-ACV-734 |date=1954 |publisher=Methuen |location=Londen}}</ref> === Mikropolitiek === Mikropolitiek beskryf die optrede van individuele rolspelers binne die politieke stelsel, wat dikwels as politieke deelname beskryf word. == Politieke waardes == === Demokrasie === [[Demokrasie]] is 'n stelsel om konflik te verwerk waarin die uitkomste van die deelnemers se optrede afhang, maar waarin geen enkele mag beheer wat gebeur of wat die uitkoms is nie. Dié onsekerheid oor uitkomste is inherent aan die demokrasie: dit dwing alle magte om hulle belange telkens opnuut te probeer verwesenlik en dra mag van groepe mense na stelle reëls oor. Onder moderne politieke teoretici is daar drie mededingende opvattings van demokrasie, naamlik die aggregatiewe, die beraadslagende en die radikale opvatting. Die teorie van ''aggregatiewe demokrasie'' hou vol dat die doel van demokratiese prosesse is om die voorkeure van burgers te bepaal en dit saam te voeg om vas te stel watter beleid die samelewing moet aanvaar; deelname behoort dus hoofsaaklik op stemming te konsentreer. Verskillende variante bestaan. Onder ''minimalisme'' is demokrasie 'n regeringstelsel waarin burgers aan spanne politieke leiers die reg gee om in periodieke verkiesings te regeer; volgens dié opvatting kan en behoort burgers nie self te "regeer" nie, omdat hulle oor die meeste kwessies nie duidelike of goed gefundeerde sienings het nie. [[Joseph Schumpeter]] het dié standpunt in sy boek ''Capitalism, Socialism, and Democracy'' die bekendste gestel.<ref name="schumpeter">{{en}} {{cite book |last=Schumpeter |first=Joseph |title=Capitalism, Socialism and Democracy |url=https://archive.org/details/capitalismsocial0000jose_t8x4 |date=1942 |publisher=Harper & Brothers |location=New York}}</ref> Volgens die teorie van direkte demokrasie behoort burgers daarenteen self, en nie deur verteenwoordigers nie, oor wetgewende voorstelle te stem. Anthony Downs het aangevoer dat ideologiese politieke partye nodig is om as bemiddelaars tussen die individu en die regering op te tree.<ref name="downs">{{en}} {{cite book |last=Downs |first=Anthony |title=An Economic Theory of Democracy |url=https://archive.org/details/economictheoryof00down |date=1957 |publisher=Harper & Row |location=New York}}</ref> Robert A. Dahl voer aan dat die grondbeginsel van demokrasie is dat elke persoon in 'n politieke gemeenskap by bindende gesamentlike besluite daarop geregtig is dat sy of haar belange gelyke oorweging geniet. Hy gebruik die term ''poliargie'' vir samelewings waarin daar 'n bepaalde stel instellings en prosedures bestaan wat na sulke demokrasie lei, waarvan gereelde vrye en oop [[Verkiesing|verkiesings]] die belangrikste is.<ref name="dahl-polyarchy">{{en}} {{cite book |last=Dahl |first=Robert A. |title=Polyarchy: Participation and Opposition |url=https://archive.org/details/polyarchypartici0000dahl |date=1971 |publisher=Yale University Press |location=New Haven}}</ref> Sulke prosedures skep egter nie noodwendig 'n volle demokrasie nie: armoede kan byvoorbeeld politieke deelname verhinder. Die ''beraadslagende demokrasie'' berus op die gedagte dat 'n demokratiese besluit slegs legitiem is as dit deur egte beraadslaging voorafgegaan word en nie bloot deur die samevoeging van voorkeure by die stembus nie. Egte beraadslaging is beraadslaging wat vry is van die verwringings van ongelyke politieke mag, soos mag wat uit ekonomiese rykdom of die steun van belangegroepe verkry is. === Gelykheid === Gelykheid is 'n toestand waarin alle mense binne 'n bepaalde samelewing dieselfde sosiale status het, veral wat sosio-ekonomiese status betref, met inbegrip van die beskerming van [[menseregte]] en menswaardigheid sowel as toegang tot bepaalde sosiale goedere en dienste. Sosiale gelykheid vereis dat daar geen wetlik afgedwonge klasse- of kastegrense is nie en dat daar nie op grond van 'n onvervreembare aspek van iemand se identiteit gediskrimineer word nie; daarvoor is gelyke geregtigheid voor die wet en gelyke geleenthede nodig. === Die politieke spektrum === [[Lêer:Political Compass standard model.svg|duimnael|Een model van die politieke spektrum met twee asse: ekonomies (links–regs) en maatskaplik (outoritêr–libertaries)]] 'n Algemene manier om politiek te verstaan, is deur die links-regs-spektrum, wat van die [[Links (politiek)|linkervleuel]] deur die sentrum na die [[Regs (politiek)|regtervleuel]] strek. Dié klassifikasie is betreklik nuut en dateer uit die [[Franse Rewolusie]], toe die lede van die Nasionale Vergadering wat die republiek, die gewone mense en 'n sekulêre samelewing gesteun het, aan die linkerkant gesit het en die ondersteuners van die monargie, aristokratiese voorregte en die kerk aan die regterkant. Vandag is die linkerkant oor die algemeen progressief en soek dit sosiale vooruitgang; die uiterste linkervleuel steun geneig revolusionêre middele om dit te bereik, met ideologieë soos die [[kommunisme]] en die [[Marxisme]], terwyl die sentrum-links meer hervormingsgesinde benaderings soos die [[sosiale demokrasie]] bepleit. Die regterkant word oor die algemeen deur die [[konserwatisme]] gedryf, wat wil bewaar wat dit as die belangrike elemente van die samelewing beskou, soos wet en orde, beperkte regering en die handhawing van individuele vryhede. Die uiterste regtervleuel gaan verder en verteenwoordig dikwels 'n reaksionêre wending téén vooruitgang; voorbeelde van sulke ideologieë is die [[fascisme]] en die nasionaal-sosialisme. Volgens Norberto Bobbio, een van die vernaamste uitleggers van dié onderskeid, glo die linkerkant dat sosiale ongelykheid uitgeroei moet word omdat dit oneties of onnatuurlik is, terwyl die regterkant die meeste sosiale ongelykheid as die gevolg van onuitwisbare natuurlike ongelykhede beskou en pogings om sosiale gelykheid af te dwing as utopies of outoritêr sien.<ref name="bobbio">{{en}} {{cite book |last=Bobbio |first=Norberto |title=Left and Right: The Significance of a Political Distinction |url=https://archive.org/details/leftrightsignifi0000bobb |date=1996 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago}}</ref> Sommige ideologieë, veral die Christen-demokrasie, beweer dat hulle links en regs kombineer. Bewegings wat beweer of beweer het dat hulle bo die links-regs-verdeling staan, sluit die Italiaanse ''Terza Posizione'' en die Peronisme in Argentinië in. === Vryheid === Politieke [[vryheid]] is die sentrale begrip in die Westerse geskiedenis en politieke denke en een van die belangrikste kenmerke van demokratiese samelewings. Dit word dikwels omskryf as die afwesigheid van dwang: 'n toestand waarin 'n individu nie deur die politieke mag van 'n ander tot optrede verplig word nie. Die spanning tussen die [[outoritarisme]] – wat gesag en orde bo persoonlike vryheid stel – en die libertarisme, wat die individuele vryheid so groot as moontlik wil maak, vorm een van die hoofasse waarlangs politieke standpunte vergelyk word. == Sien ook == * [[Politieke wetenskap]] * [[Politieke filosofie]] * [[Politieke party]] * [[Demokrasie]] * [[Regering]] * [[Staat]] * [[Verkiesing]] * [[Ideologie]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * {{Wikt-inlyn|politiek}} {{Geesteswetenskappe}} {{Normdata}} [[Kategorie:Politiek| ]] aff9p2at8ae1twnroblqdrmpq6ablrb 0 7501 2964897 2963406 2026-09-03T21:31:25Z Jcb 223 2964897 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Koninkryk Noorweë |volle_naam = <small>''Kongeriket Norge'' ([[Bokmål]])<br />''Kongeriket Noreg'' ([[Nynorsk]])<br />''Norgga gonagasriika'' ([[Noord-Samies]])<br />''Vuona gånågisrijkka'' ([[Lule-Samies]])<br />''Nöörjen gånkarïjhke'' ([[Suid-Samies]])</small> |algemene_naam = Noorweë |beeld_vlag = Flag of Norway.svg |beeld_wapen = Coat of Arms of Norway.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Europe-Norway.svg |leuse = <br />''Alt for Norge / Noreg''<br /><small>''([[Noors]] vir: "Alles vir Noorweë")''</small><br />'''Eidsvoll-gelofte (1814)''':<br />''Enig og tro til Dovre faller''<br />''Einig og tru til Dovre fell''<br /><small>''([[Noors]] vir: "Verenig en lojal totdat die berge van Dovre verkrummel")''</small> |volkslied = ''[[Ja, vi elsker dette landet]]''<br /><small>''(Noors vir: "Ja, ons is lief vir hierdie land")''</small><br /><center>[[Lêer:Norway (National Anthem).ogg]]</center><br />''Koninklike Volkslied: [[Kongesangen]]''<br /><small>''(Noors vir: "Koningslied")''</small><br /><center>[[Lêer:Norway (National Anthem).ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Noors]] ([[Bokmål]] en [[Nynorsk]]) • [[Samies]] ([[Noord-Samies]], [[Lule-Samies]] en [[Suid-Samies]])<ref>{{no}} {{cite web |url=https://snl.no/språk_i_Norge |title=Språk i Norge – Store norske leksikon |date=22 Mei 2019 |accessdate=28 Augustus 2026}}</ref><ref>{{no}} {{cite web |url=https://www.regjeringen.no/no/dokumenter/stmeld-nr-35-2007-2008-/id519923/sec4 |title=St.meld. nr. 35 (2007–2008) |publisher=Kultur- og kirkedepartementet |date=27 Junie 2008 |accessdate=28 Augustus 2026}}</ref> |hoofstad = [[Oslo]] {{Koördinate|59|56|N|10|41|O}} |latd = 59 |latm = 56 |latNS = N |longd = 10 |longm = 41 |longEW = O |grootste_stad = [[Oslo]] |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />[[grondwetlike monargie]] |leiertitels = <br />• [[Monarg]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Haakon VIII]]<br />[[Jonas Gahr Støre]] |oppervlak_rang = 61^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 385&nbsp;207<ref>{{no}} {{cite web |url=https://www.kartverket.no/til-lands/fakta-om-norge |title=Arealstatistics for Norway 2019 |publisher=Kartverket, mapping directory for Norway |date=20 Desember 2019 |accessdate=28 Augustus 2026}}</ref> |oppervlakmi² = 148&nbsp;729 |persent_water = 5,32 (2015)<ref>{{en}} {{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|title=Surface water and surface water change|publisher=[[OESO]]|accessdate=28 Augustus 2026}}</ref> |bevolking_skatting = 5&nbsp;636&nbsp;904<ref name="ssbf">{{no}} {{cite web |url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning |title=Population, 2026-08-19 |publisher=Statistiek Noorweë |date=19 Augustus 2026 |accessdate=28 Augustus 2026}}</ref> |bevolking_skatting_jaar = 2026 |bevolking_rang = 116^de |bevolking_sensus = |bevolking_sensus_jaar = |bevolkingsdigtheid = 14,6 |bevolkingsdigtheidmi² = 37,9 |bevolkingsdigtheidrang = 224^ste |BBP_PPP = $630,509&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=142&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2025&ey=2027&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=Norway |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=28 Augustus 2026}}</ref> |BBP_PPP_rang = 49^ste |BBP_PPP_jaar = 2026 |BBP_PPP_per_kapita = $111&nbsp;405<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 5^de |BBP = $520,593&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 30^ste |BBP_jaar = 2026 |BBP_per_kapita = $91&nbsp;984<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 6^de |onafhanklikheidstipe = Vorming |onafhanklikheidsgebeure = • Vereniging<br />• Ou Noorse Koninkryk<br />• [[Kalmarunie]]<br />• Denemarke-Noorweë<br />• Noorse Herstigting<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.regjeringen.no/en/the-government/previous-governments/the-establishing-of-the-norwegian-state/id410040/ |title=The Re-establishing of a Norwegian State |publisher=regjeringen.no |date=5 Julie 2020 |accessdate=5 Julie 2020}}</ref><br />• Eerste grondwet<br />• Swede-Noorweë<br />• Opskorting van Unie met Swede |onafhanklikheidsdatums = <br /><br />[[872]]<br />[[1263]]<br />[[1397]]–[[1523]]<br />[[1524]]–[[1814]]<br />[[25 Februarie]] [[1814]]<br />[[17 Mei]] [[1814]]<br />[[1814]]–[[1905]]<br />[[7 Junie]] [[1905]] |MOI = {{wins}} 0,970<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=28 Augustus 2026}}</ref> |MOI_rang = 2^de |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 23,7<ref>{{en}} {{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=Eurostat |accessdate=28 Augustus 2026}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2025 |Gini_kategorie = {{kleur|#090|laag}} |geldeenheid = [[Noorse kroon|Kroon]] |geldeenheid_kode = NOK |land_kode = NO |tydsone = MET |utc_afwyking = [[UTC+01:00|+01]] |tydsone_somer = MEST |utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+02]] |internet_domein = [[.no]] |skakelkode = 47 |voetskrif = }} '''Noorweë''' ([[Bokmål]]: ''Norge'', {{Audio|No-Norge.oga|luister}}; [[Nynorsk]]: ''Noreg'', {{Audio|No-Noreg.oga|luister}}; [[Noord-Samies]]: ''Norga''; [[Lule-Samies]]: ''Vuodna''; [[Suid-Samies]]: ''Nöörje''), amptelik die '''Koninkryk Noorweë''' (Bokmål: ''Kongeriket Norge''; Nynorsk: ''Kongeriket Noreg''; Noord-Samies: ''Norgga gonagasriika''; Lule-Samies: ''Vuona gånågisrijkka''; Suid-Samies: ''Nöörjen gånkarïjhke''), is 'n [[Noord-Europa|Noord-Europese]] land. Dit is in die weste van die [[Skandinawiese Skiereiland]] geleë en strek oor 'n afstand van meer as 1&nbsp;600 kilometer van die Noordkaap na Lindesnes in die suide. Dit grens in die Arktiese noorde aan die [[Rusland|Russiese Federasie]] en [[Finland]], en vanaf [[Lapland]] in die noorde tot by die [[Skagerrak]] in die suide aan [[Swede]]. [[Lêer:Satellite image of Norway in February 2003.jpg|duimnael|links|'n Satellietbeeld van die vastelandse Noorweë in die winter van 2003]] By sy wydste punt strek die land oor 'n afstand van sowat 430 kilometer in wes-oostelike rigting, terwyl die Arktiese hawestad [[Narvik]] slegs agt kilometer van die Sweedse grens af lê. Sowat 'n derde van die land lê binne die Noordpoolsirkel, maar trek in klimatiese opsig voordeel uit die warm [[Golfstroom]] se matigende effek: Die seehawens van die Arktiese kuslyn soos [[Hammerfest]] en Kirkenes bly in die meeste winters ysvry. Noorweë is die sesde grootste land in Europa, maar ook een van sy ylbevolkstes met slegs 14 inwoners per vierkante kilometer. Die bevolking is oneweredig oor die land versprei, met groot konsentrasies in die kusgebiede van Suid- en Wes-Noorweë. Die hoofstad van Noorweë is [[Oslo]]. Ander belangrike stede is [[Bergen]], [[Trondheim]] en [[Stavanger]]. Hierdie vier stedelike sentra behels sowat 'n kwart van die Noorse bevolking, terwyl groot dele van die sentrale berggebiede en die noordelike landsdele ongerep en byna onbewoon is. Noorweë is 'n [[grondwetlike monargie]]. Die huidige koning is [[Haakon VIII]] en die eerste minister is [[Jonas Gahr Støre]]. Noorweë was 'n selfstandige koninkryk van die 9de eeu tot 1397, waarna dit in die [[Kalmarunie|Unie van Kalmar]] opgeneem is saam met [[Denemarke]] en Swede. Toe Swede in 1521 die Unie verlaat het, het Noorweë 'n provinsie van Denemarke geword. Dit het onder Deense gesag gebly tot dit in 1814 in Sweedse hande oorgegaan het. Noorweë het daarmee 'n eie grondwet en meer selfbestuur gekry. In 1905 het Noorweë weer 'n onafhanklike staat met koning [[Haakon VII van Noorweë|Haakon VII]] as staatshoof geword. In teenstelling met sy buurlande Swede en Finland het Noorweë nie by die [[Europese Unie]] aangesluit nie, maar is nogtans 'n lidstaat van die [[NAVO|Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie]] (NAVO). Die samewerking met ander [[Skandinawië|Skandinawiese]] lande in die [[Nordiese Raad]] is veral op sosiale welvaart en opvoeding gemik. Noorweë se geskiedenis en tradisionele bedrywe weerspieël sy verbintenis met die see. Sowat 1&nbsp;000 jaar gelede het [[Wikings|Wiking]]-seevaarders uit Noorweë die noordelike oseane verken en nedersettings langs die kuslyne van Brittanje, [[Ysland]], [[Groenland]] en selfs [[Noord-Amerika]] gestig. Vissery, skeepsbou en skeepvaart het sindsdien 'n belangrike ekonomiese rol gespeel, en die land beskik nog steeds oor 'n groot handelsvloot. Volgens die [[Menslike Ontwikkelingsindeks]] (MOI), wat jaarliks deur die [[Verenigde Nasies]] se Ontwikkelingsprogram uitgegee word, behoort Noorweë tot die lande met die hoogste lewenskwaliteit.<ref>{{no}} {{cite web |url=http://www.gonorway.no/norway/articles/about_norway/2/index.html |title=Facts about Norway |publisher=gonorway.com |accessdate=19 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219191310/http://www.gonorway.no/norway/articles/about_norway/2/index.html |archive-date=19 Desember 2007}}</ref> == Etimologie == [[Lêer:Ohthere.jpg|duimnael|links|Eerste stel van Ohthere se Oudengelse rekening, wat vertaal as: "Ohthere het aan sy heer koning Ælfrede gesê dat hy noord van alle Noorweërs woon"]] [[Lêer:Nordkap um Mitternacht.jpg|duimnael|Noorweë se Noordkaap is die noordelikste punt van Europa]] [[Lêer:Nicolò Zeno, Girolamo Ruscelli. Septenirionalivm Partivm Nova Tabvla. ca.1599.jpg|duimnael|'n [[Ysland]]se kaart van [[Noord-Europa]] uit die jaar 1599]] Na die seeroete vanaf Karmøy en verder noordwaarts is vroeër verwys as ''Norðrvegr'' of "Roete na die Noorde". Hierdie benaming, wat oorspronklik deur Gote en [[Dene]] gebruik is, het net soos ''Vestrvegr'', ''Austrvegr'' of ''Suðrvegr'' geleidelik tot 'n geografiese naam vir die gebied ontwikkel wat ook in tale soos [[Engels]], [[Duits]] en [[Frans]] gebruik is om na die Wes-Skandinawiese land te verwys. Op 'n later tydstip is die skeepsroete se naam gebruik om na die land te verwys wat aan die oostelike kant geleë was. Dit is nie presies bekend wanneer ''Østlandet'' gebruik is om na die land langs die ''Norðrvegr'' te verwys nie, aangesien hierdie gebied in die 12de eeu meestal aan die Deense konings belastingpligtig was. In Ottar se verslag vir die Engelse koning [[Alfred die Grote|Alfred]], wat omtrent 880 geskryf is, word die terme ''Norðweg'' en ''Norðmannaland'' gebruik.<ref>{{no}} {{cite web |url=https://tv.nrk.no/serie/nomino/DVFJ63000615/sesong-2/episode-6#t=22m18s |title=Nomino 6:6 |work=Nomino |publisher=[[NRK]] |date=4 Oktober 2016 |accessdate=5 Oktober 2016}}</ref><ref>{{no}} {{cite web |url=http://forskning.no/historie-sprak/2016/02/sar-tvil-om-norges-opphav |title=Sår tvil om Norges opphav |publisher=Forskning.no for Universitetet i Agder |date=29 Februarie 2016 |accessdate=5 Oktober 2016}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Dagfinn Skre |title=Rulership in 1st to 14th century Scandinavia |publisher=De Gruyter |date=2020 |pages=3, 5–10 |url=https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/23221 |hdl=20.500.12657/23221 |accessdate=5 Oktober 2016}}</ref> Die rune-inskrifte op een van die Deense Jelling-stene, wat omstreeks 980 ontstaan het, gebruik die akkusatief ''Nuruiak'' wat van die nominatief ''Norvegh'' afgelei is. [[Middeleeue|Middeleeuse]] Yslandse handskrifte verwys na die land as ''Noreg(h)r'' of ''Norveg(h)r''. In die 14de eeu is die naam saamgetrek tot die nominatief-vorms ''Noreg(h)e'', ''Norig(h)e'' en ''Norg(h)e''. Ná hierdie eeu het nominatiewe soos ''Norie'' en ''Nories'' ontstaan waarby die ''i'' as 'n j-klank uitgespreek is (soos in die huidige Sweedse benaming vir Noorweë). Vanaf 1450 kom die variant ''Noreg(h)'' nog skaars voor, terwyl ''Norg(h)e'' ál meer gebruiklik raak, as 'n gevolg van die nasionale gemeenskap [[Denemarke-Noorweë]] en dus die invloed van die [[Deens]]e taal. Ivar Aasen het die dialektiese vorm ''Norig'' gebruik toe hy in die 19de eeu die Noorse skryftaalvariant [[Nynorsk|Landsmål]] geskep het. In 1917 het die variante ''Norig'' en ''Noreg'' gelyke status in Landsmål gekry, maar met die spellingshervorming van 1938 het ''Noreg'' die eenheidsvorm in [[Nynorsk]] geword. In [[Bokmål]] en Riksmål was ''Norge'' steeds die enigste woordvorm. == Geografie == === Geologie === [[Lêer:Trollryggen and Trollveggen from Litlefjellet, 2013 June.jpg|duimnael|Die hoogste vertikale rotswand in Europa, Trollveggen en Trollryggen oor die rivier Rauma in die vallei van Romsdalen]] Die landmassa van Noorweë is in geologiese opsig baie oud – die bergreekse van die land is reeds meer as 400 miljoen miljoen jaar gelede, teen die einde van die geologiese Siluur- en die begin van die Devoon-tydperk, aan die westelike kant van die Baltiese Skild gevorm. Hierdie bergvorming of orogonese het deel uitgemaak van die Kaledoniese bergvorming wat na die Latynse naam vir sy uitgangspunt [[Skotland]] (''Caledonia'') vernoem is.<ref>{{de}} Galli, Max en Johannes Holzleiter: ''Norwegen''. Augsburg: Weltbild 2008, bl. 18</ref> Die [[Skandinawiese bergreeks]] loop oor 'n afstand van byna 1&nbsp;700 kilometer deur die land, en tussen Kaap Lindesnes teen die 57ste noordelike breedtegraad in die suide tot by die Noordkaap teen die 71ste [[breedtegraad]] in die noorde is die grootste deel van hierdie bergreeks op Noorse gebied geleë – waaronder die hoogste bergspitse in Noord-Europa: Galdhøppigen (2&nbsp;469 meter bo [[seevlak]]) en Glittertind (2&nbsp;465 meter) in die Jotunheimenreeks en Snøhetta (2&nbsp;286 meter) in die Dovrefjell. Sowat die helfte van Noorweë se oppervlakte is gebiede met 'n hoogte van meer as 500 meter bo seevlak, en sowat 'n kwart van die land is selfs teen 'n hoogte van meer as 1&nbsp;000 meter geleë. === Landskapsvorme === [[Lêer:Utsiktgald2.jpg|duimnael|Die berglandskap van die Nasionale Jotunheimenpark]] [[Lêer:Terrain of Norway with red snow.jpg|duimnael|Hierdie satellietfoto van Suid-Noorweë met vals kleure ([[sneeu]] word in rooi vertoon) verduidelik die topografiese struktuur van die land. Die [[Sognefjord|Sogne-]] en Hardangerfjord is duidelik sigbaar aan die linkerkant van die beeld]] Noorweë is 'n ruwe, bergagtige land, en sy klimaat en topografie, wat die lewe in baie gebiede steeds moeilik gemaak en eeue lank ook die oorsaak van honger en armoede was. Dit bemoeilik nog steeds kommunikasie en vervoer. Die landskap van Noorweë word deur golwende plato's, die sogenaamde ''vidda'', met 'n gemiddelde hoogte van 300 tot 900 meter bo seevlak oorheers, alhoewel sommige bergspitse tot hoogtes van tussen 1&nbsp;500 en 2&nbsp;500 meter rys, veral in die gebied tussen Oslo, Bergen en Trondheim. Die pieke in Noord-Noorweë bereik daarenteen net hoogtes van minder as 2&nbsp;000 meter. Die hoogste berggebiede, soos byvoorbeeld die [[Jotunheimen]] bo-oor die [[Sognefjord]], is met permanente ysvelde bedek. Die Noorse bergreekse het gedurende die laaste 400 miljoen jaar in drie verskillende periodes van bergvoming ontstaan en bevat gesteentes uit die vroegste geologiese tydperke. Tydens die bergvorming is ook vulkaniese materiaal by die gesteentes gevoeg wat veral uit groot hoeveelhede graniet en gneiss bestaan. Hierdie gesteentes bevat Noorweë se mineraalrykdomme. Daar is min lae vlaktes in die land, alhoewel in die ooste diep riviervalleie in die ''viddas'' ingesny het. Die riviere vloei na die laer geleë gebiede van Suidoos-Noorweë. Gedurende die glasiale periodes van die [[Ystydperk]] was die hele gebied van Noorweë met die groot noordelike yskap bedek. Toe die ys sowat 10&nbsp;000 jaar gelede afgesmelt het, het dit groot afsettings agtergelaat, die sogenaamde glasiale morenes waarvan die Raa-morenes in die omgewing van Oslo die bekendstes is. Gebiede met sanderige of gruiserige grond is gewoonlik bebos, terwyl die Noorse landbou die beter grond in ander streke vir akkerbou of veeteelt gebruik. === Die kusgebiede en eilande === Selfs as die fjorde nie ingereken word nie, strek Noorweë se kuslyn oor 'n lengte van 2&nbsp;650 kilometer – die fjorde se oewers vertiendubbel hierdie syfer sodat die Noorse kuslyn net so lank is as dié van [[Australië]]. Mits al sy eilande ingereken word, beloop die Noorse kuslyn selfs sowat 60&nbsp;000 kilometer. As Noorweë om Oslo geroteer sou word, sou die Noordkaap (die noordelikste punt van die land) by [[Rome]] geleë wees. Die kenmerkende kuslandskap het 'n sterk invloed op Noorweë se historiese ontwikkeling tot 'n seevaardersnasie uitgeoefen. Nou fjorde met steil rotswande aan weerskante, wat deur die glasiale yskap gevorm is, sny diep in die ''viddas'' van die Wes-Noorse kus in. Die Sognefjord is met 'n lengte van 203 kilometer en 'n wydte van minder as vyf kilometer die grootste van hierdie fjorde. Die smal strepies land langs die fjorde word vir landboudoeleindes gebruik, terwyl die hoër geleë berghange gedurende die somermaande as weivelde vir beeste en skape dien. Die plaaslike waters is belangrike visgronde. Langs die Noorse kus lê honderde eilande. Die Lofoten-eilande noord van die Arktiese of Noordpoolsirkel is die grootste argipel van hierdie eilandwêreld wat die vastelandse kusgebiede teen die sterk branders van die Noorse See beskerm. Veer- en vissersbote trek sodoende voordeel uit veilige waterweë langs die kuslyn. Die nabygeleë Arktiese [[Svalbard]]- en [[Jan Mayen]]-eilandgebiede val onder Noorweegse heerskappy en word sedert die 1920's as deel van die Noorweegse koninkryk beskou, terwyl die [[Bouvet-eiland]] in die Suid-Atlantiese Oseaan en die [[Peter I-Eiland]] in die Suidelike Stille Oseaan as Noorweegse besittings, wat nie deel is van die Noorweegse koninkryk is nie, gesien word. Noorweë maak verder ook aanspraak op [[Dronning Maud Land]] in [[Antarktika]]. Die [[steenkool]]myne in Svalbard word deur Noorweë en Rusland gemeenskaplik ontgin. Die seegebied bevat daarnaas [[ruolie]]- en [[gas]]velde, terwyl Jan Mayen ook as 'n belangrike basis vir die uitsaai van radioprogramme en weerkundige doeleindes gebruik word. Die klein eilandjies langs die Suid-Noorse kus word [[skeer|skere]] genoem. Hulle is die hoogste spitse van 'n kusplato wat tydens die koueperiodes van die Ystydperk deur die beweging van ysmassa's sy huidige gestalte gekry het en in die latere warmer periodes deur seewater oorstroom is. Slegs die hoogste spitse rys tans tot by sestig meter bo die seevlak. Net 'n klein gedeelte (sowat 2&nbsp;000) van die altesaam 150&nbsp;000 skere is bewoon. === Die fjorde === [[Lêer:Geirangerfjord Viewpoint (28013217443).jpg|duimnael|[[Geirangerfjord]]-uitsigplatform]] In die koue periode van die Pleistoseen, wat tussen twee en drie miljoen jaar lank voortgeduur en eers sowat 10&nbsp;000 jaar gelede geëindig het, het Noorweë onder 'n dik yslaag gelê. As gevolg van die swaartekrag het die gletsers se magtige ysmassa's stadig van die bergreekse na die see beweeg. Die bestaande V-vormige kerfdale was natuurlike paaie vir die ys en is deur die geweldige gewig van die gletsers, asook grint en rolstene, wat hulle meegevoer het, tot benede die seevlak tot U-vormige trogdale uitgegrawe. Vanweë die verskillende vloeisnelhede van die gletsers en hardheidsgrade van die gesteentes het elkeen van die valleie sy eie spesifieke karakter ontwikkel. By die vorming van die Sognefjord is 10&nbsp;000 kubieke meter se gesteente geërodeer.<ref>{{de}} Galli/Holzleiter (2008), bl. 32</ref> Tydens die daaropvolgende warme periode het die yslaag grotendeels afgesmelt, en vanweë die groot watermassa's wat nou na die see begin stroom het, het die seevlak aansienlik gestyg en die trogdale begin oorstroom. Die vasteland, wat tydens die koue periode onder die gewig van die yslaag geswig het, het sedertdien begin rys. In sommige dele van Noorweë rys die land nog steeds sowat een sentimeter per jaar, terwyl die opheffing van die vasteland in die binneste gedeeltes van die fjorde tot enkele millimeter per jaar beperk bly. Die fjordbeddings lê gewoonlik dieper as die bodem van die see waarin hulle uitmond – die Sognefjord se bedding lê byvoorbeeld tot by 1&nbsp;308 meter benede seevlak. Die fjorde en die oop see word meestal deur 'n rotsskuinste, wat net 100 meter benede seevlak lê, van mekaar geskei. Die watertoeloop vanuit die see veroorsaak 'n hoë soutgehalte van die fjordwater wat egter na gelang van die afstand tot by die oop see steeds laer word. Hierdie verskynsel word onder meer deur die groot hoeveelhede soetwater veroorsaak wat na die fjord vloei sodra die sneeu in die lente begin smelt. === Die fjell-landskappe van Suid- en Sentraal-Noorweë === Suid- en Sentraal-Noorweë word deur uitgestrekte fjell-landskappe oorheers. Die Noorse term ''fjell'' verwys na 'n berg, rots of berglandskap, maar dui ook die verskillende hoogteliggings aan: Die algemene fjell is teen 'n hoogte van tussen 400 en 600 meter geleë, die platofjell tussen 700 en 1&nbsp;500 meter, en die hoogfjell rys tot by sowat 2&nbsp;500 meter. Die bekendste fjellgebiede en gewilde bestemmings vir voetslaners en bergklimmers is Sognefjell en Dovrefjell. == Klimaat == [[Lêer:Afternoon at Tennfjorden, Raftsundet, Hinnøya, Norway, 2015 September.jpg|duimnael|links|Herfskleure in September. Tennfjorden, eiland Hinnø (provinsie [[Nordland]])]] [[Lêer:Norway Köppen.svg|duimnael|Klimaatsones in Noorweë volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Ondanks sy noordelike ligging word Noorweë as gevolg van die passaatwinde, wat vanuit die Amerikaanse vasteland oor die [[Atlantiese Oseaan]] waai, en die warm stromings wat noord van die ewenaar in rigting van die Noorse See vloei, deur 'n gematigde klimaat gekenmerk. Hier lei die hoek van die Noorse kuslyn en die oop baan in rigting van die [[Arktiese Oseaan]] gematigde lug- en watermassa's na die noordelike breedtegrade. Noorweë se klimaat en weerpatrone is baie wisselvallig, veral in die noordelike randgebiede van die gematigde klimaatsone. Die laagste temperatuur, wat ooit aangeteken is, was –51&nbsp;°C in Karasjok (Noord-Noorweë). Die gemiddelde jaarlikse temperatuur is tussen sowat 8&nbsp;°C aan die weskus en benede vriespunt in die berggebiede – in die valleie van Oos-Noorweë daal die kwik dikwels tot –20&nbsp;°C. Januarie en Februarie is die koudste maande van die jaar, terwyl die hoogste temperature in die binneland in Julie aangeteken word. In die kus- en berggebiede word die warmste temperature van die jaar soms ietwat later aangeteken. Vanweë sy geografiese en topografiese kenmerke verskil Noorweë se klimaat duidelik van dié in ander Skandinawiese lande. Die hoë bergreekse wat die Noorse vasteland in twee helftes verdeel, beskerm groot dele van die Oos-Noorse binneland teen neerslae en skep ondanks die nabyheid van die see eerder kontinentale klimaattoestande. In sommige streke oos van die bergreekse word gemiddelde jaarlikse neerslae van minder as 300 millimeter aangeteken, terwyl die jaarlikse reënvalle langs die Noorse weskus tot by 3&nbsp;000 millimeter kan beloop.<ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/facts/climate/climate.htm ''www.norwegen.no: Klimaat''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607234406/http://www.norwegen.no/facts/climate/climate.htm |date= 7 Junie 2007 }}</ref> Die belangrikste streke kry jaarliks reënvalle van tussen 500 en 1&nbsp;000 millimeter, en Julie en Augustus is die natste maande van die jaar. In die Noorse binneland word sowat 100 reëndae per jaar aangeteken, terwyl hierdie syfer langs die kus tot by 200 dae kan styg. Windsterktes en -rigtings varieer weens die snel bewegende fronte en lae- en hoëdrukgebiede sterk. Langs die kus en in die bergstreke word dikwels baie sterk winde aangeteken. == Geskiedenis == === Die Ystydperke === [[Lêer:Northern icesheet hg.png|duimnael|Die [[Gletser|vergletsering]] van die [[Noordelike Halfrond]] gedurende die laaste [[Ystydperk]]. Die magtige ysskilde het die seevlak met sowat 120 meter laat daal]] [[Lêer:Alta Felszeichnung Rentiere.jpg|duimnael|Prehistoriese rotstekeninge wat [[rendier]]e uitbeeld (Alta-museum, Noord-Noorweë)]] As gevolg van 'n globale afkoeling was die gemiddelde jaarlikse temperature in die gebied van die huidige Noorweë enkele honderdduisend jaar vroeër sowat 8&nbsp;°C laer as vandag, en gedurende hierdie langdurige [[Ystydperk]]e het magtige gletsers begin vorm. Navorsers neem aan dat die gletsers sowat 300&nbsp;000 jaar gelede hul maksimale uitbeiding bereik het, en destyds was Skandinawië onder 'n yslaag met 'n dikte van tot by 3&nbsp;000 meter begrawe.<ref>{{de}} Galli/Holzleiter (2008), bl. 18</ref> Slegs op enkele plekke het die hoogste pieke bo die see van ys en sneeu verrys, en die geweldige yslaag het die Skandinawiese vasteland met sy groot gewig benede die seevlak begin druk wat destyds sowat 120 meter laer as vandag was. Die Noordsee was gedurende die Ystydperke 'n toendra sonder bome, en sy uitgestrekte gebied, wat deur groot riviere deurstroom is, het veral uit sanderige heidevelde en groot moerasgebiede bestaan. === Vroeë geskiedenis === Toe die groot ysdekke van die laaste glasiale Ystydperk op die Skandinawiese vasteland sowat 15&nbsp;000 jaar geleidelik begin smelt het, het die eerste mense na die gebied getrek, vermoedelik vanuit Denemarke en Swede of vanuit die [[Kola-skiereiland]]. Die swaar ysmassa's het die Noorse landskap ingrypend verander, en die seevlak langs die Noorse kuslyn was aanvanklik nog sowat 200 meter hoër geleë as vandag. Met die afsmelting van die yslaag het die seevlak begin styg, net soos die Skandinawiese landmassa. Die voorvaders van die huidige Noorse bevolking was sowat 10&nbsp;000 jaar gelede nog oorwegend jagters, en rendiervleis was hul [[stapelvoedsel]]. Argeoloë het die oudste sporevan 'n menslike nedersetting op 'n heuwel in die suidoostelike gewes Østfolds opgegrawe. Die heuwel was destyds waarskynlik nog 'n eiland voor die kus en net suid van die gletsertong af geleë. <ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/history/upto1814/prehistoric/prehistoric.htm ''www.norwegen.no Noorweë – Geskiedenis: Die eerste Nore'']</ref> Daar is min bekend oor die oorsprong van die eerste Nore en hul roetes op pad na Noorweë, behalwe vir die feit dat hulle deur Østfold getrek het. Voorwerpe wat in die plaaslike vroeë nedersettings gevind is, lyk op dié wat in Suid-Swede en Denemarke opgegrawe is. Moontlik het mense op hul pad na Suidwes-Noorweë nog 'n ander roete deur die gebied wat vandag as die Noorsee-vasteland bekend staan gevolg. Die vroeë jagters het hulle in klein groepe in die land gevestig, en die belangrikste argeologiese spore van hul vroeë beskawing is steenwerktuie, kleipotte en rotsgravure en -tekeninge. Die laasgenoemdes is orals in Noorweë ontdek en beeld gewoonlik hul prooidiere uit – rendiere, elande, herte, bere en visse, alhoewel daar ook beelde van mense of bote geteken of ingegraveer is. Die gebied rondom die Oslofjord was die eerste waar mense in die tydperk tussen 4&nbsp;000 en 3&nbsp;000 v.C. begin het om na landbou oor te skakel. Argeologiese vondse, wat uit die Bronstydperk (1&nbsp;500 tot 500 v.C. dateer), getuig dan ook van 'n vroeë agrariese beskawing wat veral in die suide van die land uitgebrei het. In plaas van stene, bene en hout is werktuie nou meestal van brons vervaardig, akkers is met perde en ploeë bewerk, en skaapwol het huide as die belangrikste materiaal vir die klerevervaardiging vervang. Die bewoners van Noord-Noorweë was in hierdie periode nog steeds jagters wat hulle in groter nedersettings in die gewes Finnmark in dier uiterste noorde gevestig het. Brons- en glasvoorwepe asook wapens wat in die periode van die [[Romeinse Ryk]] (0–400 n.C.) vir begrafnisrituele gebruik is, verwys na die destydse handelsbetrekkinge met die beskawings van Suid-Europa. Die destydse bewoners van Noorweë het danksy die suidelike invloede ook hul eerste rune-alfabet ontwikkel. Argeologiese vondse dui daarop dat ook Noorweë deur die onstuimige tydperk van die Europese Volksverhuisings (400 tot 550) geraak is. Boereplase in kleiner gebiede toon dat die land destyds al relatief digbevolk en die kusgebiede onbebos was. Die plaaslike stamme het hulle met versterkings teen potensiële aanvallers beskerm: oorblyfsel van hierdie soort bouwerke is oor 'n afstand van 50 kilometer aan die oosoewer van die grootste meer in die land, die Mjøsa, gevind. === Die Wiking-tydperk === [[Lêer:Oseberg longship.png|duimnael|Die Oseberg-skip in die Wikingskipmuseum van Bygdøy ([[Oslo]])]] Vanweë die gebrek aan skriftelike oorlewerings moet die geskiedenis van die [[Wikings|Wiking-tydperk]] aan die hand van argeologiese vondse en die Nordiese saga's bestudeer word. Alhoewel die saga's eers later neergeskryf is, baseer hulle op mondelinge oorlewerings wat van een generasie na die volgende toe oorgedra is. Baie deskundiges beskou die aanval op en die plundering van die [[klooster]] Lindisfarne voor die kus van Noordoos-Engeland in die jaar 793 as die begin van die Wiking-tydperk. As gevolg van hulle rooftogte word die Wikings in sekere dele van Wes- en Suidwes-Europa nog steeds as wrede barbare beskryf wat nedersettings verwoes en hul bewoners dikwels in [[slawerny]] verkoop het. Alhoewel dit een aspek van die rol is wat die Wikings in die vroeë Middeleeuse geskiedenis gespeel het, het hulle steeds ook as vreedsame handelaars en setlaars opgetree. Noorse Wikings het nedersettings op die [[Orkney, Skotland|Orkney]]-, [[Shetland]]- en [[Hebride]]-eilande gestig, asook op die eiland [[Man (eiland)|Man]] gestig en hulle daarnaas op die [[Skotland|Noord-Skotse]] vasteland en in [[Ierland]] gevestig. Die huidige Ierse hoofstad [[Dublin]] is in 840 deur Wikings gestig en het tot 1171 onder Nordiese heerskappy gestaan. Ysland en Groenland was onbewoonde gebiede waar Noorse Wikings hulle as boere en seevaarders gevestig het. Die huidige Ysland en sy bewoners gaan regstreeks terug op die Noorse kolonisasie, terwyl die Oud-Nordiese nedersettings enkele eeue later om onbekende redes uitgesterf het. Die Wikings het by hulle ekspedisies gebruik gemaak van snel en hoogs maneuvreerbare skepe. Die vroeë Skandinawiërs was ervare seevaarders wat met hul langbote selfs die kusgebiede van Noord-Amerika bereik het. Volgens die Nordiese saga's het [[Leif Erikson]] in 1001 in Vinland – die destydse benaming vir 'n gebied wat êrens in Noord-Amerika geleë was – voet aan wal gesit. Huidige navorsers neem selfs aan dat ander Wikings nog voor Erikson in Amerika geland het. Die Wiking-tydperk het sy hoogtepunt (en ook sy einde) in 1066 bereik toe die Noorse koning Harald Hardradi en sy leër tydens hulle mislukte poging om Engeland te verower in die Slag van Stamford-brug verslaan is. === Die vereniging van Noorweë === [[Lêer:Jordanes, Norway tribes.png|duimnael|Plekke van die Germaanse stamme in Noorweë volgens deur Jordanes]] Die Wes-Skandinawiese gebiede wat later Noorweë sou vorm was tot in die 9de eeu nog nie verenig nie, alhoewel daar reeds vroeg pogings onderneem is om hulle in 'n gemeeskaplik ryk saam te smelt. Die meeste van hierdie gemeenskappe was in vergaderings of ''tings'' georganiseer wat deel uitgemaak van 'n sentrale ''alting'', of hulle is as klein koninkryke geregeer. Veral die boeregemeenskappe in die kusgebiede, wat steeds deur roofbendes en Wikings op hulle pad huis toe bedreig is het na 'n vreedsame bestaan verlang. Die kusgemeenskappe was danksy hul roofgoed en handelsware baie welvarend, en die plaaslike heersers het klein, maar gevestigde ryke geregeer wat deur middel van voordelige huwelike tot 'n groep magtige klein state ontwikkel het. Die plaaslike heersers van Viken – 'n gebied aan die oewers van die Oslofjord – het 'n sentrale rol by hierdie politieke proses gespeel en hul magsgebied steeds verder uitgebrei. Ná 'n slag in die Hafrsfjordgebied naby Stavanger – wat vermoedelik in 872 plaasgevind het – het Harald Mooihaar (Harald Hårfagre) sy posisie as heerser oor 'n uitgebreide ryk gevestig.<ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/history/upto1814/viking/viking.htm ''www.norwegen.no Geskiedenis: Die Wiking-tydperk''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023172200/http://www.norwegen.no/history/upto1814/viking/viking.htm |date=23 Oktober 2007 }}</ref> Ná dekades se bloedige botsings is Noorweë omstreeks 1060 verenig. === Die Middeleeue === [[Lêer:Roskilde Margrethe1 grave.jpg|duimnael|Die sarkofaag van die Deens-Noorse koningin [[Margrethe I van Denemarke|Margrethe I]], een van die magtigste vroue in die Middeleeuse geskiedenis, in die katedraal van [[Roskilde]] ([[Denemarke]])]] Die jaar 1130 markeer die begin van 'n periode wat deur politieke konflikte en 'n burgeroorlog gemarkeer is wat tot 1227 voortgeduur het. Dit is egter ook die begin van die Hoë Middeleeue, 'n tydperk van bevolkingsgroei, konsolidasie in die kerk en die ontwikkeling van die eerste stedelike sentra. Hoe meer nedersettings onder die gesag van die Noorse kroon en kerk gekom het, hoe meer het die openbare administrasie uitgebrei en sy gesag oor die land gevestig en sodoende die skepping van die monargiese eenheidsstaat voltooi. In die 12de en 13de eeu het sowel die kerk asook die feodale leenhere die oppergesag van die Noorse koningshuis erken, en die tradisionele wêreldlike adel is deur sogenaamde dienende aristokrate vervang. Die boere se status het van grondbesitters na leenmanne verander wat nogtans in teenstelling met die meeste ander lande in Europa lewenslange grondhuur en dus persoonlike vryheid behels het.<ref name="mid">{{en}} [http://www.norwegen.no/history/upto1814/middle/middle.htm ''www.norwegen.no – Geskiedenis: Die Middeleeue''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023172314/http://www.norwegen.no/history/upto1814/middle/middle.htm |date=23 Oktober 2007 }}</ref> Die slawerny, wat uit die Wiking-tydperk oorgeërf is, het eweneens gedurende die Hoë Middeleeue verdwyn. Die tradisionele politieke sentrum van die land in Suidwes-Noorweë is deur die nuwe politieke swaartepunt aan die Oslofjord vervang, en onder die heerskappy van koning Håkon in die 13de eeu het Oslo die Noorse hoofstad geword. Oslo was aanvanklik net 'n onbeduidende nedersetting, en toe die Swart Dood omstreeks 1350 in Noorweë aan wal gekom het, het die dorp 'n bevolking van slegs sowat 2&nbsp;000 mense gehad – in teenstelling met Bergen se 7&nbsp;000 en Trondheim se 3&nbsp;000 inwoners.<ref name="mid" /> Die staatsinkomste was gedurende die Hoë Middeleeue gevolglik nog beskeie in vergelyking met dié van ander Europese lande en was net voldoende om die uitbreiding van die administrasie te finansieer. Na beramings het die helfte of selfs twee derdes van die Noorse bevolking aan die Swart Dood beswyk, en die Noorse kroon en adel was gedwing om op hulle inkomste uit landgoedere en feodale besittings sowel binne as buite van Noorweë te steun. Hulle het sodoende ook 'n bydrae tot die politieke unie van die Nordiese lande gelewer. Noorweë en Swede het in die periode tussen 1319 en 1343 'n gemeenskaplike monargie gevorm en die aanleiding tot 'n politieke instelling gegee wat later deur voordelige huwelike in Skandinawië voortgesit is. Koning Håkon VI (1340–1380) – die seun van die Sweedse heerser Magnus Eiriksson en sy eggenote Ingebjørg, dogter van Håkon V – was die regmatige erfgenaam van die Noorse troon. Hy het met Margrete, die dogter van die Deense koning Valdemar Atterdag, getrou, en hul seun [[Olaf IV van Noorweë|Olav]] is ná die afsterwe van Valdemar in 1375 as Deense koning verkies. In 1380 het Olav ook die Noorse koningstitel van sy vader geërf sodat Noorweë en Denemarke tot 1814 in 'n politieke unie verenig was. === Die kerstening van Noorweë === [[Lêer:Olof Overselo.jpg|duimnael|Olaf Haraldsson]] Die kerstening van Noorweë was eers ná 'n periode van tot by 200 jaar voltooi. Die Wiking-rooftogte en handelsbande met die res van Europa het die plaaslike bevolking vir die eerste keer in aanraking met die nuwe godsdiens gebring, en sendelinge uit Engeland, Duitsland en Denemarke het 'n groot bydrae gelewer tot die uitbreiding van die Christendom gelewer. Die tradisionele Nordiese religie en godhede het veral danksy die invloed van die koninklike sendelinge Håkon die Goeie, Olaf Trygvasson en Olaf Haraldsson (Olaf die Heilige) minder gewild geraak. Met die marteldood van Olaf Haraldsson in die slag van Stiklestad in 1030 het hy 'n heilige geword, terwyl die kerk uiteindelik 'n oorwinning oor sy heidense teenstanders behaal het. Vanaf die middel van die 11de eeu getuig die Noorse lied- en boukuns van die Christendom se vestiging. Kort voor die jaar 1100 is die eerste diosese gestig, waaronder dié van Nidaros (later Trondheim) wat sedert 1152 as setel van die aartsbiskop gedien het. Die laasgenoemde het steeds ook 'n belangrike rol in Noorweë se politieke lewe gespeel. Die Reformasie het in 1537 ingevolge 'n koninklike dekreet plaasgevind. Noorweë was in hierdie periode 'n Deense besitting sodat die Reformasie met die toepassing van die Deens-Noorse ritus in die plaaslike kerk deurgevoer kon word. Die Evangelies-Lutherse geloof was sedert die vroeë 17de eeu die staatsgeloof van Noorweë. === Die unie met Denemarke === [[Lêer:Denmark-Norway in 1780.svg|duimnael|Die Koninkryk Denemarke-Noorweë tot 1814]] [[Lêer:Oslo Universitet 1.jpg|duimnael|Die Universiteit van Oslo]] Die Laat Middeleeue was 'n tydperk van ekonomiese agteruitgang in Noorweë, onder meer as gevolg van pes- en ander epidemieë gedurende die [[14de eeu]] wat tot 'n groot bevolkingsverlies gelei het. Talle plase in die randgebiede van die land was verlate, terwyl die inkomste orals in die land gedaal het. Historici het verskeie teorieë oor die oorsake van die krisis ontwikkel, wat 'n nadelige [[Klimaatverandering|klimaatsverandering]], die invloed van die [[Hanse]]verbond op die Noorse ekonomie en uitputting van landbougrond insluit. Die ekonomiese depressie het ook politieke gevolge ingehou. Denemarke het sy magsposisie uitgebou en tot die beduidendste Nordiese land ontwikkel. Deense en Duitse adellikes het die belangrikste ampte in Noorweë se administrasie beklee, terwyl landgoedere en biskoplike besittings deur buitelanders oorgeneem is. Die Noorse adel se posisie het aansienlik verswak, net soos die land die se vermoë tot selfbestuur. In die periode tussen 1319 en 1343 was daar reeds 'n personele unie met Swede, en huwelike is as 'n middel gebruik om nouer politieke bande tussen Noorweë, Swede en Denemarke te smee. Håkon VI (1340–1380), die seun van die Sweedse koning Magnus Eriksson en sy eggenote Ingebjorg, 'n dogter van Håkon V, was die regmatige Noorse troonopvolger wat met Margarethe, die dogter van Waldemar IV Atterdag van Denemarke, getrou het. Hul seun Olav is in 1375 tot Deense koning verkies, en toe hy ná die afsterwe van sy vader in 1380 ook die Noorse troon geërf het, is Noorweë en Denemarke in 'n politieke unie verenig wat tot 'n lang tydperk vn Deense heerskappy oor Noorweë sou lei. Die Noorse digter Henrik Ibsen het hierdie periode in die Noorse geskiedenis, wat deur die Noorse volk later as 'n Deense oorheersing en uitbuiting ervaar is, as "400 jaar se nag" beskryf wat oor Noorweë aangebreek het.<ref>{{de}} Galli/Holzleiter (2008), bl. 20</ref> Die politieke unie met Denemarke is vanaf 1450 deur 'n formele ooreenkoms gereël. Oorspronklik het die twee lande ooreengekom dat die Noorse Ryksraad invloed op die Deense koningsverkiesing sou hê, maar in die praktyk is hierdie bepaling verontagsaam, net soos die grondwetlike gelykberegtiging van die twee koninkryke. In 1536 het Noorweë sy status as onafhanklike koninkryk verloor toe die Deense koning Christiaan III tydens 'n nasionale vergadering aan Deense adellikes belowe het dat Noorweë voortaan aan die gesag van die Deense kroon ondergeskik sou wees net soos enige ander Deense afhanklikheid. Die Noorse Ryksraad is ontbind, en die Noorse Kerk het sy selfbestuur kwytgeraak. Deense edelmanne was gemagtig om 'n loopbaan as wettelike amptenare in Noorweë te volg en hul inkomste uit dié land te ontvang. As 'n Deense vasallestaat is Noorweë vanaf 1572 deur 'n Deense stadhouer in Kristiania bestuur. Alhoewel die land in politieke, godsdienstige en kulturele opsig aan Denemarke ondergeskik was, is die Noorse regstelsel, wat in 1274 uit die verskillende gewestelike regsisteme saamgestel is, net soos die inheemse geregshowe, nie aangetas nie. Daarnaas het ook Noorweë se samelewing en ekonomie grotendeels selfstandig ontwikkel, waarby hierdie proses dikwels regstreeks deur die Deense kroon bevorder is. Die juk van oorheersing deur die Hanseverbond is in die 16de eeu afgeskud sodat die land sy eie handelsbande met oorsese lande soos Engeland en Nederland kon smee. Vissery, houtuitvoere, skeepsbou, silwer-, koper- en ystertertsmynbou het as basis vir hierdie betrekkinge gedien. Kenmerkend vir Noorweë was die swak posisie waarin die plaaslike adel – in teenstelling met Denemarke – verkeer het. Die aantal adellikes was net soos hul invloed uiters beperk sodat vrye boere vanaf die 18de eeu in staat was om landerye, wat voorheen in besit van die kroon, die adel of die kerk was, aan te koop en as vrye grondeienaars kon optree. Die politieke unie met Denemarke het van Noorweë 'n gedwonge bondgenoot in die Deense oorloë teen Swede en die Baltiese seemagte gemaak. Die Deense koning moes Noorse gebiede aan Swede afstaan – soos byvoorbeeld Jämtland en Herjedalen (Noors: ''Jemtland og Herjedalen'') in 1645, Bohuslän (Noors: ''Båhuslen'') en Trondheim in 1658. Die laasgenoemde is egter al twee jaar later aan Noorweë teruggegee. 'n Algemene vergadering van die Deense State het in 1660 Fredrik III tot erfgenaam van die Deense troon verklaar en aan hom die opdrag gegee om 'n nuwe grondwet vir die koninkryk af te kondig. Die Koninkryk Denemarke-Noorweë het sodoende tot 'n [[absolute monargie]] ontwikkel waarin die politieke gesag in Noorweë deur Deense amptenare uitgeoefen is. Noorweë het nogtans voordeel uit hierdie ontwikkeling getrek – sommige Deense amptenare was immers vertroud met die situasie in Noorweë, en hulle standpunte ten opsigte van Noorse aangeleenthede is dikwels gerespekteer. In die absolutistiese stelsel is Denemarke en Noorweë as 'n ekonomiese eenheid beskou. Denemarke het in 1737 die monopolie op graanverkope in Suidoos-Noorweë verkry. 'n Soortgelyke monopolie is op die handel met Noorse yster in Denemarke ingevoer. Danksy die voorregte wat in 1662 aan stedelike nedersettings gegee is was die houthandel beperk tot stadsburgers wat geregtig was om hout van boere en besitters van saagmeule aan te koop. Met hierdie doelbewuste maatreël het die owerhede die ontstaan van 'n welvarende stedelike middelklas bevorder. Die nuwe burgery het egter vanaf die 18de eeu ook 'n nasionale bewussyn ontwikkel. Naas hul groter welvaart was ook die Deense voorneme om van Kopenhagen die ekonomiese sentrum van Denemarke-Noorweë te maak 'n belangrike dryfkrag agter die groeiende selfbewussyn. Noorse handelaars was immers nie in staat om met die magtige handelshuise van Kopenhagen mee te ding nie. Die meeste invoere na Noorweë is in die laat 18de eeu deur Kopenhagen gehanteer. Die houthandelaars van Suidoos-Noorweë het daarop aangedring dat 'n Noorse staatsbank gestig moes word, terwyl hoë amptenare hulle ten gunste van 'n Noorse universiteit uitgespreek het. Die Deense regering het egter geweier om aandag aan hierdie eise te skenk aangesien hulle as 'n moontlike stap in die rigting van Noorse selfregering en dis as 'n bedreiging vir die politieke unie beskou is. Die plan om 'n nasionale Noorse bank en universiteit te stig het sodoende vinnig 'n simbool vir die groeiende nasionale bewussyn van Noorweë geword. Gedurende die Napoleontiese Oorloë tussen 1807 en 1814 het die Noorse onafhanklikheidsstrewe nog versterk. As 'n bondgenoot van Frankryk is Denemarke-Noorweë se ekonomie deur 'n blokkade getref wat die land van die Europese mark afgesny het. Die vervoerstelsel en houthandel is ontwrig, en die embargo het uiteindelik 'n hongersnood in Noorweë veroorsaak. Dit was vir Kopenhagen nou nie meer moontlik om Noorweë regstreeks te bestuur nie, en 'n regeringskommisie van hoë amptenare het nou hierdie funksie waargeneem. Koning Fredrik VI het die stigting van 'n nasionale universiteit goedgekeur wat in 1811 geopen is. === Die skeiding van Denemarke === [[Lêer:Eidsvoll riksraad 1814.jpeg|duimnael|Die Grondwetlike Vergadering (''Eidsvollsforsamlingen'') in 1814. Skildery deur Oscar Wergeland]] In die Slag van Leipzig in 1814 het Swede en ander Europese magte [[Napoleon Bonaparte]] 'n verpletterende nederlaag toegedien. Swede, wat vooraf reeds Finland aan die Russiese Ryk moes afstaan, was nou van plan om Noorweë as 'n soort bufferstaat langs sy westelike grens te annekseer. Die geallieerdes het diplomatieke en militêre druk op Kopenhagen uitgeoefen, en in [[Januarie]] 1814 het die Deense koning Fredrik VI gekapituleer en sy politieke bande met Frankryk verbreek. Toe hy Noorweë aan Swede afgestaan het, het die unie van Denemarke en Noorweë ná 434 jaar tot 'n einde gekom. In die ooreenkoms met Denemarke het die geallieerde magte Noorweë se reg op selfregering en sy status as 'n onafhanklike nasie bevestig. Alhoewel die land nou in 'n politieke unie met Swede verenig is, het die Sweedse koning Carl XIII in 'n proklamasie Noorweë se outonomie erken: Die land het die reg gekry om sy eie grondwet af te kondig, sy eie nasionale vergadering en regering te hê en om self belastings te hef. Die unie met Swede was in Noorweë aanvanklik minder gewild. Die destydse goewerneur van Noorweë, prins Christiaan Frederik ('n neef van die Deense koning) het 'n opstand georganiseer om die vereniging met Swede te verhinder en moontlik om die ou unie tussen Denemarke en Noorweë te herstel.<ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/history/after1814/1814/1814.htm ''www.norwegen.no – Geskiedenis: Die skeiding van Denemarke''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023172134/http://www.norwegen.no/history/after1814/1814/1814.htm |date=23 Oktober 2007 }}</ref> Danksy die inisiatief van prins Christiaan Frederik is 'n nasionale vergadering byeengeroep om 'n nuwe grondwet daar te stel. Die afgevaardigdes, wat in [[Eidsvoll]], sowat 70 kilometer noord van Oslo vergader het, het onder die invloed van die gedagtes van die [[Amerikaanse Rewolusie|Amerikaanse]] en [[Franse Rewolusie]] gestaan, en met die afkondiging van die nuwe Noorse grondwet op 17 Mei 1814 en die vekiesing Christiaan Frederik as Noorse koning het hulle ook die soewereiniteit van die Noorse volk as 'n politieke doelwit beskou. Die geallieerdes was egter nie bereid om enige afwyking van die oorspronklike ooreenkoms te aanvaar nie. Die Swede het begin om diplomatieke druk uit te oefen en uiteindelik 'n militêre veldtog na Noorweë geloods. Na hul oorwinning het die Swede in Augustus in Moss, 'n stad suid van Oslo, 'n ooreenkoms gesluit waarin hulle die Noorse grondwet erken het. Verwysings na die unie met Swede is by die oorspronklike teks van die grondwet gevoeg. Koning Christiaan Frederik het op 10 Oktober 1814 afstand gedoen van sy magsbevoegdheid en die land verlaat. === Die unie met Swede (1814–1905) === [[Lêer:Unionsoppløsningen flagg.jpg|duimnael|''Ja, vi elsker dette landet – Ja, ons is lief vir hierdie land'': 'n Patriotiese poskaart wat ter geleentheid van die referendum oor Noorweë se onafhanklikheid gedruk is]] Die jare ná 1814 was 'n tydperk van ekonomiese depressie in Noorweë aangesien die gemeenskaplike mark met Denemarke nou nie meer bestaan het nie, terwyl belangrike houtmarkte soos dié van die Verenigde Koninkryk nie toeganklik was vir Noorse uitvoerders nie. Eers die 1830's was weer gekenmerk deur 'n ekonomiese opswaai en 'n liberalisering van die buitelandse handel, asook tegniese modernisering: Die eerste spoorlyn is in 1854 tussen Oslo en Eidsvoll gebou, telegrafiese dienste het kommunikasie vergemaklik, en ook die landboousektor is deur nuwe metodes gemoderniseer. Die nywerheidsomwenteling het in 1840 met die oprigting van die eerste tekstielfabrieke begin, terwyl ook die moderne ingenieurswese al hoe belangriker geword het. Die vinnige groei van Noorweë se handelsvloot gedurende die 19de eeu – dit was destyds die derde grootste ter wêreld ná dié van die Verenigde Koninkryk en die VSA – het by die maritieme tradisies van die land aangeknoop. Eers omstreeks 1900 het die omskakeling na stoomskepe groot strukturele veranderings saamgebring – stoomskepe was vyf keer duurder as 'n seilskip, en net groot rederye kon hulle bekostig. Dit was nou duidelik dat die land sy eie nywerhede moes ontwikkel om tred te kan hou met die tegniese vooruitgang. Die ekonomiese ontwikkeling het net soos in ander Europese lande gepaardgegaan met sosiale vraagstukke, en die opkoms van 'n Noorse werkersklas het die bevolking se politieke selfbewussyn versterk. Boere en liberaalgesindes het hulle in 1884 in die radikale Liberale Party verenig, terwyl hulle politieke teenstanders enkele maande later die Konserwatiewe Party van Norweë gestig het. Die sosiale omwentelinge van die industrialersing was 'n oorheersende onderwerp in die 19de eeuse Noorse letterkunde. Dalende houtpryse het talle groot boere laat verarm, koopmans bankrot gemaak en 'n groot aantal plattelandse werkers van hul inkomste ontneem. Tipiese literêre verwerkings van die sosiale moeilikhede en ellende is [[Bjørnstjerne Bjørnson]] se drama "'n Bankrotskap" (1875) waarin hy skerp kritiek op die meedoënlose winsbejag van sy landgenote uitspreek, en Knut Hamsun se roman "Honger" (1890). Vanweë die ellende in hul tuisland is talle Nore gedwing om 'n nuwe heenkome in oorsese lande te vind. In die tydperk tussen 1865 en 1914 het meer as 670&nbsp;000 Nore na Noord-Amerika geëmigreer. Tans het sowat 2,6 miljoen Amerikaners Noorse voorvaders.<ref>{{de}} Henningsen, Bernd en Lothar Schneider (reds.): ''Skandinavien''. Augsburg: Weltbild 2008, bl. 47</ref> Voor 1910, toe vir die eerste keer gerieflike moderne stoomskepe tussen Oslo en New York gevaar het, het emigranteskepe vir hul haglike en onmenslike toestande gedurende die seereis bekend gestaan – die vervoer van emigrante was 'n winsgewende bedryf, en reders het gewoonlik nie omgegee nie. Passasiers was self verantwoordelik vir hul proviand wat meestal net uit plat brood en klein vaatjies suurmelk bestaan het. Die mans was daarnaas verplig om die waterpompe aan boord aan die gang te hou. Die skrywer [[Henrik Ibsen]] se dramatiese werk "Steunpilare van die maatskappy" (1877) lewer felle kritiek teen die wegestelde Noorse koopmans wat by hierdie bedryf betrokke was. Noorweë het geleidelik ook begin om meer selfbewus teen die Sweedse monargie op te tree en meer regte vir die Noorse parlement beding. In die 1880's het vir die eerste keer 'n Liberale politikus, Johan Sverdrup, die amp van premier beklee. 'n Geskil oor afsonderlike Noorse konsulate in die buiteland het uiteindelik tot 'n politieke krisis gelei. Op 7 Junie 1905 het die Noorse parlement die personele unie tussen die twee monargieë herroep. Swede het op 'n referendum aangedring, en in Augustus 1905 het 368&nbsp;392 Nore vir en slegs 184 teen 'n onafhanklike Noorse staat gestem.<ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/history/after1814/unionswe/unionswe.htm ''www.norwegen.no – Geskiedenis: 1814–1905'']</ref> Noorweë en Swede het in Karlstad onderhandelinge oor die vreedsame einde van hul politieke unie gevoer en 'n gemeenskaplike ooreenkoms in hierdie verband onderteken. === Die tydperk tussen 1905 en 1939 === [[Lêer:Haakon7.jpg|duimnael|Koning [[Haakon VII van Noorweë|Haakon VII]] (1905–1952)]] In 'n tweede referendum het die Noorse bevolking ten gunste van 'n monargiese regeringsvorm gestem, en die [[Storting (Noorse parlement)|Storting]] het op 18 November 1905 die Deense prins Carl tot koning van Noorweë verkies. Prins Carl was getroud met prinses Maud, 'n dogter van die Britse koning Edward VII, en het die naam Haakon VII aangeneem. Die ekonomiese groei het in die jare ná 1905 tot jaarliks sowat vier persent versnel, en Noorweë het die tweede fase van sy nywerheidsomwenteling betree. Hierdie fase was gekenmerk deur die opwekking van goedkoop waterkrag en grootskaalse buitelandse beleggings, die opbou van 'n elektrochemiese en elektrometalurgiese bedryf, die stigting van groot maatskappye soos ''Norsk Hydro'' en nuwe nywerheidsentra. Die ekonomiese opswaai het tot by die [[Eerste Wêreldoorlog]] voortgeduur. Ook Noorweë se arbeidersbeweging het in die periode ná 1905 sy aanvang geneem. Die eerste vakbond is in 1872 en die Noorse Arbeidersparty in 1887 gestig. In 1912 het die party reeds 26 persent van die uitgebragte stemme op hom verenig en was met 23 afgevaardigdes die tweede grootste party in die parlement ná die Liberale. Die algemene stemreg vir mans is in 1898 en dié vir vroue in 1913 ingevoer. Die sosiale strukture is aanvanklik minder sterk deur die industrialisering geraak. Die land- en bosboubedryf het in 1910 nog steeds 42 persent van alle ekonomies aktiewe Nore in diens gehad, en hierdie syfer het ook tot 1920 nog 37 persent beloop.<ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/history/after1814/post1905/post1905.htm ''www.norwegen.no – Geskiedenis: Noorweë ná 1905''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070213024015/http://www.norwegen.no/history/after1814/post1905/post1905.htm |date=13 Februarie 2007 }}</ref> Op politieke gebied het die land geleidelik begin om diplomatieke betrekkinge met ander state aan te knoop, en sy buitelandse beleid het die neutraliteit van Noorweë beklemtoon. Die land het ondanks sy vriendskaplike bande met die Verenigde Koninkryk nie aan die Eerste Wêreldoorlog deelgeneem nie, tog het die Noorse handelsvloot as gevolg van duikbootaanvalle talle skepe en meer as 2&nbsp;000 seemans verloor. Sowjet-Rusland het tydelik 'n beduidende invloed op radikale elemente in die Arbeidersparty uitgeoefen en sodoende die stigting van arbeiders- en soldaterade bevorder, tog het ver-linkse sosialiste uiteindelik geen noemenswaardige rol in Noorweë se politieke lewe meer gespeel nie. In finansiële opsig het die land voordeel uit die oorlog getrek, en Noorweë was in staat om belangrike maatskappye, wat deur buitelanders beheer is, terug te koop, waaronder Borregaard en die steenkoolvelde van Spitzbergen (Svalbard). As gevolg van vredesooreenkomste het Noorweë in 1920 ook sy soewereiniteit oor Svalbard teruggekry. In dieselfde jaar het die land by die Volkebond aangesluit. Die Liberale het in die verkiesing van die jaar 1918 hul meerderheid in die parlement verloor, en tot 1945 was geen party meer in staat om 'n meerderheid van die setels te verower nie. Alhoewel die Arbeidersparty in 1928 vir die eerste keer 'n regering kon vorm, is hierdie kabinet ná slegs 19 dae weer deur 'n burgerlike meerderheid tot 'n val gebring. Die nadelige gevolge van die Groot Depressie is ná 1929 nog versterk deur die regering se monetêre beleid. Veral die handels- en vervoerbedryf het onder die krisis gebuk gegaan. Die Noorse kroon se wisselkoers het duidelik verswak, en daar was 'n knellende tekort aan buitelandse valuta. Werkloosheidsyfers het tot by die begin van die Tweede Wêreldoorlog hoog gebly, terwyl lone en salarisse ingekort is. Vanaf 1932 het die ekonomie egter weer begin groei. Die oorlogsgevaar in die laat 1930's het ook die binnelandse beleid oorskadu. Liberale en Sosialiste het skepties teenoor 'n verhoging van die militêre begroting gestaan, en toe die Sosialistiese regering in die laat dertigerjare uiteindelik begin het om meer geld aan die Noorse weermag te bestee was dit al te laat om die land se militêre slaankrag nog aansienlik te verhoog. Noorweë het met die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog opnuut sy neutraliteit verklaar. === Die Tweede Wêreldoorlog === [[Lêer:Oslo queue ww2.jpg|duimnael|Voedsel het tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] ook in Noorweë skaars geword: Klante staan in 'n lang tou by 'n Oslose koswinkel]] Die land kon sy neutraliteit ná die uitbreek van die [[Tweede Wêreldoorlog]] slegs enkele maande lank handhaaf. Op 9 April 1940 het Duitse troepe die land aangeval. Ondanks die militêre steun van die Verenigde Koninkryk en Frankryk was Noorweë ná twee maande se hewige gevegte gedwing om te kapituleer. Die geallieerde troepe het die land ontruim, en ook die koninklike gesin, die Noorse regering en senior amptenare het in ballingskap gegaan. Die regering het sy funksies vanuit die Verenigde Koninkryk vervul. Die Noorse handelsvloot met meer as 1&nbsp;000 skepe – die vierde grootste ter wêreld en selfs die grootste ten opsigte van tenkskepe is aan die geallieerde magte beskikbaar gestel, en die Noorse weermag is in die Verenigde Koninkryk geherorganiseer om aan die geallieerde kant teen die Spilmoondhede te veg.<ref>{{no}} Evig heder 1:6 (dokumentêr), NRK [[Hordaland]] 1995</ref> Noorse troepe was by die seegevegte in die Atlantiese Oseaan, die gevegte ná die geallieerde landing in Frankryk in 1944 en by die lugstryd bo Engeland en die vasteland betrokke. Teen die einde van die oorlog het die Nore ook die toestemming van die Sweedse regering gekry om in die oostelike buurland militêre eenhede vir die stryd teen die Duitse besetters op te bou. Ook die burgerlike weerstand teen die besetters het steeds gegroei, terwyl ook geheime militêre eenhede in die ondergrond saamgestel is. Die kommuniste het in Noorweë se versetbeweging (''Hjemmefront'', "Tuisfront"), wat met die Noorse regering in ballingskap nou saamgewerk het, geen noemenswaardige rol gespeel nie. Die ''Hjemmefront'' onder leiding van Paal Berg, die voormalige president van die Noorse Hooggeregshof, is ook deur die Evangelies-Lutherse biskop Berggrav ondersteun en het in 1943, toe die Duitse besetters met die gedwonge rekrutering van Noorse mannekrag begin en die Universiteit van Oslo gesluit het, die massavlug van burgers en studente na Swede georganiseer. Nadat die Duitsers in 1943 ook begin het om Noorse offisiere, wat al uit die krygsgevangeskap vrygelaat was, weer te interneer en jong Nore in Mei 1944 deur die fascistiese Noorse ''Nasjonal Samling''-regering onder leiding van Vidkun Quisling (1887–1945) vir diensplig opgeroep is, het 'n groot aantal burgers by die ''Hjemmefront'' se militêre vleuel ''Milorg'' aangesluit. Vanaf Oktober 1944 het Milorg die vervoer van Duitse Finland-troepe terug na die Duitse Ryk met sabotasie-aksies teen vervoerpaaie, skepe en brandstoftenks belemmer.<ref>{{de}} Gruchmann, Lothar: ''NS-Besatzungspolitik und Résistance in Europa''. In: Broszat, Martin en Norbert Frei (reds.) in samewerking met die ''Institut für Zeitgeschichte (München)'': ''PLOETZ – Das Dritte Reich''. Freiburg/Würzburg: Ploetz 1983, bl. 216</ref> Alhoewel die gevolge van die militêre besetting minder dramaties as in baie ander lande was, het die Duitsers die Noorse ekonomie vir hul eie doeleindes uitgebuit en weerstand met teregstellings en ander geweldaksies beantwoord. Toe die Duitse Ryk in 1945 gekapituleer het, was daar nog sowat 400&nbsp;000 Duitse soldate in Noorweë gestasioneer. Vanaf 8 Mei 1945 het troepe van die Noorse weerstandsbeweging begin om Duitse posisies in te neem. Ook geallieerde Britse en Sweedse en Noorse weermagtroepe het geleidelik in Noorweë aangekom. Koning Haakon het op 7 Junie aan boord van 'n Britse vlootskip die hawe van Oslo aangedoen. Noorse oorlewendes het uit die Duitse [[konsentrasiekamp]]e na hul tuisland teruggekeer, net soos 92&nbsp;000 landsburgers wat in ballingskap was. Naas die Duitse besetters was ook 141&nbsp;000 buitelanders, waarvan 84&nbsp;000 Russiese oorlogsgevangenes, in Noorweë.<ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/history/after1814/ww2/ww2.htm ''www.norwegen.no – Geskiedenis: Die Tweede Wêreldoorlog'']</ref> 10&nbsp;262 Noorse burgers het hul lewens as gevolg van oorlogshandelinge of in gevangeskap verloor. Ná die oorlog het die kinders van Noorse vroue en Duitse soldate die tragiese slagoffers van genadelose diskriminasie geword. Die tussen 12&nbsp;000 en 20&nbsp;000 nakomelinge van Duitse Weermagsoldate en Noorse moeders het eers in 2005 volgens 'n parlementsbesluit 'n finansiële genoegdoening van 20&nbsp;000 Noorse kroon (27&nbsp;400 ZAR) ontvang.<ref>{{de}} ''Der Fischer Weltalmanach 2006''. München 2005: Fischer Taschenbuch Verlag, bl. 342</ref> === Die tydperk ná 1945 === [[Lêer:Bjørvika-skyline from Ekeberg.jpg|duimnael|Die moderne stadshorison van Oslo]] Die verkiesing van 1945 is deur die Arbeidersparty gewen, en daar was nasionale konsensus dat die heropbou van die land as die belangrikste politieke doelwit binne 'n tydperk van vyf jaar bereik moes word. Die regering het hom hierby veral op die swaar nywerhede gekonsentreer, en die ekonomiese groei het uiteindelik die meeste verwagtings nog oortref. Die land het ook voordeel getrek uit die Amerikaanse Marshall-plan vir Europese samewerking en in die jare tussen 1948 en 1951 ekonomiese bystand ter waarde van 2,5 miljard NOK ontvang.<ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/history/after1814/postww2/postww2.htm ''www.norwegen.no – Geskiedenis: Noorweë ná die Tweede Wêreldoorlog''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023172025/http://www.norwegen.no/history/after1814/postww2/postww2.htm |date=23 Oktober 2007 }}</ref> Ten opsigte van sy buitelandse beleid het Noorweë daarna gestrewe om sy neutraliteit te handhaaf en om nie by potensiële konflikte tussen die twee [[groot moondhede]] Verenigde State en Sowjetunie betrokke te raak nie. Veral die Verenigde Nasies onder leiding van hul eerste sekretaris-generaal, die [[Noorweërs|Noorweër]] Trygve Lie, is as 'n geskikte internasionale instelling beskou om hom vir sleutelkwessies soos wêreldvrede en -veiligheid te beywer. Met die toenemende politieke spanninge tussen die Westerse lande en die Oosblok het Noorweë sy buitelandse beleid hersien. Die Kommunistiese magsoorname in [[Tsjeggo-Slowakye]] in 1948 en die Sowjet-voorstel om 'n militêre ooreenkoms met Noorweë te sluit het vurige reaksies uitgelok. Aanvanklik is daar pogings onderneem om 'n ooreenkoms oor die stigting van 'n Nordiese Verdedigingsalliansie te bereik, maar in 1949 het Noorweë saam met Denemarke en Ysland by die Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie ([[NAVO]]) aangesluit. Die binnelandse beleid het veral op die uitbou van die welvaartstelsel en die skepping van 'n egalitêre samelewing gekonsentreer. Die ontdekking en ontginning van ruolie- en gasvelde in die Noordsee sedert die laat 1960's en later ook in die Noorse en [[Barentssee]] het van Noorweë 'n beduidende uitvoerder van fossielbrandstowwe gemaak. Die inkomste van die olie- en gasbedryf het 'n gunstige klimaat vir ekonomiese groei geskep. Die referendum van 28 November 1994, waartydens 'n meerderheid van Noorse kiesers hulle teen die land se toetreding tot die [[Europese Unie]] uitgespreek het, het dan ook geen nadelige gevolge vir die Noorse ekonomie ingehou soos deur die destydse regering oorspronklik voorspel is nie. Met die toetrede van Finland en Swede tot die NAVO in onderskeidelik 2023 en 2024 is al die Skandinawiese lande vir die eerste keer sedert die ontbinding van die [[Kalmarunie]] in 1523 weer lede van een (en dieselfde) militêre alliansie.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.zeit.de/2023/22/schweden-unabhaengigkeit-gustav-vasa-nato-beitritt |title=Unabhängigkeit von Schweden – Alter Schwede |publisher=Die Zeit |author=Ronald D. Gerste |date=30 Mei 2023 |accessdate=11 Maart 2024}}</ref><ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.nzz.ch/international/schweden-tritt-nato-bei-was-die-erweiterung-fuer-die-ostsee-bedeutet-ld.1748476 |title=Gewinnt die Nato nach Schwedens Beitritt die alleinige Kontrolle über die Ostsee? Es ist kompliziert – eine Analyse in Karten |publisher=Neue Zürcher Zeitung |author=Linda Koponen |date=28 Februarie 2024 |accessdate=11 Maart 2024}}</ref> == Ekonomie == === Mineraalhulpbronne en nywerhede === [[Lêer:GDP Norway 1865 to 2004.PNG|duimnael|links|Noorse bruto nasionale produk, 1865–2003]] [[Lêer:Kirkenes Hafen.jpg|duimnael|Die hawe van Kirkenes]] Ruolie en aardgas. wat uit die seebed ontgin word, is tans die belangrikste mineraalhulpbronne, maar Noorweë is ook ryk aan ertse. [[Yster]]- en loodertse kom in die noorde voor, koper in Sentraal- en titaanerts in Suid-Noorweë. Alhoewel daar geen [[steenkool]] in die vastelandse gebiede voorkom nie, is kleiner steenkoolvelde op die eilande van die [[Svalbard]]- of [[Spitsbergen]]-argipel in die Arktiese See ontdek. Die tekort aan steenkool word egter deur waterkrag gekompenseer wat sedert die vroeë 20ste eeu ontgin word. Die lae energiekoste het die ontwikkeling van houtpulp-, papier-, chemiese en metaalverwerkende nywerhede bevorder. Baie nywerheidsaanlegte het langs die oewers van afgeleë fjorde ontstaan waar [[Hidroëlektrisiteit|hidroëlektriese]] krag en diepseehawegeriewe vir die invoer van grondstowwe en die uitvoer van verwerkte goedere en metale beskikbaar is. Die Noorse metaalbedryf het sedert die Tweede Wêreldoorlog veral in die noorde begin ontwikkel. Ná sy eerste verwerking word Noorse ystererts vanuit Kirkenes na 'n smeltery in Mo i Rana verskeep, terwyl steenkool vanuit Svalbard na die smeltery vervoer word. Die ysvrye Noorse seehawe Narvik is al in 1903 met die Sweedse spoorwegstelsel verbind sodat Sweedse ystererts ook tydens die Skandinawiese winter na sy bestemmings in Sentraal-Europa verskeep kan word. Die vinnige industrialisering ná 1945 en ontginning van ruolie en aardgas in die laat 20ste eeu het van Noorweë, wat voor die oorlog veral op tradisionele bedrywe soos [[vis]]sery, landbou en skeepvaart gesteun het, 'n welvarende nywerheidsland gemaak. === Ekonomiese struktuur === [[Lêer:StatfjordA(Jarvin1982).jpg|duimnael|links|Die olieplatform Statfjord A in 1982]] [[Lêer:Oil production Norwegian North Sea.PNG|duimnael|Noorweë se olie-ontginning]] [[Lêer:Territorial waters - Norway.svg|duimnael|Die eksklusiewe ekonomiese sone van Noorweë en sy oorsese gebiede]] Die Noorse ekonomie verskil sterk van dié van ander Europese lande. Die land was tot by die 1970's nog een van die armer Wes-Europese state wat in ekonomiese opsig veral op skeepsbou en skeepvaart, vissery, land- en bosbou gesteun. Met die ontginning van die ruolie- en aardgasvelde in die Noordsee het Noorweë skielik die sewende grootste ruolieprodusent ter wêreld en die derde belangrikste uitvoerder ná [[Saoedi-Arabië]] en die [[Russiese Federasie]] geword. Net soos in ander nywerheidslande lewer die dienstesektor sowat 39 persent van die bruto geografiese produk op.<ref name="wir">{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Wirtschaft.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Ekonomie van Noorweë''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421165309/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Wirtschaft.html |date=21 April 2008 }}</ref> Terwyl die Noorse ekonomie geen stadium van hoë industrialisering deurloop het soos ander moderne ekonomieë nie beskik Noorweë net soos ander gevorderde nywerheidslande oor 'n hoogs ontwikkelde dienstesektor wat grotendeels op uitvoergoedere soos ruolie, aardgas, vis en hout steun. Die inkomste uit ruolie-uitvoere vloei sedert 1990 in 'n sogenaamde oliefonds wat die kapitaal in die buiteland belê en sodoende verseker dat ook latere generasies voordeel uit die land se huidige natuurlike hulpbronne kan trek. Die oliefonds is op 1 Januarie 2006 amptelik hernoem tot Staatspensioenfonds. Die fonds het in Januarie 2011 oor buitelandse aandele ter waarde van 3&nbsp;126 miljard Noorse krone (398,2 miljard € of 3&nbsp;822 miljard ZAR) beskik.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Norwegen/Wirtschaft_node.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Noorweë – Ekonomiese Struktuur''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110130080907/http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Norwegen/Wirtschaft_node.html |date=30 Januarie 2011 }}</ref> Vandag geniet die Noorse bevolking 'n baie hoë lewensstandaard met lae werkloosheidsyfers, hoë oorskotte op die lopende rekening en begroting en een van die hoogste bruto geografiese produkte ter wêreld wat in 2006 461&nbsp;000 Noorse krone (580&nbsp;000 ZAR soos op 31 Desember 2007) per capita beloop het.<ref name="wir" /> Volgens die jaarlikse ondersoeke van die Londense navorsingsinstelling ''Economist Intelligence Unit'' wat die prysvlak van goedere en dienste in belangrike metropole ranglys is Oslo sedert die jaar 2006 die duurste hoofstad ter wêreld.<ref name="wir" /> === Die belangrikste sektore === [[Lêer:Warsaw statoil and bus.jpg|duimnael|'n Vulstasie van die Noorse maatskappy ''Statoil'' in [[Pole]]]] [[Lêer:Nærøyfjord (6-2007).jpg|duimnael|Die Noorse toerismebedryf trek voordeel uit die land se natuurskoon: Die Nærøyfjord]] Ruolie- en gasontginning is tans die sleutelbedrywe in die Noorse ekonomie wat in 2006 26 persent van die bruto geografiese produk (BGP) en – na gelang van olieprysskommelings – tussen 30 en 50 persent van die totale uitvoerwaarde verteenwoordig het. Nogtans bied die ontginningsbedrywe net 'n beperkte aantal werkgeleenthede (in 2004 was die gemiddelde volgens die Statistisk Sentralbyrå sowat 1,4 persent van die ekonomies aktiewe bevolking).<ref name="wir2">{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Wirtschaft.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake – Ekonomie van Noorweë''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421165309/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Wirtschaft.html |date=21 April 2008 }}</ref> Die inkomste uit olie- en gasuitvoere het verseker dat daar teen die begin van die 21ste eeu steeds 'n begrotingsoorskot was. Vanweë die afhanklikheid van die wêreldmarkprys vir ruolie verskil Noorweë se konjunktuursikluus gewoonlik van dié van die [[Europese Unie]] en word deur 'n teengestelde beweging gekenmerk. Skeepvaart speel al lank 'n beduidende rol in die Noorse ekonomie, en Noorweë beskik oor die vierde grootste handelsvloot ter wêreld. Saam met ander maritieme bedrywe verteenwoordig skeepvaart die tweede grootste sektor van die ekonomie wat in 2004 met byna 29,5 miljard NOK vir sewe persent van die BGP verantwoordelik was. Van die skepe met meer as 2&nbsp;830 bruto-registerton, wat in 2005 in gebruik was, was 863 in Noorweë en 'n bykomende 670 Noorse skepe in die buiteland geregistreer.<ref name="wir2" /> Die visserybedryf behels die tradisionele seevissery en moderne visteelt. Terwyl die vangste van seevissers geleidelik afneem, behoort Noorweë se visteeltbedrywe tot die mees gesofistikeerdes ter wêreld. Visuitvoere beloop 5,2 persent van die totale uitvoerwaarde en mak van vis die derde belangrikste uitvoerproduk na fossiele brandstowwe en metale. Die belangrikste bestemmings is Denemarke, die Russiese Federasie, Frankryk en Japan.<ref name="wir2" /> Net soos in baie ander Europese lande speel die landbousektor 'n belangrike en dikwels emosionele rol in die bewussyn van die Noorse bevolking en die regering in Oslo. Noorse boere word deur middel van subsidies, wat onder die hoogstes ter wêreld gereken word, teen die uitwerkings van buitelandse mededinging beskerm. Die Noorse landbousektor het in 2006 nogtans slegs 0,5 van die BGP en 2,6 persent van alle werksgeleenthede verteenwoordig.<ref name="wir2" /> Die houtbedryf se totale omset het in 2005 39,5 miljard NOK beloop wat gelykstaan aan byna 7 persent van die totale nywerheidsomset. Die houtbedryf het tans sowat 6&nbsp;000 werknemers in diens, en kommersiële bosgebiede beslaan 24 persent van Noorweë se oppervlakte.<ref name="wir2" /> Die energiebedryf is geliberaliseer en steun in teenstelling met die meeste ander nywerheidslande byna uitsluitlik op waterkrag. Die bou van nuwe waterkragsentrales bly net soos die oprigting van gaskragsentrales vanweë hul verreikende ekologiese gevolge omstrede. Die algemene nywerheidsektor het dekades lank grotendeels uit kleiner nasionale ondernemings bestaan. Tans is baie nywerheidsektore afhanklik van die olie- en gasbedryf se konjunktuursiklus, waaronder byvoorbeeld Noorweë se skeepswerwe. Ander sektore het hulle op halfvervaardigde goedere en komponente vir die Europese mark toegespits, waaronder aluminiumkomponente vir die motorbedryf. Die Noorse toerismesektor toon steeds sterk groei en verteenwoordig tans sowat 3,4 persent van die BGP en 6,4 persent van alle werkgeleenthede.<ref name="wir2" /> == Politiek == === Politieke bedeling === [[Lêer:Storting Spring 2016.JPG|duimnael|Die parlementsgebou (''[[Storting (Noorse parlement)|Stortinget]]'') in Oslo]] Noorweë is volgens die grondwet van 17 Mei 1814, wat reeds verskeie kere gewysig is, 'n konstitusionele monargie met 'n parlementêre demokratiese regeringstelsel. Die parlementêre stelsel is in 1884 ingevoer, en die koning beklee nog slegs 'n simboliese funksie as staatshoof ("Koning in die Staatsraad") en amptelike verteenwoordiger van die Noorse samelewing en ekonomie. Hy speel egter ook 'n belangrike integratiewe rol in nasionale krisistye. Koning Håkon VII het byvoorbeeld verset gebied teen die Duitse inval in 1940 en uit die land gevlug om vanuit [[Londen]] teen die besetters te werk. Die koning benoem volgens die Noorse grondwet die regering (''Stadsrådet''), het 'n beperkte vetoreg te opsigte van parlementêre wetsbesluite en fungeer as opperbevelhebber van die Noorse weermag en as hoof van die Evangelies-Lutherse Staatskerk van Noorweë. As staatshoof word die koning deur die regering geadviseer wat uit die eerste minister (''Norges Statsminister'') en (tans) 20 ministers bestaan. Tien van die huidige ministers is vroue. Die staatsgesag word in drie magte verdeel: Die Storting of nasionale parlement wat die wetgewende gesag uitoefen, die regering (uitvoerende gesag) en die geregshowe (regsprekende gesag). Die openbare administrasie word soms as die vierde politieke mag in die staat beskryf aangesien dit selfstandig kan optree en groot invloed op die politieke beleidstoepassing uitoefen. Die politieke gesag word sodoende ook in geografiese opsig verdeel in staats-, provinsiale en munisipaliteitsvlak. Die bevolking is deur regstreekse verkiesings en die lidmaatskap in verenigings en ander organisasies betrokke, en volgens statistieke is die gemiddelde Noorse burger lid van vier verenigings, terwyl 70 persent van die volwasse bevolking lid van tenminste een vereniging is.<ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/facts/political/general/general.htm ''www.norwegen.no – Algemene inligting''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027174348/http://www.norwegen.no/facts/political/general/general.htm |date=27 Oktober 2007 }}</ref> Hierdie verenigings kan danksy hulle formele en informele betrekkinge met die openbare administrasie politieke invloed op owerhede uitoefen. Die betrekkinge tussen belangegroepe, staande parlementêre komitees en staatsdepartemente lei daartoe dat die Noorse politiek op funksionele deelgebiede gemik is soos byvoorbeeld die nywerheidsbedryf, landbou of onderwys. Die algemene stemreg vir mans is in 1898 en dié vir vroue in 1913 ingevoer. Die stempersentasie in verkiesings is gewoonlik hoog en beloop byna 80 persent. Burgers word op 18-jarige ouderdom mondig. === Storting === {{Hoofartikel|Storting (Noorse parlement)}} [[Lêer:Stortingssalen.jpg|duimnael|''Stortingssalen'', die vergadersaal van die Noorse parlement]] Die ''Storting'' of Noorse Nasionale Vergadering dien sedert die invoering van die parlementêre stelsel in 1884 as die hoogste vlak van politieke instellings. Die Storting word vir 'n termyn van vier jaar volgens 'n stelsel van proporsionele verteenwoordiging verkies. Die regering word in opdrag van die Noorse koning uit die geledere van die Storting verkies. Die Storting bestaan uit 169 lede wat almal 'n politieke party verteenwoordig. Dit is 'n gemodifiseerde eenkamerparlement wat in twee kamers verdeel word sodra dit sy wetgewende funksie uitoefen – die Odelsting (3/4 van die lede) en die Lagting (1/4) wat oor proporsionele bevoegdhede beskik. Wetsontwerpe van die regering moet eers deur die Odelsting en daarna deur die Lagting goedgekeur word. Die Noorse grondwet kan slegs by wyse van 'n tweederdemeerderheid van parlementslede gewysig word. Aangesien die Noorse parlement nie voor die einde van sy ampstermyn ontbind mag word nie, het die Noorse partye 'n tradisie van minderheidsregerings en parlementêre samewerking oor partygrense heen ontwikkel sodat regeringsbesluite dikwels met afwisselende politieke meerderhede geneem kan word. In die praktyk het die Storting se politieke invloed en magsbasis teenoor die regering as gevolg van hierdie konsensusbeleid steeds toegeneem. === Staatsorganisasie === [[Lêer:Map Norway political-geo.png|duimnael|Administratiewe kaart van Noorweë in 2017]] [[Lêer:Fylkesinndeling2024 original.webp|duimnael|Provinsies (fylke) in 2024<ref name="fylker" />]] In administratiewe opsig is Noorweë in 15 provinsies (Noors: ''[[fylke]]'')<ref name="fylker">{{no}} {{cite web |url=https://www.regjeringen.no/no/tema/kommuner-og-regioner/kommunestruktur/fylkesinndelingen-fra-2024/id2922222/ |title=Fylkesinndelingen fra 2024 |publisher=Regjeringen |date=5 Julie 2022 |accessdate=28 Augustus 2026}}</ref> en 357 munisipaliteite (''kommuner/-ar'') verdeel. Die munisipaliteite is selfregerende politieke liggame met eie bevoegdhede ten opsigte van onderwys, gesondheid en welsyn. Die provinsies fungeer sowel as instrumente van administratiewe desentralisasie met goewerneure (''fylkesmann''), wat deur die Noorse regering benoem word, asook as selfregerende geweste met bevoegdhede ten opsigte van sekondêre onderwys en ander sake. {| class="wikitable sortable" width=27% !# !Provinsies in 2024 !Administratiewe setel |- | align=left|3||[[Lêer:Oslo komm.svg|28px]] [[Oslo]]||[[Oslo]] |- | align=left|11||[[Lêer:Rogaland våpen.svg|28px]] [[Rogaland]]||[[Stavanger]] |- | align=left|15||[[Lêer:Møre og Romsdal våpen.svg|28px]] [[Møre og Romsdal]]||[[Molde]] |- | align=left|18||[[Lêer:Nordland våpen.svg|28px]] [[Nordland]]||[[Bodø]] |- | align=left|31||[[Lêer:Østfold våpen.svg|28px]] [[Østfold]]||[[Sarpsborg]] |- | align=left|32||[[Lêer:Akershus våpen.svg|28px]] [[Akershus]]||[[Oslo]] |- | align=left|33||[[Lêer:Buskerud våpen.svg|28px]] [[Buskerud]]||[[Drammen]] |- | align=left|34||[[Lêer:Innlandet våpen.svg|28px]] [[Innlandet]]||[[Hamar]] |- | align=left|39||[[Lêer:Vestfold våpen.svg|28px]] [[Vestfold]]||[[Tønsberg]] |- | align=left|40||[[Lêer:Telemark våpen.svg|28px]] [[Telemark]]||[[Skien]] |- | align=left|42||[[Lêer:Agder våpen.svg|28px]] [[Agder]]||[[Kristiansand]] |- | align=left|46||[[Lêer:Vestland våpen.svg|28px]] [[Vestland]]||[[Bergen]] |- | align=left|50||[[Lêer:Trøndelag våpen.svg|28px]] [[Trøndelag]]||[[Steinkjer]] |- | align=left|55||[[Lêer:Troms våpen.svg|28px]] [[Troms]]||[[Tromsø]] |- | align=left|56||[[Lêer:Finnmark våpen.svg|28px]] [[Finnmark]]||[[Vadsø]] |} Munisipaliteite en ''Fylke'' beskik oor hul eie parlemente (munisipale en provinsiale verkiesings word twee jaar ná die verkiesing op nasionale vlak gehou) en naas staatssubsidies ook oor hul eie belastinginkomste. === Binnelandse beleid === [[Lêer:Norway (+overseas), administrative divisions - de (zoom).svg|duimnael|Noorweë se oorsese gebiede]] Die binnelandse beleid van Noorweë word hoofsaaklik deur vier primêre faktore oorheers:<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Innenpolitik.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Noorweë – Binnelandse Beleid''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080621213249/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Innenpolitik.html |date=21 Junie 2008 }}</ref> * Die uiteenlopende sosiokulturele kontekste van die verskillende landsdele – die suidooste met die grootste stedelike sentra en sy moderne nywerheid- en dienstesektor het steeds nou bande met ander Europese lande gehandhaaf, die Atlantiese gebiede van Suidwes- en Wes-Noorweë word nog sterk deur piëtistiese houdings beïnvloed, terwyl die yl bevolkte noorde, wat aan Rusland grens en waar talle mense 'n lewe maak uit die kommersiële visserybedryf, deur moeilike lewensomstandighede gekenmerk word. * Die oorheersende rol van die sogenaamde "distriksbeleid", wat daarop gemik is om vir afgeleë gebiede dieselfde lewensgehalte te skep as in die digbevolkte landsdele, ongeag die hoë koste wat hieraan verbonde is. Ook die Noorse verkiesingswette bevoordeel in sommige opsigte die yl bevolkte landsdele. * Die baie sterk nasionale bewussyn wat as gevolg van die relatief laat stigting van 'n nasionale staat, wat eers in 1905 tot stand gekom het, ontstaan het. Die politieke term "unie", wat eeue lank met die Deense en Sweedse oorheersing vereenselwig is, het nog steeds 'n negatiewe konnotasie. * Die gespanne verhouding tussen die Noorse model van 'n welvaartstaat en die egalitêre strukture van die samelewing aan die een kant en die uitwerkings en uitdagings van die ''offshore''-ekonomie en globalisering aan die ander. Uitgebreide sosiale dienste vir elkeen het dekades lank die grondslag van die Noorse model van 'n welvaartstaat gevorm, waarvan die Sosiaal-Demokratiese en Sosialistiese partye die belangrikste voorstanders vorm. Globaliseringstendense, die ekonomiese opswaai sedert die 1970's en die vinnige verstedelikingsproses wat daarmee gepaard gaan het die waardestelsel van die Noorse samelewing nogtans ingrypend verander. === Huidige regering === [[Lêer:Offisielt fotografi Regjeringen Støre.jpg|duimnael|Støre se kabinet in 2023]] ; Verkiesing van 2021 In die parlementêre verkiesing op 13 September 2021 het die linkse en sentrum partye 76 van die 169 setels in die Storting gewen. Die nuwe sentrum-linkse regering onder leiding van die Sosiaal-Demokratiese eerste minister [[Jonas Gahr Støre]] is op 14 Oktober 2021 deur koning [[Harald V van Noorweë|Harald V]] ingehuldig. Die koalisieregering is saamgestel uit die Noorse Arbeidersparty (''Arbeiderpartiet, Ap'') en die Sentrumsparty (''Senterpartiet, SP''). Vroue het tien van die 19 ministersposte beklee. ; Verkiesing van 2025 Die Arbeidersparty het ook in die nasionale verkiesing van September 2025 as sterkste party na vore getree, terwyl die koalisievennoot die Sentrumsparty slegs nege setels op hom verenig het. Gevolglik het 53 setels aan die regeringspartye gegaan en 81 setels aan die burgerlike opposisiepartye. Die Arbeiderpartiet het 28,0 persent van die uitgebragte stemme op hom verenig, terwyl die Fremskrittspartiet met 23,8 persent die beste stemuitslag in sy geskiedenis behaal het. Die stempersentasie was 80,1 persent. Op 4 Februarie 2025 het die Sentrumsparty uit die regeringskoalisie gestap, waarvolgens die Arbeidersparty in 'n minderheidsregering regeer. === Verkiesingsuitslae in 2001, 2005, 2009, 2013, 2017, 2021 en 2025 === [[Lêer:Jens Stoltenberg 2007 04 18.jpg|duimnael|[[Jens Stoltenberg]] het tussen 2005 en 2013 die amp van eerste minister van Noorweë beklee]] [[Lêer:Norsk olje og gass - Jonas Gahr Støre.jpg|duimnael|[[Jonas Gahr Støre]] is sedert 2021 die eerste minister van Noorweë]] {| class="wikitable" !style="background-color:#D3D3D3" align=left valign=top|Partye !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Stemme 2001 (%) !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Stemme 2005 (%) !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Stemme 2009 (%) !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Stemme 2013 (%) !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Stemme 2017 (%) !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Stemme 2021 (%) !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Stemme 2025 (%) !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Setels 2001 !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Setels 2005 !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Setels 2009 !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Setels 2013 !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Setels 2017 !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Setels 2021 !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Setels 2025 |- |align=left| Noorse Arbeidersparty (Arbeiderpartiet) |align="right" |24,3 |align="right" |32,7 |align="right" |35,4 |align="right" |30,8 |align="right" |27,4 |align="right" |26,3 |align="right" |28,0 |align="right" |43 |align="right" |61 |align="right" |64 |align="right" |55 |align="right" |49 |align="right" |48 |align="right" |53 |- |align=left|Progressiewe Party (Fremskrittspartiet) |align="right" |14,6 |align="right" |22,1 |align="right" |22,9 |align="right" |16,3 |align="right" |15,2 |align="right" |11,6 |align="right" |23,8 |align="right" |26 |align="right" |38 |align="right" |41 |align="right" |29 |align="right" |27 |align="right" |21 |align="right" |47 |- |align=left|Konserwatiewe Party (Høyre) |align="right" |21,3 |align="right" |14,1 |align="right" |17,2 |align="right" |26,8 |align="right" |25,0 |align="right" |20,4 |align="right" |14,6 |align="right" |38 |align="right" |23 |align="right" |30 |align="right" |48 |align="right" |45 |align="right" |36 |align="right" |24 |- |align=left|Sosialistiese Linksparty (Sosialistisk Venstrepartiet) |align="right" |12,7 |align="right" |8,8 |align="right" |6,2 |align="right" |4,1 |align="right" |6,0 |align="right" |7,6 |align="right" |5,6 |align="right" |23 |align="right" |15 |align="right" |11 |align="right" |7 |align="right" |11 |align="right" |13 |align="right" |9 |- |align=left|Christelike Volksparty (Kristelig Folkeparti) |align="right" |12,4 |align="right" |6,8 |align="right" |6,2 |align="right" |5,6 |align="right" |4,2 |align="right" |3,8 |align="right" |4,2 |align="right" |22 |align="right" |11 |align="right" |11 |align="right" |10 |align="right" |8 |align="right" |3 |align="right" |7 |- |align=left|Sentrumsparty (Senterpartiet) |align="right" |5,6 |align="right" |6,5 |align="right" |6,2 |align="right" |5,5 |align="right" |10,3 |align="right" |13,5 |align="right" |5,6 |align="right" |10 |align="right" |11 |align="right" |11 |align="right" |10 |align="right" |19 |align="right" |28 |align="right" |9 |- |align=left|Liberale Party (Venstre) |align="right" |3,9 |align="right" |5,9 |align="right" |3,9 |align="right" |5,2 |align="right" |4,4 |align="right" |4,6 |align="right" |3,7 |align="right" |2 |align="right" |10 |align="right" |2 |align="right" |9 |align="right" |8 |align="right" |8 |align="right" |3 |- |align=left|Kusparty (Kystpartiet) |align="right" |1,7 |align="right" |0,8 |align="right" |0,2 |align="right" |0,1 |align="right" |0,1 |align="right" |0,1 |align="right" |0,0 |align="right" |1 |align="right" |0 |align="right" |0 |align="right" |0 |align="right" |0 |align="right" |0 |align="right" |0 |- |align=left|Groen Party (Miljøpartiet De Grønne) |align="right" |- |align="right" |- |align="right" |0,3 |align="right" |2,8 |align="right" |3,2 |align="right" |3,9 |align="right" |4,7 |align="right" |0 |align="right" |0 |align="right" |0 |align="right" |1 |align="right" |1 |align="right" |3 |align="right" |8 |- |align=left|Rooi Party (Rødt) |align="right" |- |align="right" |- |align="right" |1,3 |align="right" |1,1 |align="right" |2,4 |align="right" |4,7 |align="right" |5,3 |align="right" |0 |align="right" |0 |align="right" |0 |align="right" |0 |align="right" |1 |align="right" |8 |align="right" |9 |- !align=left style="background-color:#D3D3D3"|Totaal !width="75" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|100 !width="30" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|100 !width="30" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|100 !width="30" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|100 !width="30" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|100 !width="30" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|100 !width="30" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|165 !width="30" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|169 !width="30" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|169 !width="30" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|169 !width="30" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|169 !width="30" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|169 !width="30" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|169 !width="30" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|169 |} === Godsdiensbeoefening === [[Lêer:2005 07 18 Sognefjell Borgund Stave church 02.JPG|duimnael|Die [[Staafkerk van Borgund]], 'n tipiese Noorse staafkerk in [[Staafkerk van Borgund|Borgund]]]] Noorweë beskik oor 'n amptelike Protestantse Staatskerk wat op die Evangelies-Lutherse geloof baseer. Alhoewel daar geen formele skeiding tussen kerk en staat bestaan nie, het alle burgers volgens 'n grondwetlike klousule uit die jaar 1964 die reg om hul godsdiens of religie vry te beoefen. Sowat 90 persent van die Noorse bevolking is lede van die Noorse Staatskerk, alhoewel slegs sowat tien persent meer as een keer per maand aan kerkdienste of ander Christelike byeenkomste deelneem.<ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/facts/religion/general/gereral.htm ''www.norwegen.no – Algemene inligting: Religie in Noorweë''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070208184151/http://www.norwegen.no/facts/religion/general/gereral.htm |date= 8 Februarie 2007 }}</ref> Sowat 5,9 persent van die Noorse bevolking is lede van ander religieuse gemeenskappe, terwyl 6,2 persent ongebonde is. Die grootste religieuse en eties-filosofiese organisasies buite die Noorse Staatskerk is die Humanistiese Beweging (63&nbsp;000 lede), Islamitiese groeperings (60&nbsp;000 aanhangers), die Pinksterbeweging (45&nbsp;000), die [[Rooms-Katolieke Kerk]] (40&nbsp;000), die Evangelies-Lutherse Vrykerk (20&nbsp;000), die Metodistekerk (13&nbsp;000) en 'n aantal kleiner onafhanklike gemeenskappe. Die kerstening van Noorweë het omstreeks die jaar 1000 begin en het uit 'n kombinasie van handelsbetrekkinge met en Wiking-rooftogte in die Christelike Europa voortgespruit. Sendingaktiwiteite van die Angelsaksiese Kerk en sendelinge uit Duitsland en Denemarke het 'n goeie reputasie vir die Christelike geloof opgebou sodat dit die tradisionele godhede van die Oud-Nordiese mitologie en die natuurgodsdiens van die Sami-bevolkíng geleidelik verdring het. Tot die Reformasie in 1537 was Noorweë 'n Rooms-Katolieke land. Wes- en Suid-Noorweë was reeds sedert die laat 18de eeu die kerngebiede van piëtistiese strominge. Rondtrekkende lekepredikante het met hul fanatiese toesprake aandag getrek, tog is hul leerstellings en praktyke deur die Staatskerk as sektaries beskou en onderdruk.<ref>{{de}} Henningsen/Schneider (2008), bl. 33</ref> Baie van hul godsdienstiges gedagtes is nogtans later deur Christelike matigingsbewegings oorgeneem wat hulle onder meer vir 'n verbod op alkoholiese dranke beywer het. Die verbod op lekepredikante is in 1842 opgehef en het die aanleiding tot die groei van 'n sterk lekebeweging in die geledere van die Staatskerk asook die stigting van enkele vrykerke gegee. Die Noorse kerke is gevolglik deur 'n konserwatiewe Christelike interpretasie en 'n sterk sendingsbeweging oorheers. == Demografie == === Die bevolking van Noorweë === [[Lêer:Same.JPG|duimnael|'n [[Sami]]ese man met sy [[rendier]] in Noord-Noorweë]] [[Lêer:Basic demographics of Norway 1900 2000.PNG|duimnael|links|Die demografiese ontwikkeling in die periode tussen 1900 en 2000]] Noorweë het tans 'n bevolking van sowat 5,3 miljoen. Net soos in ander Europese lande word die demografiese ontwikkeling in Noorweë tans deur 'n periode met lae geboortesyfers gekenmerk wat op 'n tydperk met 'n relatief hoë natuurlike bevolkingsaanwas gevolg het. Die natuurlike bevolkingstoename het in die jare kort ná die Tweede Wêreldoorlog nog 1 persent beloop, maar sedert die 1970's merkbaar afgeneem. Hierdie tendens is in die 1980's nog steeds ondervind, en eers sedert die jaar 1995 het die bevolkingsaanwas veral danksy immigrasie weer begin versnel. Die geboortekoers van etniese Noorse vroue het sedert die laat 19de eeu vanweë die toepassing van gesinsbeplanning duidelik afgeplat. Die lae geboortesyfers van minder as een persent beteken dat Noorweë se bevolking sonder immigrasie sal afneem. Statistieke vir die jaar 2006 toon nogtans 'n hoër geboortesyfer, en met 'n gemiddelde van 1,9 kinders per vrou het Noorweë se fertiliteit die hoogste vlak sedert 1991 bereik. Die syfer is ná dié van [[Albanië]], [[Turkye]], Ysland, Frankryk en Ierland selfs die sesde hoogste in Europa.<ref name="ssb">{{en}} [http://www.ssb.no/befolkning_en/ ''Statistics Norway – Statistisk sentralbyrå: Focus on Population''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071228105859/http://www.ssb.no/befolkning_en/ |date=28 Desember 2007 }}</ref> In 1665 het Noorweë 'n bevolking van sowat 440&nbsp;000 gehad.<ref name="ssb" /> Volgens die eerste volledige sensus in 1769 was daar destyds 700&nbsp;000 inwoners. In 1822 het die bevolking die een-miljoenkerf oorskry, in 1890 die twee-, in 1942 die drie- en in 1975 die vier-miljoenkerf. Vroeër as orspronklik verwag het dit intussen ook by die vyf-miljoen-kerf verbygesteek. Die sterftesyfer was in die verlede as gevolg van natuurrampe, oorloë en epidemieë onderhewig aan sterk skommelings, maar dit is danksy die ekonomiese en sosiale ontwikkeling van die land en verbeterde gesondheidsorg aansienlik verminder. Die gemiddelde lewensverwagting by geboorte is tans 78,7 jare en behoort tot die hoogstes ter wêreld.<ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/facts/people/population/population.htm ''www.norwegen.no – Bevolking''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070208184251/http://www.norwegen.no/facts/people/population/population.htm |date= 8 Februarie 2007 }}</ref> Die bevolkingsdigtheid in Noorweë varieer tussen 118 mense per vierkante kilometer rondom die Oslofjord en 1,6 in Finnmark.<ref>{{de}} Dittmann, Frank (red.): ''Reisehandbuch Skandinavien 2008''. Essen: Nordis 2008, bl. 112</ref> Sowat 'n derde van die Noorse bevolking is langs die suidkus en die Oslofjord saamgetrek. Die beduidendste stedelike gebiede is Oslo in die suide, Trondheim in Sentraal-Noorweë en Tromsø in die noorde. As gevolg van die ruolie-ontginning het 'n stedelike ontwikkelingsas in die suidweste ontstaan wat van Stavanger tot by Bergen strek. Hierdie dig bevolkte streek kontrasteer met Finnmark in die uiterste noorde en die hoër geleë berggebied wat albei deur 'n baie lae bevolkingsdigtheid gekenmerk word. Die noorde is die tradisionele tuisland van sowat 12&nbsp;000 Kwene (mense wat uit Finland na Noorweë geïmmigreer het) en 40&nbsp;000 Sami waarvan sommige nog hul oorspronklike leefwyse as vissers en rendiertelers bewaar het. === Taal === [[Lêer:Norwegianmalforms.png|duimnael|Die taalvoorkeure van Noorse munisipaliteite: [[Bokmål]], [[Nynorsk]] of ''Nøytral''. Die laasgenoemde groep gebruik in die praktyk dikwels Bokmål.]] [[Noors]], wat deur 95 persent van die bevolking gepraat word, het twee amptelike skryftale, [[Bokmål]] en [[Nynorsk]], wat as oorkoepelende standaardtale dien, terwyl baie sprekers in die alledaagse lewe dialekte praat wat soms aansienlik van die twee standaard-skryftale kan verskil. Albei skryftale geniet erkenning as ampstale en word deur sowel die administrasie asook die media gebruik. Die oorgrote meerderheid van die bevolking (tussen 80 en 85 persent) gee die voorkeur aan Bokmål. In die algemeen is die meeste Noorse dialekte onderling verstaanbaar, alhoewel sommige aansienlike pogings aan die kant van 'n luisteraar mag vereis om dit te verstaan. Verskeie [[Oeraalse tale|Oeraalse]] [[Sami]]-tale word oor die hele land gebesig en ook as skryftaal gebruik, veral in die noorde waar 'n groot deel van die Sami-bevolking gekonsentreer is. Sprekers van dié tale het 'n reg op moedertaalonderwys, ongeag hulle woonplek, en mag in hul eie taal met staatsinstellings kommunikeer. 'n Klein minderheid praat daarnaas Kweens, 'n Oeraals-Finse taal. === Migrasie === In die laat 19de en vroeë 20ste eeu het honderdduisende Nore na oorsese bestemmings, veral na die Verenigde State en Kanada, geëmigreer. Die emigrasiegolf het sy hoogtepunt in die 1860's bereik toe twee derdes van die natuurlike bevolkingsaanwas of tussen 10 en 15 persent van die totale bevolking die land verlaat het. Emigrasiesyfers was nog tot by die Eerste Wêreldoorlog en die [[Groot Depressie]] van die 1930's hoog. Sedert die laat 1960's het 'n groot aantal immigrante hulle in Noorweë gevestig wat in die 1970's en die vroeë 1980's sowat 1 persent van die totale bevolking beloop het. As gevolg van die dalende geboortesyfers van die etniese Noorse bevolking verteenwoordig immigrasie tussen 35 en 40 persent van die totale bevolkingsaanwas in Noorweë.<ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/facts/people/migration/migration.htm ''www.norwegen.no Mense: Migrasie'']</ref> Die immigrante het in die 1960's veral uit Suid-Europa, Asië, Afrika en Suid-Amerika gekom en hulle merendeels in Oslo en sy omgewing gevestig. In 1975 het die regering 'n verbod op immigrasie geplaas wat nog steeds bestaan. Hierdie verbod word nie op bepaalde groepe vlugtelinge en asielsoekers toegepas nie. Die immigrasie van hierdie groepe, wat veral uit Pakistan, Viëtnam, Iran en Turkye kom, word deur 'n kwotastelsel beheer. 'n Beperkte aantal van familielede van immigrante wat hulle reees in die land gevestig het mag eweneens Noorweë toe kom. Vanweë die tekort aan opgeleide mannekrag het Noorweë ook 'n gewilde bestemming vir immigrante uit ander Europese lande geword. Die sowat 120&nbsp;000 buitelanders in Noorweë verteenwoordig minder as drie persent van die totale bevolking. == Kuns en kultuur == [[Lêer:Oslo Nationaltheatret.JPG|duimnael|links|Die ''Nationaltheatret'' in Oslo is in 1899 geopen]] [[Lêer:Oppdal and Nord Gudbrandsdals bunad.jpg|duimnael|Noorse ''bunader'']] Alhoewel Noorweë nog 'n relatief jong nasie is en oor 'n tydperk van 400 jaar met Denemarke verenig was, pronk die land met 'n lang geskiedenis, veral as een van die beduidendste Europese seenasies, en selfstandige kulturele tradisies. Saam met musiek, literatuur en kuns speel ook die tradisionele Noorse kleredrag, die sogenaamde ''bunader'', nog steeds 'n belangrike rol as 'n nasionale simbool en word by spesiale geleenthede soos huwelike, dope en op [[Nasionale Dag van Noorweë|Noorweë se nasionale dag]] (17 Mei) gedra. Die oorspronklike inheemse bevolking van Noorweë, die Sami, het hul eie kulturele erfenis bewaar. Naas die ander Skandinawiese lande oefen vandag veral die Engelssprekende wêreld 'n groot invloed op Noorweë se kultuur en samelewing uit – Amerikaanse rolprente en televisiereekse oorheers byvoorbeeld die oudiovisuele media. Engels is die belangrikste vreemde taal in die land wat byna orals verstaan en gepraat word.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Kultur-UndBildungspolitik.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake – Kuns en kultuur''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421141845/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Kultur-UndBildungspolitik.html |date=21 April 2008 }}</ref> Die Noorse staat bevorder die plaaslike kuns- en kultuurbedryf ook in die yl bevolkte gebiede van die land. Noorse skrywers soos Jostein Gaardner en Erik Fosnes Hansen het net soos die toneelskrywer [[Jon Fosse]] internasionale bekendheid verwerf.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Kultur-UndBildungspolitik.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake – Kuns en kultuur''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421141845/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Kultur-UndBildungspolitik.html |date=21 April 2008 }}</ref> [[Edvard Grieg]] is nog steeds die mees bekende klassieke komponis. === Argitektuur === [[Lêer:Vinterdomen2.jpg|duimnael|Die Nidaros-katedraal in [[Trondheim]]]] [[Lêer:Urnes Stave Church 1.jpg|duimnael|Die staafkerk van Urnes]] [[Lêer:Damsgaard painting.jpg|duimnael|Damsgård hovedgård. Skildery deur J.F.L. Dreier (1810)]] Die argitektoniese geskiedenis van Noorweë weerspieël die historiese ontwikkeling van die land, en eers met die relatief laat kerstening van Noorweë in die 11de eeu kan daar sprake wees van 'n selfstandige Noorse boukuns. Met die vereniging van die verskillende klein koninkryke in 'n gemeenskaplike ryk sowat 1000 jaar gelede het Noorweë in nouer aanraking met die argitektoniese tradisies van ander Europese lande soos byvoorbeeld muurwerk gekom. Die eerste katedraal in die Gotiese styl, wat ooit in 'n Nordiese land opgerig is, die Nidaros-katedraal, het in Trondheim op die graf van die heilige Olav ontstaan. 'n Groot aantal ander kerkgeboue uit steen is orals in Noorweë in die Romaanse styl gebou. Veral die Engelse en Noord-Duitse boukuns het groot invloed op die plaaslike argitektuur van die Romaanse en Gotiese periode uitgeoefen. Maar aangesien hout as 'n uiters geskikte boumateriaal steeds volop beskikbaar was, het die land al vroeg sy eie tradisie van houtboukuns ontwikkel. Vandag is van die mees interessante voorbeelde van eietydse Noorse argitektuur van hout gemaak en getuig van hierdie materiaal se aantreklikheid vir Noorse ontwerpers en boumeesters.<ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/culture/architecture/history/norwegian.htm ''www.norwegen.no: Die ontwikkeling van die Noorse argitektuur'']</ref> In die vroeë Middeleeue het baie kerkgemeentes in Noord-Europa hul kerke van hout gebou; hiervoor is gewoonlik houtpale in die grond versink. Hierdie tradisie is in Noorweë verder ontwikkel en het sy argitektoniese hoogtepunt vanaf die 12de eeu met die oprigting van staafkerke bereik waarvan 28 bewaar gebly het en nog steeds die belangrikste Noorse bydrae tot die wêreld se argitektuurgeskiedenis verteenwoordig. Die staafkerk van Urnes is selfs deur [[UNESCO]] as 'n argitektoniese [[wêrelderfenisgebied|wêrelderfenis]] gelys. Die vorm en versierings van staafkerke is aan die skeepsbou- en kunstradisie van die Wiking-tydperk ontleen, en veral die kerkportale is 'n opvallende mengsel van Wiking- en Christelike motiewe. Die ''lafting''-tegniek of gebruik van langhoute het in Noorweë tot 'n gesofistikeerde vlak ontwikkel. Noorse plase het byvoorbeeld oor 'n aantal houtgeboue van verskillende groottes beskik wat elkeen 'n spesifieke funksie vervul het, en daar was 'n groot aantal tipes en samestellings van geboue in die verskillende geweste van die land. Naas die binnelandse boerderygemeenskappe het ook die vissersdorpies langs die Noorse kus hul eie kenmerkende houtboukuns ontwikkel wat gedurende die Middeleeue oor die hele kuslyn uitgebrei het. Noord-Duitse koopmans van die Hanseverbond het byvoorbeeld die aanleiding gegee tot die bou van 'n reeks nou houtgeboue langs die oewerlyn van Bergen se Bryggen-skeepswerf wat as hulle hoofkwartier gedien het. Twee van die stede, wat tydens die 17de eeu deur die Deense koning in Noorweë gestig is, Kongsberg en Røros, het as gevolg van mynbouaktiwiteite ontstaan. Kongsberg pronk nog steeds met 'n kerkgebou in die destydse barokstyl, terwyl in Røros kenmerkende lang geboë houthuise ontstaan het. Net soos die Bryggen van Bergen is ook Røros se historiese stadskern deur die UNESCO as 'n wêrelderfenisgebied gelys. Vanweë die politieke en ekonomiese oorheersing deur Denemarke is die ontwikkeling van 'n welvarende Noorse [[bourgeoisie]] belemmer, en belangrike stylrigtings van die Europese argitektuur het derhalwe dikwels eers baie laat begin om 'n invloed op die plaaslike boukuns uit te oefen wat dan ook dikwels beperk was. Nogtans is daar uitmuntende voorbeelde van historiese boustyle soos die Baronie Rosendal bo-oor die Kvinnheradfjord met sy barok-invloede en die statige landhuis Damsgård in Bergen wat volgens die Rokoko-styl as 'n houtgebou ontwerp is. Met die skeiding van Denemarke in 1814 het Oslo (destyds Kristiania) se nuwe funksie as hoofstad van Noorweë die aanleiding tot die bou van 'n aantal representatiewe geboue gegee. Die argitek Christian H. Grosch het naas die oudste gedeelte van die Universiteit van Oslo, die Effektebeurs en die vroeëre Sentrale Bank van Noorweë talle ander geboue in Oslo asook sowat sewentig kerke dwarsoor die land ontwerp. In die 20ste eeu het Noorse argitekte nasionale tradisies met eietydse argitektoniese stromings verbind. Toe die stad [[Ålesund]] in 1904 deur 'n brandramp verwoes is, het inheemse boumeesters hulle by die heropbou onder meer deur die [[Art Nouveau]]-boustyl laat inspireer. Die 1930's met hulle funksionalistiese tendense was 'n eerste groot bloeitydperk van die Noorse boukuns, alhoewel die plaaslike argitekte eers in die laaste dekades van die eeu internasionale bekendheid verwerf het. === Skilderkuns === [[Lêer:Brudeferden by Adolph Tidemand and Hans Gude.jpg|duimnael|links|Hans Fredrik Gude: ''Brudeferden i Hardanger'' ("Bruidvaart in Hardanger", 1848)]] [[Lêer:Santaandgoat.gif|duimnael|Volksverhaal-illustrasie van die Kersman wat op 'n bok se rug ry.]] Terwyl sowel Middeleeuse geskilderde antependia asook muur- en gewelfskilderye bewaar gebly het, word die vroeë 19de eeu as die beginpunt van die moderne Noorse [[skilderkuns]] beskou. Die eerste generasie van Noorse Romantici het hul inspirasie van buitelandse kunstenaars gekry – soos Johann Christian Clausen Dahl (1788–1857) wat in Duitsland gebly en daar onder die invloed van Caspar David Friedrich gestaan het. Thomas Fearnly (1802–1842) was een van die eerste inheemse landskapskilders. Die laat-Romantiese periode was deur 'n konsentrasie op die volkslewe, die Nordiese geskiedenis en mitologie gekenmerk. Skilders van landskappe en persone soos Hans Gude (1825–1903), Johan Fredrik Eckersberg (1822–1870), Adolph Tidemand (1814–1876) en Christian Krogh (1852–1925) is onder meer deur die Düsseldorfse Akademie in Duitsland beïnvloed. Die Franse skilderkuns het veral met sy impressionistiese stromings inspirasie vir Noorse skilders soos Fritz Thaulow (1847–1906) en Gerhard Munthe (1849–1929) gelewer. Die impressionisme is opgevolg deur die [[Art Nouveau]]-kuns met [[Edvard Munch]] (1863–1944) as een van sy bekendste Noorse verteenwoordigers. Die karikaturis Olaf Gulbransson (1873–1958) het die kenmerkende grafiese styl van die satiriese Duitse tydskrif ''Simplicissimus'' ontwikkel, tog het ander nie-figuratiewe kunsstromings in die eerste helfte van die 20ste eeu soos die kubisme of konstruktiwisme min aandag in Noorse kunstenaarskringe gekry. Eers in die 1950's het hulle hul invloed in die dikwels melancholiese Noorse landskapskilderkuns laat geld. Sedert die 1970's het die beeldende kuns in Noorweë sy inspirasies ten opsigte van vorm en inhoud uit die veelvuldige internasionale kunsstromings gekry, alhoewel Noorse kunstenaars steeds weer op onderwerpe konsentreer wat die plaaslike natuur bied. === Sport === [[Lêer:Marit Bjørgen Holmenkollen 2011 001.jpg|duimnael|links|Die Noorse skiër [[Marit Bjørgen]] is met 15 medaljes die suksesvolste deelnemer aan [[Olimpiese Winterspele]] nog]] [[Lêer:Carlsen Magnus (30238051906).jpg|duimnael|Die Noorse skaakspeler [[Magnus Carlsen]] was van 2013 tot 2023 die wêreldkampioen]] Sport vorm 'n belangrike deel in die Noorse kultuur, en gewilde sportsoorte sluit in [[sokker]], [[handbal]], [[tweekamp]], [[heg-en-steg-ski]], [[skansspring]], [[langbaanskaats]], en, in 'n minder mate, [[yshokkie]]. Sokker is in Noorweë die gewildste sportsoort in terme van aktiewe deelname. Volgens 'n 2014–2015-opname was sokker ver agter tweekamp en heg-en-steg-ski wat die gewildheid onder toeskouers betref.<ref>{{no}} {{cite web |url=http://www.dagbladet.no/2015/04/10/sport/langrenn/fotball/norsk_idrett/petter_northug/38629571/ |title=Knock-out fra Northug & co. |publisher=Dagbladet|date=22 Junie 2015 |accessdate=22 Junie 2015}}</ref> Yshokkie is die belangrikste binnesport.<ref>{{no}} {{cite web |url=https://www.nrk.no/trondelag/stor-interesse-for-ishockey-1.10984731 |title=Stor interesse for ishockey |publisher=[[NRK]] |date=13 April 2013 |accessdate=11 Junie 2016}}</ref> Die Noorse nasionale vrouehandbalspan het verskeie titels ingepalm, waaronder twee Olimpiese goue medaljes (in [[Olimpiese Somerspele 2008|2008]] en [[Olimpiese Somerspele 2012|2012]]), drie wêreldbekertoernooie (in 1999, 2011 en 2015), asook ses Europese kampioenskappe (in 1998, 2004, 2006, 2008, 2010 en 2014). In sokker het die nasionale vrouespan die wêreldbekertoernooi in 1995 en die Olimpiese Sokkertoernooi in 2000 gewen. Die vrouespan het ook twee [[UEFA]] Europese vrouekampioenskappe ingepalm (in 1987 en 1993). Die [[Noorse nasionale sokkerspan|Noorse nasionale manssokkerspan]] het reeds vier keer aan die [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooi deelgeneem (in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1938|1938]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994|1994]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026|2026]]), asook een keer aan die [[UEFA Europa-beker]] (in 2000). Die beste FIFA-rang wat Noorweë behaal het, is tweede, 'n plek wat hulle twee keer bereik het, in 1993 en in 1995.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/associations/association=nor/men/index.html |title=FIFA/Coca-Cola World Ranking |publisher=[[FIFA]] |date=22 Junie 2015 |accessdate=19 Februarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219142916/http://www.fifa.com/fifa-world-ranking/associations/association=nor/men/index.html |archive-date=19 Februarie 2015 |url-status=dead}}</ref> Tydens die Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 het die mansspan vir die eerste keer die kwarteindstryd gehaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cvge7299ygwo |title=Artificial turf & coaching revolution – how Norway shaped golden generation |publisher=[[BBC]] |author=Ciaran Varley |date=11 Julie 2026 |accessdate=28 Augustus 2026}}</ref> In vrouesokker vaar Noorweë nog beter en hulle het die [[Vrouesokkerwêreldbeker 1995]] in Swede beklink. Bekende Noorse spelers in die [[Nasionale Voetballiga]] sluit in [[Halvor Hagen]], [[Bill Irgens]], [[Leif Olve Dolonen Larsen]], [[Mike Mock]] en [[Jan Stenerud]].<ref>{{en}} {{cite book |author=John Grasso |title=Historical Dictionary of Football |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000gras_m3s0 |publisher=Scarecrow Press |year=2013 |pages=[https://archive.org/details/historicaldictio0000gras_m3s0/page/490 490] |isbn=978-0-8108-7857-0}}</ref> [[Bandy]] is 'n tradisionele sport in Noorweë en die land is een van die vier stigters van die [[Vereniging van Internasionale Bandy]]. In terme van gelisensieerde atlete is dit die tweede belangrikste wintersport in die wêreld.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.worldbandy.com/newspost_7640.html |title=Bandy destined for the Olympic Winter Games! |accessdate=17 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017132109/http://www.worldbandy.com/newspost_7640.html |archive-date=17 Oktober 2018 |url-status=dead}}</ref> Teen Januarie 2018 het die nasionale mansspane een silwer- en bronsmedalje elk verower, terwyl die nasionale vrouespan vyf bronsmedaljes tydens wêreldbekertoernooie ingepalm het. Noorweë se eerste deelname was tydens die [[Olimpiese Somerspele 1900]] en sedertdien het die land atlete vir al die [[Olimpiese Spele]] gestuur, behalwe vir die min bemarkte [[Olimpiese Somerspele 1904]] en die [[Olimpiese Somerspele 1980]] in [[Moskou]] wat deur [[Weste]]rse lande geboikot is. Noorweë voer die algehele medaljetabel by die [[Olimpiese Winterspele]] met 'n goeie voorsprong aan. Noorweë het al twee keer Olimpiese Spele gehuisves: Die [[Olimpiese Winterspele 1952]] in Oslo en die [[Olimpiese Winterspele 1994]] in [[Lillehammer]]. Dit het ook die Olimpiese Jeugwinterspele 2016 in Lillehammer aangebied en sodoende die eerste land geword wat beide die Winterspele en Jeugwinterspele gehuisves het. Noorweë se nasionale vrouespan in [[strandvlugbal]] het aan die CEV Strandvlugbal Kontinentale Beker 2018–2020 deelgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |title=Continental Cup Finals start in Africa |publisher=[[Fédération Internationale de Volleyball]] |date=22 Junie 2021 |accessdate=7 Augustus 2021}}</ref> [[Skaak]] het sterk in gewildheid toegeneem in Noorweë. Die Noorse [[Magnus Carlsen]] was van 2013 tot 2023 die wêreldkampioen.<ref>{{no}} {{cite web |url=http://www.nrk.no/sport/carlsen-er-verdensmester_-_-jeg-er-lykkelig-og-lettet-1.12060026 |title=Carlsen er verdensmester – Jeg er lykkelig og lettet |publisher=[[NRK]] |date=22 Junie 2015 |accessdate=22 Junie 2015}}</ref> == Letterkunde == 'n Selfstandige Noorse letterkunde het eers met die nasionale onafhanklikheidsbeweging vanaf 1814 begin ontwikkel sodat die vroeë literêre lewe as deel van 'n gemeenskaplike Skandinawiese letterkunde beskou moet word. === Die Noors-Yslandse periode (tussen omstreeks 800 en 1400) === Wetenskaplikes het hul kennis oor die vroeë Wiking-beskawing onder meer aan Yslandse skrywers te danke wat in die 12de en 13de eeu begin het om die mondelinge tradisies neer te skryf. Die wêreld van Nordiese godhede en helde is die hoofonderwerp van die Edda, die oudste literêre werk van Noorweë. In die 13de eeu het skalde (afgelei van die Yslandse ''skáld'' "digter") Wiking-ideale soos verwantskap, heldedom, eer, eerlikheid en deug, wat aanvanklik in eenvoudige stafryme van rune-inskrifte behandel is, in 'n meer ingewikkelde literêre styl verheerlik. Rondtrekkende sangers het tydens die lang Skandinawiese winters veral die hoofse publiek met hul heldesange oor legendes, historiese gebeurtenisse, heldedade, veldslae en deugsame krygers vermaak. Die eerste bekende Noorse skald uit die eerste helfte van die 9de eeu was Bragi Boddason. Later was die skaldedigkuns hoofsaaklik tot Ysland beperk. Ook die Nordiese sagas, vroeë Skandinawiese prosawerke, het ondanks hulle Noorse wortels in Ysland ontstaan, soos byvoorbeeld Snorri Sturluson se Kroniek van die Noorse konings uit die 13de eeu. Die religieuse en hoofse literatuur van die Middeleeuse Europese – vertalings van preke, legendes rondom heiliges en heldedigte oor Koning Artus, [[Karel die Grote]] en Theoderik die Grote – is ook in Noorweë oorgeneem. Die sogenaamde Koningsspieël, 'n didaktiese afhandeling oor sedes en moraal wat in versvorm gegiet is, was 'n belangrike inheemse literêre werk. Daarnaas het ballades vanaf die 13de eeu 'n beduidende rol in Noorweë se literêre lewe begin speel. === Die Noors-Deense periode (tussen omstreeks 1400 en 1814) === [[Lêer:Norske Selskab Eilif Peterssen.jpg|duimnael|Die Noorse Geselskap, skildery deur Eilif Peterssen in 1892]] In die tydperk van die Kalmarunie het die Oud-Nordiese literatuur sy hoogtepunt al lank oorskry, en eers met die Reformasie was daar weer 'n oplewing in die produksie van literêre tekste. Aangesien Noorweë tot 1643 nie oor 'n eie drukkery beskik het nie, is hoofsaaklik Deense boeke van Kopenhaagse uitgewers ingevoer. Die Deense taal, wat uiteindelik ook ampstaalstatus in Noorweë gekry het, het 'n oorheersende invloed op die Noorse letterkunde uitgeoefen. Die 16de eeuse humanisme het Noorse skrywers soos Absalon Pederssøn Beyer en Peder Claussøn Friis geïnspireer. Friis het met sy vertaling van Snorri Sturluson se ''Heimskringla''-saga uiting aan patriotiese gevoelens gegee, en in 1739 het die geestelike Petter Dass met sy werk ''Norlands Trompet'' ("Die Trompet van die Noordland") sy belewenis van die landskap van Noord-Noorweë in versvorm uitgedruk. Die Noorse letterkunde het veral in die 18de eeu begin om sy eie identiteit en uniekheid uit te druk. By hierdie ontwikkeling het die Noors-gebore Deense skrywer Ludvig Baron von Holberg sentraal gestaan. Op sy reise deur Europese lande is hy deur die Franse [[rasionalisme]] en Engelse deïsme beïnvloed, en hy het begin om hierdie ideeë in sy literatuur in te werk. Holberg se werke het historiese afhandelings, satiriese digkuns en morele opstelle ingesluit, alhoewel hy veral met sy tydlose realistiese komedies bekendheid verwerf het wat nog steeds in Noorse en Deense teaters opgevoer word. Ander bekende skrywers in hierdie periode sluit Holberg se literêre opvolger, Johan Herman Wessel, die digters Christian Braunman Tullin en Johan Nordahl Brun en die kritiese essayis Claus Fasting in. 'n Spesifieke nasionale Noorse literatuur het in 1772 met die stigting van die Noorse Geselskap (''Det Norske Selskab''), 'n vereniging van klassisistiese digters, gestalte gekry. === Die 19de eeu === [[Lêer:Ibsen-Dresden01.jpg|duimnael|[[Henrik Ibsen]] (1828–1906)]] As gevolg van die Napoleontiese Oorloë is Noorweë se politieke bande met Denemarke in 1814 verbreek, maar ook in die nuwe alliansie met Swede, wat voorsiening vir selfregering gemaak het, is die kulturele bande met Denemarke steeds gehandhaaf. Tegelykertyd het die nasionale beweging van Noorweë vir die ontwikkeling van 'n selfstandige Noorse literatuur gepleit wat onder meer in die romantiese stylperiode verwesenlik is. Die beduidendste romantiese digter in Noorweë was Henrik Arnold Wergeland, wat as uitgewer en opvoedkundige ten gunste van 'n selfstandige Noorse literêre tradisie was wat die ou bande met Denemarke sou vervang. In die opkomende sogenaamde Noorse kultuurstryd was daar egter ook voorstanders van 'n voortgesette kulturele unie met Denemarke, soos die digter Johan Sebastian Welhaven. Die romanties-nasionalistiese stroming in die letterkunde het met digters soos Peter Christian Asbjørnsen en Jørgen Moe ondr meer die literêre skatte van die volksdigkuns, wat tot dusver net mondeling oorlewer is, herontdek en in geskrewe vorm versamel. Die taalkundige Ivar Aasen het met die wetenskaplike navorsing ten opsigte van Noorse dialekte begin, terwyl die joernalis Aasmund Olafsson Vinje in sy nasionaal-romantiese werke Noors as 'n literêre taal gevestig het. 'n Selfstandige Noorse geskiedskrywing het met Peter Andreas Munch 'n aanvang geneem. Met die literêre realisme het Noorweë skrywers van wêreldfaam voortgebring. Die roman ''Amtmandens døttre'' van Camilla Collett was in die jare 1854 en 1855 net die begin van 'n ontwikkeling wat met die dramatikus [[Henrik Ibsen]], die politieke skrywer [[Bjørnstjerne Bjørnson]], [[Jonas Lie]] (wat later deur die impressionisme beïnvloed is, 1833–1908) en [[Alexander Kielland]] (1849–1906) sy hoogtepunt bereik het. Verskeie van Ibsen se werke het deel van die wêreldliteratuur geword. Die naturalisme, landelike lewe en volkstradisies het in die werke van skrywers soos Amalie Skram en Arne Garborg neerslag gevind. In die laaste dekade van die 19de eeu is baie Noorse skrywers deur die nuwe romantiek beïnvloed. Die bekendste outeur in hierdie periode was [[Knut Hamsun]]. Sy eensame romanhelde voel dikwels aangetrokke tot die natuur en die irrasionele. === Die 20ste eeu === [[Lêer:Jo Nesbø.JPG|duimnael|Die musikus en misdaadskrywer [[Jo Nesbø]] (* 1960)]] [[Lêer:Store norske leksikon 2.jpg|duimnael|Die elektroniese uitgawe van die Groot Noorse Leksikon (''Store Norske Leksikon, SNL'')]] Ná die einde van die politieke unie met Swede in 1905 het die realistiese styl weer 'n oplewing beleef, en Noorse skrywers het hulle op maatskaplike vraagstukke begin konsentreer. Olav Duun het met sy omvattende epiese roman ''Juvikfolke'', wat ses boekdele behels, 'n boeiende verhaal oor die landelike lewe en die geskiedenis van 'n familie geskep. Johan Bojer het in sy werke die morele kwessies van 'n moderne nywerheidsmaatskappy behandel, terwyl Johan Petter Falkberget hom op die probleme van mynwerkers toegespits het. Met Sigrid Undset (1882–1949) het 'n nuwe skryweres van wêreldfaam op die literêre toneel verskyn. Met haar trilogie ''Kristin Lavransdatter'' (1920–1922), wat in die tradisie van Oud-Yslandse sagas geskryf is en in die Middeleeuse Noorweë afspeel, het sy in 1928 die Nobelprys vir Letterkunde verower. Naas Undset het ook ander realistiese skrywers soos Olav Dunn (1876–1939) en Johan Folkberget (1879–1967) dikwels etiese probleme teen 'n historiese agtergrond behandel. Die politieke spannings in die tydperk tussen die wêreldoorloë is onder meer in die werke van Nordahl Grieg weerspieël. Net soos Grieg het ook die digter Arnulf Øverland in sy liriek die Duitse besetting van Noorweë tydens die Tweede Wêreldoorlog gekritiseer. Die oorlog en die besettingstyd het ook ná 1945 'n sentrale in die literêre lewe gespeel en is onder meer in die romans van Odd Bang-Hansen en Kåre Holt verwerk. Algemene kritiek op die maatskappy het die romans en liriek van Jens Ingvald Bjørneboe oorheers, terwyl die prosa van skrywers soos Johan Borgen sterk deur eksistensialistiese tendense beïnvloed is. Die kwessie van goed en kwaad het in die psigologiese romans van Åge Rønning sentraal gestaan. Net soos Sweedse outeurs het ook Noorse skrywers soos Karin Fossum, Anne Holt, [[Tom Egeland]] en [[Jo Nesbø]] met hul rillers en [[misdaadroman]]s internasionale sukses behaal. Ook Jostein Gaarder het met sy filosofiese roman ''Sofies verden'' (1991), wat vir jonger lesers bedoel was, 'n internasionale blitsverkoper geskryf. Ander belangrike eietydse skrywers sluit Jan Kjærstad en die dramatikus Jon Fosse in. === Noorweë se literêre stelsel === Noorweë het 'n unieke literêre stelsel ter bevordering van Noorse literatuur, skrywers en die uitgewersbedryf. Dit baseer op voorgeskrewe pryse vir boeke, die aankoop van honderde eksemplare van bepaalde nuwe titels, die vrystelling van boeke van belasting op toegevoegde waarde (BTW) en kollektiewe ooreenkomste tussen regtehouers. Die program was die sleutelfaktor vir die vestiging van 'n veelsydige en dinamiese boekmark in Noorweë.<ref>{{en}} [https://www.norway2019.com/en/literature/literary-system ''www.norway2019.com: Literary system. Besoek op 16 Februarie 2019'']</ref><ref>{{no}} [https://forleggerforeningen.no/the-norwegian-literary-system/ ''Den Norske Forleggerforening: The Norwegian Literary System. Besoek op 16 Februarie 2019'']</ref> ; Aankoopprogram Die Noorse aankoopprogram vir boeke word deur die staat befonds en deur die Noorse Kunsteraad geadministreer. Jaarliks word tussen 550 en 1&nbsp;500 eksemplare van sowat 600 nuwe boektitels aangekoop en aan biblioteke dwarsoor die land beskikbaar gestel. Die program se hoofdoelwitte is die bevordering van Noorse boekpublikasies, die versekering van toegang tot nuwe werke vir die algemene leserspubliek en die verskaffing van hoër inkomstes aan skrywers. Die program is in die 1960's as 'n aankoopstelsel vir Noorse fiksie vir volwassenes geloods en is reeds kort daarna uitgebrei om ook literatuur vir kinders en jeugdiges in te sluit. So is ook skoolbiblioteke van nuwe boektitels voorsien. Die program was 'n groot sukses en het bygedra tot hoër produksie- en oplaagsyfers. Die aankoopprogram is intussen verder uitgebrei na vertaalde fiksie en nie-fiksie, Noorse nie-fiksie vir volwassenes, Noorse nie-fiksie vir kinders en jeugdiges en grafiese romans. ; Voorgeskrewe boekpryse en vrystelling van BTW Die voorgeskrewe vaste boekprys vir elke nuwe titel mag deur die uitgewery vasgestel word. Boekwinkels en ander kleinhandelondernemings mag tot 1 Mei van die volgende jaar 'n afslag van maksimaal 12,5 persent aan klante aanbied. Deur boeke orals in Noorweë teen meer of min dieselfde prys te verkoop word skrywers en uitgewers van 'n stabiele grondslag vir hul finansiële beplanning voorsien. Die vrystelling van BTW maak boeke vir lesers meer bekostigbaar en verseker toegang tot literatuur vir almal. ; Kollektiewe ooreenkomste Kollektiewe ooreenkomste, wat tussen die Vereniging van Noorse Uitgewers aan die een en die belange-organisasies van skrywers, illustreerders en vertalers aan die ander kant gesluit is, verseker vir alle partye, wat regte in die publikasieproses hou, 'n billike deel van die inkomste. === Ander programme ter bevordering van Noorse literatuur === Die Noorse Kunsteraad stel beurse beskikbaar vir talentvolle en belowende skrywers asook finansiële steun vir projekte en produksies. Die uitvoer van Noorse literatuur word deur 'n ander liggaam, ''NORLA – Norwegian Literature Abroad'', deur aktiewe bemarking en subsidies vir vertalings bevorder. NORLA is in 1978 gestig en het in die tydperk tot 2004 die vertaling van nagenoeg 5&nbsp;200 Noorse boektitels in 65 tale finansieel gesteun. NORLA se werksaamhede word deur die Noorse Departement van Kultuur befonds. Die grootste kulturele inisiatief in die buiteland ooit sal Noorweë se deelname as eregas aan die Frankfurtse Boekebeurs van 2019 wees. Aktiwiteite in hierdie verband word eweneens deur NORLA gekoördineer. In samewerking met die regtehouers onderhou NORLA ook 'n webtuiste wat inligting oor Noorse boekpublikasies in Engels bied, ''https://booksfromnorway.com/''. == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Norway|title=Norway|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=28 Augustus 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/norway/|title=Norway|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=28 Augustus 2026}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Norway|Noorweë}} * {{en}} {{Wikivoyage|Norway|Noorweë}} * {{no}} [https://www.norge.no/ Amptelike webwerf] * {{en}} [http://www.norway.org.za/ Noorse Ambassade in Suid-Afrika] * {{en}} [http://www.norway.no/ Algemene inligting oor Noorweë] * {{en}} [http://www.environment.no/ State of the Environment Norway] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Noorweë}} | Noord = [[Noorse See]] • [[Svalbard]] | Noordoos = [[Barentssee]] • [[Franz Josef-land]] | Oos = [[Barentssee]] • {{vlagland|Rusland}} | Suidoos = {{vlagland|Swede}} • {{vlagland|Finland}} • {{vlagland|Rusland}} | Suid = [[Skagerrak]] • {{vlagland|Denemarke}} • {{vlagland|Swede}} | Suidwes = {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} • [[Noordsee]] | Wes = {{vlagland|Faroëreilande}} • [[Jan Mayen]] • [[Noordsee]] | Noordwes = {{vlagland|Groenland}} • {{vlagland|Ysland}} • [[Noorse See]] }} {{EVA}} {{Lande van Europa}} {{NAVO-lande}} {{Nordiese lande}} {{Nordiese Raad}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Noorweë| ]] [[Kategorie:Skandinawië]] 6ly3wfkgneyufvcr8kzfgdmxufnxyji 0 8336 2964937 2955234 2026-09-04T05:45:23Z Oesjaar 7467 Verwyder sintaksfoute 2964937 wikitext text/x-wiki {{Kantbalk Termodinamika}} '''Termodinamika''' is die tak van die [[fisika]] wat oor [[warmte]], [[arbeid]] en [[temperatuur]] handel, en oor die verband daarvan met [[energie]], [[entropie]] en die fisiese eienskappe van [[materie]] en [[straling]]. Die gedrag van hierdie groothede word deur die vier wette van die termodinamika beheers, wat 'n kwantitatiewe beskrywing met behulp van meetbare makroskopiese groothede gee maar ook in terme van mikroskopiese bestanddele deur die statistiese meganika verklaar kan word. Die termodinamika is op talle onderwerpe in die wetenskap en die [[ingenieurswese]] van toepassing, veral op die [[fisiese chemie]], [[biochemie]], [[chemiese ingenieurswese]] en [[meganiese ingenieurswese]], sowel as op meer ingewikkelde velde soos die [[meteorologie]].<ref name="Cengel2015">{{en}} {{cite book |last1=Çengel |first1=Yunus A. |last2=Boles |first2=Michael A. |title=Thermodynamics: An Engineering Approach |edition=8ste |publisher=McGraw-Hill |location=New York |year=2015 |isbn=978-0-07-339817-4}}</ref> Termodinamika vorm 'n kernonderdeel van die vak fisiese chemie, al is dit as vakgebied streng gesproke ouer as die fisiese chemie. Die ontstaan van Termodinamika hang nou saam met die uitvinding van die [[stoomenjin|stoommasjien]] in die [[18de eeu]]. Die ontwikkeling van die onderliggende teorieë vind veral in die [[19de eeu]] plaas en word onlosmaaklik met mense soos Sadi Carnot, Clapeyron, [[Rudolf Clausius|Clausius]], [[Josiah Willard Gibbs|Gibbs]], Helmholtz, [[Ludwig Boltzmann|Boltzmann]] en [[Jacobus Henricus van 't Hoff|J.H. van 't Hoff]] verbind. == Geskiedenis == Die geskiedenis van die termodinamika as wetenskaplike dissipline begin oor die algemeen met Otto von Guericke, wat in 1650 die wêreld se eerste vakuumpomp gebou en ontwerp het en 'n [[vakuum]] met sy Magdeburgse halfbolle gedemonstreer het. Guericke wou 'n vakuum skep om [[Aristoteles]] se lank gehandhaafde veronderstelling dat "die natuur 'n vakuum verafsku" te weerlê. Kort ná Guericke het die Anglo-Ierse fisikus en chemikus [[Robert Boyle]] van sy ontwerpe verneem en in 1656, saam met die Engelse wetenskaplike [[Robert Hooke]], 'n lugpomp gebou. Met dié pomp het Boyle en Hooke 'n verband tussen [[druk]], temperatuur en [[volume]] opgemerk, en met tyd is die wet van Boyle geformuleer, wat sê dat druk en volume omgekeerd proporsioneel is.<ref name="Britannica">{{en}} {{cite encyclopedia |title=Thermodynamics |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/science/thermodynamics |access-date=24 Augustus 2026}}</ref> In 1679 het 'n medewerker van Boyle, Denis Papin, op grond van hierdie begrippe 'n stoomkoker gebou: 'n geslote vat met 'n stywe deksel wat stoom vasgehou het totdat 'n hoë druk opgebou is. Latere ontwerpe het 'n stoomvrylatingsklap ingesluit wat verhoed het dat die masjien ontplof. Deur te sien hoe die klap ritmies op en af beweeg, het Papin op die gedagte van 'n suier en 'n silinderenjin gekom, hoewel hy nooit sy ontwerp uitgevoer het nie. In 1697 het die ingenieur Thomas Savery op grond van Papin se ontwerpe die eerste enjin gebou, gevolg deur Thomas Newcomen in 1712. Hoewel hierdie vroeë enjins grof en ondoeltreffend was, het hulle die aandag van die vooraanstaande wetenskaplikes van die tyd getrek.<ref name="Britannica" /> Die grondbegrippe van [[warmtekapasiteit]] en latente warmte, wat vir die ontwikkeling van die termodinamika nodig was, is deur professor Joseph Black aan die [[Universiteit van Glasgow]] ontwikkel, waar [[James Watt]] as instrumentmaker in diens was. Black en Watt het saam eksperimente gedoen, maar dit was Watt wat op die gedagte van 'n afsonderlike kondensor gekom het, wat 'n groot toename in die doeltreffendheid van die [[stoomenjin]] tot gevolg gehad het.<ref name="Britannica" /> Al die voorafgaande werk het Sadi Carnot, "die vader van die termodinamika", gelei om in 1824 ''Réflexions sur la puissance motrice du feu'' te publiseer, 'n verhandeling oor warmte, krag, energie en die doeltreffendheid van enjins. Die boek het die grondliggende energieverhoudinge tussen die Carnot-enjin, die Carnot-siklus en dryfkrag uiteengesit en die begin van die termodinamika as 'n moderne wetenskap gemerk.<ref name="Cengel2015" /> Die eerste handboek oor termodinamika is in 1859 deur William Rankine geskryf, wat as ingenieursprofessor aan die Universiteit van Glasgow verbonde was. Die eerste en tweede wette van die termodinamika het gelyktydig in die 1850's ontstaan, hoofsaaklik uit die werk van Rankine, [[Rudolf Clausius]] en [[William Thomson, 1ste Baron Kelvin|William Thomson]].<ref name="Britannica" /> Clausius, wat die basiese gedagtes van die tweede wet die eerste keer in sy artikel ''Über die bewegende Kraft der Wärme'' van 1850 gestel het, het die begrip entropie in 1865 ingevoer. Tussen 1873 en 1876 het die Amerikaanse wiskundige fisikus [[Josiah Willard Gibbs]] 'n reeks van drie artikels gepubliseer, waarvan ''On the Equilibrium of Heterogeneous Substances'' die bekendste is, waarin hy gewys het hoe termodinamiese prosesse – ook [[chemiese reaksie]]s – grafies ontleed kan word deur die energie, entropie, volume, temperatuur en druk van 'n stelsel te bestudeer, en so vasgestel kan word of 'n proses spontaan sal verloop. Die grondslae van die statistiese termodinamika is deur fisici soos [[James Clerk Maxwell]], [[Ludwig Boltzmann]], [[Max Planck]], Clausius en Gibbs gelê. Vroeg in die 20ste eeu het chemici soos Gilbert N. Lewis, Merle Randall en E.A. Guggenheim Gibbs se wiskundige metodes op die ontleding van chemiese prosesse toegepas.<ref name="Britannica" /><ref name="Cengel2015" /> == Etimologie == Die woord ''termodinamika'' bestaan uit twee dele wat na Antieke Grieks teruggevoer kan word: ''thermo-'' ("van warmte", soos in ''[[termometer]]'') van die stam ''θέρμη'' (''therme''), "warmte", en ''dinamika'' ("wetenskap van krag of vermoë") van die stam ''δύναμις'' (''dynamis''), "vermoë". Die byvoeglike naamwoord ''thermo-dynamic'' is in 1849 deur William Thomson gebruik, en in 1854 het Thomson en William Rankine die selfstandige naamwoord ''thermo-dynamics'' gebruik om die wetenskap van veralgemeende hitte-enjins aan te dui. Thomson het in 1854 ook die eerste bondige definisie van die vakgebied gegee: "Termodinamika is die onderwerp van die verhouding van warmte tot kragte wat tussen aangrensende dele van liggame werk, en van die verhouding van warmte tot elektriese werking."<ref name="Britannica" /> == Takke van die termodinamika == Die studie van termodinamiese stelsels het in verskeie verwante takke ontwikkel, wat elk 'n ander grondmodel as teoretiese of eksperimentele basis gebruik, of die beginsels op verskillende soorte stelsels toepas.<ref name="Cengel2015" /> === Klassieke termodinamika === Klassieke termodinamika is die beskrywing van die toestande van termodinamiese stelsels naby ewewig met behulp van makroskopiese, meetbare eienskappe. Dit word gebruik om die uitruil van energie, arbeid en warmte op grond van die wette van die termodinamika te modelleer. Die aanduiding ''klassiek'' weerspieël die feit dat dit die eerste vlak van begrip van die vak verteenwoordig soos dit in die 19de eeu ontwikkel het, en dat dit die verandering van 'n stelsel in terme van makroskopiese empiriese parameters beskryf.<ref name="Callen1985">{{en}} {{cite book |last=Callen |first=Herbert B. |title=Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics |url=https://archive.org/details/thermodynamicsan0000call |edition=2de |publisher=Wiley |location=New York |year=1985 |isbn=978-0-471-86256-7}}</ref> === Chemiese termodinamika === Chemiese termodinamika is die studie van die onderlinge verband tussen energie en chemiese reaksies, of 'n fisiese verandering van toestand, binne die grense van die wette van die termodinamika. Die primêre doel daarvan is om die spontaneïteit van 'n gegewe omsetting te bepaal.<ref name="Callen1985" /> === Ewewigstermodinamika === Ewewigstermodinamika is die studie van die oordrag van materie en energie in stelsels of liggame wat deur invloede in hul omgewing van een toestand van termodinamiese ewewig na 'n ander gedryf kan word. Die term "[[termodinamiese ewewig]]" dui op 'n toestand van balans waarin alle makroskopiese vloeie nul is. In 'n ewewigstoestand is daar geen ongebalanseerde potensiale of dryfkragte tussen makroskopies onderskeibare dele van die stelsel nie. 'n Sentrale doel van die ewewigstermodinamika is om, gegewe 'n stelsel in 'n goed gedefinieerde aanvanklike ewewigstoestand asook sy omgewing en sy begrensende wande, te bereken wat die finale ewewigstoestand sal wees nadat 'n bepaalde termodinamiese bewerking daardie wande of omgewing verander het.<ref name="Callen1985" /> === Nie-ewewigstermodinamika === Nie-ewewigstermodinamika behandel stelsels wat nie in termodinamiese ewewig is nie. Die meeste stelsels wat in die natuur voorkom, is nie in termodinamiese ewewig nie, omdat hulle nie in stasionêre toestande is nie en aanhoudend aan die vloei van materie en energie na en van ander stelsels onderworpe is. Die termodinamiese studie van sulke stelsels verg meer algemene begrippe as dié wat die ewewigstermodinamika hanteer, en baie natuurlike stelsels bly vandag nog buite die bereik van die bekende makroskopiese termodinamiese metodes.<ref name="Callen1985" /> Die vierde groot tak, die statistiese termodinamika of statistiese meganika, word hieronder afsonderlik behandel. == Temperatuur en warmte == In die [[18de eeu]] is die begrip [[temperatuur]] ontwikkel saam met die ontwikkeling van die [[termometer]] waarmee hierdie grootheid gemeet word. 'n Suksesvolle relatiewe skaal is ontwikkel wat die smeltpunt en kookpunte van water as ykpunte ingespan het (die Celsiusskaal). Dit het later duidelik geword dat dit moontlik is om 'n absolute skaal te definieer. 'n Skaal is toe op so 'n wyse ontwikkel waar die indelings dieselfde grootte as die Celsiusskaal sou hê, maar waar die nulpunt by die [[absolute nulpunt]] sou begin, eerder as by die vriespunt van water. Dit bring mee dat temperatuurverskille wat in [[Kelvin]] en [[Celsius]] bereken word dieselfde numeriese waarde het. Die skaal word die Kelvinskaal genoem en is na [[Lord Kelvin]] vernoem. Dit het ook duidelik geword dat hitte 'n meetbare grootheid was, wat spontaan van 'n liggaam met 'n hoër temperatuur na 'n liggaam met 'n laer temperatuur sou vloei. (Sekere mense verwys soms na hierdie verskynsel as die nulde wet van termodinamika.) Daar is toe vasgestel dat daar verskillende hoeveelhede van hierdie grootheid nodig was om dieselfde temperatuurverskil in verskillende materiale teweeg te bring. Dit neem byvoorbeeld 'n ander hoeveelheid warmte om een gram water met een graad Celsius te verhit as om een gram lood met dieselfde hoeveelheid te verhit. Dit het dan aanleiding gegee tot die ontwikkeling van die begrip van [[spesifieke warmtekapasiteit]]. Wetenskaplikes het toe uit hulle waarnemings sekere natuurwette waargeneem en daaruit die vier grondliggende ''wette'' van termodinamika neergepen. == Die nulde wet van termodinamika == Die nulde wet van die termodinamika sê: ''Indien twee stelsels elkeen in termiese ewewig met 'n derde stelsel is, is hulle ook in termiese ewewig met mekaar.'' Die stelling impliseer dat termiese ewewig 'n ekwivalensieverhouding op die versameling termodinamiese stelsels onder beskouing is. Stelsels is in ewewig indien die klein, toevallige uitruilings tussen hulle – soos [[Brownse beweging]] – nie tot 'n netto verandering in energie lei nie. Hierdie wet word stilswyend in elke temperatuurmeting veronderstel: as 'n mens wil besluit of twee liggame dieselfde temperatuur het, is dit nie nodig om hulle in kontak te bring en veranderinge in hul waarneembare eienskappe oor tyd te meet nie. Die wet gee 'n empiriese definisie van temperatuur en regverdig die bou van praktiese termometers.<ref name="Cengel2015" /> Die nulde wet is nie oorspronklik as 'n afsonderlike wet van die termodinamika erken nie, aangesien die grondslag daarvan in die termodinamiese ewewig in die ander wette geïmpliseer is. Die eerste, tweede en derde wette is al uitdruklik gestel en algemeen aanvaar in die fisikagemeenskap voordat die belang van die nulde wet vir die definisie van temperatuur besef is. Omdat dit onprakties was om die ander wette te hernommer, is dit die ''nulde wet'' genoem.<ref name="Cengel2015" /> == Die eerste wet van Termodinamika: warmte en arbeid == Daar is geglo dat warmte 'n soort vloeistof was, wat nie vernietig of geskep kon word nie, maar dit het spoedig geblyk dat dit verkeerd was. Wanneer twee voorwerpe teen mekaar geskuur word, veroorsaak die wrywing byvoorbeeld dat warmte vloei. Daar is toe vasgestel dat die hoeveelheid warmte wat met wrywing vrygestel word ooreenkom met die hoeveelheid arbeid (=krag · afstand) betrokke by die wrywing. Warmte en arbeid (ook werk genoem) is oorspronklik in twee verskillende eenhede uitgedruk, maar dit het duidelik geword dat dit moontlik is om die twee groothede aan mekaar gelyk te stel. 'n Nuwe definisie van warmte is toe ontwikkel wat bepaal dat warmte gelykstaande is aan die werk plus die energie: Q = W + ΔU. Dit lei dan tot die '''Eerste Wet van Termodinamika'''. : '''In 'n geslote stelsel bly die Energie U konstant.''' Later het dit duidelik geword dat daar vele ander vorms van energie, soos bewegingsenergie van 'n motor, die energie van 'n elektriese stroom of die chemiese energie wat in 'n [[plofstof]] opgesluit is, bestaan. Termodinamies kan al hierdie vorme van energie in dieselfde eenhede uitgedruk word (in die [[SI]]-stelsel word die Joule gebruik). Met die koms van [[Albert Einstein|Einstein]] se [[relatiwiteitsteorie]] het dit duidelik geword dat dit selfs geld vir die begrip van massa via E=mc² (d.w.s massa kan in energie omgeskakel word en andersom). Energie is 'n toestandsfunksie, wat beteken dat daar vir 'n bepaalde toestand 'n bepaalde hoeveelheid energie bestaan wat onafhanklik is van hoe daardie bepaalde toestand bereik is. 'n Belangrike vorm van energie wat betrekking het op gasse is dié van volume-arbeid. Vir 'n ideale gas geld die wet pV=nRT (druk·volume)=(aantal mol·R·temperatuur) waar R die gaskonstante is. Verder hang die interne energie van die gas slegs van die temperatuur af: U = n·C_V·T, waar C_V die molêre warmtekapasiteit by konstante volume is (3R/2 vir 'n eenatomige ideale gas). Die produk p·V is dus 'n energieterm. Daar bestaan 'n ander toestandfunksie naamlik die '''[[Entalpie]]''' H=U+P·V wat dikwels gebruik word. In die praktyk is dit baie makliker om te werk met konstante druk as met konstante volume. Die p·V bepaal dan die verrigte volume-arbeid. Wanneer daar geen gasse by 'n proses betrokke is nie kan die tweede term meestal verwaarloos word. == Die tweede wet van Termodinamika == Oppervlakkig beskou kan daar uit die eerste wet verkeerdelik afgelei word dat alle vorme van energie vryelik uitruilbaar sou wees. Dit is egter nie waar nie. 'n Goeie voorbeeld is wanneer 'n motor gerem word. Dan word die bewegingsenergie (wat uit die chemiese energie van die brandstof verkry is) spontaan omgeskakel na warmte-energie toe. Die motor beweeg egter nie weer spontaan as die rem gelos word nie, aangesien (100%) van die werk in warmte omgesit is ('n proses wat ''dissipasie'' heet), maar die warmte word nie weer teruggeskakel na werk toe nie. Dit is wel moontlik om van die warmte weer terug te skakel na werk toe (deur byvoorbeeld 'n heropwekkende remstelsel te gebruik) maar dit is nie moontlik om die volle 100% weer te herwin nie. Die tweede wet word op verskeie ekwivalente maniere gestel. Die tradisionele weergawe van Clausius sê dat warmte nie spontaan van 'n kouer liggaam na 'n warmer liggaam vloei nie. Die wet verwys na 'n stelsel van materie en straling wat aanvanklik ongelykhede in temperatuur, druk, chemiese potensiaal en ander intensiewe eienskappe het, hetsy weens interne beperkings soos ondeurdringbare, starre wande daarbinne, hetsy weens ekstern toegepaste kragte. Die wet stel vas dat wanneer die stelsel van die buitewêreld en van daardie kragte geïsoleer word, daar 'n bepaalde termodinamiese grootheid is – sy entropie – wat toeneem soos die beperkings verwyder word, totdat dit uiteindelik 'n maksimum by termodinamiese ewewig bereik wanneer die ongelykhede prakties verdwyn. Die baie weergawes van die tweede wet druk alles die algemene onomkeerbaarheid uit van die oorgange in stelsels wat termodinamiese ewewig nader.<ref name="Callen1985" /> Vir stelsels wat aanvanklik ver van termodinamiese ewewig af is, is daar geen algemene fisiese beginsel bekend wat die tempo bepaal waarteen ewewig genader word nie; die termodinamika handel nie oor sulke tempo's nie. In die makroskopiese termodinamika is die tweede wet 'n grondliggende waarneming wat op enige werklike termodinamiese proses van toepassing is, terwyl dit in die statistiese termodinamika as 'n gevolg van molekulêre chaos gepostuleer word.<ref name="Callen1985" /> Hierdie verskynsel het gelei tot die formulering van die '''[[tweede wet van termodinamika]]''' deur Thomson en [[Max Planck|Planck]] wat as volg lui: '''Dit is onmoontlik om 'n kringloopproses op te stel waar die enigste gevolg is dat 'n hoeveelheid<br />warmte uit 'n reservoir omgeskakel word na 'n ooreenkomstige hoeveelheid werk''' 'n Verwante misverstand is dat 'n spontane proses dieselfde is as 'n [[eksotermies]]e proses, d.w.s. 'n proses waar warmte vrygestel word. Wanneer 'n mens egter een stof soos bv. Kaliumnitraat in water oplos, verloop die proses spontaan, maar daar word warmte opgeneem: die oplossing word koud. Die eerste wet bied geen verklaring vir hierdie verskynsel nie. Dit is moontlik om hierdie tekortkoming in die eerste wet uit die weg te ruim deur 'n nuwe toestandsfunksie te definieer: die '''Entropie''' S. Hierdie funksie word gedefinieer deur dS = δq_omkeerbaar/T; vir 'n isotermiese omkeerbare proses gee dit ΔS = q_omkeerbaar/T. Die omkeerbare warmte q_omkeerbaar is die warmte wat 'n proses afgee of opneem as die stelsel deur 'n omkeerbare roete van toestand A na toestand B gebring word. 'n Omkeerbare roete is 'n reeks toestande wat in rus (of ewewig) verkeer. Wanneer die toestandfunksies as volg gekombineer word: : A= U-TS en : G= H-TS = U+pV-TS kry 'n mens die toestandsfunksies van A (die '''Vrye Energie of Helmholtzenergie''') en G (die '''Vrye Entalpie''' of '''Gibbsenergie'''). Hierdie twee funksies word dan gebruik om vas te stel of 'n proses spontaan kan verloop aldan nie: '''By konstante druk is 'n proses spontaan as die Gibbsenergie afneem.''' (Bostaande is basies 'n herformulering van die tweede wet).<br /> Sien ook: Postulaat van Clausius; Dissipasie vermoede == Die derde wet van Termodinamika == Ten slotte is daar nog een derde wet: Wanneer 'n perfekte kristal tot T = 0K afgekoel word benader die Entropie 'n nul waarde. Die derde 'wet' is 'n erge idealisering, want 'n ''perfekte kristal'' bestaan nie. 'n Kristal kan by T = 0K nie groei nie en as 'n kristal by 'n hoër temperatuur groei sal dit nooit regtig perfek word nie, maar altyd bietjie wanorde inbou en 'n bietjie onvolmaak wees. As die effens onvolmaakte kristal afgekoel word na T = 0K sal die entropie nie heeltemal na nul gaan nie. Uit die tweede wet – nie die derde nie – volg dat 'n termodinamiese [[enjin]] (soos 'n [[binnebrandenjin]] of 'n [[stoomenjin]]) nooit 100% doeltreffend kan wees nie. Die hoogste teoretiese doeltreffendheid wat bereik kan word, is gegee deur: : <math>\eta (\%) = 100 \times \frac{T_1-T_0}{T_1}</math> waar : ''η'' = Doeltreffendheid : ''T₁'' = Hoogste temperatuur in die enjin : ''T₀'' = Laagste temperatuur in die enjin (T₀ is tipies die [[lugtemperatuur]]) == Hitte-enjins, verkoelers en warmtepompe == Die praktiese belang van die tweede wet blyk die duidelikste uit die werking van 'n [[hitte-enjin]]: 'n toestel wat in 'n kringloop werk, warmte uit 'n warm reservoir onttrek, 'n deel daarvan in arbeid omskakel en die res na 'n koue reservoir afgee. Geen hitte-enjin kan al die warmte wat dit onttrek in arbeid omskakel nie, en die boonste grens vir die doeltreffendheid word deur die Carnot-siklus gestel, wat uit twee isotermiese en twee adiabatiese stappe bestaan. Sadi Carnot het in 1824 aangetoon dat dié grens slegs van die temperature van die twee reservoirs afhang en nie van die werkstof nie.<ref name="Cengel2015" /> 'n Verkoeler en 'n warmtepomp is in wese 'n hitte-enjin wat in trurat werk: hulle gebruik arbeid om warmte uit 'n koue ruimte na 'n warmer ruimte te vervoer, wat sonder die toevoer van arbeid nie spontaan sou gebeur nie. Hul werkverrigting word nie in doeltreffendheid uitgedruk nie maar in 'n verrigtingskoëffisiënt, die verhouding van die warmte wat oorgedra word tot die arbeid wat verrig word; dié koëffisiënt kan groter as een wees, wat nie die eerste wet weerspreek nie omdat die oorgedraagde warmte nie geskep word nie maar bloot vervoer word.<ref name="Cengel2015" /> Die beginsels van die termodinamika word wyd toegepas. Benewens enjins, verkoelers en kragstasies word dit gebruik om faseoorgange soos smelt en verdamping te beskryf, om te bepaal in watter rigting en tot watter mate 'n chemiese reaksie sal verloop, om die vervoer van hitte, massa en momentum te ontleed, en selfs om die eienskappe van [[swartkolk]]e en van die aarde se atmosfeer te beskryf.<ref name="Cengel2015" /><ref name="Callen1985" /> == Statistiese termodinamika == Klassieke termodinamika is geheel en al 'n verskynselgerigte teorie, wat nie die atomiese struktuur van materie in rekening bring nie. 'n Latere mikroskopiese teorie is ontwikkel, die statistiese termodinamika, waar daar aan die termodinamiese groothede 'n interpretasie verleen word, in terme van die statistiese verdeling van energie oor die energietoestande van die atome en molekules, waaruit 'n stelsel bestaan. Die sleutelverband tussen die mikroskopiese en die makroskopiese beskrywing is [[Ludwig Boltzmann]] se uitdrukking vir die entropie, ''S'' = ''k''_B&nbsp;ln&nbsp;''W'', waar ''W'' die aantal mikrotoestande is wat met 'n gegewe makroskopiese toestand versoenbaar is en ''k''_B die Boltzmann-konstante. Die entropie word so 'n maatstaf van die aantal maniere waarop die deeltjies van 'n stelsel gerangskik kan word sonder dat die makroskopiese toestand verander, en die tweede wet volg daaruit as 'n statistiese uitspraak: 'n geïsoleerde stelsel beweeg oorweldigend waarskynlik na die makroskopiese toestand wat deur die grootste aantal mikrotoestande verwesenlik kan word.<ref name="Callen1985" /> Die sentrale hulpmiddel van die statistiese meganika is die partisiefunksie, wat oor al die toeganklike energietoestande van 'n stelsel gesommeer word. Uit die partisiefunksie kan al die termodinamiese groothede van die stelsel – die interne energie, die entropie, die Helmholtzenergie en die warmtekapasiteite – bereken word. Op dié manier verklaar die statistiese meganika waarom die klassieke termodinamika werk, en dit maak dit ook moontlik om die eienskappe van stowwe uit die eienskappe van hul molekules te voorspel. Die benadering het aan die einde van die 19de eeu met die werk van [[James Clerk Maxwell]] en Boltzmann ontstaan en is later deur [[Max Planck]] se kwantumhipotese en die [[kwantummeganika]] uitgebrei tot toestande waar die klassieke beskrywing misluk, soos die warmtekapasiteit van vaste stowwe by lae temperature.<ref name="Kittel1980">{{en}} {{cite book |last1=Kittel |first1=Charles |last2=Kroemer |first2=Herbert |title=Thermal Physics |url=https://archive.org/details/thermalphysics0000kitt |edition=2de |publisher=W.H. Freeman |location=New York |year=1980 |isbn=978-0-7167-1088-2}}</ref> == Stelsels, grense en toestande == 'n Belangrike begrip in die termodinamika is die [[termodinamiese stelsel]], 'n presies gedefinieerde gebied van die heelal wat bestudeer word. Alles in die heelal buiten die stelsel word die ''omgewing'' genoem. 'n Stelsel word van die res van die heelal geskei deur 'n ''grens'' wat fisies of blote begrip kan wees, maar wat die stelsel tot 'n eindige volume beperk. Dele van die grens word dikwels ''wande'' genoem en het elk 'n bepaalde deurlaatbaarheid. Die oordrag van energie as arbeid of as warmte, of van materie, tussen die stelsel en die omgewing vind volgens dié deurlaatbaarheid deur die wande plaas.<ref name="Callen1985" /> Grense is van vier soorte: vas, beweeglik, werklik en denkbeeldig. In 'n enjin beteken 'n vaste grens byvoorbeeld dat die suier in sy posisie vasgesit is, waarbinne 'n proses met konstante volume kan plaasvind; indien die suier mag beweeg, is daardie grens beweeglik terwyl die silinder se grense vas bly. By geslote stelsels is die grense werklik, terwyl die grense by oop stelsels dikwels denkbeeldig is.<ref name="Cengel2015" /> Die termodinamika onderskei oor die algemeen drie klasse stelsels, gedefinieer volgens wat oor hul grense mag beweeg: * 'n '''oop stelsel''' ruil sowel energie as materie met die omgewing uit; * 'n '''geslote stelsel''' ruil energie uit maar nie materie nie; * 'n '''geïsoleerde stelsel''' ruil nóg energie nóg materie uit.<ref name="Cengel2015" /> Namate tyd in 'n geïsoleerde stelsel verloop, is die interne verskille in druk, digtheid en temperatuur geneig om uit te vlak. 'n Stelsel waarin alle vereffeningsprosesse voltooi is, is in 'n toestand van termodinamiese ewewig, en die eienskappe daarvan verander per definisie nie meer met tyd nie. Wanneer 'n dinamiese termodinamiese proses ontleed word, word dikwels die vereenvoudigende aanname gemaak dat elke tussentoestand in ewewig is; sulke prosesse verloop so stadig dat elke tussenstap 'n ewewigstoestand kan wees, en hulle word ''omkeerbare prosesse'' genoem.<ref name="Callen1985" /> Die toestand van 'n stelsel in ewewig kan deur 'n aantal toestandsgroothede beskryf word wat nie afhang van die proses waardeur die stelsel by daardie toestand gekom het nie. Hulle word ''intensiewe'' of ''ekstensiewe'' veranderlikes genoem, na gelang van hoe hulle verander wanneer die grootte van die stelsel verander, en die verband tussen hulle word deur 'n toestandsvergelyking uitgedruk.<ref name="Callen1985" /> 'n Termodinamiese proses kan gedefinieer word as die energetiese ontwikkeling van 'n stelsel vanaf 'n aanvangs- na 'n eindtoestand. Elke proses word gewoonlik van ander onderskei volgens watter parameters – temperatuur, druk, volume en so meer – konstant gehou word. Prosesse wat algemeen bestudeer word, is: * die '''adiabatiese proses''', wat sonder verlies of wins van energie deur warmte verloop; * die '''isentalpiese proses''', wat teen konstante [[entalpie]] verloop; * die '''isentropiese proses''', 'n omkeerbare adiabatiese proses, wat teen konstante entropie verloop; * die '''isobariese proses''', wat teen konstante druk verloop; * die '''isochoriese proses''', wat teen konstante volume verloop; * die '''isotermiese proses''', wat teen konstante temperatuur verloop; * die '''bestendigetoestand-proses''', wat sonder 'n verandering in die interne energie verloop.<ref name="Cengel2015" /> == Meetinstrumente == Daar is twee soorte termodinamiese instrumente: die meter en die reservoir. 'n Termodinamiese meter is enige toestel wat 'n parameter van 'n termodinamiese stelsel meet. In sommige gevalle word die termodinamiese parameter in werklikheid in terme van 'n geïdealiseerde meetinstrument gedefinieer. Die nulde wet stel dit byvoorbeeld moontlik om temperatuur te meet, soos [[James Clerk Maxwell]] in 1872 aangetoon het. 'n Geïdealiseerde [[termometer]] is 'n monster van 'n ideale gas teen konstante druk: uit die [[idealegaswet]] ''pV = nRT'' kan die volume van so 'n monster as aanduiding van temperatuur gebruik word, en op dié wyse definieer dit temperatuur. Hoewel druk meganies gedefinieer word, kan 'n [[barometer]] ook uit 'n monster van 'n ideale gas teen konstante temperatuur gebou word, en 'n kalorimeter is 'n toestel wat gebruik word om die interne energie van 'n stelsel te meet en te definieer.<ref name="Cengel2015" /> 'n Termodinamiese reservoir is 'n stelsel wat so groot is dat sy toestandsparameters nie merkbaar verander wanneer dit met die stelsel onder beskouing in kontak gebring word nie. Wanneer die reservoir met die stelsel in kontak gebring word, word die stelsel in ewewig met die reservoir gebring. 'n Drukreservoir is byvoorbeeld 'n stelsel teen 'n bepaalde druk wat daardie druk op die stelsel afdwing waarmee dit meganies verbind is; die aarde se atmosfeer word dikwels as drukreservoir gebruik, en die see kan as temperatuurreservoir dien wanneer dit gebruik word om kragstasies te verkoel.<ref name="Callen1985" /> == Gekonjugeerde veranderlikes == Die sentrale begrip van die termodinamika is dié van energie, die vermoë om arbeid te verrig. Volgens die eerste wet word die totale energie van 'n stelsel en sy omgewing bewaar. Energie kan in 'n stelsel ingebring word deur verhitting, samepersing of die toevoeging van materie, en daaruit onttrek word deur verkoeling, uitsetting of die onttrekking van materie.<ref name="Callen1985" /> Gekonjugeerde veranderlikes is pare termodinamiese begrippe waarvan die eerste soos 'n "krag" is wat op 'n stelsel toegepas word en die tweede soos die gevolglike "verplasing", terwyl die produk van die twee gelyk is aan die hoeveelheid energie wat oorgedra word. Die algemene pare is: * druk en volume (die meganiese parameters); * temperatuur en entropie (die termiese parameters); * [[chemiese potensiaal]] en deeltjiegetal (die materiële parameters).<ref name="Callen1985" /> == Termodinamiese potensiale == Termodinamiese potensiale is verskillende kwantitatiewe mate van die energie wat in 'n stelsel geberg is. Hulle word gebruik om die energieveranderinge in stelsels te meet namate dié van 'n aanvangs- na 'n eindtoestand ontwikkel, en watter potensiaal gebruik word, hang af van die beperkings op die stelsel, soos konstante temperatuur of konstante druk. Die vyf bekendste potensiale is die interne energie ''U'', die entalpie ''H'' = ''U'' + ''pV'', die Helmholtzenergie ''A'' = ''U'' − ''TS'', die Gibbsenergie ''G'' = ''U'' + ''pV'' − ''TS'' en die grootkanoniese potensiaal Ω = ''U'' − ''TS'' − ''μN''. Termodinamiese potensiale kan uit die energiebalansvergelyking van 'n stelsel afgelei word, en die een kan uit die ander deur 'n Legendre-transformasie verkry word.<ref name="Callen1985" /> == Aksiomatiese termodinamika == Aksiomatiese termodinamika is 'n [[wiskunde|wiskundige]] dissipline wat die termodinamika in terme van streng aksiomas probeer beskryf, byvoorbeeld deur 'n wiskundig streng manier te vind om die bekende wette van die termodinamika uit te druk. Die eerste poging tot 'n aksiomatiese teorie was Constantin Carathéodory se werk ''Untersuchungen über die Grundlagen der Thermodynamik'' van 1909, wat gebruik gemaak het van Pfaffiese stelsels en die begrip adiabatiese toeganklikheid, wat Carathéodory self ingevoer het. In dié formulering word termodinamiese begrippe soos warmte, entropie en temperatuur uit groothede afgelei wat meer direk meetbaar is.<ref name="Caratheodory1909">{{de}} {{cite journal |last=Carathéodory |first=Constantin |title=Untersuchungen über die Grundlagen der Thermodynamik |journal=Mathematische Annalen |volume=67 |issue=3 |pages=355–386 |year=1909 |doi=10.1007/BF01450409}}</ref> == Toepassingsvelde == {{Div col|colwidth=22em}} * Atmosferiese termodinamika * Biologiese termodinamika * Termodinamika van swartkolke * Chemiese termodinamika * Klassieke termodinamika * Ewewigstermodinamika * Nie-ewewigstermodinamika * Maksimum-entropietermodinamika * Psigrometrie * Kwantumtermodinamika * Statistiese termodinamika * Termo-ekonomie {{Div col end}} == Opsomming == 'n Baie informele en beknopte opsomming van termodinamika as vakgebied is as volg: # Warmte stroom van warm na kouer en nie omgekeerd. # 'n Mens kan nie energie in 'n proses skep nie, maar hoogstens met ewe veel energie eindig. # 'n Mens kan alleen met ewe veel energie eindig by die [[absolute nulpunt]]. # Dit is in beginsel onmoontlik om die absolute nulpunt te bereik. == Sien ook == * [[Entropie]] * [[Entalpie]] * [[Hitte-enjin]] * [[Termodinamiese ewewig]] * [[Termodinamiese stelsel]] * [[Warmteoordrag]] * [[Absolute nul]] == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Eksterne skakels == * [http://mail.vssd.nl/hlf/c007totaal.pdf Nederlandstalige inleiding tot termodinamika (263 bl)]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.glodiebybel.co.za/component/content/article/47-waar-kom-al-die-nuttige-energie-vandaan.html Waar kom al die nuttige energie vandaan?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131208171132/http://www.glodiebybel.co.za/component/content/article/47-waar-kom-al-die-nuttige-energie-vandaan.html |date= 8 Desember 2013 }} {{Normdata}} [[Kategorie:Fisiese chemie]] [[Kategorie:Natuurwetenskap]] [[Kategorie:Termodinamika| ]] rwjca3o4arz56b1mygtmm1r6pmoatsw 0 13129 2964997 2861425 2026-09-04T09:24:51Z Aliwal2012 39067 /* Suidelike Afrika */ 2964997 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} Die naam '''Henning''' is inheems tot die Noord-Duitse gebiede [[Mecklenburg]], [[Hannover]], [[Hamburg]], [[Holstein]] en [[Pommere]]. Veral die stede [[Stralsund]] en Greifswald, in Mecklenburg, naby die [[Baltiese See]] staan bekend as plekke waar die naam ontstaan het. Albei stede was tot en met die [[Dertigjarige Oorlog]] (1618 — 1648) deel van [[Denemarke]]. Tussen die jare 1300 en 1500 is die naam Henning as 'n gewilde bynaam aan [[Johannes]] se seun gegee. In die ou Baltiese dialek is 'n hoenderhaan 'n “hen” genoem (hen = manlik, henne = vroulik). Die Baltiese (of Noord-Duitse) “ing” is bygevoeg om aan te dui dat dit 'n naam is wat afgelei is van 'n vader of voorsaat se naam. In moderne [[Afrikaans]] sou ons hom Haantjie genoem het. Dit was dus ’n vriendelike manier om so ’n persoon aan te spreek. Die naam het ontstaan onder edelmanne en [[ridder|ridders]], soos <ref>Bahlow H.: “Deutsches Namenlexikon”. Familien und Vornamen nach Ursprung und Sinn erklärt. München, 1977, p228</ref> * Henning = Johannes Older, wat in 1290 in die omgewing van Stralsund gewoon het. * Henning = Johannes Brunswick, wat in 1305 te Kolberg gewoon het. Kolberg val vandag binne die grondgebied van Pole, maar was gedurende 1305 deel van die Staat wat vandag Duitsland genoem word. * Henning = Johannes Dotenberg (Ridder), wat in 1326 in die omgewing van Greifswald woonagtig was. Daar word vermoed dat hy 'n nasaat van Johannes Older was. * Graaf Henning van Irkesleve wat in 1330 in Haldslohe gewoon het. Gedurende die 13/14e eeue het nasate van hierdie eerste Hennings versprei oor die gebiede wat vandag as [[Duitsland]], [[Denemarke]] en [[Noorweë]] bekend is. Alle rekords uit hierdie tyd het egter met verloop van tyd verlore gegaan. Gedurende die 17e en 18e eeu het verskeie Hennings begin om elders heen te verhuis — ook na die nuwe wêreld. So vind ons vandag een van die grootste Henning stamme in [[Suid-Afrika]]. Henning gesinne word vandag egter in bykans al die beskaafde lande van die Westerse wêreld gevind. 'n Paar Henning nasate het egter in die omgewing van Stralsund en Greifswald agtergebly. Dit is bekend dat Jacob Henning (die oue), gedurende 1635 te Demmin (naby Greiffswald) gebore is. Jacob Henning en sy nasate het as die Henning familie van Karnin bekend geword. Karnin is ongeveer 25 km vanaf Stralsund. Jacob Henning en sy nasate was groot en welgestelde grondeienaars wat in 'n [[kasteel]] gewoon het. Hierdie kasteel is gedurende 1945, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] deur die Kommunistiese regering, wat [[Duitse Demokratiese Republiek|Oos-Duitsland]] oorgeneem het, gekonfiskeer. Die familie het hierna oor Wes-Duitsland versprei. == Mense == === Suidelike Afrika === * [[Andries Henning|Andries Gerhardus Henning]] (1859–1932), Oranje-Vrystaatse politikus * [[Francois Henning]], Suid-Afrikaanse musikant wat onder die verhoognaam [[Snotkop]] optree * [[Nan Henning]] (1910–2003), [[Afrikaanse skrywer]] * [[P.H. Henning|Pieter Hendrik Henning]] (1886–1975), Argentynse en Suid-Afrikaanse outeur === Verenigde State === * [[Pat Henning]] (1908–1973), Amerikaanse akteur == Notas == <references/> == Boeke == *''Die Henning-familiekroniek'', {{ISBN|0620203005}} == Eksterne skakels == * [http://www.henning.org Henningfamilies Wêreldwyd] {{Van}} [[Kategorie:Vanne]] [[Kategorie:Afrikaanse vanne]] [[Kategorie:Duitse vanne]] gmlqb20onz2c6o13p1i68cgop74zqxy 0 13646 2964874 2887810 2026-09-03T20:07:13Z Summershell67 213140 Была изменена пропорция 26 марта этого года. 2964874 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Demokratiese Volksrepubliek Korea |volle_naam = <small>조선민주주의인민공화국<br />''Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk'' ([[Koreaans]])</small> |algemene_naam = Noord-Korea |beeld_vlag = Flag of North Korea (March 2026–present).svg |beeld_wapen = Coat of Arms of North Korea.svg |simbool_tipe = Embleem |beeld_kaart = North Korea (orthographic projection).svg |leuse = 강성대국<br />''Gangseong Daegu''<br /><small>''([[Koreaans]] vir: "Voorspoedige en Groot Nasie")''</small> |volkslied = 애국가<br />''[[Aegukka]]''<br /><small>''(Koreaans vir: "Die Patriotiese Lied")''</small> |amptelike_tale = [[Koreaans]] |hoofstad = [[Pjongjang]] {{Koördinate|39|2|N|125|45|O}} |latd = 39 |latm = 2 |latNS = N |longd = 125 |longm = 45 |longEW = O |grootste_stad = [[Pjongjang]] |regeringsvorm = Unitêre eenparty-republiek<ref>{{en}} {{cite book|title=Britannica Book of the Year 2014|chapter-url=https://books.google.com/books?id=LccRAwAAQBAJ&pg=PA642|year=2014|publisher=[[Encyclopedia Britannica]]|location=Londen|isbn=978-1-62513-171-3|page=642|chapter=Korea, North}}</ref> |leiertitels = • Ewige [[President]]<br />• Ewige WPK se<br />algemene Sekretaris<br />• Hoogste Leier<br />• Voorsitter van die<br />Vergaderingspresidium<br />• [[Eerste Minister]] |leiername = [[Kim Il-sung]]<br /><br />[[Kim Jong-il]]<br />[[Kim Jong-oen]]<br /><br />[[Choe Ryong-hae]]<br />[[Kim Tok-hun]] |oppervlak_rang = 97^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 120&nbsp;540 |oppervlakmi² = 46&nbsp;540 |persent_water = 0,11 |bevolking_skatting = 25&nbsp;549&nbsp;604<ref>{{en}} {{cite web |url=https://population.un.org/wpp/ |title=World Population prospects – Population division |work=Verenigde Nasies se Departement van Ekonomiese en Maatskaplike Sake, Bevolkingsafdeling |publisher=[[Verenigde Nasies]] |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428063301/https://population.un.org/wpp/ |archive-date=28 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2019_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.xlsx |title=Overall total population – World Population Prospects: The 2019 Revision |type=custom data acquired via website |work=Verenigde Nasies se Departement van Ekonomiese en Maatskaplike Sake, Bevolkingsafdeling |publisher=[[Verenigde Nasies]] |accessdate=19 Julie 2020 |format=xslx |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218054922/https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2019_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.xlsx |archive-date=18 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |bevolking_skatting_jaar = 2018 |bevolking_rang = 55^ste |bevolking_sensus = 24&nbsp;052&nbsp;231<ref name="Nkorea2008">{{en}} {{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |title=DPR Korea 2008 Population Census National Report |year=2009 |publisher=DPRK Central Bureau of Statistics |accessdate=15 Augustus 2014 |location=Pjongjang |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326002654/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |archive-date=26 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2011 |bevolkingsdigtheid = 212 |bevolkingsdigtheidmi² = 549,1 |bevolkingsdigtheidrang = 65^ste |BBP_PPP = $40&nbsp;miljard<ref name="factbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma|title=Burma|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=1 Januarie 2026|archive-date=10 Desember 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231210110119/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/|url-status=dead}}</ref> |BBP_PPP_rang = |BBP_PPP_jaar = 2015 |BBP_PPP_per_kapita = $1&nbsp;800<ref name="factbook" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = |BBP = $25&nbsp;miljard<ref name="unsd">{{en}} {{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp |title=National Accounts Main Aggregate Database |publisher=United Nations Statistics Division |date=Desember 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180818021020/https://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp |archive-date=18 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="nkeconwatch.com">{{en}} {{cite web|url=http://www.nkeconwatch.com/category/statistics/gdp-statistics/ |title=North Korean Economy Watch » GDP statistics |accessdate=9 Februarie 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170108045819/http://www.nkeconwatch.com/category/statistics/gdp-statistics/ |archivedate=8 Januarie 2017 }} Hyundai Research Institute (Suid-Korea)</ref> |BBP_rang = |BBP_jaar = 2015 |BBP_per_kapita = $1&nbsp;000<ref name="nkeconwatch.com" /> |BBP_per_kapita_rang = |onafhanklikheidstipe = Vorming |onafhanklikheidsgebeure = • Bevryding<br />• Amptelike verklaring |onafhanklikheidsdatums = <br /><br />[[15 Augustus]] [[1945]]<br />[[9 September]] [[1948]] |MOI = |MOI_rang = |MOI_jaar = |MOI_kategorie = |Gini = 31 |Gini_rang = |Gini_jaar = 2007 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Noord-Koreaanse won|Won]] (₩) |geldeenheid_kode = KPW |land_kode = KP |tydsone = [[Pjongjang Standaardtyd|PYT]] |utc_afwyking = [[UTC+08:30|+8:30]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+08:30|+8:30]] |internet_domein = [[.kp]] |skakelkode = 850 |voetskrif = }} '''Noord-Korea''' staan amptelik bekend as die '''Demokratiese Volksrepubliek Korea''' ([[Koreaans]]: 조선민주주의인민공화국, ''Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk'') en is in [[Oos-Asië]] geleë, in die noordelike helfte van die [[Korea|Koreaanse Skiereiland]]. Noord-Korea is een van die laaste [[Kommunisme|kommunistiese]] state in die wêreld en is bekend vir sy geharde Stalinistiese regering. [[Lêer:Satellite image of North Korea in December 2002.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Noord-Korea]] [[Lêer:North Korea 1996 CIA map.jpg|duimnael|links|Kaart van Noord-Korea]] [[Lêer:Pyongyang JucheTower.jpg|duimnael|links|Die Juche-toring in Pjongjang]] In die suide grens Noord-Korea aan [[Suid-Korea]], in die ooste aan die [[See van Japan]] (wat in Noord-Korea egter Oossee genoem word) en aan die [[Geelsee]] in die weste. Die twee lande wat tot 1946 verenig was, word deur 'n 248 kilometer lange 'gedemilitariseerde' sone verdeel. In die noorde grens Noord-Korea aan die [[Volksrepubliek China]] en [[Rusland]]. Dié grens word deur die riviere [[Tumen]] en [[Yalu]] gevorm. Die [[Koreaanse Werkersparty]] is in beheer van die land, en meer as 80% van regeringsamptenary behoort aan dié party. Die staat word deur 'n [[ideologie]] gedryf wat bekend staan as [[juche]], wat die selfvoorsiening van die volk nastreef en die volk as die subjek en meester van die sosiale rewolusie beskou. Mag is gesetel in die leierskap van die Koreaanse Werkersparty. Die leier van Noord-Korea is [[Kim Jong-il]] wat op sy beurt ook die leier van die Koreaanse Werkersparty en die weermag is. Kim Jong-il wat in Noord-Korea tot 'n kultusfiguur verhef is, het sy vader, [[Kim Il-sung]], na sy dood in 1994 opgevolg. Ná die oorlede van Kim il-sung is hy deur sy seun [[Kim Jong-oen]] opgevolg. Die Juche-ideologie is die grootste dryfkrag vir Noord-Korea se isolasie in die moderne wêreld. Die ekonomie het gestagneer deur die loop van die negentigerjare en het [[voedsel]]tekorte in groot dele van die land veroorsaak. Noord-Korea is ook berug vir menseregteskendings wat spraakvryheid en bewegingsvryheid geweldig inperk. Noord-Korea se [[internasionale verhoudinge]] is wankelrig. Reeds sedert die [[Korea-oorlog]] is dié land se verhouding met sy bure gespanne. Noord-Korea is tegnies gesproke nog in 'n oorlog met Suid-Korea gewikkel. In die sewentiger- en tagtigerjare was Noord-Korea betrokke by die [[ontvoering]] van [[Japanners|Japannese]] en Suid-Koreaanse burgers. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/North-Korea|title=North Korea|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=1 Januarie 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-north/|title=North Korea|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=1 Januarie 2026}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|North Korea|Noord-Korea}} * [http://www.nk-news.net/ NK News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306024244/http://nk-news.net/ |date= 6 Maart 2012 }} * [http://www.kcna.co.jp/ Koreaanse Sentrale Nuusagentskap] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041006163736/http://www.kcna.co.jp/ |date= 6 Oktober 2004 }} * [http://www.korea-dpr.com/ Webtuiste van die Volksrepubliek van Noord-Korea] * [http://www.pyongyangsquare.com/ Pyongyang Square] Noord-Koreaanse nuusportaal. * [http://www.kcckp.net/ 'Naenara'] Noord-Koreaanse webportaal. {{Korea-saadjie}} {{Lande van Asië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Noord-Korea| ]] [[Kategorie:Voormalige Japannese kolonies]] 4tlrh147ulswv49409ktzdteuygh75p 2964875 2964874 2026-09-03T20:15:06Z SpesBona 2720 Wysiging deur [[Special:Contributions/Summershell67|Summershell67]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 2887810 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Demokratiese Volksrepubliek Korea |volle_naam = <small>조선민주주의인민공화국<br />''Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk'' ([[Koreaans]])</small> |algemene_naam = Noord-Korea |beeld_vlag = Flag of North Korea.svg |beeld_wapen = Coat of Arms of North Korea.svg |simbool_tipe = Embleem |beeld_kaart = North Korea (orthographic projection).svg |leuse = 강성대국<br />''Gangseong Daegu''<br /><small>''([[Koreaans]] vir: "Voorspoedige en Groot Nasie")''</small> |volkslied = 애국가<br />''[[Aegukka]]''<br /><small>''(Koreaans vir: "Die Patriotiese Lied")''</small> |amptelike_tale = [[Koreaans]] |hoofstad = [[Pjongjang]] {{Koördinate|39|2|N|125|45|O}} |latd = 39 |latm = 2 |latNS = N |longd = 125 |longm = 45 |longEW = O |grootste_stad = [[Pjongjang]] |regeringsvorm = Unitêre eenparty-republiek<ref>{{en}} {{cite book|title=Britannica Book of the Year 2014|chapter-url=https://books.google.com/books?id=LccRAwAAQBAJ&pg=PA642|year=2014|publisher=[[Encyclopedia Britannica]]|location=Londen|isbn=978-1-62513-171-3|page=642|chapter=Korea, North}}</ref> |leiertitels = • Ewige [[President]]<br />• Ewige WPK se<br />algemene Sekretaris<br />• Hoogste Leier<br />• Voorsitter van die<br />Vergaderingspresidium<br />• [[Eerste Minister]] |leiername = [[Kim Il-sung]]<br /><br />[[Kim Jong-il]]<br />[[Kim Jong-oen]]<br /><br />[[Choe Ryong-hae]]<br />[[Kim Tok-hun]] |oppervlak_rang = 97^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 120&nbsp;540 |oppervlakmi² = 46&nbsp;540 |persent_water = 0,11 |bevolking_skatting = 25&nbsp;549&nbsp;604<ref>{{en}} {{cite web |url=https://population.un.org/wpp/ |title=World Population prospects – Population division |work=Verenigde Nasies se Departement van Ekonomiese en Maatskaplike Sake, Bevolkingsafdeling |publisher=[[Verenigde Nasies]] |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428063301/https://population.un.org/wpp/ |archive-date=28 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2019_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.xlsx |title=Overall total population – World Population Prospects: The 2019 Revision |type=custom data acquired via website |work=Verenigde Nasies se Departement van Ekonomiese en Maatskaplike Sake, Bevolkingsafdeling |publisher=[[Verenigde Nasies]] |accessdate=19 Julie 2020 |format=xslx |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218054922/https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2019_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.xlsx |archive-date=18 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |bevolking_skatting_jaar = 2018 |bevolking_rang = 55^ste |bevolking_sensus = 24&nbsp;052&nbsp;231<ref name="Nkorea2008">{{en}} {{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |title=DPR Korea 2008 Population Census National Report |year=2009 |publisher=DPRK Central Bureau of Statistics |accessdate=15 Augustus 2014 |location=Pjongjang |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326002654/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |archive-date=26 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2011 |bevolkingsdigtheid = 212 |bevolkingsdigtheidmi² = 549,1 |bevolkingsdigtheidrang = 65^ste |BBP_PPP = $40&nbsp;miljard<ref name="factbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma|title=Burma|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=1 Januarie 2026|archive-date=10 Desember 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231210110119/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/|url-status=dead}}</ref> |BBP_PPP_rang = |BBP_PPP_jaar = 2015 |BBP_PPP_per_kapita = $1&nbsp;800<ref name="factbook" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = |BBP = $25&nbsp;miljard<ref name="unsd">{{en}} {{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp |title=National Accounts Main Aggregate Database |publisher=United Nations Statistics Division |date=Desember 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180818021020/https://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp |archive-date=18 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="nkeconwatch.com">{{en}} {{cite web|url=http://www.nkeconwatch.com/category/statistics/gdp-statistics/ |title=North Korean Economy Watch » GDP statistics |accessdate=9 Februarie 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170108045819/http://www.nkeconwatch.com/category/statistics/gdp-statistics/ |archivedate=8 Januarie 2017 }} Hyundai Research Institute (Suid-Korea)</ref> |BBP_rang = |BBP_jaar = 2015 |BBP_per_kapita = $1&nbsp;000<ref name="nkeconwatch.com" /> |BBP_per_kapita_rang = |onafhanklikheidstipe = Vorming |onafhanklikheidsgebeure = • Bevryding<br />• Amptelike verklaring |onafhanklikheidsdatums = <br /><br />[[15 Augustus]] [[1945]]<br />[[9 September]] [[1948]] |MOI = |MOI_rang = |MOI_jaar = |MOI_kategorie = |Gini = 31 |Gini_rang = |Gini_jaar = 2007 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Noord-Koreaanse won|Won]] (₩) |geldeenheid_kode = KPW |land_kode = KP |tydsone = [[Pjongjang Standaardtyd|PYT]] |utc_afwyking = [[UTC+08:30|+8:30]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+08:30|+8:30]] |internet_domein = [[.kp]] |skakelkode = 850 |voetskrif = }} '''Noord-Korea''' staan amptelik bekend as die '''Demokratiese Volksrepubliek Korea''' ([[Koreaans]]: 조선민주주의인민공화국, ''Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk'') en is in [[Oos-Asië]] geleë, in die noordelike helfte van die [[Korea|Koreaanse Skiereiland]]. Noord-Korea is een van die laaste [[Kommunisme|kommunistiese]] state in die wêreld en is bekend vir sy geharde Stalinistiese regering. [[Lêer:Satellite image of North Korea in December 2002.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Noord-Korea]] [[Lêer:North Korea 1996 CIA map.jpg|duimnael|links|Kaart van Noord-Korea]] [[Lêer:Pyongyang JucheTower.jpg|duimnael|links|Die Juche-toring in Pjongjang]] In die suide grens Noord-Korea aan [[Suid-Korea]], in die ooste aan die [[See van Japan]] (wat in Noord-Korea egter Oossee genoem word) en aan die [[Geelsee]] in die weste. Die twee lande wat tot 1946 verenig was, word deur 'n 248 kilometer lange 'gedemilitariseerde' sone verdeel. In die noorde grens Noord-Korea aan die [[Volksrepubliek China]] en [[Rusland]]. Dié grens word deur die riviere [[Tumen]] en [[Yalu]] gevorm. Die [[Koreaanse Werkersparty]] is in beheer van die land, en meer as 80% van regeringsamptenary behoort aan dié party. Die staat word deur 'n [[ideologie]] gedryf wat bekend staan as [[juche]], wat die selfvoorsiening van die volk nastreef en die volk as die subjek en meester van die sosiale rewolusie beskou. Mag is gesetel in die leierskap van die Koreaanse Werkersparty. Die leier van Noord-Korea is [[Kim Jong-il]] wat op sy beurt ook die leier van die Koreaanse Werkersparty en die weermag is. Kim Jong-il wat in Noord-Korea tot 'n kultusfiguur verhef is, het sy vader, [[Kim Il-sung]], na sy dood in 1994 opgevolg. Ná die oorlede van Kim il-sung is hy deur sy seun [[Kim Jong-oen]] opgevolg. Die Juche-ideologie is die grootste dryfkrag vir Noord-Korea se isolasie in die moderne wêreld. Die ekonomie het gestagneer deur die loop van die negentigerjare en het [[voedsel]]tekorte in groot dele van die land veroorsaak. Noord-Korea is ook berug vir menseregteskendings wat spraakvryheid en bewegingsvryheid geweldig inperk. Noord-Korea se [[internasionale verhoudinge]] is wankelrig. Reeds sedert die [[Korea-oorlog]] is dié land se verhouding met sy bure gespanne. Noord-Korea is tegnies gesproke nog in 'n oorlog met Suid-Korea gewikkel. In die sewentiger- en tagtigerjare was Noord-Korea betrokke by die [[ontvoering]] van [[Japanners|Japannese]] en Suid-Koreaanse burgers. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/North-Korea|title=North Korea|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=1 Januarie 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-north/|title=North Korea|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=1 Januarie 2026}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|North Korea|Noord-Korea}} * [http://www.nk-news.net/ NK News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306024244/http://nk-news.net/ |date= 6 Maart 2012 }} * [http://www.kcna.co.jp/ Koreaanse Sentrale Nuusagentskap] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041006163736/http://www.kcna.co.jp/ |date= 6 Oktober 2004 }} * [http://www.korea-dpr.com/ Webtuiste van die Volksrepubliek van Noord-Korea] * [http://www.pyongyangsquare.com/ Pyongyang Square] Noord-Koreaanse nuusportaal. * [http://www.kcckp.net/ 'Naenara'] Noord-Koreaanse webportaal. {{Korea-saadjie}} {{Lande van Asië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Noord-Korea| ]] [[Kategorie:Voormalige Japannese kolonies]] hn16vo8o4o4tdm7tku8u3ssmnjonbmj 0 15437 2964865 2954894 2026-09-03T19:53:01Z Oesjaar 7467 Verwyder sintaksfoute 2964865 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Green Eye.jpg|regs|duimnael|250px|Oog van 'n mens]] Die '''oog''' is die sintuigorgaan wat 'n organisme in staat stel om visuele inligting waar te neem. Dit bespeur [[lig]] en skakel dit in elektrochemiese impulse in [[neuron|neurone]] om, en vorm deel van die organisme se visuele stelsel. [[Lig]] word op die [[netvlies]] (ook [[retina]] genoem) gefokus deur die [[lens]]. Die netvlies is 'n laag gespesialiseerde senuweeselle wat [[lig]] omskakel in senuwee-seine. Die oog kan sy fokusafstand verander deur spiere wat die vorm van die lens verander. Hierdie proses word ''akkommodasie'' genoem. Die meeste mense het twee oë, een aan elke kant van die [[neus]]. Die konvekse (bolrond geboë) breking van die kornea en die lens is vir die vorming van die beeld verantwoordelik; die kornea lewer die grootste deel van die ligbreking en die lens stel dit fyn. [[Lêer:Eye-diagram no circles border.svg|links|duimnael|400px|Diagram van 'n mens se oog]] {{div col|colwidth=18em}} *1: agterste voorportaal *2: getande rand *3: siliêre spier *4: siliêre sonule *5: Schlemm se kanaal *6: pupil *7: voorkamer *8: kornea *9: iris *10: lenskorteks *11: lenskern *12: siliêre apparaat *13: konjunktiva *14: onderste skuinsspier *15: onderste rektusspier *16: mediale rektusspier *17: retinale arteries en are *18: optiese skyf *19: dura mater *20: sentrale retinale arterie *21: sentrale retinale aar *22: optiese senuwee *23: vortikose aar *24: bulba-skede *25: makula *26: put *27: sklera *28: choroïed *29: boonste rektusspiere *30:retina {{div col end}} {{clear}} By hoër organismes is die oog 'n ingewikkelde [[optika|optiese]] stelsel wat lig uit die omgewing insamel, die intensiteit daarvan deur 'n diafragma reël, dit deur 'n verstelbare stel [[lens]]e fokus om 'n beeld te vorm, dié beeld in 'n stel elektriese seine omskakel en dié seine deur die gesigsenuwee na die [[brein]] se visuele skors oordra.<ref name="Land2012">{{en}} {{cite book |last1=Land |first1=Michael F. |last2=Nilsson |first2=Dan-Eric |title=Animal Eyes |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2012 |edition=2de |isbn=978-0-19-958114-6}}</ref> Oë met 'n oplossingsvermoë kom in tien fundamenteel verskillende vorme voor, wat in same-oë en nie-same-oë verdeel word. Same-oë bestaan uit talle klein visuele eenhede en kom algemeen by die [[insek]]te en [[skaaldier|skaaldiere]] voor, terwyl nie-same-oë 'n enkele lens het wat die lig op die netvlies fokus om een beeld te vorm – die soort oog wat by die soogdiere, ook die mens, algemeen is. Die eenvoudigste oë is putoë: ligkolletjies wat in 'n put geplaas is om die hoek van die lig wat inval te beperk, sodat die organisme die rigting van die lig kan bepaal.<ref name="Land2012" /> Oë maak ook verskeie ligreaksies moontlik wat niks met sien te doen het nie. By organismes met meer ingewikkelde oë stuur ligsensitiewe ganglionselle in die netvlies seine na die brein om die sirkadiese ritme te verstel en die pupilrefleks te beheer.<ref name="Land2012" /> == Oorsig == [[Lêer:Bison bonasus right eye close-up.jpg|duimnael|links|170px|Die oog van 'n Europese bison.]] Ingewikkelde oë onderskei vorms en [[kleur]]e. Die gesigsvelde van baie organismes, veral van roofdiere, het groot gebiede van binokulêre sien wat diepte-persepsie moontlik maak, terwyl die oë van veral prooidiere so geplaas is dat die gesigsveld so groot as moontlik is – soos by die [[Leporidae|hase]] en [[perd]]e, wat monokulêre sien het.<ref name="Land2012" /> Die eerste proto-oë het sowat 600 miljoen jaar gelede onder diere ontwikkel, omtrent in die tyd van die [[Kambriese ontploffing]]. Die jongste gemeenskaplike voorouer van die diere het al die biochemiese gereedskap gehad wat vir sien nodig is, en meer gevorderde oë het in 96 persent van die dierespesies en in ses van die sowat 35 hooffilums ontwikkel. By die meeste [[gewerweldes]] en sommige [[weekdiere]] laat die oog lig binne wat op 'n ligsensitiewe laag selle – die [[netvlies]] – val, waar die keëlselle (vir kleur) en die staafselle (vir kontras in swak lig) die lig in senuseine omskakel wat deur die gesigsenuwee na die brein gestuur word. Sulke oë is gewoonlik bolvormig, gevul met die deursigtige glasagtige liggaam, en het 'n fokusserende lens en dikwels 'n [[iris]]. Die oë van die meeste [[Seekat|seekatte]], [[vis]]se, [[amfibieë]] en slange het lense van 'n vaste vorm en fokus deur die lens heen en weer te skuif, min of meer soos 'n [[kamera]].<ref name="Land2012" /> [[Lêer:Odontodactylus scyllarus eyes.jpg|duimnael|Die oë van die bidsprinkaankreef (hier ''Odontodactylus scyllarus'') word as die mees ingewikkelde in die diereryk beskou.]] Die same-oë van die [[geleedpotiges]] bestaan uit baie eenvoudige fasette wat, na gelang van die anatomiese besonderhede, óf 'n enkele beeld uit beeldelemente óf verskeie beelde per oog lewer. Elke sensor het sy eie lens en ligsensitiewe sel of selle. Sommige oë het tot 28 000 sulke sensore wat seshoekig gerangskik is en 'n volle gesigsveld van 360 grade kan gee. Same-oë is baie gevoelig vir beweging. Die bidsprinkaankreef het die mees ingewikkelde kleursigstelsel ter wêreld, met gedetailleerde hiperspektrale kleursig.<ref name="Land2012" /> Die uitgestorwe [[trilobiet]]e het unieke same-oë gehad waarin helder [[kalsiet]]kristalle die lense gevorm het – anders as by die meeste ander geleedpotiges, wat sagte oë het. Die aantal lense het sterk gewissel: sommige trilobiete het net een gehad en ander duisende per oog.<ref name="Land2012" /> Teenoor die same-oë het eenvoudige oë 'n enkele lens. Springspinnekoppe het een paar groot eenvoudige oë met 'n nou gesigsveld, aangevul deur 'n reeks kleiner oë vir randsig. Ogies (''ocelli''), van die eenvoudigste oë, kom by diere soos party [[slak]]ke voor; hulle het ligsensitiewe selle maar geen lens of ander manier om 'n beeld daarop te werp nie, sodat hulle net tussen lig en donker kan onderskei. By organismes wat naby diepseeskeure leef, is die same-oë daarby aangepas om die infrarooi lig van die warm skeure te sien sodat die diere nie lewendig gekook word nie.<ref name="Land2012" /> == Soorte oë == Daar is tien verskillende oogbouplanne. Oogsoorte kan in "eenvoudige oë", met een konkawe ligsensitiewe oppervlak, en "same-oë", wat uit 'n aantal afsonderlike lense op 'n konvekse oppervlak bestaan, verdeel word. "Eenvoudig" beteken nie 'n mindere mate van ingewikkeldheid of skerpte nie: enige oogsoort kan vir feitlik enige gedrag of omgewing aangepas word. Die enigste beperkings wat vir 'n bepaalde oogsoort geld, is dié van oplossingsvermoë – die fisika van same-oë verhoed hulle om 'n oplossing beter as een graad te bereik – en die feit dat superposisie-oë 'n groter sensitiwiteit as apposisie-oë kan bereik en daarom vir diere van die donker beter geskik is.<ref name="Land2012" /> Elke tegnologiese manier om 'n optiese beeld vas te lê wat die mens algemeen gebruik, kom ook in die natuur voor, met die uitsondering van die zoomlens en die Fresnellens.<ref name="Land2012" /> === Putoë === Putoë is ligkolletjies wat in 'n put geplaas kan wees om die hoeke van lig wat inval te beperk, sodat die organisme die rigting van die inkomende lig kan bepaal. Hulle kom in sowat 85 persent van die filums voor en was vermoedelik die voorlopers van meer gevorderde "eenvoudige oë". Hulle is klein en bestaan uit tot sowat honderd selle wat sowat 100 mikrometer beslaan. Die rigtinggevoeligheid kan verbeter word deur die opening kleiner te maak, deur 'n weerkaatsende laag agter die reseptorselle te plaas, of deur die put met 'n ligbrekende stof te vul.<ref name="Land2012" /> Adderslange het putte ontwikkel wat as oë werk deur termiese infrarooi straling te bespeur, naas hul gewone oë. Die putorgane bevat egter reseptore wat heel anders as fotoreseptore is: fotoreseptore is G-proteïengekoppelde reseptore terwyl dié in die putorgane ioonkanale is.<ref name="Land2012" /> === Bolvormige lensoë === Die oplossingsvermoë van 'n putoog kan sterk verbeter word deur 'n materiaal met 'n hoër [[brekingsindeks]] in te voeg om 'n lens te vorm. Die eenvoudigste vorm, wat by party slakke en ringwurms voorkom, bestaan uit 'n lens met een brekingsindeks. 'n Veel skerper beeld kan verkry word met materiaal waarvan die brekingsindeks na die rande toe afneem: dit verkort die fokusafstand, laat 'n groter opening vir 'n gegewe skerpte toe sodat meer lig kan inval, en maak die lens platter, wat sferiese aberrasie verminder. Sulke ongelyksoortige lense het minstens nege keer onafhanklik ontwikkel – vier of meer keer by die slakke, en een keer elk by die roeipootkreefies, die [[ringwurms]], die seekatte en die kitons, wat lense van [[aragoniet]] het.<ref name="Land2012" /> Die ogies van insekte het 'n eenvoudige lens, maar hul brandpunt lê gewoonlik agter die netvlies, sodat hulle nie 'n skerp beeld kan vorm nie. Hulle versprei die beeld oor die hele netvlies en is daarom uitstekend daarvoor om vinnige veranderinge in die ligsterkte oor die hele gesigsveld te bespeur – 'n vinnige reaksie wat verder versnel word deur die groot senuweebondels wat die inligting na die brein haas. Daar is dus voorgestel dat die ogies van insekte hoofsaaklik tydens vlug gebruik word, aangesien hulle skielike veranderinge in watter kant bo is, kan opspoor.<ref name="Land2012" /> === Ligbrekende kornea === [[Lêer:Human eye, lateral view.jpg|duimnael|regs|200px|'n Oog van die ligbrekende-kornea-tipe by 'n mens. Die kornea is die deursigtige koepelvormige deel wat die voorkamer bedek.]] In die oë van die meeste [[soogdier]]e, [[voël]]s, [[reptiel]]e en ander landgewerweldes – asook van spinnekoppe en sommige inseklarwes – het die vloeistof in die oog 'n hoër brekingsindeks as lug, en die lens is oor die algemeen nie bolvormig nie. Bolvormige lense lewer sferiese aberrasie, en in ligbrekende korneas word dit reggestel met ongelyksoortige lensmateriaal of met 'n nie-bolvormige gedaante. Die platmaak van die lens het egter 'n nadeel: die gehalte van die sig neem af weg van die hoof-fokuslyn. Diere wat met 'n wye gesigsveld ontwikkel het, het daarom dikwels oë met 'n ongelyksoortige lens.<ref name="Land2012" /> 'n Ligbrekende kornea is slegs buite die water nuttig, aangesien daar in water min verskil tussen die brekingsindeks van die oogvloeistof en dié van die omringende water is. Diere wat na die water teruggekeer het – soos [[pikkewyn]]e en [[Rob|robbe]] – het hul sterk geboë kornea verloor en het na lensgebaseerde sig teruggekeer.<ref name="Land2012" /> [[Lêer:Closed human eye, superior view.jpg|duimnael|links|180px|Ooglede en ooghare is 'n eienskap van die meeste soogdieroë en beskerm die oog.]] 'n Unieke eienskap van die meeste soogdieroë is die ooglede, wat die oog afvee en trane oor die kornea versprei om uitdroging te voorkom. Die ooglede word aangevul deur die ooghare: verskeie rye hoogs gevoelige hare wat uit die rand van die ooglid groei om die oog teen fyn deeltjies en klein irriterende dingetjies soos insekte te beskerm.<ref name="Land2012" /> === Weerkaatsende oë === 'n Alternatief vir 'n lens is om die binnekant van die oog met "spieëls" te belyn en die beeld na 'n middelpunt te weerkaats. Die aard van sulke oë beteken dat 'n mens wat in die pupil van so 'n oog inkyk, dieselfde beeld sou sien as wat die organisme sien, terug uitgekaats. Baie klein organismes gebruik sulke organe, maar hulle is te klein om bruikbare beelde te lewer. Groter organismes soos kamskulpe gebruik ook weerkaatsende oë: die kamskulp ''Pecten'' het tot honderd millimetergrootte weerkaatsende oë langs die rand van sy skulp en bespeur bewegende voorwerpe soos hulle by die opeenvolgende lense verbybeweeg.<ref name="Land2012" /> === Same-oë === [[Lêer:Insect compound eye diagram.svg|duimnael|Die anatomie van 'n insek se same-oog.]] 'n Same-oog kan uit duisende afsonderlike fotoreseptor-eenhede of ommatidia bestaan. Die beeld wat waargeneem word, is 'n kombinasie van die insette van die talle ommatidia, wat op 'n konvekse oppervlak sit en dus in effens verskillende rigtings wys. Teenoor eenvoudige oë het same-oë 'n baie groot gesigshoek en kan hulle vinnige beweging en soms ook die polarisasie van lig bespeur. Aangesien die afsonderlike lense so klein is, plaas [[diffraksie]] 'n beperking op die oplossingsvermoë wat verkry kan word, en dit kan slegs met groter en meer lense oorkom word: om met 'n oplossing te sien wat met dié van ons eenvoudige oë vergelykbaar is, sou 'n mens same-oë met 'n radius van sowat 11 meter nodig hê.<ref name="Land2012" /> [[Lêer:FLY EYE.jpg|duimnael|links|180px|Die oppervlak van 'n huisvlieg se same-oog onder 'n skanderingselektronmikroskoop.]] Same-oë val in twee groepe. '''Apposisie-oë''' is die algemeenste vorm en vermoedelik die voorvaderlike vorm; hulle vorm verskeie omgekeerde beelde deurdat elke ommatidium se lens die lig uit een rigting op die rabdoom fokus terwyl lig uit ander rigtings deur die donker wand van die ommatidium opgeneem word, en die brein voeg die punte inligting saam. '''Superposisie-oë''' vorm 'n enkele regop beeld en word in drie tipes verdeel: ligbrekende, weerkaatsende en paraboliese superposisie. Die ligbrekende superposisie-oog het 'n gaping tussen die lens en die rabdoom en geen sywand nie, en kom normaalweg by nagaktiewe insekte voor omdat dit beelde kan skep wat tot duisend keer helderder as dié van 'n gelykwaardige apposisie-oog is, hoewel teen die koste van 'n laer oplossing. Langlywige tienpotige skaaldiere soos [[Garnaal|garnale]], [[Kreef|krewe]] en seekrewe is die enigstes met weerkaatsende superposisie-oë, wat hoekspieëls in plaas van lense gebruik.<ref name="Land2012" /> Goeie vlieërs soos vlieë en heuningbye, en insekte wat prooi vang soos die [[Mantis|bidsprinkaan]] en die [[naaldekoker]]s, het gespesialiseerde streke ommatidia wat in 'n ''fovea''-gebied gerangskik is en skerp sig lewer. In dié skerpsigstreek is die oog platter en die fasette groter, wat meer ommatidia toelaat om lig uit een punt te ontvang en dus 'n hoër oplossing gee. Die swart kolletjie wat op die same-oë van sulke insekte gesien word en wat altyd direk na die waarnemer lyk te kyk, is die pseudopupil: die ommatidia wat 'n mens van voor af sien, neem die invallende lig op terwyl dié aan die kant dit weerkaats.<ref name="Land2012" /> == Die bou van die menslike oog == === Die lae en die ruimtes van die oog === Die menslike oog bestaan uit drie lae of jasse wat die inwendige strukture omsluit. Die buitenste laag, die veselagtige jas, bestaan uit die kornea en die sklera (die harde wit buitelaag), wat aan die oog sy vorm gee en die dieper strukture ondersteun. Die middelste laag, die vaatjas of uvea, bestaan uit die choroïed, die siliêre liggaam, die pigmentepiteel en die [[iris]]. Die binnenste laag is die netvlies, wat sy suurstof sowel uit die bloedvate van die choroïed as uit die netvliesvate kry.<ref name="Kolb2011">{{en}} {{cite book |editor1-last=Kolb |editor1-first=Helga |editor2-last=Fernandez |editor2-first=Eduardo |editor3-last=Nelson |editor3-first=Ralph |title=Webvision: The Organization of the Retina and Visual System |publisher=Universiteit van Utah |year=2011 |url=https://webvision.med.utah.edu/}}</ref> Die ruimtes van die oog is met vloeistof gevul: die wateragtige humor voor, tussen die kornea en die lens, en die glasagtige liggaam – 'n jellieagtige stof – agter die lens, wat die hele agterste holte vul. Die wateragtige humor is 'n helder, waterige vloeistof in twee gebiede: die voorkamer tussen die kornea en die iris, en die agterkamer tussen die iris en die lens. Die lens hang met die siliêre sonule aan die siliêre liggaam – honderde fyn deursigtige vesels wat die spierkragte oordra om die vorm van die lens vir die akkommodasie te verander.<ref name="Kolb2011" /> 'n Volwasse menslike oog is sowat 24 millimeter van voor na agter en het 'n volume van ongeveer 6,5 milliliter. Die oogbol groei vinnig ná die geboorte, van sowat 16 tot 17 millimeter in deursnee by geboorte tot 22,5 tot 23 millimeter op driejarige ouderdom, en bereik teen die ouderdom van twaalf sy volle grootte. By volwassenes is daar geen beduidende verskil in oogafmetings tussen die linker- en die regteroog of tussen vroue en mans nie.<ref name="Kolb2011" /> === Die oogspiere === Elke oog het sewe spiere buite die oogbol in die oogkas. Ses van hulle beheer die oogbewegings – vier reguit spiere (die sywaartse, mediale, onderste en boonste rektusspiere) en twee skuins spiere (die onderste en boonste skuinsspiere) – en die sewende, die ''levator palpebrae superioris'', beheer die beweging van die boonste ooglid. Wanneer die spiere verskillende spannings uitoefen, word 'n draaimoment op die oogbol uitgeoefen wat dit byna suiwer om 'n enkele punt in die middel van die oog laat draai.<ref name="Kolb2011" /> === Die oog en die kamera === Daar is seker min voorwerpe wat in voorkoms so baie verskil soos die oog en 'n kamera, en tog het hulle baie in gemeen. Sowel die oog as 'n kamera het 'n ''lens,'' en in albei is die doel van hierdie lens om 'n skerp beeld van voorwerpe wat ''waargeneem'' word, op 'n liggevoelige materiaal daaragter te vorm. In 'n kamera is hierdie liggevoelige materiaal die film; in die oog is dit 'n uiters gevoelige vlies wat die ''retina'' genoem word. 'n Verdere ooreenkoms tussen 'n kamera en die oog is die ''diafragma'' wat oop en toe kan gaan en sodoende die hoeveelheid lig wat binnegelaat word, beheer. 'n Diafragma van metaal word in 'n kamera gebruik; in die oog is dit die ''iris'' wat hierdie taak verrig. === Akkommodasie === 'n Kamera se lens word van glas gemaak, en die vorm en brandpuntafstand is dus vas. As ons 'n skerp beeld op die film wil kry, moet ons die afstand tussen die lens en die film verander. Maar die oog se lens is sag en die vorm daarvan kan verander word deur die werking van die ''lensspiere.'' Veranderinge in die vorm verander ook die brandpuntafstand van die lens en sodoende word altyd 'n skerp beeld op die retina gevorm. Wanneer mens dus die blik van 'n nabye voorwerp na 'n afgeleë voorwerp verskuif, of omgekeerd, verander die brandpuntafstand van die lens. Dit geskied sonder ons medewete en heeltemal outomaties. Hierdie aanpassingsvermoë word ''akkommodasie'' genoem. === Die retina === [[Lêer:Focus in an eye.svg|duimnael|Fokus in 'n oog]] Die liggevoelige retina bedek byna die hele binnekant van die oogbol. Dit het 'n uiters ingewikkelde struktuur en bestaan uit altesame tien verskillende lae van spesiale selle en senuvesels. Die belangrikste van hierdie tien lae is die negende laag. Dit bevat selle wat vanweë hul vorms ''stafies'' en keëls genoem word. Hierdie selle is die liggevoelige dele van die retina wat die ligstrale tot senu-impulse omskep. 'n Eienaardige kenmerk van die retina is dat die lagie stafies en keëls feitlik heel agter in die retina lê. Dit beteken dat lig wat deur die lens en die ander ligbrekingsmedia (die horingvlies, wateragtige liggaam en die glasagtige liggaam) gefokusseer word, deur agt lae weefsel moet dring voordat dit die liggevoelige laag bereik. Aangesien die retina deursigtig is, het dit geen invloed op die beeld nie. === Die gesigsenuwee === Die retina word deur die ''gesigsenuwee'' bedien. Hierdie groot senuwee gaan die oogbol aan die agterkant binne en versprei dan in fyn vertakkings oor die hele oppervlak van die retina. By die plek waar die gesigsenuwee die oogbol binnegaan, is daar geen keëls of stafies nie en hierdie deel van die oog is dus nie gevoelig vir lig nie. Dit staan dan ook as die ''blindevlek'' bekend. Hierdie blindevlek veroorsaak egter normaalweg geen gesigsprobleme nie, aangesien die blindevlek van die een oog se gesigsveld deur die retina van die ander oog ingesluit word. === Keëls en stafies === Na skatting is daar sowat 125 miljoen stafies en 7 miljoen keëls in die menslike retina. Die name van die twee soorte selle is afgelei van die enkele sitoplasmauitsteeksel wat elke sel het. Party uitsteeksels is lank en dun (die stafies), terwyl ander korter en dikker is (die keëls). ==== Die stafies ==== Elke stafie bestaan uit die staaf, vesel en staafliggaam. Die staaf is die sitoplasma-uitsteeksel. Laasgenoemde bestaan uit twee dele: 'n dun ''buitenste segment'' en 'n dun ''binneste segment.'' Dit is die buitenste segment wat die ligsensitiewe pigment bevat en dus die liggevoelige deel van die stafie is. Die staafvesel strek van die onderpunt van die staaf. 'n Entjie van die staaf verdik die vesel om die staafliggaam, waarin die selkern in 'n dun lagie sitoplasma lê, te vorm. ==== Die keëls ==== Soos by die stafies, bestaan die sitoplasmauitsteeksel van die keëls ook uit 'n buitenste en binneste segment. Die buitenste segment is kort en uiters delikaat, terwyl die binneste baie dikker en sterker is. Die binneste segment is 'n voortsetting van die selliggaam, wat die selkern bevat. Van die selliggaam van elke keel loop 'n sterk vesel deur die retina na die binnekant van die oog, waar dit in 'n driehoekige of bolvormige geswel, die ''keelstengel,'' eindig. === So werk die retina === Die keëls en die stafies verrig verskillende funksies. Die stafies is gevoelig vir swak lig en tree dus in swak lig in werking. Hulle is egter nie gevoelig vir kleur nie en is ook nie in staat om besonder skerp visuele beelde te verskaf nie. Die keëls, daarenteen, werk slegs doeltreffend in skerp lig, wanneer hulle in staat is om skerp omlynde beelde te verskaf. Hulle is ook gevoelig vir kleur. Die meganisme waardeur lig in die retina in senu-impulse omgeskep word, hang gedeeltelik van 'n natuurlike pigment, ''gesigspurper'' (netvliespurpur, rodopsien), af. Hierdie pigment word in die stafies aangetref en word deur [[lig]] verander in ''retinien'' en ''opsien.'' Vanweë hierdie verandering word vermoedelik klein molekules vrygestel wat die metabolisme van die stafies verander en veroorsaak dat hulle elektriese impulse uitstraal. Hierdie impulse beweeg dan langs die gesigsenuwee na die brein. Dit word aangeneem dat 'n soortgelyke pigment as gesigspurper dieselfde rol in die keëls speel. === Die oordra van visuele beelde na die brein === Die senu-impulse wat deur die stafies en die keëls veroorsaak word, word deur die buitenste uitsteeksels van die ''bipolêre selle'' in die middelste lae van die retina opgevang en na die binneste uitsteeksels oorgedra. Hier bereik hulle die eindpunt van die gesigsenuwee waarlangs hulle na die brein vervoer word. Die rigting van die lig wat deur die verskillende lae van die retina dring om die keëls en stafies te prikkel, is teenoorgesteld aan die rigting van die senu-impulse. Die twee gesigsenuwees verenig aan die onderkant van die voorste deel van die brein om die ''gesigsenukruising'' (optiese chiasma) te vorm. Hier verdeel die senuvesels sodat die vesels van die regterhelfte van elke oog langs die regterkantse gesigsbaan en die van die linkerhelfte van elke oog langs die linkerkantse gesigsbaan beweeg. Die visuele impulse word nou na die ''agterhoofse skors'' (oksipitale lob) aan ooreenstemmende kante van die brein oorgedra, waar hulle as visuele beelde waargeneem word. === Hoe neem ons visuele beelde waar? === Aangesien die lensstelsel van ons oë konvergerend is, is die beelde wat op die retina val omgekeerd en onderstebo. Die beelde van voorwerpe regs van die waarnemer val op die linkerhelftes van die retinas en word oorgedra na die visuele skors (visuele korteks) aan die linkerkant van die agterhoofse lob (oksipitale lob) van die brein. Op dieselfde wyse word voorwerpe links van die waarnemer na die regterkant van die agterhoofse lob oorgedra. Sodoende ontvang die visuele skors in elke agterhoofse lob slegs impulse wat veroorsaak word deur voorwerpe aan die teenoorgestelde kant van die gesigsveld. Die situasie is egter nog ingewikkelder, want nie alleen word die retinabeelde verdeel en van links na regs en van regs na links oorgeplaas nie, maar hulle word ook onderstebo gedraai. Die visuele skors verenig egter die beelde van die twee kante en draai hulle ook regop. Die gevolg is dat hulle as 'n geheel en regop waargeneem word. == Fisiologie == === Gesigskerpte === [[Lêer:Hawk eye.jpg|duimnael|Die oog van 'n rooisterthawk.]] Gesigskerpte of oplossingsvermoë is "die vermoë om fyn besonderhede te onderskei" en is 'n eienskap van die keëlselle. Dit word dikwels in siklusse per graad gemeet, wat 'n hoekoplossing aandui. Vir 'n menslike oog met uitstekende skerpte is die hoogste teoretiese oplossing 50 siklusse per graad, oftewel 1,2 boogminute per lynpaar. 'n Rot kan slegs sowat 1 tot 2 siklusse per graad onderskei, en 'n perd het oor die grootste deel van sy gesigsveld 'n hoër skerpte as die mens, maar bereik nie die hoë skerpte van die mens se sentrale ''fovea'' nie.<ref name="Land2012" /> Sferiese aberrasie beperk die oplossing van 'n pupil van 7 millimeter tot sowat 3 boogminute per lynpaar; by 'n pupildeursnee van 3 millimeter is die sferiese aberrasie veel kleiner en die oplossing sowat 1,7 boogminute per lynpaar. 'n Oplossing van 2 boogminute per lynpaar stem by die mens met normale sig ooreen. In 'n same-oog hang die oplossing egter van die grootte van die afsonderlike ommatidia en die afstand tussen naburige ommatidia af, en dié kan fisies nie klein genoeg gemaak word om die skerpte van enkellensoë te bereik nie; same-oë het dus 'n veel laer skerpte as die oë van gewerweldes.<ref name="Land2012" /> === Kleurwaarneming === Kleursig is die vermoë van 'n organisme om lig van verskillende spektrale eienskappe te onderskei. Alle organismes is tot 'n klein deel van die [[elektromagnetiese spektrum]] beperk; dit wissel van dier tot dier, maar lê hoofsaaklik tussen [[golflengte]]s van 400 en 700 nanometer. Dit is 'n taamlik klein deel van die spektrum, wat vermoedelik die onderwaterse ontstaan van die orgaan weerspieël: water blokkeer alles behalwe twee klein vensters van die spektrum, en daar was onder landdiere geen evolusionêre druk om dié omvang te vergroot nie.<ref name="Land2012" /> Die sensitiefste pigment, rodopsien, reageer sterkste by 500 nanometer. Klein veranderinge aan die gene wat vir dié proteïen kodeer, kan die piekreaksie met 'n paar nanometer verskuif, en pigmente in die lens kan die inkomende lig ook filter. Baie organismes kan nie tussen kleure onderskei nie en sien in grysskakerings; kleursig verg 'n reeks pigmentselle wat elk hoofsaaklik vir 'n kleiner deel van die spektrum sensitief is. By primate, geitjies en ander organismes neem dié die vorm van keëlselle aan, waaruit die sensitiewer staafselle ontwikkel het.<ref name="Land2012" /> Die meeste organismes met kleursig kan [[ultraviolet]] lig bespeur. Dié hoë-energielig kan die reseptorselle beskadig, en op 'n paar uitsonderings na – slange en plasentale soogdiere – vermy die meeste organismes dié uitwerking deur absorberende oliedruppels om hul keëlselle te hê. Die alternatief, wat deur organismes ontwikkel is wat dié oliedruppels in die loop van die evolusie verloor het, is om die lens vir ultraviolet lig ondeurdringbaar te maak – wat dan die bespeuring van ultraviolet lig heeltemal uitsluit.<ref name="Land2012" /> == Oogkleur == Byna alle soogdiere het bruin of donker gepigmenteerde irisse, en bruin is by verre die algemeenste oogkleur onder mense: sowat 79 persent van die wêreld se mense het bruin oë. Bruin oë is die gevolg van 'n betreklik hoë konsentrasie [[melanien]] in die stroma van die iris, wat lig van sowel korter as langer golflengtes opneem. Blou oë het weinig melanien in die voorste laag van die iris, sodat die blou wat gesien word nie van 'n blou pigment kom nie maar van die verstrooiing van kort golflengtes in die stroma – dieselfde verskynsel wat die hemel blou maak.<ref name="Kolb2011" /> == Verouderingsveranderinge en oogaandoenings == Namate die oog verouder, tree bepaalde veranderinge in wat suiwer aan die verouderingsproses toegeskryf kan word en wat die gehalte van die sig geleidelik laat verswak. Die twee funksioneel belangrikste is die vermindering van die pupilgrootte en die verlies van die vermoë om te akkommodeer (presbiopie of ouderdomsvêrsiendheid). Aangesien die mate waarin die pupil kan verwyd met die ouderdom afneem, bereik aansienlik minder lig die netvlies: dit is vir 'n ouer mens asof hy of sy voortdurend 'n donker sonbril dra, en take wat fyn sig verg, verg daarom meer beligting.<ref name="Kolb2011" /> By veroudering ontwikkel dikwels 'n opvallende wit ring aan die rand van die kornea (die ''arcus senilis''), en die weefsel van die ooglede verslap en die vet om die oog verminder, wat verskeie ooglidafwykings meebring. Die glasagtige liggaam verweek en die ondeursigtige plekkies daarin – wat as "vlieënde vlekkies" gesien word – neem geleidelik toe.<ref name="Kolb2011" /> Onder die afwykings waarvoor korrigerende lense voorgeskryf word, is [[miopie]] (kortsigtigheid), hipermetropie (vêrsiendheid), [[astigmatisme]] en presbiopie. Ander algemene oogsiektes is [[katarak]] (die vertroebeling van die lens), [[gloukoom|glaukoom]] (skade aan die gesigsenuwee wat gewoonlik met 'n verhoogde druk binne die oog saamgaan) en makulêre degenerasie, die agteruitgang van die makula wat die skerp sentrale sig verskaf. Kleurblindheid, wat gewoonlik erflik is, is nie 'n siekte nie maar 'n afwyking in die keëlselpigmente.<ref name="Kolb2011" /> == Evolusie == [[Lêer:Diagram of eye evolution.svg|duimnael|Die evolusie van die oog.]] Ligopvangs is filogeneties baie oud, en die gemeenskaplike oorsprong van alle dieroë word vandag algemeen as 'n feit aanvaar. Dit is gebaseer op die genetiese eienskappe wat alle oë deel: alle moderne oë, so verskillend as wat hulle is, het hul oorsprong in 'n proto-oog wat vermoedelik sowat 650 tot 600 miljoen jaar gelede ontwikkel het, en die geen PAX6 word as 'n sleutelfaktor daarin beskou. Die meeste van die vroeë vooruitgang het vermoedelik net 'n paar miljoen jaar geneem, aangesien die eerste roofdier wat werklike beelde kon vorm 'n "wapenwedloop" onder alle spesies sou ontketen het wat nie uit die lig gevlug het nie.<ref name="Land2012" /> Die heel vroegste "oë", ligkolletjies, was eenvoudige lappies fotoreseptorproteïen in eensellige diere. By meersellige wesens het meersellige ligkolletjies ontwikkel wat fisies soortgelyk was aan die reseptorlappe vir smaak en ruik. Dié ligkolletjies kon slegs die omgewingshelderheid bespeur: hulle kon lig en donker onderskei, maar nie die rigting van die ligbron nie.<ref name="Land2012" /> Deur geleidelike verandering het die ligkolletjies van spesies wat in goed verligte omgewings leef, in 'n vlak "koppie" ingesink. Die vermoë om die rigting van die helderheid effens te onderskei is verkry deur die hoek te gebruik waarteen die lig sekere selle tref. Die put het mettertyd dieper geword, die opening kleiner en die aantal fotoreseptorselle meer, wat 'n doeltreffende gaatjiekamera gevorm het wat vorms dof kon onderskei.<ref name="Land2012" /> Die dun oorgroeiing van deursigtige selle oor die oog se opening, wat oorspronklik gevorm het om die ligkolletjie teen skade te beskerm, het toegelaat dat die inhoud van die oogkamer in 'n deursigtige vloeistof spesialiseer wat die kleurfiltrering geoptimaliseer, skadelike straling geblokkeer, die oog se brekingsindeks verbeter en werking buite die water moontlik gemaak het. Die deursigtige beskermende selle het uiteindelik in twee lae verdeel met sirkulasievloeistof tussenin, wat wyer sighoeke en 'n hoër beeldoplossing moontlik gemaak het, en die dikte van die deursigtige laag het geleidelik toegeneem – by die meeste spesies met die deursigtige proteïen kristallien. Die gaping tussen die weefsellae het natuurlik 'n bikonvekse vorm aangeneem, die ideale struktuur vir 'n normale brekingsindeks. Onafhanklik daarvan het 'n deursigtige en 'n nie-deursigtige laag vorentoe van die lens afgesplits: die kornea en die iris.<ref name="Land2012" /> === Aanpassing by die lewenswyse === Oë is oor die algemeen by die omgewing en die lewensbehoeftes van die organisme aangepas. Die verspreiding van die fotoreseptore stem gewoonlik ooreen met die gebied waar die hoogste skerpte nodig is: organismes wat die horison aftas, soos dié wat op die Afrikaanse vlaktes leef, het 'n horisontale streep ganglia van hoë digtheid, terwyl boombewoners wat goeie sig in alle rigtings nodig het, geneig is tot 'n simmetriese verspreiding waarin die skerpte van die middel na buite afneem.<ref name="Land2012" /> Die oë van roofdiere het gewoonlik 'n sone van baie skerp sig in die middel om die identifisering van prooi te help. By diepwaterorganismes is dit nie noodwendig die middel van die oog wat vergroot is nie: die oë van party diepwaterkreefies is byna in twee verdeel, met die boonste gedeelte wat vermoedelik die silhoeëtte van moontlike prooi of roofdiere teen die dowwe lig van bo af bespeur, sodat die diertjies wat dieper leef groter "bo-oë" het en soms die onderste deel van hul oë heeltemal verloor. Die oë van organismes wat in swak lig werk – teen dagbreek en skemer of in diep water – is geneig om groter te wees om meer lig te kan invang. Oë kan ook op stele gemonteer wees om beter sig in alle rigtings te gee en om roofdiere of prooi te volg sonder om die kop te beweeg.<ref name="Land2012" /> == Pigmente == Die pigmentmolekules wat in die oog gebruik word, is uiteenlopend, maar kan gebruik word om die evolusionêre afstand tussen verskillende groepe te bepaal en om vas te stel watter groepe naby verwant is – hoewel die probleem van konvergensie wel bestaan.<ref name="Land2012" /> Opsiene is die pigmente wat by die ligopvangs betrokke is. Ander pigmente, soos [[melanien]], word gebruik om die fotoreseptorselle teen lig te beskerm wat van die sye insypel. Die opsiengroep het lank voor die jongste gemeenskaplike voorouer van die diere ontwikkel en het sedertdien bly diversifiseer. Daar is twee soorte opsien wat by die sien betrokke is: c-opsiene, wat met siliêre fotoreseptorselle geassosieer word, en r-opsiene, wat met rabdomeriese fotoreseptorselle geassosieer word. Die oë van gewerweldes bevat gewoonlik siliêre selle met c-opsiene, en dié van ongewerwelde diere rabdomeriese selle met r-opsiene – hoewel sommige ganglionselle van gewerweldes wel r-opsiene uitdruk, wat daarop dui dat hul voorouers dié pigment vir sien gebruik het.<ref name="Land2012" /> == Sien ook == * [[Optika]] * [[Lig]] * [[Kontras (visie)]] * [[Rooi]] == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Bronnelys == * KENNIS, Volume 2, 1980, bl.240-241, {{ISBN|0-7981-0824-X}} * KENNIS, 1980, vol 5, bl. 876-877, {{ISBN|0 7981 0827 4}} == Eksterne skakels == * {{Wikt-inlyn|oog}} {{Normdata}} [[Kategorie:Oë| ]] pz4pcu01l7ismi4ma46y45442d28xdi 0 20518 2964832 2373934 2026-09-03T15:36:46Z Aliwal2012 39067 /* Verkiesing van 1924 */ link Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1924 2964832 wikitext text/x-wiki [[Beeld:JBM Hertzog.jpg|duimnael|regs|230px|Genl. [[J.B.M. Hertzog]] as premier.]] Die '''Pakt-regering''' is 'n koalisieregering wat van [[1924]] tot [[1933]] in [[Suid-Afrika]] aan die bewind was. == Agtergrond == Genl. [[Jan Christian Smuts|Jan Smuts]] het die verkiesing van [[8 Februarie]] [[1921]] met 'n indrukwekkende meerderheid gewen danksy die inlywing van die [[Unionisteparty]] by sy [[Suid-Afrikaanse Party]] in November die vorige jaar. Die gety het egter gou teen Smuts en sy regering gedraai. Op [[24 Mei]] [[1921]] het 'n ernstige konfrontasie by [[Bulhoek]], 40&nbsp;km van [[Queenstown]], in die [[Oos-Kaap]] plaasgevind toe [[Enoch Mgijima]] en sy volgelinge, wat as die Israeliete bekendgestaan het, hulle onwettig hier as plakkers gevestig het. Mgijima het gesê dit is om die einde van die wêreld af te wag, maar die regering het verskeie kere vergeefs probeer om hulle versoenend te oorreed om weg te trek. Uiteindelik is sowat 800 swaar bewapende manskappe onder bevel van die kommissaris van polisie na Bulhoek gestuur. Sowat 500 Israeliete het die polisie met assegaaie en tuisgemaakte wapens bestorm. Ná 'n verwoede geveg van 20 minute was 183 Israeliete dood of noodlottig gewond. Honderd is minder ernstig beseer en 150 is in hegtenis geneem. In Junie [[1922]] is die Smuts-regering weereens sterk veroordeel vir sy aandeel in die veldtog teen die [[Bondelswartstam]] in [[Namibië|Suidwes-Afrika]] toe twee regeringstroepe maar 115 lede van die stam gedood is. Vroue en kinders is ook gedood of gewond in bomaanvalle. Genl. [[Barry Hertzog]] het die regering se gebrek aan 'n duidelike beleid ten opsigte van die "Naturelle" die skuld vir die onrus gegee. Midde-in die onrus in swart geledere het die [[Randse Opstand]] in 1922 die regering se beeld verder geskaad toe hy daarvan beskuldig is dat hy die nywerheidsopstand swak gehanteer het. Boonop het die [[Rhodesië]]rs teen die einde van die jaar in 'n [[referendum]] gestem om nie by die [[Unie van Suid-Afrika|Unie]] aan te sluit nie, iets wat Smuts baie na aan die hart gelê het. Met die vertroue in die regering wat steeds afgeneem het, soos vergestalt in die verlies van kiesafdeling na kiesafdeling in tussenverkiesings, het Hertzog en kol. [[Frederic Creswell]] van die [[Arbeidersparty (Suid-Afrika, 1910)|Arbeidersparty]] in [[1923]] 'n verkiesingspakt gesluit ingevolge waarvan die partye nie mekaar se kandidate in 'n algemene verkiesing sou teenstaan nie, maar eerder die [[Suid-Afrikaanse Party]] (S.A.P.) sou beveg. == Verkiesing van 1924 == Toe die Sappe in April 1924 die tussenverkiesing op [[Wakkerstroom]] ook teen die [[Nasionale Party]] verloor, het Smuts 'n [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1924|algemene verkiesing]] vir [[17 Junie]] [[1924]] uitgeroep. Die uitslag het 63 setels aan die N.P. besorg, 53 aan die S.A.P. en 18 aan die Arbeiders. Creswell en [[Thomas Boydell]] is in die [[Eerste kabinet van J.B.M. Hertzog|pakt-kabinet]] ingesluit en so het Hertzog 'n gemaklike meerderheid in die Parlement verkry. == Gevolge == Die kombinasie van arbeids- en Afrikanerbelange wat deur die nuwe '''Pakt-regering''' gedien is, het tot gevolg gehad dat die Afrikaanse Taalbeweging amptelik erkenning gekry het en rasseskeiding en -diskriminasie in die werkplek amptelik in wetgewing verskans is. Tydens die Pakt-regering se bewind, wat geduur het tot die koalisie van die N.P. en die S.A.P. in 1933 wat op die [[Verenigde Party]] se stigting op [[5 Desember]] [[1934]] uitgeloop het, het [[Afrikaans]]-[[Nederlands]] in [[1925]] as ampstaal vervang, die ''[[Stem van Suid-Afrika]]'' het gelyke status naas ''God save the King'' gekry en in [[1928]] is die Suid-Afrikaanse vlag aanvaar om naas die [[Union Jack]] te wapper. == Verkiesing van 1929 == Met 'n indrukwekkende bestuursrekord en aangehelp deur gunstige ekonomiese omstandighede het die '''Pakt-regering''' die verkiesing van [[18 Junie]] [[1929]] met vertroue tegemoet gegaan. Die Nasionale Party het die eerste keer in sy bestaan 'n volstrekte meerderheid verkry met 78 uit die 148 kiesafdelings, teenoor die S.A.P. se 61, agt vir die Arbeidersparty en een onafhanklike. Twee Arbeiders is nietemin weer in die kabinet ingesluit. == Einde van die koalisie == Die wêreldwye ekonomiese krisis wat gevolg het op die ineenstorting van die Wallstraat-aandelebeurs in Oktober 1929 was die begin van die einde van die ''Pakt-regering''. Ná onderhadelings onder die leiding van [[Tielman Roos]] het Hertzog en Smuts in 1933 op 'n sewe-punt-grondslag vir samewerking besluit. In die verkiesing van [[17 Mei]] [[1933]] het die twee partye saam 144 setels verower, waarvan agt ondersteuners van die samesmelting, maar nie lede van die twee groot partye nie, met die opposisie wat net ses byeen kon skraap. Die Arbeidersparty het 'n skamele twee kiesafdelings gewen. == Bronne == * Scannell, J.P. (et. al.), ''Die Afrikaanse Kernensiklopedie'', Nasionale Boekhandel Beperk, Kaapstad, 1965. * [[Eric Rosenthal|Rosenthal, Eric]], ''Encyclopaedia of Southern Africa'', Juta and Company Limited, Kaapstad en Johannesburg, 1978. * Mostert, J.P.C., ''Politieke Partye in Suid-Afrika'', Instituut vir Eietydse Geskiedenis, U.O.V.S., Bloemfontein, 1986. * Van der Spuy, D.C. (hoofred.), ''Amptelike Jaarboek van die Republiek van Suid-Afrika'' (Eerste Uitgawe), Departement van Inligting, Pretoria, 1975. * Cameron, Trewhella (hoofred.), ''Nuwe Geskiedenis van Suid-Afrika'', Human & Rousseau, Kaapstad en Pretoria, 1986. [[Kategorie:Politiek]] [[Kategorie:Voormalige politieke partye in Suid-Afrika]] o20udpecfb32a72fanxjg1ra9dn7831 2964834 2964832 2026-09-03T15:37:40Z Aliwal2012 39067 /* Verkiesing van 1924 */ 2964834 wikitext text/x-wiki [[Beeld:JBM Hertzog.jpg|duimnael|regs|230px|Genl. [[J.B.M. Hertzog]] as premier.]] Die '''Pakt-regering''' is 'n koalisieregering wat van [[1924]] tot [[1933]] in [[Suid-Afrika]] aan die bewind was. == Agtergrond == Genl. [[Jan Christian Smuts|Jan Smuts]] het die verkiesing van [[8 Februarie]] [[1921]] met 'n indrukwekkende meerderheid gewen danksy die inlywing van die [[Unionisteparty]] by sy [[Suid-Afrikaanse Party]] in November die vorige jaar. Die gety het egter gou teen Smuts en sy regering gedraai. Op [[24 Mei]] [[1921]] het 'n ernstige konfrontasie by [[Bulhoek]], 40&nbsp;km van [[Queenstown]], in die [[Oos-Kaap]] plaasgevind toe [[Enoch Mgijima]] en sy volgelinge, wat as die Israeliete bekendgestaan het, hulle onwettig hier as plakkers gevestig het. Mgijima het gesê dit is om die einde van die wêreld af te wag, maar die regering het verskeie kere vergeefs probeer om hulle versoenend te oorreed om weg te trek. Uiteindelik is sowat 800 swaar bewapende manskappe onder bevel van die kommissaris van polisie na Bulhoek gestuur. Sowat 500 Israeliete het die polisie met assegaaie en tuisgemaakte wapens bestorm. Ná 'n verwoede geveg van 20 minute was 183 Israeliete dood of noodlottig gewond. Honderd is minder ernstig beseer en 150 is in hegtenis geneem. In Junie [[1922]] is die Smuts-regering weereens sterk veroordeel vir sy aandeel in die veldtog teen die [[Bondelswartstam]] in [[Namibië|Suidwes-Afrika]] toe twee regeringstroepe maar 115 lede van die stam gedood is. Vroue en kinders is ook gedood of gewond in bomaanvalle. Genl. [[Barry Hertzog]] het die regering se gebrek aan 'n duidelike beleid ten opsigte van die "Naturelle" die skuld vir die onrus gegee. Midde-in die onrus in swart geledere het die [[Randse Opstand]] in 1922 die regering se beeld verder geskaad toe hy daarvan beskuldig is dat hy die nywerheidsopstand swak gehanteer het. Boonop het die [[Rhodesië]]rs teen die einde van die jaar in 'n [[referendum]] gestem om nie by die [[Unie van Suid-Afrika|Unie]] aan te sluit nie, iets wat Smuts baie na aan die hart gelê het. Met die vertroue in die regering wat steeds afgeneem het, soos vergestalt in die verlies van kiesafdeling na kiesafdeling in tussenverkiesings, het Hertzog en kol. [[Frederic Creswell]] van die [[Arbeidersparty (Suid-Afrika, 1910)|Arbeidersparty]] in [[1923]] 'n verkiesingspakt gesluit ingevolge waarvan die partye nie mekaar se kandidate in 'n algemene verkiesing sou teenstaan nie, maar eerder die [[Suid-Afrikaanse Party]] (S.A.P.) sou beveg. == Verkiesing van 1924 == Toe die Sappe in April 1924 die tussenverkiesing op [[Wakkerstroom]] ook teen die [[Nasionale Party]] verloor, het Smuts 'n [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1924|algemene verkiesing]] vir [[19 Junie]] [[1924]] uitgeroep. Die uitslag het 63 setels aan die N.P. besorg, 53 aan die S.A.P. en 18 aan die Arbeiders. Creswell en [[Thomas Boydell]] is in die [[Eerste kabinet van J.B.M. Hertzog|pakt-kabinet]] ingesluit en so het Hertzog 'n gemaklike meerderheid in die Parlement verkry. == Gevolge == Die kombinasie van arbeids- en Afrikanerbelange wat deur die nuwe '''Pakt-regering''' gedien is, het tot gevolg gehad dat die Afrikaanse Taalbeweging amptelik erkenning gekry het en rasseskeiding en -diskriminasie in die werkplek amptelik in wetgewing verskans is. Tydens die Pakt-regering se bewind, wat geduur het tot die koalisie van die N.P. en die S.A.P. in 1933 wat op die [[Verenigde Party]] se stigting op [[5 Desember]] [[1934]] uitgeloop het, het [[Afrikaans]]-[[Nederlands]] in [[1925]] as ampstaal vervang, die ''[[Stem van Suid-Afrika]]'' het gelyke status naas ''God save the King'' gekry en in [[1928]] is die Suid-Afrikaanse vlag aanvaar om naas die [[Union Jack]] te wapper. == Verkiesing van 1929 == Met 'n indrukwekkende bestuursrekord en aangehelp deur gunstige ekonomiese omstandighede het die '''Pakt-regering''' die verkiesing van [[18 Junie]] [[1929]] met vertroue tegemoet gegaan. Die Nasionale Party het die eerste keer in sy bestaan 'n volstrekte meerderheid verkry met 78 uit die 148 kiesafdelings, teenoor die S.A.P. se 61, agt vir die Arbeidersparty en een onafhanklike. Twee Arbeiders is nietemin weer in die kabinet ingesluit. == Einde van die koalisie == Die wêreldwye ekonomiese krisis wat gevolg het op die ineenstorting van die Wallstraat-aandelebeurs in Oktober 1929 was die begin van die einde van die ''Pakt-regering''. Ná onderhadelings onder die leiding van [[Tielman Roos]] het Hertzog en Smuts in 1933 op 'n sewe-punt-grondslag vir samewerking besluit. In die verkiesing van [[17 Mei]] [[1933]] het die twee partye saam 144 setels verower, waarvan agt ondersteuners van die samesmelting, maar nie lede van die twee groot partye nie, met die opposisie wat net ses byeen kon skraap. Die Arbeidersparty het 'n skamele twee kiesafdelings gewen. == Bronne == * Scannell, J.P. (et. al.), ''Die Afrikaanse Kernensiklopedie'', Nasionale Boekhandel Beperk, Kaapstad, 1965. * [[Eric Rosenthal|Rosenthal, Eric]], ''Encyclopaedia of Southern Africa'', Juta and Company Limited, Kaapstad en Johannesburg, 1978. * Mostert, J.P.C., ''Politieke Partye in Suid-Afrika'', Instituut vir Eietydse Geskiedenis, U.O.V.S., Bloemfontein, 1986. * Van der Spuy, D.C. (hoofred.), ''Amptelike Jaarboek van die Republiek van Suid-Afrika'' (Eerste Uitgawe), Departement van Inligting, Pretoria, 1975. * Cameron, Trewhella (hoofred.), ''Nuwe Geskiedenis van Suid-Afrika'', Human & Rousseau, Kaapstad en Pretoria, 1986. [[Kategorie:Politiek]] [[Kategorie:Voormalige politieke partye in Suid-Afrika]] tro89g2qaolhv9wr03wl3qhorm7ga0e 0 21113 2964808 2438936 2026-09-03T14:08:55Z Aliwal2012 39067 2964808 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Marondera |ander_naam=(vroeër Marandellas) |inheemse_naam= |nedersetting_tipe= |bynaam= |slagspreuk="Floreat Marondera" (''May Marondera Flourish'') |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët= |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif= |beeld_vlag= |vlaggrootte=150px |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte=250px |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Zimbabwe |duimdrukkeretiketposisie=onderkant |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Zimbabwe}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Zimbabwe|Provinsie]] |onderafdelingtipe2= |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Masjonaland-Oos]] |onderafdelingnaam2= |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel=Dorp |stigtingsdatum=1913 |stigtingstitel2=Stad |stigtingsdatum2=1943 |stigtingstitel3=Stad |stigtingsdatum3=1982 |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2= |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinate = {{Koördinate|18|11|0|S|31|33|0|O|region:ZA_type:city_source:GNS-enwiki|display=inline,title }} |bevolking_soos_op=2007 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=60291 |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=[[Sentraal-Afrika Tyd|SAT]] |utcafset=+2 |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf= }} '''Marondera''' is 'n groot [[dorp]] in die provinsie [[Masjonaland-Oos]] van [[Zimbabwe]] met 'n geraamde bevolking in [[2007]] van 60&nbsp;291. Die dorp het tot ongeveer [[1982]] as '''Marandellas''', 'n verbastering van sy oorspronklike naam, bekend gestaan. Dit is 72&nbsp;km suidoos van [[Harare]] op die hoofpad na [[Mutare]] geleë. Die naam is afgelei van die naam van die hoofman van die Zezuru-stam wat eens hier gewoon het. Die dorp is rondom 'n groot sentrale plein aangelê en is redelik boomryk, met 'n aangename klimaat danksy die hoogte bo seespieël. Van die vernaamste bedrywe in die omgewing is bosbou, beesboedery, suiwelprodukte, graan en tabak, hoewel die landbousektor sedert die jaar [[2000]] feitlik in duie gestort het vanweë [[Robert Mugabe]] se beleid om beslag te lê op plase in [[Wit mense|wit]] beheer. == NG gemeente == Die NG gemeente Marandellas is op [[1 November]] [[1950]] gestig. Die eerste leraar was ds. H.C. de Wet. Voor die kerkgebou opgerig is, is eredienste in 'n Dingaansfeeshuis in een van die gemeente se wyke gehou. By afstigting was hier 270 lidmate oor 400 myl van noord tot suid versprei. Die gemeente het weens die voortdurende afname in die getal lidmate in [[Zimbabwe]] in die middel jare 90 met Rusape saamgesmelt om bekend te staan as die NG gemeente Marondera-Rusape. Volgens die amptelike Jaarboek van die Nederduitse Gereformeerde Kerke was die lidmaattal van die verenigde gemeente 62 in [[2007]]. == Bronne == * Mayhew, Vic (red.), ''Reader’s Digest Illustrated Guide to Southern Africa'', The Reader’s Digest Association South Africa (Pty.) Limited, Kaapstad, 1980. == Eksterne skakels == * [http://africantears.netfirms.com/thisweek.shtml 'n Weeklikse nuusbrief deur skrywer Cathy Buckle oor die situasie op Marondera en in Zimbabwe. Dit is laas in Junie 2007 bygewerk.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070429054907/http://africantears.netfirms.com/thisweek.shtml |date=29 April 2007 }} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Zimbabwe]] eoum3vyn0rk0gjez0lv2y0rkvngj1dn 0 22161 2964932 2940257 2026-09-04T05:42:30Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964932 wikitext text/x-wiki '''Seksueel oordraagbare infeksies''' (SOI's) word deur seksuele kontak van een persoon na 'n ander versprei. Hierdie infeksies veroorsaak seksueel [[oordraagbare siekte]]s (SOS'e) wat algemeen voorkom, wat pyn kan meebring en wat onvrugbaarheid en sterfte kan veroorsaak indien dit nie behandel word nie. Van die algemene SOI's is [[gonorree]], trigomoniase, chlamydia en [[sifilis]]. Genitale vratte word deur die menslike papilloomvirus veroorsaak en sommige subtipes hiervan is vir die meeste gevalle van [[servikale kanker]] verantwoordelik. Die meeste SOS'e kan behandel en genees word.<ref name="who.int">"Sexually transmitted infections (STIs) Fact sheet N°110". who.int. November 2013. Besoek op 30 November 2014</ref> Die [[verworwe immuniteitsgebreksindroom]] (vigs) en die seksueeloordraagbare virus [[Menslike Immuniteitsgebrekvirus]] (MIV) wat vigs veroorsaak, kan egter nie genees word nie. MIV kan deur seksuele kontak, deur [[bloed]] en deur 'n swanger [[vrou]] aan haar kind gedurende swangerskap, geboorte, of borsvoeding oorgedra word. Alhoewel MIV nie genees kan word nie, kan die uitwerking daarvan soms tydelik gestuit word. Dit is belangrik om te onthou dat ander SOI's soos sifilis en vaginale sproei iemand se kans verhoog om MIV te kry of dit aan ander oor te dra. Mense met SOI's moet dus verkieslik so gou moontlik behandel word, en indien moontlik vir MIV getoets word en berading ontvang. Dit kan by alle primêregesondheidsorgklinieke en -sentrums gedoen word. Mens kan gewoonlik nie sien dat iemand 'n SOI het nie; mense met SOI's, insluitend MIV, lyk gewoonlik nie siek nie. Dit kan van drie tot tien jaar duur voordat iemand met MIV simptome toon. Die mees effektiewe manier om SOI's te voorkom is deur nie seks te hê nie.<ref name="how">"How You Can Prevent Sexually Transmitted Diseases". cdc.gov. 5 November 2013. Verkry 5 Desember 2014.</ref> Sommige vaksiene verlaag die risiko's van sekere infeksies soos hepatitis B en sommige soorte MPV. Veiliger sekspraktyke soos die gebruik van kondome en om een seksmaat te hê, kan ook die risiko verlaag.<ref name="who.int" /><ref name="how" /> Sekere infeksies kan ook effektief deur manlike besnydenis verminder word.<ref name="who.int" /> Wêreldwyd het sowat 1,1 miljard mense in 2015 'n SOI anders as MIV of vigs gehad, en dié infeksies het in dieselfde jaar 108&nbsp;000 mense se lewens gekos. Omtrent 500 miljoen mense het sifilis, gonorree, chlamydia of trigomoniase, minstens 530 miljoen het genitale herpes en 290 miljoen vroue is met die menslike papilloomvirus geïnfekteer. Toetse vir die diagnose van SOI's is in die ontwikkelde wêreld geredelik beskikbaar, maar dikwels nie in ontwikkelende lande nie, en daar is baie keer skande en stigma aan dié infeksies verbonde. Skriftelike bewyse van SOI's kom al uit die oudheid: die Ebers-papirus van omstreeks 1550 v.C. en die Ou Testament (8ste of 7de eeu v.C.) verwys albei daarna.<ref name="who2016">{{en}} {{cite web |title=Sexually transmitted infections (STIs) |publisher=[[Wêreldgesondheidsorganisasie]] |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sexually-transmitted-infections-(stis) |access-date=23 Augustus 2026}}</ref> == Terminologie == Tot in die 1990's is SOI's algemeen ''veneriese siektes'' of geslagsiektes genoem, 'n verouderde eufemisme wat van die Latynse ''venereus'' kom, die byvoeglike vorm van [[Venus (mitologie)|Venus]], die Romeinse godin van die liefde. In die na-klassieke tyd het die versagtende werking van die woord egter heeltemal verlore geraak en het die afkorting "VD" net negatiewe bybetekenisse gehad. Ander ouer eufemismes was "bloedsiektes" en "sosiale siektes". Die [[Wêreldgesondheidsorganisasie]] beveel sedert 1999 die ruimer term ''seksueel oordraagbare infeksie'' aan. Dié term word bo ''seksueel oordraagbare siekte'' verkies omdat dit ook gevalle insluit waar daar geen simptome van siekte is nie – en juis dié gevalle is 'n groot deel van die probleem, aangesien iemand sonder simptome die infeksie onwetend kan oordra. == Tekens en simptome == Nie alle SOI’s is simptomaties nie, en simptome verskyn ook nie noodwendig direk ná besmetting nie. In sommige gevalle kan ’n siekte sonder enige simptome gedra word, wat ’n groter risiko vir oordrag na ’n ander persoon inhou. Na gelang van die siekte kan onbehandelde SOI’s tot onvrugbaarheid, chroniese pyn en selfs die dood lei.<ref>Male STI check-up video". Channel 4. 2008. Verkry op 22 Januarie 2009.</ref> Die teenwoordigheid van ’n SOI in kinders kan op seksuele misbruik dui.<ref>Hoffman, Barbara (2012). Williams gynecology. New York: McGraw-Hill Medical. {{ISBN|978-0-07-171672-7}}.</ref> == Oorsaak == === Oordrag === Die volgende geslagsdade verhoog die risiko en waarskynlikheid van seksueel oordraagbare infeksies: orale seks, vaginale seks, anale seks, analingale seks.<ref>Sarah Edwards, Chris Carn; Carne (1998). "Oral sex and the transmission of non-viral STIs" (PDF). Sex Transm Infect 74 (1): 95–100. doi:10.1136/sti.74.2.95.</ref><ref>Maura Gillisons (2007). "HPV Infection Linked to Throat Cancers". Johns Hopkins Medicine.</ref><ref>Hoare A (2010). models of HIV epidemics in Australia and Southeast Asia</ref><ref>Australasian contact tracing manual. Specific infections where contact tracing is generally recommended</ref><ref>Varghese B, Maher JE, Peterman TA, Branson BM,Steketee RW; Maher; Peterman; Branson; Steketee (2002). "Reducing the risk of sexual HIV transmission: quantifying the per-act risk for HIV on the basis of choice of partner, sex act, and condom use". Sex. Transm. Dis. 29 (1): 38–43. doi:10.1097/00007435-200201000-00007. {{PMID|11773877}}.</ref><ref>Holmes, King; et al. (1970). "An estimate of the risk of men acquiring gonorrhea by sexual contact with infected females" 91 (2): 170–174.</ref><ref>Mahiane, Séverin-Guy; et al. (January 2009). "Transmission probabilities of HIV and herpes simplex virus type 2, effect of male circumcision and interaction: a longitudinal study in a township of South Africa". AIDS 23 (3): 377–383. doi:10.1097/QAD.0b013e32831c5497. PMC: 2831044. {{PMID|19198042}}.</ref><ref>Burchell A; et al. (Maart 2006). "Modeling the Sexual Transmissibility of Human Papillomavirus Infection using Stochastic Computer Simulation and Empirical Data from a Cohort Study of Young Women in Montreal, Canada". American Journal of Epidemiology 169 (3): 534–543. doi:10.1093/aje/kwj077. {{PMID|16421235}}.</ref><ref>Platt, Richard; et al. (1983). "Risk of Acquiring Gonorrhea and Prevalence of Abnormal Adnexal Findings Among Women Recently Exposed to Gonorrhea". JAMA 250 (23): 3205–3209. doi:10.1001/jama.250.23.3205. {{PMID|6417362}}.</ref><ref>Department of Public Health, City & County of San Francisco (2011). STD Risks Chart</ref><ref>Jin F; et al. (Maart 2010). "Per-contact probability of HIV transmission in homosexual men in Sydney in the era of HAART". AIDS 24 (6): 907–913. doi:10.1097/QAD.0b013e3283372d90. PMC: 2852627. {{PMID|20139750}}.</ref><ref>Bryan C (2011)INFECTIOUS DISEASE CHAPTER EIGHT SEXUALLY TRANSMITTED DISEASES</ref><ref>Richard Pearson (2007). "Pinworm Infection". Merck Manual Home Health Handbook.</ref> === Bakterieel === * Sjankroïed (''Haemophilus ducreyi'') * Chlamydia (''Chlamydia trachomatis'') * Gonorree (''Neisseria genorrhoeae''), algemeen bekend as “the clap” * Granuloma inguinale of (''klebsiella granulomatis'') * Mycoplasma genitalium<ref>Ljubin-Sternak, Suncanica; Mestrovic, Tomislav (2014). "Review: Clamydia trachomatis and Genital Mycoplasmias: Pathogens with an Impact on Human Reproductive Health". Journal of Pathogens 2014 (183167). doi:10.1155/204/183167. PMC: 4295611. {{PMID|25614838}}.</ref><ref>Zarei, Omid; Rezania, Simin; Mousavi, Atefeh (2013). "Mycoplasma genitalium and Cancer: A Brief Review". Asian Pacific Journal of Cancer Prevention 14 (6): 3425–3428. doi:10.7314/APJCP.2013.14.6.3425. ISSN 1513-7368.</ref><ref>Manchester, Marianne; McGowin, Chris L.; Anderson-Smits, Colin (2011). "Mycoplasma genitalium: An Emerging Cause of Sexually Transmitted Disease in Women". PLoS Pathogens 7 (5): e1001324. doi:10.1371/journal.ppat.1001324. ISSN 1553-7374.</ref> * Mycoplasma hominis<ref>Caini, Saverio; Gandini, Sara; Dudas, Maria; Bremer, Viviane; Severi, Ettore; Gherasim, Alin (2014). "Sexually transmitted infections and prostate cancer risk: A systematic review and meta-analysis". Cancer Epidemiology 38 (4): 329–338. doi:10.1016/j.canep.2014.06.002. ISSN 1877-7821. {{PMID|24986642}}.</ref><ref>Ljubin-Sternak, Sunčanica; Meštrović, Tomislav (2014). "Chlamydia trachomatisand Genital Mycoplasmas: Pathogens with an Impact on Human Reproductive Health". Journal of Pathogens 2014: 1–15. doi:10.1155/2014/183167. ISSN 2090-3057. PMC: 4295611. {{PMID|25614838}}.</ref><ref>Schlicht, M. J.; Lovrich, S. D.; Sartin, J. S.; Karpinsky, P.; Callister, S. M.; Agger, W. A. (2004). "High Prevalence of Genital Mycoplasmas among Sexually Active Young Adults with Urethritis or Cervicitis Symptoms in La Crosse, Wisconsin". Journal of Clinical Microbiology 42 (10): 4636–4640. doi:10.1128/JCM.42.10.4636-4640.2004. ISSN 0095-1137.</ref><ref>McIver, C. J.; Rismanto, N.; Smith, C.; Naing, Z. W.; Rayner, B.; Lusk, M. J.; Konecny, P.; White, P. A.; Rawlinson, W. D. (2009). "Multiplex PCR Testing Detection of Higher-than-Expected Rates of Cervical Mycoplasma, Ureaplasma, and Trichomonas and Viral Agent Infections in Sexually Active Australian Women". Journal of Clinical Microbiology 47 (5): 1358–1363. doi:10.1128/JCM.01873-08. ISSN 0095-1137.</ref><ref>Taylor-Robinson D, Clin Infect Dis. 1996 Oct;23(4):671-82; quiz 683-4. Infections due to species of Mycoplasma and Ureaplasma: an update.</ref> * Sifilis (''Treponema pallidum'') * Ureaplasma-infeksie<ref>Clark, Natalie; Tal, Reshef; Sharma, Harsha; Segars, James (2014). "Microbiota and Pelvic Inflammatory Disease". Seminars in Reproductive Medicine 32 (01): 043–049. doi:10.1055/s-0033-1361822. ISSN 1526-8004. PMC: 4148456. {{PMID|24390920}}.</ref><ref>Larsen, Bryan; Hwang, Joseph (2010). "Mycoplasma, Ureaplasma, and Adverse Pregnancy Outcomes: A Fresh Look". Infectious Diseases in Obstetrics and Gynecology 2010: 1–7. doi:10.1155/2010/521921. ISSN 1064-7449.</ref> === Fungaal === * Kandidiase (sproei) === Virusinfeksies === * Virale hepatitis (Hepatitis B-vius) – speeksel, veneriese vloeistowwe. (Let wel: Hepatitis A en Hepatitis E word via die fekaal-orale roete oorgedra; Hepatitis C word selde seksueel oorgedra,<ref>Workowski K, Berman S (2006). "Sexually transmitted diseases treatment guidelines, 2006." (PDF). MMWR Recomm Rep 55 (RR–11): 1–94. {{PMID|16888612}}.</ref> en die oordragwyse van Hepatitis D (slegs wanneer met B geïnfekteer is) is onseker, maar kan seksuele oordrag insluit.<ref>Wu J, Chen C, Sheen I, Lee S, Tzeng H, Choo K (1995). "Evidence of transmission of hepatitis D virus to spouses from sequence analysis of the viral genome". Hepatology 22 (6): 1656–60. doi:10.1002/hep.1840220607. {{PMID|7489970}}.</ref><ref>Farci P (2003). "Delta hepatitis: an update". J Hepatol 39 (Suppl 1): S212–9. doi:10.1016/S0168-8278(03)00331-3. {{PMID|14708706}}.</ref><ref>Shukla N, Poles M (2004). "Hepatitis B virus infection: co-infection with hepatitis C virus, hepatitis D virus, and human immunodeficiency virus". Clin Liver Dis 8 (2): 445–60, viii. doi:10.1016/j.cld.2004.02.005. {{PMID|15481349}}.</ref> * Herpes simpleks (Herpes simpleks virus 1, 2) vel en slymvlies, is oordraagbaar met of sonder sigbare blase. * MIV (''Menslike Immuniteitsgebreksindroom'') – veneriese vloeistof, semen, borsmelk, bloed. * MPV (''Menslike Papillomavirus'') – vel- en slymvlieskontak. “Hoë risiko” soorte MPV veroorsaak bykans alle servikale kankers, sowel as sommige anale, penale en vulvêre kanker. Sommige ander soorte MPV kan genitale vratte veroorsaak. * Molluscum contagiosum (molluscum contagiosum-virus MCV) – naby kontak === Parasiete === * Platluis, algemeen bekend as “crabs” (''Pthirus pubis'') * Skabies (''Sarcoptes scabiei'') === Protosoïes === * Trigomoniase (Trichomonas vaginalis), algemeen bekend as “trich” === Vernaamste soorte === Seksueel oordraagbare infeksies sluit in: * Chlamydia is ’n seksueel oordraagbare infeksie wat deur die bakterie ''Chlamydia trachomatis'' veroorsaak word. By vroue kan simptome 'n abnormale vaginale afskeiding, brandgevoel tydens urinering en ongereelde menstruasie wees, maar die meeste vroue ervaar nie simptome nie.<ref name=":0">King, B. (2009). Human Sexuality Today (Sixth ed.). Upper Saddle River: Pearson Education, Inc.</ref> Simptome by mans sluit pynlike urinering en ’n abnormale genitale afskeiding in.<ref>"Chlamydia Infections: MedlinePlus". Nlm.nih.gov. Besoek 30 Junie 2013.</ref> Indien dit nie behandel word nie, kan Chlamydia urienweginfeksie veroorsaak en potensieel tot pelviese inflammatoriese siekte lei. Laasgenoemde kan ernstige probleme tydens swangerskap veroorsaak en kan selfs tot onvrugbaarheid lei. Dit kan tot gevolg hê dat ’n vrou ’n potensieel ektopiese swangerskap het waar die kind buitekant die uterus gedra word. Chlamydia kan egter met antibiotika genees word. * Die twee algemeenste vorms van herpes word deur ’n infektering met die herpes simpleks-virus (HSV) veroorsaak. HSV-1 word gewoonlik mondelings opgedoen en veroorsaak koorsblare terwyl HSV-2 gewoonlik tydens seksuele kontak opgedoen word en die geslagsorgane affekteer, maar dit kan omgekeer wees.<ref>{{Cite web |url=http://www.webmd.com/genital-herpes/guide/genital-herpes-basics |title=argiefkopie |access-date=22 April 2016 |archive-date=22 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140922132912/http://www.webmd.com/genital-herpes/guide/genital-herpes-basics |url-status=live }}</ref> Sommige mense is asimptomaties of toon baie matige simptome. Persone wat wel simptome ervaar, merk dit gewoonlik 2 tot 20 dae na blootstelling op en dit kan 2 tot 4 weke voortduur. Simptome kan klein vloeistofgevulde blasies, hoofpyn, rugpyn, ’n gejeuk of tinteling in die genitale of anale area, pynlike urinering, Griepsimptome, geswolle kliere of koors insluit. Herpes word oorgedra deur velkontak met ’n persoon wat die virus het. Die virus affekteer die areas waar dit die liggaam binnegaan. Dit kan deur soen, vaginale omgang, orale of anale seks wees. Die virus is op sy aansteeklikste wanneer daar sigbare simptome is, maar persone wat asimptomaties is, kan die virus deur velkontak oordra.<ref>"Herpes". Avert.org. Besoek 30 Junie 2013.</ref> Die primêre aanval is die hewigste, want die liggaam het nie teenliggaampies nie. Na die primêre aanval kan ’n mens matiger aanvalle ervaar, maar dis moontlik dat daar nie verdere aanvalle is nie. Daar is geen kuur vir hierdie siekte nie, maar daar is antivirale medikasie wat die simptome behandel en die risiko van oordrag verlaag (Valtrex). Alhoewel HSV-1 en HSV-2 onderskeidelik die “mondelinge” en “genitale” weergawe van die virus is, KAN ’n persoon met HSV-1 daardie virus deur middel van orale seks aan hulle maat oordra. Die virus sal in ’n senuweebundel boaan die ruggraat gaan lê en ’n “mondelingse” uitbraak veroorsaak, of in ’n tweede senuweebundel onderaan die ruggraat en tot ’n genitale uitbraak lei. * Die menslike papillomavirus (MPV) is die mees algemene SOI in die Verenigde State.<ref>"Human Papillomavirus (HPV) | Overview". FamilyDoctor.org. 2010-12-01. Besoek 30 Junie 2013.</ref> Daar is meer as 40 verskillende MPV-stringe waarvan heelparty nie gesondheidsprobleme veroorsaak nie. In 90% van die gevalle word die infeksie binne twee jaar op natuurlike wyse deur die liggaam se immuunstelsel opgeklaar.<ref>"STD Facts – Human papillomavirus (HPV)". Cdc.gov. Besoek 30 Junie 2013.</ref> Sommige gevalle word nie opgeklaar nie en kan tot genitale vratte (knoppies rondom die geslagsdele wat klein of groot, opgehewe of plat, of blomkoolvormig kan wees) of servikale kanker en ander MPV-verwante kankers lei. Simptome word soms eers op ’n gevorderde stadium waargeneem. Dit is belangrik dat vroue papsmere kry sodat kanker opgespoor en behandel kan word. Daar is ook twee entstowwe vir vroue (Cervarix en Gardasil) vir beskerming teen die soorte MPV wat servikale kanker veroorsaak. MPV kan deur genitale kontak sowel as orale seks oorgedra word. Dit is belangrik om te onthou dat die geïnfekteerde persoon nie noodwendig enige simptome toon nie. * Gonorree word deur bakterieë veroorsaak wat in die vogtige slymvliese in die urienbuis, vagina, rektum, mond, keel en oë teenwoordig is. Die infeksie word deur kontak met die penis, vagina, mond of anus versprei. Simptome van gonorree verskyn gewoonlik tussen 2 en 5 dae na kontak met die geïnfekteerde persoon, maar by sommige mans kan simptome eers ná ’n maand waargeneem word. Simptome by mans kan pynlike urinering, meer gereelde behoefte aan urinering, ’n (wit, groen of geel) afskeiding, rooi of geswelde urinebuis, geswelde of gevoelige testikels of ’n seer keel insluit. Simptome by vroue kan ’n vaginale afskeiding, ’n brand- of jeukgevoel tydens urinering, pynlike seks, erge bekkenpyn (indien die infeksie na die fallopiese buise versprei) of koors (indien infeksie na fallopiese buise versprei) insluit, maar baie vroue ervaar geen simptome nie.<ref>"Gonorrhea – National Library of Medicine – PubMed Health". Ncbi.nlm.nih.gov. Besoek 30 Junie 2013.</ref> Alhoewel daar  ’n paar stringe is wat antibiotika weerstandig is, kan die meeste gevalle met antibiotika genees word. * Sifilis is ’n SOI wat deur ’n bakterie veroorsaak word. As dit nie behandel word nie, kant dit tot komplikasies en sterfte lei.<ref>"STD Facts –Syphilis". Cdc.gov. Besoek 18 Februarie 2013.</ref> Kliniese manifestasies van sifilis kan die verswering van die uro-genitale weg, mond of rektum insluit; indien dit nie behandel word nie, sal die simptome vererger. Terwyl die voorkoms van sifilis die afgelope paar jaar in Wes-Europa afgeneem het, was daar ’n toename in Oos-Europa (voormalige Sowjetlande). ’n Hoë voorkomssyfer word in plekke soos Kameroen, Kambodja en Papoea-Nieu-Guinee aangetref.<ref>"Syphilis". Who.int. Besoek 18 Februarie 2013.</ref> Sifilisinfeksies word toenemend in die Verenigde State gesien.<ref>Clement, Meredith E.; Okeke, N. Lance; Hicks, Charles B. (2014). "Treatment of Syphilis". JAMA 312 (18): 1905. doi:10.1001/jama.2014.13259. ISSN 0098-7484.</ref> * Trigomoniase is ’n algemene SOI wat deur infeksie met ’n protosoïese parasiet bekend as ''Trichomonas vaginalis'' veroorsaak word.<ref>"STD Facts – Trichomoniasis". Cdc.gov. Besoek 18 Februarie 2013.</ref> Trigomoniase affekteer mans en vroue, maar simptome is meer algemeen by vroue.<ref>"Trichomoniasis: MedlinePlus". Nlm.nih.gov. Besoek 30 Junie 2013.</ref> Die meeste pasiënte word baie effektief met  ’n antibiotika genaamd metronidazole behandel.<ref>"Trichomoniasis – NHS Choices". Nhs.uk. 27 Februarie 2012. Besoek 30 Junie 2013.</ref> * MIV (menslike immuniteitsgebreksindroom) beskadig die liggaam se immuunstelsel en verswak sy vermoë om siekteverwekkende agente te beveg. Die virus vernietig die CD4-selle (witbloedselle) wat help om verskeie infeksies af te weer. MIV word in liggaamsvloeistof gedra en word deur seksuele aktiwiteit versprei. Dit kan ook deur kontak met geïnfekteerde bloed, deur borsvoeding, geboorte en van ’n ma na haar ongebore baba oorgedra word.<ref>"Hiv/Aids". Mayo Clinic.com. 2012-08-11. Besoek 30 Junie 2013.</ref> Wanneer MIV sy mees gevorderde fase bereik, word daar gesê dat ’n persoon vigs (verworwe immuniteitsgebreksindroom) het.<ref>"AIDS". Avert.org. Besoek 30 Junie 2013.</ref> Daar is verskillende fases in die progressie van MIV-infeksie. Die fases behels ’n primêre infeksie, asimptomatiese infeksie, simptomatiese infeksie en vigs. In die primêre fase sal ’n individu vir ongeveer twee weke griepagtige simptome (hoofpyn, moegheid, koors, spierpyn) ervaar. In die asimptomatiese fase verdwyn simptome gewoonlik en die persoon kan jare lank asimptomaties bly. Wanneer MIV die simptomatiese fase bereik, word die immuunstelsel verswak en is daar ’n verlaagde CD4+ T-seltelling. Wanneer die MIV-infeksie lewensgevaarlik word, word dit vigs genoem. ’n Persoon met vigs word die slagoffer van opportunistiese infeksies wat uiteindelik tot die dood lei.<ref name=":0" /> Toe die siekte oorspronklik in die 1980’s ontdek is, het persone met vigs hoogstens ’n paar jaar lank geleef. Daar is vandag antiretrovirale middels waarmee MIV-simptome behandel kan word. MIV/vigs is ’n ongeneeslike siekte, maar hierdie middels help om die virus te onderdruk. Deur die virusvlakke in die liggaam te onderdruk, kan mense langer en gesonder lewens lei. Selfs al is hulle virusvlakke laag, kan hulle die virus steeds na ander persone oordra.<ref>"HIV/AIDS Treatment". Niaid.nih.gov. 2009-06-03. Besoek 30 Junie 2013.</ref> == Patofisiologie == Baie SOI’s word (meer dikwels) deur die slymvliese van die penis, vulva, rektum, urienweg en (minder dikwels – afhangende van die soort infeksie) deur die mond, keel, lugweg en oë oorgedra.<ref>K. Madhav Naidu. Community Health Nursing, Gen Next Publications, 2009, p.248</ref> Alhoewel die kop van die penis deur ’n sigbare slymvlies bedek word, produseer dit geen mukus nie. Slymvliese verskil van vel in die sin dat dit sekere patogene in die liggaam inlaat.<ref>Virus Pathogenesis, Microbiology Bytes</ref> Die hoeveelheid kontak met geïnfekteerde bronne wat infeksie veroorsaak, wissel van patogeen tot patogeen, maar selfs ligte kontak tussen ’n slymvlies en vogdraers (soos veneriese vloeistof) kan siekte tot gevolg hê. Dit is een rede waarom die waarskynlikheid dat infeksies deur seks oorgedra word, baie hoër is as deur meer terloopse, nieseksuele kontak – aanraking, omhelsing, handdruk – maar dit is nie die enigste rede nie. Alhoewel slymvliese in die mond en genitalieë voorkom, blyk dit dat baie SOI’s makliker deur orale seks as deur ’n diep soen oorgedra word. Baie infeksies wat maklik van die mond na die genitalieë en omgekeerd oorgedra word, word moeiliker van een mond na ’n ander oorgedra.<ref>Safe Sex Chart, violet blue: open source sex</ref> By MIV dra genitale vloeistowwe baie meer van die patogeen as speeksel. Sommige infeksies wat as SOI’s geëtiketteer word, soos Herpes simpleks en MPV, kan deur direkte velkontak oorgedra word. KSHV weer, kan deur ’n diep soen oorgedra word, maar ook wanneer speeksel as ’n seksuele smeermiddel gebruik word. Afhangende van die SOI kan ’n persoon die infeksie oordra as daar geen tekens van die siekte teenwoordig is nie. ’n Persoon is baie meer geneig om die herpesinfeksie oor te dra wanneer daar blase is, maar ’n geïnfekteerde persoon kan die MIV-infeksie egter enige tyd versprei, selfs al het hy/sy nog nie vigssimptome ontwikkel nie. Alle seksuele gedrag wat kontak met liggaamsvloeistowwe van ’n ander persoon behels, hou ’n risiko vir die verspreiding van seksueel oordraagbare siektes in. Alhoewel die bekamping van MIV, wat tot vigs lei, tot dusver die meeste aandag ontvang het, verskil elke SOI se situasie. Soos uit die naam afgelei kan word, word seksueel oordraagbare siektes deur sekere seksuele aktiwiteite van een persoon na ’n ander oorgedra, en nie soseer deur daardie seksuele aktiwiteite ''veroorsaak'' nie. Bakterieë, fungi, protosoë of virusse is steeds die oorsaaklike agente. Dit is nie moontlik om enige seksueel oordraagbare siekte op te doen deur enige seksuele kontak met ’n persoon wat nie ’n draer is nie; aan die ander kant het ’n persoon wat ’n SOI het, dit opgedoen deur kontak (seksueel of andersins) met iemand wat dit reeds gehad het. Sommige SOI’s soos MIV kan tydens swangerskap of borsvoeding van die ma na die kind oorgedra word. Alhoewel die waarskynlikheid van die oordrag van verskeie seksuele aktiwiteite baie wissel, behoort alle seksuele aktiwiteite tussen twee (of meer) mense oor die algemeen as ’n tweerigtingpad vir die oordrag van SOI’s beskou te word. Om te “gee” of te “ontvang” is dus albei gevaarlik, maar om te “ontvang” hou ’n groter risiko in. Alhoewel gesondheidsorgpraktisyns veiliger seks voorstaan, soos die gebruik van kondome as die betroubaarste manier om die risiko vir seksueel oordraagbare siektes gedurende seksuele aktiwiteit te verlaag, mag veiliger seks onder geen omstandighede as ’n absolute vrywaring gesien word nie. Die oordrag van en blootstelling aan liggaamsvloeistowwe soos deur bloedoortappings en ander bloedprodukte, die deel van naalde, naaldsteekbeserings (wanneer mediese personeel tydens prosedures per ongeluk gesteek of geprik word), die deel van tattoeëernaalde en geboorte is ander maniere waarop die infeksie oorgedra kan word. Hierdie verskillende maniere stel veral sekere groepe soos mediese werkers, bloeiers en dwelmgebruikers in gevaar. Onlangse epidemiologiese studies het sosiale netwerke ondersoek wat deur seksuele verhoudings tussen individue gedefinieer word, en daar is ontdek dat die eienskappe van seksuele netwerke deurslaggewend vir die verspreiding van seksueel oordraagbare siektes is. Sogenaamde ''assortative mixing'' tussen mense met 'n groot hoeveelheid seksmaats blyk veral ’n belangrike faktor te wees. Dit is moontlik om ’n asimptomatiese draer van seksueel oordraagbare siektes te wees. Seksueel oordraagbare siektes kan veral by vroue die ernstige pelviese inflammatoriese siekte veroorsaak. == Voorkoming == Voorkoming is van sleutelbelang in die bestuur van ongeneeslike SOI’s soos MIV en herpes. Klinieke vir seksuele gesondheid staan die gebruik van kondome voor en versprei dit in hoërisiko-gemeenskappe. Die mees effektiewe manier om seksuele oordrag van SOI’s te voorkom, is om kontak met liggaamsdele of vloeistowwe te vermy wat tot oordrag vanaf ’n geïnfekteerde persoon kan lei. Nie alle seksuele aktiwiteite behels kontak nie: kuberseks, foonseks of masturbasie is alles metodes waar kontak vermy word. Die behoorlike gebruik van kondome verminder kontak en risiko. Alhoewel ’n kondoom blootstelling effektief beperk, is dit wel moontlik dat siekteoordrag met ’n kondoom kan plaasvind.<ref>Villhauer, Tanya (2005-05-20). "Condoms Preventing HPV?". University of Iowa Student Health Service/Health Iowa. Besoek 26 Julie 2009.</ref> Albei maats moet vir SOI’s getoets word voordat seksuele kontak geïnisieer word of voordat kontak hervat word as ’n maat seksuele kontak met iemand anders gehad het. Baie infeksies word nie onmiddellik ná blootstelling waargeneem nie, en daar moet genoeg tyd tussen moontlike blootstelling en toetsing verloop voordat daar ’n akkurate uitslag sal wees. Dis moontlik dat sekere SOI’s, veral sekere hardnekkige virusse soos MPV, nie met die huidige mediese prosedures ontdek sal word nie. Baie siektes wat permanente infeksies laat posvat, kan die immuunstelsel in so ’n mate in beslag neem dat ander siektes makliker oorgedra word. Die aangebore immuunstelsel wat teen MIV weerstand bied, kan oordrag van MIV voorkom wanneer virustellings baie laag is, maar wanneer die stelsel met ander virusse besig of oorweldig is, kan MIV posvat. Sekere SOI’s verhoog MIV-geïnfekteerde pasiënte se sterfterisiko. Strategieë vir die uitbreiding van toetsing vir MIV en SOI’s blyk suksesvol te wees. Sommige behandelingsfasiliteite gebruik tuistoetse en laat persone die toets vir die opvolgbesoek terugbring. Ander fasiliteite beveel aan dat persone wat voorheen geïnfekteer was, terugkom om te verseker dat die infeksie geëlimineer is. Nuwe strategieë om hertoetsing aan te moedig is die gebruik van sms’e en e-posboodskappe. Hierdie aanmanings word nou bo en behalwe telefoonoproepe en briewe gebruik.<ref>Desai, Monica; Woodhall, Sarah C; Nardone, Anthony; Burns, Fiona; Mercey, Danielle; Gilson, Richard (2015). "Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review". Sexually Transmitted Infections: sextrans–2014–051930. doi:10.1136/sextrans-2014-051930. ISSN 1368-4973.</ref> === Inenting === Daar is [[inenting]]s (vaksiene) beskikbaar wat teen sommige virus-SOI’s soos Hepatitus A, Hepatitus B en sommige soorte MPV beskerming bied. Daar word aanbeveel dat persone hulle laat inent voordat seksuele kontak geïnisieer word ten einde maksimale beskerming te verseker. Daar word tans aan die ontwikkeling van vaksines teen gonorree gewerk.<ref>Baarda, Benjamin I.; Sikora, Aleksandra E. (2015). "Proteomics of [[Neisseria gonorrhoeae]]: the treasure hunt for countermeasures against an old disease". Frontiers in Microbiology 6. doi:10.3389/fmicb.2015.01190. ISSN 1664-302X; Access provided by the University of Pittsburgh.</ref> === Kondome === Kondome en vroulike kondome bied slegs beskerming wanneer dit behoorlik gebruik word, en slegs vir die areas wat daardeur bedek word. Onbedekte areas is steeds vatbaar vir baie SOI’s. In die geval van MIV is die penis amper altyd die seksuele oordragroete aangesien MIV nie deur velkontak versprei kan word nie; om ’n penis dus met ’n kondoom wat korrek gedra word, van die vagina of anus te beskerm, kan MIV-oordrag effektief voorkom. MIV wat via geïnfekteerde vloeistof op stukkende direk oorgedra word, sal nie as “seksueel oorgedra” beskou word nie, maar kan teoreties steeds tydens seks plaasvind. Dit kan voorkom word deur seksuele kontak te vermy wanneer daar oop, bloeiende wonde is. Ander SOI’s, selfs virusinfeksies, kan met die gebruik van lateks-, poli-uretaan- of poli-isopreenkondome voorkom word. Sommige mikro-organismes en virusse is steeds klein genoeg om deur die porieë in natuurlike velkondome te dring, maar te groot om deur lateks of sintetiese kondome te dring. Vir maksimum beskerming moet daar aanvaar word dat 'n gebruikte kondoom en die inhoud daarvan geïnfekteer is. Daar moet dus met die kondoom weggedoen word. ’n Nuwe kondoom moet vir elke afsonderlike geslagsdaad gebruik word aangesien dit met veelvoudige gebruik kan skeur en die effektiwiteit as beskermer belemmer word. === Nonoxynol-9 === Navorsers het gehoop dat nonxynol-9, ’n vaginalemikrobe-doder, die risiko vir SOI's sou verlaag. Bewyse het egter getoon dat dit oneffektief is<ref>Wilkinson D, Ramjee G, Tholandi M, Rutherford G (2002). Wilkinson, David, ed. "Nonoxynol-9 for preventing vaginal acquisition of sexually transmitted infections by women from men". Cochrane Database Syst Rev (4): CD003939. doi:10.1002/14651858.CD003939. {{PMID|12519623}}.</ref> en vroue se kans op MIV-infektering verhoog.<ref>Williams, M. Healthy Choices for Fertility Control. CreateSpace, Scotts Valley, CA, 2009. {{ISBN|1-4486-6472-1}}</ref> == Diagnose == ’n Persoon kan vir ’n enkele infeksie getoets word, of daar kan ’n reeks toetse vir verskeie SOI’s gedoen word, insluitend toetse vir sifilis, trigomoniasa, gonorree, chlamydia, herpes, hepatitis en MIV. Daar is nie ’n prosedure wat vir alle besmetlike agente toets nie. Vroeë identifisering en behandeling lei tot ’n kleiner kans om die siekte te versprei en kan by sommige infeksies die uitkoms van die behandeling verbeter. Daar is dikwels ’n vensterperiode ná aanvanklike infektering waartydens ’n SOI-toets negatief kan wees. Gedurende hierdie tyd kan die infeksie oordraagbaar wees. Die duur van hierdie tydperk wissel afhangende van die infeksie en die toets. ’n Diagnose kan ook vertraag word indien die geïnfekteerde persoon onwillig is om ’n mediese praktisyn te besoek. Meer mense raadpleeg die internet in plaas van 'n dokter oor SOI's as oor ander seksuele probleme.<ref>Quilliam Susan (2011). "'The Cringe Report'". J Fam Plann Reprod Health Care. 37 (2): 110–112.</ref> === Skandering === Bepaalde ouderdomsgroepe, mense wat aan riskante seksuele gedrag deelneem en mense met sekere gesondheidstoestande behoort gereeld geskandeer te word, ook al het hulle geen simptome nie. Die Amerikaanse Sentrums vir Siektebeheer en -voorkoming beveel aan dat seksueel aktiewe vroue onder 25 jaar, sowel as ouer vroue wat 'n verhoogde risiko het, jaarliks vir chlamydia en gonorree getoets word.<ref name="cdcscreen">{{en}} {{cite web |title=Screening Recommendations and Considerations Referenced in Treatment Guidelines |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |url=https://www.cdc.gov/std/prevention/screeningreccs.htm |access-date=23 Augustus 2026}}</ref> Gepaste tye vir sulke toetse is tydens gewone bekkenondersoeke en by voorswangerskapsevaluerings. Nukleïensuur-amplifikasietoetse is die aanbevole diagnosemetode vir gonorree en chlamydia. Dit kan op [[urine]] by sowel mans as vroue gedoen word, op vaginale of servikale deppers by vroue, of op uretrale deppers by mans. Skandering word onder meer gedoen om: * die teenwoordigheid van infeksie vas te stel en onvrugbaarheid weens beskadigde eierleiers by vroue te voorkom; * 'n aanvanklike evaluering voor vrugbaarheidsbehandeling te doen; * MIV-infeksie te identifiseer; * mans wat seks met mans het, te ondersoek; * mense op te spoor wat aan hepatitis C blootgestel kon gewees het. == Behandeling == Die meeste bakteriële SOI's – onder meer sifilis, gonorree, chlamydia en trigomoniase – kan met [[Antibiotikum|antibiotika]] behandel en genees word, terwyl virusinfeksies soos genitale herpes en MIV nie genees kan word nie en met langtermynbehandeling bestuur moet word. In die geval van [[verkragting]] kan die slagoffer profilakties met antibiotika behandel word. 'n Belangrike deel van die behandeling is om ook die seksmaats van 'n pasiënt te behandel, aangesien herinfeksie anders algemeen voorkom. Een moontlikheid by pasiënte met chlamydia of gonorree is die sogenaamde pasiëntbesorgde maatbehandeling, waar die geneesheer die medisyne of 'n voorskrif aan die pasiënt gee om aan sy of haar maat te besorg sonder dat die maat eers self ondersoek word. Behandeling van sowel die pasiënt as die maat is duidelik meer suksesvol in die voorkoming van herinfeksie as behandeling van die pasiënt alleen, en dit maak min verskil of die maat die medisyne sonder 'n mediese ondersoek ontvang of eers ná kennisgewing deur die pasiënt vir behandeling kom. [[Kontakopsporing]] – die opsporing en toetsing van die seksmaats van geïnfekteerde mense – bly een van die doeltreffendste maniere om infeksies in die algemene bevolking te onderdruk, ook wanneer 'n siekte self ongeneeslik is. == Epidemiologie == [[Lêer:STDs excluding HIV world map - DALY - WHO2004.svg|duimnael|regs|300px|Gestandaardiseerde skatting van die [[Wêreldgesondheidsorganisasie]] van gestremdheidsaangepaste lewensjare wat in 2004 weens SOI's (MIV uitgesluit) per 100&nbsp;000 inwoners verlore gegaan het: {{legend|#b3b3b3|geen data}} {{legend|#ffff65|minder as 60}} {{legend|#fff200|60–120}} {{legend|#ffdc00|120–180}} {{legend|#ffc600|180–240}} {{legend|#ffb000|240–300}} {{legend|#ff9a00|300–360}} {{legend|#ff8400|360–420}} {{legend|#ff6e00|420–480}} {{legend|#ff5800|480–540}} {{legend|#ff4200|540–600}} {{legend|#ff2c00|600–1000}} {{legend|#cb0000|meer as 1000}}]] Daar is in 2008 bereken dat 500 miljoen mense met sifilis, gonorree, chlamydia of trigomoniase geïnfekteer is. Minstens 530 miljoen mense het genitale herpes en 290 miljoen vroue die menslike papilloomvirus. SOI's anders as MIV het in 2013 tot 142&nbsp;000 sterftes gelei. In die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] was daar in 2010 sowat 19 miljoen nuwe gevalle van seksueel oordraagbare infeksies. 'n Studie van die Sentrums vir Siektebeheer en -voorkoming het in 2008 bevind dat tussen 25 en 40&nbsp;% van die Amerikaanse tienerdogters 'n SOI het. In [[Engeland]] is meer as 400&nbsp;000 infeksies in 2017 aangemeld, ongeveer dieselfde as in 2016, maar met toenames van meer as 20&nbsp;% in bevestigde gevalle van gonorree en sifilis; sifilisgevalle het sedert 2008 met 148&nbsp;% toegeneem. Die getal eerste gevalle van genitale vratte onder meisies van 15 tot 17 jaar was in 2017 net 441, wat 90&nbsp;% minder as in 2009 is – 'n afname wat aan die nasionale MPV-inentingsprogram toegeskryf word. [[Vigs]] is een van die vernaamste oorsake van dood in [[Afrika suid van die Sahara]], en MIV word hoofsaaklik deur onbeskermde seksuele omgang oorgedra. [[Hepatitis B]] word ook as 'n seksueel oordraagbare infeksie beskou omdat dit deur seksuele kontak versprei kan word; die hoogste voorkoms is in Asië en Afrika en die laagste in Amerika en Europa. Sowat twee miljard mense wêreldwyd is al met die hepatitis B-virus geïnfekteer. == Geskiedenis == === Middeleeue === Onlangse studies dui daarop dat treponematose in middeleeuse skeletoorblyfsels oor Europa en Wes-Asië voorkom. Treponematose is 'n groep infeksiesiektes wat deur ''Treponema''-bakterieë veroorsaak word en waaronder die seksueel oordraagbare sifilis val; die simptome laat vel- en beenletsels ontstaan wat deur paleopatologie geïdentifiseer kan word. Argeoloë kan moeilik bepaal watter stamme van die bakterie in die Middeleeue aktief was, maar dit is moontlik dat die bakterie wat sifilis veroorsaak, reeds voor die Columbiese uitwisseling in Europa was. Dit is eweneens moeilik om die siekte in middeleeuse letterkunde te herken, aangesien geneeshere dit met ander bekende siektes verwar het: dit is moontlik dat gevalle wat as [[melaatsheid]] of skurfte aangeteken is, in werklikheid sifilis was. Optekeninge van gonorree bestaan al minstens 700 jaar en word met 'n Parysse buurt in verband gebring wat vroeër as "Le Clapiers" bekend was en berug was vir [[prostitusie]]. Middeleeuse geneeshere het wel van die bestaan van seksueel oordraagbare infeksies geweet. Waarskuwings om seksuele kontak te beperk was nie ongewoon nie, en die geskrifte van die veldsjirurg John Arderne bevat 'n begrip van die oordrag van siekte van 'n swanger moeder na haar kind, wat op aangebore sifilis dui. Arderne se aanbeveling van 'n kwikpleister as geneesmiddel vir velinfeksies dui ook op 'n bekendheid met die siekte, aangesien [[kwik]] in die vroeë 16de eeu 'n gewilde behandeling vir sifilis geword het. Daar is ook 'n verband tussen die kerk se houding oor seksualiteit en die opkoms van genitale gebreke deur siekte, wat daarop dui dat middeleeuse Christene hulle kwale as die gevolg van sondige seksuele omgang beskou het. === Die Renaissance en die "Franse siekte" === Die eerste aangetekende sifilis-uitbreking in Europa was in 1494 onder Franse troepe wat [[Napels]] beleër het. Die siekte kon uit die Columbiese uitwisseling ontstaan het, hoewel historici steeds hieroor verskil. Die meeste Renaissance-skrywers wat die siekte gedokumenteer het, skryf die vinnige verspreiding daarvan toe aan die troepe van die Franse koning [[Karel VIII van Frankryk|Karel VIII]] wat deur [[Italië]] getrek het. Al het die Franse die skuld probeer verskuif deur dit die ''mal de Naples'' te noem, was die algemeenste naam vir sifilis in dié tyd die "Franse siekte". Ander groepe soos Jode, Morisko's, armes en prostitute is eweneens vir die "pokke" blameer. Party van die vroegste Italiaanse kroniekskrywers van die "groot pokke" het die verskyning van die siekte breedvoerig bespreek. Die apteker Luca Landucci het in 1496 in sy dagboek geskryf dat "'n sekere siekte begin het wat die Franse blare genoem is, soos 'n groot pok", en 'n paar weke later dat [[Florence]] en sy omgewing daarvan vol was, "soos elke stad in Italië". Dit weerspieël die aard van die siekte as 'n ernstige chroniese kwaal eerder as 'n epidemie wat vinnig doodmaak. Die uitvoerigste vroeë beskrywing van die hele verloop van die siekte in die liggaam kom van 'n leek, Ser Tommaso di Silvestro, wat dit in die laat 1496 opgedoen het en sy simptome tot 1498 beskryf het. Dit was eers in die middel van die 16de eeu dat kommentators begin oplet het dat die simptome nie deurlopend is nie en dat pasiënte soms jare lange tydperke van verligting het. Baie van die vroeë kroniekskrywers was skepties oor enige mediese behandeling, maar sommige geestelikes en genesers het bloedlating en kruiemiddels probeer om die liggaam van die "sieklike stof" te reinig. Teen die 1500's was daar twee hoofbehandelings: kwik en guajakhout. Guajakhout is die eerste keer in 1516 vermeld; dit is 'n harde, harsagtige hout wat uit die Wes-Indiese eilande ingevoer is en as 'n wondermiddel beskou is, maar dit was so duur dat net welgesteldes dit kon bekostig. Kwik, wat sedert 1497 vir sifilis gebruik is, is as 'n salf oor tydperke van tot 30 dae aangewend en dikwels herhaal wanneer die pasiënt terugval. Ondanks die ernstige newe-effekte daarvan het dit tot in die 19de eeu die mees toeganklike behandeling vir armer mense gebly. === Hospitale en die sosiale uitwerking === In 1500 het 'n groep burgers in [[Bologna]] die bestaande hospitaal van San Lorenzo de' Guarini in 'n sentrum vir die behandeling van die groot pokke omskep – die eerste aangetekende mediese gebou wat aan ongeneeslike siektes gewy is. Dit het tot 'n wye ontwikkeling van ''incurabili''-hospitale in Italië en Europa gelei, dikwels met 'n godsdienstige verbintenis, as deel van 'n breër strewe waarin geestelike ordes hulp aan gemarginaliseerdes soos prostitute en die armstes uitgebrei het. Die eerste vrywillige hospitaal wat spesifiek vir SOI's bedoel was, is in 1746 in [[Londen]] gestig. Die werklike sterftesyfer van sifilis in die 16de en 17de eeu is moeilik bepaalbaar, deels omdat die siekte in die 16de eeu met skande verbind is en families dus onwillig kon wees om 'n sterfte daaraan aan te meld. 'n Studie oor Italië in dié tydperk het bevind dat die sterftes tussen mans en vroue bykans gelyk was (52&nbsp;% mans teenoor 48&nbsp;% vroue), terwyl vroue net sowat 20&nbsp;% van die opnames in [[Rome]] se ''incurabili''-hospitaal uitgemaak het – wat eerder op 'n vooroordeel ten gunste van manlike pasiënte in die vroeë moderne gesondheidsorg as op die verspreiding van die siekte dui. Sifilis is gou met seksuele losbandigheid verbind en het in die Europese letterkunde en beeldende kuns 'n vaste plek gekry. === 19de en 20ste eeu === [[Lêer:Here Comes the Bride Art.IWMPST14092.jpg|duimnael|'n Britse plakkaat uit die Tweede Wêreldoorlog wat mans aanmoedig om hulle voor die huwelik vir seksueel oordraagbare infeksies te laat toets]] Behandeling was nie altyd vrywillig nie: in die tweede helfte van die 19de eeu is Britse wetgewing oor aansteeklike siektes gebruik om vermeende prostitute onder die dekmantel van toetsing vir veneriese siektes in hegtenis te neem. In 1924 het 'n aantal state die Brusselse Ooreenkoms gesluit, waarin hulle onderneem het om gratis of goedkoop behandeling in hawens aan handelsvaarders met SOI's te verskaf. 'n Voorstander van sulke benaderings was Nora Wattie, van 1929 die beampte vir veneriese siektes in [[Glasgow]], wat [[kontakopsporing]] en vrywillige behandeling aangemoedig het eerder as die heersende veroordelende houding, en wat self oor beter seksopvoeding en kraamsorg gepubliseer het. Die eerste doeltreffende behandeling vir 'n seksueel oordraagbare infeksie was salvarsan, wat vir sifilis gebruik is. Met die ontdekking van [[Antibiotikum|antibiotika]] – veral [[penisillien]] – het 'n groot aantal SOI's maklik geneesbaar geword, en dit het, saam met doeltreffende openbare gesondheidsveldtogte, in die 1960's en 1970's tot 'n algemene indruk gelei dat dié infeksies nie meer 'n ernstige bedreiging is nie. In dieselfde tyd is die belang van kontakopsporing in die behandeling van SOI's erken: deur die seksmaats van geïnfekteerde mense op te spoor en te toets, kon klinieke infeksies in die algemene bevolking doeltreffend onderdruk. === Vanaf die 1980's === [[Lêer:SheMayLookCleanBut.jpg|duimnael|links|'n Amerikaanse plakkaat uit die Tweede Wêreldoorlog wat op soldate se patriotisme 'n beroep doen om hulle teen infeksie te beskerm]] In die 1980's het dit algemeen bekend geword dat sekere seksueel oordraagbare infeksies, soos genitale herpes en MIV, nie deur die moderne geneeskunde genees kan word nie. Vigs het in besonder 'n lang simptoomvrye tydperk waarin die virus kan vermeerder en die siekte oorgedra kan word, gevolg deur 'n simptomatiese tydperk wat sonder behandeling vinnig tot die dood lei. Die besef dat vigs 'n wêreldwye pandemie kon word, het tot groot inligtingsveldtogte gelei en tot die ontwikkeling van behandelings wat die vermeerdering van MIV so lank as moontlik onderdruk. Kontakopsporing bly ook by ongeneeslike infeksies 'n belangrike maatreël, omdat dit help om die verspreiding te beperk. == Sien ook == * [[MIV]] * [[Vigs]] * [[Sifilis]] * [[Gonorree]] * [[Chlamydia]] * [[Kondoom]] * [[Kontakopsporing]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} [[Kategorie:Seksueel oordraagbare siektes| ]] kz58v3aflx6srpx53rqp96mhzpd1wuj 0 22227 2964887 2925757 2026-09-03T20:42:29Z Jcb 223 2964887 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Marlene Dietrich | beeld = Marlene Dietrich in No Highway (1951) (Cropped).png | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = Marlene Dietrich in ''No Highway'' (1951) | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = Marie Magdalene Dietrich | alias = | geboortedatum = [[27 Desember]] [[1901]] | geboorteplek = [[Schöneberg]] ([[Duitsland]]) | oorsprong = <!-- Gebruik slegs as geen geboortedatum beskikbaar --> | sterfdatum = [[6 Mei]] [[1992]] | sterfplek = [[Parys]] ([[Frankryk]]) | genre = | beroep = [[Sanger]]es<br />[[Aktrise]] | instrument = | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Marlene Dietrich''' [maɐˈleːnə ˈdiːtrɪç] (* [[27 Desember]] [[1901]] in [[Schöneberg]] naby [[Berlyn]]; † [[6 Mei]] [[1992]] in [[Parys]]; gebore ''Marie Magdalene Dietrich''<ref>[http://www.oyla4.de/cgi-bin/designs/standard2/index.cgi?page=text&id=93867644&userid=19970073 oyla4.de, „LS Marlene4ever“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200522064851/http://www.oyla4.de/cgi-bin/designs/standard2/index.cgi?page=text&id=93867644&userid=19970073 |date=22 Mei 2020 }}, besoek op 25 September 2006</ref>) was 'n gebore [[Duitsland|Duitser]] wat bekend geraak het as 'n aktrise en sangeres. In die vroeë dertigerjare het sy internasionale erkenning behaal met rolprente soos ''Der blaue Engel''. Sy was dan ook die eerste Duitse aktrise wat 'n suksesvolle loopbaan in [[Hollywood]] begin het. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het sy die [[Verenigde State]] se militêre optrede teen [[Nazi-Duitsland]] gesteun nadat sy reeds in [[1939]] Amerikaanse burgerskap aanvaar het. Sy het haar ná haar loopbaan aan die openbare lewe onttrek en is in 1992 in haar [[Parys]]e woonstel oorlede. Sy is in haar geboortestad Berlyn ter ruste gelê. == Biografie == === Jeug === [[Lêer:Tafel1 Marlene Dietrich.JPG|duimnael|links|200px|Gedenkplaat by haar geboortehuis Leberstraße 65 in die kwartier [[Rote Insel]] van [[Berlyn-Schöneberg]]]] [[Lêer:Marlene Dietrich Birth House Panorama 2012-07-28 small.tiff|duimnael|links|200px|Leberstraße 65]] Marlene Dietrich was die tweede dogter uit die huwelik van Louis Erich Otto Dietrich, 'n luitenant van die Koninklike Polisie, en sy eggenote Wilhelmine Elisabeth Josephine (gebore Felsing) in [[Schöneberg]] (tans 'n stadsbuurt van Berlyn).<ref name="com">{{Cite web |url=http://www.marlene.com/ |title=marlene.com |access-date= 3 Junie 2007 |archive-date=28 Desember 1996 |archive-url=https://web.archive.org/web/19961228160800/http://marlene.com/ |url-status=dead }}</ref> Tuis is sy kortweg "Lena" genoem. Op elfjarige ouderdom het sy egter begin om haarself Marlene te noem, 'n samesmelting van haar twee voorname.<ref>[http://www.freitag.de/2001/52/01522001.php ''Freitag'', die Ost-West-Wochenzeitung, 21 Desember 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070622171052/http://www.freitag.de/2001/52/01522001.php |date=22 Junie 2007 }} Besoek op 3 Junie 2007</ref> Marlene se ouer suster was Elisabeth, wat tydens die Tweede Wêreldoorlog saam met haar man naby die [[konsentrasiekamp]] [[Bergen-Belsen]] 'n rolprentteater bestuur het. Aangesien veral lede van die [[SS]] die bioskoop besoek het, het Marlene haar susterskap later steeds ontken. Nogtans het Marlene haar suster ná die oorlog finansieel ondersteun nadat die rolprentteater in moeilikhede beland het.<ref>[http://www.filmzeitschrift.de/berlinale/panorama/marlene_dietrich.html Berlinale 2002 – Filmforum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229033051/http://www.filmzeitschrift.de/berlinale/panorama/marlene_dietrich.html |date=29 Februarie 2012 }} Besoek op 3 Junie 2007</ref> Ná die afsterwe van haar vader in [[1907]] het haar moeder in [[1914]] met luitenant Edouard von Losch getrou, wat in die [[Eerste Wêreldoorlog]] gesneuwel het.<ref>[http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/DietrichMarlene/ Marlene Dietrich Schauspielerin 1901–1992], besoek op 3 Junie 2007</ref> Marlene het haar kinderjare in Leberstraße 65 (sedert 1937 Sedanstraße) op die sogenaamde ''[[Rote Insel]]'' (Rooi Eiland) deurgebring en die Auguste-Viktoria-Schule in Nürnbergerstraat bygewoon. Die gesin het ook in Kaiserallee (tans Bundesallee) in Berlyn gewoon. Vanaf 13 April 1917 tot paastyd in 1918 het sy die Viktoria-Luisen-Schule (tans die Goethe-Gymnasium) in Berlyn-Wilmersdorf bygewoon.<ref>[http://osiris22.pi-consult.de/view.php3?show=570726 Deutsche Kinemathek. Museum für Film und Fernsehen] Besoek op 3 Junie 2007</ref> Ná haar skoolloopbaan in Berlyn het Marlene in 1918 opleiding as konsertvioliste by die musiekkollege in [[Weimar]] begin. In 1921 het sy haar studies in Berlyn voortgesit. In die volgende jaar moes sy egter haar studies weens 'n seningontsteking staak. Tydens 'n oudisie by die ''Deutsche Theater'' is sy deur die bekende teaterregisseur Max Reinhardt ontdek en het sy in haar eerste toneelrol gespeel.<ref name="TCM">[http://tcmdb.com/ Turner Classic Movies Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070601214747/http://www.tcmdb.com/ |date= 1 Junie 2007 }}, [http://tcmdb.com/participant/participant.jsp?participantId=50375 MARLENE DIETRICH] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930224953/http://www.tcmdb.com/participant/participant.jsp?participantId=50375 |date=30 September 2007 }}, besoek op 3 Junie 2007</ref> Sy het vervolgens verdere opleiding by Reinhardt se teaterskool ondergaan.<ref>[http://www.djfl.de/entertainment/stars/m/marlene_dietrich.html Dirk Jasper Filmstarlexikon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070604053655/http://djfl.de/entertainment/stars/m/marlene_dietrich.html |date= 4 Junie 2007 }} Besoek op 3 Junie 2007</ref> Sy is in 1923 met Rudolf Sieber (1897–1976), 'n produksie-assistent, getroud. Hulle enigste dogter, Maria Elisabeth Sieber (ná haar huwelik in die 1940's Maria Riva) is in die volgende jaar op 13 Desember gebore.<ref name="com" /> === Filmloopbaan en vroeë wêreldroem === [[Lêer:Marlene Dietrich in The Blue Angel.png|duimnael|Marlene Dietrich in ''Der blaue Engel'', 'n rolprent wat in die [[Studio Babelsberg|ateljee Babelsberg]] in [[Potsdam]] vervaardig is]] In 1922 het sy vir die eerste keer in 'n film, ''So sind die Männer'', verskyn. In die volgende jaar het sy haar eerste hoofrol teenoor William Dieterle gekry wat ook sy debuut gemaak het as regisseur in ''Der Mensch am Wege''. Sy het in nog 'n aantal films gespeel, waaronder Alexander Korda se ''Eine DuBarry von heute'' en ''Madame wünscht keine Kinder'' (beide in 1926).<ref name="TCM" /> Ná 'n groot aantal kleiner toneel- en filmrolle is Marlene in 1927 deur die [[Wene|Weense]] rolprentvervaardiger Sascha Kolowrat-Krakowsky ontdek en het sy saam met die gewilde akteur Willi Forst 'n hoofrol in die film ''Café Elektric'' gespeel. Met haar volgende hoofrol het sy in 1929 internasionale bekendheid verwerf. Die Duitse filmregisseur Josef von Starnberg was destyds besig om Heinrich Mann se roman ''Professor Unrat'' as ''Der blaue Engel'' (Die blou engel) te verfilm en nog steeds op soek na 'n aktrise wat vir die hoofrol in aanmerking sou kom. Von Starnberg het Marlene tydens 'n opvoering van die toneelstuk ''Zwei Krawatten'' ("Twee dasse") ontdek. Met haar vertolking van die filmkarakter Lola Lola in ''Der blaue Engel'' het Marlene wêreldberoemdheid as aktrise verwerf. Die rolprent, wat as een van die eerste Duitse klankrolprente in [[Duits]] en [[Engels]] vervaardig is, en die lied ''Ich bin von Kopf bis Fuß auf Liebe eingestellt'' (Engels: ''Falling In Love Again'') was internasionale treffers.<ref name="TCM" /> === Emigrasie na die VSA === [[Lêer:Bundesarchiv Bild 102-14627, Marlene Dietrich.jpg|duimnael|regs|250px|Marlene Dietrich in 1933]] In die lente van 1930 het Dietrich na [[New York Stad|New York]] geseil nadat die rolprentateljee ''Paramount Pictures'' beïndruk was met die sukses van ''Der blaue Engel''. Sternberg en Dietrich se eerste film in die [[VSA]] was 'n Engelstalige heruitgawe van die ''Der blaue Engel'', ''The Blue Angel''. Die vrystelling daarvan het egter eers na hulle tweede film "Morocco" (1930) gevolg.<ref name="TCM" /> In ''Morocco'' het Dietrich die kabaretsangeres Amy Jolly vertolk; 'n onafhanklike vrou wat soos 'n man aangetrek het en 'n vrou gesoen het. Die film was 'n groot sukses en sy is as beste aktrise vir 'n Oscar genomineer vir haar rol in die film – haar enigste nominasie vir die toekenning. In die jare daarna het nog vyf (van altesaam sewe) Dietrich-rolprente onder regie van Josef von Sternberg verskyn. ''Shanghai Express'' ([[1932]]) was kommersieel die suksesvolste Sternberg/Dietrich-produksie.<ref name="TCM" /> Von Sternberg was die eerste regisseur wat Marlene se potensiaal as 'n eersterangse aktrise en wêreldster besef het. In Hollywood het hy moeite gedoen om haar in sy rolprente as 'n ''femme fatale'' uit te beeld. Hy het haar aangemoedig om gewig te verloor en haar noukeurig opgelei, terwyl sy gewillig was om hom te vertrou en sy voorstelle steeds te volg. Von Sternberg se bekwaamheid as 'n regisseur word in sy gebruik van ontwerp en kostuums en veral lig en skadu weerspieël, waardeur hy in sy films 'n optimale effek bereik het. Een van sy spesialiteite was die impak van lig, wat deur 'n sluier of gordyne skyn soos in ''Shanghai Express''. In 1935 het Marlene haar samewerking met Von Starnberg gestaak nadat hy beweer het hy haar sover gevat het as wat hy kon.<ref name="TCM" /> Die romantiese komedie ''Desire'' (1936) onder die regie van Ernst Lubitsch was 'n treffer wat haar status as die hoogsbetaalde aktrise in Hollywood bevestig het. ''The Garden of Allah'' (1936) was haar eerste kleurfilm. Die volgende paar films het egter nie by die loket sukses behaal nie en teen 1938 is sy saam met ander aktrises soos Joan Crawford, Bette Davis, Katharine Hepburn en Greta Garbo as "box office poison" beskou. Haar kontrak met Paramount is gekanselleer. Dietrich maak egter haar kritici stil met een van haar beste vertonings in ''Destry Rides Again'' (1939). In ''Destry Rides Again'' beweeg sy weg van 'n ontoeganklike godin na 'n bakleierige kroegvrou, wat gewaagde liedere met 'n rokerige stem sing. Van toe af is dit ook veral haar sang wat steeds meer gewild geraak het met liedjies soos ''Lili Marleen''. Sy kry 'n nuwe kontrak met Universal, maar films soos ''The Flame of New Orleans'' (1941) en ''Pittsburgh'' (1942) vaar nie juis goed nie. Dit blyk dat regisseurs nie in staat is om haar unieke aantrekking vas te vang nie en teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het sy oorweeg om uit die filmbedryf af te tree.<ref name="TCM" /> Vanweë haar internasionale sukses het die Duitse Nazi-bewind baie belang gestel in haar terugkeer na Duitsland. Die minister van volksvoorligting en propaganda, [[Joseph Goebbels]], het haar in [[1936]] groot bedrae en vrye keuse ten opsigte van draaiboeke en medewerkers belowe indien sy hoofrolle in Duitse rolprente sou speel. Marlene het die aanbod van die hand gewys. Sy het voortgegaan om hoofrolle in Amerikaanse rolprente te vertolk en met regisseurs soos [[Alfred Hitchcock]], [[Ernst Lubitsch]], [[Orson Welles]] en Billy Wilder saamgewerk. Films soos ''Foreign Affair'', ''Witness for the Prosecution'', ''Touch of Evil'', ''Judgment at Nuremberg'' en ''Stage Fright'' was baie suksesvol. In [[1937]] het sy aansoek gedoen om Amerikaanse burgerskap, wat op [[9 Junie]] [[1939]] aan haar toegeken is.<ref name="osiris">{{Cite web |url=http://osiris22.pi-consult.de/view.php3?show=570725 |title=Deutsche Kinemathek – MDCB |access-date= 3 Junie 2007 |archive-date=27 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927070351/http://osiris22.pi-consult.de/view.php3?show=570725 |url-status=dead }}</ref> === Besoeke aan Amerikaanse troepe === [[Beeld:MarleneDietrich.jpg|duimnael|250px|Dietrich terwyl sy soldate van die Derde Leër vermaak in [[1944]]]] [[Beeld:Marlene Dietrich ww2 47.jpg|duimnael|regs|250px|[[België]] 1944: Marlene Dietrich onderteken 'n outogram vir 'n gewonde Amerikaanse soldaat]] Marlene het reeds tydens haar verblyf in [[Parys]] kunstenaars en ander mense wat uit Nazi-Duitsland gevlug het finansieel ondersteun. Nadat haar minnaar Jean Gabin by die Franse bevrydingsmagte in die VSA aangesluit het, het sy ook besluit om aktief aan die stryd teen die Hitlerfascisme deel te neem. Aangesien sy as 'n vrou nie in die Amerikaanse leër mog veg nie, het sy besoeke aan troepe naby die frontlinies afgelê en as sangeres opgetree. Sy het ook deelgeneem aan die Amerikaanse magte se opmars na Duitsland en is tydens die [[Ardenne-offensief]] byna deur Duitse troepe gevange geneem. Haar solidariteit met die Amerikaanse soldate was onbeperk en sy het in die militêre kampe van Afrika en Europa baie gewild geraak. Sy het later opgemerk dat sy nooit weer daardie intensiewe kontak met 'n gehoor gehad het nie.<ref name="riva">''Marlene Dietrich – Her own song.'' Dokumentêre rolprent, 100 min., regisseur: David Riva</ref> In die Duitse stad Stolberg naby Aken het 'n vrou Marlene herken en dit was vir haar 'n verrassing dat sy met groot vreugde begroet is. Ander vroue in Stolberg het die bestanddele vir 'n verwelkomingskoek ingesamel wat vir Marlene volgens oorlewering as die beste delikatesse beskou het.<ref>J. David Riva, Guy Stern (2006).[http://books.google.com/books?id=FSf_HZmAa68C ''A Woman at War: Marlene Dietrich Remembered'']. Wayne-staatsuniversiteitsuitgewers. {{ISBN|0-8143-3249-8}}, {{ISBN|9780814332498}}</ref> Sy het dan ook daarin geslaag om haar familielede op te spoor en kon oor die militêre radio met haar moeder gesels en enkele weke later in Berlyn ontmoet. Haar moeder, wat belowe het om Hitler te oorleef, is op 3 November [[1945]] oorlede.<ref name="osiris" /> Marlene se politieke en sosiale betrokkenheid by die stryd teen die Nazi-bewind is in die buiteland vroeër waardeer as in haar tuisland, waar baie mense hulle onbegrip ontbloot het. Sy is daarvan beskuldig dat sy met haar optrede eerder teen miljoene gewone Duitse soldate sou geveg het as teen Hitler en dikwels het mense na haar as 'n verraaier verwys.<ref name="morgen">{{Cite web |url=http://www.morgenpost.de/content/2002/05/17/berlin/520195.html?redirID |title=Berliner Morgenpost, 17 Mei 2002 |access-date= 3 Junie 2007 |archive-date=30 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930190150/http://www.morgenpost.de/content/2002/05/17/berlin/520195.html?redirID |url-status=dead }}</ref> In [[1947]] is Marlene met die ''Medal of Freedom'', die hoogste militêre onderskeiding vir burgerlikes in die VSA, vereer. Die Franse regering het in [[1950]] die titel "Chevalier de la Legion d'Honneur" (''Ridder van die [[Erelegioen|Franse Erelegioen]]'') aan haar verleen. Die Franse staatspresidente [[Georges Pompidou]] en [[François Mitterrand]] het haar later bevorder tot ''Officier'' en uiteindelik ''Commandeur'' van die Erelegioen.<ref name="osiris" /> === Na-oorlogse loopbaan === Vanaf 1953 het Marlene byna uitsluitlik as sangeres opgetree en internasionale sukses behaal. In die jare 1953 en 1954 het sy haar vertonings in Las Vegas se ''Sahara Hotel'' en Londen se ''Café de Paris'' opgevoer. Sedert 1955 het [[Burt Bacharach]] sowat tien jaar lank as haar begeleier opgetree en saam met hom het Marlene vinnig opgang gemaak van 'n nagklub-sangeres tot 'n meer ambisieuse kunstenares bevorder wat nou net in teaters gesing en haar gewilde styl van eenvrouvertoning ontwikkel het. Tot op die ouderdom van 74 jaar het sy wêreldwyd rondgetoer – in 1965 het sy ook in [[Suid-Afrika]] opgetree.<ref>[http://www.laut.at/wortlaut/artists/d/dietrich_marlene/biographie/index.htm www.laut.at – Biografie] Besoek op 3 Junie 2007</ref> Haar laaste konserte het in 1975 in [[België]], [[Nederland]], die [[Verenigde Koninkryk]], [[Kanada]], die VSA en [[Australië]] plaasgevind.<ref name="osiris" /> [[Beeld:Marlene Dietrich in Stage Fright trailer.jpg|duimnael|regs|250px|Die voorprent van ''Stage Fright'' (1950)]] Haar kostuums was van uiters opspraakwekkend. Hulle is deur haarself en Jean Louis, 'n ontwerper van ''Columbia'', ontwerp. 'n Spesiale weefsel, ''souffle'', is vir Marlene vervaardig en presies vir haar velkleur aangepas. Die kostuum, wat tot op die grond gehang het, is dikwels ure lank volgens haar smaak met blinkertjies, pêrels, kwassies of kristalstene versier. Hierdie versierings moes vir haar soms tot vyftig keer verplaas word totdat sy die optiese indruk wat die versierings sou skep goedgekeur het. Die steentjies, kwassies en pêreltjies op haar kostuum, wat tot elf pond kon weeg, is met piepklein draadjies gemarkeer en deur een of meer borduursters oor 'n tydperk van enkele maande finaal aangebring. 'n Ander opspraakwekkende ontwerp is vir haar sogenaamde "windkostuum" toegepas. Hier is die ''souffle'' met haar korset gedrapeer en vasgenaai en deur middel van 'n windmasjien in lang sluiers teen haar lyf of weg van haar lyf gewaai. Ook haar mantels was buitengewone ontwerpe met 'n drie meter lange sleep. Vir die mantels is sneeuwit borsdonsvere van swane in nou, konsentriese kringe aangebring sodat dit soos 'n kosbare pels gelyk het. 'n Aantal kritici het die materiaal as "buiteaards" beskryf. Gewoonlik het sy vir haar konserte twee van hierdie mantels saamgebring wat eers vyf minute lank opgeskud moes word om hul volle volume te behaal. Na bewerings is honderdduisende swaanvere vir die mantels gebruik.<ref>[http://www.german-world.com/NL/gwnloct02.pdf The German-World.com Magazine, Oktober 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929014549/http://www.german-world.com/NL/gwnloct02.pdf |date=29 September 2007 }} Besoek op 3 Junie 2007</ref> === Internasionale gehore === [[Lêer:Marlene Dietrich muurskildery2.jpg|duimnael|regs|250px|Ter geleentheid van haar 100ste verjaardag in 2001 het 'n Berlynse koerant hierdie muurskildery naby Marlene Dietrich se geboortehuis geborg]] Marlense se opvoerings was uiters gewild onder gehore in [[Pole]], [[Rusland]] en [[Israel]]. Sy was die eerste Duitse kunstenares wat ná die oorlog in Rusland opgetree het. In Israel het haar bestuurder haar uitdruklik verbied om liedere met Duitse tekste te sing. Maar sy het haarself onmiddellik teen hierdie voorskrif verset: "Ek gaan nie een lied in Duits sing nie – maar nege!" Die gehoor was aanvanklik geskok, maar na die ys gebreek is het sy die gehoor op hulle voete gehad en 'n lang volgehoue applous ontlok. Sy was dan ook die eerste sangeres wat in Israel weer Duitse liedere op die toneel gesing het.<ref name="riva" /> Gedurende haar Europese toer het sy in 1960 ook in Duitsland en haar geboortestad Berlyn opgetree. Soos sy self beklemtoon het, was die Duitse gehore duidelik meegevoer met haar opvoerings. Daar het nogtans kritiek vanweë haar houding tydens die oorlog haar kant toe gekom. In [[Düsseldorf]] is sy deur 'n jong meisie bespoeg, 'n ander keer is daar 'n eier gegooi, wat haar kop getref het. Sy het egter geweier om haar "deur 'n blonde nazi van die toneel te laat verdryf". In 1961 het sy haar laaste beduidende rolprent voltooi – ''Judgment at Nuremberg'', wat die [[Neurenberg-verhore|Neurenbergse verhore]] en een van die pynlike vrae in die na-oorlogse Duitsland behandel: "Wat het julle geweet?" In die film moes sy as aktrise dialoë voer wat sy nie as waaragtig kon aanvaar nie. In die vroeë sestigerjare het haar konserte duidelik begin verander; erotiek het nou 'n minder belangrike rol gespeel, maar onder die indruk van die [[Koue Oorlog|Koue]] en die [[Viëtnamoorlog]] het Marlene haar repertorium met ernstige liedere begin aanvul, waaronder protesliedere soos [[Bob Dylan]] se ''Blowin' in the Wind'', Charles Meerewood se ''White Grass'' en veral Pete Seeger se bekende ''Where Have All the Flowers Gone'', wat sy ook in Duits gesing het (''Sag mir, wo die Blumen sind''), maar ook die Hebreeuse klaaglied ''Shir Hatan''. === Onttrekking aan die openbare lewe === Sedert 1968 het Marlene in [[Parys]] gewoon. Die laaste dekades van haar lewe was gekenmerk deur haar vriendskap met die Duitse aktrise en sangeres Hildegard Knef, maar toenemend ook deur Marlene se alkoholafhanklikheid. Sy het aan artritis gely en die pyn met pille en alkohol verlig. Nadat sy tydens 'n konsert in [[Australië]] in 1975 'n fraktuur in haar dybeen opgedoen het, het sy haar toneelloopbaan beëindig. Drie jaar later het sy naas [[David Bowie]] haar laaste filmrol in die rolprent ''Just a Gigolo'' gespeel.<ref name="TCM" /> [[Beeld:Debis-Haus.Berlin.jpg|duimnael|links|250px|Die ''Marlene-Dietrich-Platz'' in Berlyn met die Debis-hoofkwartier op die agtergrond]] Daarna het Marlene haar volledig aan die openbare lewe onttrek en 'n rustige lewe in haar Paryse woonstel in die Montaigne-laan 12 gelei. In die laaste elf jaar voor haar afsterwe in 1992 was sy bedlêend en het die woonstel nie meer verlaat nie. Sy is in dié tyd deur haar dogter Maria versorg. Met 'n spesiale gryparm wat vir haar vervaardig is, was sy in staat om voorwerpe nader te trek. Sy het oor 'n bediende en 'n sektretaresse beskik, terwyl 'n Duitse restaurant dikwels maaltye vir haar afgelewer het. Net haar personeel en familielede mog haar woonstel betree. Marlene het veral gebruik van die telefoon gemaak om met haar familie, vriende en ander belangrike mense te kommunikeer. [[Lêer:Marlene Dietrich - Boulevard der Stars.jpg|duimnael|regs|Marlene Dietrich se ster op die Berlynse ''[[Boulevard der Stars]]'']] In 'n onderhoud met die Duitse nuustydskrif ''[[Der Spiegel]]'' het haar dogter Maria Riva en haar kleinseun Peter Riva beweer dat sy in hierdie tydperk selfs by die politiek betrokke geraak het en wêreldleiers soos [[Ronald Reagan]] en [[Michail Gorbatsjof]] opgebel het – haar maandelikse telefoonrekening het soms meer as VSA-$ 3&nbsp;000 beloop. Ronald Reagan het selfs sy laaste telefoongesprek in die Wit Huis met Marlene gevoer.<ref>[http://www.spiegel.de/kultur/gesellschaft/0,1518,384700,00.html Der Spiegel, 13 November 2005] Besoek op 3 Junie 2007</ref> Later het die regisseur [[Maximilian Schell]] Marlene se toestemming gekry om haar vir 'n dokumentêre rolprent te verfilm. Kort voor die begin van die projek het sy haar toestemming teruggetrek en slegs bandopnames toegelaat: "I've been photographed to death..." Schell het die dokumentêr noodgedwonge as 'n kollage uitgevoer en die bandopnames met beelde en uittreksels uit haar rolprente gekombineer. Die film eindig met 'n aanhaling van Ferdinand Freiligrath se gedig ''Der Liebe Dauer''. Die dokumentêr ''Marlene'' is in 1984 vrygestel en het naas 'n Oscar-nominasie ook 'n aantal Europese filmtoekennings gewen.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0085905/awards ''Awards for Marlene (1984)''] by imdb.com</ref> Marlene se eerste boek met die titel ''ABC meines Lebens'' ("Die ABC van my lewe") het reeds in 1963 verskyn. In 1979 het sy haar outobiografie ''Nehmt nur mein Leben'' ("Neem slegs my lewe") gepubliseer. 'n Effens gewysigde uitgawe van hierdie outobiografie het in 1987 as ''Ich bin, Gott sei Dank, Berlinerin'' ("Ek is, Godsydank, 'n Berlyner") verskyn. === Afsterwe en ereburgerskap van Berlyn === {|align="right" | colspan="2" | |valign="top" |[[Beeld:2006-07-25 Friedhof Stubenrauchstr Grab Josefine von Losch.jpg|duimnael|150px|<center>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Grafsteen van Marlene se moeder Josefine von Losch</center>]] |valign="top" |[[Beeld:2006-07-24 Friedhof Schoeneberg III Grab Dietrich.jpg|duimnael|130px|<center>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Graf in [[Berlyn|Berlyn-Friedenau]] met die inskrif:<br />''Hier steh ich an den Marken meiner Tage'' (Theodor Körner)</center>]] |} In 1992 is Marlene Dietrich volgens die amptelike sterftesertifikaat aan hart- en nierversaking oorlede. Haar vriendin en sekretaresse, Norma Bosquet, wat haar gedurende die laaste weke van haar lewe byna daagliks in haar woonstel besoek het, vermoed egter dat Marlene [[selfmoord]] gepleeg het deur 'n oordosis slaappille te drink nadat sy twee dae tevore 'n tweede beroerte gehad het.<ref>[http://www.amazon.de/Die-unvergleichliche-Marlene-Dietrich/dp/B000IAZ8AY Die unvergleichliche Marlene Dietrich, DVD, ateljee: VZ-Handelsgesellschaft. Vrygestel op 10 Oktober 2006]</ref> Ná 'n groot roudiens in Parys is Marlene in Berlyn in die Stedelike Begraafplaas Schöneberg III van Berlyn naby haar moeder se graf en naby haar geboortehuis ter ruste gelê. 'n Groot aantal Berlynse burgers het haar begrafnis bygewoon. In die dae ná haar afsterwe was daar nog net 'n klein aantal mense wat haar as 'n "verraaier" beskou het. Haar geboortestad het besluit om haar met 'n straatnaam te vereer, wat omstredenheid uitgelok het.<ref>[http://www.luise-berlin.de/Bms/bmstext/9802prof.htm Herbert Mayer: ''Im Dschungel der Straßennamen'']</ref> In 1997 het die Berlynse administratiewe distrik Tiergarten aan die sentrale plein tussen die nuwe winkelsentrum ''Potsdamer Platz Arcaden'', die ''Grand Hyatt''-hotel en die musiekblyspelteater en kasino die naam ''Marlene-Dietrich-Platz'' gegee. Die straatbord dra die opskrif ''Berliner Weltstar des Films und des Chansons. Einsatz für Freiheit und Demokratie, für Berlin und Deutschland''.<ref>{{Cite web |url=http://www.marlene.com/news-views/news17.pdf |title=Nuusbrief nommer 17, 17 November 2000, Deutsches Filmmuseum Berlin |access-date= 3 Junie 2007 |archive-date=24 Julie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070724053639/http://www.marlene.com/news-views/news17.pdf |url-status=dead }}</ref> Ter geleentheid van haar 100ste verjaardag in 2001 het die deelstaat Berlyn amptelik om verskoning gevra vir die persoonlike aanvalle wat Marlene moes verduur. Op 16 Mei 2002 is die ereburgerskap van die stad Berlyn postuum aan Marlene Dietrich toegeken.<ref name="morgen" /> Die ''Deutsche Kinemathek – Museum für Film und Fernsehen'' in Berlyn se Potsdamer Straße (Sony Center) bewaar tans die nalatenskap van Marlene Dietrich (foto's en ander herinnerings). Die Amerikaanse regisseur J. David Riva, Marlene se kleinseun, het in 2001 die dokumentêre rolprent ''Marlene Dietrich – Her own song'' vervaardig.<ref>[http://home.snafu.de/fright.night/marlene-dietrich-event-de.html Marlene Dietrich – Collector's Page]</ref> == Wêreldster en voorbeeld van die vroue- en gay-beweging == Marlene Dietrich het nie net haar beeld as wêreldster selfbewus opgebou nie, maar was daarnaas ook deur haar buitengewone androgiene uitstraling gekenmerk, waarmee sy 'n onweerstaanbare aantrekkingskrag op sowel vroue asook mans uitgeoefen het. Sy het dikwels in mansklere opgetree – in haar tyd 'n rewolusionêre en gewaagde onderneming. In die 1930's wou die Paryse owerhede haar selfs toegang tot die middestad weier omdat sy mansklere gedra het, maar was nie in staat om hierdie verbod af te dwing nie. Marlene het derhalwe in die periode tussen die twee wêreldoorloë 'n voorbeeld van die vroue- en gay-beweging geword – en daarnaas ook 'n nuwe modestyl vir vroue geskep.<ref>[http://www.beauty-and-more.de/archives/2000/02.html www.beauty-and-more.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927142915/http://www.beauty-and-more.de/archives/2000/02.html |date=27 September 2007 }} Besoek op 3 Junie 2007</ref> == Filmografie == {| width=90% style="background:none" |- valign ="top" |width=50%| * 1922: So sind die Männer (Der kleine Napoléon), Georg Jacoby * 1922: Tragödie der Liebe, Joe May * 1923: Der Mensch am Wege, Wilhelm Dieterle * 1923: Der Sprung ins Leben, Johannes Guter * 1925: Eine Dubarry von heute, Alexander Korda * 1925: Manon Lescaut, Arthur Robinson * 1926: Der Juxbaron, Willi Wolff * 1926: Der Tänzer meiner Frau, Alexander Korda * 1926: Kopf hoch, Charly!, Willi Wolff * 1926: Madame wünscht keine Kinder, Alexander Korda * 1927: Prinzessin Olala, Robert Land * 1927: Sein größter Bluff, Harry Piel * 1927: Café Elektric, Gustav Ucicky * 1928: Ich küsse Ihre Hand, Madame, Robert Land * 1929: Das Schiff der verlorenen Menschen, Maurice Tourneur * 1929: Die Frau, nach der man sich sehnt, Kurt Bernhardt * 1930: Gefahren der Brautzeit, Fred Sauer * 1930: Der blaue Engel, Josef von Sternberg * 1930: Morocco, Josef von Sternberg mit Gary Cooper * 1931: X27 (Dishonored), Josef von Sternberg * 1932: Shanghai Express, Josef von Sternberg * 1932: Blonde Venus, Josef von Sternberg * 1933: Song of Songs, Rouben Mamoulian * 1934: The Scarlett Empress, Josef von Sternberg * 1935: The Devil is a Woman, Josef von Sternberg * 1936: The Garden of Allah, Richard Boleslawski * 1936: Desire, Frank Borzage * 1937: Angel, Ernst Lubitsch |width=50%| * 1937: Tatjana, Jaques Feyder * 1939: Destry Rides Again, George Marshall * 1940: The Seven Sinners, Tay Garnett * 1941: The Flame of New Orleans, René Clair * 1941: Manpower, Raoul Walsh * 1942: The Spoilers, Ray Enright * 1942: Pittsburgh, Lewis Seiler * 1942: The Lady is willing, Mitchel Leisen * 1944: Follow the Boys, Edward E. Sutherland * 1944: Kismet, William Dieterle * 1946: Martin Roumagnac, Georges Lacombe * 1947: Golden Earrings, Mitchell Leisen * 1948: A Foreign Affair, Billy Wilder * 1949: Jigsaw, Fletcher Markle * 1950: Stage Fright, Alfred Hitchcock * 1951: No Highway in the Sky, Henry Koster * 1952: Rancho Notorious, Fritz Lang * 1956: Around the World in Eighty Days, Michael Anderson * 1957: The Monte Carlo Story, Samuel A. Taylor en Giulio Machi * 1958: Touch of Evil, Orson Welles * 1958: Witness for the Prosecution, Billy Wilder * 1961: Judgment at Nuremberg, Stanley Kramer * 1962: The Black Fox, The True Story Of Adolf Hitler, Louis C. Stoumen * 1964: Paris when it Sizzles, Richard Quine * 1972: I wish you Love, Clark Jones * 1978: Just a Gigolo, David Hemmings met David Bowie * 1984: Marlene, Maximilian Schell |} == Werke == * ''ABC meines Lebens''. Berlyn: Blanvalet 1963 * ''Nehmt nur mein Leben''. Bertelsmann-Verlag 1979 * ''Ich bin, Gott sei Dank, Berlinerin''. Berlyn: Ullstein 1998; Ullstein-sagteband, {{ISBN|3-548-24537-4}} * ''Nehmt nur mein Leben … - Reflexionen''. Berlyn: Henschel 1984 * ''Nachtgedanken''. München: C. Bertelsmann Verlag 2005, {{ISBN|3-570-00874-6}} == Bronnelys == ; Literatuur en biografieë * Riva, Maria: ''Meine Mutter Marlene''. München: C. Bertelsmann 1992; München: Goldmann 1994; Rheda-Wiedenbrück: RM-Buchvertrieb 2000. 894 bladsye. {{ISBN|3-442-72653-0}} * Riva, Maria: ''Marlene Dietrich by her Daughter''. New York Stad: Alfred H. Knopf 1992. 790 bladsye. {{ISBN|0-394-58692-1}}, {{ISBN|978-0-394-58692-2}} * Flanner, Janet: ''Legendäre Frauen und ein Mann''. Duitse vertaling. München: Antje Kunstmann 1993. 200 bl. {{ISBN|3-88897-078-4}} * Frewin, Leslie: ''Blonde Venus: A Life of Marlene Bietrich''. Londen: Macgibbon & Kee 1955. Duits: ''Marlene Dietrich''. München: Heyne 1967 * Hessel, Franz: ''Marlene Dietrich''. Berlyn: Kindt & Bucher 1931 * Morley, Sheridan: ''Marlene Dietrich''. Beeldbiografie. Frankfurt am Main: Krüger 1977 * Sanders-Brahms, Helma: ''Marlene'' [Dietrich] ''und Jo'' [Josef von Sternberg]. Berlyn: Argon 2000 * Helnwein, Gottfried: ''Marlene Dietrich, Some Facts about Myself''. Stuttgart: Edition Cantz 1990, {{ISBN|3-89322-226-X}} [1]. * Szudendorf, Werner: ''Marlene Dietrich. Dokumente, Essays, Filme''. (Internationale Filmfestspiele Berlin. Stiftung Deutsche Kinemathek. Retrospektive 1977) München: Hanser 1977. {{ISBN|3-423-31053-7}} ; Dokumentêre rolprente * Marlene Dietrich – Her own song. Duitsland/VSA 2001. Regisseur: J. David Riva, outeur: Karin Kearns. 100 min. DVD-versie vrygestel op 21 Maart 2002 [Duitsland] deur Salzgeber & Co. Medien GmbH; 3 Desember 2002 deur Metro-Goldwyn-Mayer (MGM) [VSA en Kanada] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons|Marlene Dietrich}} ; Biografie * [http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/DietrichMarlene/ Biografie] {{de}} ; Filmografie * [http://www.marlenedietrich-filme.de/ Filmografie met filmplakkate en poskaarte] {{de}} ; Internetportale * [http://osiris22.pi-consult.de/view.php3?show=570726 Deutsche Kinemathek – Museum für Film und Fernsehen: Marlene Dietrich Collection Berlin (MDCB)] * [http://home.snafu.de/fright.night/marlene-dietrich-page-de.html Marlene Dietrich] {{de}} * [http://www.puettner.com/ puettner.com] * [http://www.marlene.com/ marlene.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19961228160800/http://marlene.com/ |date=28 Desember 1996 }} * [http://www.marlenedietrich.org.uk/ Marlene Dietrich UK website The Legendary,Lovely Marlene] * [http://www.historisches-centrum.de/ausstellung/marlene/index.html 'n Virtuele rondgang deur die tentoonstelling ''Marlene Dietrich'', aangebied deur die Deutsche Kinemathek-stigting, die MDCB en die Duitse Filmmuseum Frankfurt am Main (1998–1999)] ; YouTube.com – Video's * [http://www.youtube.com/watch?v=E-wBRP9YCEQ&mode=related&search= Marlene sing ''Ich bin von Kopf bis Fuß auf Liebe eingestellt'' (1930)] * [http://www.youtube.com/watch?v=nfllUtxDriA Marlene sing ''Lili Marleen''] * [http://www.youtube.com/watch?v=JsV59qnqZp0&mode=related&search= Marlene sing ''Where Have All the Flowers Gone?'' (1963)] ; Marlene-Dietrich-Platz – Panoramabeeld * [http://www.berlin.de/stadttouren/360/marlene-dietrich-platz/index.de.php Panoramabeeld] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070503013358/http://www.berlin.de/stadttouren/360/marlene-dietrich-platz/index.de.php |date= 3 Mei 2007 }} {{de}} {{Voorbladster}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Dietrich, Marlene}} [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse sangers]] [[Kategorie:Duitse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Duitse sangers]] [[Kategorie:Geboortes in 1901]] [[Kategorie:Sterftes in 1992]] tuv8ov4uxwiviglleu6ewr0gang7klx 0 23987 2964899 2926269 2026-09-03T21:36:04Z Jcb 223 2964899 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Radiostasie | naam = Radio Sonder Grense | kenteken = | kentekengrootte = 200px | onderskrif = | gestig = {{start date and age|df=yes|1937}} | gesluit = | formaat = Openbare diens (volledige spektrum); FM, internetstroom; satelliet-oudiokanaal; RSG-app (nuut) | eienaar = [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie]] | frekwensie = 100–104 FM<ref name="rsg">{{cite web |url=https://www.radio-south-africa.co.za/rsg |title=RSG live |website=Radio South Africa |access-date=30 September 2025}}</ref> | slagspreuk = Dis die Een<ref>{{cite web |url=https://radiosa.org/rsg/ |title=RSG 100–104 FM |website=radiosa.org |access-date=30 September 2025}}</ref> | land = {{vlagland|Suid-Afrika}} | taal = [[Afrikaans]] | uitsaaiarea = Suid-Afrika (landswyd via herhalers) | hoofkantore = Radio Park, Auckland Park, Johannesburg<ref>{{cite web |url=https://radiosa.org/rsg/ |title=RSG 100–104 FM – Kontak |website=radiosa.org |access-date=30 September 2025}}</ref> | vorige name = Afrikaanse Diens; Radio Suid-Afrika; Afrikaans Stereo<ref name="launch">{{cite web |url=https://sahistory.org.za/dated-event/official-launch-sabc |title=The official launch of the SABC |website=South African History Online |date=2011 |access-date=30 September 2025}}</ref> | susterkanale = [[SAfm]]; [[Radio 2000]]; [[Ukhozi FM]]; [[Umhlobo Wenene FM]]; [[Lesedi FM]]; ens. (SABC-portefeulje) | webtuiste = [http://www.rsg.co.za/ www.rsg.co.za] | aanlynUitsending = [https://web.sabc.co.za/digital/player/1.0/rsg/index.html Luister aanlyn] (ook DStv oudiokanaal 813)<ref name="sabc">{{cite web |url=https://web.sabc.co.za/digital/player/1.0/rsg/index.html |title=RSG – Listen Live |website=SABC Digital Player |access-date=30 September 2025 |archive-date=14 Mei 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240514030251/http://web.sabc.co.za/digital/player/1.0/rsg/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=https://mybroadband.co.za/news/broadcasting/164628-dstv-radio-and-audio-channels-moving-all-the-details.html |title=DStv radio and audio channels moving – all the details |work=MyBroadband |date=11 Mei 2016 |access-date=30 September 2025}}</ref> }} '''Radio Sonder Grense''' (algemeen '''RSG''') is die [[Afrikaans]]e openbare diens-[[radiostasie]] van die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie]] (SAUK) met landswye verspreiding. RSG saai hoofsaaklik oor FM uit via [[Sentech]] se seinverspreidingsnetwerk, en is ook aanlyn en per satelliet beskikbaar.<ref>{{cite web |url=https://www.sentech.co.za/radio-fm/ |title=Radio FM |website=Sentech |date=2024 |access-date=30 September 2025}}</ref><ref name="sabc" /> Die stasie bedien hoofsaaklik Afrikaanssprekers as moedertaal- en tweedetaalgebruikers en bied ’n volledige spektrum van nuus, aktualiteit, sport, lewenstyl, godsdiens, opvoeding, kuns en musiek aan.<ref name="rsg" /> == Geskiedenis == Die SAUK is in 1936 as openbare uitsaaier gestig. Uitsendings het die eerste jaar slegs in Engels op die sogenaamde “A-program” geskied; in 1937 is ’n Afrikaanse radiodiens bygevoeg, bekend as die “B-diens” of ''Afrikaanse Diens''. Daarmee het parallelle dienste in albei destydse amptelike tale tot stand gekom.<ref>{{cite web |url=https://www.safm.co.za/sabc/home/safm/aboutus |title=About SAfm |publisher=SAfm (SABC) |quote=It was first known as the "A Programme", becoming the English Service when the Afrikaans Service came into being a year later. |access-date=30 September 2025 |archive-date=11 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111161802/http://www.safm.co.za/sabc/home/safm/aboutus |url-status=dead }}</ref><ref name="launch" /><ref name="brit">{{cite web |url=https://kids.britannica.com/students/article/South-African-Broadcasting-Corporation/609422 |title=South African Broadcasting Corporation (Students) |website=Britannica Kids |access-date=30 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://esat.sun.ac.za/index.php/South_African_Broadcasting_Corporation |title=South African Broadcasting Corporation |website=ESAT (US Stellenbosch) |date=19 Junie 2025 |access-date=30 September 2025}}</ref> Die Afrikaanse radiodiens het vir dekades as ''Afrikaanse Diens'' voortbestaan. In 1986 is die SAUK se radiobedrywighede herstruktureer en die Afrikaanse nasionale diens is hernoem tot '''Radio Suid-Afrika'''. In die vroeë 1990’s is die handelsnaam '''Afrikaans Stereo''' gebruik, en ná die SABC se radiorestrukturering van 1996 is die huidige naam '''Radio Sonder Grense''' amptelik aanvaar (afgelei van die destydse slagspreuk “Radio sonder grense”).<ref>{{cite web |url=https://sahistory.org.za/dated-event/official-launch-sabc |title=The official launch of the SABC |website=South African History Online |access-date=30 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://onlineradiobox.com/za/rsg/ |title=RSG 100–104 MHz – station profile |website=onlineradiobox.com |access-date=30 September 2025}}</ref> == Programmering == RSG is ’n vol-spektrum openbare diensstasie met sterk klem op nuus en aktualiteit, maar ook radioteater, dokumentêre programme, wetenskap en vermaak. Gereelde of bekende programme sluit in: * ''Monitor'' (oggendnuus en aktualiteit), ''Spektrum'' (middag-aktualiteit) en ''Praat Saam'' (interaktiewe aktualiteitsgesprekke);<ref>{{cite web |url=https://www.rsg.co.za/rsg/omny/monitor-9-junie-2025/ |title=Monitor (9 Junie 2025) |website=RSG |date=9 Junie 2025 |access-date=30 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rsg.co.za/rsg/omny/spektrum-27-mei-2025/ |title=Spektrum (27 Mei 2025) |website=RSG |date=27 Mei 2025 |access-date=30 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rsg.co.za/rsg/omny/praat-saam-19-julie-2021/ |title=Praat Saam (19 Julie 2021) |website=RSG |date=19 Julie 2021 |access-date=30 September 2025}}</ref> * ''RSG Geldsake met Moneyweb'', ''Rand en Sent'', ''RSG Dokumentêr'', ''Radioteater'' en ''Reis sonder Grense'';<ref>{{cite web |url=https://www.rsg.co.za/rsg/page_id344/3553/ |title=Jongste potgooie – programlys |website=RSG |access-date=30 September 2025}}</ref> * ''Sterre en Planete'' (ruimte- en sterrekunde).<ref>{{cite web |url=https://www.rsg.co.za/rsg/page_id344/111/?resep-program=1361646 |title=Sterre en Planete – potgooie |website=RSG |date=2025 |access-date=30 September 2025}}</ref> RSG neem ook gereeld by kunstefeeste deel en vervaardig lewendige uitsendings vanaf byeenkomste soos die Toyota US Woordfees.<ref>{{cite web |url=https://www.rsg.co.za/rsg/rsg_foto/praat-saam-by-woordfees-2/ |title=Praat Saam by Woordfees |website=RSG |access-date=30 September 2025}}</ref> === Radiodrama en skryfkompetisie === Die stasie huisves ’n langlopende Afrikaanse radiodrama-skryfkompetisie wat nuwe skrywers ontwikkel en die radioteater-genre bevorder. Dit word in vennootskap met die [[ATKV]] aangebied; in 2023 was dit reeds die 27ste keer, en in 2025 die 29ste keer, met aansienlike prysgeld en opleidingsgeleenthede.<ref>{{cite web |url=https://www.sabc.co.za/sabc/rsg-radio-drama-skryf-kompetisie-2023/ |title=RSG radiodrama-skryfkompetisie 2023 |website=SABC |date=31 Augustus 2023 |access-date=30 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://atkv.org.za/nuus/posts/skryf-in-vir-die-29ste-radiodramaskryfkompetisie/ |title=Skryf in vir die 29ste Radiodramaskryfkompetisie |website=ATKV |date=19 Maart 2025 |access-date=30 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://afrikaans.com/2022/05/09/blitsnuus-rsg-sanlam-radiodrama-skryfkompetisie/ |title=Blitsnuus: RSG Sanlam Radiodrama-skryfkompetisie |website=Afrikaans.com |date=9 Mei 2022 |access-date=30 September 2025}}</ref> == Bereik en verspreiding == RSG is landswyd op FM beskikbaar (tipies 100–104 MHz, met streeksvariasies), en word deur Sentech se landwye sendernetwerk versprei.<ref name="rsg" /><ref>{{cite web |url=https://www.sentech.co.za/radio-fm/ |title=Radio FM |website=Sentech |access-date=30 September 2025}}</ref> Daarbenewens is dit beskikbaar as ’n aanlyn stroom op die SABC se digitale speler en op satellietplatforms soos DStv (oudiokanaal 813).<ref name="sabc" /><ref>{{cite news |url=https://www.tvsa.co.za/user/blogs/viewblogpost.aspx?blogpostid=32537 |title=Full list of DStv audio and radio channel numbers (2016) |work=TVSA |date=11 Mei 2016 |access-date=30 September 2025}}</ref> == Luistersyfers == Volgens die bedryf se metings (BRC RAMS) handhaaf RSG ’n bestendige aandeel in die nasionale radiomark, met ’n groot Afrikaanse gehoor oor stedelike en landelike gebiede heen.<ref>{{cite web |url=https://amf.org.za/wp-content/uploads/2024/10/BRC-Modelling-Update-to-Industry_19-March-2024.pdf |title=BRC RAMS AMPLIFY™ – Modelling Update to Industry (19 March 2024) |publisher=Broadcast Research Council of South Africa |date=19 Maart 2024 |access-date=30 September 2025}}</ref> == Hoofkwartier == RSG funksioneer uit die SABC se Radio Park-kompleks in Auckland Park, Johannesburg, waar die korporasie se hoofateljees en kantore geleë is.<ref>{{cite web |url=https://radiosa.org/rsg/ |title=RSG – Kontakbesonderhede |website=radiosa.org |access-date=30 September 2025}}</ref><ref name="brit" /> == Slagspreuk == Die stasie se bekende slagspreuk is '''“Dis die Een.”'''<ref>{{cite web |url=https://radiosa.org/rsg/ |title=RSG 100–104 FM – Slogan |website=radiosa.org |access-date=30 September 2025}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * [http://www.rsg.co.za/ Amptelike webwerf] * [https://web.sabc.co.za/digital/player/1.0/rsg/index.html Luister aanlyn (SABC-speler)] {{Normdata}} [[Kategorie:Afrikaanse radiostasies]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse radiostasies]] cx6312wrox13rbznyot32x6570vrruz 0 24651 2964993 2916118 2026-09-04T09:20:41Z JMK 649 +kat, datums 2964993 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Hells Angels New York by David Shankbone.jpg|duimnael|250px|Die ingang van die Hells Angels se klubhuis in [[New York Stad|New York]] in die [[VSA]].]] Die '''Hells Angels Motorcycle Club (HAMC)''' is 'n wêreldwye motorfietsklub wie se lede tipies met [[Harley-Davidson]]-motorfietse ry. In die [[Verenigde State]] en [[Kanada]] word die Hells Angels geïnkorporeer as die Hells Angels Motorcycle Corporation. Algemene byname vir die klub is die "H.A.", "Red & White", "HAMC" en "81"<ref>"81" is 'n metoniem. Aangesien 'H' en 'A' die 8ste en 1ste letter van die alfabet is.</ref> Die Hells Angels het 'n ledetal tussen 3 000 en 3 600<ref name="''Gangs and Organized Crime''">[https://books.google.co.uk/books?id=nwxjDwAAQBAJ&pg=PT131&lpg=PT131&dq=hells+angels+3,600+members&source=bl&ots=TzC6uIVnRf&sig=ACfU3U2CyQT51Nb4oLNVGsdsg31DZadT5w&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjL9eXX_tzqAhVYRhUIHXOXCaQQ6AEwGHoECAsQAQ#v=onepage&q=hells%20angels%203%2C600%20members&f=false ''Gangs and Organized Crime''] George W. Knox, Gregg Etter and Carter F. Smith (2018)</ref> en 467 afdelings in 59 lande insluitende Suid-Afrika. Die HAMC is een van die grootste motorfietsklubs ter wêreld.<ref name="How the Bandidos became one of the world’s most feared biker gangs">{{Cite news |last=Miller |first=Michael E. |date=16 Mei 2015 |title=How the Bandidos became one of the world’s most feared biker gangs |language=en-US |work=[[Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/05/18/how-the-bandidos-became-americas-most-feared-biker-gang/ |access-date=15 Oktober 2022 |issn=0190-8286}}</ref> Baie polisie en internasionale intelligensie-agentskappe, insluitend die Amerikaanse departement van justisie en Europol, beskou die klub as 'n georganiseerde misdaadsindikaat.<ref name="doj-gangunit">{{cite web|title=Motorcycle gang|url=https://www.justice.gov/criminal/ocgs/gangs/motorcycle.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415074158/http://www.justice.gov/criminal/ocgs/gangs/motorcycle.html|archive-date=15 April 2014|access-date=23 Januarie 2010|publisher=U.S. Department of Justice|df=mdy-all}}</ref><ref name="oc-ca">{{cite web|last=Lockyer|first=Bill|year=2003|title=ORGANIZED CRIME IN CALIFORNIA|url=http://ag.ca.gov/publications/org_crime.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100129021517/http://ag.ca.gov/publications/org_crime.pdf|archive-date=29 Januarie 2010|access-date=23 Januarie 2010|work=CALIFORNIA DEPARTMENT OF JUSTICE}}</ref><ref>{{cite web|date=September 2006 |title=ORGANIZED CRIME IN OREGON|url=http://www.oregonattorneygeneral.gov/hot_topics/pdf/oc_report_final.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721060631/http://www.oregonattorneygeneral.gov/hot_topics/pdf/oc_report_final.pdf|archive-date=21 Julie 2011|access-date=23 Januarie 2010|publisher=Oregon State Department of Justice|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|date=Julie 2003|title=ASIAN ORGANIZED CRIME AND TERRORIST ACTIVITY IN CANADA, 1999–2002|url=https://www.loc.gov/rr/frd/pdf-files/AsianOrgCrime_Canada.pdf|access-date=23 Januarie 2010|work=Federal Research Division|publisher=Library of Congress}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 Julie 2013 |title=Major international operation against Hells Angels |url=https://www.europol.europa.eu/media-press/newsroom/news/major-international-operation-against-hells-angels |access-date=2022-10-15 |website=Europol |language=en |archive-date=20 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120163246/https://www.europol.europa.eu/media-press/newsroom/news/major-international-operation-against-hells-angels |url-status=dead }}</ref> == Geskiedenis == Die Hells Angels het op 17 Maart 1948 in Fontana, [[Kalifornië]], ontstaan toe verskeie klein motorfietsklubs ingestem het om saam te smelt.<ref name="Langton 2018">''The Secret Life of Bikers'' by Jerry Langton. Location 19.5/477. HarperCollings:2018 {{ISBN|978-1-44345-467-4}}</ref> Otto Friedli, 'n veteraan uit die Tweede Wêreldoorlog, word erken dat hy die klub begin het nadat hy van die Pissed Off Bastards-motorfietsklub weggebreek het oor 'n vete met 'n mededingende bende<ref name=":0">{{cite news|last=James|first=Randy|date=2009-08-03|title=A Brief History of the Hells Angels|language=en-US|magazine=Time|url=http://content.time.com/time/nation/article/0,8599,1914201,00.html|url-status=dead|issn=0040-781X|access-date=2022-12-23|archive-date=2022-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225023032/https://content.time.com/time/nation/article/0,8599,1914201,00.html}}</ref> Volgens sy webwerf is die klub se naam die eerste keer voorgestel deur Arvid Olsen, 'n medewerker van die stigters wat tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] in die "Hell's Angels"-eskader van die ''[[Flying Tigers]]'' in China gedien het.<ref>{{cite web |url=http://www.hells-angels.com/?HA=history |title=Hells Angels MC World |publisher=Hells-angels.com |access-date=15 Februarie 2011 |archive-date=21 Augustus 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821032151/http://www.hells-angels.com/?HA=history |url-status=dead }}</ref> Dit is ten minste duidelik dat die naam geïnspireer is deur die tradisie uit die Eerste en Tweede Wêreldoorloë waardeur die Amerikaners hul eskaders kwaai, doodtartende titels gegee het; 'n voorbeeld hiervan lê in een van die drie [[Curtiss P-40 Warhawk| P-40]]-eskaders van die ''Flying Tigers'' wat in [[Birma]] en China ontplooi is, wat "Hell's Angels" gedoop was.<ref>{{cite web|last=Rossi |first=J.R. |url=http://www.flyingtigersavg.22web.org/tiger9.htm |title=Flying Tiger Association Unit Rosters |work=The Flying Tigers - American Volunteer Group - Chinese Air Force}}</ref> In 1930 het die [[Howard Hughes]]-film ''[[Hell's Angels (rolprent)|Hell's Angels]]'' buitengewone en gevaarlike prestasies van die [[lugvaart]] ten toon gestel, en daar word geglo dat die Tweede Wêreldoorlog-groepe wat daardie naam gebruik het dit op die film gegrond het.<ref name=":0" /> Volgens die Hells Angels se webwerf is hulle bewus daarvan dat daar 'n apostroof in "Hell's" ontbreek, maar "... dit is jy wat dit mis. Ons doen dit nie".<ref>{{Cite web|url=https://hells-angels.com/faqcontact/|title=FAQ/Contact – Hells Angels MC World|access-date=23 Desember 2022|archive-date=30 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430201909/http://hells-angels.com/faqcontact/|url-status=dead}}</ref> Die Hells Angels sê uitdruklik dat hulle nie direk met die militêre eenheid geassosieer is nie, maar slegs die naam aangeneem het. Geeneen van die oorspronklike militêre Hell's Angels het ooit aan die motorfietsklub behoort nie.<ref name="hist">http://www.hells-angels.com/history.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070819102213/http://www.hells-angels.com/history.htm |date=19 Augustus 2007 }} ''Hells Angels amptelike webtuiste''</ref> [[Lêer:Boeing B-17F-25-BO Fortress 42-24577 Hells Angels.jpg|links|duimnael|Hierdie [[Boeing B-17 Flying Fortress|B-17F]], stertnommer 41–24577, is Hell's Angels genoem na die 1930 [[Howard Hughes]]-fliek oor die [[Eerste Wêreldoorlog]]-vegvlieëniers.<ref>Bishop, Cliff T. (1986). ''Fortresses of the Big Triangle First'', East Anglia Books. {{ISBN|1-869987-00-4}}, bl.160, 236.</ref><ref name="hangels">{{cite web|url=http://www.303rdbg.com/missionreports/ha-vs-mb.pdf|title=Hells Angels vs. Memphis Belle, Historical Information|publisher=303rd Bomb Group Association|access-date=11 Augustus 2008}}</ref>]] Sommige van die HAMC se vroeë geskiedenis is nie duidelik nie, en beskrywings verskil. Verskeie outonome Hells Angels-takke is regdeur Kalifornië gevorm in die dekade wat volg op die klub se stigting, deur nomadiese lede wat van een stad na 'n ander verhuis het.{{sfn|Barker|2007|p=34}} Die San Francisco ("Frisco")-afdeling is volgens berigte gestig deur voormalige lede van die Market Street Commandos in 1954. 'n Noord-Sacramento-tak is in 1956 gestig, gevolg deur nog 'n tak in Sacramento die volgende jaar, wat gevorm is deur twee broers, James "Mother" Miles en Pat Miles, wat voormalige lede van die Hell Bent for Glory-motorfietsklub was. {{sfn|Barker|2007|p=34-35}}] Die Sacramento-tak het later ontbind en in 1965 as 'n Nomads-tak na Richmond verskuif.<ref name="Driving out the Angels">[https://www.abc10.com/article/news/local/driving-out-the-angels-how-an-outlaw-motorcycle-club-was-ousted-from-sacramento/103-461576041 Driving out the Angels: How an outlaw motorcycle club was ousted from Sacramento]Michael Anthony Adams, ABC 10 (5 Augustus 2017) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208230730/https://www.abc10.com/article/news/local/driving-out-the-angels-how-an-outlaw-motorcycle-club-was-ousted-from-sacramento/103-461576041 |date= 8 Desember 2022 }}</ref> Volgens Ralph "Sonny" Barger, stigter van die Oakland-tak in 1957, is ander vroeë takke van die klub in Gardena en elders gestig, met die lede gewoonlik onbewus daarvan dat daar ander klubs was. Een van die minder bekende klubs was in die laat 1960's in Noord-Chino/Suid-Pomona. Barger is gekrediteer dat hy gehelp het om hierdie verskillende uiteenlopende takke onder algemene klub-wette te verenig {{sfn|Barker|2007|p=35}}<ref name="Who was Sonny Barger">[https://fox40.com/news/local-news/who-was-sonny-barger-the-hells-angels-member-whose-funeral-service-is-in-stockton/ Who was Sonny Barger, the Hells Angels member whose funeral service is in Stockton]Megan Camponovo, Fox 40 (22 September 2022) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208195723/https://fox40.com/news/local-news/who-was-sonny-barger-the-hells-angels-member-whose-funeral-service-is-in-stockton/ |date= 8 Desember 2022 }}</ref><ref name="Sonny Barger dies">[https://www.tampabay.com/news/nation-world/2022/07/01/sonny-barger-figurehead-of-hells-angels-dies-at-83/ Sonny Barger, figurehead of Hells Angels, dies at 83]''Tampa Bay Times'' (1 Julie 2022) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208195716/https://www.tampabay.com/news/nation-world/2022/07/01/sonny-barger-figurehead-of-hells-angels-dies-at-83/ |date= 8 Desember 2022 }}</ref> Ander bronne beweer dat die San Francisco Hells Angels in 1953 georganiseer is deur Rocky Graves, 'n Hells Angel-lid van San Bernardino ("Berdoo"), wat impliseer dat die "Frisco" Hells Angels baie bewus was van hul voorgangers.<ref>Birney Jarvis for ''Male'' magazine, 1964. Reprinted in ''Hells Angels'' by [[Hunter S. Thompson]]</ref> Die "Frisco" Hells Angels is in 1955 herorganiseer met 13 taklede, Frank Sadilek wat as president gedien het, en die kleiner, oorspronklike logo. Die Oakland-tak, destyds onder leiding van Barger, het 'n groter weergawe van die "Death's Head"-kenteken gebruik met die bynaam die "Barger Larger", wat die eerste keer in 1959 gebruik is. Dit het later die klubstandaard geword.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=6dtpZvDVImcC&pg=PT27&lpg=PT27&dq=yves+trudeau+Andr%C3%A9+Desjardins&source=bl&ots=l67KsPRZlb&sig=ACfU3U3-H9jRVrL1BilYkMp3MxG_J6sVVw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwirzJ-e1Or7AhVrgv0HHedXDh44FBDoAXoECBkQAw#v=onepage&q=yves%20trudeau%20Andr%C3%A9%20Desjardins&f=false|title=Biker Gangs: Hells Angels, Bandidos, Pagans, Bosozoku and Other World Gangs|isbn=9781909284067|last1=Roberts|first1=Walter|date=2012|quote=Dit was Sonny Barger, stigter van die Oakland Hells Angels, wat hulle almal onder een sambreel bymekaargebring het. Sommige stel voor dat die organisasie van die Hells Angels reeds in 1953 in San Francisco plaasgevind het toe Rocky Graves 13 taklede saam met 'n president bymekaargemaak het met 'n kleiner weergawe van die Death's Head-logo. Die Oakland-tak het 'n groter weergawe van die logo gebruik—bekend as die 'Barger Larger'. Dit sou uiteindelik die standaard weergawe word wat oral gebruik.}}</ref> Die eerste tak wat buite Kalifornië geopen is, is in 1961 in [[Auckland]], [[Nieu-Seeland]], gestig.<ref name=":0" /> Die Hells Angels word dikwels op semi-mitiese romantiese wyse uitgebeeld soos die 19de-eeuse James–Younge-bende: vrygeestig, ikonies, gebonde aan broederskap en lojaliteit. Op ander tye, soos in die 1966 Roger Corman film ''The Wild Angels'', word hulle uitgebeeld as gewelddadig en nihilisties, weinig meer as 'n gewelddadige kriminele bende en 'n plaag vir die samelewing.<ref>{{cite news|last=Bagnall |first=Sam |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/this_world/3311057.stm |title=Hells Angels: Easy-riders or criminal gang? |work=This World |publisher=BBC News |date=2 Januarie 2004 |access-date=13 Augustus 2010}}</ref> Die klub het prominent geword binne, en het sy bekendheid gevestig as deel van die 1960's-teenkultuurbeweging in [[San Francisco]] se Haight-Ashbury-distrik, wat 'n rol gespeel het by baie van die beweging se belangrike gebeurtenisse. Lede was direk verbind met baie van die teenkultuur se primêre leiers, soos Ken Kesey and the Merry Pranksters, [[Allen Ginsberg]], Jerry Garcia and the Grateful Dead, Timothy Leary, [[The Beatles]], [[The Rolling Stones]], Mick Farren, en [[Tom Wolfe]]. "Gonzo"-joernalis [[Hunter S. Thompson]] se boek oor die klub het sy loopbaan begin. Van 1968 tot 1969 was die Hells Angels van San Francisco se hoofkwartier by 715 Ashbury (oorkant die Grateful Dead-huis by 710 Ashbury).<ref>{{Cite web|last=Chamings|first=Andrew|date=2021-04-27|title=The most famous (and infamous) houses of Haight-Ashbury|url=https://www.sfgate.com/sf-culture/article/2021-04-san-francisco-haight-ashbury-famous-homes-16129977.php|access-date=2021-05-15|website=SFGATE|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|url=https://bu.digication.com/counterculture/The_Fall_of_the_Counterculture/preview|title=The Fall of the Counterculture : Preview|publisher=Bu.digication.com|access-date=30 November 2014}}</ref><ref>Hell's Angels and the Illusion of the Counterculture; Wood, John. 30 Sept 2003. The Journal of Popular Culture, Volume 3</ref><ref>The Haight-Ashbury: A History; Perry, Charles. 2005</ref><ref>{{cite web |url=http://pdr.autono.net/SonnyBarger.html |title=Interview with Sonny Barger |publisher=Pdr.autono.net |access-date=2013-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120730055548/http://pdr.autono.net/SonnyBarger.html |archive-date=30 Julie 2012 |url-status=dead}}</ref> In 1973 het lede van verskeie takke van die organisasie geprotesteer tydens 'n Environmental Protection Agency wat gehoor het oor 'n voorgestelde vervoerplan wat beperkings op motorfietsgebruik en verkope insluit om Kalifornië te kry om aan die nuwe Clean Air Act-standaarde te voldoen.<ref>"Early Implementation of the Clean Air Act of 1970 in California". EPA Alumni Association. [http://www.epaalumni.org/history/video/interview.cfm?id=38 Video], [https://www.epaalumni.org/userdata/pdf/2B9E3C6816EC9466.pdf#page=14 Transcript] (sien bl. 14). 12 Julie 2016.</ref> == Klubskild == [[Lêer:Hells Angels-03.jpg|links|duimnael|New York Hells Angels wapen]] Die Hells Angels se klubembleem is genaamd die "Deathead" en bestaan uit 'n skedel gekroon met 'n goue helm in die vorm van 'n vlerk. Die oorsprong van die motief word erken as 'n kombinasie van militêre embleme, van onderskeidelik die VSA-lugmag se "85th Fighter Squadron" en die "552nd Medium Bomber Squadron". Die finale ontwerp is gemaak deur Frank Sadilek, 'n eertydse leier van die Hells Angels in [[San Francisco]]. Die Hells Angels het die klubembleem, die klubnaam en die naam "Deathead" geregistreer as 'n handelsmerk in verskeie lande, insluitende Suid-Afrika. <ref name="hist" /> == In die media == Die Hells Angels geniet wêreldwye publisiteit — meesal negatief, danksy klublede se betrokkenheid by onwettige aktiwiteite. Die klub se verteenwoordigers wend gereelde pogings aan om die klub te distansieer van die kriminele aktiwiteite van sommige lede, maar danksy volgehoue negatiewe publisiteit deur die pers, is daar min mense wat nié die Hells Angels assosieer met geweld, misdaad en antisosiale gedrag nie. Plaaslike nuus artikels oor die Hells Angels in Suid-Afrika, illustreer die kwessie duidelik: * [http://www.news24.com/Beeld/Wereld/0,,3-71_1202976,00.html ''Hell's (sic) Angels se vlerke skroei''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001000523/http://www.news24.com/Beeld/Wereld/0,,3-71_1202976,00.html |date= 1 Oktober 2007 }}, ''Beeld'', 21 Junie 2001 * [http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=290327&area=/breaking_news/breaking_news__national/ ''Where is Kebble's Killer?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001005529/http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=290327&area=%2Fbreaking_news%2Fbreaking_news__national%2F |date= 1 Oktober 2007 }},''Guardian & Mail'', 15-Nov-06 * [http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1282903,00.html ''"Hells Angels" members arrested'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }},''News24.com'', 9 November 2002 == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{commons}} * {{Official website|http://www.hells-angels.com/ }} – bevat baie plaaslike handveste, met skakels * [http://vault.fbi.gov/The%20Hells%20Angels FBI dokument oor die Hell's Angels] * [https://web.archive.org/web/20120328045302/http://life.time.com/culture/never-seen-hells-angels-1965/ Never-Seen: Hells Angels, 1965] – fotos van ''[[Life (tydskrif)|Life]]'' tydskrif {{Normdata}} [[Kategorie:Internasionale organisasies]] [[Kategorie:Bendes]] d8aa1dcj4k3a0ll3x75wumf5fo8yko2 2965000 2964993 2026-09-04T09:27:30Z JMK 649 2965000 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Hells Angels New York by David Shankbone.jpg|duimnael|250px|Die ingang van die Hells Angels se klubhuis in [[New York Stad|New York]] in die [[VSA]].]] Die '''Hells Angels Motorcycle Club (HAMC)''' is 'n wêreldwye motorfietsklub wie se lede tipies met [[Harley-Davidson]]-motorfietse ry. In die [[Verenigde State]] en [[Kanada]] word die Hells Angels geïnkorporeer as die Hells Angels Motorcycle Corporation. Algemene byname vir die klub is die "H.A.", "Red & White", "HAMC" en "81".<ref>"81" is 'n metoniem. Aangesien 'H' en 'A' die 8ste en 1ste letter van die alfabet is.</ref> Die Hells Angels het 'n ledetal tussen 3 000 en 3 600<ref name="''Gangs and Organized Crime''">[https://books.google.co.uk/books?id=nwxjDwAAQBAJ&pg=PT131&lpg=PT131&dq=hells+angels+3,600+members&source=bl&ots=TzC6uIVnRf&sig=ACfU3U2CyQT51Nb4oLNVGsdsg31DZadT5w&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjL9eXX_tzqAhVYRhUIHXOXCaQQ6AEwGHoECAsQAQ#v=onepage&q=hells%20angels%203%2C600%20members&f=false ''Gangs and Organized Crime''] George W. Knox, Gregg Etter and Carter F. Smith (2018)</ref> en 467 afdelings in 59 lande insluitende Suid-Afrika. Die HAMC is een van die grootste motorfietsklubs ter wêreld.<ref name="How the Bandidos became one of the world’s most feared biker gangs">{{Cite news |last=Miller |first=Michael E. |date=16 Mei 2015 |title=How the Bandidos became one of the world’s most feared biker gangs |language=en-US |work=[[Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/05/18/how-the-bandidos-became-americas-most-feared-biker-gang/ |access-date=15 Oktober 2022 |issn=0190-8286}}</ref> Baie polisie en internasionale intelligensie-agentskappe, insluitend die Amerikaanse departement van justisie en Europol, beskou die klub as 'n georganiseerde misdaadsindikaat.<ref name="doj-gangunit">{{cite web|title=Motorcycle gang|url=https://www.justice.gov/criminal/ocgs/gangs/motorcycle.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415074158/http://www.justice.gov/criminal/ocgs/gangs/motorcycle.html|archive-date=15 April 2014|access-date=23 Januarie 2010|publisher=U.S. Department of Justice|df=mdy-all}}</ref><ref name="oc-ca">{{cite web|last=Lockyer|first=Bill|year=2003|title=ORGANIZED CRIME IN CALIFORNIA|url=http://ag.ca.gov/publications/org_crime.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100129021517/http://ag.ca.gov/publications/org_crime.pdf|archive-date=29 Januarie 2010|access-date=23 Januarie 2010|work=CALIFORNIA DEPARTMENT OF JUSTICE}}</ref><ref>{{cite web|date=September 2006 |title=ORGANIZED CRIME IN OREGON|url=http://www.oregonattorneygeneral.gov/hot_topics/pdf/oc_report_final.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721060631/http://www.oregonattorneygeneral.gov/hot_topics/pdf/oc_report_final.pdf|archive-date=21 Julie 2011|access-date=23 Januarie 2010|publisher=Oregon State Department of Justice|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|date=Julie 2003|title=ASIAN ORGANIZED CRIME AND TERRORIST ACTIVITY IN CANADA, 1999–2002|url=https://www.loc.gov/rr/frd/pdf-files/AsianOrgCrime_Canada.pdf|access-date=23 Januarie 2010|work=Federal Research Division|publisher=Library of Congress}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 Julie 2013 |title=Major international operation against Hells Angels |url=https://www.europol.europa.eu/media-press/newsroom/news/major-international-operation-against-hells-angels |access-date=2022-10-15 |website=Europol |language=en |archive-date=20 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120163246/https://www.europol.europa.eu/media-press/newsroom/news/major-international-operation-against-hells-angels |url-status=dead }}</ref> == Geskiedenis == Die Hells Angels het op 17 Maart 1948 in Fontana, [[Kalifornië]], ontstaan toe verskeie klein motorfietsklubs ingestem het om saam te smelt.<ref name="Langton 2018">''The Secret Life of Bikers'' by Jerry Langton. Location 19.5/477. HarperCollings:2018 {{ISBN|978-1-44345-467-4}}</ref> Otto Friedli, 'n veteraan uit die Tweede Wêreldoorlog, word erken dat hy die klub begin het nadat hy van die Pissed Off Bastards-motorfietsklub weggebreek het oor 'n vete met 'n mededingende bende.<ref name=":0">{{cite news|last=James|first=Randy|date=2009-08-03|title=A Brief History of the Hells Angels|language=en-US|magazine=Time|url=http://content.time.com/time/nation/article/0,8599,1914201,00.html|url-status=dead|issn=0040-781X|access-date=2022-12-23|archive-date=2022-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225023032/https://content.time.com/time/nation/article/0,8599,1914201,00.html}}</ref> Volgens sy webwerf is die klub se naam die eerste keer voorgestel deur Arvid Olsen, 'n medewerker van die stigters wat tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] in die "Hell's Angels"-eskader van die ''[[Flying Tigers]]'' in China gedien het.<ref>{{cite web |url=http://www.hells-angels.com/?HA=history |title=Hells Angels MC World |publisher=Hells-angels.com |access-date=15 Februarie 2011 |archive-date=21 Augustus 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821032151/http://www.hells-angels.com/?HA=history |url-status=dead }}</ref> Dit is ten minste duidelik dat die naam geïnspireer is deur die tradisie uit die Eerste en Tweede Wêreldoorloë waardeur die Amerikaners hul eskaders kwaai, doodtartende titels gegee het; 'n voorbeeld hiervan lê in een van die drie [[Curtiss P-40 Warhawk| P-40]]-eskaders van die ''Flying Tigers'' wat in [[Birma]] en China ontplooi is, wat "Hell's Angels" gedoop was.<ref>{{cite web|last=Rossi |first=J.R. |url=http://www.flyingtigersavg.22web.org/tiger9.htm |title=Flying Tiger Association Unit Rosters |work=The Flying Tigers - American Volunteer Group - Chinese Air Force}}</ref> In 1930 het die [[Howard Hughes]]-film ''[[Hell's Angels (rolprent)|Hell's Angels]]'' buitengewone en gevaarlike prestasies van die [[lugvaart]] ten toon gestel, en daar word geglo dat die Tweede Wêreldoorlog-groepe wat daardie naam gebruik het dit op die film gegrond het.<ref name=":0" /> Volgens die Hells Angels se webwerf is hulle bewus daarvan dat daar 'n apostroof in "Hell's" ontbreek, maar "... dit is jy wat dit mis. Ons doen dit nie".<ref>{{Cite web|url=https://hells-angels.com/faqcontact/|title=FAQ/Contact – Hells Angels MC World|access-date=23 Desember 2022|archive-date=30 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430201909/http://hells-angels.com/faqcontact/|url-status=dead}}</ref> Die Hells Angels sê uitdruklik dat hulle nie direk met die militêre eenheid geassosieer is nie, maar slegs die naam aangeneem het. Geeneen van die oorspronklike militêre Hell's Angels het ooit aan die motorfietsklub behoort nie.<ref name="hist">http://www.hells-angels.com/history.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070819102213/http://www.hells-angels.com/history.htm |date=19 Augustus 2007 }} ''Hells Angels amptelike webtuiste''</ref> [[Lêer:Boeing B-17F-25-BO Fortress 42-24577 Hells Angels.jpg|links|duimnael|Hierdie [[Boeing B-17 Flying Fortress|B-17F]], stertnommer 41–24577, is Hell's Angels genoem na die 1930 [[Howard Hughes]]-fliek oor die [[Eerste Wêreldoorlog]]-vegvlieëniers.<ref>Bishop, Cliff T. (1986). ''Fortresses of the Big Triangle First'', East Anglia Books. {{ISBN|1-869987-00-4}}, bl.160, 236.</ref><ref name="hangels">{{cite web|url=http://www.303rdbg.com/missionreports/ha-vs-mb.pdf|title=Hells Angels vs. Memphis Belle, Historical Information|publisher=303rd Bomb Group Association|access-date=11 Augustus 2008}}</ref>]] Sommige van die HAMC se vroeë geskiedenis is nie duidelik nie, en beskrywings verskil. Verskeie outonome Hells Angels-takke is regdeur Kalifornië gevorm in die dekade wat volg op die klub se stigting, deur nomadiese lede wat van een stad na 'n ander verhuis het.{{sfn|Barker|2007|p=34}} Die San Francisco ("Frisco")-afdeling is volgens berigte gestig deur voormalige lede van die Market Street Commandos in 1954. 'n Noord-Sacramento-tak is in 1956 gestig, gevolg deur nog 'n tak in Sacramento die volgende jaar, wat gevorm is deur twee broers, James "Mother" Miles en Pat Miles, wat voormalige lede van die Hell Bent for Glory-motorfietsklub was.{{sfn|Barker|2007|p=34-35}} Die Sacramento-tak het later ontbind en in 1965 as 'n Nomads-tak na Richmond verskuif.<ref name="Driving out the Angels">[https://www.abc10.com/article/news/local/driving-out-the-angels-how-an-outlaw-motorcycle-club-was-ousted-from-sacramento/103-461576041 Driving out the Angels: How an outlaw motorcycle club was ousted from Sacramento]Michael Anthony Adams, ABC 10 (5 Augustus 2017) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208230730/https://www.abc10.com/article/news/local/driving-out-the-angels-how-an-outlaw-motorcycle-club-was-ousted-from-sacramento/103-461576041 |date= 8 Desember 2022 }}</ref> Volgens Ralph "Sonny" Barger, stigter van die Oakland-tak in 1957, is ander vroeë takke van die klub in Gardena en elders gestig, met die lede gewoonlik onbewus daarvan dat daar ander klubs was. Een van die minder bekende klubs was in die laat 1960's in Noord-Chino/Suid-Pomona. Barger is gekrediteer dat hy gehelp het om hierdie verskillende uiteenlopende takke onder algemene klub-wette te verenig.{{sfn|Barker|2007|p=35}}<ref name="Who was Sonny Barger">[https://fox40.com/news/local-news/who-was-sonny-barger-the-hells-angels-member-whose-funeral-service-is-in-stockton/ Who was Sonny Barger, the Hells Angels member whose funeral service is in Stockton] Megan Camponovo, Fox 40 (22 September 2022) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208195723/https://fox40.com/news/local-news/who-was-sonny-barger-the-hells-angels-member-whose-funeral-service-is-in-stockton/ |date= 8 Desember 2022 }}</ref><ref name="Sonny Barger dies">[https://www.tampabay.com/news/nation-world/2022/07/01/sonny-barger-figurehead-of-hells-angels-dies-at-83/ Sonny Barger, figurehead of Hells Angels, dies at 83]''Tampa Bay Times'' (1 Julie 2022) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208195716/https://www.tampabay.com/news/nation-world/2022/07/01/sonny-barger-figurehead-of-hells-angels-dies-at-83/ |date= 8 Desember 2022 }}</ref> Ander bronne beweer dat die San Francisco Hells Angels in 1953 georganiseer is deur Rocky Graves, 'n Hells Angel-lid van San Bernardino ("Berdoo"), wat impliseer dat die "Frisco" Hells Angels baie bewus was van hul voorgangers.<ref>Birney Jarvis for ''Male'' magazine, 1964. Reprinted in ''Hells Angels'' by [[Hunter S. Thompson]]</ref> Die "Frisco" Hells Angels is in 1955 herorganiseer met 13 taklede, Frank Sadilek wat as president gedien het, en die kleiner, oorspronklike logo. Die Oakland-tak, destyds onder leiding van Barger, het 'n groter weergawe van die "Death's Head"-kenteken gebruik met die bynaam die "Barger Larger", wat die eerste keer in 1959 gebruik is. Dit het later die klubstandaard geword.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=6dtpZvDVImcC&pg=PT27&lpg=PT27&dq=yves+trudeau+Andr%C3%A9+Desjardins&source=bl&ots=l67KsPRZlb&sig=ACfU3U3-H9jRVrL1BilYkMp3MxG_J6sVVw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwirzJ-e1Or7AhVrgv0HHedXDh44FBDoAXoECBkQAw#v=onepage&q=yves%20trudeau%20Andr%C3%A9%20Desjardins&f=false|title=Biker Gangs: Hells Angels, Bandidos, Pagans, Bosozoku and Other World Gangs|isbn=9781909284067|last1=Roberts|first1=Walter|date=2012|quote=Dit was Sonny Barger, stigter van die Oakland Hells Angels, wat hulle almal onder een sambreel bymekaargebring het. Sommige stel voor dat die organisasie van die Hells Angels reeds in 1953 in San Francisco plaasgevind het toe Rocky Graves 13 taklede saam met 'n president bymekaargemaak het met 'n kleiner weergawe van die Death's Head-logo. Die Oakland-tak het 'n groter weergawe van die logo gebruik—bekend as die 'Barger Larger'. Dit sou uiteindelik die standaard weergawe word wat oral gebruik.}}</ref> Die eerste tak wat buite Kalifornië geopen is, is in 1961 in [[Auckland]], [[Nieu-Seeland]], gestig.<ref name=":0" /> Die Hells Angels word dikwels op semi-mitiese romantiese wyse uitgebeeld soos die 19de-eeuse James–Younge-bende: vrygeestig, ikonies, gebonde aan broederskap en lojaliteit. Op ander tye, soos in die 1966 Roger Corman film ''The Wild Angels'', word hulle uitgebeeld as gewelddadig en nihilisties, weinig meer as 'n gewelddadige kriminele bende en 'n plaag vir die samelewing.<ref>{{cite news|last=Bagnall |first=Sam |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/this_world/3311057.stm |title=Hells Angels: Easy-riders or criminal gang? |work=This World |publisher=BBC News |date=2 Januarie 2004 |access-date=13 Augustus 2010}}</ref> Die klub het prominent geword binne, en het sy bekendheid gevestig as deel van die 1960's-teenkultuurbeweging in [[San Francisco]] se Haight-Ashbury-distrik, wat 'n rol gespeel het by baie van die beweging se belangrike gebeurtenisse. Lede was direk verbind met baie van die teenkultuur se primêre leiers, soos Ken Kesey and the Merry Pranksters, [[Allen Ginsberg]], Jerry Garcia and the Grateful Dead, Timothy Leary, [[The Beatles]], [[The Rolling Stones]], Mick Farren, en [[Tom Wolfe]]. "Gonzo"-joernalis [[Hunter S. Thompson]] se boek oor die klub het sy loopbaan begin. Van 1968 tot 1969 was die Hells Angels van San Francisco se hoofkwartier by 715 Ashbury (oorkant die Grateful Dead-huis by 710 Ashbury).<ref>{{Cite web|last=Chamings|first=Andrew|date=2021-04-27|title=The most famous (and infamous) houses of Haight-Ashbury|url=https://www.sfgate.com/sf-culture/article/2021-04-san-francisco-haight-ashbury-famous-homes-16129977.php|access-date=2021-05-15|website=SFGATE|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|url=https://bu.digication.com/counterculture/The_Fall_of_the_Counterculture/preview|title=The Fall of the Counterculture : Preview|publisher=Bu.digication.com|access-date=30 November 2014}}</ref><ref>Hell's Angels and the Illusion of the Counterculture; Wood, John. 30 Sept 2003. The Journal of Popular Culture, Volume 3</ref><ref>The Haight-Ashbury: A History; Perry, Charles. 2005</ref><ref>{{cite web |url=http://pdr.autono.net/SonnyBarger.html |title=Interview with Sonny Barger |publisher=Pdr.autono.net |access-date=2013-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120730055548/http://pdr.autono.net/SonnyBarger.html |archive-date=30 Julie 2012 |url-status=dead}}</ref> In 1973 het lede van verskeie takke van die organisasie geprotesteer tydens 'n Environmental Protection Agency wat gehoor het oor 'n voorgestelde vervoerplan wat beperkings op motorfietsgebruik en verkope insluit om Kalifornië te kry om aan die nuwe Clean Air Act-standaarde te voldoen.<ref>"Early Implementation of the Clean Air Act of 1970 in California". EPA Alumni Association. [http://www.epaalumni.org/history/video/interview.cfm?id=38 Video], [https://www.epaalumni.org/userdata/pdf/2B9E3C6816EC9466.pdf#page=14 Transcript] (sien bl. 14). 12 Julie 2016.</ref> == Klubskild == [[Lêer:Hells Angels-03.jpg|links|duimnael|New York Hells Angels wapen]] Die Hells Angels se klubembleem is genaamd die "Deathead" en bestaan uit 'n skedel gekroon met 'n goue helm in die vorm van 'n vlerk. Die oorsprong van die motief word erken as 'n kombinasie van militêre embleme, van onderskeidelik die VSA-lugmag se "85th Fighter Squadron" en die "552nd Medium Bomber Squadron". Die finale ontwerp is gemaak deur Frank Sadilek, 'n eertydse leier van die Hells Angels in [[San Francisco]]. Die Hells Angels het die klubembleem, die klubnaam en die naam "Deathead" geregistreer as 'n handelsmerk in verskeie lande, insluitende Suid-Afrika.<ref name="hist" /> == In die media == Die Hells Angels geniet wêreldwye publisiteit — meesal negatief, danksy klublede se betrokkenheid by onwettige aktiwiteite. Die klub se verteenwoordigers wend gereelde pogings aan om die klub te distansieer van die kriminele aktiwiteite van sommige lede, maar danksy volgehoue negatiewe publisiteit deur die pers, is daar min mense wat nié die Hells Angels assosieer met geweld, misdaad en antisosiale gedrag nie. Plaaslike nuus artikels oor die Hells Angels in Suid-Afrika, illustreer die kwessie duidelik: * [http://www.news24.com/Beeld/Wereld/0,,3-71_1202976,00.html ''Hell's (sic) Angels se vlerke skroei''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001000523/http://www.news24.com/Beeld/Wereld/0,,3-71_1202976,00.html |date= 1 Oktober 2007 }}, ''Beeld'', 21 Junie 2001 * [http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=290327&area=/breaking_news/breaking_news__national/ ''Where is Kebble's Killer?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001005529/http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=290327&area=%2Fbreaking_news%2Fbreaking_news__national%2F |date= 1 Oktober 2007 }},''Guardian & Mail'', 15-Nov-06 * [http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1282903,00.html ''"Hells Angels" members arrested'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''News24.com'', 9 November 2002 == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{commons}} * {{Official website|http://www.hells-angels.com/ }} – bevat baie plaaslike handveste, met skakels * [http://vault.fbi.gov/The%20Hells%20Angels FBI dokument oor die Hell's Angels] * [https://web.archive.org/web/20120328045302/http://life.time.com/culture/never-seen-hells-angels-1965/ Never-Seen: Hells Angels, 1965] – fotos van ''[[Life (tydskrif)|Life]]'' tydskrif {{Normdata}} [[Kategorie:Internasionale organisasies]] [[Kategorie:Bendes]] 2szpt2qjxbxgimxjz8sn33kl1cmhis9 0 25322 2964936 2955526 2026-09-04T05:44:51Z Oesjaar 7467 Verwyder sintaksfoute 2964936 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Tennis |kleur = #cfc |beeld = 2013 Australian Open - Guillaume Rufin.jpg |beeld_wydte = 250px |beeld_onderskrif = Die Franse enkelspeler Guillaume Rufin slaan af teen die Tsjeggiese speler [[Tomáš Berdych]] in 'n tenniswedstryd by die 2013 [[Australiese Ope (tennis)|Australiese Ope]]. |opskrif1 = Beheerliggaam |1 = Internasionale Tennisfederasie (ITF) |opskrif2 = Eerste gespeel |2 = 19de eeu, [[Birmingham]], [[Engeland]] |opskrif3 = Streek |3 = Wêreldwyd |opskrif4 = Kontaksport |4 = Nee |opskrif5 = Spanlede |5 = Enkels of dubbels |opskrif6 = Gemengde geslagte |6 = Ja, afsonderlike toere en gemengde dubbels |opskrif7 = Tipe |7 = Buite- of binnemuurs |opskrif8 = Kategorie |8 = Raketsport |opskrif9 = Toerusting |9 = Bal, raket, net |opskrif10 = Speelplek |10 = Tennisbaan |opskrif11 = Olimpies |11 = Deel van die Olimpiese Somerspele-program van 1896 tot 1924; demonstrasiesport in 1968 en 1984; deel van die program sedert 1988 |opskrif12 = Paralimpies |12 = Deel van die Paralimpiese Somerspele-program sedert 1992 }} [[Lêer:Tennis pictogram.svg|duimnael|[[Piktogram]] wat Tennis aandui]] '''Tennis''' is 'n spel wat deur 2 spelers (enkels) of 2 spanne met 2 lede elk (dubbels) gespeel word. Spelers gebruik 'n gesnaarde raket om 'n hol rubberbal wat met [[vilt]] oortrek is oor die net na die opponente te slaan. Die doel is om die bal so te manipuleer dat die teenstander dit nie geldig kan terugslaan nie; as 'n speler nie daarin slaag om die bal suksesvol terug te slaan nie, verower die teenstander 'n punt.<ref name="Britannica">{{Cite web |title=Tennis: Rules, History, Prominent Players, & Facts |publisher=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/sports/tennis |access-date=13 Maart 2023 |archive-date=15 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315031704/https://www.britannica.com/sports/tennis}}</ref> [[Lêer:US Open 2007, Maria Sharapova serving.jpg|duimnael|links|[[Maria Sharapova]] slaan af by die 2007 [[VSA-Ope (tennis)|VSA Ope]]]] Tennis het in die laat 19de eeu in [[Birmingham]] in [[Engeland]] ontstaan. Tennis het eers deur die [[Engels]]sprekende wêreld versprei, veral onder dié van hoër klas. Tennis is deesdae 'n [[Olimpiese Spele|Olimpiese sport]] en word deur alle klasse en alle ouderdomsgroepe dwarsoor die wêreld gespeel. Die reëls van moderne tennis het sedert die 1890's min verander. Die twee uitsonderings is dat die afslaner tot 1961 altyd een voet op die grond moes hou, en die aanneming van die valbylpot (''tie-breaker'') in die 1970's. In 2006 het professionele tennis elektroniese hersieningstegnologie aanvaar, gekoppel aan 'n puntuitdaagstelsel wat as Hawk-Eye bekend staan, wat toenemend deur volledig outomatiese stelsels vir elektroniese lynbeslissings opgevolg is.<ref name="TieBreak">{{Cite web |title=Tennis 360: tiebreaks explained |url=https://www.tennis.com.au/news/2015/08/26/tennis-360-tiebreaks-explained |access-date=25 November 2021 |work=Tennis Australia |archive-date=25 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211125071824/https://www.tennis.com.au/news/2015/08/26/tennis-360-tiebreaks-explained}}</ref> Saam met die miljoene spelers, volg miljoene mense ook die spel as toeskouers, veral die vier [[Grand Slam (tennis)|Grand Slam]] toernooie: [[Australiese Ope (tennis)|Australiese Ope]], [[Franse Ope (tennis)|Roland Garros]], [[Wimbledon Kampioenskappe|Wimbledon]], en die [[VSA Ope (tennis)|VSA Ope]], wat as die toppunt van mededingende tennis beskou word. Die Australiese Ope en die VSA Ope word op hardebane gespeel, die Franse Ope op rooi kleibane en Wimbledon op grasbane.<ref name="ITFslams">{{Cite web |title=Grand Slam Tournaments |url=https://www.itftennis.com/en/itf-tours/grand-slam-tournaments/ |access-date=25 November 2021 |publisher=ITF}}</ref> Tennis kan deur enigeen gespeel word wat 'n raket kan vashou, insluitend rolstoelgebruikers en mense wat blind of swaksiende is, en dit word deur mense op elke vlak van die samelewing en van alle ouderdomme gespeel. Die oorspronklike vorme van tennis het gedurende die laat [[Middeleeue]] in [[Frankryk]] ontwikkel, terwyl die moderne vorm in die laat 19de eeu in [[Birmingham]], [[Engeland]], as ''lawn tennis'' ontstaan het. Dit het nou verband gehou met verskeie veldspele soos [[kroukie]] en [[rolbal]], sowel as met die ouer raketsport wat vandag ''real tennis'' genoem word.<ref name="Baker1988">William J. Baker (1988). ''Sports in the Western World''. University of Illinois Press, bl. 182.</ref> == Geskiedenis == === Voorlopers === [[Lêer:EcoleCremonaiseTennis.jpg|duimnael|200px|Skildery uit Cremona, laat 16de eeu]] [[Lêer:Jeu de paume002.jpg|duimnael|''Jeu de paume'' in die 17de eeu]] 'n Aantal balspele wat vermoedelik uit die Grieks-Romeinse Oudheid dateer, is sedert die Middeleeue deur die Wes-Europese adellikes beoefen. 'n Bal wat met hare gevul was, is met die handpalm (Frans: ''paume''), 'n raket of 'n kolf (Arabies: ''rahat'' = "handpalm") wat gesnaar was, oor 'n net geslaan. Dit het aanleiding gegee tot die Franse benaming ''jeu de paume''. Geskiedkundiges meen dat die spel se antieke oorsprong in die 12de-eeuse Noord-Frankryk lê, waar 'n bal met die palm van die hand geslaan is. Lodewyk X van Frankryk was 'n ywerige speler van die ''[[jeu de paume]]'' ("spel van die palm"), wat tot ''real tennis'' ontwikkel het, en hy het bekend geword as die eerste persoon wat binnenshuise tennisbane in die moderne styl laat bou het. Lodewyk was ontevrede daarmee om buite tennis te speel en het gevolglik "teen die einde van die 13de eeu" toegeboude binnebane in Parys laat maak. Met verloop van tyd het dié ontwerp na koninklike paleise oor die hele Europa versprei.<ref name="Gillmeister117">{{Cite book |last=Gillmeister |first=Heiner |title=Tennis: A Cultural History |url=https://archive.org/details/tennisculturalhi0000gill_v8q8 |year=1998 |publisher=New York University Press |location=Washington Square, N.Y. |isbn=0-8147-3121-X |page=[https://archive.org/details/tennisculturalhi0000gill_v8q8/page/117 117]}}</ref><ref name="Newman163">{{Cite book |last=Newman |first=Paul B. |title=Daily Life in the Middle Ages |url=https://archive.org/details/dailylifeinmiddl0000newm |year=2001 |publisher=McFarland & Co. |location=Jefferson, N.C. |isbn=978-0-7864-0897-9 |page=[https://archive.org/details/dailylifeinmiddl0000newm/page/163 163]}}</ref> In Junie 1316 by Vincennes, ná 'n besonder afmattende spel, het Lodewyk 'n groot hoeveelheid gekoelde wyn gedrink en daarna aan óf [[longontsteking]] óf pleuritis gesterf, hoewel daar ook vermoedens van vergiftiging was. Weens die tydgenootlike berigte oor sy dood is Lodewyk X die geskiedenis se eerste tennisspeler wat by naam bekend is.<ref name="Gillmeister117" /> Nog een van die vroeë entoesiaste van die spel was koning Karel V van Frankryk, wat 'n baan by die [[Louvre]]-paleis laat oprig het. Die naam wat die Engelse aan hulle variasie van die spel gegee het, naamlik ''real tennis'', dui waarskynlik op die Franse uitroep ''tenez'' ("daar kom dit"), wat as "hou!", "ontvang!" of "vat!" vertaal kan word – 'n tussenwerpsel wat as 'n roep van die afslaner na sy teenstander gebruik is. Dit was gewild in Engeland en Frankryk, hoewel die spel slegs binnenshuis gespeel is, waar die bal van die muur af geslaan kon word. [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] van Engeland was 'n groot aanhanger van dié spel, wat vandag as ''real tennis'' bekend staan.<ref>{{Cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tennis |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |access-date=15 Mei 2013 |archive-date=11 Mei 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511080751/http://www.etymonline.com/index.php?term=tennis}}</ref> 'n Grafskrif in die St. Michaelskerk in Coventry, omstreeks 1705 geskryf, lui deels: {{Blockquote|text=Here lyes an old toss'd Tennis Ball:<br />Was racketted, from spring to fall,<br />With so much heat and so much hast,<br />Time's arm for shame grew tyred at last.|sign=Grafskrif, St. Michaelskerk, Coventry<ref>Astley, John (1885). ''The Monumental Inscriptions in the Parish Church of S. Michael, Coventry''. bl. 21.</ref>}} Die vorm van tennis is binnenshuis gespeel totdat 'n rubberbal omstreeks die middel van die [[19de eeu]] vir die spel begin gebruik is. Hierdeur is die spelmoontlikhede uitgebrei en daar is toe ook begin om tennis as 'n buitemuurse sport te beoefen. Gedurende die 18de en vroeë 19de eeu, terwyl ''real tennis'' agteruitgegaan het, het nuwe raketsporte in Engeland ontstaan. Die uitvinding van die eerste grasperksnyer in Brittanje in 1830 word beskou as 'n katalisator vir die voorbereiding van grasbane in die moderne styl, sowel as sportvelde en speelblaaie. Dit het op sy beurt gelei tot die kodifisering van moderne reëls vir baie sportsoorte, waaronder ''lawn tennis''.<ref>J. Perris (2000). ''Grass Tennis Courts: How to Construct and Maintain Them''. The Sports Turf Research Institute.</ref> === Ontstaan van die moderne spel === [[Lêer:Tennis birthplace Edgbaston.jpg|duimnael|regs|Augurio Perera se huis in Edgbaston, [[Birmingham]], Engeland, waar hy en Harry Gem die moderne spel ''lawn tennis'' die eerste keer gespeel het]] Tussen 1859 en 1865 het Harry Gem, 'n prokureur, en sy vriend Augurio Perera 'n spel ontwikkel wat elemente van ''racquets'' en die Baskiese balspel ''pelota'' gekombineer het, wat hulle op Perera se kroukieblad in Birmingham, Engeland, gespeel het. In 1872 het hulle, saam met twee plaaslike dokters, die wêreld se eerste tennisklub in Avenue Road, Leamington Spa, gestig. Dit is waar "lawn tennis" die eerste keer as die naam van 'n bedrywigheid deur 'n klub gebruik is.<ref>Tyzack, Anna, "The True Home of Tennis", ''Country Life'', 22 Junie 2005. {{Cite web |url=http://www.countrylife.co.uk/news/culture/article/79487/The_True_Home_of_Tennis.html |title=argiefkopie |access-date=24 Augustus 2026 |archive-date=30 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030083434/http://www.countrylife.co.uk/news/culture/article/79487/The_True_Home_of_Tennis.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=The Harry Gem Project |url=http://www.theharrygemproject.co.uk/ |publisher=theharrygemproject.co.uk |access-date=2 Mei 2012 |archive-date=29 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029193109/http://www.theharrygemproject.co.uk/}}</ref> Tennis was tot na die [[Tweede Wêreldoorlog]] net rykmansvermaak, maar het daarna as 'n binnenshuise sowel as buitelugsport gewild geraak. Die grondlegger van moderne tennis ("lawn tennis" genoem omdat dit op grasbane gespeel is) was die Brit maj. Walter Wingfield, wat in [[1874]] die patent verkry het op die spel wat hy sphairistikè genoem het (Grieks ''sphaira'' = "bal"). Reeds in die vorige jaar het hy 'n boek met reëls vir die spel gepubliseer, maar aanvanklik het dit geen eenvormigheid in die beoefening van die spel meegebring nie. In ''Tennis: A Cultural History'' wys Heiner Gillmeister daarop dat die Britse leëroffisier Walter Clopton Wingfield op 8 Desember 1874 aan Harry Gem geskryf het dat hy (Wingfield) reeds "vir 'n jaar en 'n half" met sy weergawe van ''lawn tennis'' geëksperimenteer het. In Desember 1873 het Wingfield 'n spel ontwerp en gepatenteer wat hy ''sphairistikè'' genoem het (Grieks σφαιριστική, "balspel"), en wat gou eenvoudig as "sticky" bekend gestaan het, ter vermaak van gaste by 'n tuinparty op sy vriend se landgoed Nantclwyd Hall in [[Wallis]]. Volgens die grasagronoom R.D.C. Evans "stem alle sportgeskiedkundiges saam dat [Wingfield] veel van die krediet vir die ontwikkeling van moderne tennis verdien". Volgens Honor Godfrey, museumkurator by Wimbledon, het Wingfield "hierdie spel enorm gepopulariseer. Hy het 'n stel in 'n houer vervaardig wat 'n net, pale, rakette en balle ingesluit het – en die belangrikste van alles, jy het sy reëls gekry. Hy was heeltemal briljant met bemarking en hy het sy spel oor die hele wêreld gestuur. Hy het baie goeie verbindings met die geestelikes, die regsberoep en die aristokrasie gehad en het duisende stelle in die eerste jaar of wat uitgestuur, in 1874."<ref>"Major Walter Clopton Wingfield", International Tennis Hall of Fame. {{Cite web |url=http://www.tennisfame.com/hall-of-famers/walter-wingfield |title=argiefkopie |access-date=24 Augustus 2026 |archive-date= 6 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906053003/http://www.tennisfame.com/hall-of-famers/walter-wingfield |url-status=bot: unknown }}</ref><ref name="Wingfield125">"125 years of Wimbledon: From birth of lawn tennis to modern marvels", CNN, 2011. {{Cite web |url=http://edition.cnn.com/2011/SPORT/tennis/06/14/tennis.wimbledon.125th.anniversary.museum/index.html |title=argiefkopie |access-date=24 Augustus 2026 |archive-date=18 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218114004/http://edition.cnn.com/2011/SPORT/tennis/06/14/tennis.wimbledon.125th.anniversary.museum/index.html |url-status=dead }}</ref> Die wêreld se oudste jaarlikse tennistoernooi het in 1874 by die Leamington Lawn Tennis Club in Birmingham plaasgevind – drie jaar voordat die All England Lawn Tennis and Croquet Club sy eerste kampioenskappe in 1877 by Wimbledon sou hou. Die eerste Kampioenskappe het op 'n belangrike debat oor die standaardisering van die reëls uitgeloop.<ref name="Wingfield125" /> [[Lêer:Lawn-tennis-Prang-1887.jpeg|links|duimnael|''Lawn tennis'' in die VSA, 1887]] Vaste reëls is eers in [[1880]] deur die Marylebone Cricket Club en die All-England Croquet Club (in [[1869]] gestig) opgestel. Laasgenoemde het in [[1875]] een van sy [[kroukie]]<nowiki/>bane (houtballe word in die spel met 'n hamer deur hoepels geslaan) vir tennis laat inrig en 2 jaar later die eerste tenniskampioenskap in die Londense voorstad Wimbledon georganiseer. In die stadium het die klub die woorde ''and Lawn Tennis'' by sy naam gevoeg. Die jaarlikse All-England Championships by [[Wimbledon-kampioenskap|Wimbledon]] is in [[1884]] ook vir vroue oopgestel en het sedertdien sinoniem met tennis geword. In die [[Verenigde State van Amerika|VSA]] het Mary Ewing Outerbridge, 'n jong sosialiteit, in 1874 met 'n ''sphairistikè''-stel uit [[Bermuda]] teruggekeer. Sy het deur die spel gefassineer geraak nadat sy Britse leëroffisiers sien speel het, en het 'n tennisbaan by die Staten Island Cricket Club op [[Staten Island]], [[New York]], uitgelê. Die eerste Amerikaanse nasionale kampioenskap is daar in September 1880 gespeel. 'n Engelsman met die naam O.E. Woodhouse het die enkelstitel en 'n silwerbeker ter waarde van $100 gewen deur die Kanadees I.F. Hellmuth te verslaan. Daar was ook 'n dubbelswedstryd wat deur 'n plaaslike paar gewen is. Elke klub het verskillende reëls gehad; die bal in Boston was groter as dié wat gewoonlik in New York gebruik is.<ref>{{Cite book |last=Grimsley |first=Will |title=Tennis: Its History, People and Events |url=https://archive.org/details/tennisitshistory00grim |year=1971 |publisher=Prentice-Hall |location=Englewood Cliffs, New Jersey |isbn=0-13-903377-7 |page=[https://archive.org/details/tennisitshistory00grim/page/14 14]}}</ref><ref>{{Cite news |title=Lawn-Tennis on Staten Island |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1880/09/04/98626184.pdf |work=[[The New York Times]] |date=4 September 1880 |access-date=2 Mei 2012}}</ref> Op 21 Mei 1881 is die oudste landwye tennisorganisasie in die wêreld gestig, die United States National Lawn Tennis Association (nou die United States Tennis Association), om die reëls te standaardiseer en kompetisies te organiseer. Die Amerikaanse nasionale manse-enkelskampioenskap, nou die [[VSA-Ope (tennis)|VSA Ope]], is die eerste keer in 1881 by die Newport Casino in Newport, [[Rhode Island]], gehou. Die Amerikaanse nasionale vroue-enkelskampioenskappe is die eerste keer in 1887 in [[Philadelphia]] gehou.<ref>{{Cite web |url=http://www.usta.com/communitytennis/fullstory.sps?iNewsid=95424&icategoryid=437 |title=History of United States Tennis Association |access-date=29 Mei 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071030214640/http://www.usta.com/communitytennis/fullstory.sps?iNewsid=95424&icategoryid=437 |archive-date=30 Oktober 2007}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://2011.usopen.org/en_US/about/history/history.html |title=History of the U.S. National Championships/US Open |publisher=USOpen.org |access-date=2 Mei 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603131646/http://2011.usopen.org/en_US/about/history/history.html |archive-date=3 Junie 2013}}</ref> Tennis het ook in Frankryk gewild geraak, waar die Franse kampioenskappe tot 1891 terugdateer, hoewel hulle tot 1925 net vir tennisspelers oop was wat lede van Franse klubs was. So het Wimbledon, die VSA Ope, die [[Franse Ope]] en die Australiese Ope (wat tot 1905 terugdateer) die aansienlikste geleenthede in tennis geword en gebly. Saam word dié vier geleenthede die ''Majors'' of ''Slams'' genoem, 'n term wat uit die kaartspel brug geleen is.<ref>{{Cite web |url=http://www.tennistours.com/event_pages/french/history.asp |title=History of the French Open |access-date=29 Mei 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070526061334/http://www.tennistours.com/event_pages/french/history.asp |archive-date=26 Mei 2007}}</ref><ref name="ITFhist">{{Cite web |url=http://www.itftennis.com/abouttheitf/worldwide/history.asp |title=History of Tennis |publisher=Internasionale Tennisfederasie |access-date=28 Julie 2008 |archive-date=22 Maart 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100322195507/http://www.itftennis.com/abouttheitf/worldwide/history.asp}}</ref> Die spel het gou ook buite [[Groot-Brittanje]] gewild geraak, eers in die [[Verenigde State van Amerika|VSA]] en [[Australië]] en later op die Wes-Europese vasteland. In 1913 is die International Lawn Tennis Federation (ILTF), nou die Internasionale Tennisfederasie (ITF), gestig en het dit drie amptelike toernooie as die belangrikste kampioenskappe van die dag ingestel. Die Wêreldgrasbaankampioenskappe is aan Groot-Brittanje toegeken en die Wêreldhardebaankampioenskappe aan Frankryk – die term "hardebaan" is destyds vir kleibane gebruik. Party toernooie is in [[België]] gehou. Die Wêreldkampioenskappe vir Toegeboude Bane is jaarliks toegeken, met [[Swede]], Frankryk, Groot-Brittanje, [[Denemarke]], [[Switserland]] en [[Spanje]] wat elk die toernooi aangebied het. By 'n vergadering op 16 Maart 1923 in Parys is die titel "Wêreldkampioenskap" laat vaar en 'n nuwe kategorie "Amptelike Kampioenskap" geskep vir geleenthede in Groot-Brittanje, Frankryk, die VSA en Australië – vandag se Grand Slam-geleenthede. Elk van die vier ontvangerlande het 'n hoofland van die federasie met versterkte stemreg geword en het nou elk 'n groot geleentheid bedryf.<ref name="Bensen">{{Cite web |last=Bensen |first=Clark |title=The World Championships of 1913 to 1923: the Forgotten Majors |url=http://www.tenniscollectors.org/journal/number30/tca30_text_p467.pdf |work=Journal of The Tennis Collectors of America |date=2013–2014 |page=470 |access-date=5 September 2018 |archive-date=20 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620074140/http://www.tenniscollectors.org/journal/number30/tca30_text_p467.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>"Tennis Federation Bans World Titles", ''The New York Times'', 17 Maart 1923, bl. 10.</ref> Die omvattende reëls wat die ILTF in 1924 uitgevaardig het, het in die daaropvolgende 80 jaar grootliks stabiel gebly; die een groot verandering was die byvoeging van die ''valbylpot''-stelsel wat deur Jimmy Van Alen ontwerp is. Dieselfde jaar het tennis ná die Olimpiese Spele van 1924 uit die Olimpiese Spele onttrek, maar 60 jaar later as 'n demonstrasiegeleentheid vir spelers onder 21 in 1984 teruggekeer. Dié herinstelling word toegeskryf aan die pogings van die destydse ITF-president Philippe Chatrier, ITF-sekretaris-generaal David Gray en ITF-visepresident Pablo Llorens, met steun van die president van die Internasionale Olimpiese Komitee, Juan Antonio Samaranch. Die geleentheid was oorweldigend suksesvol, en die IOK het besluit om tennis in 1988 in [[Seoel]] weer as 'n volwaardige medaljesport in te stel.<ref>{{Cite web |url=http://www.tennisfame.com/famer.aspx?pgID=867&hof_id=126 |title=James Henry Van Alen in the Tennis Hall of Fame |access-date=29 Mei 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929075325/http://www.tennisfame.com/famer.aspx?pgID=867&hof_id=126 |archive-date=29 September 2007}}</ref><ref>{{Cite web |title=Olympic Tennis Event |url=http://www.itftennis.com/olympics/history/history/overview.aspx |publisher=ITF |access-date=2 Mei 2012 |archive-date=1 Mei 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120501083413/http://www.itftennis.com/olympics/history/history/overview.aspx}}</ref> [[Lêer:BASA-3K-7-422-11-1896 Summer Olympics.jpg|links|duimnael|Die tennisdubbelsfinaal by die Olimpiese Spele van 1896]] Die Davisbeker, 'n jaarlikse kompetisie tussen manse nasionale spanne, dateer tot 1900 terug. Die soortgelyke kompetisie vir vroue se nasionale spanne, die Billie Jean King-beker (oorspronklik as die Federasiebeker gestig en later as die Fed Cup bekend), is in 1963 gestig om die 50ste bestaansjaar van die ITF te vier.<ref>{{Cite web |title=Davis Cup History |url=http://www.daviscup.com/en/history/davis-cup-history.aspx |publisher=ITF |access-date=2 Mei 2012 |archive-date=22 Desember 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101222185347/http://www.daviscup.com/en/history/davis-cup-history.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Fed Cup History |url=http://www.fedcup.com/en/history/fed-cup-history.aspx |publisher=ITF |access-date=2 Mei 2012 |archive-date=2 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151102132247/http://www.fedcup.com/en/history/fed-cup-history.aspx}}</ref> In 1926 het die promotor C.C. Pyle die eerste professionele tennistoer op die been gebring, met 'n groep Amerikaanse en Franse tennisspelers wat uitstalwedstryde vir betalende gehore gespeel het. Die vernaamste van dié vroeë beroepspelers was die Amerikaner Vinnie Richards en die Franse vrou Suzanne Lenglen. Spelers wat ''beroepspelers geword het'', is nie meer toegelaat om in die groot (amateur-) toernooie mee te ding nie.<ref>{{Cite web |url=http://www.tennisserver.com/lines/lines_01_03_01.html |title=History of the Pro Tennis Wars, Chapter 2, part 1, 1927–1928 |access-date=2 Mei 2012 |archive-date=7 Mei 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507124418/http://www.tennisserver.com/lines/lines_01_03_01.html}}</ref> Hoewel daar vroeër 'n duidelike onderskeid tussen amateurs en beroepspelers gemaak is, speel almal teenswoordig in dieselfde toernooie. In 1968 het kommersiële druk en gerugte dat sommige amateurs geld onder die tafel ontvang, gelei tot die opgee van dié onderskeid en die inluiding van die Oop Era, waarin alle spelers in alle toernooie kon meeding en topspelers 'n bestaan uit tennis kon maak. Met die begin van die Oop Era, die vestiging van 'n internasionale professionele tenniskring en die inkomste uit die verkoop van televisieregte, het tennis se gewildheid wêreldwyd versprei en het die sport sy Engelssprekende middelklasbeeld afgeskud, hoewel erken word dat dié stereotipe steeds bestaan.<ref>{{Cite web |date=8 Mei 2020 |title=1968, Open era: The moment tennis opted to become a modern sport |url=https://www.tennismajors.com/atp/1968-open-era-the-moment-tennis-opted-to-become-a-modern-sport-102384.html |work=Tennis Majors |access-date=25 November 2021}}</ref><ref name="class">{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2006/dec/10/tennis.news |title=Middle-class heroes can lift our game |work=[[The Guardian]] |date=10 Desember 2006}}</ref> In 1954 het Van Alen die International Tennis Hall of Fame gestig, 'n museum sonder winsbejag in Newport, Rhode Island. Die gebou bevat 'n groot versameling tennisgedenkstukke sowel as 'n eregalery wat vooraanstaande lede en tennisspelers van oor die hele wêreld vereer.<ref>{{Cite web |title=International Tennis Hall of Fame |url=https://www.tennisfame.com/about/our-mission |access-date=25 November 2021 |work=tennisfame.com}}</ref> Daar is geen amptelike wêreldkampioenskap nie, maar die jaarlikse Wimbledon-toernooi (vir individue) en die Davisbeker-wedstryde (vir spanne) word as die vernaamste tennisbyeenkomste beskou. Tennis is teenswoordig saam met atletiek en sokker die gewildste sportsoort ter wêreld. == Toerusting == Deel van tennis se aantreklikheid lê in die eenvoud van die toerusting wat vir die spel nodig is: beginners het net 'n raket en balle nodig.<ref name="RulesOfSport">{{Cite web |title=Tennis Rules: How To Play Tennis |url=https://www.rulesofsport.com/sports/tennis.html |access-date=25 November 2021 |work=rulesofsport.com}}</ref> === Rakette === [[Lêer:Teniszütő.JPG|duimnael|'n Houtraket, omstreeks die 1920's]] Die onderdele van 'n tennisraket bestaan uit 'n handvatsel, bekend as die greep, wat aan 'n nek gekoppel is wat op sy beurt aan 'n min of meer elliptiese raam vasgemaak is waarin 'n matriks van stywgetrekte snare gespan is. Vir die eerste 100 jaar van die moderne spel is rakette van hout en van standaardgrootte gemaak, met snare van dierederm. Gelamineerde houtkonstruksie het sterker rakette gelewer wat deur die grootste deel van die 20ste eeu gebruik is, totdat eers metaal en daarna saamgestelde materiale van koolstof[[grafiet]], [[keramiek]] en ligter metale soos [[titaan]] ingevoer is. Dié sterker materiale het die vervaardiging van oorgroot rakette moontlik gemaak wat nog meer krag gelewer het. Terselfdertyd het die tegnologie gelei tot die gebruik van sintetiese snare wat die gevoel van derm ewenaar, maar met bykomende duursaamheid.<ref name="ITFracket">{{Cite web |title=ITF Tennis – Technical – The Racket |url=http://www.itftennis.com/technical/rules/history/racket.asp |publisher=ITF |access-date=4 Mei 2012 |archive-date=26 Junie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626213840/http://www.itftennis.com/technical/rules/history/racket.asp}}</ref> Kragtens die moderne reëls van tennis moet rakette aan die volgende riglyne voldoen: * Die slaanoppervlak, wat uit die snare bestaan, moet plat en oor die algemeen eenvormig wees. * Die raam van die slaanoppervlak mag nie langer as 73,7&nbsp;cm (29 duim) en nie breër as 31,8&nbsp;cm (12,5 duim) wees nie. * Die hele raket moet 'n vaste vorm, grootte, gewig en gewigsverdeling hê. Daar mag geen energiebron in die raket ingebou wees nie. * Die rakette mag geen soort kommunikasie, instruksie of raad aan die speler tydens die wedstryd verskaf nie. Die reëls oor rakette het met verloop van tyd verander soos die vordering in materiaal en ingenieurswese gevorder het. Die maksimum lengte van die raam was byvoorbeeld 81,3&nbsp;cm (32 duim) tot 1997, toe dit tot 73,7&nbsp;cm (29 duim) verkort is.<ref name="ITFracket" /> Baie maatskappye vervaardig en versprei tennisrakette. Wilson, Head en Babolat is drie van die algemeenste gebruikte handelsname, hoewel talle ander maatskappye ook toereikende tennistoerusting vervaardig. Dieselfde maatskappye borg spelers om hierdie rakette te gebruik in die hoop dat die maatskappy se naam beter aan die publiek bekend sal word.<ref>{{Cite web |url=https://www.tennisdepartment.com/tennis-racquet-brands/ |title=What are the most popular tennis racket brands |access-date=17 Januarie 2021 |archive-date=22 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122064612/https://www.tennisdepartment.com/tennis-racquet-brands/}}</ref> === Snare === [[Lêer:Tennis strings 12 & 200 m.JPG|duimnael|links|Twee verskillende tennissnare van 12&nbsp;m (links) en 200&nbsp;m (regs) lank]] Daar is verskeie soorte tennissnare, waaronder natuurlike derm en sintetiese snare wat van materiale soos [[nylon]], kevlar of poliëster gemaak word.<ref name="Snaartipes">{{Cite web |title=Types of Tennis Strings: A Comprehensive Guide |url=https://tenniscompanion.org/types-of-tennis-string/ |access-date=23 November 2021 |work=tenniscompanion.org |date=15 Januarie 2020}}</ref> Die eerste soort tennissnare wat beskikbaar was, was natuurlike dermsnare, wat deur Babolat ingevoer is. Dit was die enigste soort wat gebruik is totdat sintetiese snare in die 1950's ingevoer is. Natuurlike dermsnare word steeds gereeld deur spelers soos [[Roger Federer]] gebruik. Hulle word van beesderms gemaak, gee groter krag en is sagter op die arm as die meeste ander snare.<ref>{{Cite web |title=Natural Gut Strings – The Best Tennis Strings Available? |url=https://www.perfect-tennis.com/natural-gut-strings/ |access-date=23 November 2021 |work=Perfect Tennis |date=6 Augustus 2019}}</ref> Die meeste sintetiese snare word van monofilament- of multifilament-nylonsnare gemaak. Monofilamentsnare is goedkoop om te koop en word wyd deur baie ontspanningspelers gebruik weens hul veelsydige werkverrigting, terwyl multifilamentsnare geskep is om natuurlike derm nader te ewenaar deur vesels saam te weef, maar hulle is oor die algemeen duurder as hul monofilament-eweknieë. Poliëstersnare laat meer draai op die bal toe as enige ander snaar, danksy hul stewige snare, terwyl hulle beheer oor die bal behou; daarom gebruik baie spelers, veral die beter spelers, dit.<ref name="Snaartipes" /><ref>{{Cite web |title=Pros and cons of polyester tennis strings |url=https://www.tennis-warehouse.com/Learning_Center/Gear_Guides/Tennis_String/ |work=Tennis Warehouse |access-date=23 November 2021}}</ref> Kevlar-tennissnare is hoogs duursaam en word meestal deur spelers gebruik wat gereeld snare breek, omdat hulle spanning goed behou, maar dié snare kan styf op die arm wees.<ref>{{Cite web |title=Ultimate Guide to Kevlar Strings |url=https://thetennisbros.com/tennis-tips/equipment-advice/ultimate-guide-to-kevlar-strings/ |access-date=23 November 2021 |work=The Tennis Bros |archive-date=10 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250410093047/https://thetennisbros.com/tennis-tips/equipment-advice/ultimate-guide-to-kevlar-strings/}}</ref> By hibriedbesnaring word 'n tennisraket met twee verskillende snare gespan vir die hoofsnare (die vertikale snare) en die kruissnare (die horisontale snare). Dit word gewoonlik met twee verskillende snare van verskillende materiale gedoen, maar kan ook met twee verskillende tipes van dieselfde snaar gedoen word. 'n Bekende voorbeeld van 'n speler wat hibriedsnare gebruik, is Roger Federer, wat natuurlike dermsnare in sy hoofsnare en poliëstersnare in sy kruissnare gebruik.<ref>{{Cite web |title=Hybrid Stringing – Roger Federer's Stringing Method of Choice |url=https://www.perfect-tennis.com/hybrid-stringing/ |work=Perfect Tennis |date=17 Augustus 2019}}</ref> === Balle === [[Lêer:Tennis Racket and Balls.jpg|duimnael|'n Tennisraket en -balle]] Tennisballe is oorspronklik van lapstroke gemaak wat met gare aanmekaar gestik en met vere gevul is. Moderne tennisballe word van hol [[Vulkanisering|gevulkaniseerde]] [[rubber]] met 'n [[vilt]]bedekking gemaak. Hulle was tradisioneel wit, maar die oorheersende kleur is in die latere deel van die 20ste eeu geleidelik na optiese geel verander om beter sigbaarheid te gee. Tennisballe moet aan bepaalde vereistes vir grootte, gewig, vervorming en bons voldoen om vir wedstrydspel goedgekeur te word. Die Internasionale Tennisfederasie bepaal die amptelike deursnee as 65,41 tot 68,58&nbsp;mm, en balle moet tussen 56,0 en 59,4&nbsp;g weeg.<ref name="ITFbal">{{Cite web |title=History of Rule 3 – The Ball |url=http://www.itftennis.com/technical/rules/history/index.asp#2006 |publisher=ITF |access-date=1 Mei 2012 |archive-date=6 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106083446/http://www.itftennis.com/technical/rules/history/index.asp#2006}}</ref> Tennisballe is tradisioneel in die VSA en Europa vervaardig. Hoewel die proses om die balle te maak die afgelope 100 jaar feitlik onveranderd gebly het, vind die grootste deel van die vervaardiging deesdae in die Verre Ooste plaas weens goedkoper arbeidskoste en materiale in die streek. Toernooie wat volgens die ITF se reëls van tennis gespeel word, moet balle gebruik wat deur die Internasionale Tennisfederasie goedgekeur is en op die amptelike ITF-lys van goedgekeurde tennisballe verskyn.<ref>{{Cite web |title=Balls – Manufacture |url=http://www.itftennis.com/technical/balls/other/manufacture.aspx |publisher=ITF |access-date=19 Junie 2014 |archive-date=15 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015211603/https://www.itftennis.com/technical/balls/other/manufacture.aspx}}</ref> == Die baan == [[Lêer:Tennis court metric.svg|duimnael|Die afmetings van 'n tennisbaan]] Tennis word op 'n reghoekige plat oppervlak, gewoonlik gras, klei of [[beton]] en/of asfalt gespeel. Die baan is 23,77 m (78 voet) lank en 8,23 m (27 voet) breed vir enkels, en 10,97 m (36 voet) breed vir dubbels. Ekstra spasie word om die baan benodig vir spelers om balle in te hardloop. 'n Net strek oor die volle breedte van die baan, parallel met die agterlyn en verdeel die baan in twee gelyke dele. Die net is 1,07 m (3 voet 6 duim) hoog langs die kante en 914&nbsp;mm (3 voet) in die middel. Die net word deur óf 'n koord óf 'n metaalkabel met 'n deursnee van hoogstens 0,8&nbsp;cm ondersteun. Die netpale staan 0,91&nbsp;m (3 voet) buite die dubbelsbaan aan elke kant, of, in die geval van 'n enkelsnet, 0,91&nbsp;m buite die enkelsbaan aan elke kant.<ref name="TCS">{{Cite web |url=http://www.sportsknowhow.com/tennis/dimensions/tennis-court-dimensions.html |publisher=Sportsknowhow.com |title=Tennis court dimensions |access-date=29 Mei 2007 |archive-date=10 Junie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070610094728/http://www.sportsknowhow.com/tennis/dimensions/tennis-court-dimensions.html}}</ref> Die moderne tennisbaan het sy ontwerp aan majoor Walter Clopton Wingfield te danke. Wingfield het in 1873 'n baan gepatenteer wat feitlik dieselfde as die huidige een was vir sy ''stické''-tennis (''sphairistikè''). Dié patroon is in 1875 gewysig tot die baanontwerp wat vandag bestaan, met merke soortgelyk aan Wingfield se weergawe, maar met die uurglasvorm van sy baan wat na 'n reghoek verander is.<ref name="TCS" /> Tennis is ongewoon daarin dat dit op 'n verskeidenheid oppervlakke gespeel word. Gras, klei en hardebane van beton of asfalt met 'n akrieldeklaag is die algemeenste. Soms word tapyt vir binnemuurse spel gebruik, terwyl hardehoutvloere histories gebruik is. Kunsgrasbane kom ook voor. === Lyne === Die lyne wat oor die breedte van die baan loop word die agterlyne genoem (verste terug) terwyl die dienlyn oor die middel loop (tussen die net en agterlyn). Die kort merke op die agterlyne word die middelmerke genoem. Die buitenste lyne oor die lengte van die baan word die dubbelskantlyne genoem. Dié lyne dui die speeloppervlak vir dubbels aan. Die binnelyne oor die lengte van die baan word die enkelkantlyne genoem en dui die speeloppervlak vir enkels aan. Die lyn oor die middel aan spelerskant word die dienlyn genoem omdat die dien gelewer moet word in die area tussen die dienlyn en die net aan die ontvanger se kant. Die lyn wat die dienlyn in twee blokke deel word die middellyn genoem. Die blokke word die dienblokke genoem; afhangend van 'n speler se posisie sal hy poog om die bal in een van die blokke te slaan wanneer gedien word. 'n Bal is ''uit'' indien dit nie met die eerste bons binne die regte dienblok val nie. Al die lyne moet tussen 1 en 2 duim (25 en 51&nbsp;mm) breed wees, met die uitsondering van die agterlyn, wat tot 4 duim (100&nbsp;mm) breed kan wees, hoewel dit in die praktyk dikwels dieselfde breedte as die ander is. Indien die bal tydens spel op die wit lyn bons, is dit nog steeds ''in,'' anders as by [[rugby]]. Die kort merk in die middel van elke agterlyn word soms ook die kepmerk genoem. Die gebied tussen 'n dubbelskantlyn en die naaste enkelkantlyn word die dubbelsgang genoem, wat in dubbelspel speelbaar is. Ten spyte van sy naam is die dienlyn nie waar 'n speler wettig staan wanneer hy afslaan nie. == Die spel == === Verloop van 'n enkele punt === [[Lêer:Peer Vs Chakvetadze.JPG|duimnael|250px|Twee spelers voor 'n afslaan]] Die spelers of spanne begin aan weerskante van die net. Een speler word as die ''afslaner'' aangewys en die teenstander as die ''ontvanger''. Die keuse om in die eerste pot afslaner of ontvanger te wees, en die keuse van bane, word deur 'n muntstuk te gooi beslis voordat die opwarming begin. Die afslaan wisselaf van pot tot pot tussen die twee spelers of spanne. Vir elke punt begin die afslaner agter die agterlyn, tussen die middelmerk en die kantlyn. Die ontvanger mag enige plek aan sy kant van die net staan. Wanneer die ontvanger gereed is, sal die afslaner afslaan, hoewel die ontvanger by die afslaner se tempo moet inval.<ref name="ITFserve">{{Cite web |url=http://www.itftennis.com/media/107013/107013.pdf |title=ITF Rules of Tennis – Rule 17 (Serving) |publisher=ITF |access-date=3 Mei 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130418122225/http://www.itftennis.com/media/107013/107013.pdf |archive-date=18 April 2013}}</ref> Om 'n afslaan wettig te maak, moet die bal oor die net beweeg sonder om dit te raak, en in die diagonaal teenoorgestelde dienblok land. As die bal die net raak maar in die dienblok land, is dit 'n ''let'' of netafslaan, wat nietig is, en word die bal oorafgeslaan. 'n Speler kan enige aantal ''lets'' in 'n punt slaan en hulle word altyd as nietig en nie as foute hanteer. 'n Fout is 'n afslaan wat te lank of te wyd van die dienblok val, of nie oor die net kom nie. Daar is ook 'n "voetfout" wanneer 'n speler se voet die agterlyn of 'n verlengstuk van die middelmerk raak voordat die bal geslaan word.<ref name="Terminologie">{{Cite news |title=Tennis Terminology |publisher=cbs.com |access-date=31 Desember 2011 |url=http://www.cbssports.com/tennis/story/13698454}}</ref> 'n Wettige afslaan begin 'n ''sarsie'', waarin die spelers mekaar afwissel om die bal oor die net te slaan. 'n Wettige terugslag bestaan daarin dat 'n speler die bal so slaan dat dit in die afslaner se baan val voordat dit twee keer gebons het of enige vaste voorwerp behalwe die net geraak het. 'n Speler of span mag nie die bal twee keer agtereenvolgens slaan nie. Die bal moet oor of om die net in die ander spelers se baan beweeg. 'n Bal wat die net tydens 'n sarsie raak, word as 'n wettige terugslag beskou solank dit na die teenoorgestelde kant van die baan oorgaan. Die eerste speler of span wat versuim om 'n wettige terugslag te lewer, verloor die punt. Die afslaner beweeg dan aan die begin van 'n nuwe punt na die ander kant van die middelmerk.<ref name="Terminologie" /> In die sarsie houe wat na die afslaan volg, word 'n punt behaal as 'n teenstander die bal foutief terugslaan, dit wil sê buite die baan (op die lyn is nie foutief nie) of teen die net vas. === Telling === ==== Pot ==== [[Lêer:Final Score Andy Roddick vs Saulnier.jpg|duimnael|250px|Die telbord van 'n tenniswedstryd]] 'n Pot bestaan uit 'n reeks punte wat met dieselfde speler as afslaner gespeel word. 'n Pot word gewen deur die eerste speler wat altesaam minstens vier punte en minstens twee punte meer as die teenstander behaal het. Die lopende telling van elke pot word op 'n manier beskryf wat eie aan tennis is: tellings van nul tot drie punte word onderskeidelik as "nul" (in Engels ''love''), "15", "30" en "40" beskryf. Indien albei spelers minstens drie punte behaal het, sodat die spelers se tellings op 40 elk gelyk staan, word die telling nie as "40–40" uitgeroep nie, maar as "deuce". Indien albei kante minstens drie punte behaal het en een speler een punt meer as die teenstander het, is die telling "voordeel" vir die speler wat voor is.<ref name="RulesOfSport" /> Indien een van die spelers geen punte in 'n pot behaal nie, staan dit as 'n ''strooppot'' bekend; die uitroep "deuce" kom van die Franse ''deux a jouer''. Wanneer die speler met die voordeel (die afslaner of die ontvanger) die volgende punt verloor, staan die telling weer gelykop. Die telling van 'n tennispot word tydens die spel altyd met die afslaner se telling eerste gelees. In toernooispel roep die stoelskeidsregter die punttelling (byvoorbeeld "15–nul") ná elke punt uit. Aan die einde van 'n pot kondig die stoelskeidsregter ook die wenner van die pot en die algehele telling aan. ==== Stel ==== 'n Stel word gewen deur die speler (of paar) wat eerste 6 potte wen met 'n voorsprong van minstens 2 potte. 'n Stel bestaan uit 'n reeks potte wat gespeel word met die afslaan wat van pot tot pot wisselaf, en dit eindig wanneer die aantal potte wat gewen is aan bepaalde vereistes voldoen. Indien een speler ses potte gewen het en die teenstander vyf, word 'n bykomende pot gespeel. As die voorste speler daardie pot wen, wen hy die stel 7–5. As die agterste speler die pot wen (en die stel dus op 6–6 gelyk staan), word 'n ''valbylpot'' gespeel. 'n Valbylpot, wat volgens 'n afsonderlike stel reëls gespeel word, laat een speler toe om nog een pot en daarmee die stel te wen, wat 'n finale stelteling van 7–6 gee. Indien 'n valbylpot nie gespeel word nie, word die stel 'n ''voordeelstel'' genoem, waar die stel sonder perk voortduur totdat een speler met twee potte voorloop. 'n "Strooppot-stel" beteken dat die verloorder van die stel nul potte gewen het.<ref>{{Cite web |url=https://www.myactivesg.com/Sports/Tennis/How-To-Play/Tennis-Rules/Basic-rules-of-tennis |title=Basic rules of tennis |access-date=1 April 2021 |archive-date=3 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303090400/https://www.myactivesg.com/Sports/Tennis/How-To-Play/Tennis-Rules/Basic-rules-of-tennis}}</ref><ref>{{Cite web |title=ATP Most Jam Donuts Served |url=http://www.tennis.com/stats/men_6-0.aspx |publisher=Tennis.com |access-date=6 Mei 2012}}</ref> In toernooispel kondig die stoelskeidsregter die wenner van die stel en die algehele telling aan. Die finale telling in stelle word altyd met die wenner se telling eerste gelees, byvoorbeeld "6–2, 4–6, 6–0, 7–5". Aangesien die reël van 'n 2-pot-voorsprong tot eindelose lang wedstryde kan lei, is die uitkloppot of gelykbreker in [[1970]] ingestel. Met die pottelling op 6-elk slaan die speler wie se draai dit is om af te slaan, die eerste punt van die valbylpot af. Daarna slaan elke speler twee agtereenvolgende punte af – die sogenaamde ABBA-stelsel, wat bewys is om regverdig te wees.<ref>{{Cite news |title=Scientists say ABBA sequence would make for fairer penalty shootouts in soccer |url=https://www.upi.com/Science_News/2017/07/28/Scientists-say-ABBA-sequence-would-make-for-fairer-penalty-shootouts-in-soccer/9061501265649/ |work=UPI |date=28 Julie 2017 |access-date=26 September 2021}}</ref> Die speler wat die eerste 7 punte (in die geval numeries getel) behaal met 'n voorsprong van 2 punte, wen die uitkloppot. ==== Wedstryd ==== Tenniswedstryde bestaan uit die dubbelspel vir onderskeidelik mans en vroue, die gemengde dubbelspel en die enkelspel, waarin slegs spelers van dieselfde geslag teen mekaar te staan kom. 'n Wedstryd bestaan uit 'n reeks stelle. Op die professionele kring speel mans wedstryde oor die beste uit vyf stelle slegs by die vier Grand Slam-toernooie en oor die beste uit drie stelle by alle ander toernooie, terwyl vroue oor die beste uit drie stelle by alle toernooie speel. Die eerste speler wat twee stelle in 'n beste-uit-drie of drie stelle in 'n beste-uit-vyf wen, wen die wedstryd. Slegs in die finale stelle van wedstryde in die Billie Jean King-beker word valbylpotte nie gespeel nie; in dié gevalle word stelle onbepaald voortgespeel totdat een speler twee potte voorloop, wat soms tot merkwaardig lang wedstryde lei. In toernooispel kondig die stoelskeidsregter die einde van die wedstryd aan met die welbekende frase "''Game, set, match''", gevolg deur die naam van die wenner of wenspan. ==== Besondere puntterme ==== 'n ''Potpunt'' kom voor wanneer die speler wat in die pot voorloop, net een punt meer nodig het om die pot te wen. Die terminologie word na stelle (stelpunt), wedstryde (wedstrydpunt) en selfs kampioenskappe (kampioenskappunt) uitgebrei. As die speler wat afslaan byvoorbeeld 40–nul voor is, het die speler 'n drievoudige potpunt, want die speler het drie agtereenvolgende kanse om die pot te wen. Potpunte, stelpunte en wedstrydpunte is nie deel van die amptelike telling nie en word nie in toernooispel deur die stoelskeidsregter aangekondig nie. 'n ''Breekpunt'' kom voor indien die ontvanger, en nie die afslaner nie, 'n kans het om die pot met die volgende punt te wen. Breekpunte is van besondere belang omdat afslaan oor die algemeen as voordelig beskou word en van afslaners verwag word om die potte te wen waarin hulle afslaan. 'n Ontvanger wat een (telling 30–40 of voordeel), twee (telling 15–40) of drie (telling nul–40) agtereenvolgende kanse het om die pot te wen, het onderskeidelik 'n breekpunt, dubbele breekpunt of drievoudige breekpunt. Indien die ontvanger wel sy breekpunt wen, word die pot aan die ontvanger toegeken en word gesê dat hy sy breekpunt ''omgeskakel'' het. As die ontvanger nie sy breekpunt wen nie, word dit 'n ''versuim om om te skakel'' genoem. Om breekpunte en daarmee die pot te wen, staan ook bekend as ''die afslaan breek'', aangesien die ontvanger die afslaner se natuurlike voordeel ontwrig of ''gebreek'' het. Indien die vorige afslaner in die volgende pot self 'n breekpunt wen, word daarna verwys as ''terugbreek''. Behalwe waar valbylpotte geld, is minstens een breek van die afslaan nodig om 'n stel te wen, want 'n voorsprong van twee potte sou anders nooit voorkom nie. === Variasies op die reëls === * '''Geen voordeel''' – 'n Tellingmetode wat deur Jimmy Van Alen geskep is. Die eerste speler of dubbelspan wat vier punte wen, wen die pot, ongeag of die speler of span twee punte voor is. Wanneer die pottelling drie punte elk bereik, kies die ontvanger aan watter kant van die baan (voordeelkant of deuce-kant) die afslaan vir die sewende en beslissende punt gelewer moet word. * '''Beroepstel''' – In plaas daarvan om verskeie stelle te speel, kan spelers een ''beroepstel'' speel. 'n Beroepstel is die eerste tot 8 (of 10) potte met 'n voorsprong van twee potte, in plaas van die eerste tot 6 potte. 'n Valbylpot van 12 punte word gewoonlik gespeel wanneer die telling 8–8 (of 10–10) is. * '''Wedstrydvalbylpot''' – Dit word soms in plaas van 'n derde stel gespeel. 'n Wedstrydvalbylpot (ook 'n ''supervalbylpot'' genoem) word soos 'n gewone valbylpot gespeel, maar die wenner moet tien punte in plaas van sewe wen.<ref>{{Cite web |title=Alternative Procedures and Scoring Methods |url=http://www.itftennis.com/technical/rules/equipment/appendixiv.asp |publisher=ITF |access-date=3 Mei 2012 |archive-date=1 Mei 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120501083413/http://www.itftennis.com/technical/rules/equipment/appendixiv.asp}}</ref> * '''Fast4''' – 'n Verkorte formaat wat 'n "vinnige" alternatief bied, met vier punte, vier potte en vier reëls: daar is geen voordeeltellings nie, ''lets'' word deurgespeel, valbylpotte geld op drie potte elk (die eerste tot vyf punte met 'n "skielike dood"-punt op vier punte elk), en die eerste tot vier potte wen die stel. Wanneer spelers van kant verwissel, mag hulle nie sit nie en moet hulle binne sestig sekondes gereed wees om te speel.<ref>{{Cite web |date=11 Januarie 2016 |title=Fast4 Tennis: What is it, what are the rules and how is it played? |url=https://www.foxsports.com.au/tennis/fast4-tennis-what-is-it-what-are-the-rules-and-how-is-it-played/news-story |work=Fox Sports}}</ref> 'n Ander, hoewel informele, tennisformaat word ''Kanadese dubbels'' genoem. Dit behels drie spelers, met een persoon wat teen 'n dubbelspan speel. Die enkelspeler mag die gange gebruik wat normaalweg net vir 'n dubbelspan voorbehou is; die dubbelspan gebruik omgekeerd nie die gange wanneer hulle 'n hou uitvoer nie. Die telling is dieselfde as vir 'n gewone pot. Dié formaat word deur geen amptelike liggaam gesanksioneer nie. "Australiese dubbels", nog 'n informele en ongesanksioneerde vorm van tennis, word volgens soortgelyke reëls as Kanadese dubbels gespeel, behalwe dat spelers in dié weergawe ná elke pot van baanposisie roteer en elke speler op sy beurt alleen teen die ander twee speel. Elke speler speel dus dubbels sowel as enkels oor die loop van 'n wedstryd, met die enkelspeler wat altyd afslaan. Rolstoeltennis kan sowel deur mense met gesonde ledemate as deur mense wat 'n rolstoel vir mobiliteit nodig het, gespeel word. 'n Ekstra bons word toegelaat, en dié reël maak gemengde wedstryde tussen rolstoel- en ander spelers moontlik. 'n Dubbelspan kan uit 'n rolstoelspeler en 'n speler met gesonde ledemate bestaan, of 'n rolstoelspeler kan teen 'n speler met gesonde ledemate speel; in sulke gevalle word die ekstra bons net vir die rolstoelgebruikers toegelaat. == Wedstrydspel == [[Lêer:Tennis shake hands after match.jpg|links|duimnael|250px|Die gebruik verwag dat die twee spelers aan die einde van 'n wedstryd hande gee.]] === Kontinuïteit === 'n Tenniswedstryd is bedoel om aaneenlopend te wees. Omdat uithouvermoë 'n bepalende faktor is, word arbitrêre vertragings nie toegelaat nie. In die meeste gevalle moet die afslaan nie later as 20 sekondes ná die einde van die vorige punt plaasvind nie. Dit word tot 90 sekondes verleng wanneer die spelers van kant verwissel (ná elke onewe pot), en 'n pouse van 2 minute word tussen stelle toegelaat.<ref name="ITFreel29">{{Cite web |url=http://www.itftennis.com/shared/medialibrary/pdf/original/IO_30333_original.PDF |title=The ITF states this in Rule No. 29 |access-date=28 Januarie 2008 |archive-date=9 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080909185621/http://www.itftennis.com/shared/medialibrary/pdf/original/IO_30333_original.PDF}}</ref> Buiten dit word pouses net toegelaat wanneer dit deur gebeure buite die spelers se beheer afgedwing word, soos reën, beskadigde skoene, 'n beskadigde raket of die nodigheid om 'n verdwaalde bal te gaan haal. Indien 'n speler geag word om herhaaldelik te sloer, kan die stoelskeidsregter eers 'n waarskuwing gee, gevolg deur strawwe van "punt", "pot" en uiteindelik verlies van die wedstryd vir die speler wat gedurig langer as die toegelate tydsperk neem.<ref>{{Cite web |url=http://www.itftennis.com/media/109832/109832.pdf |publisher=ITF |title=Code of Conduct for 2012 ITF Pro Circuits Tournaments |access-date=3 Mei 2012}}</ref> Indien 'n reënvertraging, duisternis of ander uiterlike omstandighede die spel stop, word die wedstryd later hervat met dieselfde telling as ten tyde van die vertraging, en met elke speler aan dieselfde kant van die baan as toe die spel gestop is – of so na as moontlik aan dieselfde relatiewe windrigting indien die spel op 'n ander baan hervat word. === Balverwisseling === Balle verweer vinnig in ernstige spel, en daarom word hulle in toernooie van die Association of Tennis Professionals (ATP) en die Women's Tennis Association (WTA) ná elke nege potte verwissel, met die eerste verwisseling wat ná net sewe potte plaasvind, omdat die eerste stel balle ook vir die opwarming voor die wedstryd gebruik word. In ITF-toernooie soos die Billie Jean King-beker word die balle ná elke elf potte verwissel (eerder as nege), met die eerste verwisseling ná net nege potte (in plaas van sewe). 'n Uitsondering is dat 'n balverwisseling nie aan die begin van 'n valbylpot mag plaasvind nie; in daardie geval word die verwisseling tot die begin van die tweede pot van die volgende stel uitgestel. Uit hoflikheid teenoor die ontvanger sal die afslaner dikwels vóór die eerste afslaan van die pot waarin nuwe balle gebruik word, vir die ontvanger aandui dat nuwe balle in gebruik is. Die deurlopende toestand van die balle word as deel van die spel beskou, en indien 'n heropwarming ná 'n lang onderbreking (gewoonlik weens reën) nodig is, word 'n afsonderlike stel balle daarvoor gebruik.<ref name="ITFbal" /> === Afrigting op die baan === 'n Onlangse reëlverandering laat afrigting op die baan op 'n beperkte grondslag tydens 'n wedstryd toe. Dit is in 2009 in vrouetennis vir WTA-toergeleenthede ingevoer en laat die speler toe om haar afrigter een keer per stel te ontbied.<ref>{{Cite web |url=http://www.expert-tennis-tips.com/tennis-on-court-coaching.html |publisher=Expert-tennis-tips.com |title=Tennis On-Court Coaching |access-date=11 Junie 2009 |archive-date=3 Julie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090703185446/http://www.expert-tennis-tips.com/tennis-on-court-coaching.html}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.usta.com/USTA/Global/Improve_Your_Game/Archive/Tennis_Tips/Rules_and_Line_Calls/Coaching_during_a_match.aspx |publisher=USTA |title=Coaching during a match |access-date=7 Mei 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505073501/http://www.usta.com/USTA/Global/Improve_Your_Game/Archive/Tennis_Tips/Rules_and_Line_Calls/Coaching_during_a_match.aspx |archive-date=5 Mei 2010}}</ref> == Staanhouding == Staanhouding verwys na die manier waarop 'n speler hom voorberei om 'n hou so goed as moontlik te kan terugslaan. Dit stel hom in wese in staat om vinnig te beweeg om 'n bepaalde hou uit te voer. Daar is vier hoofstaanhoudings in moderne tennis: die oop, die halfoop, die geslote en die neutrale staanhouding. Al vier behels dat die speler op een of ander manier hurk: naas 'n doeltreffender slaanhouding stel dit hom in staat om sy spiere isometries voor te laai om die hou dinamieser uit te voer. Watter staanhouding gekies word, word sterk deur die keuse van hou beïnvloed. 'n Speler kan sy staanhouding vinnig verander na aanleiding van die omstandighede en die soort hou wat hy wil speel.<ref name="Staanhouding">{{Cite web |url=https://woooiii.com/tennis-footwork-different-hitting-stances-explained/ |title=Tennis Footwork: Different Hitting Stances Explained |date=27 Maart 2019 |access-date=15 Oktober 2019 |archive-date=15 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015184310/https://woooiii.com/tennis-footwork-different-hitting-stances-explained/}}</ref> Die '''oop staanhouding''' is die algemeenste in tennis. Die speler se voete word parallel met die net geplaas en kan sywaarts, reguit na die net of diagonaal daarheen wys. Dié staanhouding laat 'n hoë mate van rompdraaiing toe, wat aansienlike krag by die hou kan voeg – 'n proses wat soms met die oprol en afrol van 'n veer vergelyk word. 'n Nadeel is dat dit nie altyd behoorlike gewigsoordrag en die handhawing van balans toelaat wanneer kragtige houe geslaan word nie. Dit word algemeen vir voorhandhoue gebruik, en tweehandse rughandhoue kan ook doeltreffend daaruit geslaan word. Die '''halfoop staanhouding''' lê tussen oop en geslote en is baie veelsydig: die voete is diagonaal na die net gerig, wat baie skouerdraaiing toelaat. Dit word algemeen in moderne tennis gebruik, veral deur topberoepspelers op die voorhand. Die '''geslote staanhouding''' is die minste algemene van die drie hoofstaanhoudings: die een voet word verder na die net geplaas en die ander verder daarvan, met 'n diagonale belyning tussen die voete. Dit laat doeltreffende rompdraaiing toe en word gewoonlik vir rughandhoue gebruik; voorhandhoue word selde daaruit geslaan. Die '''neutrale staanhouding''', soms ook die vierkantige staanhouding genoem, plaas die een voet nader aan die net en voor die ander, wat agter en in lyn daarmee is, met albei voete op 'n hoek van 90 grade met die net. Dié staanhouding word dikwels vroeg geleer omdat dit beginners in staat stel om oor gewigsoordrag en die draaiing van die liggaam te leer. Sowel voorhand- as rughandhoue kan daaruit geslaan word.<ref name="Staanhouding" /> == Houe == Bekwame tennisspelers het agt basiese houe in hul register: die afslaan, die voorhand, die rughand, die vlughou, die halwe vlughou, die mokerhou, die valhou en die lughou. === Greep === 'n Greep is 'n manier om die raket vas te hou om houe tydens 'n wedstryd te slaan. Die greep beïnvloed die hoek van die raketvlak wanneer dit die bal tref, en het 'n invloed op die tempo, die draai en die plasing van die hou. Spelers gebruik verskillende grepe tydens die spel, waaronder die Kontinentale greep (die "handdrukgreep"), die Oosterse greep (halfoosters of vol oosters, gewoonlik vir rughandhoue) en die Westerse greep (halfwesters of vol westers, gewoonlik vir voorhandgrepe). Die meeste spelers verander grepe tydens 'n wedstryd na aanleiding van die hou wat hulle slaan; snyhoue en afslane vra byvoorbeeld 'n Kontinentale greep.<ref>{{Cite web |title=Grip Guide — A Grip on Your Game |url=http://www.tennis.com/articles/templates/instruction.aspx?articleid=1337 |publisher=Tennis.com |access-date=3 Mei 2012 |archive-date=18 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418054004/http://www.tennis.com/articles/templates/instruction.aspx?articleid=1337}}</ref> === Afslaan === Die speler staan agter die agterlyn, gooi die bal in die lug op en slaan dit dan na die afslaanhok skuins oorkant hom. Vir die eerste punt van 'n pot staan die afslaner tussen die middelmerk en die regterkantste sylyn, en vir die volgende punt tussen die middelmerk en die linkerkantste sylyn. Indien 'n speler tydens sy afslaan met die een voet die baan betree, is dit 'n voetfout en is die afslaan foutief. As die tweede afslaan ook misluk (dubbelfout), wen die teenoorgestelde kant die punt. 'n Kragtige, doeltreffende afslaan is die grondslag van goeie tennis, aangesien 'n speler sy teenstander daarmee onder druk kan plaas. [[Lêer:Roger Federer (26 June 2009, Wimbledon) 2 new.jpg|duimnael|links|[[Roger Federer]] in 'n afslaanbeweging]] 'n Afslaan in tennis is 'n hou om 'n punt te begin. Die afslaan word begin deur die bal in die lug op te gooi en dit (gewoonlik naby die top van sy baan) in die diagonaal teenoorgestelde dienblok in te slaan sonder om die net te raak. Die afslaan mag onder- of bo-hands geslaan word, hoewel onderhandse afslaan 'n rariteit bly. As die bal die net op die eerste afslaan raak en dan in die regte diagonale blok oorbons, word dit 'n ''let'' genoem en kry die afslaner twee bykomende afslane om dit in te kry. Daar kan ook 'n ''let'' wees indien die afslaner die bal slaan terwyl die ontvanger nie gereed is nie. As die afslaner sy eerste afslaan mis en 'n ''let'' op die tweede afslaan kry, kry hy nog een kans om die afslaan in die blok te kry.<ref>{{Cite web |title=Chang refused to lose 20 years ago |url=https://www.espn.com/sports/tennis/french09/columns/story?columnist=garber_greg&id=4173388 |publisher=[[ESPN]] |date=19 Mei 2009 |access-date=6 Mei 2012}}</ref> Ervare spelers streef daarna om die konvensionele bo-handse afslaan te bemeester om die krag en plasing daarvan te maksimeer. Die afslaner kan verskillende soorte afslaan gebruik, waaronder die plat afslaan, die bo-draai-afslaan, die snyafslaan en die skopafslaan (Amerikaanse draai). 'n Omgekeerde soort draai-afslaan word so geslaan dat die bal teenoor die afslaner se natuurlike draai draai, met die draairigting wat van links- of regshandigheid afhang. As die bal antikloksgewys draai, sal dit uit die slaner se oogpunt na regs kromtrek, en na links indien dit kloksgewys draai. Sommige afslaners is tevrede om die afslaan bloot te gebruik om die punt te begin, maar gevorderde spelers probeer dikwels om 'n wenhou met hul afslaan te slaan. 'n Wenafslaan wat nie deur die teenstander geraak word nie, word 'n "aas" genoem.<ref>{{Cite news |title=Serves |url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/skills/4229090.stm |publisher=[[BBC]] |access-date=6 Mei 2012}}</ref> === Voorhand === [[Lêer:Juan Martín del Potro at the 2009 French Open 6.jpg|duimnael|190px|Juan Martín del Potro in 'n voorhandbeweging]] 'n Verskeidenheid van houe kan met die voorhand (aan die kant van die arm waarmee die bal geslaan word) of met die rughand (aan die teenoorgestelde kant) uitgevoer word, maar daar is ook spelers wat met albei hande slaan of die raket in sowel die linker- as die regterhand kan vashou. Vir 'n regshandige speler is die voorhand 'n hou wat aan die regterkant van die liggaam begin, oor die liggaam voortgaan soos die bal getref word, en aan die linkerkant van die liggaam eindig. Daar is verskillende grepe om die voorhand uit te voer, en hul gewildheid het oor die jare gewissel; die belangrikstes is die ''kontinentale'', die ''oosterse'', die ''halfwesterse'' en die ''westerse'' greep. Vir 'n aantal jare is die klein, tingerige 1920's-speler Bill Johnston deur baie beskou as die speler met die beste voorhand van alle tye, 'n hou wat hy skouerhoog met 'n ''westerse'' greep geslaan het. Min topspelers het die ''westerse'' greep ná die 1920's gebruik, maar in die latere deel van die 20ste eeu, toe slaantegnieke en toerusting radikaal verander het, het die ''westerse'' voorhand 'n sterk terugkeer gemaak en dit word nou deur baie moderne spelers gebruik. Ongeag watter greep gebruik word, word die meeste voorhande met een hand aan die raket uitgevoer, maar daar was ook goeie spelers met tweehandse voorhande. In die 1940's en 1950's het die Ecuadoriaans-Amerikaanse speler Pancho Segura 'n tweehandse voorhand met verwoestende uitwerking teen groter, kragtiger spelers gebruik. Spelers soos [[Monica Seles]] en die Franse Fabrice Santoro en Marion Bartoli is ook bekend vir hul tweehandse voorhande.<ref>{{Cite web |title=The Two-handed Forehand Revisited |url=http://www.tennisone.com/magazine/iwells/07/smith/2-fh/2fh.php |publisher=TennisONE |access-date=6 Mei 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120511130748/http://www.tennisone.com/magazine/iwells/07/smith/2-fh/2fh.php |archive-date=11 Mei 2012}}</ref> === Rughand === [[Lêer:Novak Djokovic - 2009 US Open.jpg|duimnael|links|200px|[[Novak Djokovic]] in 'n tweehandse rughandbeweging]] Vir regshandige spelers is die rughand 'n hou wat aan die linkerkant van die liggaam begin, oor die liggaam voortgaan soos die bal getref word, en aan die regterkant van die liggaam eindig. Dit kan met een of met albei hande uitgevoer word en word oor die algemeen as moeiliker om te bemeester as die voorhand beskou. Vir die grootste deel van die 20ste eeu is die rughand met een hand uitgevoer, met óf 'n ''oosterse'' óf 'n ''kontinentale'' greep. Die eerste noemenswaardige spelers wat twee hande gebruik het, was die Australiërs Vivian McGrath en John Bromwich in die 1930's, maar hulle was enkele uitsonderings. Die tweehandse greep het in die 1970's gewild geraak toe [[Björn Borg]], [[Chris Evert]], [[Jimmy Connors]] en later Mats Wilander en [[Marat Safin]] dit met groot uitwerking gebruik het, en dit word nou deur 'n groot aantal van die wêreld se beste spelers gebruik, waaronder Novak Djokovic, [[Rafael Nadal]] en [[Serena Williams]]. Twee hande gee die speler meer beheer, terwyl een hand 'n snyhou kan lewer wat terugdraai op die bal plaas om 'n lae bons te veroorsaak. Die bereik is ook met die tweehandse hou beperk. Die speler wat lank as die beste rughand van alle tye beskou is, Don Budge, het in die 1930's en 1940's 'n kragtige eenhandse hou gehad wat bo-draai op die bal geplaas het. Ken Rosewall, nog 'n speler wat vir sy eenhandse rughand bekend was, het deur die 1950's en 1960's 'n baie akkurate snyrughand gebruik. 'n Klein aantal spelers, veral Monica Seles, gebruik twee hande op sowel die rughand- as die voorhandkant.<ref>{{Cite web |title=Two-Handed is Superior to One-Handed Backhand |url=http://www.itftennis.com/shared/medialibrary/pdf/original/IO_27759_original.PDF |publisher=ITF |author=Damir Popadic |access-date=6 Mei 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515200339/http://www.itftennis.com/shared/medialibrary/pdf/original/IO_27759_original.PDF |archive-date=15 Mei 2011}}</ref> === Ander houe === By 'n dryfhou word die bal laag oor die net en dikwels diep in die agterbaan gespeel, en by die vlughou word die bal teruggeslaan voordat dit grond geraak het. Indien die bal, nadat dit grond geraak het, direk teruggespeel word met die raket wat byna aan die grond raak, word van 'n halwe vlughou gepraat. Wanneer 'n speler na die net beweeg om 'n vlughou te speel, kan die bal met 'n lughou bo-oor sy kop in die agterbaan geplaas word. Indien so 'n bal egter te kort gespeel word, kan die teenstander dit vanuit die lug hard en meestal buite die bereik van sy teenstander terugslaan (mokerhou). Wanneer 'n teenstander op die agterbaan is, kan 'n valhou na hom gespeel word - 'n kort gespeelde bal wat net anderkant die net grondvat. Die ''swaaivlughou'' word uit die lug geslaan terwyl die speler die net nader. Dit is 'n aanvallende hou wat gebruik word om voorbereidingstyd van die teenstander weg te neem, aangesien dit die bal veel vinniger as 'n gewone vlughou in die teenstander se baan terugstuur. 'n Moeilike hou in tennis is die terugslag van 'n poging tot 'n lughou oor die rughandkant van 'n speler. Wanneer die kontakpunt hoër is as die bereik van 'n tweehandse rughand, sal die meeste spelers 'n hoë snyhou probeer uitvoer (onder die bal of sywaarts). Minder spelers probeer die rughandse lughaak of mokerhou. Selde sal 'n speler 'n hoë bo-draai-rughand aandurf terwyl hy self in die lug is. Die geslaagde uitvoering van enige van dié alternatiewe verg balans en tydsberekening, met minder ruimte vir foute as by die laer kontakpunt-rughande, aangesien dié hou 'n breuk in die gewone spelpatroon is. Gevorderde spelers plaas dikwels terugdraai op 'n valhou, wat veroorsaak dat die bal met die landing "gly" en sywaarts bons met minder vorentoe momentum na hul teenstander, of selfs agteruit na die net toe, wat dit nog moeiliker maak om terug te slaan.<ref>{{Cite book |last=Grasso |first=John |title=Historical Dictionary of Tennis |year=2011 |publisher=Scarecrow Press |location=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-7237-0}}</ref> == Toernooie == Toernooie word dikwels volgens geslag en aantal spelers georganiseer. Algemene toernooisamestellings sluit manse-enkels, vroue-enkels en dubbels in, waar twee spelers aan elke kant van die net speel. Toernooie kan vir bepaalde ouderdomsgroepe georganiseer word, met boonste ouderdomsgrense vir die jeug en onderste ouderdomsgrense vir senior spelers. Daar is ook toernooie vir spelers met gestremdhede, soos rolstoeltennis en tennis vir dowes.<ref>{{Cite web |url=http://www.lta.org.uk/PlayAndCompete/DisabilityTennis/DisabilityTennisHearing.htm |title=Lawn Tennis Association Deaf Tennis |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205021146/http://www.lta.org.uk/PlayAndCompete/DisabilityTennis/DisabilityTennisHearing.htm |archive-date=5 Februarie 2008}}</ref> In die vier Grand Slam-toernooie is die enkelstrekkings tot 128 spelers per geslag beperk. Die meeste groot toernooie ken rangnommers aan spelers toe, maar spelers kan ook volgens hul vaardigheidsvlak teen mekaar opgestel word. Na aanleiding van hoe goed 'n persoon in gesanksioneerde spel vaar, kry hy 'n gradering wat van tyd tot tyd aangepas word om mededingende wedstryde te handhaaf. Die United States Tennis Association bedryf byvoorbeeld die National Tennis Rating Program, wat spelers tussen 1,0 en 7,0 in stappe van 'n halwe punt gradeer. Gemiddelde klubspelers onder dié stelsel sou tussen 3,0 en 4,5 gradeer, terwyl spelers van wêreldgehalte 7,0 op dié skaal sou wees. === Grand Slam-toernooie === [[Lêer:Centre Court.jpg|duimnael|250px|'n Tenniswedstryd op die Sentrumbaan van [[Wimbledon-kampioenskap|Wimbledon]] in 2007]] Die vier Grand Slam-toernooie word as die aansienlikste tennisgeleenthede in die wêreld beskou. Hulle word jaarliks gehou en bestaan, in kronologiese orde, uit die Australiese Ope, die Franse Ope, Wimbledon en die VSA Ope. Buiten die Olimpiese Spele, die Davisbeker, die Billie Jean King-beker en die Hopmanbeker is hulle die enigste toernooie wat deur die Internasionale Tennisfederasie gereguleer word. Die ITF se nasionale verenigings – Tennis Australia (Australiese Ope), die Fédération Française de Tennis (Franse Ope), die Lawn Tennis Association (Wimbledon) en die United States Tennis Association (VSA Ope) – kry die verantwoordelikheid om dié geleenthede te organiseer.<ref name="Slams">{{Cite web |url=http://www.itftennis.com/about/grand-slams/overview.aspx |publisher=ITF |title=Grand Slams Overview |access-date=2 Mei 2012 |archive-date=9 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709132953/http://www.itftennis.com/about/grand-slams/overview.aspx}}</ref> Naas die historiese belang van dié geleenthede dra hulle ook groter prysgeld as enige ander toergeleentheid, en is hulle vir die kampioen dubbel soveel ranglyspunte werd as die volgende vlak van toernooie, naamlik die ATP Masters 1000 (mans) en die WTA se hoogste reeks (vroue). Nog 'n kenmerk wat hulle onderskei, is die aantal spelers in die enkelstrekking: daar is 128, meer as in enige ander professionele tennistoernooi. Dié trekking bestaan uit 32 spelers met rangnommers, ander spelers wat onder die wêreld se top 100 geplaas is, kwalifiseerders en spelers wat uitnodigings deur middel van vrykaartjies ontvang. Grand Slam-toernooie vir mans het wedstryde oor die beste uit vyf stelle, terwyl die vroue oor die beste uit drie speel. Grand Slam-toernooie is van die klein aantal geleenthede wat twee weke duur; die ander is die Indian Wells- en die [[Miami]]-meesterstoernooi.<ref name="ATPranglys">{{Cite web |title=ATP Rankings FAQ |url=http://www.atpworldtour.com/Rankings/Rankings-FAQ.aspx |publisher=ATP |access-date=2 Mei 2012 |archive-date=1 Mei 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120501083413/http://www.atpworldtour.com/Rankings/Rankings-FAQ.aspx}}</ref> Die Grand Slam-toernooie is tans die enigste toergeleenthede met gemengde dubbelswedstryde. Grand Slam-toernooie word saam met rolstoeltennistoernooie en juniorkompetisies gehou. Dié toernooie het ook hul eie eienaardighede: spelers by Wimbledon moet byvoorbeeld oorwegend wit dra. Andre Agassi het van 1988 tot 1990 verkies om Wimbledon oor te slaan met verwysing na die geleentheid se tradisionalisme, veral sy "oorwegend wit" kleredragkode. Wimbledon het ook sy eie besondere metodes om kaartjies te versprei, wat tennisaanhangers dikwels ingewikkelde prosedures laat volg om kaartjies te bekom.<ref>{{Cite news |url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/4088298.stm |title=What not to wear at Wimbledon |work=[[BBC]] Sport |author=Sarah Holt |date=15 Junie 2005 |access-date=16 Maart 2008}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Oorsig van die Grand Slam-toernooie ! Grand Slam !! Eerste gehou !! Kere gehou !! Plek !! Oppervlak !! Datum !! Prysgeld |- | style="background:#ffc;" | [[Australiese Ope (tennis)|Australiese Ope]] | 1905 || 111 || [[Melbourne]] || Hard || Januarie–Februarie || A$76 500 000 (2023) |- | style="background:#ebc2af;" | [[Franse Ope|Franse Ope]] | 1891 || 93 || [[Parys]] || [[Klei]] || Mei–Junie || €49 600 000 (2023) |- | style="background:#cfc;" | [[Wimbledon-kampioenskap|Wimbledon]] | 1877 || 136 || Londen || [[Gras]] || Junie–Julie || £44 700 000 (2023) |- | style="background:#ccf;" | [[VSA-Ope (tennis)|VSA Ope]] | 1881 || 143 || [[New York]] || Hard || Augustus–September || US$65 000 000 (2023) |} === Toernooistruktuur vir mans === Die ATP Masters 1000 is 'n groep van nege toernooie wat die tweede hoogste vlak in manstennis vorm. Elke geleentheid word jaarliks gehou en 'n oorwinning by een daarvan is 1&nbsp;000 ranglyspunte werd. Toe die Association of Tennis Professionals, onder leiding van Hamilton Jordan, die manstoer in 1990 begin bestuur het, het die direkteure die nege beste toernooie buiten die Grand Slam-geleenthede as "Super 9"-geleenthede aangewys. In 2000 het dit die Tennis Masters Series geword en in 2004 die ATP Masters Series. In November aan die einde van die tennisjaar ding die wêreld se top agt spelers in die ATP-eindronde mee, 'n toernooi met 'n wisselende gasheerstad wat tans in [[Turyn]] gehou word.<ref name="ITFhist" /> In Augustus 2007 het die ATP groot veranderinge aan die toer aangekondig wat in 2009 ingevoer is. Die Masters Series is na die "ATP Masters 1000" herbenoem, met die getal 1000 wat na die aantal ranglyspunte verwys wat die wenner van elke toernooi verdien. Teenstrydig met vroeëre planne is die aantal toernooie nie van nege na agt verminder nie, en die [[Monte Carlo]]-meesterstoernooi bly deel van die reeks, hoewel dit, anders as die ander geleenthede, geen verpligte spelerverbintenis het nie. Die [[Hamburg]]-meesterstoernooi is tot 'n 500-punt-geleentheid afgegradeer, die [[Madrid]]-meesterstoernooi het na Mei en na kleibane verskuif, en 'n nuwe toernooi in [[Shanghai]] het Madrid se vorige binnemuurse Oktober-plek oorgeneem.<ref>{{Cite web |url=http://www.coretennis.net/majic/pageServer/0p0100006b/en/ATP-Tour-2009.html |title=ATP Tour 2009 |publisher=Coretennis.net |access-date=3 Mei 2012}}</ref> Die derde en vierde vlak van manstennistoernooie word deur die ATP 500-reeks, wat uit 11 toernooie bestaan, en die ATP 250-reeks met 40 toernooie gevorm. Soos by die ATP Masters 1000 bied dié geleenthede verskillende bedrae prysgeld, en die getalle verwys na die aantal ranglyspunte wat die wenner van 'n toernooi verdien. Dié reekse het trekkings van 28, 32, 48 en 56 vir enkels en 16 en 24 vir dubbels. Dit is verpligtend vir vooraanstaande spelers om aan minstens vier 500-geleenthede deel te neem, waaronder minstens een ná die VSA Ope.<ref name="ATPranglys" /> Die Challenger-toer vir mans is die laagste vlak van toernooi wat deur die ATP bestuur word. Dit bestaan uit sowat 150 geleenthede en bied gevolglik 'n meer uiteenlopende reeks gasheerlande. Die meeste spelers gebruik die Challenger-reeks aan die begin van hul loopbaan om hulle op die ranglys op te werk. Andre Agassi het, tussen die wen van Grand Slam-toernooie, tot nommer 141 in die wêreld geval en Challenger-geleenthede gebruik om wedstrydervaring op te doen en weer op die ranglys te vorder. Onder die Challenger-toer is die Futures-toernooie, geleenthede op die ITF se manskring, wat ook tot 'n speler se ATP-ranglyspunte bydra. Sowat 530 Futures-toernooie word jaarliks gespeel.<ref>{{Cite news |url=http://www.atpworldtour.com/Tournaments/Challenger/ABOUT.aspx |title=About the Challenger Circuit |publisher=ATP |access-date=3 Mei 2012}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.itftennis.com/mens/circuitinfo/index.asp |title=About the ITF Men's Circuit |publisher=Internasionale Tennisfederasie |access-date=3 Mei 2012}}</ref> === Toernooistruktuur vir vroue === Die WTA het sy handelsmerk in 2021 hernu sodat dit die manstoernooireekse naboots en meer eenvoud vir aanhangers en verbruikers bied. Die getalle dui nie ranglyspunte of prysgeld aan nie, maar is 'n stelsel om verskillende vlakke van vrouetennis te help omskryf. Die WTA 1000-toernooie (voorheen die Premier Mandatory- en Premier 5-toernooie) is 'n reeks van sewe toernooie wat deel is van die tweede hoogste vlak in vrouetennis. Die derde en vierde vlak word gevorm deur die WTA 500-reeks (voorheen Premier 700) met vyftien toernooie en die WTA 250-reeks (voorheen International) met dertig toernooie, terwyl die WTA 125-reeks (voorheen die 125K-reeks) met veertien toernooie die laagste vlak van vrouetennis is.<ref>{{Cite web |title=WTA unveils comprehensive rebrand |url=https://www.wtatennis.com/news/1922290/wta-unveils-comprehensive-rebrand |access-date=24 November 2021 |work=Women's Tennis Association}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tournaments – WTA Official |url=https://www.wtatennis.com/tournaments |access-date=24 November 2021 |work=Women's Tennis Association}}</ref> == Spelers == === Beroepspelers === [[Lêer:Fleming & McEnroe Wimbledon 1980s.jpg|duimnael|180px|John McEnroe en Peter Fleming as 'n dubbelspan by Wimbledon in die 1980's]] Professionele tennisspelers geniet dieselfde relatiewe voorregte as die meeste topsportpersoonlikhede: klere, toerusting en promosiekontrakte. Soos spelers van ander individuele sportsoorte, soos [[gholf]], ontvang hulle geen salaris nie, maar moet hulle speel en hoog in toernooie eindig om prysgeld te verdien. In die afgelope jare is professionele tennisspelers deur poniekoerante en aanhangers bespot oor die onwillekeurige of doelbewuste geraas van spelers se gekreun. Dié omstredenheid het die Grand Slam-komitee, die Internasionale Tennisvereniging en die Women's Tennis Association aangespoor om spelers tegnieke te leer om gekreun te vermy.<ref>"Women's tennis plans to eliminate excessive grunting", [[ESPN]]. [https://www.espn.com/espn/otl/story/_/id/8103913/women-tennis-plans-eliminate-excessive-grunting-next-generation-players espn.com]</ref> Terwyl spelers geleidelik minder mededingend in enkels teen hul laat twintigs en vroeë dertigs word, kan hulle steeds mededingend in dubbels voortgaan, soos [[Martina Navratilova]] en John McEnroe getoon het, wat dubbelstitels in hul veertigs gewen het. In die Oop Era was verskeie vroulike spelers soos Martina Navratilova, Margaret Court, Martina Hingis, [[Serena Williams]] en [[Venus Williams]] (die laaste twee susters wat saam gespeel het) produktief in sowel enkels- as dubbelsgeleenthede deur hul loopbane heen. John McEnroe is een van die baie min professionele manlike spelers wat op dieselfde tyd in sowel enkels as dubbels boaan die ranglys was, en Yevgeny Kafelnikov is die jongste manlike speler wat verskeie Grand Slams in sowel enkels as dubbels tydens dieselfde tydperk van sy loopbaan gewen het.<ref>{{Cite magazine |url=http://www.julianrubinstein.com/john.html |first=Julian |last=Rubinstein |title=Being John McEnroe |magazine=New York Magazine |date=30 Januarie 2000 |access-date=24 Augustus 2026 |archive-date= 6 Julie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100706053125/http://www.julianrubinstein.com/john.html |url-status=dead }}</ref> Wat openbare aandag en verdienste betref, het enkelskampioene hul dubbelseweknieë ver oortref. Die Oop Era, veral aan die manskant, het baie topgeplaaste enkelspelers gesien wat net spaarsaam in dubbels meeding, terwyl daar "dubbelsspesialiste" is wat gewoonlik vroeg in die enkelstrekking uitgeskakel word maar goed in die dubbelsgedeelte van 'n toernooi vaar. Bekende dubbelspare sluit The Woodies (Todd Woodbridge en Mark Woodforde) en die Bryan-broers (die identiese tweeling Bob en Mike Bryan) in. Woodbridge het nie van die term dubbels"spesialiste" gehou nie en gesê dat hy en Woodforde "'n enkelsprogram opgestel het en dubbels daarby ingepas het", hoewel hy later in sy loopbaan uitsluitlik op dubbels gekonsentreer het toe sy enkelsranglysplek te laag geval het om op daardie ouderdom finansieel herwinbaar te wees. Woodbridge het opgemerk dat, hoewel topenkelspelers genoeg verdien om nie dubbels te hoef of te wil speel nie, laer geplaaste enkelspelers buite die top tien dubbels behoort te speel om meer speeltyd en geld te verdien.<ref name="dubbels">{{Cite news |url=https://www.tennis.com/pro-game/2016/04/doubles-specialists-face-unusual-pressure-atmosphere-in-olympic-tennis/58269/ |title=Doubles specialists face unusual pressure, atmosphere in Olympic tennis |work=Tennis.com |date=April 2016}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://tennismash.com/2017/03/14/woodbridge-doubles-specialists-tennis-players/ |title=Woodbridge: Doubles 'specialists' are tennis players too |work=Tennis Mash |date=14 Maart 2017 |access-date=24 Augustus 2026 |archive-date= 1 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190901235544/https://tennismash.com/2017/03/14/woodbridge-doubles-specialists-tennis-players/ |url-status=dead }}</ref> Die Olimpiese dubbelstoernooi vereis dat albei lede van 'n dubbelspaar uit dieselfde land moet kom, en gevolglik kan verskeie top professionele pare nie aan die Olimpiese Spele deelneem nie. Topgeplaaste enkelspelers wat gewoonlik mededingers op die professionele kring is, soos [[Boris Becker]] en Michael Stich, en [[Roger Federer]] en [[Stanislas Wawrinka]], het skaars dubbelsvennootskappe vir die Olimpiese Spele gevorm. Anders as by professionele tennistoernooie, waar enkelspelers veel meer prysgeld as dubbelspelers ontvang, het 'n Olimpiese medalje vir sowel enkels as dubbels soortgelyke aansien. Die Olimpiese Spele is meer van 'n prioriteit vir dubbelskampioene, terwyl enkelskampioene die toernooi dikwels oorslaan. Hoewel die ATP daarvoor gestem het dat Olimpiese uitslae tot spelers se ranglyspunte tel, het die WTA se spelers daarteen gestem.<ref name="dubbels" /> By professionele tennistoernooie soos Wimbledon ontvang die enkelskompetisie die meeste prysgeld en dekking, gevolg deur dubbels, terwyl gemengde dubbels gewoonlik die laagste geldelike toekennings kry. By die VSA Ope van 2018 het die manse- en vroue-enkels se prysgeld (US$40 912 000) byvoorbeeld 80,9 persent van die totale vergoeding aan spelers uitgemaak, terwyl manse- en vrouedubbels (US$6 140 840), manse- en vroue-enkelskwalifisering (US$3 008 000) en gemengde dubbels (US$505 000) onderskeidelik 12,1, 5,9 en 1,0 persent verteenwoordig het. Die enkelswenner het US$3 800 000 ontvang, die wendubbelspaar $700 000 en die gemengde dubbels-wenpaar US$155 000.<ref>{{Cite news |title=Wimbledon Prize Money |work=Associated Press |url=https://sports.yahoo.com/tennis/news?slug=ap-wimbledonprizemoneylist |access-date=6 Mei 2012}}</ref> === Grootste manlike spelers === 'n Gereelde onderwerp van bespreking onder tennisaanhangers en kommentators is wie die grootste manlike enkelspeler van alle tye was. 'n Meningsopname van Associated Press het Bill Tilden in 1950 met 'n groot marge as die grootste speler van die eerste helfte van die 20ste eeu aangewys. Van 1920 tot 1930 het Tilden drie keer enkelstitels by Wimbledon en sewe keer by die Amerikaanse kampioenskappe gewen. In 1938 het Donald Budge egter die eerste persoon geword wat al vier groot enkelstitels in dieselfde kalenderjaar gewen het – die Grand Slam – en hy het ses agtereenvolgende groot titels in 1937 en 1938 gewen. Tilden het Budge "die beste speler 365 dae van die jaar wat ooit gelewe het" genoem. Jack Kramer het in sy outobiografie van 1979 gesê dat Budge, op grond van bestendige spel, die grootste speler ooit was. Party waarnemers het egter gevoel dat Kramer self oorweging vir die titel verdien. Kramer was onder die min spelers wat gedurende die laat 1940's en vroeë 1950's sowel amateur- as professionele tennis oorheers het. Tony Trabert het gesê dat Kramer, van die spelers wat hy voor die begin van die Oop Era gesien het, die beste manlike kampioen was.<ref>{{Cite web |url=https://www.espn.com/sportscentury/features/00016509.html |title=Tilden brought theatrics to tennis |work=ESPN.com}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Game, My 40 Years in Tennis |url=https://archive.org/details/gamemy40yearsint0000kram |year=1979 |last1=Kramer |first1=Jack |last2=Deford |first2=Frank |publisher=Putnam}}</ref> Teen die 1960's het Budge en ander Pancho Gonzales en Lew Hoad by die lys mededingers gevoeg. Budge het na bewering geglo dat Gonzales die grootste speler ooit was. Gonzales het van Hoad gesê: "Toe Lew se spel op sy hoogtepunt was, kon niemand aan hom raak nie ... Ek dink sy spel was die beste spel ooit. Beter as myne. Hy was in staat om meer houe te slaan as enigiemand."<ref>Will Grimsley, ''Tennis: Its History, People, and Events'' (1971).</ref> Voor en gedurende die Oop Era bly Rod Laver die enigste manlike speler in die geskiedenis wat die kalenderjaar-Grand Slam twee keer gewen het, in 1962 en 1969, en ook die kalenderjaar se professionele Grand Slam in 1967.<ref>{{Cite book |last=Bercow |first=John |title=Tennis Maestros: The Twenty Greatest Male Tennis Players of All Time |date=2014 |publisher=Biteback Publishing |location=Londen |isbn=978-1-84954-765-9 |chapter=Chapter 9: Rod Laver}}</ref> Jimmy Connors, Björn Borg en John McEnroe het in die laat 1970's en vroeë 1980's 'n hewige mededinging gehad wat "die manspel na nuwe hoogtes van gewildheid gestoot het". Connors het 'n lang en produktiewe loopbaan gehad en hou die Oop Era se manse-enkelsrekords van 109 titels (waaronder agt Grand Slams), 1&nbsp;557 wedstryde gespeel en 1&nbsp;274 wedstrydoorwinnings. Borg is deur sy tydgenote as van die grootstes ooit beskou, met 'n kalm houding op die baan en ongeëwenaarde fisieke fiksheid; hy het ses Franse Opes en vyf agtereenvolgende Wimbledon-titels gewen en op 26-jarige ouderdom uitgetree terwyl hy nog in sy fleur was. McEnroe het die nommer 1-plek in sowel enkels as dubbels bereik en sy loopbaan met 77 enkels- en 78 dubbelstitels afgesluit, wat steeds die hoogste gekombineerde manstotaal van die Oop Era is.<ref>{{Cite web |url=https://www.tennis.com/pro-game/2017/09/wimbledon-summer-1977-bjorn-borg-john-mcenroe-jimmy-connors/67816/ |title=How Borg, Connors, Gerulaitis & McEnroe stirred masses and moved poets |work=Tennis.com |access-date=10 Januarie 2021 |archive-date=11 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211221431/https://www.tennis.com/pro-game/2017/09/wimbledon-summer-1977-bjorn-borg-john-mcenroe-jimmy-connors/67816/}}</ref> Die mededinging tussen [[Andre Agassi]] en [[Pete Sampras]] het die twee beste spelers van die 1990's ten toon gestel. Sampras het 'n presiese en kragtige afslaan gehad, terwyl Agassi as een van die beste terugslaners van die afslaan in die geskiedenis van die spel beskou is. Teen die vroeë 2000's het Sampras 'n destydse rekord van 14 Grand Slam-titels gewen, by verre die meeste onder sy tydgenote. Sampras het ook die rekord vir die meeste weke op nommer 1 gehou, met 286, totdat dit 'n dekade later deur Federer en daarna Djokovic verbeter is. Agassi was die eerste speler wat die loopbaan-Grand Slam op al drie moderne oppervlakke (hard, gras en klei) voltooi het, aangesien vroeëre wenners van Grand Slam-toernooie in 'n era van net gras en klei gespeel het. Agassi is ook die enigste speler wat al vier Grand Slam-titels sowel as die eindejaarskampioenskappe en die Olimpiese Spele gewen het.<ref>{{Cite news |last=Dwyre |first=Bill |date=14 Maart 1995 |title=Sampras, Agassi Have Just Begun to Fight |newspaper=The Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-03-14-sp-42741-story.html |access-date=15 Mei 2010}}</ref><ref>{{Cite news |last=Molinaro |first=John |title=Tennis's love affair with Agassi comes to an end |publisher=CBC Sports |url=http://www.cbc.ca/sports/columns/newsmakers/andre-agassi.html |access-date=15 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130308123815/http://www.cbc.ca/sports/columns/newsmakers/andre-agassi.html |archive-date=8 Maart 2013}}</ref> Teen die vroeë 21ste eeu het die "Groot Drie" – Roger Federer, [[Rafael Nadal]] en [[Novak Djokovic]] – manse-enkelstennis vir twee dekades oorheers en gesamentlik 66 groot enkelstoernooie gewen: Djokovic met 'n rekord van 24 titels, Nadal met 22 en Federer met 20. Hulle was altesaam 947 weke lank (die ekwivalent van 18 jaar) as wêreldnommer 1 in enkels gelys – Djokovic vir 'n rekord van 428 weke, Federer vir 310 en Nadal vir 209.<ref>{{Cite news |last=Eccleshare |first=Charlie |date=27 Augustus 2018 |title=Roger Federer, Rafael Nadal and Novak Djokovic head to US Open with 'Big Three' more dominant than ever |work=The Daily Telegraph |location=Londen |url=https://www.telegraph.co.uk/tennis/2018/08/27/roger-federer-rafael-nadal-novak-djokovic-head-us-open-big-three/}}</ref> === Grootste vroulike spelers === Soos by die mans is daar gereelde besprekings oor wie die grootste vroulike enkelspeler van alle tye is, met [[Steffi Graf]], Martina Navratilova en Serena Williams as die drie spelers wat die meeste genomineer word. In Maart 2012 het die Tennis Channel 'n gesamentlike lys van die 100 grootste manlike en vroulike tennisspelers van alle tye gepubliseer. Dit het Steffi Graf as die grootste vroulike speler (3de algeheel) gelys, gevolg deur Martina Navratilova (4de) en Margaret Court (8ste). Die ranglys is deur 'n internasionale paneel bepaal.<ref>{{Cite web |title=100 Greatest of All Time |url=http://www.tennischannel.com/goat/71.aspx |publisher=The Tennis Channel |access-date=3 Mei 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605022801/http://www.tennischannel.com/goat/71.aspx |archive-date=5 Junie 2012}}</ref> Die sportskrywer John Wertheim van ''Sports Illustrated'' het in Julie 2010 in 'n artikel gesê dat Serena Williams die grootste vroulike tennisspeler ooit is, met die argument dat "kop teen kop, op 'n neutrale oppervlak (dit wil sê hardebane), met almal op hul beste, ek nie kan help om te voel dat sy die ander legendes verpletter nie". In reaksie op dié artikel het die Yahoo-sportblog Busted Racket 'n lys van die top tien vroulike tennisspelers van alle tye gepubliseer wat Martina Navratilova eerste geplaas het. Dié lys was soortgelyk aan een wat die Bleacher Report in Junie 2008 gepubliseer het, wat Navratilova ook as die beste vroulike speler ooit gelys het.<ref>{{Cite news |last=Wertheim |first=John |title=I said it: Serena Williams is game's greatest ever |url=http://sportsillustrated.cnn.com/2010/writers/jon_wertheim/07/07/serena.mailbag/index.html |publisher=SI.com |date=7 Julie 2010 |access-date=3 Mei 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120824035739/http://sportsillustrated.cnn.com/2010/writers/jon_wertheim/07/07/serena.mailbag/index.html |archive-date=24 Augustus 2012}}</ref><ref>{{Cite news |title=Ranking the top-10 women's tennis players of all time |newspaper=Yahoo Sports |url=https://sports.yahoo.com/tennis/blog/busted_racquet/post/Ranking-the-top-10-women-s-tennis-players-of-all |access-date=3 Mei 2012 |archive-date=9 Julie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709154155/http://sports.yahoo.com/tennis/blog/busted_racquet/post/Ranking-the-top-10-women-s-tennis-players-of-all}}</ref> Steffi Graf word deur sommige as die grootste vroulike speler beskou. [[Billie Jean King]] het in 1999 gesê: "Steffi is definitief die grootste vrouetennisspeler van alle tye." Martina Navratilova het Graf op haar lys van groot spelers ingesluit. In Desember 1999 is Graf deur 'n paneel kundiges wat deur Associated Press saamgestel is, as die grootste vroulike tennisspeler van die 20ste eeu aangewys. Die tennisskrywer Steve Flink het haar in sy boek ''The Greatest Tennis Matches of the Twentieth Century'' as die beste vroulike speler van die 20ste eeu aangewys, direk gevolg deur Martina Navratilova.<ref>{{Cite news |title=Tennis: players of the century |url=https://www.independent.co.uk/sport/tennis/tennis-players-of-the-century-741940.html |work=The Independent |date=Desember 1999}}</ref> Die tydskrif ''Tennis'' het Martina Navratilova as die grootste vroulike tennisspeler vir die jare 1965 tot 2005 gekies. Die tennisgeskiedkundige en joernalis Bud Collins het Navratilova "waarskynlik die grootste speler van alle tye" genoem. Billie Jean King het in 2006 van Navratilova gesê: "Sy is die grootste enkels-, dubbels- en gemengde dubbelsspeler wat ooit gelewe het."<ref>{{Cite web |url=http://www.tennis.com/features/40greatest/index.aspx |work=Tennis |title=40 Greatest Players of the Tennis Era |access-date=4 Mei 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226164217/http://www.tennis.com/features/40greatest/index.aspx |archive-date=26 Februarie 2009}}</ref><ref>{{Cite book |author=Collins, Bud |title=The Bud Collins History of Tennis: An Authoritative Encyclopedia and Record Book |url=https://archive.org/details/budcollinshistor0000unse |publisher=New Chapter Press |location=New York |year=2008 |page=[https://archive.org/details/budcollinshistor0000unse/page/600 600] |isbn=978-0-942257-41-0}}</ref> In 2018 het 'n paneel van Tennis.com Serena Williams as die grootste vroulike tennisspeler in die Oop Era gekies, en in Mei 2020 het die Tennis Channel haar as die grootste vroulike tennisspeler van alle tye gelys. In November 2018 het Tennis.com sy lesers gevra om die grootste vrouetennisspeler van alle tye te kies, en Graf het eerste gekom. In Julie 2020 het ''[[The Guardian]]'' sy lesers gevra om die grootste vroulike tennisspeler van die afgelope 50 jaar te bepaal, en Graf was die duidelike gunsteling wat byna twee keer soveel stemme as enige ander speler gekry het.<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=2 Maart 2018 |title=The 50 Greatest Players of the Open Era (W): No. 1, Serena Williams |url=https://www.tennis.com/news/articles/the-50-greatest-players-of-the-open-era-w-no-1-serena-williams |work=Tennis.com |access-date=17 Junie 2021}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2020/jul/04/greatest-female-tennis-player-graf-evert-williams-seles-navratilova |title=The greatest female tennis player of the last 50 years: The fans' verdict |work=[[The Guardian]] |date=4 Julie 2020}}</ref> == Beamptes == [[Lêer:Tennis umpire.jpg|duimnael|250px|'n Skeidsregter wat twee spelers oor die reëls inlig]] Wedstryde word deur 'n skeidsregter beheer, wat by beroepstoernooie bygestaan word deur lynregters wat beslis of die bal binne of buite die speelgebied grondgevat het. In die meeste professionele spel en sommige amateurkompetisies is daar 'n hoofbeampte of stoelskeidsregter (gewoonlik bloot die skeidsregter genoem), wat in 'n verhoogde stoel aan die een kant van die baan sit. Die skeidsregter het absolute gesag om feitelike beslissings te maak. Hy kan deur lynregters bygestaan word, wat bepaal of die bal binne die vereiste deel van die baan geland het en wat ook voetfoute aankondig. Daar kan ook 'n netregter wees wat bepaal of die bal die net tydens die afslaan geraak het. Die skeidsregter het die reg om 'n lynregter of 'n netregter te oorheers indien hy seker is dat 'n duidelike fout gemaak is.<ref name="ITFbeamptes">{{Cite web |url=http://www.itftennis.com/media/107013/107013.pdf |title=ITF Rules of Tennis – Appendix V (Role of Court Officials) |publisher=ITF |access-date=3 Mei 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130418122225/http://www.itftennis.com/media/107013/107013.pdf |archive-date=18 April 2013}}</ref> In vroeëre toernooie is lynregters wat die afslaan moes beoordeel, soms deur elektroniese sensors bygestaan wat gepiep het om 'n afslaan buite die perke aan te dui; een sulke stelsel was "Cyclops". Cyclops is sedertdien grootliks deur die Hawk-Eye-stelsel vervang. In professionele toernooie wat dié stelsel gebruik, word spelers drie onsuksesvolle appèlle per stel toegelaat, plus een bykomende appèl in die valbylpot, om nabye lynbeslissings deur middel van 'n elektroniese hersiening te betwis. Die VSA Ope, die Miami-meesterstoernooi, die US Open Series en World Team Tennis het dié uitdaagstelsel in 2006 begin gebruik, en die Australiese Ope en Wimbledon het die stelsel in 2007 ingevoer. In wedstryde op kleibane, soos by die Franse Ope, kan 'n beslissing bevraagteken word met verwysing na die merk wat die bal se inslag op die baanoppervlak gelaat het.<ref>{{Cite news |title=Cyclops knocked off centre as Wimbledon adopts Hawkeye |url=https://www.theguardian.com/sport/2007/apr/24/tennis |work=[[The Guardian]] |location=Londen |date=24 April 2007 |access-date=6 Mei 2012}}</ref> Die referent, wat gewoonlik buite die baan is, is die finale gesag oor die reëls van tennis. Wanneer hy deur 'n speler of spankaptein na die baan ontbied word, kan die referent die skeidsregter se beslissing omkeer indien die reëls van tennis oortree is ('n regsvraag), maar hy mag nie die skeidsregter se beslissing oor 'n feitevraag verander nie. Indien die referent egter tydens die spel op die baan is, mag hy die skeidsregter se beslissing omkeer.<ref name="ITFbeamptes" /> == Juniortennis == In tennis is 'n junior 'n speler onder 18 wat steeds regtens deur 'n ouer of voog beskerm word. Spelers op die hoofvolwassenetoer wat onder 18 is, moet dokumente hê wat deur 'n ouer of voog onderteken is; dié spelers is egter steeds geskik om aan juniortoernooie deel te neem. Die Internasionale Tennisfederasie bedryf 'n juniortoer wat juniors in staat stel om 'n wêreldranglysplek sowel as 'n ATP- of WTA-ranglysplek te vestig. Die meeste juniors wat die internasionale kring betree, doen dit deur deur ITF-, Satellite-, Future- en Challenger-toernooie te vorder voordat hulle die hoofkring betree; die laaste drie kringe het ook volwassenes wat daarin meeding. Sommige juniors, soos die Australiër Lleyton Hewitt en die Fransman [[Gaël Monfils]], het egter direk van die juniortoer na die ATP-toer gekatapulteer deur die juniortoneel te oorheers of deur gebruik te maak van geleenthede wat aan hulle gegee is om aan professionele toernooie deel te neem. In 2004 het die ITF 'n nuwe ranglysskema ingevoer om groter deelname aan dubbels aan te moedig deur twee ranglyste (enkels en dubbels) in een gekombineerde telling saam te voeg. Juniortoernooie bied geen prysgeld nie, behalwe die Grand Slam-toernooie, wat die aansienlikste juniorgeleenthede is. Juniors kan inkomste uit tennis verdien deur aan die Future-, Satellite- of Challenger-toere deel te neem. Toernooie word in verskillende vlakke verdeel wat verskillende hoeveelhede ranglyspunte bied, met graad A as die hoogste.<ref>{{Cite web |title=ITF Announce Combined Junior Rankings |url=http://www.itftennis.com/shared/medialibrary/pdf/original/IO_1693_original.pdf |publisher=ITF |access-date=3 Mei 2012}}</ref> Vooraanstaande juniors word toegelaat om vir hul land aan die Junior Davisbeker- en Junior Fed Cup-kompetisies deel te neem. Om in tennis te slaag, beteken dikwels dat 'n mens op 'n jong ouderdom moet begin speel. Om 'n junior se groei in tennis te fasiliteer en te koester, het byna alle tennisspelende lande 'n juniorontwikkelingstelsel ontwikkel. Juniors ontwikkel hul spel deur 'n reeks toernooie op alle oppervlakke wat vir alle spelstandaarde voorsiening maak. Talentvolle juniors kan ook borgskappe van beheerliggame of private instellings ontvang. == Beserings == Spierverrekking is een van die algemeenste beserings in tennis. Wanneer 'n geïsoleerde groot energie tydens die spiersametrekking ontstaan en die liggaamsgewig terselfdertyd 'n groot hoeveelheid druk op die verlengde spier uitoefen, kan spierverrekking voorkom. [[Ontsteking]] en bloeding word veroorsaak wanneer spierverrekking voorkom, wat tot rooiheid, pyn en swelling kan lei. Oormatige gebruik is ook algemeen onder tennisspelers van alle vlakke: spiere, [[kraakbeen]], [[Senuwee|senuwees]], slymsakke, ligamente en tendons kan deur oormatige gebruik beskadig word. Die herhaalde gebruik van 'n bepaalde spier sonder tyd vir herstel is die algemeenste oorsaak van besering.<ref>{{Cite journal |last1=Abrams |first1=Geoffrey D. |last2=Renstrom |first2=Per A. |last3=Safran |first3=Marc R. |title=Epidemiology of musculoskeletal injury in the tennis player |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=46 |issue=7 |pages=492–498 |date=1 Junie 2012 |doi=10.1136/bjsports-2012-091164 |pmid=22554841 |url=http://bjsm.bmj.com/content/46/7/492}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Levangie |first1=P.K. |last2=Norkin |first2=C.C. |title=Joint Structure and Function: A Comprehensive Analysis |edition=5de |publisher=F.A. Davis Co. |location=Philadelphia |year=2011 |isbn=978-0-8036-2362-0}}</ref> == In die populêre kultuur == === Letterkunde === * "Tennis balles" word deur [[William Shakespeare]] in sy toneelstuk ''[[Henry V (toneelstuk)|Henry V]]'' (1599) vermeld, wanneer 'n mandjie daarvan aan koning Hendrik gegee word as 'n bespotting van sy jeug en speelsheid. * David Foster Wallace, self 'n amateurtennisspeler op skool in [[Illinois]], het tennis in baie van sy fiksie- en niefiksiewerke ingesluit, waaronder die outobiografiese stuk "Derivative Sport in Tornado Alley" en ''Infinite Jest'', wat gedeeltelik by die verbeelde "Enfield Tennis Academy" in [[Massachusetts]] afspeel. * Die Japannese [[manga]]-reeks ''The Prince of Tennis'' wentel om die tenniswonderkind Echizen Ryoma en tenniswedstryde tussen mededingende skole. * ''Imogen'', 'n liefdesroman van Jilly Cooper uit 1978, het 'n hoofkarakter wat 'n professionele tennisspeler is. === Televisie en film === * ''The Royal Tenenbaums'' (2001) bevat Richie Tenenbaum (Luke Wilson), 'n tennisberoepspeler wat aan depressie ly en voor duisende aanhangers op die baan ineenstort. * ''Wimbledon'' (2004) handel oor 'n moedelose professionele tennisspeler (Paul Bettany) wat 'n jong vrou op die vrouetenniskring (Kirsten Dunst) ontmoet wat hom help om sy dryfkrag te vind om Wimbledon te gaan wen. * In ''The Squid and the Whale'' (2005) het Joan (Laura Linney) 'n verhouding met haar kinders se tennisafrigter, Ivan (William Baldwin). * [[Woody Allen]] se ''Match Point'' (2005) handel oor 'n liefdesverhouding tussen 'n voormalige tennisberoepspeler, Chris Wilton (Jonathan Rhys Meyers), en sy beste vriend se verloofde, Nola Rice (Scarlett Johansson). * ''Confetti'' (2006) is 'n spotdokumentêr waarin drie paartjies meeding om die titel van "Mees Oorspronklike Huwelik van die Jaar" te wen. Een mededingende paartjie is twee hipermededingende professionele tennisspelers wat 'n tennistema-troue hou. * ''Challengers'', 'n rolprent van 2024 deur die regisseur Luca Guadagnino, handel oor drie tennisspelers en hul verhouding met mekaar. Dit is vier keer by die 82ste Golden Globe-toekennings genomineer, waar dit die toekenning vir Beste Oorspronklike Musiek gewen het.<ref>{{Cite web |publisher=BBFC |title=Challengers |url=https://www.bbfc.co.uk/release/challengers-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmdezodg5}}</ref> === Videospeletjies === * Daar is verskeie tennis[[videospeletjie]]s, waaronder die ''Mario Tennis''-reeks, die ''TopSpin''-reeks, die ''Virtua Tennis''-reeks, ''[[Sega]] Superstars Tennis'', ''Grand Slam Tennis'' en ''Wii Sports''.<ref>{{Cite web |title=Topspin 4 Official Website |url=http://www.2ksports.com/games/topspin4 |publisher=2K Sports |access-date=6 Mei 2012 |archive-date=5 Mei 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120505031131/http://2ksports.com/games/topspin4}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Bronnelys == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409680}}, volume 27, bl. 118, 119 == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Tennis}} {{Wikt-inlyn|tennis}} {{Navigasie Olimpiese somersporte}} {{Normdata}} [[Kategorie:Olimpiese somersporte]] [[Kategorie:Tennis| ]] 7lp7usxv6ut6757shq2uv8itaba42xu 0 25906 2964917 2964112 2026-09-03T22:39:53Z Jcb 223 2964917 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Australiese nasionale mansrugbyspan. Vir die artikel oor die nasionale vrouerugbyspan, sien [[Wallaroos]].'' {{Inligtingskas Rugbyspan | land = Australië | beeld = Wallabies.gif | unie = [[Rugby Australia]] (Rugby AU) | bynaam = Wallabies | embleem = Wallaby | stadion = | kapasiteit = | kaptein = [[James Slipper]] | afrigter = {{vlagikoon|Australië}} [[Les Kiss]] <small>(sedert 2026)</small> | patroon_la1 = _australia_rugby23h | patroon_b1 = _australia_rugby23h | patroon_ra1 = _australia_rugby23h | patroon_sh1 = | patroon_so1 = _wallabiessocks | linkerarm1 = FF8300 | liggaam1 = FF8300 | regterarm1 = FF8300 | broek1 = 02545D | kouse1 = 02545D | patroon_la2 = | patroon_b2 = _australia_rugby23a | patroon_ra2 = | patroon_sh2 = | patroon_so2 = | linkerarm2 = ffffff | liggaam2 = ffffff | regterarm2 = ffffff | broek2 = 004044 | kouse2 = ffffff | statistiek = Statistiek | toetse = [[James Slipper]] (151)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=matches;team=6;template=results;type=player |title=Most matches |publisher=ESPNscrum |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> | toptoetspuntebehaler = [[Michael Lynagh]] (911)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=points;team=6;template=results;type=player |title=Most points |publisher=ESPNscrum |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> | meestedrieë = [[David Campese]] (64)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=tries;team=6;template=results;type=player |title=Most tries |publisher=ESPNscrum |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> | jongstespeler = | eerste = [[Lêer:Flag of New South Wales.svg|22px]] '''Nieu-Suid-Wallis (as Australië)''' 13–3 [[Britse en Ierse Leeus|Britse Leeus]] {{vlagikoon|Verenigde Koninkryk}}<br />([[Sydney]], [[Australië]]; 24 Junie 1899)<ref name="smh-1899">{{en}} {{cite web |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/14250165 |title=The English Footballers. England v. Australia. |publisher=The Sydney Morning Herald |date=24 Junie 1899 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> | grootwen = {{AUSru}} 142–0 {{NAMru-r}}<br />([[Adelaide (Suid-Australië)|Adelaide]], Australië; 25 Oktober 2003) | grootverloor = {{RSAru}} 53–8 {{AUSru-r}}<br />([[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]]; 30 Augustus 2008) | Wêreldbekerverskynings = 10/10 | jaar = 1987 | beste = Kampioen in [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] en [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] | url = | unieurl = www.rugby.com.au/ }} Die '''Wallabies''' is die nasionale [[rugby]]span wat [[Australië]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Die Wallabies is na die wallaby, een van verskeie [[spesies]] uit die [[Familie (biologie)|familie]] van die [[kangaroe]]s genoem, wat die nasionale dier van Australië is. Vir die Wallabies is hul belangrikste internasionale verskyning om aan die vierjaarlikse [[rugbywêreldbeker]]toernooi deel te neem. Die Wallabies het aan al die wêreldbekertoernooie tot nou deelgeneem en is met twee titels die derde suksesvolste span in die geskiedenis van dié toernooi ná die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] en die [[Nieu-Seeland]]se [[All Blacks]]. Die Wallabies het die eindstryde van die [[Rugbywêreldbeker 1991]] teen [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]],<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/rugby_world_cup/history/2960338.stm |title=1991: Wallabies pip England |publisher=[[BBC]] |date=24 September 2003 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/rugby_world_cup/history/3109133.stm |title=World Cup 1991 |publisher=[[BBC]] |date=18 November 2003 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> en die [[Rugbywêreldbeker 1999]] teen [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/rugby_world_cup/history/2960358.stm |title=1999: Aussies rule world again |publisher=[[BBC]] |date=24 September 2003 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die Wallabies het daarbenewens in [[ekstra tyd]] die eindstryd in [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] teen Engeland en in [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] teen Nieu-Seeland verloor. Die Wallabies neem sedert 1996 jaarliks aan [[die Rugbykampioenskap]]stoernooi (tot in 2011 die Drienasiesreeks) deel. Aan dié toernooi neem die vier beste spanne van die [[Suidelike Halfrond]] deel, naamlik die Nieu-Seelandse All Blacks, die Suid-Afrikaanse Springbokke, die [[Argentinië|Argentynse]] [[Argentynse nasionale rugbyspan|Poemas]] en die Wallabies. Tydens die Rugbykampioenskapstoernooi ding die Wallabies teen Argentinië om die [[Poematrofee]], teen Nieu-Seeland om die [[Bledisloebeker]] en teen Suid-Afrika om die [[Mandela Uitdaagplaat]] mee. Die Wallabies het vorige Drienasiesreekse reeds drie keer gewen (in [[2000-Drienasiesreeks|2000]], [[2001-Drienasiesreeks|2001]] en [[2011-Drienasiesreeks|2011]]), en later ook een keer die uitgebreide Rugbykampioenskapreeks (in [[2015-Rugbykampioenskapreeks|2015]]). Op 2 Julie 2007 het die span, ná ’n verrassende oorwinning oor die All Blacks in die [[Die Rugbykampioenskap|Drienasies]], na die tweede plek op die IRR se wêreldranglys verbeter.<ref name="ranglys" /> In 1899 het die Wallabies in hul eerste internasionale wedstryd teen die [[Britse en Ierse Leeus|Britse Leeus]] in [[Sydney]] te staan gekom. Rugby word in Australië geadministreer deur [[Rugby Australia]] (Rugby AU), wat deur [[Wêreldrugby]] saam met tien ander beheerliggame as ’n vlak-een-span beskou word. Die Australiese rugbyspan is tans (Oktober 2025) sewende op Wêreldrugby se wêreldranglys gelys<ref name="ranglys">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> en in 2001 is die Wallabies deur Wêreldrugby as die “span van die jaar” aangewys. 16 voormalige Wallabies is in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem. Die Wallabies speel beide hul tuis- en wegwedstryde in goud en groen, die tradisionele sportkleure van Australië. == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Rugby Australia}} [[Lêer:Australian Super 15 Map.svg|duimnael|’n Kaart van die Australiese plaaslike beheerliggame en hul spanne]] Die beheerliggaam vir rugby in Australië is Rugby Australia (Rugby AU), tot in 2017 die Australiese Rugbyunie (''Australian Rugby Union'', ARU) genoem. Rugby Australia is in 1949 as die Australiese Rugbyvoetbalunie (''Australian Rugby Football Union'', ARFU) gestig en het in dieselfde jaar ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://australia.rugby/about/about-us/history |title=Our History |publisher=[[Rugby Australia]] |date=2020 |accessdate=6 Oktober 2025 |archive-date= 2 Junie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602210025/https://australia.rugby/about/about-us/history |url-status=dead }}</ref> Daarbenewens was die Australiese beheerliggaam in 2000 ’n stigterslid van die Vereniging van Oseaniese Rugbyunies (''Federation of Oceania Rugby Unions'', FORU; nou [[Oseanië Rugby]], OR).<ref name="islands">{{en}} {{cite journal |author=Robert F. Dewey |title=Rugby Union Football, Pacific Islands |editor=John Nauright, Charles Parrish |journal=Sports around the world: History, culture and practice |edition=1 |publisher=ABC-Clio |location=Santa Barbara |year=2012 |ISBN=978-1-59884-300-2 |pages=445–447}}</ref> Rugby Australia bestaan uit agt plaaslike beheerliggame, wat elkeen ’n [[Deelstate en gebiede van Australië|deelstaat of gebied]] verteenwoordig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://australia.rugby/about/about-us/governance |title=Governance |publisher=[[Rugby Australia]] |date=2020 |accessdate=6 Oktober 2025 |archive-date= 2 Junie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602210025/https://australia.rugby/about/about-us/governance |url-status=dead }}</ref> Die belangrikste rugbyliga in Australië is [[Superrugby]] wat saam met spanne uit Nieu-Seeland en een elk uit beide [[Fidji]] en die [[Stille Oseaan]]-eilande (feitlik die [[Cookeilande]], Fidji, [[Samoa]] en [[Tonga]]) beslis word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby.com.au/news/melbourne-rebels-super-rugby-pacific-rugby-australia-2024529 |title=Rugby Australia statement regarding Melbourne Rebels |publisher=[[Rugby Australia]] |date=30 Mei 2024 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Naas die amptelike nasionale span roep Rugby Australia ook ander keurspanne byeen. Die ''Junior Wallabies'' is die o/20-nasionale span en hulle neem aan die o/20-Rugbykampioenskap en die [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap]] deel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://super.rugby/therugbychampionship/news/inaugural-rugby-championship-under-20-all-set-for-sunshine-coast-kick-off/ |title=Inaugural rugby championship under-20 all set for sunshine coast kick-off |publisher=[[Superrugby]] |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/u20/championship |title=World Rugby U20 Championship |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Australië beskik oor ’n nasionale span vir studente, die ''Australian Schoolboys'', wat as ’n voorbereiding op die Australiese nasionale rugbyspan dien. == Geskiedenis == === Vroeë jare === [[Lêer:1899 Australian Team.jpg|duimnael|Die Australiese span in 1899]] Europese immigrante het al vroeg aan [[sokker]] verwante sportsoorte beoefen, en die eerste persberig is in 1829 in [[Sydney]] gepubliseer. Die meeste van hierdie vroeë wedstryde het tydens plaaslike feeste plaasgevind, maar geen algemene reëls of gekodifiseerde weergawe het bestaan nie. Van die destydse weergawes het elemente van vandag aparte stel reëls bevat, waaronder [[Australiese voetbal]], sokker en [[rugby]]. As twee spanne ontmoet het, moes hulle vooraf op die toepaslike reëls besluit. Aangesien destyds alle weergawes algemeen “sokker” genoem is, is dit nie meer moontlik om te bepaal watter weergawe in watter gebied oorheers het nie.<ref>{{en}} {{cite journal |authors=Rob Hess, Matthew Nicholason, Bob Stewart, Gregory De Moore |title=Australian Rules football begins |journal=A national game : the history of Australian rules football |publisher=Viking |location=Camberwell, Victoria |date=2008 |isbn=978-0-670-07089-3 |pages=1–18}}</ref> Die eerste span buite die moederland [[Verenigde Koninkryk|Groot-Brittanje]], wat ’n stel gekodifiseerde rugbyreëls gebruik het (die wêreldwyd agtste oudste), was die in 1863 gestigte [[Sydney Universiteitsvoetbalklub]], wat op 19 Augustus 1865 sy eerste wedstryd gespeel het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sydneyunirugby.com.au/club-history.html |title=Our history |publisher=Sydney Universiteitsvoetbalklub |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1874 is die eerste beheerliggaam gestig, die Suidelike Rugbyunie (vandag Nieu-Suid-Walliese Rugbyunie), wat in dieselfde jaar die eerste plaaslike kampioenskap aangebied het. Twee jaar later het die eerste kampioenskap rondom [[Brisbane]] gevolg, wat vanaf 1883 deur die Noordelike Rugbyunie (vandag Queensland Rugbyunie) aangebied is. Rugby het toe die gewildste sportsoort in [[Nieu-Suid-Wallis]] en [[Queensland]] geword, veral als gevolg van die vanaf 1882 gereelde wedstryde tussen die keurspanne van albei kolonies. Daarteenoor was rugby in die ander kolonies ([[Victoria (Australië)|Victoria]], [[Suid-Australië]], [[Wes-Australië]] en [[Tasmanië]]) minder gewild, en is veral deur Australiese voetbal oorskadu. Die aanhangers van Australiese voetbal het ook probeer om hul sport in Nieu-Suid-Wallis te laat vestig. ’n In 1880 gestigte plaaslike beheerliggaam het aan die begin effens daarin geslaag, maar verskeie sosiale en ekonomiese faktore het daartoe bygedra, dat hy homself in 1893 weer ontbind het en die twee oostelike kolonies en latere deelstate deur rugby oorheers is.<ref>{{en}} {{cite web |author=Matthew Healy |url=https://nswfootballhistory.com.au/wp-content/uploads/2016/06/HardSell.pdf |title=Hard Sell: Australian Football in Sydney |publisher=Victoria University |date=Augustus 2002 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1882 het die Suidelike Rugbyunie die wêreldwyd eerste beheerliggaam geword om ’n oorsese toer aan te pak, toe hul keurspan, die [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]], in [[Nieu-Seeland]] vyf wedstryde gespeel het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbymuseum.co.nz/tdih-september-9-1882-rugby-tours-to-new-zealand-begin-2/ |title=1882 – Rugby tours to New Zealand begin |publisher=Nieu-Seelandse Rugbymuseum |accessdate=22 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022161033/http://rugbymuseum.co.nz/tdih-september-9-1882-rugby-tours-to-new-zealand-begin-2/ |archive-date=22 Oktober 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1896 het Queensland se span, die [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]], dieselfde gedoen. Die eerste toetswedstryd van ’n die hele Australië verteenwoordigende span is op 24 Junie 1899 op die [[Sydney-krieketveld]] aangebied, toe hulle teen die [[Britse en Ierse Leeus|Britse Leeus]] te staan gekom het. Hulle het die eerste wedstryd met 13–3 gewen, maar die Leeus het die oorblywende drie toetse gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1899-australia/ |title=1899 Australia |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die Australiese span het ses spelers uit Queensland en nege uit Nieu-Suid-Wallis ingesluit.<ref name="smh-1899" /> In Sydney het hulle in die blou trui van Nieu-Suid-Wallis en in Brisbane in die maroen trui van Queensland uitgedraf, maar met ’n Australiese wapen pleks van die twee beheerliggame se kentekens.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugby.com.au/ARUHQ.aspx#History |title=History of the Australian Jersey |publisher=[[Rugby Australia]] |accessdate=14 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014215050/http://www.rugby.com.au/ARUHQ.aspx |archive-date=14 Oktober 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/14250165 |title=The English Footballers |publisher=The Sydney Morning Herald |date=24 Junie 1899 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> === Vroeë 20ste eeu === [[Lêer:Australia rugby touring team 1905.jpg|duimnael|Die Australiese span tydens die 1905-toer]] [[Lêer:Australia squad 1908.jpg|duimnael|Die span wat in 1908–09 getoer het]] Die eerste toetswedstryd tussen Australië en die Nieu-Seelandse All Blacks is op 15 Augustus 1903 op die Sydney-krieketveld gespeel en met 22–3 deur Nieu-Seeland gewen.<ref name="smh-17-3-03">{{en}} {{cite web |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/14554348 |title=The New Zealand Footballers: Match Against Australia |publisher=The Sydney Morning Herald |page=7 |date=17 Augustus 1903 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=1045 |title=New Zealand vs Australia at Sydney Cricket Ground 15 August 1903 |publisher=[[All Blacks]] |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die All Blacks se toer het tot ’n tydelike toename in gewildheid van rugby in beide Sydney en Brisbane gelei, nadat meer toeskouers die wedstryde in albei stede bygewoon het.<ref name="aru-hist">{{en}} {{cite web |title=History |website=[[Rugby Australia]] |accessdate=3 Julie 2011 |url=http://www.rugby.com.au/tryrugby/Playing/RugbyExplained/History.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703044643/http://www2.rugby.com.au/tryrugby/Playing/RugbyExplained/History.aspx |archive-date=3 Julie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Een jaar later het die Britse Leeus Australië weer besoek en het die Australiërs in al drie toetswedstryde verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/lions_results.html#A1904 |title=British & Irish Lions Results: 1904 Australia & New Zealand |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die stigting van die Nieu-Suid-Walliese Voetballiga (''New South Wales Football League'', NSWFL) in 1903 het ’n verswakking van die rugbysport in Nieu-Suid-Wallis meegebring, aangesien verskeie toonaangewende private skole vir enkele jare slegs Australiese voetbal pleks van rugby aangebied het. Vir ’n kort tyd het Australiese voetbal blykbaar ook die guns van die gehoor geniet.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rl1908.com/articles/aust-rules.htm |title="Rules" Almost Had Sydney's Paddock |publisher=rl1908.com |author=Sean Fagan |date=2008 |accessdate=17 Mei 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080517144716/http://www.rl1908.com/articles/aust-rules.htm |archive-date=17 Mei 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die suiwer amateursport rugby is deur die invoering van [[rugby league]] in 1905 erg geraak. Baie klubs rondom Sydney het na die professionele weergawe oorgeskakel en ’n beheerliggaam gestig, wat veral [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] skole van ’n oorskakeling na rugby league kon oortuig. Van dié skole vorm tot vandag toe die fondament van rugby league se dominansie rondom Sydney. Bekende nasionale spelers soos [[Dally Messenger]] het ook by rugby league aangesluit en gehelp om van dié sportkode die dominerende een te maak.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/wales/scrumv/features/history/australianhistory.shtml |title=Australian Rugby |publisher=[[BBC]] |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In dieselfde jaar het die eerste toer na Nieu-Seeland plaasgevind.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/19 |title=1905 Australia tour to New Zealand |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1908 het die nasionale span vanaf Sydney vir die eerste keer op ’n maandelange toer na die [[Britse Eilande]] en [[Noord-Amerika]] vertrek. Tydens die [[Olimpiese Somerspele 1908]] in [[Londen]], wat tydens die Australiese toer plaasgevind het, het Australië ná ’n 32–3-oorwinning oor ’n keurspan uit [[Cornwall]] in die enigste wedstryd van die toernooi met die goue medalje weggestap. Tydens die eerste toetswedstryd teen [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]] is Australië met 9–6 verslaan, maar hulle het [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]] in hul eerste wegoorwinning met 9–3 geklop. Engelse koerante het aanvanklik na dié span as ''rabbits'' (“konyne”) verwys.<ref name="Annual Report 2008">{{en}} {{cite web |url=http://myrugby.rugby.com.au/myrugby/Images/ARUimages/2011/AnnualReports/ARU_Annual_Report_2008.pdf |title=Australian Rugby Union, Annual Report 2008 |publisher=[[Rugby Australia]] |date=2008 |accessdate=1 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150401201859/http://myrugby.rugby.com.au/myrugby/Images/ARUimages/2011/AnnualReports/ARU_Annual_Report_2008.pdf |archive-date=1 April 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="Reason58">{{en}} {{cite book |authors=John Reason, James Carwyn |title=The World of Rugby – A History of Rugby Union Football |url=https://archive.org/details/worldofrugbyhist0000reas |publisher=[[BBC]] |year=1979 |isbn=0-563-16280-5 |pages=[https://archive.org/details/worldofrugbyhist0000reas/page/58 58]}}</ref> Die Australiese rugbyspelers het dié bynaam as neerhalend beskou en dit met ''Wallabies'' vervang.<ref name="Wallabies">{{en}} {{cite web |url=http://www.rl1908.com/clubcomps/origins.htm |title=Club Histories – New Speculations |author=Sean Fagan |accessdate=21 Oktober 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061021080342/http://www.rl1908.com/clubcomps/origins.htm |archive-date=21 Oktober 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná hul terugkoms het elf spelers, wat saam gereis het, na rugby league-klubs oorgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/wallabies.html#5 |title=The first Wallabies 1908/1909 |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1909, toe die nuwe “Noordelike Unie” se kode in Australië nog in sy kinderskoene was, is ’n wedstryd tussen die Kangaroos (die Australiese nasionale rugbyligaspan) en die Wallabies voor ’n skare van 20&nbsp;000 gespeel, wat deur die rugbyligaspan met 29–26 gewen is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://paperspast.natlib.govt.nz/cgi-bin/paperspast?a=d&cl=search&d=WCT19090906.2.33.3 |title=Kangaroos v. Wallabies |publisher=West Coast Times |place=Nieu-Seeland |page=4 |date=6 September 1909 |accessdate=3 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303214454/http://paperspast.natlib.govt.nz/cgi-bin/paperspast?a=d&cl=search&d=WCT19090906.2.33.3 |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Naas die verskil tussen amateurisme en professionalisme het daar ook ’n kulturele verskil begin ontwikkel: rugby is meer en meer as sportsoort van die opgevoede, Britse hoër- en middelklas beskou, terwyl rugby league veral in die werkersklas, wat uit Rooms-Katolieke [[Iere]] bestaan en die [[Britse Ryk]] verwerp het, aanhangers gewerf het. Die tradisionele rugby is deur hulle as ’n simbool van [[Imperialisme]] beskou. Dikwels was die personeel van rugby league klubs dieselfde as by filiale van die Australiese Werkersparty. Binne enkele jare het rugby league die dominerende kode geword, terwyl rugby unie agteruitgegaan het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter Horton |title=Rugby Union Football in the Land of the Wallabies, 1874–1949: same game, different ethos – The International Journal of the History of Sport |edition=26 |series=11 |publisher=Routledge |location=Abingdon |date=15 September 2009 |issn=1743-9035 |doi=10.1080/09523360903169925 |pages=1617}}</ref> === Impak van die wêreldoorloë === [[Lêer:StateLibQld 1 105568 Springboks v. Australia, 1937.jpg|duimnael|Australië teen Suid-Afrika in 1937]] Nog erger is rugby in Australië deur die [[Eerste Wêreldoorlog]] geraak. Al die plaaslike beheerliggame het die vraag in die gesig gestaar of dit gepas is om met rugby voort te gaan, terwyl op Europa se slagvelde duisende jong Australiërs sneuwel. Die beheerliggame van Australiese voetbal en rugby league het met hul toernooie voortgegaan, terwyl rugby se beheerliggame daarop besluit het om tydens die oorlog alle aktiwiteite te staak en die ander sportsoorte herhaaldelik van onpatriotiese optrede beskuldig het. Die sosiale skeurings wat destyds ontstaan het, sou die verhoudings tussen die sportsoorte en hul aanhangers vir die volgende dekades oorheers.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter Horton |title=Rugby Union Football in the Land of the Wallabies, 1874–1949: same game, different ethos – The International Journal of the History of Sport |edition=26 |series=11 |publisher=Routledge |location=Abingdon |date=15 September 2009 |issn=1743-9035 |doi=10.1080/09523360903169925 |pages=1617–1619}}</ref> Tydens die oorlog het meer as 35 nasionale spelers in Europa geveg, waarvan tien gesneuwel het.<ref>{{en}} {{cite web |author=Sean Fagan |url=https://www.smh.com.au/sport/rugby-union/rugby-answered-the-empires-call-in-world-war-i-20150421-1mpjys.html |title=Rugby answered the Empire's call in World War I |publisher=The Sydney Morning Herald |date=24 April 2015 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Ná die oorlog het weer baie spelers by rugby league klubs aangesluit. In 1920 moes Queensland se beheerliggaam weens die gebrek aan spelers homself ontbind.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter Horton |title=Rugby Union Football in the Land of the Wallabies, 1874–1949: same game, different ethos – The International Journal of the History of Sport |edition=26 |series=11 |publisher=Routledge |location=Abingdon |date=15 September 2009 |issn=1743-9035 |doi=10.1080/09523360903169925 |pages=1619–1620}}</ref> Gedurende die 1920’s was die Wallabies basies identies aan die [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]], die keurspan uit Nieu-Suid-Wallis, aangesien slegs in dié deelstaat ’n gereguleerde speelprogram bestaan het. Die Waratahs het gereeld teen die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] en die Nieu-Seelandse All Blacks te staan gekom, maar die meeste wedstryde verloor. Die Australiese beheerliggaam het aan hierdie wedstryde terugwerkende toetsstatus toegeken, terwyl die beheerliggame van Suid-Afrika en Nieu-Seeland hulle nie as sulks erken nie. In 1927/28 het die Waratahs ’n halwe jaar se baie suksesvolle toer deur Europa en [[Kanada]] onderneem, waartydens hulle 31 van hul 37 wedstryde gewen het. Onder andere het hulle teen die nasionale spanne van [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]], Wallis en [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] gewen, maar hulle is deur [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]] en Engeland verslaan; aan alle wedstryde is terugwerkende toetsstatus toegeken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/57 |title=1927/28 New South Wales tour to Europe and Canada |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1928 het die herstigting van die beheerliggaam Queensland Rugbyunie tot ’n gees van optimisme gelei, wat tot die herinvoering van ’n nasionale span gelei het en een jaar later het hulle in drie agtereenvolgende wedstryde teen die All Blacks geseëvier.<ref name="aru-hist" /> In 1931 het Lord Bledisloe, die Nieu-Seelandse goewerneur-generaal, ’n beker geskenk, waarom die nasionale spanne van Nieu-Seeland en Australië gereeld sou speel. In 1934 het die Wallabies vir die eerste keer daarin geslaag om die [[Bledisloebeker]] in te palm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/17082710 |title=Bledisloe Cup to remain in Australia |publisher=The Sydney Morning Herald |date=27 Augustus 1934 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die krygsheld Edward “Weary” Dunlop was deel van dié span.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbymuseum.co.nz/teamsheet.asp?level1=All_Blacks&Level2=ABC&MT_ID=1278 |title=278th All Black Game |publisher=rugbymuseum.co.nz |accessdate=14 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614234354/http://www.rugbymuseum.co.nz/teamsheet.asp?level1=All_Blacks&Level2=ABC&MT_ID=1278 |archive-date=14 Junie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die vorige jaar het hulle vir die eerste keer ’n toer na Suid-Afrika onderneem, waar hulle drie toetswedstryde teen die Springbokke verloor en twee gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://southcoastherald.co.za/364873/july-8-day-world-history-briefly-2/ |title=July 8: On This Day in World History … briefly |publisher=South Coast Herald |date=8 Julie 2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Ná hul suksesvolle toer deur Nieu-Seeland het die Springbokke in 1937 Australië besoek en twee toetswedstryde gewen.<ref>{{en}} {{cite web |author=Steven White |url=http://www.clubrugby.co.nz/wellington/story.php?id=1312 |title=Wellington against International teams: versus South Africa 1937 |publisher=Club Rugby |date=7 April 2015 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die Wallabies se beplande 1939-toer deur Europa kon nie soos beplan plaasvind nie. Slegs een dag ná hul aankoms in Engeland het die [[Tweede Wêreldoorlog]] uitgebreek en alle wedstryde is afgelas. Ná twee weke se verblyf het die Wallabies na Australië teruggekeer. Hul enigste wedstryd het die Wallabies tydens ’n oorstaan in [[Mumbai]] gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://worldrugbymuseum.blog/2018/08/06/the-ill-fated-1939-wallabies-tour/ |title=The ill-fated 1939–40 Wallabies tour |publisher=World Rugby Museum |date=6 Augustus 2018 |accessdate=25 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125221448/https://worldrugbymuseum.blog/2018/08/06/the-ill-fated-1939-wallabies-tour/ |archive-date=25 November 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ter vermyding van die foute uit die Eerste Wêreldoorlog het die toonaangewende beheerliggame daarop besluit om ten minste ’n beperkte speelprogram te handhaaf.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter Horton |title=Rugby Union Football in the Land of the Wallabies, 1874–1949: same game, different ethos – The International Journal of the History of Sport |edition=26 |series=11 |publisher=Routledge |location=Abingdon |date=15 September 2009 |issn=1743-9035 |doi=10.1080/09523360903169925 |pages=1623 }}</ref> === Naoorlogse tydperk === [[Lêer:Solomon chaired 1953.jpg|duimnael|upright|Die Wallabies-kaptein John Solomon word deur die Springbokke gedra (1953)]] Die eerste toetswedstryd ná die Tweede Wêreldoorlog is in 1946 op [[Carisbrook]], [[Dunedin]], tussen Australië en Nieu-Seeland gespeel, en deur die All Blacks met 31–8 gewen. Australië het ook die vier oorblywende wedstryde van dié toer verloor; hulle is met 20–0 deur die Nieu-Seeland [[Maori|Māori]] en die volgende week met 14–10 deur die All Blacks geklop. In 1947/48 het Australië ’n suksesvolle toer na [[Europa]] en [[Noord-Amerika]] onderneem, waartydens die Wallabies 32 van hul 39 wedstryde gewen het. Hulle het drie van die vyf toetswedstryde gewen, maar Australië is deur Wallis en Frankryk verslaan.<ref>{{en}} {{cite book |author=Jack Pollard |title=Australian Rugby The Game and the Players |url=https://archive.org/details/australianrugbyg0000poll |publisher=Ironbark |location=Sydney |date=1994 |isbn=978-0-207-15006-7 |pages=[https://archive.org/details/australianrugbyg0000poll/page/654 654]}}</ref> Van die opkomende spelers was Trevor Allan, Cyril Burke en Nicholas Shehadie.<ref name="Nicholas Shehadie">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugby.com.au/qantas_wallabies/wallaby_hall_of_fame/sir_nicholas_shehadie_ac_obe,49730.html |title=Sir Nicholas Shehadie AC OBE |publisher=[[Rugby Australia]] |accessdate=1 Februarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080201075443/http://www.rugby.com.au/qantas_wallabies/wallaby_hall_of_fame/sir_nicholas_shehadie_ac_obe%2C49730.html |archive-date=1 Februarie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná hul terugkoms van die suksesvolle toer het Australië in 1949 die Nieu-Seeland Māori vir ’n reeks van drie toetse gehuisves; albei spanne het een wedstryd elk gewen, met een gelykop. In September dieselfde jaar het Australië twee keer teen die All Blacks in Nieu-Seeland gespeel, albei wedstryde gewen en die Bledisloebeker vir die eerste keer op Nieu-Seelandse bodem ingepalm. Die Nieu-Seelanders het daarna beweer, dat hulle slegs ’n tweede span ontbied het, aangesien die All Blacks se eerste span destyds op toer in Suid-Afrika was. In agting vir die destydse [[apartheid]]stelsel in Suid-Afrika het die NZRU nie Māorispelers vir hul Suid-Afrikaanse toer saamgeneem nie. Baie van die All Blacks se gewone Māorispelers het vervolgens teen Australië uitgedraf, dus kon die Nieu-Seelandse span wat teen Australië gespeel het as ewe goed as die All-Black-span in Suid-Afrika beskou word. Vanuit ’n Nieu-Seelandse perspektief was eers die All Blacks se drie toetswedstryde twee jaar later in Australië gelykwaardig (Nieu-Seeland het al drie toetswedstryde gewen).<ref>{{en}} {{cite book |author=Max Howell |title=Born to Lead: Wallaby Test Captains |publisher=Celebrity Books |location=North Harbour |date=2005 |isbn=1-877252-18-2 |pages=128}}</ref> In 1949 is ook die Australiese beheerliggaam Australiese Rugbyvoetbalunie (''Australian Rugby Football Union'', ARFU; later Australiese Rugbyunie, ''Australian Rugby Union'' ARU; nou [[Rugby Australia]], Rugby AU) gestig, waarvolgens die as ’t ware onafhanklike beheerliggame van Nieu-Suid-Wallis en Queensland onderafdelings geword het. Die hoofrede vir hierdie saamsluiting was die uitnodiging van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) aan Australië, [[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]] en [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|Suid-Afrika]], om as volle lede by die wêreldwye beheerliggaam aan te sluit. Die IRVR het voorheen slegs uit die vier beheerliggame van die Britse Tuisnasies ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]], [[Ierse Rugbyvoetbalunie|Ierland]], [[Skotse Rugbyunie|Skotland]] en [[Walliese Rugbyunie|Wallis]]) bestaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyfootballhistory.com/timeline1940s.htm |title=Historical Rugby Milestones 1940s |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Australië was sedert 1926 ’n geassosieerde lid en het sy sake deur die afgevaardigdes van die Engelse beheerliggaam ingedien.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter Horton |title=Rugby Union Football in the Land of the Wallabies, 1874–1949: same game, different ethos – The International Journal of the History of Sport |edition=26 |series=11 |publisher=Routledge |location=Abingdon |date=15 September 2009 |issn=1743-9035 |doi=10.1080/09523360903169925 |pages=1624}}</ref> Die Britse Leeus het in 1950 na Australië getoer en albei toetswedstryde teen die Wallabies gewen.<ref name="lions">{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1950-australia-new-zealand/ |title=1950 Australia & New Zealand |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die volgende jaar het die All Blacks in ’n drie-toetstoer skoonskip met Australië afgereken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/107 |title=1951 New Zealand tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In Julie en Augustus 1952 het Australië vir die eerste keer teen [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]] gespeel en die eerste toetswedstryd op die Sydney-krieketveld gewen, maar hulle is in die tweede toetswedstryd verrassend met twee punte geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://worldrugbymuseum.blog/2019/11/04/historic-rugby-internationals-australia-v-fiji-1952/ |title=Historic Rugby Internationals: Australia v Fiji, 1952 |publisher=World Rugby Museum |date=4 November 2019 |accessdate=28 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028031006/https://worldrugbymuseum.blog/2019/11/04/historic-rugby-internationals-australia-v-fiji-1952/ |archive-date=28 Oktober 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Een maand later het die Wallabies herstel en die All Blacks op [[Lancasterpark]] geklop, maar hulle is in die tweede toetswedstryd verslaan.<ref name="lions" /> Die volgende jaar het die All Blacks in ’n drie-toetstoer skoonskip met Australië afgereken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/113 |title=1952 Australia tour to New Zealand |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1953 het Australië weer deur Suid-Afrika getoer. In die tweede toetswedstryd het hulle die Springbokke vir die eerste keer in 15 jaar verslaan. Die Suid-Afrikaanse span was van dié prestasie baie beïndruk en sodoende het twee spelers die Australiese kaptein [[John Solomon]] op hul skouers die speelveld uitgedra.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://apnews.com/0dc38e8ae9061de37d728432778835c3 |title=Ex-Wallabies skipper John Solomon dies at age 90 |publisher=Associated Press |date=18 Maart 2020 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Op hierdie toer het hulle ook 8–8-gelykop gespeel teen [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan|Rhodesië]] in Kitwe. In 1957/58 het die Wallabies weer deur Europa getoer, maar hulle het nie een toetswedstryd teen die destydse [[Sesnasies-toernooi|Vyfnasies]] gewen nie. Sedertdien het geen nasionale span van die Suidelike Halfrond dié negatiewe rekord herhaal nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/140 |title=1957/58 Australia tour to Europe and North America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> === Gemengde prestasies gedurende die 1960’s en 1970’s === [[Lêer:Australia v Ireland 1979.jpg|duimnael|’n Ierse lynstaan tydens hul tweede toetswedstryd teen die Wallabies in Sydney, 1979]] [[Lêer:Argentina vs australia rugby en ferro.jpg|duimnael|Toetswedstryd tussen Australië en Argentinië in [[Buenos Aires]], 1979]] Die eerste toetswedstryd van die nuwe dekade was die oorwinning oor Fidji op die Sydney-krieketveld gedurende ’n drie-toetsreeks in 1961. Daarop het ’n tweede oorwinning gevolg, maar Fidji het in die derde toetswedstryd daarin geslaag om gelykop te speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/159 |title=1961 Fiji tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1961 het die Wallabies weer deur Suid-Afrika getoer, waar hulle deur die Springbokke in [[Gqeberha|Port Elizabeth]] en [[Johannesburg]] maklik verslaan is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/161 |title=1961 Australia tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Ná hul terugkoms het die Wallabies hul eerste tuisnederlaag teen Frankryk op die Sydney-krieketveld met 8–15 gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nobok.co.uk/page/RugbyTimeDetail/0,,10301~791047,00.html |title=1961: A debut to remember |publisher=nobok.co.uk |accessdate=16 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716055628/http://www.nobok.co.uk/page/RugbyTimeDetail/0,,10301~791047,00.html |archive-date=16 Julie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1962 het Australië vyf keer teen die All Blacks te staan gekom; ’n 9–9-gelykop op Athletic Park was die enigste prestasie tydens dié toetsreeks.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/162 |title=1962 New Zealand tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Nadat hulle in 1963 die besoekende Engelse span vir die eerste keer met 18–9 in Sydney verslaan het, het die Wallabies deur Suid-Afrika getoer en twee van die vier toetswedstryde gewen; sedert die Britse Leeus van 1896 die eerste span wat dit kon vermag.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/167 |title=1963 England tour to Australasia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/168 |title=1963 Australia tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Australië het in 1964 ’n drie-toetsreeks teen die All Blacks gespeel. Die Wallabies het die derde toetswedstryd gewen nadat hulle in die eerste twee toetswedstryde verslaan is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/176 |title=1964 Australia tour to New Zealand |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Een jaar later het die Wallabies twee tuisoorwinnings met onderskeidelik 18–11 en 12–8 oor die Springbokke aangeteken. Daarmee het die Australiërs vir die eerste keer ’n toetsreeks teen Suid-Afrika beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby-talk.com/2010/02/springbok-history-1965/ |title=Springbok History 1965 |publisher=rugby-talk.com |date=16 Februarie 2010 |accessdate=8 Mei 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250508095354/https://www.rugby-talk.com/2010/02/springbok-history-1965/ |archive-date=8 Mei 2025 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In Junie 1966 het die Britse Leeus deur Australië getoer en die Wallabies in albei toetswedstryde verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1966-australia-new-zealand/ |title=1966 Australia & New Zealand |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die Wallabies se toer deur Europa en Kanada gedurende [[winter]] 1966/67 was nie suksesvol nie, aangesien die Wallabies slegs 19 van hul 36 wedstryde gewen het. Van die vyf toetswedstryde, wat hulle gespeel het, het die Wallabies dié teen Wallis en Engeland gewen, maar Australië is deur Skotland, Ierland en Frankryk verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/184 |title=1966/67 Australia tour to Europe and Canada |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Ná die toer het Australië in Sydney weer teen Ierland te staan gekom en is opnuut verslaan; daarmee het Ierland die eerste van die Tuisnasies geword wat ’n wegoorwinning in die Suidelike Halfrond aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/186 |title=1967 Ireland tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tot aan die einde van die 1960’s het die Wallabies – met uitsondering van ’n naelskraapse 11–10-tuisoorwinning oor Frankryk – slegs nederlae gely, waaronder in 1968 die derde agtereenvolgende nederlaag teen Nieu-Seeland en in 1969 vier agtereenvolgende nederlae teen Suid-Afrika.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/192 |title=1968 New Zealand tour to Australia and Fiji |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/193 |title=1968 France tour to Australiasia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/196 |title=1968 Australia tour to Ireland and Scotland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/200 |title=1969 Wales tour to Oceania |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/202 |title=1969 Australia tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Australië het in 1970 Skotland gehuisves en hulle met 20 punte geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/209 |title=1970 Scotland tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die Wallabies se aktiwiteite in 1971 sou die mees omstrede in die Australiese rugbygeskiedenis word. In Julie en Augustus het die Springbokke Australië vir ses weke besoek, nadat die Wallabies twee jaar vroeër Suid-Afrika besoek het. Terwyl die Australiese regering die Springbokke se toer ondersteun het, is in [[Adelaide (Suid-Australië)|Adelaide]], Brisbane, [[Melbourne]], [[Perth]] en Sydney protes teen die Suid-Afrikaanse [[apartheid]]sbeleid aangeteken. Tydens hierdie protesaksies het deelnemers met die polisie slaags geraak. Na ramings is tussen 500 en 700 protesdeelnemers in hegtenis geneem. Die toer is nie afgelas nie, maar die stadions het soos met doringdraad beweerde vestings gelyk en moes met ’n groot polisieteenwoordigheid beskerm word. Johannes Bjelke-Petersen, die eerste minister van Queensland, het op 14 Julie ’n noodtoestand van een maand verklaar, wat tot ’n 24 uur se staking van 125&nbsp;000 werknemers gelei het. Tot aan die einde van apartheid het die Wallabies nie meer teen die Springbokke te staan gekom nie.<ref>{{en}} SAIRV: ''A Survey of Race Relations in South Africa 1971''. Johannesburg 1972, bl. 320.</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/110667470 |title=Queensland in state of emergency |publisher=The Canberra Times |date=14 Julie 1971 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In November 1971 het die Wallabies ’n toer na Frankryk onderneem; hulle het Frankryk tydens die eerste toetswedstryd in [[Toulouse]] geklop, maar hulle is in die tweede in Parys verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/222 |title=1971 Australia tour to France and North America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Frankryk het toe Australië in Junie 1972 vir ’n twee-toetsreeks besoek, waarvan hulle een gewen en in die ander een gelykop gespeel het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/227 |title=1972 France tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Australië het aansluitend ’n drie-toetsreeks teen die All Blacks in Nieu-Seeland gespeel, maar al drie verloor. Die Wallabies het tydens hul terugkoms in [[Suva]] aangedoen om teen Fidji te speel en hul enigste oorwinning in daardie jaar aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/229 |title=1972 Australia tour to New Zealand and Fiji |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In Junie 1973 het [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] vir die eerste keer Australië besoek; die Wallabies het die eerste toetswedstryd gewen, maar hulle is in die tweede verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/234 |title=1973 Tonga tour to Australia and Fiji |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In November 1973 het Australië ’n kort toer na die Verenigde Koninkryk onderneem, maar hulle het twee swak nederlae teen Wallis en Engeland gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/241 |title=1973 Australia tour to Europe |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1974 het Australië die All Blacks vir ’n drie-toetsreeks gehuisves, waarvan die Wallabies twee verloor en in een gelykop gespeel het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/245 |title=1974 New Zealand tour to Australia and Fiji |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1975 het Australië tydens ’n twee-toetsreeks tuis Engeland twee keer verslaan en sodoende wraak geneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/255 |title=1975 England tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Australië het daarna sy eerste twee toetswedstryde teen [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] gespeel en albei maklik gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/259 |title=1975 Japan tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens hul Europatoer in 1975/76 is die Wallabies deur Skotland, Wallis en Engeland verslaan, maar hulle het daarin geslaag om Ierland te klop. Op pad huis toe het Australië een bykomende wedstryd gespeel en vir die eerste keer teen die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] in [[Los Angeles]] te staan gekom en met 24–12 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/265 |title=1975/76 Australia tour to UK, Ireland and United States |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In Junie 1976 het Australië Fidji vir ’n drie-toetsreeks gehuisves en al drie toetswedstryde gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/269 |title=1976 Fiji tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Australië het die jaar met ’n kort toer na Europa afgesluit en twee toetswedstryde teen Frankryk gespeel, maar albei verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/294 |title=1976 Australia tour to France and Italy |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Nadat in 1977 geen toetswedstryd plaasgevind het nie, het die Wallabies in 1978 twee tuisoorwinnings oor Wallies aangeteken, maar hulle is in twee wegwedstryde deur Nieu-Seeland verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/306 |title=1978 Wales tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/310 |title=1978 Australia tour to New Zealand |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In die derde toetswedstryd het die Wallabies met 30–16 gewen, danksy vier drieë deur die uitstekende [[Greg Cornelsen]].<ref>{{en}} {{cite web |author=Jamie Wall |url=https://www.rnz.co.nz/news/sport/364706/before-eden-park-was-a-fortress-there-was-greg-cornelsen |title=Before Eden Park was a fortress there was Greg Cornelsen |publisher=Radio New Zealand |date=22 Augustus 2018 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In Junie 1979 het Ierland Australië besoek en albei toetswedstryde gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/319 |title=1979 Ireland tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Daarna het Australië die All Blacks vir een toetswedstryd op die Sydney-krieketveld gehuisves en met 12–6 geseëvier.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/323 |title=1979 New Zealand tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In Oktober 1979 het die Wallabies vir die eerste keer [[Argentinië]] besoek. Hulle is in hul eerste toetswedstryd deur die [[Argentynse nasionale rugbyspan|Poemas]] verslaan, maar die Wallabies het met ’n oorwinning in die tweede toetswedstryd die toetsreeks geëwenaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/330 |title=1979 Australia tour to Argentina |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> === Groeiende sterkte gedurende die 1980’s === [[Lêer:Argentina australia 1987.jpg|duimnael|Australië teen [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]] op [[José Amalfitani-stadion|Vélez Sarsfield-stadion]], 7 November 1987]] In 1980 het Australië die [[Bledisloebeker]] slegs vir ’n vierde keer ingepalm, nadat die Wallabies Nieu-Seeland met 2–1 in ’n drie-toetsreeks in Australië verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/338 |title=1980 New Zealand tour to Australia and Fiji |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1981/82 het die toer na die Britse Eilande teleurstellend verloop, nadat die Wallabies van die vier toetswedstryde slegs dié teen Ierland gewen het; daarbenewens het hulle drie wedstryde teen provinsiale en plaaslike spanne verloor. Die Australiese span het egter veral uit jong, onervare spelers bestaan, wat hul beste tye nog sou beleef.<ref>{{en}} {{cite book |author=Nicholas Shehadie |title=A Life Worth Living |publisher=Simon & Schuster Australia |location=Sydney |date=2003 |isbn=978-0-7318-1161-8 |pages=175}}</ref> Gedurende [[herfs]] 1984 het die Wallabies opnuut die Tuisnasies met ’n jong span en ’n nuwe afrigter, Alan Jones, kom besoek en ’n historiese prestasie aangeteken: Hulle het die eerste Australiese span geword wat ’n [[Grand Slam (Rugby)|Grand Slam]] behaal het, nadat hulle tydens dieselfde toer al die vier Tuisnasies verslaan het: Engeland, Ierland, Wallis en Skotland. Hulle het ook ’n volstoomspan van die [[Britse Barbarians]] verslaan. Tydens dié toer het veral [[Mark Ella]] uitgeblink en as eerste speler in al die vier toetswedstryde ’n drie gedruk. Dié toer het die opkoms van Australië as ’n gedugte krag in internasionale rugby ingelui.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.couriermail.com.au/sport/rugby/video-mark-ella-stars-as-wallabies-achieve-grand-slam-in-1984/news-story/be8bedee8f163b3e532cd222ad77027e |title=Mark Ella stars as Wallabies achieve Grand Slam in 1984 |publisher=The Courier-Mail |date=31 Oktober 1984 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1986 het Australië vir ’n drie-toetsreeks om die Bledisloebeker na Nieu-Seeland getoer. Die Nieu-Seelandse rugby was in onrus nadat ’n nieamptelike span – die Nieu-Seelandse Kavaliers – met die grootste deel van die All Black-spelers die sportboikot van apartheid geïgnoreer en na Suid-Afrika vertrek het. Ná hul terugkeer is dié spelers vir die eerste toetswedstryd om die Bledisloebeker uit die All Black-span weggelaat. Australië het toe die eerste wedstryd met 13–12 gewen. Die verbanning is met die oog op die tweede toets op 23 Augustus op Carisbrook opgehef. Nieu-Seeland het die reeks geëwenaar nadat hulle die tweede wedstryd met 13–12 gewen het. Dié wedstryd is deur omstredenheid geteister nadat die Walliese skeidsregter Derek Bevan nie ’n Australiese drie deur die [[agsteman]] Steve Tuynman toegeken het nie. Die eindstryd is op 6 September 1986 op Edenpark gehou. Australië het ’n volsterkte Nieu-Seelandse span met 22–9 geklop en sodoende hul eerste toetsreeks op Nieu-Seelandse bodem beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.com/rugby/story/_/id/15286390/all-blacks-rebel-tour-created-split-new-zealand-public |title=All Blacks rebel tour that created a split with New Zealand public |publisher=ESPNscrum |author=Huw Richards |date=22 April 2016 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die Australiese en Nieu-Seelandse rugbyunies was toonaangewend by die invoering van die [[rugbywêreldbeker]]toernooi, waarvolgens beide Australië en Nieu-Seeland die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] aangebied het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1987-rugby-world-cup/the-world-cup-is-born |title=1987 Rugby World Cup: The long road to the cup |publisher=New Zealand History |date=2021 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die groepfase het die selfbewuste Wallabies Engeland, die VSA en Japan verslaan, en in die kwarteindstryd Ierland. In die halfeindstryd is hulle egter op Sydney se [[Concord-ovaal]] deur Frankryk met 30–26 verslaan, in die klein finale om die derde plek het die Wallabies teen Wallis verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1987/overview |title=Rugby World Cup 1987: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die prestasies van die Wallabies oor die drie jaar onder die afrigter Alan Jones het deurlopend verbeter, maar Jones het ook ’n polariserende effek op die span gehad, aangesien hy ook as ’n radio-omroeper gewerk het en baie spelers nie tevrede was met sy bestuurstyl nie. Mark Ella, wat ná die 1984-seisoen homself onttrek het, het beweer dat hy moontlik nie sou uitgetree het as Jones nie die afrigter was nie. Daar was veral ernstige afwykings tussen die afrigter Alan Jones en die invloedryke [[skrumskakel]] Nick Farr-Jones.<ref>{{en}} {{cite web |author=Peter FitzSimons |url=https://www.smh.com.au/sport/rugby-union/the-wallabies-have-passed-by-alan-jones-20141022-119y3r.html |title=The Wallabies have passed by Alan Jones |publisher=The Sydney Morning Herald |date=22 Oktober 2014 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Voor en tydens die Rugbywêreldbeker 1987 het Alan Jones sy aktiwiteite buite die afrigting van Australië, insluitende die radio-uitsaaiwese, uitgebrei. Ná die rugbywêreldbekertoernooi is Jones van sy pos as afrigter verwyder en Bob Dwyer, wat Australië in 1982 en 1983 afgerig het, is in 1988 heraangestel. Die tuisreeks teen die All Blacks dieselfde jaar het teleurstellend verloop, nadat die Wallabies in drie toetswedstryde slegs een gelykop aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/tourbreak.asp?IDID=107 |title=Match Centre – in Australia |publisher=[[All Blacks]] |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1989 het die Britse en Ierse Leeus vir die eerste keer sedert 1966 na Australië getoer. Ná hul oorwinning in die eerste toetswedstryd het Australië die tweede en derde toetswedstryde en sodoende die toetsreeks met 1–2 verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1989-australia/ |title=1989 Australia |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Bob Dwyer het ’n gebrek aan oorheersing deur die voorspelers as ’n belangrike faktor geïdentifiseer wat tot die verlore reeks bygedra het en die negentigerjare met die doel om hierdie faset van die Wallabies se speel te verbeter betree. === Wêreldbekertitels in 1991 en 1999 === [[Lêer:1991 - David Campese's autographed shirt.jpg|duimnael|David Campese se trui, versier met handtekeninge, in ’n [[Hongkong]]se kroeg]] In Augustus 1990 het Australië ná vier jaar weer ’n toetswedstryd in Nieu-Seeland gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/513 |title=1990 Australia tour to New Zealand |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In voorbereiding op die [[Rugbywêreldbeker 1991]] is die All Blacks weer verslaan, maar ook Wallis en Engeland. Die Wallabies het die rugbywêreldbekertoernooi vervolgens met nuwe selfvertroue aangepak en tydens die groepfase Argentinië, Wallis en [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Wes-Samoa]] deels maklik verslaan. Gedurende die kwarteindstryd teen Ierland in [[Dublin]] was Australië op die rand van ’n uitskakeling. Nadat letterlik sekondes op die klok oorgebly het, was Ierland met 18–15 voor, voordat [[Michael Lynagh]] in die hoek ’n drie gedruk het om sodoende die Ierse harte te laat breek en Australië tot die halfeindstryd teen Nieu-Seeland te laat vorder.<ref>{{en}} {{cite web |author=Richard Seeckts |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/171646.html |title=Lynagh silences Lansdowne Road |publisher=ESPNscrum |date=20 Oktober 1991 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In die eerste helfte het die Wallabies met 13–3 voorgeloop en toe hul verdedigingsvermoë teen die All Blacks gewys en die wedstryd beklink. In die eindstryd op Twickenham het die Wallabies teen Engeland te staan gekom. Engeland het hul meestal vooruit gedomineerde spelplan in ’n meer vloeiende spel verander. Dit was egter nie suksesvol nie en Australië het ’n 12–6-oorwinning behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1991/overview |title=Rugby World Cup 1991: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> David Campese is as die speler van die toernooi aangewys, nadat hy ses drieë in ’n reeks van uitstekende vertonings gedruk het. Oorwinningsparades is in Australië vir hul nasionale span gehou. Nadat die Springbokke in 1992 ná die einde van apartheid weer vir internasionale rugby toegelaat is, het die Wallabies Suid-Afrika besoek en die eerste toetswedstryd tussen albei spanne in meer as twee dekades gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/551 |title=1992 Australia tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1993 het die Springbokke se teenbesoek in Australië vir drie toetswedstryde plaasgevind, waarvan die Wallabies twee gewen het.<ref>{{fr}} {{cite book |author=Henri Garcia |title=La fabuleuse histoire du rugby |publisher=Éditions de La Martinière |location=Parys |year=2011 |isbn=978-2-7324-4528-1 |pages=830–840}}</ref> In 1994 het die Wallabies onder andere twee keer elk Ierland en [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] geklop, asook in 1995 Argentinië.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/587 |title=1994 Ireland tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/591 |title=1994 Italy tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/610 |title=1995 Argentina tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die titelverdediging tydens die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in Suid-Afrika het met ’n nederlaag teen die gasheer afgeskop, gevolg deur oorwinnings oor [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] en [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]]. In die kwarteindstryd is die Wallabies deur Engeland uitgeskakel, nadat [[Rob Andrew]] in [[ekstra tyd]] ’n skepdoel aangeteken en die wedstryd met 22–25 beëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1995/overview |title=Rugby World Cup 1995: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/rugby_world_cup/history/3086827.stm |title=1995: England 25-22 Australia |publisher=[[BBC]] |date=24 September 2003 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Dit was Australië se ergste vertoning in dié tyd ’n wêreldbekertoernooi. Om die toenemende oorskakeling van goeie spelers na finansieel gevestigde [[rugby league]]-spanne teen te werk het die Internasionale Rugbyvoetbalraad in Augustus 1995 besluit om van rugby ’n professionele sport te maak. In dieselfde jaar het die beheerliggame van Suid-Afrika, Nieu-Seeland en Australië die konsortium SANZAR gestig om televisie-uitsaairegte vir twee nuwe kompetisies te verkoop, die internasionale kompetisie Super 12 (nou [[Superrugby]]) en die Drienasiesreeks van die nasionale spanne (nou [[Die Rugbykampioenskap]]).<ref>{{en}} {{cite book |author=Bob Howitt |title=SANZAR Saga: Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby |publisher=HarperCollins Publishers |location=New York |year=2005 |isbn=1-86950-566-2 |pages=7}}</ref> Aangesien die nuwe toernooie min plek vir maandelange oorsese toere gelaat het, het hierdie tradisie uit die amateurtydperk vinnig tot ’n einde gekom (met uitsondering van die vierjaarlikse Leeustoere). In reaksie op rugby se skuif na professionaliteit is in Oktober 1995 die Rugbyunie Spelersvereniging (RUPA, ''Rugby Union Players' Association'') gestig om die belange van Australië se professionele rugbyspelers te beskerm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rupa.rugby/about-rupa/what-is-rupa |title=What is RUPA? |publisher=Rugby Union Players' Association |date=2020 |accessdate=6 Oktober 2025 |archive-date= 1 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251101070205/https://rupa.rugby/about-rupa/what-is-rupa |url-status=dead }}</ref> Greg Smith was in [[1996-Drienasiesreeks|1996]] en [[1997-Drienasiesreeks|1997]] Australië se nasionale afrigter, gedurende dié jare het die Wallabies slegs twee van hul agt toetse in die eerste twee Drienasiesreeks gewen, albei teen Suid-Afrika tuis, maar hulle het rekordnederlae teen beide die All Blacks en Springbokke weg gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=1996 |title=1996 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=1997 |title=1997 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Nadat Rod Macqueen in 1998 by Smith oorgeneem het, het Australië sy twee toetswedstryde teen die All Blacks gewen en sodoende die Bledisloebeker teruggewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=1998 |title=1998 The Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In dieselfde jaar het die Wallabies tydens die besoek van ’n onervare Engelse span in die Suidelike Halfrond ’n rekordoorwinning van 76–0 aangeteken, Engeland se ergste nederlaag in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thetimes.co.uk/article/tour-from-hell-that-left-some-players-burnt-bf39t5hgpgw |title=Tour from Hell that left some players burnt |publisher=[[The Times]] |author=Mark Baldwin |date=9 November 2002 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1999 het die Wallabies die Bledisloebeker suksesvol verdedig, nadat hulle Nieu-Seeland met ’n rekordoorwinning van 28–7 in Sydney verslaan het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black |url=https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp |publisher=Hodder Moa Beckett |location=Auckland |date=2003 |isbn=978-1-86958-937-0 |pages=[https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp/page/233 233]}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1999]] het die Wallabies hul groep gewen, nadat hulle in die drie wedstryde teen Roemenië, Ierland en die VSA altesaam slegs 31 punte afgestaan het. In die kwarteindstryd het hulle teen Wallis te staan gekom, met 24–9 geseëvier en die halfeindstryd bereik. Hulle het die verdedigende kampioen Suid-Afrika met 27–21 verslaan. Die halfeindstryd is deur ’n onvergeetlike skepdoel in ekstra tyd deur die [[losskakel]] Stephen Larkham (sy eerste skepdoel in ’n toetswedstryd) en ’n strafdoel van die [[heelagter]] [[Matt Burke]] beslis. Australië het die eindstryd op die nuwe [[Millennium-stadion]] maklik met 35–12 teen die blykbaar moeë Frankryk gewen, die Franse het voorheen in hul halfeindstryd die gunsteling Nieu-Seeland uitgeskakel. Die meeste punte is deur die heelagter Matt Burke aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1999/overview |title=Rugby World Cup 1999: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1999 het vyf Australiese spelers daarin geslaag om hul tweede rugbywêreldbekertoernooi te wen: Phil Kearns, John Eales, Tim Horan, Jason Little en Dan Crowley. Australië was ook die eerste rugbyspan wat die [[Webb Ellis-beker]] vir ’n tweede keer omhoog kon hou. Weens hul uitstekende prestasies is die Wallabies in 2000 as Laureus se “span van die jaar” genomineer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2000 |title=Laureus World Sports Awards 2000 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2000 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> === Die nuwe millennium === [[Lêer:World Cup Telstra stadium.jpg|duimnael|Openingswedstryd van die [[Rugbywêreldbeker 2003]] tussen Argentinië en Australië op die Aussiestadion in Sydney]] [[Lêer:RWC-2007-AUSvsJAP.JPG|duimnael|Australië teen Japan tydens die [[Rugbywêreldbeker 2007]]]] In 2000 was die Australiese beheerliggaam een van die stigterslede van die vastelandse beheerliggaam Vereniging van Oseaniese Rugbyunies (''Federation of Oceania Rugby Unions'', FORU; nou [[Oseanië Rugb]]y, OR).<ref name="islands" /> In dieselfde jaar het Australië die Bledisloebeker verdedig en die [[2000-Drienasiesreeks|Drienasiesreeks]] vir die eerste keer gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2000 |title=2000 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die Wallabies het hierdie prestasie in 2001 herhaal en ook hul eerste reeksoorwinning ooit oor die Britse en Ierse Leeus aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2001 |title=2001 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/2001-australia/ |title=2001 Australia |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Beide die afrigter MacQueen en kaptein John Eales het gou ná hierdie mylpale afgetree. Hulle is deur die afrigter [[Eddie Jones]] en kaptein George Gregan opgevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbypass.com/news/watch-epic-video-of-eddie-jones-first-wallabies-training-in-2001/ |title=Watch: Epic video of Eddie Jones' first Wallabies training in 2001 |publisher=RugbyPass |author=Liam Heagney |date=18 Januarie 2023 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> As gevolg van die toenemende gewildheid het topvlak-[[rugby league]]spelers soos Mat Rogers, Wendell Sailor en Lote Tuqiri na rugbyunie oorgeskakel en voortaan vir die Wallabies uitgedraf. Dit was in kontras met die vorige eeu, waartydens baie rugbyunie-spelers met salarisse na rugby league gelok is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rugbyfix.com/rugbyfix-com-rugby-union-versus-rugby-league-the-cultural-divide/ |title=Switching Between Rugby Union and Rugby League |publisher=rugbyfix.com |date=15 Maart 2010 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 2001 is die Wallabies deur die IRR as “span van die jaar” en Rod Macqueen as “afrigter van die jaar” aangewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/awards/past-winners/2001 |title=IRB Awards 2001 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=2021 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die Wallabies het tydens die [[2002-Drienasiesreeks]] nie daarin geslaag om hul titel te verdedig nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2002 |title=2002 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Aansluitend is hulle weg deur beide Ierland en Engeland verras.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2002/nov/11/rugbyunion.irelandrugbyunionteam |title=Australia caught on green tide |publisher=[[The Guardian]]|author=Ian Malin |date=12 November 2002 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/2484021.stm |title=England stun Aussies |publisher=[[BBC]] |author=Matt Majendie |date=16 November 2002 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[2003-Drienasiesreeks|Drienasiesreeks in 2003]] moes Australië die Bledisloebeker afstaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2003 |title=2003 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In dieselfde jaar het die gasheer Australië sy [[Rugbywêreldbeker 2003]]-veldtog op indrukwekkende wyse afgeskop. Tydens die groepfase het die Wallabies Argentinië maklik geklop, gevolg deur [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]] en Roemenië. Hulle 142–0-oorwinning oor die Namibiërs is beide die hoogste Australiese oorwinning en die hoogste tydens ’n rugbywêreldbekerwedstryd in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2003-10-25/wallabies-142-namibia-0/1499838 |title=Wallabies 142, Namibia 0 |publisher=Australian Broadcasting Corporation |author=Stuart Watt |date=25 Oktober 2003 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In die laaste groepwedstryd het hulle Ierland naelskraap met 17–16 geklop. Vervolgens het hulle Skotland met 33–16 in die kwarteindstryd uitgeskakel. Die Wallabies het hul grootste oorwinning in dié tyd oor Nieu-Seeland aangeteken deur hulle met 22–10 in die halfeindstryd te verslaan. Daarna het George Gregan die Nieu-Seelanders met die woorde ''Four more years boys, four more years'' (“Nog vier jaar seuns, nog vier jaar”) geterg.<ref name="1995Favourites">{{en}} {{cite web |url=http://worldcupweb.com/WCrugby/donews.asp?ID=1634 |title=All set for World Cup semis |publisher=worldcupweb.com |date=14 November 2003 |accessdate=11 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061111001951/http://www.worldcupweb.com/WCrugby/donews.asp?ID=1634 |archive-date=11 November 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens ’n spannende eindstryd is die Wallabies deur Engeland met 20–17 verslaan, die eindstryd is kort voor afloop van ekstra tyd deur [[Jonny Wilkinson]] se skepdoel beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2003/overview |title=Rugby World Cup 2003: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die tienjarige herdenking van die professionalisering van rugby in 2005 is die Wallabies se span van die dekade aangekondig. John Eales is deur ’n keuringspaneel van 30 as kaptein aangewys. Ná afloop van die Europese toer in 2005, wat met ’n negatiewe rekord van agt nederlae in nege wedstryde geëindig het, het die pers soos die ''Daily Telegraph'' ’n beroep op die afdanking van beide Eddie Jones en George Gregan gedoen. Die voormalige afrigter Alan Jones het ook vir hul afdanking gepleit. In Desember 2005 het die Australiese Rugbyunie aan die groeiende druk oorgegee en Eddie Jones met John Connolly vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/pm/content/2005/s1522635.htm |title=Eddie Jones sacked from Wallabies |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=2 Desember 2005 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[2006-Drienasiesreeks|Drienasiesreeks in 2006]] het die Wallabies ’n noemenswaardige 49–0-oorwinning oor die Springbokke aangeteken, maar in die oorblywende wedstryde slegs gemengde prestasies behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2006 |title=2006 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In November dieselfde jaar het ’n skaars wegnederlaag teen Ierland gevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/6163680.stm |title=Ireland 21-6 Australia |publisher=[[BBC]] |date=19 November 2006 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Op 10 Mei 2007 het beide die Walliese en Australiese beheerliggame met die stigting van die James Bevan-trofee daarop besluit om 100 jaar se toetsrugby tussen die twee lande te vier.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/welsh/6643203.stm |title=New trophy for Wales v Australia |publisher=[[BBC]] |date=10 Mei 2007 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Dit is genoem na die Australies-gebore Wallies-opgevoede man wat die Walliese span se eerste kaptein was; Australië het die eerste reeks om dié trofee met 2–0 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/941 |title=2007 Wales tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2007]] het die Wallabies ná deels maklike oorwinnings oor Japan, Wallis, Fidji en Kanada hul groep gewen. In die kwarteindstryd is hulle egter deur Engeland met 12–10 uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2007/overview |title=Rugby World Cup 2007: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Connolly het sy bedanking as hoofafrigter aangebied en is aan die begin van 2008 met Robbie Deans vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/pm/archive/articles/2007/12/14/s2119539.htm |title=Robbie Deans appointed as Wallabies coach |publisher=Australian Broadcasting Corporation |author=Jennifer Macey |date=14 Desember 2007 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Nadat die sleutelspelers George Gregan en [[Stephen Larkham]] ná die teleurstellende toernooi hul loopbane beëindig het, het hy die taak gehad om ’n nuwe span saam te stel. Tydens die [[2008-Drienasiesreeks]] het die Wallabies ’n ambivalente indruk agtergelaat. Hulle het die All Blacks slegs een keer en die Springbokke twee keer verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2008 |title=2008 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Hulle het ook hul ergste nederlaag in dié tyd gely: 8–53 teen Suid-Afrika in [[Johannesburg]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theroar.com.au/2008/08/31/springboks-inflict-wallabies-worst-test-loss-ever/ |title=Springboks inflict Wallabies' worst Test loss ever |publisher=The Roar |author=David Beniuk |date=30 Augustus 2008 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 2009 het die Wallabies Italië twee keer en Frankryk een keer verslaan, aansluitend het hul prestasies egter agteruitgegaan, nadat hulle tydens die [[2009-Drienasiesreeks]] drie keer deur Nieu-Seeland en twee keer deur Suid-Afrika verslaan is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/977 |title=2009 Italy tour to Australasia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/978 |title=2009 France tour to Australasia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2009 |title=2009 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[2009 eindjaarrugbytoetsreeks]] is die Wallabies vir die eerste keer in 27 jaar deur Skotland verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/scottish/8369615.stm |title=Scotland 9–8 Australia |publisher=[[BBC]] |author=James Standley |date=21 November 2009 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> === Heen en weer sedert 2010 === [[Lêer:Australia vs USA 2011 RWC (2).jpg|duimnael|Australië teen die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|VSA]] tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]]]] [[Lêer:England vs Australia 2015 RWC (2).jpg|duimnael|Australië klop Engeland 33–13 tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]] op Twickenham in Londen]] [[Lêer:2017.08.19.20.21.25-AUSvNZL-0003 (35890784923).jpg|duimnael|Australië teen Nieu-Seeland tydens die [[2017 midjaarrugbytoetsreeks]] in Sydney]] [[Lêer:2017.06.17.15.06.26-AUSvSCO anthems-0001 (35370281985).jpg|duimnael|Australië teen Skotland tydens die 2017 midjaarrugbytoetsreeks in Sydney]] [[Lêer:Adelaide Oval hosts Wallabies and Springboks Rugby Union 27 August 2022.jpg|duimnael|Australië teen Suid-Afrika tydens die [[2022-Rugbykampioenskapreeks]] in Adelaide]] Die Wallabies het tydens [[2010-Drienasiesreeks|Drienasiesreeks in 2010]] Suid-Afrika geklop, maar hulle is deur Nieu-Seeland verslaan, die Wallabies se tiende agtereenvolgende nederlaag teen die All Blacks, ’n nuwe negatiewe rekord.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2010 |title=2010 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[2010 eindjaarrugbytoetsreeks]] het die Wallabies die All Blacks egter in ’n naelskraapse wedstryd in [[Hongkong]] verslaan. Dit was Australië se eerste oorwinning oor Nieu-Seeland in drie jaar.<ref>{{en}} {{cite web |author=Richard Knowler |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/all-blacks/4290888/Wallabies-steal-win-from-All-Blacks |title=Wallabies steal win from All Blacks |publisher=stuff.co.nz |date=31 Oktober 2010 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> 2011 het vir die Wallabies met ’n verrassende tuisnederlaag teen Samoa afgeskop, aansluitend het hulle egter die [[2011-Drienasiesreeks|Drienasiesreeks in 2011]] gewen en sodoende hul eerste titel in tien jaar ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2011 |title=2011 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]] in Nieu-Seeland het die Wallabies Italië verslaan, maar hulle is in die daaropvolgende wedstryd deur Ierland geklop. Ná twee bykomende oorwinnings oor die VSA en [[Russiese nasionale rugbyspan|Rusland]] het hulle nogtans daarin geslaag om tot die kwarteindstryd te vorder. Hulle het teen die verdedigende kampioen Suid-Afrika te staan gekom, en die Springbokke danksy ’n amper foutlose verdediging naelskraap met 11–9 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/14830348.stm |title=Rugby World Cup 2011: South Africa 9-11 Australia |publisher=[[BBC]] |date=9 Oktober 2011 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In die halfeindstryd is die Wallabies egter deur die gasheer en latere kampioen Nieu-Seeland met 20–6 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.stuff.co.nz/sport/rugby/teams/australia/5793924/All-Blacks-out-muscle-Wallabies-into-final |title=All Blacks out-muscle Wallabies, into final |publisher=stuff |date=17 Oktober 2011 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In die klein finale om die derde plek het hulle Wallis met 21–18 geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/9620926.stm |title=Rugby World Cup 2011: Wales 18-21 Australia – as it happened |publisher=[[BBC]] |date=21 Oktober 2011 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2011/overview |title=Rugby World Cup 2011: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 2012 is Australië tuis deur Skotland verslaan, dit was hul eerste tuisnederlaag teen die Skotte sedert 1982.<ref>{{en}} {{cite web |author=Colin Moffat |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/18324263 |title=Australia 6–9 Scotland |publisher=[[BBC]] |date=5 Junie 2012 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Ná die aansluiting van Argentinië by die Drienasiesreeks het dié toernooi [[die Rugbykampioenskap]] geword. Tydens die eerste [[2012-Rugbykampioenskapreeks|Rugbykampioenskapreeks]] het die Australiërs nie daarin geslaag om hul titel te verdedig nie, alhoewel hulle die nuweling twee keer verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2012 |title=2012 The Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In dieselfde jaar is Italië slegs naelskraap verslaan, nadat [[Luciano Orquera]] in die laaste minuut ’n strafdoel, wat aan Italië sy eerste gelykopuitslag teen die Wallabies sou besorg het, misgeskop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2012/nov/24/italy-australia-autumn-internationals |title=Australia survive fightback to maintain perfect record against Italy |publisher=[[The Guardian]] |date=24 November 2012 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 2013 het die Britse en Ierse Leeus na Australië getoer en twee van die drie toetswedstryde gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2013-07-06/lions-roar-past-wallabies-to-break-tour-drought/4803966 |title=Lions Tour 2013: British and Irish Lions break tour drought with third Test rout of Wallabies |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=6 Julie 2013 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Hierdie mislukking en ’n maer wenrekord het daartoe bygedra, dat die hoofafrigter Deans toenemende druk ervaar het. Hy het in Julie 2013, ná ses jaar in die pos, bedank; sy opvolger was Ewen McKenzie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2013-07-09/ewen-mckenzie-unveiled-as-wallabies-coach/4808328 |title=Australian Rugby Union confirms Robbie Deans 'stood down' from Wallabies job on Monday |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=9 Julie 2013 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[2013-Rugbykampioenskapreeks]] het die Wallabies twee nederlae elk teen Suid-Afrika en Nieu-Seeland gely, maar twee oorwinnings oor Argentinië aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2013 |title=2013 The Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die 12–38-tuisnederlaag teen die Springbokke was die destyds ergste vir die Wallabies.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/the-rugby-championship-2013/rugby/story/197175.html |title=Springboks embarrass Wallabies |publisher=ESPNscrum |date=7 September 2013 |accessdate=6 Oktober 2025 |archive-date=14 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914173403/http://en.espn.co.uk/the-rugby-championship-2013/rugby/story/197175.html |url-status=dead }}</ref> Tydens die [[2013 eindjaarrugbytoetsreeks]] het McKenzie die Wallabies na vier oorwinnings oor Italië, Ierland, Skotland en Wallis geneem. Nadat hulle egter in die eerste wedstryd van die reeks deur Engeland verslaan is, het die Wallabies die Grand Slam misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://super.rugby/therugbychampionship/news/wallabies-fall-at-first-grand-slam-hurdle-to-england/ |title=Wallabies fall at first Grand Slam hurdle to England |publisher=[[Superrugby]] |date=3 November 2013 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 2014 het die Wallabies vir die eerste keer in vier jaar die Trophée des Bicentenaires ingepalm, nadat hulle drie agtereenvolgende oorwinnings oor Frankryk aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1070 |title=2014 France tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Nadat die Wallabies aansluitend in hul openingswedstryd van die [[2014-Rugbykampioenskapreeks]] teen die All Blacks gelykop gespeel het en daarmee vir die agste agtereenvolgende keer onoorwonne was, het hulle die kans gehad om hul reeks nederlae om die Bledisloebeker, wat in 2012 begin het, te beëindig. Maar ’n 20–51-nederlaag het alle hoop laat gaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2014-08-23/new-zealand-retains-bledisloe-cup/5692018 |title=All Blacks thump Wallabies 51-20 to retain Bledisloe Cup in thumping bonus point win |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=23 Augustus 2014 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In die verdere verloop van die toernooi het die Wallabies hul eerste nederlaag teen Argentinië in 17 jaar gely; dit was die Poemas se eerste oorwinning sedert hul aansluiting by die Rugbykampioenskap.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/29495348 |title=Rugby Championship: Argentina 21-17 Australia |publisher=[[BBC]] |date=5 Oktober 2014 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Op 18 Oktober 2014 het McKenzie as hoofafrigter bedank, vier dae later het die ARU [[Michael Cheika]] as sy opvolger aangestel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2014-10-22/aru-announce-michael-cheika-as-wallabies-coach/5832484 |title=Michael Cheika announced as new Wallabies head coach |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=22 Oktober 2014 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In sy eerste toetswedstryd onder Cheika het Australië in [[Cardiff]] sy tiende agtereenvolgende oorwinning oor Wallis aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/rugby-union/bernard-foley-leads-wallabies-to-tight-win-against-wales-20141108-11j7qx.html |title=Bernard Foley leads Wallabies to tight win against Wales |publisher=The Sydney Morning Herald |date=9 November 2014 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2014-11-09/wallabies-post-10th-straight-win-over-wales-with-33-28-triumph-/5877378 |title=Wallabies post 10th straight win over Wales with 33-28 triumph at Millennium Stadium |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=8 November 2014 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[2014 eindjaarrugbytoetsreeks]] is die Wallabies deur Frankryk, Ierland en Wallis verslaan, waardeur hulle na die sesde plek op die wêreldranglys gegly het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2015-03-17/wallabies-fall-to-lowest-ever-world-ranking-of-sixth/6324482 |title=Wallabies fall to lowest-ever ranking of sixth ahead of Rugby World Cup |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=16 Maart 2015 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[2015-Rugbykampioenskapreeks]] het die Wallabies hul eerste titel in die nuwe formaat ingepalm, nadat hulle Suid-Afrika, Argentinië en Nieu-Seeland een keer elk verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/live/2015/aug/08/australia-v-new-zealand-rugby-championship-decider |title=Australia 27–19 New Zealand: Rugby Championship decider – as it happened |publisher=[[The Guardian]] |author=Richard Gadsby |date=19 Oktober 2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]] in Engeland is Australië saam met Wallis, Fidji, die gasheer en [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]] in ’n soort “doodsgroep” geloot. Die Wallabies het in die moeilike tak geslaag en al sy wedstryde gewen, terwyl Engeland vroeg uit die toernooi geskel is. In die kwarteindstryd het Australië teen Skotland te staan gekom, wat 30 sekondes voor die eindfluitjie voorgeloop het, toe die skeidsregter [[Craig Joubert]] aan Australië ’n omstrede strafskop toegeken het, wat deur [[Bernard Foley]] aangeteken is en die Wallabies met 35–34 laat wen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2015/oct/19/craig-joubert-mistake-penalty-australia-scotland-world-cup |title=Craig Joubert 'made mistake' awarding Australia penalty against Scotland |publisher=[[The Guardian]] |author=James Riach |date=19 Oktober 2015 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/rugby-world-cup/11938951/Australia-35-Scotland-34-match-report-Agony-for-Scots-as-last-minute-Bernard-Foley-penalty-snatches-late-victory.html |title=Australia 35 Scotland 34, match report: Agony for Scots as last-minute Bernard Foley penalty snatches late victory |publisher=[[The Daily Telegraph]] |author=Mick Cleary |date=18 Oktober 2015 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Australië het vervolgens Argentinië in die halfeindstryd met 29–15 verslaan. In die eindstryd het die Wallabies teen die All Blacks met 17–34 verloor, nadat hulle 15 minuut voor die eindfluitjie op 17–21 was.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2015/overview |title=Rugby World Cup 2015: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Later dieselfde jaar is die Australiese afrigter Cheika deur Wêreldrugby benoem as “afrigter van die jaar”.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2015-11-02/rugby-world-cup3a-wallabies-boss-michael-cheika-named-world-ru/6904622 |title=Rugby World Cup: Wallabies boss Michael Cheika named World Rugby Coach of the Year |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=2 November 2015 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die jaar 2016 was die begin van ’n ernstige agteruitgang. In Junie het die Wallabies Engeland onder hul afrigter Eddie Jones gehuisves en drie agtereenvolgende toetswedstryde verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1108 |title=2016 England tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Hulle is ook in al drie wedstryde teen die All Blacks verslaan. Australië het die jaar met nederlae teen Ierland en die vierde keer teen Engeland beëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1118 |title=2016 Australia tour to UK, Ireland and France |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die 2017-seisoen het min vordering gesien, nadat die Wallabies verslaan is deur ’n verswakte Skotse span, wat ’n aantal spelers aan die Britse en Ierse Leeus vir hul toer na Nieu-Seeland afgestaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jun/17/scotland-australia-rugby-union-gregor-townsend |title=Gregor Townsend hails Scotland’s unity in hard-fought win over Australia |publisher=[[The Guardian]] |date=17 Junie 2017 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Australië het sy middelmatige prestasies tydens die [[2017-Rugbykampioenskapreeks]] voortgesit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2017 |title=2017 The Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Aan die einde van die seisoen het Australië sy vyfde agtereenvolgende nederlaag teen Engeland gely, saam met ’n rekordnederlaag teen Skotland.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/42016805 |title=Autumn international: England 30–6 Australia |publisher=[[BBC]] |author=Tom Fordyce |date=18 November 2017 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2017/nov/25/scotland-australia-autumn-international-match-report |title=Byron McGuigan and Scotland hammer Australia after Sekope Kepu’s red |publisher=[[The Guardian]] |author=Stuart Bathgate |date=25 November 2017 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In Junie 2018 het die Wallabies twee van drie toetswedstryde teen Ierland verloor, en vervolgens vier van hul ses wedstryde tydens die [[2018-Rugbykampioenskapreeks]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1423 |title=2018 Ireland tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2018 |title=2018 The Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Gedurende herfs het die Wallabies hul eerste nederlaag teen Wallis in tien jaar gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/46130635 |title=Autumn internationals: Wales 9–6 Australia |publisher=[[BBC]] |author=Dafydd Pritchard |date=10 November 2018 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Altesaam het hulle in 2018 slegs vier van hul 13 toetswedstryde gewen, wat as hul ergste kalenderjaar beskou word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/rugby-union/rugby-year-in-review-wallabies-suffer-tough-year-on-and-off-the-field-20181216-p50mkd.html |title=Rugby year in review: Wallabies suffer tough year on and off the field |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Georgina Robinson |date=22 Desember 2018 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2018/nov/26/rugby-australia-must-act-as-wallabies-worst-calendar-year-finishes |title=Rugby Australia must act as Wallabies' worst calendar year finishes |publisher=[[The Guardian]] |author=Bret Harris |date=25 November 2018 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[2019-Rugbykampioenskapreeks]] het Australië die All Blacks met 47–26 verslaan, een van die ergste Nieu-Seelandse nederlae in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/49305836 |title=Australia thrash All Blacks 47–26 in Rugby Championship in Perth |publisher=[[BBC]] |date=10 Augustus 2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In die daaropvolgende wedstryd om die Bledisloebeker het Nieu-Seeland met 36–0 wraak geneem. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2019]] in [[Japan]] het die Wallabies in die groepfase Fidji, Uruguay en [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] verslaan. ’n Naelskraapse nederlaag teen Wallis in hul laaste groepwedstryd het beteken, dat die Wallabies in die kwarteindstryd teen Engeland te staan gekom het. Ná ’n swak 16–40-nederlaag is die toernooi én die seisoen vir die Wallabies beëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/archive/2019/matches |title=Rugby World Cup 2019: Matches |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=26 September 2022}} {{dooie skakel}}</ref> Michael Cheika het die volgende dag van sy pos as hoofafrigter bedank.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/rugby-union/cheika-quits-wallabies-coach-falls-on-sword-after-world-cup-exit-20191020-p532h2.html |title=Cheika quits: Wallabies coach falls on sword after World Cup exit |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Ton Decent |date=20 Oktober 2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In November 2019 is Dave Rennie as sy opvolger benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby.com.au/news/2019/11/19/wallabies-coach-announcement |title=UPDATED: Wallabies win \"significant fight\" for Rennie's services after \"late\" All Blacks interest |publisher=[[Rugby Australia]] |author=Beth Newman |date=20 November 2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Ná sy terugkeer in die span is [[Christian Leali’ifano]] in 2020 as Laureus se “terugkoms van die jaar” genomineer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2020 |title=Laureus World Sports Awards 2020 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2020 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die Springbokke het vanweë die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] nie aan die [[2020-Drienasiesreeks]] deelgeneem nie en die Wallabies het ná een oorwinning en nederlaag elk teen die All Blacks asook twee gelykopuitslae teen die Poemas in die derde en dus laaste plek geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2020 |title=2020 The Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In die eerste wedstryd is Australië deur Nieu-Seeland met 43–5 verneder, hul ergste nederlaag teen dié buurland in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2020-10-31/all-blacks-thrash-wallabies-to-retain-bledisloe-cup-in-sydney/12831976 |title=Australia thrashed 43–5 by New Zealand in record loss as All Blacks retain Bledisloe Cup in Sydney |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=31 Oktober 2020 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[2021 midjaarrugbytoetsreeks]] het die Wallabies hul tuisreeks teen die Franse met 2–1 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby.com.au/news/wallabies-v-france-third-test-how-to-watch-chanel-live-blog-match-report-rugby-union-2021717 |title=Wallabies pull off famous win over France after Koroibete red card |publisher=[[Rugby Australia]] |author=Nathan Williamson |date=17 Julie 2021 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[2021-Rugbykampioenskapreeks]] kon hulle vir die eerste keer vier wedstryde wen, waarna hulle ná die All Blacks die tweede plek behaal het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://super.rugby/therugbychampionship/news/four-straight-as-wallabies-power-past-pumas/ |title=Four Straight As Wallabies Power Past Pumas |publisher=[[Superrugby]] |date=2 Oktober 2021 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die [[2021 eindjaarrugbytoetsreeks]] het met ’n oorwinning oor Japan begin, maar die Wallabies het vir die eerste keer in 45 jaar al hul wedstryde in Europa verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/300459372/horrendous-rennie-rips-into-officials-after-14man-wallabies-fall-to-wales |title='Horrendous’: Rennie rips into officials after 14-man Wallabies fall to Wales |publisher=Stuff |author=Sam Phillips |date=21 November 2021 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die [[2022 midjaarrugbytoetsreeks]] se tuisreeks teen Engeland het Australië met 1–2 verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2022/jul/16/australia-england-third-test-rugby-union-match-report |title=Marcus Smith’s breakaway sparks England to series victory over Australia |publisher=[[The Guardian]] |author=Robert Kitson |date=16 Julie 2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[2022-Rugbykampioenskapreeks]] het die Wallabies twee oorwinnings aangeteken, maar ook vier nederlae gely, waaronder ’n rekordnederlaag teen Argentinië (met 17–48).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://super.rugby/therugbychampionship/news/trc-rd2-argentina-cruise-to-victory-over-australia/ |title=Argentina Cruise to victory over Australia |publisher=[[Superrugby]] |date=14 Augustus 2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[2022 eindjaarrugbytoetsreeks]] is Australië vir die eerste keer ooit deur Italië geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://autumnnationsseries.com/report/capuozzo-double-inspires-italy-to-historic-success/#report |title=Capuozzo double inspires Italy to historic success |publisher=Autum Nations Series |date=12 November 2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In Januarie 2023 is die hoofafrigter Rennie vervang met Eddie Jones, wat voorheen van 2001 tot 2005 dié pos beklee het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2023-01-16/wallabies-sack-dave-rennie-coach-eddie-jones-rugby-world-cup/101858008 |title=Dave Rennie sacked, Eddie Jones back as Wallabies coach eight months before 2023 Rugby World Cup |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=15 Januarie 2023 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die verkorte [[2023-Rugbykampioenskapreeks]] het hulle al drie hul wedstryde verloor en vir die eerste keer in die laaste plek geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66348302 |title=Australia 7–38 New Zealand: All Blacks hammer Wallabies to win Rugby Championship |publisher=[[BBC]] |date=29 Julie 2023 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Hierdie afwaartse neiging het tydens die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in Frankryk aangehou, toe die Wallabies [[Portugese nasionale rugbyspan|Portugal]] met 35–15 en Georgië met 34–14 kon klop, maar teen Fidji hul eerste nederlaag in 69 jaar met 15–22 en teen Wallis ’n rekordnederlaag met 6–40 gely het, waarmee hulle vir die eerste keer ooit die uitklopfase misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/876552/australia-rugby-world-cup-2023-review |title=Australia: Rugby World Cup 2023 review |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=9 Oktober 2023 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In Januarie 2024 het Joe Schmidt as hoofafrigter oorgeneem by Eddie Jones.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2024/jan/18/joe-schmidt-replace-eddie-jones-australia-head-coach-rugby-union |title=Joe Schmidt confirmed to replace Eddie Jones as Wallabies coach |publisher=[[The Guardian]] |author=Angus Fontaine |date=19 Januarie 2024 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die [[2024-Rugbykampioenskapreeks]] het vir die Wallabies weer teleurstellend verloop, nadat hulle slegs een naelskraapse wegoorwinning oor die Poemas kon aanteken (met 20–19), waarop ’n rekordwegnederlaag teen dié span gevolg het (met 27–67), waarmee hulle weer die laaste plek beklee het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/ce81zgvqqmgo |title=What have we learned from the Rugby Championship? |publisher=[[BBC]] |author=Alastair Telfer |date=29 September 2024 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 2025 het die Wallabies hul tweede agtereenvolgende reeksnederlaag teen die Britse en Ierse Leeus gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/live/2025/aug/02/australia-v-british-irish-lions-third-test-live-score-updates-wallabies-rugby-union |title=Australia beat British & Irish Lions 22-12 in third Test after weather delay – as it happened |publisher=[[The Guardian]] |author=Lee Calvert |date=2 Augustus 2025 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die daaropvolgende [[2025-Rugbykampioenskapreeks]] het die Wallabies een oorwinning elk oor die Springbokke en die Pumas aangeteken, maar in albei wedstryde teen die All Blacks nederlae gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/c2375g123zgo |title=What did we learn from the Rugby Championship? |publisher=[[BBC]] |author=Alastair Telfer |date=5 Oktober 2025 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In Junie 2026 is Joe Schmidt opgevolg deur Les Kiss wat Australië op die [[Rugbywêreldbeker 2027]] tuis sal voorberei.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby.com.au/news/joe-schmidt-to-stay-as-wallabies-coach-until-2026-les-kiss-anointed-successor-2025429 |title=Joe Schmidt to stay as Wallabies coach until mid-2026, Les Kiss anointed successor |publisher=[[Rugby Australia]] |author=Nathan Williamson |date=25 April 2025 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> == Kleure, embleem en bynaam == [[Lêer:Red necked wallaby444.jpg|duimnael|’n Jong Australiese wallaby-wyfie]] Die Wallabies speel in Australië se tradisionele sportkleure groen en goud. Voor die bekendstelling van ’n nasionale trui het die Wallabies in die spankleure van die gasheerdeelstaat gespeel.<ref name="jerseyinfo">{{en}} {{cite web |url=http://aru.rugby.com.au/about_the_aru/history_of_the_aru/history_of_the_aru,183.html |title=History of the Australian Jersey |publisher=[[Rugby Australia]] |accessdate=7 Augustus 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070807135510/http://aru.rugby.com.au/about_the_aru/history_of_the_aru/history_of_the_aru%2C183.html |archive-date=7 Augustus 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Australiese wapen het dikwels die deelstaatskenteken op die trui vervang, en verskeie skakerings van hierdie kleure is in ’n aantal wedstryde in die vroeë 1900’s gebruik.<ref name="jerseyinfo" /> In 1928 het die beheerliggame saamgestem “dat die Australiese verteenwoordigende amateurkleure groen en goud gebruik sal word”.<ref name="jerseyinfo" /> In die volgende jaar het die All Blacks na Australië getoer, en die Wallabies se trui was smaraggroen met die Australiese wapen op; met groen sokkies met tralies aan die bokant.<ref name="jerseyinfo" /> Gedurende die 1930’s het die trui amper dieselfde gebly, met klein veranderinge hier en daar.<ref name="jerseyinfo" /> Toe die Wallabies in 1933 vir die eerste keer na Suid-Afrika getoer het, het die besoekers hemelblou truie gedra om verwarring te voorkom, omdat destyds albei spanne donkergroen truie gebruik het. Tydens die Australiese toer in 1953 het die Suid-Afrikaners tydens die toetswedstryde wit truie gedra. Tydens hul 1961-toer het die Wallabies in goue truie uitgedraf om verdere verwarring te vermy.<ref name="strip">{{en}} {{cite web |url=http://rugby.com.au/about_the_aru/history_of_the_aru/history_of_the_aru,183.html |title=History of the ARU |publisher=[[Rugby Australia]] |accessdate=19 Augustus 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060819163106/http://rugby.com.au/about_the_aru/history_of_the_aru/history_of_the_aru%2C183.html |archive-date=19 Augustus 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die wegtrui is gewoonlik groen of wit, alhoewel die Wallabies tydens die [[Rugbywêreldbeker 1995]] se wedstryd teen [[Roemeense nasionale rugbyspan]] ’n groen en goud streeptrui, met groen broeke en sokkies gedra het. Canterbury se ontwerp vir Australië se [[Rugbywêreldbeker 2007]]-trui met ’n geboë geelbruin paneel regoor die bors het soos ’n [[bra]] gelyk en heelwat kritiek ontlok.<ref name="RWC07Jersey">{{en}} {{cite web |url=http://www.rucksandrolls.com/larkham-gregan-giteau-wallabies-rwc-07-jersey/ |title=The Wallabies New World Cup Jersey...ouch... |publisher=rucksandrolls.com |date=25 Junie 2007 |accessdate=27 Junie 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070627154006/http://www.rucksandrolls.com/larkham-gregan-giteau-wallabies-rwc-07-jersey/ |archive-date=27 Junie 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit het die ''Sydney Morning Herald''' se hoof-rugbykorrespondent ’n satiriese stuk in sy rubriek laat verskyn, waarin die trui met Kramer en Frank Costanza se bekende mansbra van ''Seinfeld'' vergelyk word.<ref name=growden-2007>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyheaven.smh.com.au/articles/2007/07/12/1183833690325.html |title=Just one big Boks of contradictions |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Greg Growden |date=13 Julie 2007 |accessdate=15 Julie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715064706/http://rugbyheaven.smh.com.au/articles/2007/07/12/1183833690325.html |archive-date=15 Julie 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2010 het KooGa die klereborg geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugby.com.au/news/article,134179.html |title=KooGa appointed apparel sponsor for Qantas Wallabies from 2010 |accessdate=30 Oktober 2009 |publisher=[[Rugby Australia]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20091030052448/http://rugby.com.au/news/article%2C134179.html |archive-date=30 Oktober 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die eerste KooGa-trui vir die Wallabies is gebruik van 2010 tot die afsluiting van die 2012-seisoen; vir die 2012-seisoen is egter ’n ander soort broeke en sokkies ontwerp. KooGa het in 2013 ’n nuwe uitrusting vir die reeks teen die Britse en Ierse Leeus bekendgestel. BLK Sport, voorheen die Australiese onderafdeling van KooGa, het die klereborg ná hierdie toer geword, en die BLK-embleem het KooGa s’n op die trui vir die 2013-[[lente]]toer vervang. In Oktober 2013 het die ARU aangekondig dat Asics vanaf 2014 die klereborg sal word. Tydens die derde 2017-Bledisloebekertoets het die Wallabies vir die eerste keer ’n trui met ’n inheemse [[Aborigines]]-ontwerp gedra. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2019]] het hulle in ’n soortgelyke trui uitgedraf. Die bynaam “Wallabies” verwys na die wallaby wat aan die grootste deel van Australië inheems is. Die naam het tydens die span se eerste toer na die Verenigde Koninkryk en Noord-Amerika in 1908 ontstaan. Die Nieu-Seelandse span het pas ’n toer voltooi en die Engelse pers het hulle “All Blacks” gedoop. Daar is voorgestel dat Australië ook ’n bynaam sal kry, en ''rabbits'' (“konyne”) was een van die byname wat deur die Engelse koerante voorgestel is.<ref name="Annual Report 2008" /><ref name="Reason58" /> Die Australiërs het dit verwerp, en wou nie hê dat die nasionale span deur ’n ingevoerde “pes” verteenwoordig word nie. Hulle het eerder die inheemse Wallaby gekies, wat dadelik gewild geword het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rl1908.com/clubcomps/origins.htm |title=Club Histories – New Speculations |author=Sean Fagan |accessdate=21 Oktober 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061021080342/http://www.rl1908.com/clubcomps/origins.htm |archive-date=21 Oktober 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Oorspronklik is slegs toerende spanne “Wallabies” genoem; as Australië tuis gespeel het, is na hulle as “Internasionale” verwys.<ref name="Annual Report 2008" /><ref name="wallabyinfo">{{en}} {{cite web |url=http://aru.rugby.com.au/qantas_wallabies/brief_history/who_are_the_wallabies,143.html |title=A brief history |publisher=[[Rugby Australia]] |accessdate=14 Augustus 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070814162752/http://aru.rugby.com.au/qantas_wallabies/brief_history/who_are_the_wallabies%2C143.html |archive-date=14 Augustus 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die span se gelukbringer staan bekend as ''Wally'' en is ’n Wallaby. == Truiverskaffers en -borge == [[Lêer:Australia - Ireland 15-11-2006-1.jpg|duimnael|Die ou Australiese rugbytrui gedurende die 2000’s]] Sedert die 1970’s het die volgende truiverskaffers en -borge verskyn: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan=2| Truiverskaffer ! colspan=2| Truiborg |- ! scope="col" style="width:6.6em;"| Tydperk ! scope="col" style="width:8.9em;"| Handelsmerk ! scope="col" style="width:8.9em;"| Handelsmerk ! scope="col" style="width:6.6em;"| Tydperk |- |1975–1988 |[[Adidas]] |style="border-bottom:0;"| – |style="border-bottom:0;"|tot 1989 |- |rowspan=3|1989–1996 |rowspan=3|[[Canterbury of New Zealand|Canterbury]] |style="border-top:0; font-size:60%;"|&nbsp; |style="border-top:0; font-size:60%;"|&nbsp; |- |[[Castlemaine XXXX]] |1990–1994 |- |rowspan=2|[[Schweppes]] |rowspan=2|1995–1997 |- |rowspan=2|1997–1999 |rowspan=2|[[Reebok (maatskappy)|Reebok]] |- |rowspan=2|[[Vodafone]] |rowspan=2|1998–2003 |- |rowspan=2|2000–2009 |rowspan=2|[[Canterbury of New Zealand|Canterbury]] |- |rowspan=4|[[Qantas]] |rowspan=4|2004–2020 |- |rowspan=2|2010–2013 |[[KooGa]] |- |[[Beyond Limits Known|BLK]] |- |style="border-bottom:1px solid transparent;padding:2px;"| |style="border-bottom:1px solid transparent;padding:2px;"| |- |rowspan="2" style="border-top:1px solid transparent;"| sedert 2014 |rowspan="2" style="border-top:1px solid transparent;"| [[Asics]] |- |[[Cadbury]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sydneynewstoday.com/rugby-australia-announces-cadbury-as-major-wallabies-sponsor/182299/ |title=Rugby Australia announces Cadbury as major Wallabies sponsor |publisher=Sydney News Today |author=Quinton Tahiri |date=13 Mei 2021 |accessdate=6 Julie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210706040214/https://sydneynewstoday.com/rugby-australia-announces-cadbury-as-major-wallabies-sponsor/182299/ |archive-date=6 Julie 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |sedert 2014 |} == Tuisstadions == {{Location map+ |Australië |caption=Kaart van Australië se huidige tuistadions |places= {{Location map~ |Australië |label=[[ANZ-stadion|ANZ]] |position=top |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-33 |lat_min=-50 |lat_sec=-50 |lon_deg=151 |lon_min=3 |lon_sec=48 }} {{Location map~ |Australië |label=[[Perth Ovaal|nib]] |position=right |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-31 |lat_min=-57 |lat_sec=-4 |lon_deg=115 |lon_min=53 |lon_sec=20.5 }} {{Location map~ |Australië |label=[[Docklands-stadion|Docklands]] |position=bottom |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-37 |lat_min=-48 |lat_sec=-59 |lon_deg=144 |lon_min=56 |lon_sec=51 }} {{Location map~ |Australië |label=[[Suncorpstadion|Langpark]] |position=left |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-27 |lat_min=-27 |lat_sec=-53 |lon_deg=153 |lon_min=0 |lon_sec=34 }} {{Location map~ |Australië |label=[[Sydney Voetbalstadion|Allianz]] |position=left |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-33 |lat_min=-53 |lat_sec=-21 |lon_deg=151 |lon_min=13 |lon_sec=31 }} {{Location map~ |Australië |label=[[Melbourne Reghoekige Stadion|AAMI]] |position=left |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-37 |lat_min=-49 |lat_sec=-31 |lon_deg=144 |lon_min=59 |lon_sec=2 }} {{Location map~ |Australië |label=[[Perthstadion|Optus]] |position=top |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-31 |lat_min=-56 |lat_sec=-45 |lon_deg=115 |lon_min=52 |lon_sec=12 }} }} Net soos ander vername rugbylande soos Argentinië, Frankryk, Nieu-Seeland en Suid-Afrika beskik Australië oor geen amptelike tuisstadion vir sy nasionale span nie. Die Wallabies speel hul toetse eerder op ’n verskeidenheid stadions dwarsoor Australië. Van die stadions sluit in [[ANZ-stadion]] in Sydney, [[Suncorpstadion|Langpark]] in Brisbane, [[Melbourne Reghoekige Stadion|AAMI-park]] en [[Docklands-stadion]] in Melbourne, asook [[Perthstadion|Optusstadion]] en [[Perth Ovaal|nib-stadion]] in Perth. Van die stadions wat voorheen tradisioneel vir Wallabies-wedstryde gebruik is, sluit in Sydney se Concord-ovaal, die [[Sydney-krieketveld]] en Sportgrond, asook [[Ballymorestadion|Ballymore]] en die Exhibition Ground in Brisbane. Die Sydney-krieketveld het in 1899 Australië se eerste toetswedstryd teen die Britse Leeus gehuisves. Met een uitsondering (in 1958 in Melbourne) het die Wallabies hul tuiswedstryde tot in 1998 slegs in Sydney of Brisbane gespeel. Die Wallabies speel hul meeste tuiswedstryde op die ANZ-stadion in Sydney (met ’n rekordskare van 109&nbsp;874 teen die All Blacks), op die Docklands-stadion in Melbourne, met ’n rekordskare (teen Engeland) van 54&nbsp;868, op die [[Suncorpstadion]] in Brisbane, met ’n rekordskare van 52&nbsp;498 of op die [[Subiaco Ovaal]] in Perth. Die rekordskare in die ANZ-stadion teen die All Blacks is die hoogste aantal toeskouers tydens enige rugbywedstryd. === Rugbywêreldbekerstadions === {{Hoofartikel|Rugbywêreldbeker 1987|Rugbywêreldbeker 2003|Rugbywêreldbeker 2027}} [[Lêer:World Cup Australia.jpg|duimnael|Die [[Sydneyhawebrug]] tydens die Rugbywêreldbeker 2003]] Die eerste Rugbywêreldbeker 1987 is saam deur Australië en Nieu-Seeland aangebied. Van die wedstryde was soos volg opgedeel: Groep 1 (wat die Wallabies ingesluit het) is in [[Brisbane]] en [[Sydney]] gespeel, een wedstryd van Groep 2 (dié tussen Ierland en Tonga) is ook in Brisbane se [[Ballymorestadion]] aangebied. Daarbenewens het Brisbane en Sydney een kwarteindstryd elk, asook onderskeidelik een halfeindstryd, aangebied. Al die ander wedstryde het in Nieu-Seeland plaasgevind. Australië het altesaam elf wedstryde gehuisves, terwyl die oorblywende 21 wedstryde in Nieu-Seeland gespeel is. Die Rugbywêreldbeker 2003 is dwarsdeur Australië aangebied, veral langs die ooskus, hoewel oorspronklik ook wedstryde in Nieu-Seeland beplan was. Die 48 wedstryde is in elf stadions gehuisves, met die [[Sydney Voetbalstadion|Telstra-stadion]] in Sydney wat die halfeindrondte, die klein finale om die derde plek en die eindstryd tussen die Wallabies en Engeland aangebied het. Van Australië se ander stadions tydens dié toernooi was: die ANZ-stadion in Sydney, Docklands-stadion in [[Melbourne]], [[Suncorpstadion|Langpark]] in Brisbane, [[Subiaco Ovaal]] in Perth, Adelaide Ovaal in Adelaide, Willows Sportkompleks in [[Townsville]], Canberrastadion in [[Canberra]], Central Coast-stadion in Gosford, Yorkpark in Launceston en Wollongong Showground in [[Wollongong]]. Australië sal die Rugbywêreldbeker 2027 aanbied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/714742/rugby-world-cup-host-locations-confirmed-through-to-2033 |title=Rugby World Cup host locations confirmed through to 2033 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=12 Mei 2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> == Toetswedstryde == [[Lêer:Australia IRB World Rankings.png|duimnael|400px|Australië se plek op [[Wêreldrugby]] se ranglys vanaf 10 Oktober 2003 tot op hede]] Australië het 344 van sy 680 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 50,59%. Australië se statistieke in toetswedstryde teen alle lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen Oktober 2025):<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=team;team=6;template=results;type=team;view=opposition |title=International Rugby Union Statistics – Australia |publisher=ESPNscrum |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> {| class="sortable wikitable" ! Teenstander ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | {{ARGru}} || 43 || 30 || 10 || 3 || 69,77 |- | {{BILru}} || 26 || 7 || 19 || 0 || 26,92 |- | {{ENGru}} || 56 || 27 || 28 || 1 || 48,21 |- | {{FIJru}} || 24 || 20 || 3 || 1 || 83,33 |- | {{FRAru}} || 52 || 29 || 21 || 2 || 55,77 |- | {{GEOru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{IRLru}} || 38 || 22 || 15 || 1 || 57,89 |- | {{ITAru}} || 19 || 18 || 1 || 0 || 94,74 |- | {{JPNru}} || 6 || 6 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{CANru}} || 6 || 6 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{KORru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{NAMru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{NZLru}} || 181 || 45 || 128 || 8 || 24,86 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Nieu-Seeland Māori || 16 || 8 || 6 || 2 || 50,00 |- | [[Lêer:Flag of rugby Pacific Islanders.svg|24px|raam]] Pasifiese Eilanders || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{PORru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ROMru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{RUSru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SAMru}} || 6 || 5 || 1 || 0 || 83,33 |- | {{SCOru}} || 35 || 22 || 13 || 0 || 62,86 |- | {{ESPru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{RSAru}} || 97 || 41 || 53 || 3 || 42,27 |- | {{TGAru}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 75,00 |- | {{URUru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{USAru}} || 8 || 8 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{WALru}} || 49 || 34 || 14 || 1 || 69,39 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''680''' || '''344''' || '''314''' || '''22''' || '''50,59''' |} Wedstryde teen verskeie saamgestelde spanne tydens oorsese toere van die amateurtydperk en die deur beide [[Nieu-Seeland Rugby]] en die [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] nieerkende wedstryde teen die [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] (1920–1928) is nie in die lys nie, alhoewel [[Rugby Australia]] hulle as toetswedstryde erken. == Wedywering met ander nasionale spanne == [[Lêer:Australia nz first 1903.jpg|duimnael|Die eerste toetswedstryd tussen Australië en Nieu-Seeland op 15 Augustus 1903 in Sydney]] [[Lêer:England v australia 1909.jpg|duimnael|Die eerste toetswedstryd tussen Australië en Engeland op 9 Januarie 1909 in [[Blackheath, Londen|Blackheath]]]] Veral met die ander twee groot spanne van die Suidelike Halfrond, die Nieu-Seelandse All Blacks en die Suid-Afrikaanse Springbokke, handhaaf Australië ’n intensiewe wedywering. Die tradisionele sportiewe wedywering teen die buurland Nieu-Seeland geniet in Australië ’n besondere status. Sedert 1996 neem al drie spanne aan die jaarlikse Drienasies of die Rugbykamioenskap deel. Soos in ander sportsoorte (veral [[krieket]], [[rugby league]], [[netbal]] en op die [[Statebondspele]]) handhaaf Australië tradisioneel goeie wedywering met sy buurland Nieu-Seeland,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.foxsports.com.au/more-sports/mad-tuesday-11-things-you-never-wanted-to-know-about-the-trans-tasman-sporting-rivalry/news-story/ae6dd16e7f4cec90ec146c176f497ebf |title=Mad Tuesday: 11 things you never wanted to know about the Trans Tasman sporting rivalry |publisher=Fox Sports |author=Trevor Marshallsea |date=3 Mei 2016 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2015/oct/29/the-encounters-that-have-underpinned-trans-tasman-sporting-rivalry |title=The encounters that have underpinned trans-Tasman sporting rivalry |publisher=[[The Guardian]] |author=Russell Jackson |date=28 Oktober 2015 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> waarna dikwels as “wedywering onder sibbes” (''sibling rivalry'') verwys word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/articles/australia-vs-new-zealand-an-intense-sibling-rivalry-where-nothing-else-matters-than-win-502235 |title=Australia vs New Zealand, an intense sibling rivalry where nothing else matters than 'win' |publisher=Cricket Country |author=Suvajit Mustafi |date=28 Maart 2015 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/cricket/67529059/top-ten-nzaustralia-clashes |title=Top ten NZ/Australia clashes |publisher=Stuff |authors=Rosanna Price, Henry Cooke |date=27 Maart 2015 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die eerste toetswedstryd tussen albei spanne is tydens die Nieu-Seelandse besoek aan Australië in 1903 gespeel. Sedert 1932 ding albei spanne mee om die Bledisloebeker, een van die oudste trofeë in internasionale rugby. Van die 181 toetswedstryde tot dusver het Nieu-Seeland 128 gewen, Australië 45, met agt gelykopuitslae. Gedurende wêreldbekertoernooie het albei spanne tot dusver vier keer ontmoet (in 1991, 2003, 2011 en 2015), waarvan albei spanne twee wedstryde elk gewen het. Albei lande het al belangrike rugbytoernooie soos die [[Rugbywêreldbeker 1987]] saam aangebied. Die [[Rugbywêreldbeker 2003]] is oorspronklik ook aan albei rugbylande toegewys, maar ná ’n kontraktuele dispuut oor grondtekenregte tussen die [[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seelandse Rugbyunie]] en die IRR is Australië as alleenlike gasheer aangewys. Daarbenewens het hulle in die eindstryd van die Rugbywêreldbeker 2015 ontmoet, wat die All Blacks gewen het. Net soos die ander rugbylande van die Suidelike Halfrond handhaaf Australië ’n wedywering met die nasionale spanne van die Noordelike Halfrond. Net só het Australië tydens drie van sy eindstrydverskynings teen spanne van die Noordelike Halfrond te staan gekom (twee keer teen Engeland en een keer teen Frankryk, waarvan die Wallabies die eindstryd in 1991 teen Engeland en in 1999 teen Frankryk gewen het). ’n Bykomende aspek in hul wedywering met Engeland is die sedert die laat 19de eeu bestaande intensiewe, sportiewe wedywering tussen Australië en Engeland, wat ook in ander sportsoorte (veral [[krieket]] en op die Statebondspele) ’n besondere status geniet.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.newstatesman.com/politics/sport/2017/11/why-england-and-australia-love-hate-each-other |title=Why England and Australia love to hate each other |publisher=New Statesman |author=Simon Barnes |date=25 November 2017 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Van 1997 tot 2022 het Australië en Engeland meegeding om die Cookbeker (genoem na [[James Cook]]), asook in 2001 en 2013 teen die Britse en Ierse Leeus om die Tom Richards-beker; teen Frankryk is sedert 1989 die Trophée des Bicentenaires op die spel, teen Skotland sedert 1998 die Hopetounbeker, teen Ierland sedert 1999 die Lansdownebeker en teen Wallis sedert 2007 die James Bevan-trofee.<ref name="Part One">{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84191.html |title=The Scrum.com trophy guide – Part One |publisher=ESPNscrum |date=29 Oktober 2008 |accessdate=13 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513190107/http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84191.html |archive-date=13 Mei 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="Part Two">{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84879.html |title=The Scrum.com trophy guide – Part Two |publisher=ESPNscrum |date=5 November 2008 |accessdate=13 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513190101/http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84879.html |archive-date=13 Mei 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Cookbeker is in 2022 met die Ella-Mobbs-trofee (genoem na die Australiese rugbyspeler en [[Aborigines|Aborigine]] [[Mark Ella]], asook die Engelse rugbyspeler [[Edgar Mobbs]]) vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/rugby-union/doing-the-right-thing-ella-welcomes-cook-cup-name-change-20220616-p5aub8.html |title=‘Doing the right thing’: Ella welcomes Cook Cup name change |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Iain Payten |date=17 Junie 2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die Tom Richards-beker is in 2021 met die Lions Series-trofee vervang, wat aan die wenner van elke vierjaarlikse Leeus-reeks oorhandig word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lionsrugby.com/en/news/lions-and-springboks-to-play-for-new-tour-trophy-created-by-thomas-lyte |title=Lions and Springboks to play for new Tour trophy created by Thomas Lyte |publisher=[[Britse en Ierse Leeus]] |date=4 Mei 2021 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> == Rekords == === Wêreldbekerrekord === [[Lêer:Webb Ellis Cup.jpg|duimnael|upright|Australië het in 1991 en 1999 die [[Webb Ellis-beker]] omhoog gehou]] Australië het tot dusver aan elke [[rugbywêreldbeker]]toernooi deelgeneem en die [[Webb Ellis-beker]], waarom vierjaarliks meegeding word, twee keer omhoog gehou: tydens die tweede Rugbywêreldbeker 1991 en die vierde Rugbywêreldbeker 1999. Daarmee het die Wallabies die eerste span geword, wat die titel twee keer ingepalm het. Tydens die eerste Rugbywêreldbeker 1987, wat Australië saam met Nieu-Seeland aangebied het, is die Wallabies in die halfeindstryd deur Frankryk uitgeskakel en is in die daaropvolgende klein finale om die derde plek deur Wallis verslaan. Tydens die Rugbywêreldbeker 2003 tuis is die Wallabies in die eindstryd in ekstra tyd deur Engeland geklop. In 2011 is hulle deur die verdedigende kampioen en gasheer Nieu-Seeland in die halfeindstryd verslaan, maar het die klein finale om die derde plek teen Wallis gewen. In 2015 het hulle die eindstryd gehaal, maar Australië is deur Nieu-Seeland verslaan. Die Wallabies se tot dusver ergste toernooiverloop tydens rugbywêreldbekertoernooie is hul uitskakeling ná die groepfase tydens die 2023-toernooi. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || Vierde plek |- style="background:#F7F6A8;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || '''Kampioen''' |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Kwarteindrondte |- style="background:#F7F6A8;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || '''Kampioen''' |- style="background:#DCE5E5;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Naaswenner |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Kwarteindrondte |- style="background:#FFDAB9;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || Derde plek |- style="background:#DCE5E5;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || Naaswenner |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || ''gekwalifiseer as gasheer'' |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Drienasies/Rugbykampioenskap === [[Lêer:Bledisloe Cup on display in Sydney 2014.jpg|duimnael|upright|Tydens die Rugbykampioenskap ding onder andere Australië en Nieu-Seeland om die [[Bledisloebeker]] mee]] Australië se enigste jaarlikse toernooi is die Rugbykampioenskap (voorheen die Drienasies), waar hulle teen drie ander lande van die Suidelike Halfrond speel: Nieu-Seeland en Suid-Afrika sedert 1996; Argentinië het in 2012 by dié toernooi aangesluit. Australië het die toernooi tot dusver vier keer gewen: in [[2000-Drienasiesreeks|2000]], [[2001-Drienasiesreeks|2001]], [[2011-Drienasiesreeks|2011]] en [[2015-Rugbykampioenskapreeks|2015]]. As deel van die Rugbykampioenskap ding die Wallabies ook met die Poemas om die [[Poematrofee]] (sedert 2000), met die All Blacks om die [[Bledisloebeker]] (sedert 1932) en met die Springbokke om die [[Mandela Uitdaagplaat]] (sedert 2000) mee.<ref name="Part Two" /> {{Drie-Nasiesrekord}} {{Die Rugbykampioenskap-rekord}} <small>Punte word soos volg toegeken: 4 punte vir ’n oorwinning, 2 punte vir ’n gelykopuitslag, 0 punte vir ’n nederlaag (saam met moontlike bonuspunte), 1 bonuspunt vir ten minste drie drieë meer as die teenstander, 1 bonuspunt vir ’n nederlaag met minder as sewe punte.</small> === Ander toetswedstryde === [[Lêer:Rugby1.jpg|duimnael|Die Trophée des Bicentenaires]] [[Lêer:Hopetoun Cup.jpg|duimnael|upright|Die Hopetounbeker]] Gedurende die amateurtydperk het die Wallabies maandelange oorsese toere onderneem, waartydens hulle teen ander nasionale spanne, plaaslike saamgestelde spanne en klubspanne gespeel het. Eweneens het oorsese spanne na Australië getoer. Die Wallabies het een keer ’n Grand Slam behaal, d.w.s. ’n oorwinning oor die vier Tuisnasies Engeland, Ierland, Skotland en Wallis tydens dieselfde toer (in 1984). Australië is ook die enigste span van die Suidelike Halfrond wat tydens dieselfde toer deur al die vier Tuisnasies verslaan is (in 1957/58); met ’n bykomende nederlaag teen Frankryk. Teen die jaar 2000 het die oorsese toere volgens die ou tradisie tot ’n einde gekom, aangesien die professionalisering van die rugbyspel te min tyd vir toere oorlaat (’n uitsondering is die [[Britse en Ierse Leeus]] se vierjaarlikse toere). Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Noordelike Halfrond tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se [[midjaarrugbytoetsreeks]] vertrek Europese spanne na Australië en gedurende Novembermaand se [[eindjaarrugbytoetsreeks]] reis die Wallabies na Europa. Een van die mees tradisionele trofee in internasionale rugby is die Bledisloebeker. Australië en Nieu-Seeland ding sedert 1932 om dié beker mee, sedert 1996 tydens die Drienasiesreeks en sedert 2012 as deel van die Rugbykampioenskap. Tydens dié toernooi ding Australië sedert 2000 ook met Suid-Afrika mee om die [[Mandela Uitdaagplaat]]. Sedert 1989 ding die Wallabies met Frankryk mee om die Trophée des Bicentenaires, van 1997 tot 2022 met Engeland om die Cookbeker, sedert 1998 met Skotland om die Hopetounbeker, sedert 1999 met Ierland om die Lansdownebeker, in 2001 en 2013 met die Britse en Ierse Leeus om die Tom Richards-beker, sedert 2007 met Wallis om die James Bevan-trofee<ref name="Part One" /><ref name="Part Two" /> en sedert 2025 met Fidji om die Vuvale Bowl.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://pmn.co.nz/read/sports/why-flyings-fijians-are-priority-for-wallabies-not-lions |title=Why Wallabies are prioritising Flying Fijians over the Lions |publisher=Pacific Media Network |author=Christine Rovoi |date=4 Julie 2025 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die Cookbeker is in 2022 met die Ella-Mobbs-trofee vervang en die Tom Richards-beker in 2021 met die Lions Series-trofee. === Olimpiese Spele === Australië het een keer aan Olimpiese rugbytoernooie deelgeneem en is dié keer as Olimpiese kampioen gekroon. * [[Olimpiese Somerspele 1908]]: '''Olimpiese kampioen''' == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Wallabiesspan gevorm tydens die [[2025-Rugbykampioenskapreeks]]:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby.com.au/news/wallabies-squad-springboks-tests-rugby-championship-edmed-salakaia-loto-202587 |title=Edmed, Salakaia-Loto named in Wallabies squad for Springboks Tests |publisher=[[Rugby Australia]] |author=Nathan Williamson |date=7 Augustus 2025 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers ''(backs)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Ryan Lonergan]] || [[Skrumskakel]] || [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] || style="text-align:center" | {{0}}0 |- | [[Tate McDermott]] || Skrumskakel || [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] || style="text-align:center" | 45 |- | [[Nic White]] || Skrumskakel || [[Western Force (Superrugbyspan)|Western Force]] || style="text-align:center" | 73 |- | [[Ben Donaldson]] || [[Losskakel]] || [[Western Force (Superrugbyspan)|Western Force]] || style="text-align:center" | 19 |- | [[Tane Edmed]] || Losskakel || [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] || style="text-align:center" | {{0}}1 |- | [[James O’Connor]] || Losskakel || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] || style="text-align:center" | 64 |- | [[Josh Flook]] || [[Senter]] || [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] || style="text-align:center" | {{0}}4 |- | [[Len Ikitau]] || Senter || [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] || style="text-align:center" | 43 |- | [[Hunter Paisami]] || Senter || [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] || style="text-align:center" | 31 |- | [[Joseph Suaʻaliʻi]] || Senter || [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] || style="text-align:center" | {{0}}8 |- | [[Max Jorgensen]] || [[Vleuel]] || [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] || style="text-align:center" | 11 |- | [[Andrew Kellaway]] || Vleuel || [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] || style="text-align:center" | 41 |- | [[Dylan Pietsch]] || Vleuel || [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] || style="text-align:center" | {{0}}6 |- | [[Corey Toole]] || Vleuel || [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] || style="text-align:center" | {{0}}0 |- | [[Tom Wright]] || [[Heelagter]] || [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] || style="text-align:center" | 41 |} | | valign="top" | {| class="wikitable" |+ Voorspelers ''(forwards)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Josh Nasser]] || [[Haker]] || [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] || style="text-align:center" | {{0|00}}6 |- | [[Brandon Paenga-Amosa]] || Haker || [[Western Force (Superrugbyspan)|Western Force]] || style="text-align:center" | {{0}}21 |- | [[Billy Pollard]] || Haker || [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] || style="text-align:center" | {{0}}10 |- | [[Angus Bell]] || [[Stut]] || [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] || style="text-align:center" | {{0}}39 |- | [[Zane Nonggorr]] || Stut || [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] || style="text-align:center" | {{0}}12 |- | [[Tom Robertson]] || Stut || [[Western Force (Superrugbyspan)|Western Force]] || style="text-align:center" | {{0}}33 |- | [[Aidan Ross]] || Stut || [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] || style="text-align:center" | {{0|00}}0 |- | [[James Slipper]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Stut || [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] || style="text-align:center" | 147 |- | [[Taniela Tupou]] || Stut || [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] || style="text-align:center" | {{0}}59 |- | [[Nick Frost (rugbyspeler)|Nick Frost]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] || style="text-align:center" | {{0}}29 |- | [[Lukhan Salakaia-Loto]] || Slot || [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] || style="text-align:center" | {{0}}41 |- | [[Will Skelton]] || Slot || [[Stade Rochelais|La Rochelle]] || style="text-align:center" | {{0}}33 |- | [[Jeremy Williams]] || Slot || [[Western Force (Superrugbyspan)|Western Force]] || style="text-align:center" | {{0}}14 |- | [[Nick Champion de Crespigny]] || [[Losvoorspeler]] || [[Western Force (Superrugbyspan)|Western Force]] || style="text-align:center" | {{0|00}}1 |- | [[Langi Gleeson]] || Losvoorspeler || [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] || style="text-align:center" | {{0}}17 |- | [[Tom Hooper]] || Losvoorspeler || [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] || style="text-align:center" | {{0}}13 |- | [[Fraser McReight]] || Losvoorspeler || [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] || style="text-align:center" | {{0}}29 |- | [[Carlo Tizzano]] || Losvoorspeler || [[Western Force (Superrugbyspan)|Western Force]] || style="text-align:center" | {{0|00}}8 |- | [[Rob Valetini]] || Losvoorspeler || [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] || style="text-align:center" | {{0}}53 |- | [[Harry Wilson]] || Losvoorspeler || [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] || style="text-align:center" | {{0}}26 |} |} === Bekende spelers === [[Lêer:Dan Carroll 1908.jpg|duimnael|upright|Dan Carroll (1908)]] [[Lêer:Tom Richards 1908.jpg|duimnael|upright|Tom Richards (1908)]] 16 voormalige Australiese spelers is vir hul uitstekende prestasies in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees |title=Inductees |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> {| class="wikitable" ! Speler !! Posisie !! Inskrywing |- | [[John Eales]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || 2007 |- | [[Nick Farr-Jones]] || [[Skrumskakel]] || 2011 |- | [[Nicholas Shehadie]] || [[Stut]], [[Slot (rugby)|Slot]] || 2011 |- | [[David Campese]] || [[Vleuel]], [[Heelagter]] || 2013 |- | [[Ken Catchpole]] || [[Skrumskakel]] || 2013 |- | [[Mark Ella]] || [[Losskakel]] || 2013 |- | [[George Gregan]] || [[Skrumskakel]] || 2013 |- | [[Tom Lawton]] || [[Losskakel]] || 2013 |- | [[John Thornett]] || [[Stut]], [[Slot (rugby)|Slot]], [[Vleuel]] || 2013 |- | [[Michael Lynagh]] || [[Losskakel]] || 2014 |- | [[Tim Horan]] || [[Losskakel]], [[Senter]] || 2015 |- | [[Tom Richards]] || Voorspeler || 2015 |- | [[Dan Carroll]] || [[Senter]], [[Losskakel]]<br />[[Vleuel]], [[Skrumskakel]] || 2016 |- | [[Stephen Larkham]] || [[Losskakel]], [[Heelagter]] || 2018 |- | [[George Smith]] || [[Vleuel]] || 2023 |- | [[Matt Burke]] || [[Heelagter]] || 2025 |} Daarbenewens is die twee wêreldkampioenafrigters [[Bob Dwyer]] en [[Rod Macqueen]], asook die skeidsregter en kommentator [[Roger Vanderfield]] ingeskryf. Vyf spelers is tweeledige wêreldkampioene: [[Dan Crowley]], [[John Eales]], [[Tim Horan]], [[Phil Kearns]] en [[Jason Little]] (almal in 1991 en in 1999). === Spelerstatistieke === [[Lêer:George Smith Stade francais 2012-03-03 (cropped).jpg|duimnael|upright|George Smith (2012)]] [[Lêer:George Gregan.jpg|duimnael|upright|George Gregan (2013)]] [[Lêer:David Campese 2020.jpg|duimnael|upright|David Campese (2020)]] Vervolgens die belangrikste statistieke van Australië se spelers. Die spelers wat met <nowiki>*</nowiki> gekenmerk is, is nog aktief en kan hul statistieke verbeter. <small>(Korrek teen Oktober 2025)</small> {| | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=6;template=results;type=player |title=Total matches played (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[James Slipper]] * || 2010–2025 || 151 |- | {{0}}2 || [[George Gregan]] || 1994–2007 || 139 |- | {{0}}3 || [[Stephen Moore (rugbyspeler)|Stephen Moore]] || 2005–2017 || 129 |- | {{0}}4 || [[Michael Hooper]] || 2012–2023 || 125 |- | {{0}}5 || [[Adam Ashley-Cooper]] || 2005–2019 || 121 |- | {{0}}6 || [[Nathan Sharpe]] || 2002–2012 || 116 |- | {{0}}7 || [[George Smith]] || 2000–2013 || 111 |- | {{0}}8 || [[Will Genia]] || 2009–2019 || 110 |- | {{0}}9 || [[Sekope Kepu]] || 2008–2019 || 110 |- | 10 || [[Rob Simmons]] || 2010–2020 || 106 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde as kaptein<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?captain=1;class=1;filter=advanced;orderby=matches;team=6;template=results;type=player |title=Total matches played as captain (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Michael Hooper]] || 2014–2023 || 69 |- | {{0}}2 || [[George Gregan]] || 2001–2007 || 59 |- | {{0}}3 || [[John Eales]] || 1996–2001 || 55 |- | {{0}}4 || [[Nick Farr-Jones]] || 1988–1992 || 36 |- | {{0}}5 || [[Stirling Mortlock]] || 2006–2009 || 29 |- | {{0}}6 || [[Stephen Moore]] || 2014–2017 || 26 |- | {{0}}7 || [[Rocky Elsom]] || 2009–2011 || 24 |- | {{0}}8 || [[Andrew Slack]] || 1984–1987 || 19 |- | {{0}}9 || [[Greg Davis]] || 1969–1972 || 16 |- | 10 || [[James Horwill]] || 2011–2013 || 16 |} |- | {| class="wikitable" |+ Meeste punte aangeteken<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=points;team=6;template=results;type=player |title=Total points scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Punte |- | {{0}}1 || [[Michael Lynagh]] || 1984–1995 || 911 |- | {{0}}2 || [[Matt Burke]] || 1993–2004 || 878 |- | {{0}}3 || [[Matt Giteau]] || 2002–2016 || 698 |- | {{0}}4 || [[Bernard Foley]] || 2013–2023 || 674 |- | {{0}}5 || [[Stirling Mortlock]] || 2000–2009 || 489 |- | {{0}}6 || [[David Campese]] || 1982–1996 || 315 |- | {{0}}7 || [[James O’Connor]] || 2008–2023 || 279 |- | {{0}}8 || [[Paul McLean]] || 1982–1996 || 260 |- | {{0}}9 || [[Joe Roff]] || 1995–2004 || 244 |- | 10 || [[Quade Cooper]] || 2008–2024 || 216 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste drieë gedruk<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=tries;team=6;template=results;type=player |title=Total tries scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Drieë |- | {{0}}1 || [[David Campese]] || 1982–1996 || 64 |- | {{0}}2 || [[Chris Latham]] || 1998–2007 || 40 |- | {{0}}3 || [[Adam Ashley-Cooper]] || 2005–2019 || 39 |- | {{0}}4 || [[Israel Folau]] || 2013–2018 || 37 |- | {{0}}5 || [[Drew Mitchell]] || 2005–2016 || 34 |- | {{0}}6 || [[Matt Giteau]] || 2002–2016 || 30 |- | {{0}}7 || [[Tim Horan]] || 1989–2000 || 30 |- | {{0}}8 || [[Joe Roff]] || 1995–2004 || 30 |- | {{0}}9 || [[Lote Tuqiri]] || 2003–2008 || 30 |- | 10 || [[Matt Burke]] || 1993–2004 || 29 |} |} == Afrigters == [[Lêer:Eddie Jones Rugby.jpg|duimnael|upright|Eddie Jones (2009)]] [[Lêer:Michael Cheika June 2017.jpg|duimnael|upright|Michael Cheika (2017)]] Voor 1982 het Australië geen afrigters op ’n langer basis benoem nie. Die ARU het bestuurders opdrag gegee om oorsese toere te reël, en die adjunkbestuurder het tydens hierdie toere dikwels as afrigter gedien. Soms het die kaptein die pos van afrigter beklee, veral tydens tuiswedstryde, aangesien volgens die IRR se destydse reëls tuisspanne eers drie dae voor die toetswedstryd genomineer kon word.<ref>{{en}} {{cite web |author=Sheek |title=Wallabies coaches since 1962: Part I |url=http://www.theroar.com.au/2011/08/10/a-look-at-wallabies-coaches-since-1962-part-1/ |publisher=The Roar |date=10 Augustus 2011 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |author=Sheek |url=http://www.theroar.com.au/2011/08/11/wallabies-coaches-since-1962-part-ii |title=Wallabies coaches since 1962: Part II |publisher=The Roar |date=10 Augustus 2011 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! Naam !! Tydperk !! colspan="2" | % Gewen |- | rowspan="2" | Bob Dwyer || 1982–1983 || 41,67 || rowspan="2" | 63,01 |- | 1988–1995 || 67,21 |- | Alan Jones || 1984–1987 || colspan="2" align=center | 70,00 |- | Greg Smith || 1996–1997 || colspan="2" align=center | 63,16 |- | Rod Macqueen || 1997–2001 || colspan="2" align=center | 79,07 |- | [[Eddie Jones]] || 2001–2005 || colspan="2" align=center | 57,89 |- | John Connolly || 2006–2007 || colspan="2" align=center | 64,00 |- | Robbie Deans || 2008–2013 || colspan="2" align=center | 58,67 |- | Ewen McKenzie || 2013–2014 || colspan="2" align=center | 50,00 |- | Michael Cheika || 2014–2019 || colspan="2" align=center | 50,00 |- | Dave Rennie || 2020–2023 || colspan="2" align=center | 36,40 |- | Eddie Jones || 2023 || colspan="2" align=center | 22,22 |- | Joe Schmidt || 2024–2026 || colspan="2" align=center | 38,70 |- | Les Kiss || sedert 2026 || colspan="2" align=center | 50,00 |} == Toekennings == In 2001 het die Internasionale Rugbyraad, sedert 2014 Wêreldrugby, Australië as “span van die jaar” benoem. == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Australiese nasionale krieketspan]] * [[Wallaroos]] * [[Australiese nasionale sokkerspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |author=Sean Fagan |year=2005 |title=''The Rugby Rebellion'' – The Divide of League and Union in Australasia |publisher=RL1908 |isbn=1-903659-25-6}} * {{en}} {{cite book |author=Thomas Hickie |year=1993 |title=They Ran With the Ball – How Rugby Football Began in Australia |publisher=Longman Cheshire |isbn=0-582-91062-5}} * {{en}} {{cite book |author=Bob Howitt |year=2005 |title=SANZAR Saga – Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby |publisher=Harper Collins Publishers |isbn=1-86950-566-2}} * {{en}} {{cite book |authors=John Reason, James Carwyn |title=The World of Rugby – A History of Rugby Union Football |url=https://archive.org/details/worldofrugbyhist0000reas |publisher=[[BBC]] |year=1979 |isbn=0-563-16280-5}} * {{en}} {{cite book |author=Peter Horton |title=Rugby Union Football in the Land of the Wallabies, 1874–1949: same game, different ethos – The International Journal of the History of Sport |edition=26 |series=11 |publisher=Routledge |location=Abingdon |date=15 September 2009 |pages=1611–1629 |issn=1743-9035 |doi=10.1080/09523360903169925 |url=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/09523360903169925}} {{dooie skakel}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Australia national rugby union team|Wallabies}} * {{en}} [https://australia.rugby/ Amptelike webwerf van Rugby Australia] * {{en}} [https://wallabies.rugby/about/about-us/our-history/wallaby-honours-and-milestones Rugby Australia se Wallabies Heldesaal] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/oceania/australia Australië by Wêreldrugby] * {{en}} [https://www.planetrugby.com/team/australia/ Australië op Planet Rugby] {{Nasionale rugbyspanne}} {{Die Rugbykampioenskap}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Australiese rugbyspanne]] [[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Oseanië]] jwwwtqos4v4l43er0qolc2406rrfljv 0 26387 2964855 2925066 2026-09-03T18:10:21Z Jcb 223 2964855 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Stift Melk Nordseite 01.jpg|duimnael|Benediktyne-abdy van Melk, [[Wachau]], [[Neder-Oostenryk]] (noordaansig)]] [[Lêer:La Grande Chartreuse.JPG|duimnael|Die klooster La Grande Chartreuse, [[Frankryk]]]] [[Lêer:San Juan de la Peña.jpg|duimnael|Die bouvalle van die klooster San Juan de la Peña, [[Spanje]]]] [[Lêer:Sumela From Across Valley.JPG|duimnael|Die Grieks-Ortodokse Sümela-klooster, [[Turkye]] ]] 'n '''Klooster''' is 'n gebouekompleks met woonvertrekke en werkplekke waarin mense – meestal monnike en nonne – hulle toewy aan 'n leefwyse wat van die wêreldlike sfeer afgesonder en heeltemal op die beoefening van 'n bepaalde godsdiens toegespits is. Die huidige [[Afrikaans]]e, [[Nederlands]]e en [[Duits]]e terme ''klooster'' en ''Kloster'' is afgelei van die [[Latyn]]se ''claustrum'' (letterlik "afgeslote plek"). Later het hierdie Latynse term veral na die tipiese kruisgang van die westerse kloosterargitektuur begin verwys. Die Latynse wortel leef in tale soos [[Engels]] (''cloister''), [[Frans]] (''cloître''), [[Italiaans]] (''chiostro'') en [[Spaans]] (''claustro'') in hierdie spesifieke betekenis voort. In Nederlands en Duits is die term egter veralgemeen en verwys nou na die hele kloostergebou of die instelling as sulks. In die westerse kultuur staan veral Christelike kloosters bekend wat grotendeels met die [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] en die [[Oosters-Ortodokse Kerk|Ortodokse Kerke]] verbind word, alhoewel daar ook Protestantse (soos die Duitse vroueklooster Ebstorf) en ekumeniese (soos die [[Frankryk|Franse]] gemeenskap van Taizé) kloostergemeenskappe bestaan. Protestantse kloosters in Duitsland was oorspronklik instellings vir ongetroude adellike vroue of ongetroude dogters van predikante. Die huidige vroueklooster Ebstorf staan oop vir alle Evangelies-Lutherse vroue. Die monnike van die klooster Loccum (tans in Rehburg-Loccum, 'n stad in die Duitse deelstaat [[Nedersakse]]) het tydens die [[Protestantse Hervorming|Reformasie]] die Lutherse geloofsbelydenis aangeneem sonder om hulle kloostergemeenskap te ontbind. Die klooster is tans 'n instelling wat vikarisse as Evangelies-Lutherse pastore oplei.<ref>''DreiStromLand. Ems – Weser – Elbe. Boekdeel 2''. Hamburg: edition nordwest im Europa Verlag 2005, bl. 327</ref> Die kloosterlike leefwyse word in die [[Christendom]] ook [[monastisisme]] genoem – afgelei van die Latynse ''monachus'' ("monnik"). Die Griekse ''monasterion'' en die gelatiniseerde afleiding ''monasterium'' het in 'n aantal tale die wortel van leenwoorde geword wat "klooster" beteken: ''Monastery'' (Engels), ''monastère'' (Frans), ''monasterio'' (Spaans). Die kloosters ([[abdy]]e) van monastiese ordes soos die Benediktyne of [[Cisterciënsers]] word deur abte ("geestelike vaders") of abdisse ("geestelike moeders") gelei. Hulle oefen die gesag oor die abdy uit en is slegs aan die plaaslike biskop of regstreeks aan die [[pous]] verantwoordelik. Vanaf die 10de eeu tot by die laat Middeleeue was abdye meestal [[feodalisme|feodale]] instellings wat oor landgoedere beskik en politieke, regterlike en ekonomiese gesag uitgeoefen het.<ref>Grabois, Aryeh: ''Enzyklopädie des Mittelalters''. Zürich: Edition Atlantis 1988, bl. 17</ref> == Geskiedenis == === Vroeë kloosters === [[Lêer:Monastery Mor Gabriel Turkey.jpg|duimnael|Die Siries-Ortodokse klooster Mor Gabriël in Turkye (gestig in 397)]] [[Lêer:Katharinenkloster Sinai BW 2.jpg|duimnael|Die Sint-Katarinaklooster op die Egiptiese Sinaï-skiereiland is in 565 gestig]] [[Lêer:Nun procession ceremony.jpg|duimnael|'n Non sluit met 'n godsdienstige plegtigheid amptelik by haar kloosterorde aan]] [[Lêer:St Martin's Cross.jpg|duimnael|Die Keltiese klooster Iona is omtrent 563 deur Sint Columbaan gestig en het vinnig tot die basis van die sendingwerk in Skotland en Noord-Engeland ontwikkel. Die Sint-Maartenskruis in die voorgrond is 'n tipiese voorbeeld van Keltiese hoogkruise]] [[Lêer:Santa Maria de Huerta Almacen.jpg|duimnael|Die stoorhuis van die Spaanse klooster Santa María de Huerta]] [[Lêer:Kreuzgang Stiftskirche Lilienfeld.jpg|duimnael|Kruisgang in die kapittelkerk Lilienfeld, [[Neder-Oostenryk]]]] [[Lêer:Blaubeuren Kreuzgarten 2.jpg|duimnael|Kloostertuin in Blaubeuren, Duitsland: Die kruisgang skep 'n gunstige mikroklimaat vir die tuin se boorde]] [[Lêer:Rievaulx Abbey MMB 15.jpg|duimnael|Die bouvalle van die [[Rievaulx-abdy]], [[Noord-Yorkshire]], [[Engeland]]]] Die kloostergemeenskappe het hulle vroegste oorspronge in die asketiese lewe van die eerste Christelike gemeentes. Hierdie asketisme was aanvanklik tot die gesin beperk, maar het geleidelik tot 'n afsonderlike godsdienstige wêreld begin ontwikkel wat sedert die 3de eeu as 'n nuwe orde tussen die leke en die klerus bestaan het.<ref>Prinz, Friedrich: ''Kelten, Römer, Germanen. Deutschlands Frühgeschichte''. München: Piper 2007, bl. 244</ref> Die askete was nou afgesonder van hul gesinne en Christelike gemeentes, maar het nogtans 'n deel van die [[Kerk (organisasie)|kerkorganisasie]] gebly. Ondanks die spanninge, wat hierdie besondere status geskep het, was dit dikwels aan die monnike te danke dat die kerk en Christelike leke hul wêreldlike gesindheid laat vaar het en weer op die spirituele betekenis van hul geloof gaan besin het. Die eerste monnike, wat 'n strenge godsdienstige ideaal van die Christendom nagestreef het, het in die laat-antieke tydperk in Egipte en Sirië geleef. Die eerste Christelike kloosters het in die 4de eeu uit kluisenaargemeenskappe in [[Egipte]] en Palestina ontstaan. Omtrent 300 het Antonius as 'n kluisenaar na die woestyn gegaan, terwyl Pachomius (292–346) die eerste kloosterlike gemeenskappe van die sogenaamde [[anachoreet|anachorete]] gestig het, en in die 4de eeu het steeds meer Christene die Egiptiese ideaal van 'n monnikslewe gevolg.<ref>Kinder, Hermann en Hilgermann, Werner: ''dtv-Atlas zur Weltgeschichte. Karten und chronologischer Abriß''. München: Deutscher Taschenbuchverlag 1980, bl. 141</ref> Die oudste Christelike klooster, wat nog steeds bestaan, is [[Mor Gabriël klooster|Mor Gabriël]] in die [[Turkye|Turkse]] dorp Toer Abdin; hierdie gemeenskap is in 397 deur ene Shmuel (Samuel) en sy dissipel Shem'un (Simon) gestig, en die plaaslike nonne en monnike sit met hulle gebede dus 'n tradisie voort wat reeds meer as 1600 jaar lank bestaan. Die monnikewese in die Griekse ooste het uiteindelik ook in die Westers-Latynse kerk posgevat, en as die eerste Wes-Europese kloosters het Marmoutier aan die Loire-rivier (Frankryk) en die abdy Sint-Maximyn in Trier (Duitsland) ontstaan. Die kloosterlewe in Gallië en in die [[Frankiese Ryk]], wat reeds duidelik van sy Oosterse voorbeelde verskil het, het 'n groot invloed op die monnikewese in Sentraal-Europa en selfs die kulturele geskiedenis van die vasteland uitgeoefen. Die monastiese lewenstyl het vanuit die Mediterreense wêreld in die 4de eeu na Gallië en die Donaugebied uitgebrei. Die nuwe beweging, wat vir sy uitbreiding van die ou handelspaaie langs die [[Rhône|Rhône-rivier]] gebruik gemaak het, was feitlik 'n tweede fase in die kerstening van Europa wat die nuwe geloof versterk het. Die monastiese ontwikkeling in Wes-Europa is in drie fases voltrek: * Die Gallies-laat-antieke fase het moontlik al met biskop Hilarius van Poitiers (omtrent 350–367/68) begin, alhoewel die heilige Maarten (omtrent 336–397) in Poitou en Touraine en biskop Victricius van Rouen (omtrent 340–voor 410) as die belangrikste eerste verteenwoordigers van hierdie periode beskou word, wat met die stigting van die kloosters in [[Provence]] sy hoogtepunt bereik het. * Die heilige [[Columbaan]] het die Irofrankiese fase (omtrent 590–690) met die stigting van die klooster Luxeuil in die [[Vogese]] ingelui. * In die vroeë Karolingiese tydperk het 'n golf van Angelsaksiese kloosterstigtings (omtrent 690–768) plaasgevind wat deur sendelinge soos Willibrord (die stigter van die kloosters in [[Utrecht, Nederland|Utrecht]] en [[Echternach]]) en Winfrid-Bonifatius, stigter van die klooster in Fulda (Duitsland), oorheers is. Tot by die einde van die 8ste eeu is in die Wes-Europese gebiede tot by die [[Elbe]]-rivier en die middelloop van die [[Donau]] sowat 1&nbsp;000 kloosters gestig.<ref>Prinz (2007), bl. 245</ref> Benedictus van Nursia het in 529 die voorbeeld vir 'n groot aantal westerse kloosters gestig en reëls van die kloosterlewe saamgestel wat as ''Regula Benedicti'' eeue lank die ontwikkeling van kloosters sterk beïnvloed het. Die ''Regula S. Benedicti'' of Benediktynse reëls het vanaf die 7de eeu die kloosterlewe in die Latynse Weste gedefinieer. Die vroeë kloosters was nie net sentrums van die geestelike lewe nie, maar het daarnaas ook ambagte en landbou (in die kloostertuine), navorsing en die versameling van kennis (in kloosterbiblioteke) bevorder. Die kloosters het 'n belangrike rol by die bewaring en uitbreiding van kennis gespeel wat sedert die antieke oudheid verlore gegaan het. Met hul werkplase en landboukundige produksie het die kloosters ook die plaaslike boerebevolking met professionele vaardighede en vakkennis ondersteun en sodoende belangrike steunpilare van die Christelike sendingwerk in veral Noord- en Oos-Europa geword. === Keltiese kloosters === Kloosterordes het ná die verval van die plaaslike kerkadministrasie in die 6de eeu 'n leidende rol in die Keltiese Christendom gespeel. As gevolg van die klein aantal stede in die Keltiese gebiede van Brittanje en Ierland het die meeste groot kerke by die setels van die adellike heersers ontstaan, en gewoonlik het die wêreldlike gesag die stigting van nuwe kloosters bevorder en beskerming aan hulle verleen. Keltiese monnike en abde het die ekonomiese onafhanklikheid van hulle kloosters verseker en hulle daarnaas veral op hul kulturele, intellektuele en spirituele ontwikkeling gekonsentreer. In teenstelling met Keltiese biskoppe, wat eerder as die geestelike raadgewers van hulle heersers gefungeer het, het abde oor 'n relatief groot magsbasis beskik. In Ierland het kloosters tot belangrike sentrums van die Keltiese kultuur ontwikkel; monnike het Keltiese mites en literêre werke neergeskryf en sodoende bewaar, meesterwerke van die destydse Keltiese kuns geskep soos boekskilderye, metaalkunswerke en die kenmerkende Iers-Keltiese hoogkruise. As welvarende kulturele sentrums het Ierse kloosters nie net in konflik met die Rooms-Katolieke Kerk van die Europese vasteland gekom, hulle was in die vroeë 8ste eeu ook 'n gewilde teiken vir [[Wikings|Wiking-rooftogte]]. Die meeste Keltiese kloosters het geleidelik hul eie onafhanklike reëls en liturgie ontwikkel en sodoende sterk van mekaar verskil. Die gebrek aan eenheidstrukture en 'n gemeenskaplike tradisie het uiteindelik daartoe gelei dat die Keltiese monnikeorde hulle weer aan die Rooms-Katolieke Kerk se sentralistiese stelsel onderwerp het. === Kloosters en heersers === Die kloosterkerk, wat deur ab Angilbert van Centula, 'n vriend van [[Karel die Grote]], wat ook nou verwant aan hom was, vanaf 790 opgerig is, het 'n soort modelkerk en -klooster in Karel se ryk geword.<ref>Ulrich, Gerhard: ''Schätze deutscher Kunst''. München, Gütersloh, Wene: Bertelsmann 1972, bl. 21</ref> Die nou verbinding tussen kloosterorde en heerserhuis was 'n tipiese kenmerk van die [[Middeleeue|Middeleeuse samelewing]], aangesien heersers kloosters dikwels ingespan het om hulle etnies diverse ryke te kersten en tot 'n kulturele eenheid saam te smelt. Vanaf die tweede derde van die 8ste eeu het 'n aantal beduidende kloosters soos dié van Hersfeld, Fulda, Sint Gallen, die eiland [[Klooster Reichenau|Reichenau]] en Lotsch ontstaan.<ref>Ulrich (1972), bl. 21</ref> Die keisers se gunstelingorde was die Benediktyne; hul reëls het naas die geestelike aspek ook praktiese werk behels, en elke klooster was in ekonomiese opsig volledig onafhanklik. Dikwels het die kloosters tot die bakermat van 'n permanente nedersetting ontwikkel, aangesien hulle toegerus was met alle noodsaaklike geestelike en wêreldlike elemente en sodoende uiteindelik tot 'n klein stad kon ontwikkel. Die Switserse klooster Sint Gallen se "plattegrond" uit die jaar 820 is 'n uitstekende voorbeeld vir hierdie soort nedersettings. Die kerk het monnike as volkome Christene beskou. Nogtans het die politieke en ekonomiese verwêreldliking van kloosters steeds weer die aanleiding tot hervormingsbewegings gegee soos byvoorbeeld die Cluniasensiese hervorming wat van die Franse abdy [[Cluny]] uitgegaan het. Met die sogenaamde bedelordes (Fransiskane, Dominikane, Karmeliete en Augustyne) het 'n nuwe soort kloosters ontstaan. Inderdaad kan die geskiedenis van kloosters as 'n wissel van "verwêreldliking" en hervorming volgens bepaalde reëls beskryf word. Een belangrike rede vir die herhaalde verwêreldliking van die kloosterlewe was die feit dat mense nie steeds vanweë hulle Christelike geloofsoortuiging by 'n kloostergemeenskap aangesluit het nie. Materiële oorwegings het sowel by adellike gesinne asook by boerekinders, wat nie op 'n erfdeel geregtig was en dus nie oor die ekonomiese basis vir 'n huwelik beskik het nie, 'n belangrike rol gespeel. Ongeag die sosiale afkoms het die ongeskikte persoonlike houding van enkeles (en veral van verkose of benoemde abde) teenoor die kloosterlewe geleidelik tot die verwêreldliking van die hele instelling bygedra. Die monastiese lewe het egter ook 'n groot invloed op die samelewing uitgeoefen. Daar word beraam dat sowat 'n kwart van die manlike bevolking van die 16de eeuse [[Spanje]] priesters was of as monnike in kloosters geleef het.<ref>Deutschlandfunk, "Tag für Tag": ''Teresa von Avila, Teil 1'' (Teresa van Avila, deel 1) – Die MP3-weergawe van die program wat op 1 Oktober 2007 uitgesaai is, was tydelik beskikbaar by: [http://www.dradio.de/rss/podcast/sendungen/tagfuertag/ dradio.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220100732/http://www.dradio.de/rss/podcast/sendungen/tagfuertag/ |date=20 Februarie 2008 }} (Besoek op 6 Oktober 2007)</ref> === Hervormings === Die belangrikste hervormingsbewegings was die Cluniasense (vanaf die 10de eeu), die Cisterciënsers uit die Franse klooster Cîteaux (11de eeu) en die verskillende bedelordes (vanaf die 13de eeu). Die Cluniasensiese hervorming was gemik op 'n sterker rituaal, 'n groter aantal misse, 'n nuwe Mariakult en 'n onderskeiding tussen priestermonnike en lekebroeders. Dit was vanselfsprekend dat hierdie hervorming ook die kloosterboukuns duidelik beïnvloed het. Die Cisterciënsers het die voorkeur aan eenvoudige baksteengeboue gegee wat nie deur muur- of glasskilderye of standbeelde verfraai is nie. Die nuwe Cisterciënser- en Fransiskaanse kloosterboukuns het geen voorsiening meer gemaak vir torings of gewelfboë nie. Terwyl die Cisterciënsers hulle in afgeleë nuwe gebiede gevestig het, was die bedelordes veral in stede werksaam. Hulle het dus kerkgeboue benodig waarin gelowiges kon byeenkom en na preke luister. === Kuns === Aanvanklik was monnike self besig met alle boukuns, beeldhouwerk, skildery, metaal- en ivoorbewerking en ander kunshandwerk. Geleidelik was ook lekebroeders en kloosterambagsmanne by hierdie aktiwiteite betrokke en het tot 'n eie beroepsgroep ontwikkel. Klein kunste soos ivoorkuns en boekskildery het vinnig voorbeelde vir reliëfs en muurskilderye gevorm, en die Romeinse, Bisantynse en vroeg-Christelike originele is dwarsdeur Europa gekopieer. Rondtrekkende pelgrims en bodes het 'n groot bydrae gelewer by die uitbreiding van nuwe ideeë, ervarings en vorme. === Reformasie en sekularisasie === [[Lêer:Prokudin-Gorskii-09-edit2.jpg|duimnael|Die Nilof-klooster op 'n eiland in die Seligermeer, sowat 300&nbsp;km noordwes van [[Moskou]]. Die klooster is in 1555 gestig]] [[Lêer:Vista aerea del Monasterio de El Escorial.jpg|duimnael|Die Koninklike klooster San Lorenzo de El Escorial, Spanje. Gebou tussen 1563 en 1584]] [[Lêer:Kloster Johannisberg, South-east view 20140916 1.jpg|duimnael|Die kerkgebou van die Nuwe Klooster Johannisberg in Geisenheim in die Duitse deelstaat [[Hesse]]. Nadat die klooster om finansiële redes ontbind moes word, is hier op 1 Januarie 2006 'n hotel en restourant geopen. Die hotel word tans omgebou en het sy deure derhalwe laat in 2017 voorlopig gesluit]] Ná die [[Protestantse Hervorming]] is talle kloosters ontbind, terwyl sommige monastiese instellings as gevolg van oorlogshandelinge verwoes en daarna nie meer herstel is nie. As gevolg van sekularisasie is die geboue of deur die staat of deur adellike gesinne (in enkele gevalle ook nie-adellikes) oorgeneem. Die Reformasie in Engeland het tot die ontbinding van die meeste kloosters in die land gelei, en hul besittings is deur die staat gekonfiskeer. 'n Aantal Benediktynse priorye (kloosters wat deur 'n prioor gelei is) uit die Normandiese tydperk soos dié van [[Gloucester]], [[Ely]], [[Chester]], [[Durham]], [[Norwich]], [[St. Albans]], [[Peterborough]] en [[Winchester]] is in katedrale omgeskep.<ref>{{Cite web |url=http://www.faculty.de.gcsu.edu/~dvess/ids/medieval/dssolut.html |title=''Vess, Dr. Deborah: Medieval Monasticism – The Late Middle Ages and the Dissolution of the Monasteries'' |access-date=12 Januarie 2008 |archive-date=24 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071224202435/http://www.faculty.de.gcsu.edu/%7Edvess/ids/medieval/dssolut.html |url-status=dead }}</ref> In Oostenryk het keiser Joseph II in 1781 alle suiwer kontemplatiewe kloosters – dit wil sê instellings wat geen skole of parogieë onderhou het of nie by enige vorm van welsynsorg betrokke was nie – laat sluit.<ref name="mittelalter">{{Cite web |url=http://www.kloster-aktuell.de/kloster-mittelalter.html |title=''www.kloster-aktuell.de: Säkularisierung'' |access-date=14 Januarie 2008 |archive-date=12 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112183015/http://www.kloster-aktuell.de/kloster-mittelalter.html |url-status=dead }}</ref> In Frankryk is monniksordes en kloosters as gevolg van die Franse Rewolusie op 13 Februarie 1790 amptelik ontbind.<ref>[http://www.univie.ac.at/igl.geschichte/europa/FR/Gretzel/Druckversion.htm ''Franse Rewolusie en Godsdiens'']</ref> Ook in Spanje, Portugal, Italië en Switserland is kloosters in die loop van die 19de eeu deur liberale regerings ontbind.<ref name="mittelalter" /> In Duitsland is in die vroeë 19de eeu meer as 300 kloosters en abdye gesekulariseer as gevolg van die sogenaamde ''Reichsdeputationshauptschluss'', die laaste belangrike wet van die [[Heilige Romeinse Ryk]] uit die jaar 1803, gesluit; die geboue is afgebreek, deur staatsinstellings oorgeneem en tot skole, gevangenisse, stoorhuise en kasarms omgeskep, of verkoop.<ref name="mittelalter" /> Dikwels het die gelowiges daarop gedring dat kloosterkerke as parogiekerke bewaar moes bly. Die kloosterbiblioteke is egter meestal ontbind; boeke het soms verlore gegaan of is aan staats- of privaat biblioteke oorhandig. Eers in die laat 19de eeu kon ordes kloosters terugkoop of weer in gebruik neem, en daar is ook nuwe kloosters gestig. Terwyl die Nasionaal-Sosialistiese diktatuur die kloosters nie aangetas het nie, het die Kommunistiese bewind in [[Oos-Duitsland]] talle kloosters gesekulariseer. Ná die Duitse hereniging is enkele Oos-Duitse kloostergemeenskappe herstig. En selfs in voormalige sentrums van die [[Calvinisme]] is aan die begin van die 21ste eeu kloosterprojekte aangepak wat 'n nuwe betekenis aan die tradisionele monastiese lewe wil gee. In die Noord-Duitse stad [[Bremen (stad)|Bremen]] het Birgittyne-nonne naby die vroeëre Fransiskane-klooster 'n nuwe bontgekleurde kloostergebou in die postmoderne styl laat oprig waar stadsbewoners, wat aan die gejaag van die stad wil ontsnap, die stilte en meditasie van 'n klooster kan ervaar. Die nonne beskryf hul projek as 'n "vulstasie vir [[spiritualiteit]] en transendensie".<ref>Liffers, Lutz: ''Bremen''. Bremen: Edition Temmen 2007, bl. 57</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.orden-online.de/archiv/00000270.php |title=''Birgitten-Kloster in Bremen geweiht, 24 Oktober 2002'' |access-date=19 Desember 2007 |archive-date=13 Januarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060113173805/http://www.orden-online.de/archiv/00000270.php |url-status=dead }}</ref> Terwyl sommige kloosters soos die Nuwe Klooster Johannisberg ([[Rheingau]], Duitsland) om finansiële redes gesluit is – Johannisberg is in 'n hotel omgeskep – het ander begin om as winsgewende ondernemings op te tree wat sosiale dienste of produkte soos gebottelde [[mineraalwater]], konfyt, likeur, kerse en seep self bemark of deur middel van handelsmaatskappye aanbied. ''Adelholzener Alpenquelle'' is 'n handelsmerk in besit van die ''Barmherzige Schwestern vom heiligen Vinzenz von Paul'', en hierdie kloosterlike onderneming met 'n jaarlikse omset van 125 miljoen € en 426 werknemers voer sy mineraalwater al na 22 lande uit, terwyl die handelsmaatskappy ''Manufactum'' met sy handelsmerk ''Gutes aus Klöstern'' produkte van kleiner kloosters bemark. Die kloostergemeenskappe het as winsgewende maatskappye weer selfvoorsienend geword soos hul Middeleeuse voorlopers en belê hul winste in hul hospitale en ander sosiale instellings.<ref>''Wirtschaftsethik – Wenn die Kirche der Boss ist''. In: Focus nommer 52, 22 Desember 2007, bl. 128–132</ref> === Suid-Afrika === Kloosters in Suid-Afrika, soos die [[Grieks-Ortodokse Kerk|Grieks-Ortodokse]] Sint Nektarios-klooster by die Hartebeespoort Dam sowat 45 minute se motorrit vanaf Johannesburg, het as gevolg van sendingwerk of danksy die immigrasie van nie-Protestantse etniese groepe soos byvoorbeeld Grieke ontstaan. In Pinetown ([[KwaZulu-Natal]]) het die Trappiste-ab Franz Pfanner in 1882 'n klooster gestig wat in 1909 deur die Mariannhill-sendingorde oorgeneem is. In [[Grahamstad]] ([[Oos-Kaap]]) is die Mariya uMama weThemba-klooster gestig. == Christelike kloosterargitektuur == === Die klooster as Hemelse Jerusalem === [[Lêer:Saint-Chef Saint-Theudère fresco 280.JPG|duimnael|Die Hemelse Jerusalem<br /><small>Romaanse fresko, Kapel van die Engele in die voormalige abdykerk van Saint-Theudère. Saint-Chef, Isère, Frankryk</small>]] Die grootste inspirasie vir vroeg-Christelike en middeleeuse boumeesters was die belofte van 'n ewige hemelse lewe. So het hulle hul intense godsdienstige gevoelens met aardse boumateriale op 'n volmaakte manier tot uitdrukking probeer bring.<ref>Rolf Toman (red.): ''Romanik. Architektur – Skulptur – Malerei''. h.f. ullmann 2007, bl. 118</ref> In die Openbaring van Johannes word die geloofservaring van 'n wêreld anderkant die dood in argitektoniese terme beskryf. In sy visioen aanskou Johannes die Hemelse Jerusalem as 'n plek wat enersyds 'n materiële stad met fondamente, mure en poorte blyk te wees, maar andersyds ook hemelse eienskappe het as die "Jerusalem daarbo", die luisterryke stad van God wat uit die hemel neerdaal en van kosbare materiale soos deurskynende edelstene gebou is. Die twaalf poorte, wat toegang tot die Hemelse Jerusalem bied, is sowel 'n simbool vir die twaalf stamme van Israel en die gemeenskap van twaalf apostels asook 'n verwysing na 'n fisieke plek waar geen tempel meer sentraal staan nie, maar Christus as die Lam van God. Die stad van hemelse verlossing is nie meer op aardse boukuns aangewese nie, maar die woorde, waarmee dit beskryf word, is aan die boukuns ontleen. Dié paradoks word later eeue lank in die Christelike kloosterboukuns weerspieël wat met kloosters 'n ideale wêreld probeer skep – met bewoners wat hul lewe aan God gewy het en hulle as gemeenskap teen die buitewêreld afgrens. === Kruisgang === [[Lêer:Stift Zwettl Kreuzgang Brunnenhaus 03.JPG|duimnael|Kruisgang met lavatorium, klooster Zwettl, Neder-Oostenryk]] Die kruisgang (soms ook kloostergang of ambulatorium genoem) is 'n sentraal geleë vierkante hof met arkades wat toegang tot verskillende geboue van 'n kloosterkompleks bied, maar ook as 'n plek van gebed en meditasie of as 'n begraafplaas gebruik word. Die belangrikste argitektoniese elemente van 'n kruisgang is die booggang (arkatuur), die gewelf en die fontein (''cantharus'') wat as sy middelpunt dien. Vanweë die tuinagtige ontwerp word die kruisgang tradisioneel ook "paradys" genoem, 'n verwysing na die paradystuin in die Bybelse boek Genesis en die Nuwe Jerusalem in die Openbaringe. Die argitektoniese oorsprong is tans nie duidelik nie. Volgens deskundiges kan die Vroeg-Christelike ''narthex'' (voorhal of portaal, gewoonlik aan die westelike kant van 'n sakrale gebou), Romeinse villas met hul patio's of Laat-antieke Siriese kloosterhowe as moontlike voorlopers van die latere Europese kloosterkruisgang geïdentifiseer word. Onlangse ondersoeke deur onder meer Rolf Legler toon egter dat die kruisgang eers in die loop van die Aniaanse hervorming omstreeks 820 ingang in die Westerse kloosterargitektuur gevind het. Die eerste illustrasie van 'n kruisgang is in die bouplan van die Switserse klooster Sint Gallen omtrent 820 as die middelpunt van 'n geïdealiseerde klooster geteken. Die booggang van die kruisgang het volgens 'n vierkante plattegrond ontstaan en omsluit die belangrikste dele van die klooster: Die kerk, die dormitorium of slaapsaal, die refektorium of eetsaal en die kapittelsaal. Die huishoudelike dele soos byvoorbeeld werkplase, kombuis en perdestal was verder af geleë. === Kloosterbiblioteek === [[Lêer:Austria - Göttweig Abbey - 2015.jpg|duimnael|Die kloosterbiblioteek van die Benediktyne-abdy Göttweig, Wachau, Neder-Oostenryk]] Skryfkuns, die Vrye Kunste en teologie het 'n sentrale rol in die reëls van die meeste monniksordes gespeel, en elke kloosterskool het dus sy eie biblioteek benodig.<ref>[http://www.medienheft.ch/dossier/bibliothek/d22_LangOdo.html ''www.medienheft.ch: Der Mönch, das Buch, die Bildung – Über das Wesen einer Klosterbibliothek'']</ref> Die Middeleeuse kloosterbiblioteke het daarnaas 'n onskatbare rol by die bewaring van die Middeleeuse kulturele erfenis, maar veral ook die oorblyfsels van die klassieke Grieks-Romeinse literatuur gespeel. Gewoonlik was die Bybel en werke van die [[Kerkvaders]] die belangrikste boeke in 'n kloosterbiblioteek wat met kommentare, die kloosterreëls en materiale wat vir die voorbereiding van preke benodig is, aangevul is. In die Protestantse gebiede van Europa is die meeste kloosterbiblioteke ná die Reformasie ontbind en die boeke na parogiale, hof- of raadsbiblioteke verskuif. Soms het die werke ook in universiteitsbiblioteke beland. In Rooms-Katolieke gebiede het kloosterbiblioteke in die tydperk van die Teenreformasie en die barok 'n laaste bloeitydperk beleef. Veral in Suid-Duitsland en Oostenryk het Benediktynse abdye tydens die woelinge van die [[Dertigjarige Oorlog]] begin om die werke van kleiner kloosterbiblioteke in te samel en vir hulle representatiewe nuwe biblioteekssale gebruik. Die abdy Admont in Oostenryk pronk tans met die grootste kloosterbiblioteek ter wêreld, terwyl die meeste moderne kloosters oor teologiese vakbiblioteke beskik. === Skryfkamer (skriptorium) === [[Lêer:Fontenay28.jpg|duimnael|Die skriptorium in die abdy van Fontenay (Frankryk)]] Die kloosterlike skriptoria het 'n sentrale rol in die Middeleeuse onderwysstelsel gespeel. In hierdie kamers is die werke van antieke Griekse en Romeinse skrywers gekopieer en sodoende basiswerke vir vakgebiede soos geskiedenis, wysbegeerte, sterrekunde, geneeskunde, natuurkunde en letterkunde beskikbaar gestel.<ref>Von Freeden, Uta en Siegmar von Schnurbein (reds.): ''Germanica. Unsere Vorfahren von der Steinzeit bis zum Mittelalter''. Uitgegee vir die ''Römisch-Germanische Kommission des Deutschen Archäologischen Instituts''. Augsburg: Weltbild 2006, bl. 392</ref> Die monnike het ook self boeke vir die gebruik in kerke en kloosterbiblioteke vervaardig en van pragtige boekomslae voorsien. Daarnaas is alle belangrike dokumente oor die klooster se landbesit, inkomste, kopieë van skenkingsoorkonde en korrespondensie hier vervaardig of geskryf. Die bedrywighede in die skriptorium was hoogs georganiseerd, en take en verantwoordelikhede is aan kloosterlede volgens hulle vermoëns en vaardighede toegeken. Leerlinge het begin om die skryf- en skilderkuns met behulp van wastafeltjies en stilusse (stifte) aan te leer; tekskopieerders het eenvoudige oorkondes vervaardig, terwyl ervare kalligrawe belangrike dokumente of waardevolle originele gekopieer het. Die versierings van beginletters en skilderye, wat die evangeliste uitgebeeld het, is deur spesialiste behartig. Onder die toesig van die klooster se hoofboekbinder het ambagsmanne perkamente vir die skryfwerk voorberei, terwyl die argivaris boeke bewaar en die gewenste werke aan die monnike uitgehandig het. Die werksomstandighede in 'n Middeleeuse skriptorium was baie power. Die meubilering was allesbehalwe gerieflik en ergonomies, swak lig het net soos die winterkoue die monnike se werk belemmer. 'n Bekende segswyse was: "Drie vingers is besig om te skryf, terwyl die hele liggaam pyn ly."<ref>Von Freeden/von Schnurbein (2006), bl. 392</ref> === Refter (refektorium) === [[Lêer:FontevraudRefectory.jpg|duimnael|Die refektorium in die abdy van Fontevraud naby [[Chinon]] (Anjou, Frankryk)]] [[Lêer:San Juan de la Peña (dormitorio de los monjes).jpg|duimnael|Dormitorium in die klooster San Juan de la Peña, Galisië, Spanje]] [[Lêer:S. Pedro de Rocas, cela.JPG|duimnael|Kloostersel, San Juan de la Peña]] Die groot eetsaal waar monnike en nonne hul maaltye gemeenskaplik nuttig word refter of refektorium genoem. Die Latynse werkwoord ''reficere'' ("herstel") verwys na die refter se funksie as die plek waar nonne en monnike liggaamlik herstel. Die refter lê gewoonlik suid van die kruisgang en dien ook as vergadersaal. Nonne en monnike geniet hul maaltye gewoonlik swygend, alhoewel daar dikwels 'n "tafelleser" benoem word wat tydens die etes geestelike tekste of nuusberigte uit dagblaaie aan ander lede van sy orde voorlees. Tot by die Tweede Vatikaanse Konsilie (''Vaticanum II''), wat tussen 11 Oktober 1962 en 8 Desember 1965 plaasgevind het, het sommige monastiese ordes soos byvoorbeeld die Cisterciënsers, Trappiste en Kartuisers oor afsonderlike eetsale vir monnike en lekebroeders beskik. Huidige Rooms-Katolieke het net een gemeenskaplike eetsaal. 'n Uitsondering word egter vir gaste gemaak, en soms beskik ook die ab oor 'n afsonderlike eetsaal vir spesiale gaste. Die grootte van 'n refter was vroeër afhanklik van die periode waartydens dit gebou is, asook die grootte en rykdom van 'n klooster. Daar was egter steeds tipiese kenmerke soos die lang sitbanke; belangrike ampsdraers het hoër sitplekke op spesiale sitbanke aan weerskante van die eetsaal ingeneem. 'n ''Lavabo'' of wasbak was buite die refter te vinde. Normandiese refters het soms 'n lengte van sowat vyftig meter en 'n wydte van tien meter bereik soos in die abdy van Norwich. Vensters was reeds in vroeë refters gebruiklik, maar het in die Hoë Middeleeue steeds groter en meer gesofistikeerd gword. Die refektorium in die abdy van [[Cluny]] is deur 36 groot glasvensters verlig. === Dormitorium (slaapsaal) === Die dormitorium (afgelei van die Latynse werkwoord ''dormire'' "slaap") is die slaapsaal van 'n klooster. Tot by die Middeleeue het nonne en monnike in 'n gemeenskaplike slaapsaal op strooi geslaap, en net abte of abdisse het soms oor hul eie slaapkamers beskik. Gewoonlik was die dormitorium deur 'n trap met die [[koor (argitektuur)|koor]] van die kloosterkerk verbind sodat nonne en monnike dit vir hul nagtelike gebede regstreeks kon bereik. Aanvanklik het net domhere oor hul eie selle (afgelei van Latyns ''cella'' "klein vertrek") beskik, terwyl die slaapplekke in 'n groot dormitorium slegs deur voorhange of houtwande van mekaar geskei is. Eers in die loop van die 20ste eeu het ook nonne en monnike in die meeste kloosters privaat selle gekry. Die term ''dormitorium'' het dan na die gedeelte van die klooster verwys wat die selle gehuisves het. == Kultuurgeskiedenis == === Algemene oorsig === [[Lêer:Escribano.jpg|duimnael|Die kloosters se skriptoria (skryfkamers) het veral as uitgewerye vir privaat opdraggewers gedien]] In die vroeë Middeleeue het kloosters 'n baie belangrike rol as bewaarders van die kultuur en opvoedkundige sentrums gespeel. Kulturele bedrywighede het uitsluitlik in kloosters plaasgevind – hulle het boeke gekopieer, kulturele en kunswerke geskep en kloosterskole onderhou. Daarnaas het ook praktiese werk hoë prioriteit geniet – kloosters was besig met die ontwikkeling van die landbou, planteteelt, kruid- en heelkunde en het hul kennis met die bevolking van die omliggende dorpe gedeel. Kloosters het sodoende belangrike ontwikkelingsentrums geword. Omsigtige vorste het gevolglik ywerig nuwe kloosters gestig en groot landerye – wat dikwels in onderontwikkelde gebiede geleë was – aan hulle geskenk. Ordes soos die Sistersiënsers het hulle op kolonisasie toegespits. Met die golf van stadstigtings in die laat Middeleeue het kloosters nuwe take soos welsynsorg vir die armer lae van die bevolking en sieke- en bejaardesorg oorgeneem. Sodoende is alle groot stadstigtings van tenminste een klooster binne hul stadsmure voorsien, en dit was veral Fransiskane en ander bedelordes wat hulle op hierdie soort sosiale dienste toegespits het. Nogtans het kloosters met die stigting van stede ook hul vroeëre belangrikheid kwytgeraak. Die stede met hul ambagsmanne, skole en universiteite het kloosters as die nuwe kulturele en tegnologiese sentrums vervang. === Boekskilderkuns === [[Lêer:BookOfDurrowBeginMarkGospel.jpg|duimnael|links|200px|Die eerste bladsy van die Evangelie volgens Markus in die ''Book of Durrow'' (Trinity College, [[Dublin]])]] Die laat-antieke boekskilderkuns het met die oorgang van [[papirus]] na die meer duursame perkament tot volle ontplooiing gekom – pragtige manuskripte het baie gewild geraak, alhoewel die literêre gehalte van luukse uitgawes soms verontagsaam is.<ref>Prinz, Friedrich: Kelten, ''Römer und Germanen. Deutschlands Frühgeschichte''. München: Piper 2007, bl. 411</ref> Antieke pragboeke het in die vroeë Middeleeue nog steeds as voorbeelde gedien en die ontwikkeling van 'n selfstandige boekskilderkuns bevorder wat in Ierse kloosters sy aanvang geneem het en vinnig deur Angel-Saksiese kloosters soos Lindisfarne aan die ooskus van Northumbria, Wearmouth-Jarrow en die katedraalklooster in Canterbury oorgeneem is. Die Angel-Saksiese boekskilderkuns het met die ''Book of Durrow'' (tussen 660 en 680), die ''Book of Lindisfarne'' (698), die ''Codex Amiatinus'' (die ''Codex Grandior'' van Cassiodorus wat voor 716 ontstaan het) en die Ierse ''Book of Kells'' sy hoogtepunt bereik.<ref name="p413">Prinz (2007), bl. 413</ref> Die Ierse en Angel-Saksiese boekkuns het na die vasteland begin uitstraal, In die oudste skriptorium in Luxeuil het monnike omtrent 700 manuskripte soos die ''Missale Gothicum'' van pragtige illustrasies voorsien. Ander bekende werke uit Luxeuil sluit 'n ''lectionarium'' ('n liturgiese teks) en 'n manuskrip met tekste van pous [[Pous Gregorius I|Gregorius die Grote]] in. Nadat die klooster in 732 deur Sarrasene verwoes is, het die vervaardiging van boeke in Luxeuil tot stilstand gekom. Die klooster in Corbie ([[Picardie]]) is in 662 as 'n filiasie van Luxeuil gestig en het aanvanklik die kunsvorme van sy moederklooster oorgeneem. Onder die invloed van Angel-Saksiese, Galliese en Italiese werke het Corbie egter geleidelik sy eie styl ontwikkel en in die 8ste eeu 'n belangrike rol by die ontwikkeling van die Karolingiese minuskel-letters gespeel.<ref name="p413" /> Die Luxemburgse klooster Echternach het eweneens Ierse, Angel-Saksiese en Merowingiese skryftradisies met mekaar versmelt. Die kulturele proses het in die tweede helfte van die 8ste eeu versnel; teenoor net 500 handskrifte in die periode voor 750 het die Merowingiese monnike tussen 750 en 900 sowat 7&nbsp;000 manuskripte geskep. Opvallend was die versmelting van antieke, Ierse en Angel-Saksiese kunsvorme met dié van die vasteland, terwyl die Karolingiese tydperk nog deur sy eenheidsvorme gekenmerk was. === Huiskloosters en die literêre bedryf === [[Lêer:Fontevraud HDR.jpg|duimnael|Die abdy Fontevraud (vroeër ''Fontevrault'') naby Chinon (Anjou, Frankryk) was die begraafplek van die Engels-Normandiese Plantagenêt-dinastie]] [[Lêer:Aleanor of Aqutaine and Henri II.jpg|duimnael|Die grafte van Hendrik II van Engeland en Aliénor van Akwitanië in Fontevraud]] Voor die uitvinding van die boekdrukkuns is die literêre bedryf veral deur baie hoë koste geknel – daar was geen uitgewerye, geen boekhandel en geen outeursreg nie, en die feit dat die meeste Middeleeuse nog ongeletterd was het groot beperkings op die literêre bedryf geplaas.<ref>Bumke, Joachim: ''Höfische Kultur. Literatur und Gesellschaft im hohen Mittelalter. Boekdeel 2''. München: Deutscher Taschenbuch Verlag 1986, bl. 595</ref> Tot by die 12de eeu was die literêre bedryf beperk tot die geestelikheid – monnike in kloosters, priesters of mense met 'n teologiese opleiding. Alle boeke moes met die hand geskryf word ('n taak wat in die geval van omvangryke werke jare geneem het), en voor die opkoms van papier in die 14de eeu was net duur perkament beskikbaar wat in 'n langdurige proses van skaap-, kalf- en bokhuide vervaardig is. Slegs welvarendes kon dus boeke bekostig. Aangesien gewoonlik slegs die Latynse alfabet vir die skryf van boeke gebruik is, was net mense wat oor die nodige opleiding in Latynskole beskik het, regstreeks by die vervaardiging van boeke betrokke.<ref name="b595">Bumke (1986), bl. 595</ref> Die literatuur van monnike en ander geestelikes was veral gemik op die kerklike gebruik, en teologie, liturgie en [[eksegese]] was die oorheersende onderwerpe. Daarnaas is apologetiese werke vir die Christelike sending, vakwetenskaplike en didaktiese boeke geskryf. Wêreldlike digkuns was aanvanklik 'n uitsondering; die verheerliking van monarge het hier sentraal gestaan.<ref name="b595" /> 'n Tipiese verskynsel in die Hoë Middeleeue was die nou verbintenis tussen adellike howe en huiskloosters. Huiskloosters was kloosters wat deur adellike gesinne op hul eie land gestig is en waaroor hulle steeds die wêreldlike gesag uitgeoefen het.<ref>Bumke (1986), bl. 617</ref> Naas die bou van kastele en die stigting van stede het ook die stigting van kloosters 'n belangrike rol by die kolonisasie van 'n land gespeel. Dikwels het huiskloosters ook as begraafplekke vir hul adellike stigtersgesinne gedien, en monnike het generasies lank die nagedagtenis van die oorledenes laat voortleef en vir hul sieleheil gebid. Die kapelane en ander geestelikes aan die adellike howe het dikwels uit die huiskloosters gekom, net soos die argitekte, onderwysers en artse. Soms was die klerus van huiskloosters by die argitektoniese ontwerp van nuwe paltse betrokke wat in die 12de en 13de eeu opgerig is, en die kloosters het gevolglik 'n deel van die nuwe gebouekompleks geword. [[Lêer:Handschriften.jpg|duimnael|links|Manuskripte en [[inkunabel]]e uit die abdy Admont (Oostenryk)]] Die verbintenis tussen adellike stigters en hul kloosters het al in die 11de eeu uitwerkings op die literêre bedryf gehad. Die ontstaansgeskiedenis ([[Latyn]]s: ''fundatio'') van 'n klooster het dikwels ook sy wêreldlike stigters ingesluit en is soms selfs tot klein kronieke uitgebou. Die kloosterlike kronieke was sodoende ook die bakermat van die dinastiese geskiedskrywing in baie Europese lande.<ref name="b618">Bumke (1986), bl. 618</ref> Genealogiese werke was die volgende stap in die literêre ontwikkeling – die oudste genealogiese tekste het reeds in die 10de eeu in Vlaandere ontstaan en behandel die afkoms van graaf Arnulf I († 965). Die Franse genealogie het in die 11de eeu 'n aanvang geneem met die grawe van Vendômes en Anjou.<ref name="b618" /> Tot by die 13de was die meste geletterde mense geestelikes, en vorste het monnike, teoloë en selfs biskoppe ingespan vir administratiewe doeleindes, rekeningkunde en belastinginsameling.<ref>Hallam, Elizabeth (red.): ''The Plantagenet Chronicles''. Londen: Guild Publishing 1986, bl. 11</ref> As kroniste en geskiedskrywers het monnike egter nie geprobeer om soos huidige historici 'n rasionele en objektiewe wetenskaplike ontleding van historiese gebeurtenisse te doen nie – hulle het eerder die uitwerking van Gods wil in die gebeurtenisse beskryf en dus gewoonlik met die Skepping begin. Morele en godsdienstige lesse was 'n integrale bestanddeel van kloosterlike kronieke. Maar hierdie werke is steeds in die hoop geskryf dat latere generasies hulle sou kopieer en voortsit.<ref>Hallam (1986), bl. 11</ref> === Kloostergeneeskunde === Geneeskunde as wetenskaplike dissipline het sy oorsprong in die Griekse oudheid – in die meeste ander beskawings was dit steeds aan godsdiens-beoefening en aan tempelrituele gekoppel.<ref>Prinz (2007), bl. 338</ref> Eers met die rasionele benadering van die Griekse arts Hippokrates (460–375 v.C.) is geneeskunde van sy religieuse konteks geskei. Die ''Corpus Hippocraticum'', 'n versamelwerk van sowat 60 tekste, was die grondleggende werk van die wetenskaplike geneeskunde. Die laaste beduidende arts van die klassieke oudheid, Galenos van Pergamon (129–199 n.C.), het die leerstellings van Hippokrates van kommentare voorsien en 'n stelselmatige bewerking geskryf wat in die Middeleeue en selfs tot by die 16de eeu as gesaghebbend beskou is.<ref>Prinz (2007), bl. 340</ref> [[Lêer:Justinuskirche Höchst Garten.jpg|duimnael|'n Kruietuin van Antonieter-monnike by die Justinuskerk in Höchst, Duitsland]] Met die Christendom as nuwe staatsgodsdiens het die geneeskunde weer begin om na sy religieuse oorsprong terug te keer en het – naas Joodse, Arabiese en Italiaanse artse wat by die vorstehowe werksaam was – tot die kloostergeneeskunde van die vroeë Middeleeue ontwikkel. Aangesien die ontbinding van antieke heiligdomme soos die Serapis-tempel in [[Alexandrië]] deur keiser Theodosius die Grote in 391 ook 'n einde aan die georganiseerde mediese versorging en opleiding gemaak het, was die vroeë Middeleeuse geneeskunde eerder 'n mengsel van wetenskaplike kennis en volksgeneeskunde. In die laat-antieke oudheid en vroeë Middeleeue het sogenaamde xenodogieë as pelgrimsherberge en sentra vir mediese versorging gedien, alhoewel hulle gewoonlik slegs oor 'n fragmentariese geneeskundige kennis beskik het. In die 5de en 6de eeu het 'n groot aantal van hierdie karitatiewe instellings in Italië, Gallië en Spanje ontstaan wat dienste soos arme- en siekesorg aangebied het. Vanaf die 6de eeu is die term "hospitaal" gebruik om na hierdie instellings te verwys wat hulle geleidelik op mediese dienste toegespits het. In die tyd van aartsbiskop Caesarius van Arles (omtrent 470–542) was sieke- en armesorg in Suid-Gallië reeds hoogs ontwikkeld, en sowel bisdomme asook kloosters was by die hospitale betrokke. Die kloosters het in hulle biblioteke oor die meeste geneeskundige tekste en kommentare beskik wat uit die klassieke oudheid oorgeërf is.<ref>Prinz (2007), bl. 343</ref> Die monnike het sodoende ook toegang tot plantkundige werke gehad en 'n verskeidenheid natuurlike medisyne berei. Die kloosterreëls van Sint Benedictus uit die 6de eeu behels onder meer die geneeskundige siekesorg in afgesonderde siekesale, terwyl die Switserse klooster St. Gallen oor sy eie artsehuis beskik het wat nou verbind was met die aderlatingshuis, die geneeskundige kruietuin, die kombuis, die hospitaalbad en die dubbelkapel. Die kloostergeneeskunde was sodoende 'n belangrike voorloper van die geneeskunde in die Hoë Middeleeue wat danksy die brugfunksie van die [[Islam]]itiese wêreld en die geneeskundige skool van Salerno (Italië) in die laat 10de en 11de eeu begin het om die Griekse wetenskaplike geneeskunde stelselmatig te bestudeer en toe te pas.<ref>Prinz (2007), bl. 343–344</ref> == Kloosters in ander religies == === Boeddhisme === : ''Hoofartikel: [[Boeddhistiese kloosterlewe]].'' [[Lêer:Ki Monastery.jpg|duimnael|Die klooster Ki in die Indiese [[Himalaja|Himalaja-gebergte]]]] [[Lêer:Taktshang.jpg|duimnael|Die klooster Taktsjang in [[Bhoetan]]]] [[Siddhartha Gautama]], die stigter van die [[Boeddhisme|Boeddhistiese religie]], was sy lewe lank 'n rondtrekkende leraar, en die eerste Boeddhistiese monnike het sy voorbeeld gevolg.<ref>{{Cite web |url=http://www.kloster-aktuell.de/buddhistische-kloester.html |title=''www.kloster-aktuell.de: Boeddhistiese kloosters'' |access-date=12 Januarie 2008 |archive-date= 8 Maart 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080308093345/http://www.kloster-aktuell.de/buddhistische-kloester.html |url-status=dead }}</ref> Gedurende die reënseisoen, wat hul reis deur die land belemmer het, het die monnike egter 'n verblyfplek benodig. Gelowiges het derhalwe erwe geskenk waar hulle 'n tydelike huisvesting kon oprig. In later periodes het die monnike ook geboue ontvang wat naas woonvertrekke ook 'n vergadersaal behels het. Huidige Boeddhistiese kloosters is verplig om 'n vergadersaal beskikbaar te stel en moet oor 'n leier beskik wat tot monnik gewy is.<ref>{{Cite web |url=http://www.kloster-aktuell.de/buddhistische-kloester.html |title=''www.kloster-aktuell.de: Boeddhistiese kloosters'' |access-date=12 Januarie 2008 |archive-date= 8 Maart 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080308093345/http://www.kloster-aktuell.de/buddhistische-kloester.html |url-status=dead }}</ref> In teenstelling met Christelike kloosters strewe Boeddhistiese instellings nie daarna om selfvoorsienend te kan wees nie, en oorspronklik was selfs die erwe waarop Boeddhistiese kloosters opgerig is nie in besit van die monnike nie. Die monnike het gewoonlik aalmoese ingesamel, en gelowiges het hul bydraes as liefdegawes gemaak. Net in Koreaanse en Japanse Zen-Boeddhisme mag monnike werk om in 'n beperkte mate selfvoorsienend te kan wees. Die liefdegawes van gelowiges word vanweë hul religieuse betekenis nogtans ook deur Zen-Boeddhistiese kloosters aanvaar. Sodra 'n religieuse gebou as Boeddhistiese klooster gewy is, word dit vir ewig as 'n klooster beskou, selfs al sou die monnike dit op 'n later tydstip verlaat en die klooster tot 'n bouval word. Net soos die gee van aalmoese vir die monike se daaglikse lewe word ook skenkings van erwe en geboue as religieuse offergawes beskou. Die monnike is ni in sttat om die eiendomme later terug te gee of te verkoop nie aangesien hulle die goeie daad van die skenker sodoende tot niet sou maak. Die weiering om aalmoese of offergawes te aanvaar is die enigste straf wat monnike vir leke kan oplê.<ref>{{Cite web |url=http://www.kloster-aktuell.de/buddhistische-kloester.html |title=''www.kloster-aktuell.de: Boeddhistiese kloosters'' |access-date=12 Januarie 2008 |archive-date= 8 Maart 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080308093345/http://www.kloster-aktuell.de/buddhistische-kloester.html |url-status=dead }}</ref> Die Boeddhistiese klooster word algemeen as 'n leefruimte en rustige plek beskou wat aan mense die geleentheid bied om hulself volledig aan die materiële lewe te onttrek. Kloosters dien daarnaas as instellings vir religieuse onderwys en vergaderings. Kloosters het vir leke 'n belangrike funksie as plekke vir hul offerrituele en instellings wat sielsorg aanbied. Hulle mag ook vir meditasie en as leerders tydelik in 'n klooster bly. Gedurende Japan se tydperk van wetteloosheid in die 11de en 12de eeu het groot kloosters soos dié in Kyoto en Nara selfs oor hul eie leërs beskik, en ''[[Sōhei]]'' of "krygermonnike" het 'n belangrike rol in die oorlogvoering teen mededingende kloosters of teen samoerai-leërs gespeel. Die klooster Enryaku-ji op die Hiei-berg noordoos van [[Kioto]], wat vanweë sy ligging as 'n natuurlike fort gedien het, het tot by die 16de eeu vir sy leër met duisende van kryger-monnike bekend gestaan.<ref>Turnbull, Stephen: ''Samurai Warriors''. Londen. Guild Publishing 1987, bl. 18, 22</ref> === Hindoeïsme === [[Lêer:Krishnapura Matha North side.jpg|duimnael|''Krishnapura matha'' in Indië]] In [[Hindoeïsme]] word na kloosters as ''mathas'' verwys, terwyl ''ashrams'' ondanks hulle kloosteragtige karakter net as meditasiesentrums dien. Hindoe-kloosters is net soos in die Christendom en Boeddhisme plekke waar mense 'n geleentheid kry om hulself aan die materiële wêreld te onttrek en God nader te kom. Hindoeïsme ken vier pilare of periodes wat 'n gelowige in sy lewe moet deurloop. Hy is aanvanklik 'n leerder of ''Brahmacarin'', daarna 'n huishouer (''Grihastha''), later iemand wat as ''Vanaprashta'' die eensaamheid van afsondering in 'n bos mens soek, en uiteindelik 'n mens wat as ''Samnysin'' verlossing soek.<ref>{{Cite web |url=http://www.kloster-aktuell.de/hinduistische-kloester.html |title=''www.kloster-aktuell.de: Hindoe-kloosters'' |access-date=12 Januarie 2008 |archive-date=12 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112111900/http://www.kloster-aktuell.de/hinduistische-kloester.html |url-status=dead }}</ref> Hierdie afsondering van die wêreld is egter net tydelik – gelowiges word aangemoedig om te trou nadat hulle as leerders matigheid beoefen het. Alhoewel gelowiges in hul latere lewe aangemoedig word om relgieuse leerstellings te bestudeer, is daar geen selibaat vir priesters nie. Naas Brahmaanse priesters, wat in kloosters bly, is daar ook ''Sadhoes'' (askete wat rondtrek sonder om in 'n klooster te lewe), ''Rishis'' (wyse manne wat hoë en diepere kennis in afsondering probeer vind) en ''Swamis'' (ook Goeroes genoem, wat dikwels as leiers van 'n ashram fungeer, meditasie beoefen en religieuse onderwys aan leerders gee) Mathas, Hindoe-kloosters wat oor hul eie tempels beskik het, het eers in die tydperk omstreeks 800 VAJ ontstaan en as religieuse, onderwys- en geestelike sentrums gedien. Kloosters beskik daarnaas dikwels oor hul eie skole, hospitale of weeshuise. Die eerste monniksorde het in die tydperk van die geleerde Shankara (788–820) ontstaan, en sy kloosters, wat hoofsaaklik in die side van [[Indië]] gestig is en deur sogenaamde ''Mahants'' gelei word, word deur vele Hindoe-gelowiges as 'n belangrike geestelike outoriteite beskou.<ref>{{Cite web |url=http://www.kloster-aktuell.de/hinduistische-kloester.html |title=''www.kloster-aktuell.de: Hindoe-kloosters'' |access-date=12 Januarie 2008 |archive-date=12 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112111900/http://www.kloster-aktuell.de/hinduistische-kloester.html |url-status=dead }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronne == === Keltiese kloosters === * Konstam, Angus: ''Die Kelten. Von der Hallstatt-Kultur bis zur Gegenwart''. Wene: tosa/Carl Ueberreuther 2007, bl. 156–157 == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Monasteries}} {{Wikt|klooster}} ;Kloostertuine ---- * {{en}} [https://thegardenstrust.blog/2019/08/31/the-perfect-monastic-garden/ ''The Gardens Trust: The pefect monastic garden?''] ;Portale van ordes en kloostergemeenskappe ---- * {{de}} [http://www.kloester.hdbg.de/ ''Kloosters in Beiere''] * {{en}} [http://monastic.ie/ ''Monastic Ireland: Kloosters en godsdienstige kuns in Ierland''] * {{en}} [https://cloisteredlife.com/mens-communities ''Cloistered Life: Contemplative Men's Monasteries (USA)''] * {{en}} [https://cloisteredlife.com/directory ''Cloistered Life: Contemplative Women's Monasteries (USA)''] ;Geskiedenis ---- * {{en}} [https://www.historyireland.com/gaelic-ireland/raiding-and-warrin-in-monastic-ireland/ ''History Ireland: Raiding and Warrin in Monastic Ireland''] * {{en}} [https://www.lindisfarne.org.uk/ ''The Holy Island of Lindisfarne''] {{Kerkargitektuur}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Kloosters| ]] n8y9krp6gqjqrk5vc4wmqm5wkumpaxi 0 30072 2964910 2926396 2026-09-03T22:15:09Z Jcb 223 2964910 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Skotse Eiland |breedtegraad=56.19 |lengtegraad=-7.07 |RoosterVerwysing=NL841265 |keltiese naam= Sgeir Mhòr |noorse naam= Onbekend |naambetekenis= Groot Skerry |oppervlak= 26&nbsp;m² |oppervlak rang= |hoogste punt= 3&nbsp;m |bevolking = 0 |bevolking rang= |hoofnedersetting= |eilandgroep=[[Isle of Mull]] |Plaaslike Owerheid=[[Argyll and Bute]] |verwysings=<ref>Haswell-Smith (2004) bl. 114-5.</ref><ref name="n99">Nicholson (1995) bl. 99.</ref><ref name=OS>{{cite web |url=http://www.ordnancesurvey.co.uk/ |title=Get-a-map |publisher=Ordnance Survey |access-date=25 Januarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513192950/http://www.ordnancesurvey.co.uk/ |archive-date=13 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> }} '''Skerryvore''' (afgelei van die [[Skots-Gaelies]]e '''Sgeir Mhòr''' wat "Groot Skeer" of "Eilandrots" beteken) is 'n afgeleë rif wat aan die weskus van [[Skotland]], 19&nbsp;kilometer suidwes van die eiland Tiree geleë is. Skerryvore is ook die naam van die [[vuurtoring]] op die [[skeer]] (eilandrots), wat met groot moeite tussen 1838 en 1844 deur [[Alan Stevenson]] gebou is.<ref name=NLB>[http://www.nlb.org.uk/ourlights/history/skerryvore.htm "Skerryvore Lighthouse"] Northern Lighthouse Board.</ref> Teen 'n hoogte van 48&nbsp;m is dit die hoogste vuurtoring in Skotland.<ref name=NLBH>[http://www.nlb.org.uk/historical/faqs.htm#q3 "Historical Information"] Northern Lighthouse Board. Besoek op 17 Januarie 2008.</ref> Die kusstasie was by Hynish op Tiree (wat nou 'n museum huisves), maar is later verskuif na Erraid, wes van Mull. Die afgeleënheid van die terrein het beteken dat opsigters ekstra betaling in goedere ontvang het.<ref name="m181">Munro (1979) bl. 181-2.</ref> Die lig het ononderbroke sedert 1844 gebrand totdat 'n brand in 1954 vir vyf jaar bedryf in die wiele gery het. Die vuurtoring is in 1994 geoutomatiseer.<ref>Nicholson (1995) bl. 109 en 112.</ref> == Geologie == In prehistoriese tye was die rotse wat Skerryvore vandag vorm deur ysplate bedek wat van Skotland tot in die [[Atlantiese Oseaan]] tot anderkant die [[Buite-Hebride]] gestrek het. Ná die laaste terugtrek van die ys ongeveer 20&nbsp;000 jaar gelede was seevlakke tot 122&nbsp;m laer as vandag.<ref>Pennington, W. (1969) ''History of British Vegetation''.</ref> Hoewel die isostatiese oprys van die grond dit moeilik maak om postglasiale kuslyne te bepaal, was die rif ongeveer 14&nbsp;000 jaar gelede waarskynlik by die suidwestelike punt van 'n groot eiland geleë. Dit het uit die moderne eilande Tiree en [[Coll]] en die omliggende grondgebied bestaan.<ref>Murray (1973) bl. 69.</ref> Aanhoudende stygings in seevlakke sou dan stadigaan die Skerryvore-bank geïsoleer het en dit so te sê heeltemal oorstroom om 'n versperring van ontelbare metamorfiese oorblyfsels agter te laat wat 13&nbsp;kilometer in 'n suidwestelike rigting strek. 'n Gedetailleerde opmeting wat in 1834 onderneem is het meer as 130 hoofrotse opgeteken, insluitend Bonn Sligheach (Boinshley) ({{lang-gd|die bedrieglike bodem}}) en Bo Ruadh ({{lang-gd|rooi koei}}). Die rotse is glad verweer deur die inwerking van die golwe en word voortdurend deur sproei geaffekteer. Alan Stevenson het geskryf: "Die effek van die ''jet d'eau'' was met tye geweldig mooi, die water was naamlik so gebroke dat dit 'n sneeuwit en ondeursigtige pilaar, omring deur 'n fyn mis waarin op mooiweersdae reënboë waargeneem kon word, gevorm het".<ref>Stevenson, Alan (1848) ''Account of the Skerryvore Lighthouse, with notes on Lighthouse Illumination''. Quoted in Nicholson (1995)</ref> Skerryvore is 'n geïsoleerde buitepos van die [[Binne-Hebride]]-[[argipel]] wat bestaan uit Lewisiaanse gneis, wat in die Pre-[[kambrium]] neergelê is. Die rotse is dan ook van die heel oudste rotse in [[Europa]].<ref name="n105">Nicholson (1995) bl. 105.</ref><ref>[http://www.knockan-crag.co.uk/Geopark.asp "Geopark"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410165234/http://www.knockan-crag.co.uk/Geopark.asp |date=10 April 2008 }} Knockan Crag National Nature Reserve. Besoek op 26 Januarie 2008.</ref> Benewens die gevaar van die rotse vlak onder die seeoppervlak verteenwoordig die magnetiese anomalie in die gebied 'n verdere gevaar.<ref>Baird, Bob (1995) ''Shipwrecks of the West of Scotland''. Glasgow. Nekton. bl. 188.</ref> == Beplanning en konstruksie van die vuurtoring == === Opmeting === [[Lêer:Skerryvore 01.jpg|duimnael|Skerryvore se vuurtoring<ref>[http://www.westlothiansac.co.uk/ West Lothian Sub Aqua Club] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509090715/http://www.westlothiansac.co.uk/ |date= 9 Mei 2008 }}, [http://www.westlothiansac.co.uk/history/2000/janer_2000.html Scotland 5 - 7 May, 2000 - MV Jane R: Skerryvore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516173910/http://www.westlothiansac.co.uk/history/2000/janer_2000.html |date=16 Mei 2008 }}, Met toestemming op Common gelaai op 21 Maart 2008</ref>]] Dit is bekend dat daar tussen 1790 en 1844 meer as dertig skepe in die gebied ondergegaan het. Robert Stevenson, hoofingenieur van die Northern Lighthouse Board (NLB) het in 1804 op die rif geland en verslag gedoen oor die noodsaaklikheid vir die oprig van 'n baken op Skerryvore. In 1814 het hy saam met [[Walter Scott|Sir Walter Scott]] en 'n geselskap van NLB Kommissarisse die rif weer besoek.<ref>Nicholson (1995) bl. 98.</ref> Scott het geskryf: <blockquote> Stille volharding deur Mr S, en 'n geweldige geskop, geskud en gekibbel deur die jag, wat oënskynlik net so min van die idee van Skerry Vhor hou as die Kommissarisse. Uiteindelik, deur inspanning, het die lang rotsrif (hoofsaaklik onderwater), waarop die gety op 'n mees geweldige manier breek, in sig gekom. Daar verskyn 'n paar lae breë rotse naby een punt van die rif, wat omtrent 'n myl lank is. Dié is nooit heeltemal onderwater nie maar die branders spoel daaroor.... Dit sal 'n mees verlate posisie vir 'n vuurtoring wees, met die Bell Rock en Eddystone 'n grappie daarteenoor, want die naaste land is die wilde eiland Tyree, 14&nbsp;myl ver. Dit is alles oor Skerry Vhor.<ref>''"Quiet perseverance on the part of Mr S, and great kicking, bouncing and squabbling upon that of the yacht, who seems to like the idea of Skerry Vhor as little as the Commissioners. At length, by dint of exertion, come in sight of this long ridge of rocks (chiefly under water), on which the tide breaks in a most tremendous style. There appear a few low broad rocks at one end of the reef, which is about a mile in length. These are never entirely under water though the surf dashes over them.... It will be a most desolate position for a lighthouse, the Bell Rock and Eddystone a joke to it, for the nearest land is the wild island of Tyree, at 14&nbsp;miles distance. So much for Skerry Vhor"'', aangehaal deur Bathhurst (2000) bl. 104-5.</ref> </blockquote> Later daardie jaar is 'n wet in die parlement aanvaar wat die oprig van 'n vuurtoring moontlik sou maak. Nogtans het dinge maar stadig verloop ten spyte van vertoë wat byna weekliks by die NLB opgedaag het. Eers in 1834 het Robert Stevenson saam met sy seun [[Alan Stevenson|Alan]] teruggekeer. 'n Breedvoerige opmeting het dit duidelik gemaak dat daar min keuses vir die ligging was. Die enkele grootste oppervlak was 'n rots wat slegs 26&nbsp;m² groot was tydens laagwater. Metings van golfdruk het aangedui dat 'n toring kragte van 29&nbsp;300&nbsp;kg/m² of meer sou moes weerstaan. Daar was voorstelle dat 'n toring uit gietyster of brons voldoende sou wees, maar Stevenson senior het geskryf dat "geen geldnood sou na my mening die aanneming van 'n ystervuurtoring vir Skerryvore kon regverdig nie."<ref>''"no pecuniary consideration could in my opinion have justified the adoption of an iron lighthouse for Skerryvore."'', Nicholson (1995) bl. 99.</ref><ref>Munro (1979) bl. 112.</ref><ref>Bathhurst (2000) bl. 149.</ref> Op meer as een geleentheid moes die opmeters verbygaande vaartuie teen die gevaar waarsku. 'n Skip van [[Newcastle upon Tyne|Newcastle]], waarvan die kaarte slegs die hoofrots 'n aantal myle weg aangedui het, het naby Bo Ruadh gestrand. Die Skipsmeester, salig onbewus van die gevare, is aangetref waar hy gemaklik 'n pyp aan die rook was terwyl hy langs sy vrou gelê het wat besig was om kouse te brei.<ref>Nicholson (1995) bl. 98-9.</ref><ref>Bathhurst (2000) bl. 150-2.</ref> Die Kommissarisse het egter steeds uitvlugte gesoek, afgeskrik deur die potensiële koste, wat deur Robert Stevenson op £63&nbsp;000 geskat is. Hulle het 'n spesiale Skerryvore Komitee saamgestel waarvan die lede besluit het om die terrein per stoomskip te besoek om die plek self te sien. Nie ver van Skerryvore het 'n brand in die ketelruim uitgebreek wat die skip lam gelê het. Dit is geblus en geen skade is aangerig nie, maar die ondervinding kon oortuigend gewees het.<ref>Bathhurst (2000) bl. 153.</ref> Alan Stevenson is dan ook as die ingenieur vir die projek aangestel toe hy nog maar 30 jaar oud was. Hy het 'n toring ontwerp wat 42&nbsp;m hoog was met 'n basis van 13&nbsp;m, en wat na bo nouer sou word tot slegs 5&nbsp;m by die [[Vuurtoring#Galery|galery]] en [[Vuurtoring#Lantern|lantern]]. Die laagste dele sou solied wees, alhoewel dit teen 8&nbsp;m hoogte minder as die helfte van die hoogte van die basislaag by die nabygeleë Dubh Artach sou wees. Nogtans sou die struktuur 4377&nbsp;ton weeg en die volume van die basis sou meer as vier keer groter wees as die hele struktuur van die Eddystonetoring en twee keer dié van Bell Rock. Met 151 trappe tot bo sou dit die hoogste en swaarste vuurtoring wees wat tot op daardie stadium in moderne tye gebou is en dit is steeds die hoogste vuurtoring in Skotland.<ref name=NLBH/><ref name="n99" /><ref Name=NLB/><ref name="m114">Munro (1979) bl. 114.</ref><ref>In die antieke wêreld was die [[Vuurtoring van Alexandrië]] waarskynlik hoër. Sien byvoorbeeld [http://www.unmuseum.org/pharos.htm "The Great Lighthouse at Alexandria"]{{Dooie skakel|date=Mei 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} unmuseum.org. Besoek op 18 Maart 2008.</ref> === Kusstasie === [[Lêer:Hynish signal.jpg|duimnael|Hynish seintoring, nou 'n museum]] Hynish on Tiree was aanvanklik die kusstasie en konstruksie-terrein. Geleë op die suidwestelike hoek van Tiree, het die nabygeleënheid aan Skerryvore en die gevolglike oorvloed van wrakke gelei tot huurgeld wat hier en langs die weskus hoër was as op enige ander plek op die eiland.<ref>Bathhurst (2000) bl. 148.</ref> Werk op die nuwe aanleg het in 1837 'n aanvang geneem; granietblokke is by Mull uitgegrawe en na die dorpie gebring om gesny en gevorm te word voor dit na die rif verskeep is. Verskeie kothuisies vir vuurtoringwagters is in 1844 uit dieselfde rots gebou asook 'n massiewe pier en hoë graniettoring om sein met Skerryvore self moontlik te maak.<ref>Murray, W.H. (1966) ''The Hebrides''. Londen. Heinemann. bl. 124.</ref> Stevenson het opgemerk dat die miernes van bedrywighede in kontras was met die "verlatenheid en ellende" wat hy gemeen het die lot van die omliggende bevolking was.<ref>Munro (1979) bl. 115.</ref> === Barakke en fondasie === In 1838 is £15&nbsp;000 in lone spandeer vir die bou van 'n 150&nbsp;ton stoomskip in Leith om werkers en materiaal na die rif te karwei. Die struikelblokke moet nie onderskat word nie. Alhoewel Skerryvore 'n dosyn myle van Hynish is, is dit 80&nbsp;km van die Skotse vasteland. Die eerste werk wat op Skerryvore onderneem is, was die oprig van 'n sesvoetige raamwerk waarop 'n houtbarak om 40 mans te huisves geplaas is. Die gebou is in Gourock gebou voor dit uitmekaar gehaal is en op die terrein herbou is.<ref>Nicholson (1995) bl. 100.</ref> Aanvanklike werk op die rots het op 7 Augustus 1838 begin. Stevenson en 21 werkers het die seilskip ''Pharos'' aanboord gestap en begin om die barak, waarvan die massiewe voetstukke in gate wat met dinamiet geblaas is geplaas moes word, af te laai. Na net twee dae moes hulle die terrein verlaat as gevolg van 'n storm wat uit die Atlantiese Oseaan ingewaai het. Dit het nog ses dae geneem voor hulle met die strawwe 16 uur per dag werk van 4&nbsp;vm tot 8&nbsp;nm kon begin. Uit vrees vir seesiek word het baie van die manne verkies om op die klam rotse te slaap as op die altyd-rollende ''Pharos''.<ref>Nicholson (1995) bl. 101.</ref><ref name="m114" /> Werk in die seisoen het net aangehou tot 11 September. Teen die tyd is die barakvoetstukke vasgemaak maar nog nie die hoofstruktuur nie. Net twee maande later het Stevenson 'n brief van die winkelier by Hynish, Mr. Hogben, ontvang. Dit het so begin: "Geagte Meneer, ek is baie jammer om u te moet meedeel dat die barak wat op Skerryvore Rots opgerig is geheel en al verdwyn het."<ref>''"Dear Sir, I am extremely sorry to inform you that the barrack erected on Skerryvore Rock has totally disappeared."''</ref><ref name=B166/> Die struktuur is tydens 'n storm op 3 November vernietig en vier maande se moeite was daarmee heen.<ref name=NLB/><ref name=B166>Bathhurst (2000) bl. 166.</ref> Stevenson het 'n boot gehuur om die skade te besigtig op dieselfde dag wat hy die nuus ontvang het. Weens sy geloof in die projek, het hy hom verbind om 'n sterker maar andersins identiese plaasvervanger te bou. Werk het in April 1839 begin en teen die begin van September het die voltooide barak 18&nbsp;meter bo die rots gestaan. Toegang was deur lere wat aan die voetstukke geheg was, wat gelei het tot by die laagste vlak wat die kombuis bevat het. Die middelste vlak het twee kajuite bevat, een vir Stevenson, die ander vir sy werksmeester, terwyl die boonste vlak slaapkwartiere vir nog 30 tot 40 man verskaf het.<ref>Nicholson (1995) bl. 102.</ref> Werk aan die fondasies van die vuurtoring het voortgeduur tot 30 September. 'n Totaal van 296 ladings is gebruik om 2&nbsp;000&nbsp;ton rots te verwyder en Stevenson was oortuig dat die rots so hard was dat die moeite vier keer soveel was as wat nodig was om in Aberdeenshire graniet te boor. Die werk het goed verloop maar teen die einde van die tweede seisoen was daar nog geen blokke gelê nie. Tussen April 1839 en Junie 1840 is 4&nbsp;300 blokke voorberei uit rots wat deur die Hertog van Argyll uit groewe op Mull geskenk is. Die grofgekapte rots is na Hynish geneem waar dit gehammer en gebeitel is tot die verlangde vorm. Die grootste het meer as 2,5&nbsp;ton geweeg, die kleinste 0,75&nbsp;ton en die noukeurigheid wat nodig was het beteken dat 'n enkele rots tot 320 manure kon neem om te voltooi.<ref>Nicholson (1995) bl. 104-5. Die outeur stel dat die ladings wat gebruik is [[dinamiet]] was, maar dit is eers twee dekades later uitgevind.</ref> === Toring === <div style="float: right; margin: 0 0 1em 2em; width: 25em; text-align: right; font-size: 0.86em; line-height: normal;"> <div style="border: 1px solid #ccd2d9; background: #f0f6fa; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;"> <big>'''Skerryvore Vuurtoring'''</big> {| style="background: transparent; text-align: left; table-layout: auto; border-collapse: collapse; padding: 0; font-size: 100%;" cellspacing="0" cellpadding="0" |----- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Ligging | style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | Skerryvore<br /> 12&nbsp;myl suidwes van [[Tiree]], [[Argyll]], [[Skotland]]<br />56 19 04 N 07 06 09 W |----- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Toringhoogte | style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | 48&nbsp;m (156&nbsp;voet) |----- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Eienskappe | style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | Een Wit Flits elke 10 sekondes</br> |----- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Beskrywing | style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | Wit sirkulêre toring |----- ! style="border-top: solid 3px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Datum gevestig | style="border-top: solid 3px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | 1 Februarie 1844 |----- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Datum van huidige toring | style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | 1844 |----- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Datum geoutomatiseer | style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | 1994 |----- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Huidige gebruik | style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | Aktiewe navigasie steun |----- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Ingenieurs | style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | Alan en Thomas Stevenson |----- ! style="border-top: solid 3px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Oop aan die publiek | style="border-top: solid 3px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | Slegs gronde. Landings ter see is waarsynlik baie gevaarlik of onmoontlik. |}</div> </div> Die nuwe barak het die geweld van die storm tydens die winter van 1839–40 deurstaan. Werk op die rots is hervat op 30 April 1840 en na die aankoms van die nuwe stoomskip ''Skerryvore'' het die noukeurigvoorbereide blokke op die terrein begin aankom. Die eerste is deur John Campbell, 7de Hertog van Argyll gelê op 4 Julie. Sy seun George het later geskryf: <blockquote> Daardie skouspel is so vars in my geheue na die verloop van 57 jaar asof ek dit gister gesien het. Die natuurlike oppervlak van die rots was uiters ongelyk. Verweer, gebroke en geteister deur ontelbare eeue van die mees geweldadige branders, en deur die splitsing van die rots langs natuurlik barste het dit nie gelyk of daar een vierkante voet rots was wat selfs gangbaar gelyk was nie. Tog, in die middel die verskeurde en gebarste oppervlak het ons skielik op 'n manjifieke sirkelvormige vloer afgekom, 42&nbsp;voet in diameter, so plat soos water, en so glad soos 'n biljarttafel.<ref>''"That sight is as fresh in my memory after an interval of 57 years as if I had seen it yesterday. The natural surfaces of the rock were irregular in the highest degree. Worn, broken, and battered by the unnumbered ages of the most tremendous surf, and by the splitting of the rock along lines of natural fissures, there did not seem to be one square foot of rock which was even tolerably level. Yet in the midst of this torn and fissured surface we suddenly came on a magnificent circular floor, 42&nbsp;ft in diameter, as level as water, and as smooth as a billiard table"''Nicholson (1995) bl. 106.</ref><ref>Nicholson (1995) stel dat die woorde deur die vader geskryf is, alhoewel hy in 1847 gesterf het blyk dit baie onwaarskynlik. Munro (1979) bl. 115. is oortuig dat die woorde dié van "sy jong seun" was wat op daardie satdium 17 was en tot 1900 sou leef.</ref> </blockquote> Spoedig het tot 95 blokke per dag uit Hynish aangekom al het die weer steeds 'n rol gespeel. Tydens die somer van 1840 was die stoomskip vir veertien dae agter mekaar nie in staat om die rif te bereik nie en op 'n ander geleentheid was geen landings vir sewe weke moontlik nie en het voorrade laag begin raak. Toe werk weer in die herfs beëindig is het 800&nbsp;ton graniet 2,5&nbsp;m hoog op Skerryvore gestaan en het 80 vakmanne by Hynish die hele winter lank aanhou werk aan die blokke.<ref>Nicholson (1995) bl. 106.</ref> Die eerste drie lae van die basis is van harde Hynish [[gneis]], die res is graniet uit die Ross van Mull.<ref>Munro (1979) bl. 116.</ref> Werk het in 1841–2 voortgeduur, 'n hyskraan is gebruik om die reuse blokke op te trek soos wat die toring opgeskiet het. Die laaste blok is tot by die bowrswering gelig in Julie 1842. Robert Stevenson, toe reeds 70 oud, het die terrein op sy laaste jaarlikse inspeksiereis besoek. Die mure by die basis is 9,5&nbsp;voet dik, en 2&nbsp;voet dik aan die bokant. Die ligruim en lantern is bo nege woonstelle 12&nbsp;voet in diameter gesetel.<ref>Munro (1979) bl. 116.</ref> Die totale koste van die werk wat onderneem is deur die Northern Lighthouse Board was £86&nbsp;977, insluitend die koste van die vestiging van die kusstasie by Hynish, wat op £13&nbsp;000 geskat is. Dit is 'n pluimpie vir Stevenson, sy voorman Charles Stewart, en Kaptein Macurich die landingsmeester, dat nie een persoon tydens die bouwerk omgekom het nie.<ref>Nicholson (1995) bl. 108.</ref><ref>Munro (1979) bl. 116.</ref> Daar was egter wel een ernstige besering. "n Werker genaam Charles Barclay het sy hand by Skerryvore verloor. Hy was egter in 1846 die voorman vir die konstruksie van 'n nuwe vuurtoring by [[Muckle Flugga]].<ref>Munro (1979) bl. 133.</ref><ref name="n105" /> === Toerusting === [[Lêer:Skerryvore.jpg|duimnael|'n 19de eeuse grafering van die vuurtoring]] Die finale bousiesoen in 1843 is spandeer om die binnekant van die toring toe te rus. Teen hierdie tyd het Alan Stevenson hoofingenieur by die NLB geword en is die finale werk onder toesig van sy broer Thomas uitgevoer. Die lig, wat agt lense gehad het om 'n vier-pit lamp met piramidiale lense bo en weerkaatsende prismas onder elkeen, is deur John Milne van [[Edinburg]] gemaak. Die masjienerie was teen die begin van 1844 gereed, maar dit sou sewe weke duur voor 'n landing op die rots onderneem kon word. Die lamp is uiteiendelik op 1 Februarie aangesteek en dit het sonder onderbreking vir die volgende 110&nbsp;jaar geskyn.<ref>Nicholson (1995) bl. 107.</ref><ref>Munro (1979) bl. 116.</ref> Skerryvore was Alan Stevenson se grootste prestasie uit beide 'n ingenieurs- en estetiese oogpunt. Stevenson wat glad nie 'n Filistyn was nie het 'n [[Hiperbool|hiberboliese kromme]] om stylistiese redes gekies.<ref>Bathhurst (2000) bl. 163.</ref> Sy kleinneef Robert Louis het dit beskryf as "die edelste van alle bestaande diepsee ligte" en volgens die Northern Lighthouse Board word daar "deur sommiges aangevoer dat Skerryvore die wêreld se mees grasieuse vuurtoring" is.<ref>[http://www.bellrock.org.uk/stevensons/stevenson_alan.htm "Alan Stevenson (1807-1865)"] Bellrock.org.uk. Besoek op 25 Januarie 2008.</ref><ref Name=NLB/><ref>Bathhurst (2000) bl. 146.</ref> == Vuurtoringwagters == Die gevaar wat die omliggende riwwe inhou is sodanig dat die vuurtoring nie normaalweg deur skeepsvaart benader word nie. Die voltooiing van konstruksiewerk het egter nie 'n einde gebring aan die hindernisse wat dié wat dit moes bedryf, moes trotseer nie. Die gerieflikste landingspunt is by Riston's Gully, wat die rots naby die toring deursny. 'n Ongesteunde landing is al beskryf as "soos om teen die kant van 'n bottel uit te klim". 'n Toustelsel geheg aan 'n laaibok is geïnstalleer om die gevaarlike bedrywe te ondersteun.<ref>Munro (1979) bladsye 114 en 118.</ref> Statistiek saamgestel vir die twee dekades van 1881–1890 wys dat Skerryvore die stormagtigste deel van Skotland was. Daar was altesaam 542&nbsp;storms wat 14&nbsp;211&nbsp;ure geduur het in die tydperk.<ref>Munro (1979) bl. 175.</ref> Een wagter het sy gehoor vir verskeie weke verloor na 'n weerligslag hom deur die ingang raakgeslaan het.<ref>Munro (1979) bl. 175.</ref> James Tomison, wat in 1861 wagter geword het, het van voëlmigrasies wat van die toring af sigbaar was, geskryf: "Honderde voëls vlieg in alle rigtings, oorkruis mekaar se vlugte oor en weer, maar bots nooit, almal het oënskynlik die mening dat die enigste ontsnappingsweg uit die verwarring waarin hulle hulle gedompel het deur die vensters van die lantern is". 'n Mishoring is teen daardie tyd al geïnstalleer, een van slegs twee wat op daardie stadium in Skotland in bedryf was.<ref>Munro (1979) bladsye 150 en 187.</ref> Die ongunstige toestande wat deur die wagters getrotseer moes word, het daartoe gelei dat hulle bykomende betaling ontvang het, maar die afgeleë ligging het sommige veterane goed gepas. Archibald McEachern was hulpwagter vir 14 jaar van 1870–1884 en John Nicol was hoof van 1890–1903. Laasgenoemde was betrokke by 'n dramatiese redding toe die lynboot ''Labrador''in 1899 onderweg van [[Halifax, Nova Scotia]] na [[Liverpool]] op die nabygeleë Mackenzie's Rock gestrand het. Die reddingsbote is beman en twee het daarin geslaag om Mull te bereik, maar een met agtien passasiers het die vuurtoring bereik waar hulle vir twee en 'n halwe dae versorg is voor hulle na die vasteland oorgeplaas kon word. Daar was geen lewensverlies nie en Nicol en sy twee assistente is deur die NLB geloof vir hulle moeite.<ref name="m181" /> John Muir, wat vir 39 jaar as wagter by die NLB gedien het, het van 1902 tot 1914 op Skerryvore gedien. Hy het gehelp om 'n nuwe "landingtralie", sowel as 'n smal metaallooplys te bou wat landings moontlik gemaak het in toestande wat te vore as hopeloos beskou is. Hy het sy brood en scones gebak en 'n inlegwerktafel en Iona marmer inkstaander gemaak.<ref>Munro (1979) bl. 221</ref> == Gebeure na voltooiing == Talle hoogwaardigheidsbekleërs het die vuurtoring in die jare daarna besoek. William Chambers, die Lord Provost van Edinburg het in 1866 besoek afgeê en geskryf: <blockquote> Ek was geïnteresseerd om die kommunkasiemetode deur seine te verstaan. Elke oggend tussen nege- en tienuur word 'n bal by die vuurtoring gehys om aan te dui dat alles wel is by Skerryvore. Sou die sein nie gegee word nie, word 'n bal gehys by Hynish om te verneem of iets verkeerd is. Sou geen antwoord gegee word deur die hys van 'n bal nie, word die skoener vanuit sy natdok ter see gelaat onderweg na die vuurtoring.... Ek het gevra hoe hoog die golwe teen die kant van die toring geslaan het tydens die woeste storms, en is meegedeel dat hulle soms so hoog as die eerste venster, of omtrent 60&nbsp;voet bo die vlak van die rotse styg; en tog, selfs in die vreesaanjaende rukwinde en golwe het die gebou nooit geskud nie, en geen besorgdheid oor gevaar is gekoester nie.<ref>"''I was interested in knowing the method of intercourse by signals. Every morning between nine and ten o'clock , a ball is hoisted at the lighthouse to signify that all is well at the Skerryvore. Should this signal fail to be given a ball is raised at Hynish to enquire if anything is wrong. Should no reply be made by the hoisting of the ball, the schooner, hurried from its wet dock, is put to sea and steers for the lighthouse.... I enquired how high the waves washed up the side of the tower during the most severe storms, and was told that they sometimes rose as high as the first window, or about 60&nbsp;ft above the level of the rocks; yet, that even in these frightful tumults of wind and waves the building never shook, and no apprehension of danger was entertained.''" Nicholson (1995) bl. 108-9.</ref> </blockquote> Die visuele ooreenkoms tussen Skerryvore en Dubh Artach 32&nbsp;kilometer suidoos het daartoe gelei dat die NLB 'n kenmerkende rooi band in 1890 om die middelste deel van laasgenoemde geverf het.<ref>Nicholson (1995) bl. 155.</ref> Die Hynish Kusstasie het die voordeel gehad dat dit tydens konstruksie naby die terrein geleë was. Die klein hawe het egter min beskutting vir skeepvaart gebied. Die wagters het vandaar geopereer tot 1892 toe die bedrywighede na Erraid langs die Isle of Mull verplaas is. Al die grond en geboue buiten die seintoring op Tiree is aan George Campbell, Hertog van Argyll verkoop wat die hoeksteenlegging op Skerryvore vyftig jaar te vore bygewoon het.<ref name=NLB/> 'n wielstoomboot, ''Signal'', gebou deur Laird van Greenock in 1883 is by Erraid gestasioneer vir steunoperasies.<ref>Munro (1979) bl. 193.</ref> Die kusstasie is in die 1950's na Oban geskuif.<ref>[http://www.erraid.com/ "Introducing Erraid"] Erraid.com. Besoek op 25 Januarie 2008.</ref><ref>Munro (1979) bl. 278</ref> [[Lêer:Erraid Observatory.jpg|duimnael|links|Erraid observatory wat na Skerryvore gerig is]] In Julie 1940 gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] is 'n stringbombardering deur 'n verbyvliëende [[Duitsland|Duitse]] vliegtuig uitgevoer. Die ontploffing het twee lanternruite gekraak en een van die gloeimantels verwoes.<ref>Munro (1979) bl. 229.</ref> 'n Rampspoedige vuur het op die nag van 16 Maart 1954 op die sewende vloer uitgebreek en afwaarts versprei. Die wagters kon nie betyds alarm maak nie en is uit die toring verdryf op die rotse op maar is die volgende dag gered toe 'n steunskip as deel van sy gewone skedule opgedaag het. Die hitte van die vuur het skade aan beide die binnekant en die struktuur veroorsaak en 'n ligskip en reeks tydelike ligte is tydens herkonstruksie aangebring. Drie nuwe generators is in die vuurtoring geplaas om 'n elektriese kragbron te verskaf. Die laterns is weer op 6 Augustus 1959 aangesteek.<ref>Nicholson (1995) bl. 109.</ref> 'n Helibof is in 1972 opgerig om steunreise moontlik te maak sonder die nodigheid van die gewaagde seelandings.<ref name=NLB/> Die vuurtoring is sedert 31 Maart 1994 ten volle geoutomatiseer en word deur 'n radioverbinding vanaf die Ardnamurchanvuurtoring gemonitor.<ref> Nicholson (1995) bl. 112.</ref> Die Hynishtroring is omskep om die Skerryvorevuurtoringmusuem te huisves wat deur die Hebridean Trust bedryf word wat ook die herstel behartig het.<ref>[http://www.hebrideantrust.org/tiree.htm "Isle of Tiree"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509172726/http://hebrideantrust.org/tiree.htm |date= 9 Mei 2008 }} Hebridean Trust. Besoek op 23 Januarie 2008.</ref><ref>[http://www.hebrideantrust.org/projects/hynish-restoration "Hynish restoration"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160702214757/http://www.hebrideantrust.org/projects/hynish-restoration |date= 2 Julie 2016 }}. Besoek op 27 Julie 2016.</ref> Dit is nou moontlik om Skerryvore met die Tiree-gebaseerde Skippinish Sea Tours te besoek.<ref>[http://www.tireeimages.com/collections21.html "Skerryvore Lighthouse"] tireeimages.com. Besoek op 24 Januarie 2008.</ref> == Bibliografie == * Bathhurst, Bella. (2000) ''The Lighthouse Stevensons''. London. Flamingo. * Haswell-Smith, Hamish. (2004) ''The Scottish Islands''. Edinburgh. Canongate. * Munro, R.W. (1979) ''Scottish Lighthouses''. Stornoway. Thule Press. * Murray, W.H. (1973) ''The Islands of Western Scotland.'' London. Eyre Methuen. * Nicholson, Christopher. (1995) ''Rock Lighthouses of Britain: The End of an Era?'' Caithness. Whittles. * [http://www.nlb.org.uk/ourlights/history/skerryvore.htm "Skerryvore Lighthouse"] Northern Lighthouse Board. Besoek op 17 Januarie 2008. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Verdere leesstof == * Hogan, C.Michael (2011) [http://www.eoearth.org/article/Sea_of_Hebrides?topic=49523 ''Sea of the Hebrides'']. Eds. P. Saundry & C.J.Cleveland. Encyclopedia of Earth. National Council for Science and the Environment. Washington, D.C. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * [http://www.nlb.org.uk/ourlights/history/skerryvore.htm History of Skerryvore] Northern Lighthouse Board * [http://www.bellrock.org.uk/stevensons/stevenson_erraid.htm RLS, Erraid and Skerryvore] Bellrock.org.uk * [http://www.erraid.com/ Island History] Erraid.com {{Voorbladster}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hebride]] esyn4wri2gau7z6jx57sau3n4pm0ggq 2964911 2964910 2026-09-03T22:17:13Z Jcb 223 2964911 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Skotse Eiland |breedtegraad=56.19 |lengtegraad=-7.07 |RoosterVerwysing=NL841265 |keltiese naam= Sgeir Mhòr |noorse naam= Onbekend |naambetekenis= Groot Skerry |oppervlak= 26&nbsp;m² |oppervlak rang= |hoogste punt= 3&nbsp;m |bevolking = 0 |bevolking rang= |hoofnedersetting= |eilandgroep=[[Isle of Mull]] |Plaaslike Owerheid=[[Argyll and Bute]] |verwysings=<ref>Haswell-Smith (2004) bl. 114-5.</ref><ref name="n99">Nicholson (1995) bl. 99.</ref><ref name=OS>{{cite web |url=http://www.ordnancesurvey.co.uk/ |title=Get-a-map |publisher=Ordnance Survey |access-date=25 Januarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513192950/http://www.ordnancesurvey.co.uk/ |archive-date=13 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> }} '''Skerryvore''' (afgelei van die [[Skots-Gaelies]]e '''Sgeir Mhòr''' wat "Groot Skeer" of "Eilandrots" beteken) is 'n afgeleë rif wat aan die weskus van [[Skotland]], 19&nbsp;kilometer suidwes van die eiland Tiree geleë is. Skerryvore is ook die naam van die [[vuurtoring]] op die [[skeer]] (eilandrots), wat met groot moeite tussen 1838 en 1844 deur [[Alan Stevenson]] gebou is.<ref name=NLB>[http://www.nlb.org.uk/ourlights/history/skerryvore.htm "Skerryvore Lighthouse"] Northern Lighthouse Board.</ref> Teen 'n hoogte van 48&nbsp;m is dit die hoogste vuurtoring in Skotland.<ref name=NLBH>[http://www.nlb.org.uk/historical/faqs.htm#q3 "Historical Information"] Northern Lighthouse Board. Besoek op 17 Januarie 2008.</ref> Die kusstasie was by Hynish op Tiree (wat nou 'n museum huisves), maar is later verskuif na Erraid, wes van Mull. Die afgeleënheid van die terrein het beteken dat opsigters ekstra betaling in goedere ontvang het.<ref name="m181">Munro (1979) bl. 181-2.</ref> Die lig het ononderbroke sedert 1844 gebrand totdat 'n brand in 1954 vir vyf jaar bedryf in die wiele gery het. Die vuurtoring is in 1994 geoutomatiseer.<ref>Nicholson (1995) bl. 109 en 112.</ref> == Geologie == In prehistoriese tye was die rotse wat Skerryvore vandag vorm deur ysplate bedek wat van Skotland tot in die [[Atlantiese Oseaan]] tot anderkant die [[Buite-Hebride]] gestrek het. Ná die laaste terugtrek van die ys ongeveer 20&nbsp;000 jaar gelede was seevlakke tot 122&nbsp;m laer as vandag.<ref>Pennington, W. (1969) ''History of British Vegetation''.</ref> Hoewel die isostatiese oprys van die grond dit moeilik maak om postglasiale kuslyne te bepaal, was die rif ongeveer 14&nbsp;000 jaar gelede waarskynlik by die suidwestelike punt van 'n groot eiland geleë. Dit het uit die moderne eilande Tiree en [[Coll]] en die omliggende grondgebied bestaan.<ref>Murray (1973) bl. 69.</ref> Aanhoudende stygings in seevlakke sou dan stadigaan die Skerryvore-bank geïsoleer het en dit so te sê heeltemal oorstroom om 'n versperring van ontelbare metamorfiese oorblyfsels agter te laat wat 13&nbsp;kilometer in 'n suidwestelike rigting strek. 'n Gedetailleerde opmeting wat in 1834 onderneem is het meer as 130 hoofrotse opgeteken, insluitend Bonn Sligheach (Boinshley) ({{lang-gd|die bedrieglike bodem}}) en Bo Ruadh ({{lang-gd|rooi koei}}). Die rotse is glad verweer deur die inwerking van die golwe en word voortdurend deur sproei geaffekteer. Alan Stevenson het geskryf: "Die effek van die ''jet d'eau'' was met tye geweldig mooi, die water was naamlik so gebroke dat dit 'n sneeuwit en ondeursigtige pilaar, omring deur 'n fyn mis waarin op mooiweersdae reënboë waargeneem kon word, gevorm het".<ref>Stevenson, Alan (1848) ''Account of the Skerryvore Lighthouse, with notes on Lighthouse Illumination''. Quoted in Nicholson (1995)</ref> Skerryvore is 'n geïsoleerde buitepos van die [[Binne-Hebride]]-[[argipel]] wat bestaan uit Lewisiaanse gneis, wat in die Pre-[[kambrium]] neergelê is. Die rotse is dan ook van die heel oudste rotse in [[Europa]].<ref name="n105">Nicholson (1995) bl. 105.</ref><ref>[http://www.knockan-crag.co.uk/Geopark.asp "Geopark"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410165234/http://www.knockan-crag.co.uk/Geopark.asp |date=10 April 2008 }} Knockan Crag National Nature Reserve. Besoek op 26 Januarie 2008.</ref> Benewens die gevaar van die rotse vlak onder die seeoppervlak verteenwoordig die magnetiese anomalie in die gebied 'n verdere gevaar.<ref>Baird, Bob (1995) ''Shipwrecks of the West of Scotland''. Glasgow. Nekton. bl. 188.</ref> == Beplanning en konstruksie van die vuurtoring == === Opmeting === [[Lêer:Skerryvore 01.jpg|duimnael|Skerryvore se vuurtoring<ref>[http://www.westlothiansac.co.uk/ West Lothian Sub Aqua Club] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509090715/http://www.westlothiansac.co.uk/ |date= 9 Mei 2008 }}, [http://www.westlothiansac.co.uk/history/2000/janer_2000.html Scotland 5 - 7 May, 2000 - MV Jane R: Skerryvore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516173910/http://www.westlothiansac.co.uk/history/2000/janer_2000.html |date=16 Mei 2008 }}, Met toestemming op Common gelaai op 21 Maart 2008</ref>]] Dit is bekend dat daar tussen 1790 en 1844 meer as dertig skepe in die gebied ondergegaan het. Robert Stevenson, hoofingenieur van die Northern Lighthouse Board (NLB) het in 1804 op die rif geland en verslag gedoen oor die noodsaaklikheid vir die oprig van 'n baken op Skerryvore. In 1814 het hy saam met [[Walter Scott|Sir Walter Scott]] en 'n geselskap van NLB Kommissarisse die rif weer besoek.<ref>Nicholson (1995) bl. 98.</ref> Scott het geskryf: <blockquote> Stille volharding deur Mr S, en 'n geweldige geskop, geskud en gekibbel deur die jag, wat oënskynlik net so min van die idee van Skerry Vhor hou as die Kommissarisse. Uiteindelik, deur inspanning, het die lang rotsrif (hoofsaaklik onderwater), waarop die gety op 'n mees geweldige manier breek, in sig gekom. Daar verskyn 'n paar lae breë rotse naby een punt van die rif, wat omtrent 'n myl lank is. Dié is nooit heeltemal onderwater nie maar die branders spoel daaroor.... Dit sal 'n mees verlate posisie vir 'n vuurtoring wees, met die Bell Rock en Eddystone 'n grappie daarteenoor, want die naaste land is die wilde eiland Tyree, 14&nbsp;myl ver. Dit is alles oor Skerry Vhor.<ref>''"Quiet perseverance on the part of Mr S, and great kicking, bouncing and squabbling upon that of the yacht, who seems to like the idea of Skerry Vhor as little as the Commissioners. At length, by dint of exertion, come in sight of this long ridge of rocks (chiefly under water), on which the tide breaks in a most tremendous style. There appear a few low broad rocks at one end of the reef, which is about a mile in length. These are never entirely under water though the surf dashes over them.... It will be a most desolate position for a lighthouse, the Bell Rock and Eddystone a joke to it, for the nearest land is the wild island of Tyree, at 14&nbsp;miles distance. So much for Skerry Vhor"'', aangehaal deur Bathhurst (2000) bl. 104-5.</ref> </blockquote> Later daardie jaar is 'n wet in die parlement aanvaar wat die oprig van 'n vuurtoring moontlik sou maak. Nogtans het dinge maar stadig verloop ten spyte van vertoë wat byna weekliks by die NLB opgedaag het. Eers in 1834 het Robert Stevenson saam met sy seun [[Alan Stevenson|Alan]] teruggekeer. 'n Breedvoerige opmeting het dit duidelik gemaak dat daar min keuses vir die ligging was. Die enkele grootste oppervlak was 'n rots wat slegs 26&nbsp;m² groot was tydens laagwater. Metings van golfdruk het aangedui dat 'n toring kragte van 29&nbsp;300&nbsp;kg/m² of meer sou moes weerstaan. Daar was voorstelle dat 'n toring uit gietyster of brons voldoende sou wees, maar Stevenson senior het geskryf dat "geen geldnood sou na my mening die aanneming van 'n ystervuurtoring vir Skerryvore kon regverdig nie."<ref>''"no pecuniary consideration could in my opinion have justified the adoption of an iron lighthouse for Skerryvore."'', Nicholson (1995) bl. 99.</ref><ref>Munro (1979) bl. 112.</ref><ref>Bathhurst (2000) bl. 149.</ref> Op meer as een geleentheid moes die opmeters verbygaande vaartuie teen die gevaar waarsku. 'n Skip van [[Newcastle upon Tyne|Newcastle]], waarvan die kaarte slegs die hoofrots 'n aantal myle weg aangedui het, het naby Bo Ruadh gestrand. Die Skipsmeester, salig onbewus van die gevare, is aangetref waar hy gemaklik 'n pyp aan die rook was terwyl hy langs sy vrou gelê het wat besig was om kouse te brei.<ref>Nicholson (1995) bl. 98-9.</ref><ref>Bathhurst (2000) bl. 150-2.</ref> Die Kommissarisse het egter steeds uitvlugte gesoek, afgeskrik deur die potensiële koste, wat deur Robert Stevenson op £63&nbsp;000 geskat is. Hulle het 'n spesiale Skerryvore Komitee saamgestel waarvan die lede besluit het om die terrein per stoomskip te besoek om die plek self te sien. Nie ver van Skerryvore het 'n brand in die ketelruim uitgebreek wat die skip lam gelê het. Dit is geblus en geen skade is aangerig nie, maar die ondervinding kon oortuigend gewees het.<ref>Bathhurst (2000) bl. 153.</ref> Alan Stevenson is dan ook as die ingenieur vir die projek aangestel toe hy nog maar 30 jaar oud was. Hy het 'n toring ontwerp wat 42&nbsp;m hoog was met 'n basis van 13&nbsp;m, en wat na bo nouer sou word tot slegs 5&nbsp;m by die [[Vuurtoring#Galery|galery]] en [[Vuurtoring#Lantern|lantern]]. Die laagste dele sou solied wees, alhoewel dit teen 8&nbsp;m hoogte minder as die helfte van die hoogte van die basislaag by die nabygeleë Dubh Artach sou wees. Nogtans sou die struktuur 4377&nbsp;ton weeg en die volume van die basis sou meer as vier keer groter wees as die hele struktuur van die Eddystonetoring en twee keer dié van Bell Rock. Met 151 trappe tot bo sou dit die hoogste en swaarste vuurtoring wees wat tot op daardie stadium in moderne tye gebou is en dit is steeds die hoogste vuurtoring in Skotland.<ref name=NLBH/><ref name="n99" /><ref Name=NLB/><ref name="m114">Munro (1979) bl. 114.</ref><ref>In die antieke wêreld was die [[Vuurtoring van Alexandrië]] waarskynlik hoër. Sien byvoorbeeld [http://www.unmuseum.org/pharos.htm "The Great Lighthouse at Alexandria"]{{Dooie skakel|date=Mei 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} unmuseum.org. Besoek op 18 Maart 2008.</ref> === Kusstasie === [[Lêer:Hynish signal.jpg|duimnael|Hynish seintoring, nou 'n museum]] Hynish on Tiree was aanvanklik die kusstasie en konstruksie-terrein. Geleë op die suidwestelike hoek van Tiree, het die nabygeleënheid aan Skerryvore en die gevolglike oorvloed van wrakke gelei tot huurgeld wat hier en langs die weskus hoër was as op enige ander plek op die eiland.<ref>Bathhurst (2000) bl. 148.</ref> Werk op die nuwe aanleg het in 1837 'n aanvang geneem; granietblokke is by Mull uitgegrawe en na die dorpie gebring om gesny en gevorm te word voor dit na die rif verskeep is. Verskeie kothuisies vir vuurtoringwagters is in 1844 uit dieselfde rots gebou asook 'n massiewe pier en hoë graniettoring om sein met Skerryvore self moontlik te maak.<ref>Murray, W.H. (1966) ''The Hebrides''. Londen. Heinemann. bl. 124.</ref> Stevenson het opgemerk dat die miernes van bedrywighede in kontras was met die "verlatenheid en ellende" wat hy gemeen het die lot van die omliggende bevolking was.<ref>Munro (1979) bl. 115.</ref> === Barakke en fondasie === In 1838 is £15&nbsp;000 in lone spandeer vir die bou van 'n 150&nbsp;ton stoomskip in Leith om werkers en materiaal na die rif te karwei. Die struikelblokke moet nie onderskat word nie. Alhoewel Skerryvore 'n dosyn myle van Hynish is, is dit 80&nbsp;km van die Skotse vasteland. Die eerste werk wat op Skerryvore onderneem is, was die oprig van 'n sesvoetige raamwerk waarop 'n houtbarak om 40 mans te huisves geplaas is. Die gebou is in Gourock gebou voor dit uitmekaar gehaal is en op die terrein herbou is.<ref>Nicholson (1995) bl. 100.</ref> Aanvanklike werk op die rots het op 7 Augustus 1838 begin. Stevenson en 21 werkers het die seilskip ''Pharos'' aanboord gestap en begin om die barak, waarvan die massiewe voetstukke in gate wat met dinamiet geblaas is geplaas moes word, af te laai. Na net twee dae moes hulle die terrein verlaat as gevolg van 'n storm wat uit die Atlantiese Oseaan ingewaai het. Dit het nog ses dae geneem voor hulle met die strawwe 16 uur per dag werk van 4&nbsp;vm tot 8&nbsp;nm kon begin. Uit vrees vir seesiek word het baie van die manne verkies om op die klam rotse te slaap as op die altyd-rollende ''Pharos''.<ref>Nicholson (1995) bl. 101.</ref><ref name="m114" /> Werk in die seisoen het net aangehou tot 11 September. Teen die tyd is die barakvoetstukke vasgemaak maar nog nie die hoofstruktuur nie. Net twee maande later het Stevenson 'n brief van die winkelier by Hynish, Mr. Hogben, ontvang. Dit het so begin: "Geagte Meneer, ek is baie jammer om u te moet meedeel dat die barak wat op Skerryvore Rots opgerig is geheel en al verdwyn het."<ref>''"Dear Sir, I am extremely sorry to inform you that the barrack erected on Skerryvore Rock has totally disappeared."''</ref><ref name=B166/> Die struktuur is tydens 'n storm op 3 November vernietig en vier maande se moeite was daarmee heen.<ref name=NLB/><ref name=B166>Bathhurst (2000) bl. 166.</ref> Stevenson het 'n boot gehuur om die skade te besigtig op dieselfde dag wat hy die nuus ontvang het. Weens sy geloof in die projek, het hy hom verbind om 'n sterker maar andersins identiese plaasvervanger te bou. Werk het in April 1839 begin en teen die begin van September het die voltooide barak 18&nbsp;meter bo die rots gestaan. Toegang was deur lere wat aan die voetstukke geheg was, wat gelei het tot by die laagste vlak wat die kombuis bevat het. Die middelste vlak het twee kajuite bevat, een vir Stevenson, die ander vir sy werksmeester, terwyl die boonste vlak slaapkwartiere vir nog 30 tot 40 man verskaf het.<ref>Nicholson (1995) bl. 102.</ref> Werk aan die fondasies van die vuurtoring het voortgeduur tot 30 September. 'n Totaal van 296 ladings is gebruik om 2&nbsp;000&nbsp;ton rots te verwyder en Stevenson was oortuig dat die rots so hard was dat die moeite vier keer soveel was as wat nodig was om in Aberdeenshire graniet te boor. Die werk het goed verloop maar teen die einde van die tweede seisoen was daar nog geen blokke gelê nie. Tussen April 1839 en Junie 1840 is 4&nbsp;300 blokke voorberei uit rots wat deur die Hertog van Argyll uit groewe op Mull geskenk is. Die grofgekapte rots is na Hynish geneem waar dit gehammer en gebeitel is tot die verlangde vorm. Die grootste het meer as 2,5&nbsp;ton geweeg, die kleinste 0,75&nbsp;ton en die noukeurigheid wat nodig was het beteken dat 'n enkele rots tot 320 manure kon neem om te voltooi.<ref>Nicholson (1995) bl. 104-5. Die outeur stel dat die ladings wat gebruik is [[dinamiet]] was, maar dit is eers twee dekades later uitgevind.</ref> === Toring === <div style="float: right; margin: 0 0 1em 2em; width: 25em; text-align: right; font-size: 0.86em; line-height: normal;"> <div style="border: 1px solid #ccd2d9; background: #f0f6fa; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;"> <big>'''Skerryvore Vuurtoring'''</big> {| style="background: transparent; text-align: left; table-layout: auto; border-collapse: collapse; padding: 0; font-size: 100%;" cellspacing="0" cellpadding="0" |----- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Ligging | style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | Skerryvore<br /> 12&nbsp;myl suidwes van [[Tiree]], [[Argyll]], [[Skotland]]<br />56 19 04 N 07 06 09 W |----- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Toringhoogte | style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | 48&nbsp;m (156&nbsp;voet) |----- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Eienskappe | style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | Een Wit Flits elke 10 sekondes</br> |----- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Beskrywing | style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | Wit sirkulêre toring |----- ! style="border-top: solid 3px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Datum gevestig | style="border-top: solid 3px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | 1 Februarie 1844 |----- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Datum van huidige toring | style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | 1844 |----- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Datum geoutomatiseer | style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | 1994 |----- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Huidige gebruik | style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | Aktiewe navigasie steun |----- ! style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Ingenieurs | style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | Alan en Thomas Stevenson |----- ! style="border-top: solid 3px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;" | Oop aan die publiek | style="border-top: solid 3px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top" | Slegs gronde. Landings ter see is waarsynlik baie gevaarlik of onmoontlik. |}</div> </div> Die nuwe barak het die geweld van die storm tydens die winter van 1839–40 deurstaan. Werk op die rots is hervat op 30 April 1840 en na die aankoms van die nuwe stoomskip ''Skerryvore'' het die noukeurigvoorbereide blokke op die terrein begin aankom. Die eerste is deur John Campbell, 7de Hertog van Argyll gelê op 4 Julie. Sy seun George het later geskryf: <blockquote> Daardie skouspel is so vars in my geheue na die verloop van 57 jaar asof ek dit gister gesien het. Die natuurlike oppervlak van die rots was uiters ongelyk. Verweer, gebroke en geteister deur ontelbare eeue van die mees geweldadige branders, en deur die splitsing van die rots langs natuurlik barste het dit nie gelyk of daar een vierkante voet rots was wat selfs gangbaar gelyk was nie. Tog, in die middel die verskeurde en gebarste oppervlak het ons skielik op 'n manjifieke sirkelvormige vloer afgekom, 42&nbsp;voet in diameter, so plat soos water, en so glad soos 'n biljarttafel.<ref>''"That sight is as fresh in my memory after an interval of 57 years as if I had seen it yesterday. The natural surfaces of the rock were irregular in the highest degree. Worn, broken, and battered by the unnumbered ages of the most tremendous surf, and by the splitting of the rock along lines of natural fissures, there did not seem to be one square foot of rock which was even tolerably level. Yet in the midst of this torn and fissured surface we suddenly came on a magnificent circular floor, 42&nbsp;ft in diameter, as level as water, and as smooth as a billiard table"''Nicholson (1995) bl. 106.</ref><ref>Nicholson (1995) stel dat die woorde deur die vader geskryf is, alhoewel hy in 1847 gesterf het blyk dit baie onwaarskynlik. Munro (1979) bl. 115. is oortuig dat die woorde dié van "sy jong seun" was wat op daardie satdium 17 was en tot 1900 sou leef.</ref> </blockquote> Spoedig het tot 95 blokke per dag uit Hynish aangekom al het die weer steeds 'n rol gespeel. Tydens die somer van 1840 was die stoomskip vir veertien dae agter mekaar nie in staat om die rif te bereik nie en op 'n ander geleentheid was geen landings vir sewe weke moontlik nie en het voorrade laag begin raak. Toe werk weer in die herfs beëindig is het 800&nbsp;ton graniet 2,5&nbsp;m hoog op Skerryvore gestaan en het 80 vakmanne by Hynish die hele winter lank aanhou werk aan die blokke.<ref>Nicholson (1995) bl. 106.</ref> Die eerste drie lae van die basis is van harde Hynish [[gneis]], die res is graniet uit die Ross van Mull.<ref name="m116">Munro (1979) bl. 116.</ref> Werk het in 1841–2 voortgeduur, 'n hyskraan is gebruik om die reuse blokke op te trek soos wat die toring opgeskiet het. Die laaste blok is tot by die bowrswering gelig in Julie 1842. Robert Stevenson, toe reeds 70 oud, het die terrein op sy laaste jaarlikse inspeksiereis besoek. Die mure by die basis is 9,5&nbsp;voet dik, en 2&nbsp;voet dik aan die bokant. Die ligruim en lantern is bo nege woonstelle 12&nbsp;voet in diameter gesetel.<ref name="m116" /> Die totale koste van die werk wat onderneem is deur die Northern Lighthouse Board was £86&nbsp;977, insluitend die koste van die vestiging van die kusstasie by Hynish, wat op £13&nbsp;000 geskat is. Dit is 'n pluimpie vir Stevenson, sy voorman Charles Stewart, en Kaptein Macurich die landingsmeester, dat nie een persoon tydens die bouwerk omgekom het nie.<ref>Nicholson (1995) bl. 108.</ref><ref name="m116" /> Daar was egter wel een ernstige besering. "n Werker genaam Charles Barclay het sy hand by Skerryvore verloor. Hy was egter in 1846 die voorman vir die konstruksie van 'n nuwe vuurtoring by [[Muckle Flugga]].<ref>Munro (1979) bl. 133.</ref><ref name="n105" /> === Toerusting === [[Lêer:Skerryvore.jpg|duimnael|'n 19de eeuse grafering van die vuurtoring]] Die finale bousiesoen in 1843 is spandeer om die binnekant van die toring toe te rus. Teen hierdie tyd het Alan Stevenson hoofingenieur by die NLB geword en is die finale werk onder toesig van sy broer Thomas uitgevoer. Die lig, wat agt lense gehad het om 'n vier-pit lamp met piramidiale lense bo en weerkaatsende prismas onder elkeen, is deur John Milne van [[Edinburg]] gemaak. Die masjienerie was teen die begin van 1844 gereed, maar dit sou sewe weke duur voor 'n landing op die rots onderneem kon word. Die lamp is uiteiendelik op 1 Februarie aangesteek en dit het sonder onderbreking vir die volgende 110&nbsp;jaar geskyn.<ref>Nicholson (1995) bl. 107.</ref><ref name="m116" /> Skerryvore was Alan Stevenson se grootste prestasie uit beide 'n ingenieurs- en estetiese oogpunt. Stevenson wat glad nie 'n Filistyn was nie het 'n [[Hiperbool|hiberboliese kromme]] om stylistiese redes gekies.<ref>Bathhurst (2000) bl. 163.</ref> Sy kleinneef Robert Louis het dit beskryf as "die edelste van alle bestaande diepsee ligte" en volgens die Northern Lighthouse Board word daar "deur sommiges aangevoer dat Skerryvore die wêreld se mees grasieuse vuurtoring" is.<ref>[http://www.bellrock.org.uk/stevensons/stevenson_alan.htm "Alan Stevenson (1807-1865)"] Bellrock.org.uk. Besoek op 25 Januarie 2008.</ref><ref Name=NLB/><ref>Bathhurst (2000) bl. 146.</ref> == Vuurtoringwagters == Die gevaar wat die omliggende riwwe inhou is sodanig dat die vuurtoring nie normaalweg deur skeepsvaart benader word nie. Die voltooiing van konstruksiewerk het egter nie 'n einde gebring aan die hindernisse wat dié wat dit moes bedryf, moes trotseer nie. Die gerieflikste landingspunt is by Riston's Gully, wat die rots naby die toring deursny. 'n Ongesteunde landing is al beskryf as "soos om teen die kant van 'n bottel uit te klim". 'n Toustelsel geheg aan 'n laaibok is geïnstalleer om die gevaarlike bedrywe te ondersteun.<ref>Munro (1979) bladsye 114 en 118.</ref> Statistiek saamgestel vir die twee dekades van 1881–1890 wys dat Skerryvore die stormagtigste deel van Skotland was. Daar was altesaam 542&nbsp;storms wat 14&nbsp;211&nbsp;ure geduur het in die tydperk.<ref name="m175">Munro (1979) bl. 175.</ref> Een wagter het sy gehoor vir verskeie weke verloor na 'n weerligslag hom deur die ingang raakgeslaan het.<ref name="m175" /> James Tomison, wat in 1861 wagter geword het, het van voëlmigrasies wat van die toring af sigbaar was, geskryf: "Honderde voëls vlieg in alle rigtings, oorkruis mekaar se vlugte oor en weer, maar bots nooit, almal het oënskynlik die mening dat die enigste ontsnappingsweg uit die verwarring waarin hulle hulle gedompel het deur die vensters van die lantern is". 'n Mishoring is teen daardie tyd al geïnstalleer, een van slegs twee wat op daardie stadium in Skotland in bedryf was.<ref>Munro (1979) bladsye 150 en 187.</ref> Die ongunstige toestande wat deur die wagters getrotseer moes word, het daartoe gelei dat hulle bykomende betaling ontvang het, maar die afgeleë ligging het sommige veterane goed gepas. Archibald McEachern was hulpwagter vir 14 jaar van 1870–1884 en John Nicol was hoof van 1890–1903. Laasgenoemde was betrokke by 'n dramatiese redding toe die lynboot ''Labrador''in 1899 onderweg van [[Halifax, Nova Scotia]] na [[Liverpool]] op die nabygeleë Mackenzie's Rock gestrand het. Die reddingsbote is beman en twee het daarin geslaag om Mull te bereik, maar een met agtien passasiers het die vuurtoring bereik waar hulle vir twee en 'n halwe dae versorg is voor hulle na die vasteland oorgeplaas kon word. Daar was geen lewensverlies nie en Nicol en sy twee assistente is deur die NLB geloof vir hulle moeite.<ref name="m181" /> John Muir, wat vir 39 jaar as wagter by die NLB gedien het, het van 1902 tot 1914 op Skerryvore gedien. Hy het gehelp om 'n nuwe "landingtralie", sowel as 'n smal metaallooplys te bou wat landings moontlik gemaak het in toestande wat te vore as hopeloos beskou is. Hy het sy brood en scones gebak en 'n inlegwerktafel en Iona marmer inkstaander gemaak.<ref>Munro (1979) bl. 221</ref> == Gebeure na voltooiing == Talle hoogwaardigheidsbekleërs het die vuurtoring in die jare daarna besoek. William Chambers, die Lord Provost van Edinburg het in 1866 besoek afgeê en geskryf: <blockquote> Ek was geïnteresseerd om die kommunkasiemetode deur seine te verstaan. Elke oggend tussen nege- en tienuur word 'n bal by die vuurtoring gehys om aan te dui dat alles wel is by Skerryvore. Sou die sein nie gegee word nie, word 'n bal gehys by Hynish om te verneem of iets verkeerd is. Sou geen antwoord gegee word deur die hys van 'n bal nie, word die skoener vanuit sy natdok ter see gelaat onderweg na die vuurtoring.... Ek het gevra hoe hoog die golwe teen die kant van die toring geslaan het tydens die woeste storms, en is meegedeel dat hulle soms so hoog as die eerste venster, of omtrent 60&nbsp;voet bo die vlak van die rotse styg; en tog, selfs in die vreesaanjaende rukwinde en golwe het die gebou nooit geskud nie, en geen besorgdheid oor gevaar is gekoester nie.<ref>"''I was interested in knowing the method of intercourse by signals. Every morning between nine and ten o'clock , a ball is hoisted at the lighthouse to signify that all is well at the Skerryvore. Should this signal fail to be given a ball is raised at Hynish to enquire if anything is wrong. Should no reply be made by the hoisting of the ball, the schooner, hurried from its wet dock, is put to sea and steers for the lighthouse.... I enquired how high the waves washed up the side of the tower during the most severe storms, and was told that they sometimes rose as high as the first window, or about 60&nbsp;ft above the level of the rocks; yet, that even in these frightful tumults of wind and waves the building never shook, and no apprehension of danger was entertained.''" Nicholson (1995) bl. 108-9.</ref> </blockquote> Die visuele ooreenkoms tussen Skerryvore en Dubh Artach 32&nbsp;kilometer suidoos het daartoe gelei dat die NLB 'n kenmerkende rooi band in 1890 om die middelste deel van laasgenoemde geverf het.<ref>Nicholson (1995) bl. 155.</ref> Die Hynish Kusstasie het die voordeel gehad dat dit tydens konstruksie naby die terrein geleë was. Die klein hawe het egter min beskutting vir skeepvaart gebied. Die wagters het vandaar geopereer tot 1892 toe die bedrywighede na Erraid langs die Isle of Mull verplaas is. Al die grond en geboue buiten die seintoring op Tiree is aan George Campbell, Hertog van Argyll verkoop wat die hoeksteenlegging op Skerryvore vyftig jaar te vore bygewoon het.<ref name=NLB/> 'n wielstoomboot, ''Signal'', gebou deur Laird van Greenock in 1883 is by Erraid gestasioneer vir steunoperasies.<ref>Munro (1979) bl. 193.</ref> Die kusstasie is in die 1950's na Oban geskuif.<ref>[http://www.erraid.com/ "Introducing Erraid"] Erraid.com. Besoek op 25 Januarie 2008.</ref><ref>Munro (1979) bl. 278</ref> [[Lêer:Erraid Observatory.jpg|duimnael|links|Erraid observatory wat na Skerryvore gerig is]] In Julie 1940 gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] is 'n stringbombardering deur 'n verbyvliëende [[Duitsland|Duitse]] vliegtuig uitgevoer. Die ontploffing het twee lanternruite gekraak en een van die gloeimantels verwoes.<ref>Munro (1979) bl. 229.</ref> 'n Rampspoedige vuur het op die nag van 16 Maart 1954 op die sewende vloer uitgebreek en afwaarts versprei. Die wagters kon nie betyds alarm maak nie en is uit die toring verdryf op die rotse op maar is die volgende dag gered toe 'n steunskip as deel van sy gewone skedule opgedaag het. Die hitte van die vuur het skade aan beide die binnekant en die struktuur veroorsaak en 'n ligskip en reeks tydelike ligte is tydens herkonstruksie aangebring. Drie nuwe generators is in die vuurtoring geplaas om 'n elektriese kragbron te verskaf. Die laterns is weer op 6 Augustus 1959 aangesteek.<ref>Nicholson (1995) bl. 109.</ref> 'n Helibof is in 1972 opgerig om steunreise moontlik te maak sonder die nodigheid van die gewaagde seelandings.<ref name=NLB/> Die vuurtoring is sedert 31 Maart 1994 ten volle geoutomatiseer en word deur 'n radioverbinding vanaf die Ardnamurchanvuurtoring gemonitor.<ref> Nicholson (1995) bl. 112.</ref> Die Hynishtroring is omskep om die Skerryvorevuurtoringmusuem te huisves wat deur die Hebridean Trust bedryf word wat ook die herstel behartig het.<ref>[http://www.hebrideantrust.org/tiree.htm "Isle of Tiree"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509172726/http://hebrideantrust.org/tiree.htm |date= 9 Mei 2008 }} Hebridean Trust. Besoek op 23 Januarie 2008.</ref><ref>[http://www.hebrideantrust.org/projects/hynish-restoration "Hynish restoration"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160702214757/http://www.hebrideantrust.org/projects/hynish-restoration |date= 2 Julie 2016 }}. Besoek op 27 Julie 2016.</ref> Dit is nou moontlik om Skerryvore met die Tiree-gebaseerde Skippinish Sea Tours te besoek.<ref>[http://www.tireeimages.com/collections21.html "Skerryvore Lighthouse"] tireeimages.com. Besoek op 24 Januarie 2008.</ref> == Bibliografie == * Bathhurst, Bella. (2000) ''The Lighthouse Stevensons''. London. Flamingo. * Haswell-Smith, Hamish. (2004) ''The Scottish Islands''. Edinburgh. Canongate. * Munro, R.W. (1979) ''Scottish Lighthouses''. Stornoway. Thule Press. * Murray, W.H. (1973) ''The Islands of Western Scotland.'' London. Eyre Methuen. * Nicholson, Christopher. (1995) ''Rock Lighthouses of Britain: The End of an Era?'' Caithness. Whittles. * [http://www.nlb.org.uk/ourlights/history/skerryvore.htm "Skerryvore Lighthouse"] Northern Lighthouse Board. Besoek op 17 Januarie 2008. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Verdere leesstof == * Hogan, C.Michael (2011) [http://www.eoearth.org/article/Sea_of_Hebrides?topic=49523 ''Sea of the Hebrides'']. Eds. P. Saundry & C.J.Cleveland. Encyclopedia of Earth. National Council for Science and the Environment. Washington, D.C. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * [http://www.nlb.org.uk/ourlights/history/skerryvore.htm History of Skerryvore] Northern Lighthouse Board * [http://www.bellrock.org.uk/stevensons/stevenson_erraid.htm RLS, Erraid and Skerryvore] Bellrock.org.uk * [http://www.erraid.com/ Island History] Erraid.com {{Voorbladster}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hebride]] 4ocz29iixsl8w2m1ju4gkflh8kwydb2 2 31146 2964811 2010634 2026-09-03T14:12:01Z Aliwal2012 39067 2964811 wikitext text/x-wiki {{Userboxtop|Personal info}} {{Gebruiker Voorheen Suid-Afrika}} {{Gebruikernlafkoms}} {{Gebruikerauafkoms}} {{Gebruikerfrafkoms}} {{User_United_Kingdom}} {{Gebruiker België}} {{Gebruikerskotteen}} {{Gebruikernorfolk}} {{Gebruiker manlik}} {{Gebruiker gay}} {{Gebruiker Medisyne}} {{Gebruikerbiomedisyne}} {{Userboxbottom}} [[Beeld:BAS44030.jpg|left|200px]] {{EVK | C2 | C1 | A2 | B1 }} {{Babel|en|af|de-3|nl-2|fr-1}} [[Lêer:Editor - bronze star.jpg|regs|duimnael|200px|Veteraanredigeerder<br/>(10 jaar, 15 000+ op Afr.)]] {{vlagikoon|Verenigde Koninkryk}} Hello, my name is Ben and I'm an epidemiologist currently working in Maastricht (Netherlands). I live in Belgium. {{vlagikoon|Suid-Afrika}} Hallo, my naam is Ben en ek is 'n epidemioloog wat tans in Maastricht (Nederland) werk. Ek woon in België. {{vlagikoon|Nederland}} Hoi, mijn naam is Ben en ik ben een epidemioloog die momenteel in Maastricht (Nederland) werkt. Ik woon in België. {{vlagikoon|Duitsland}} Hallo, mein Name ist Ben und ich bin ein Epidemiologe, der derzeit in Maastricht (Niederlande) arbeitet. Ich wohne in Belgien. {{vlagikoon|Frankryk}} Bonjour, je m'appelle Ben et je suis un épidémiologiste qui travaille actuellement à Maastricht (Pays-Bas). J'habite en Belgique. ==Countries I've visited== *{{vlag|Suid-Afrika}} **[[Gauteng]] **[[KwaZulu-Natal]] **[[Noordwes]] **[[Limpopo]] **[[Mpumalanga]] **[[Wes-Kaap]] **[[Vrystaat]] **[[Noord-Kaap]] *{{vlag|Verenigde Koninkryk}} **{{vlag|Engeland}} **{{vlag|Wallis}} **{{vlag|Skotland}} *{{vlag|Frankryk}} *{{vlag|Duitsland}} *{{vlag|Nederland}} *{{vlag|België}} *{{vlag|Luxemburg}} *{{vlag|Egipte}} *{{vlag|Switserland}} *{{vlag|Italië}} *{{vlag|Monaco}} *{{vlag|Indië}} *{{vlag|Noorweë}} *{{vlag|Swede}} *{{vlag|Finland}} *{{vlag|Estland}} *{{vlag|Letland}} *{{vlag|Litaue}} *{{vlag|Pole}} *{{vlag|Malta}} *{{vlag|Slowenië}} *{{vlag|Kroasië}} *{{vlag|Oostenryk}} *{{vlag|Hongarye}} *{{vlag|Verenigde State}} **[[Texas]] **[[Nieu-Meksiko]] **[[Arizona]] **[[Kalifornië]] **[[Nevada]] **[[Maryland]] **[[Virginië]] **[[Pennsilvanië]] **[[Washington, D.C.]] **[[New York]] *{{vlag|Spanje}} *{{vlag|Tsjeggië}} *{{vlag|Bosnië en Herzegowina}} ===Countries I've lived in=== *{{vlag|België}} **[[Lêer:Flag of Flanders.svg|25px]] [[Vlaandere]] *{{vlag|Suid-Afrika}} **[[Gauteng]] *{{vlag|Verenigde Koninkryk}} **{{vlag|Engeland}} (current) ===Exchanges I've been on=== *{{vlag|Duitsland}}, Stuttgart x4 *{{vlag|Duitsland}}, Berlyn *{{vlag|Frankryk}}, Sens x2 *{{vlag|Frankryk}}, Dax ==Online dictionaries English-Afrikaans== *[http://www.freedict.com/onldict/afr.html www.freedict.com] *[http://www.dictionaries.travlang.com/EnglishAfrikaans/dict.cgi?query=administration&max=50 dictionaries.travlang.com] *[http://www.wordgumbo.com/ie/ger/afr/erengafr.htm www.wordgumbo.com] ==Useful Links== *[http://af.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Anrie/Voorbladartikels Voorbladartikels] *[[Wikipedia:Statistiek]] **[http://wikistics.falsikon.de/latest-daily/wikipedia/af/ ''Daily Top 100''] **[http://wikistics.falsikon.de/latest/wikipedia/af/ ''Monthly Top Thousand''] **[http://wikistics.falsikon.de/2009/wikipedia/af/ ''Yearly Top 1000''] ==Africa South== *[[Gebruiker:Africa South/To Do List‎]] *[[Gebruiker:Africa South - Stede]] *[[Gebruiker:Africa South/Woordeboek sjabloon]] *[[Gebruiker:Africa South/Afrikaans Ranks]] *[[Gebruiker:Africa South/City names]] *[[Gebruiker:Africa South/Things to Remember!]] *[[Gebruiker:Africa South/Sandput]] === Community project === *[[Gebruiker:Africa South/Naming Conventions]] ===Woordeboeke=== *[[Gebruiker:Africa South/Woordeboek Engels-Afrikaans]] **[[Gebruiker:Africa South/Woordeboek Engels-Afrikaans geografie]] *[[Gebruiker:Africa South/Woordeboek Duits-Afrikaans]] **[[Gebruiker:Africa South/Woordeboek Duits-Afrikaans stede]] **[[Gebruiker:Africa South/Woordeboek Duits-Afrikaans lande]] *[[Gebruiker:Africa South/Woordeboek Frans-Afrikaans stede]] *[[Gebruiker:Africa South/Woordeboek Spaans-Afrikaans stede]] *[[Gebruiker:Africa South/Woordeboek Italiaans-Afrikaans]] **[[Gebruiker:Africa South/Woordeboek Italiaans-Afrikaans stede]] **[[Gebruiker:Africa South/Woordeboek Italiaans-Afrikaans lande]] *[[Gebruiker:Africa South/Woordeboek Portugees-Afrikaans stede]] *[[Gebruiker:Africa South/Woordeboek Nederlands-Afrikaans stede]] *[[Gebruiker:Africa South/Woordeboek Sweeds-Afrikaans stede]] *[[Gebruiker:Africa South/Woordeboek Deens-Afrikaans stede]] *[[Gebruiker:Africa South/Woordeboek Yslands-Afrikaans stede]] *[[Gebruiker:Africa South/Woordeboek Roemeens-Afrikaans stede]] *[[Gebruiker:Africa South/Woordeboek Pools-Afrikaans stede]] *[[Gebruiker:Africa South/Woordeboek Latyn-Afrikaans stede]] *[[Gebruiker:Africa South/Woordeboek Slowaaks-Afrikaans stede]] [[en:User:Bezuidenhout]] [[nl:Gebruiker:Bezuidenhout]] [[pdc:Benutzer:Africa South]] [[ss:User:Ben]] [[ve:User:Bezuidenhout]] jes63n00zd52zx3s8a5idijfwduv7jw 0 33317 2964849 2963794 2026-09-03T17:57:59Z Jcb 223 2964849 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akademikus | erevoorvoegsel = | naam = Joan Hambidge | ere-agtervoegsel = | beeld = Lêer:Joan.jpg | beeldgrootte = | beeldbeskrywing = | onderskrif = Hambidge in 2001. | inheemse_naam = | inheemse_naam_taal = | geboortenaam = Joan Helene Hambidge | geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1956|9|11}} | geboorteplek = [[Aliwal-Noord]], [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = <!-- {{sterfdatum en ouderdom|JJJJ|MM|DD|JJJJ|MM|DD}} (geboortedatum eerste, dan sterfdatum) --> | sterfplek = | doodsoorsaak = | burgerskap = <!-- gebruik slegs waar nodig, per [[WP:INFONAT]] --> | ander_name = | beroep = | periode = | bekend = | titel = | rade = <!-- raads- of soortgelyke poste buite die hoofberoep --> | eggenoot = | lewensmaat = | kinders = | ouers = | familielede = | eerbewyse = <!-- slegs noemenswaardige toekennings op nasionale vlak --> | webblad = | opvoeding = [[Universiteit Stellenbosch]] ([[BA]], BAHons)<br>[[Universiteit van Pretoria]] ([[MA]])<br>[[Rhodes-universiteit]] (PhD) | tesistitel = | tesis_url = | tesisjaar = | skooltradisie = | doktorale_adviseur = | akademiese_adviseurs = | invloede = <!-- moet uit 'n derdeparty-bron verwys word --> | era = | vakgebied = <!-- hoof- akademiese vakgebied – bv. fisika, sosiologie, Nuwe-Testamentiese studie, Ou Nabye-Oosterse taalkunde --> | stroming = <!-- spesialisgebied binne die vakgebied – bv. subatomiese navorsing, 20ste-eeuse Deense studie, Pauliniese navorsing, Akkadiese en Ugaritiese studie --> | werkplekke = <!-- slegs voltydse poste, nie studenteposte nie --> | doktorale_studente = <!-- slegs dié met Wikipedia-artikels --> | noemenswaardige_studente = | hoof_belangstellings = | noemenswaardige_werke = | noemenswaardige_idees = | beïnvloed = <!-- moet uit 'n derdeparty-bron verwys word --> | handtekening = | handtekening_alt = | handtekeninggrootte = | voetnotes = }} '''Joan Helene Hambidge''' (gebore [[11 September]] [[1956]], [[Aliwal-Noord]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse digter, akademikus en letterkundige kritikus. Sy is welbekend vir haar ''uit-die-kas''-skryfstyl. Haar teoretiese bydraes handel meestal oor [[Roland Barthes]], [[dekonstruksie]], post-modernisme, [[psigoanalise]] en die metafisiese. Vir haar tweede bundel, ''Bitterlemoene'' (1986), ontvang sy die [[Eugène Maraisprys]] vir letterkunde. Meer onlangs ontvang sy ook die Litera-prys vir haar poësie.<ref name=":0">http://www.litnet.co.za/joan-hambidge-1956/</ref> == Lewe en werk == === Herkoms en opleiding === Joan Helene Hambidge is op 11 September 1956 op Aliwal-Noord gebore as die tweede oudste van vier dogters. Haar pa se voorgeslagte is Iers en haar ma s'n Afrikaans. Weens haar pa se betrekking in die versekeringsbedryf trek hulle baie en sy gaan op haar geboortedorp, op [[Witbank]], in [[Pretoria]] by Hoërskool Wonderboom en op Hoërskool Standerton skool, waar sy in 1974 [[Matriek in Suid-Afrika|matrikuleer]]. In matriek ontvang sy die Beheerraadsmedalje vir die beste matriekuitslae. Sy studeer vanaf 1975 tot 1979 aan die [[Universiteit Stellenbosch]] waar sy die [[BA-graad]] en BA Honneurs-graad verwerf. In hierdie tyd publiseer sy 'n openlike gay-verhaal in die ''Stellenbosse Student'' wat groot opspraak verwek, maar [[D.J. Opperman]] moedig haar aan op grond van die letterkundige meriete daarvan. Sy is dan ook deel van D.J. Opperman se bekende Letterkundige Laboratorium en is in 1978 en 1979 Opperman se persoonlike assistent. Aan hierdie universiteit begin sy met 'n [[Magister Artium|MA-graad]] wat sy later met lof aan die [[Universiteit van Pretoria]] voltooi, onder leiding van professor [[Elize Botha]]. Haar tesis gaan oor “''Die ek-verteller in die belydenisroman''”. In [[1985]] promoveer sy (PhD-graad) aan die [[Rhodes-universiteit]] in [[Grahamstad]] onder leiding van professor [[André P. Brink]] met 'n verhandeling oor ''Die metaroman: 'n dekonstruksie-ondersoek'', wat die eerste doktorale proefskrif oor dekonstruksie in Afrikaans is.<ref>{{Cite web |url=http://www.boekwurm.co.za/blad_skryf_fghij/hambidge_joan.html |title=argiefkopie |access-date=26 September 2006 |archive-date=26 September 2006 |archive-url=https://archive.ph/20060926105503/http://www.boekwurm.co.za/blad_skryf_fghij/hambidge_joan.html |url-status=live }}</ref> Daarna doen sy 'n ruk lank navorsing oor literêre teorie aan die Universiteit van Yale in [[Verenigde State van Amerika|Amerika]].<ref>http://www.litnet.co.za/joan-hambidge-1956/</ref> === Loopbaan as akademikus === Sy word in 1980 aangestel by die [[Universiteit van die Noorde]] in [[Polokwane|Pietersburg]] (tans Polokwane) as senior lektrise en waarnemende departementshoof van die Departement van Algemene Literatuurwetenskap en in 1990 word sy bevorder tot hoogleraar. Hierna aanvaar sy in Julie 1992 'n pos as lektor (later senior lektor, professor en vise-dekaan) in Afrikaans en Nederlands aan die [[Universiteit van Kaapstad]]. Tans doseer sy kreatiewe skryfwerk in die digkuns aan nagraadse studente en bied ook kursusse in gender en letterkunde aan.<ref>{{Cite web |url=http://www.nb.co.za/authors/828 |title=argiefkopie |access-date=14 September 2016 |archive-date=30 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330085453/http://nb.co.za/authors/828 |url-status=dead }}</ref> Sy doen 'n studie oor gender-konstruksies in Afrikaans wat in 2001 met 'n tweede doktorsgraad aan die Universiteit van Kaapstad bekroon word. Die titel van haar proefskrif is “''Gender-konstruksie in die Afrikaanse letterkunde: 'n ondersoek in [[kultuurstudies]], literêre teorie en kreatiewe skryfwerk''”. In Mei 2003 lewer sy haar intreerede as professor onder die titel “''Whose inaugural is it anyway? Modern criticism in crisis''”. Sy is in 2007 Direkteur van die Skool vir Tale en Letterkundes. In 1999 behartig sy saam met [[Ingrid Winterbach]] en [[Marlene van Niekerk]] 'n weeklange kursus in kreatiewe skryfwerk aan die [[Universiteit van Port Elizabeth]], terwyl sy in 2011 die digtersfokusgroep lei by die Winterskool van die Universiteit van Pretoria se Eenheid vir Kreatiewe Skryfkuns en in 2008 insette lewer tydens 'n Kreatiewe Beraad aan die [[Universiteit van die Vrystaat]]. By verskeie geleenthede lewer sy ook openbare voorlesings van haar werk, onder andere by die jaarlikse Woordfees en Versindaba op [[Stellenbosch]]. Vanaf 2011 behartig sy ook op gereelde basis die radioprogram Leeskring op [[Radio Sonder Grense]]. [[Breyten Breytenbach]] voer 'n onderhoud met haar oor haar digkuns wat oor [[KykNET|KykNet]] uitgesaai word. === Reise en skryfwerk === Haar voorliefde vir reis neem haar regoor die wêreld en sy onderneem feitlik elke jaar 'n oorsese reis, na verskillende bestemmings. Sy besoek feitlik al die kontinente en lande soos [[Japan]], [[Kuba]], [[Kanada]], [[Indië]], [[Turkye]], [[Thailand]], [[Egipte]], [[Brasilië]], [[Frankryk]] en [[Zanzibar]]. Op versoek van ''[[Die Burger]]'' behartig sy dan ook die weeklikse reisrubriek ''Wegkomkans'' in hierdie koerant. Ander rubrieke uit haar pen is ''Op my literêre sofa'' (waarin sy geen doekies omdraai oor die letterkunde en die beoefenaars daarvan nie, sodat daar vele polemieke hieruit voortspruit wat aanleiding gee tot baie briewe aan die koerante) en ''Kopstukke'', beide in ''[[Beeld]]''. Sy skryf ook verskeie resensies en maak ander bydraes tot die Internet webwerf [[LitNet]]. Sy is veral bekend as digter en skrywer wat openlik die vroulike gay-saak bevorder en oopskryf en as besonder produktiewe kritikus en resensent, wat meermale in polemieke betrokke raak. In 1994 dien 'n oudstudent van die Universiteit van Kaapstad 'n klag van seksuele teistering teen haar by die universiteitsowerheid in, waarna sy deur die universiteit vermaan word. Hierdie ervaring vind later neerslag in die roman ''Die Judaskus''.<ref name=":0" /> == Skryfwerk == === Poësie === Reeds in standerd vier skryf sy in vir ''[[Die Transvaler]]'' se poësiewedstryd en wen 'n prys met haar gedig ''Die verlange passer vannag in my''. Sy begin egter eers ernstig dig op 26-jarige ouderdom. Temas waarna sy gereeld terugkeer in haar poësie is gay liefde, familie, die dood, die digkuns, reis en portrette van digters en bekendes.<ref>{{Cite web |url=http://www.oulitnet.co.za/chain/johann_de_lange_vs_joan_hambidge.asp |title=argiefkopie |access-date=14 September 2016 |archive-date=22 Junie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170622104058/http://oulitnet.co.za/chain/johann_de_lange_vs_joan_hambidge.asp |url-status=dead }}</ref> Telkens gebruik sy motto’s uit ander skrywers en digters en tree haar gedigte ook bewustelik in gesprek met die werk van andere. Hierdie tegniek is partykeer geslaag en bring ekstra betekenislae, maar ontkom nie altyd aan die gevaar van 'n te verliteratuurde poësie nie. Dwarsdeur haar oeuvre is daar ook 'n boeiende wisselwerking tussen die intellektuele en die emosionele, veral soos dit uiting vind in besinning oor die digkuns en veral gedigte oor die liefde. Deurentyd slaag sy daarin om haar digbundels onderling en individueel in 'n hegte eenheid saam te bind. Haar gedigte verskyn in verskeie tydskrifte, waaronder ''Standpunte'', ''Tydskrif vir Letterkunde'' en ''Literator''. Sy debuteer met ''Hartskrif'', waar die titel reeds aandui dat die oorwegende motief van hierdie gedigte die menslike emosies of die hart is, wat dan op skrif gestel moet word, wat weer die rasionele impliseer. Telkens bevat die gedigte dan ook teenstellings. Die bundel bevat ook gedigte oor jeugherinneringe.<ref>Le Roux, André. Die Burger, 16 Januarie 1986</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 26 no. 3, September 1986Interne verhuising</ref><ref name="kann">Kannemeyer, J.C. ''Op weg na 2000.'' Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998</ref><ref>Viljoen, Louise. Insig, Desember 1995</ref><ref>Marais, René. Rapport, 30 Julie 1995</ref><ref>Olivier, Fanie. Rapport, 6 Junie 1999</ref><ref>Van Vuuren, Helize. Die Burger, 6 September 1995</ref> ''Bitterlemoene'' neem die tema van emosies verder en ondersoek veral die impak van verlies en teleurstelling, soos reeds deur die titel gesuggereer word. Daar is verskeie liefdesgedigte en menige gedig bevat 'n vorm van persoonlike belydenis. Deurlopend is die strewe om deur middel van die vers persoonlike gevoelens, hartseer, frustrasie en teleurstelling te verwerk.<ref>Brink, André P. Rapport. 15 Februarie 1987</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 27 no. 2, Junie 1987</ref><ref>Van der Lugt, Pieter. Die Burger, 26 Februarie 1987</ref> In 1987 word hierdie digbundel met die [[Eugène Maraisprys|Eugène Marais-prys]] bekroon.<ref name="ham">http://joanhambidge.blogspot.co.za/</ref> In ''Die anatomie van melancholie'' oorheers die tema van verlies, nie net in die sin van liefdesverlies nie, maar ook in die vervreemding van die self.<ref>Brink, André P. Rapport. 29 November 1987</ref><ref>Gouws, Tom. Insig, Maart 1988</ref> ''Palinodes'' se titel kom van die Grieks “palin” (weer of herhaal) en “ode” ('n lied). 'n Palinode is 'n digsoort wat poog om 'n ander gedig ongedaan te maak of terug te trek. In die bundel oorheers die gedig self dan as tema, veral in die sin daarvan dat dit nie net bevrydend en skeppend is nie, maar ook destruktief werk deur iets terug te trek of ongedaan te maak. Op hierdie manier word dit dan 'n toespeling op die lewe en liefdes van die mens, wat tydelik van aard is en as gevoelens verander tot niet gaan. Deurlopend in die bundel is die besef dat waarnemings, vriendskappe en selfs liefde opgeneem en dus as’t ware oorheers word in die poësie. Die poësie dien dus nie die lewe nie, maar dit is die lewe wat in diens staan van die poësie, soos geïllustreer in ''Dichtung und Wahrheit''. Die erotiese verse in hierdie bundel word koud en klinies, sodat dit in die teken van eensaamheid en afskeid staan, waardeur ook die liefde geparodieer en as post mortem betrag word.<ref>Brink, André P. Rapport, 6 Maart 1988</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 28 no. 3, September 1988</ref> Die titel van ''Geslote baan'' kommunikeer reeds die sentrale tema van sirkelgang en reis, waar die onvermoë om uit die baan te ontsnap en die doel van alles te verstaan sentraal staan. Die bundel bevat ook gedigte oor kunstenaars en die wisselwerkings tussen kuns en die werklikheid.<ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 29 no. 3, September 1989</ref><ref name="kann" /><ref>Schutte, Roswitha. Rapport, 12 Februarie 1989</ref> ''Gesteelde appels'' verwys na die Paradysverhaal, waar die appel wel beskikbaar is as voedsel maar tegelykertyd verrotting uitbeeld. Weereens besin die digter hier oor die digkuns en die aard daarvan, maar in teenstelling met ander bundels staan 'n konkrete gegewe (soos die reis in die vorige bundel) nie sentraal nie en is die verse meer besinnend van aard, met die appel-motief wat as vernaamste bindingsmiddel dien.<ref>Britz, Etienne. Die Burger, 7 Desember 1989</ref><ref>Conradie, Pieter. Rapport, 5 November 1989</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 30 no. 3, September 1990</ref><ref name="kann" /> Die titel van ''Kriptonemie'' kan verwys na die kriptiese aard van die gedigte, maar kan ook verwant wees aan ''Cryptogamen'' of verborge huwelik, die titel wat die Nederlandse digter Gerrit Achterberg aan sy versamelbundels gee. In so 'n geval sal die titel ook kan verwys na verborge herinnerings wat in die geheue agterbly. In die bundel verskyn dan ook meer kriptiese gedigte, waar die betekenis doelbewus versluier word en ontsyfer moet word. Die temas van die gedigte sluit steeds by die sentrale tema van haar digkuns aan, naamlik liefdesverlies, die projeksie en vergestalting van hierdie verlies in die woord en gedig, die geliefde wat in die gedig 'n soort alter ego word, en die komplekse verhouding tussen gedig en lewe as beelde van mekaar.<ref>Crous, Marius. Rapport, 26 November 1989</ref><ref name="kann2">Kannemeyer, J.C. ''Op weg na 2000''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998</ref> Die aard van ''Kriptonemie'' word voortgesit in die daaropvolgende bundel, ''Donker labirint''. Die sentrale motief van die bundel is 'n donker doolhof wat bewandel word, waaraan die bundel sy titel te danke het. Hierdie reis gaan gepaard sonder lig en met weinig hoop op verlossing of uitkomkans.<ref name="kann2" /> Die betekenis van die titel ''Tachycardia'' is “abnormale hartklop-frekwensies”, en die bundel bevat hoofsaaklik liefdesgedigte, maar dan gefokus op 'n verhouding wat verby is. Hierdie pyn word beleef teen die agtergrond van 'n aantal literêre geliefdes, met die digkuns wat 'n mate van verligting bring.<ref name="kann2" /><ref name="vuur">Van Vuuren, Helize. Die Burger, 1 November 1990</ref><ref>Scholtz, Merwe. Insig, November 1990</ref> ''Tachycardia'' word in 1990 genomineer vir die Rapportprys. ''Die somber muse'' se titel word in die insetgedig, ''Ek wonder of jy soms'' verklaar, waar die gewese liefde nie meer vreugde bring nie, maar steeds die inspirasie is vir die digter se poësie. Die bundel se motto verkondig dat die mens nie sonder verdriet kan bestaan nie, maar ook dat verdriet nie kan bestaan sonder poësie nie.<ref name="kann2" /><ref>Scholtz, Merwe. Insig, November 1990</ref><ref name="vuur" /> ''Die somber muse'' word in 1990 genomineer vir die Rapportprys. ''Verdraaide raaisels'' se titel verwys na die vreemde mitologie van 'n vreemde land en sy mense, maar impliseer ook die raaisels van die gees en van die konsep van reis. Hier word weer gedig oor die verlies van 'n geliefde, maar teen die agtergrond van 'n reis na Suid-Amerika. Hoewel die verteller die gewese geliefde doelbewus probeer vergeet, vind sy in ''Indruk'' herinnering in feitlik alles waarmee sy gekonfronteer word. Die ervarings en indrukke van die fisiese reis word dus ingeneem en verwerk, maar asof die verlore geliefde alomteenwoordig is om as raamwerk vir die geestelike reis te dien. Hierdeur word die liefde ook met die skeppingsdaad in verband gebring.<ref>Hugo, Daniel. Rapport, 9 Desember 1990</ref><ref name="kann" /> ''Verdraaide raaisels'' word in 1990 genomineer vir die Rapportprys. ''Die verlore simbool'' sluit aan by die vorige bundel en verteenwoordig die begin van 'n nuwe sentrale klem in haar poësie. Waar die geliefde die oorheersende simbool was, word hierdie simbool nou “verloor” maar is die verlore geliefde steeds inspirasie vir die skryf van gedigte. Die digter en die digkuns neem dus weer die sentrale plek in, soos telkens tevore weer teen die agtergrond van 'n reismotief. Hierdie keer is die reis egter nie na 'n bepaalde plek nie, maar neem dit eerder 'n kosmiese aard aan om die enorme afstand tussen die digter en die geliefde aan te dui, waar kontak verbreek is en later nie meer moontlik is nie. Die titelgedig verklaar dat lewe nie meer aan verlies gemeet sal word nie, maar dat verlies en lewe nou beide hulle eie plek sal bepaal. Ook die werk van ander kunstenaars vind neerslag in hierdie bundel, soos die gedig oor [[Ernest Hemingway|Hemingway]] waarin hierdie beroemde skrywer se werk deur enkele goed geformuleerde flitse belig word.<ref>Du Plessis, Phil. Beeld, 15 Augustus 1991</ref><ref>Kannemeyer, J.C. Insig, September 1991</ref><ref name="kann2" /><ref>Liebenberg, Wilhelm. Rapport, 18 Augustus 1991</ref> ''Interne verhuising'' se titel dui die geestelike reis na groter selfkennis aan en impliseer terselfdertyd 'n nuwe tuiste in die self. Die drie ''Spieëlbeeld''-gedigte waarmee die bundel afsluit beskryf dan ook die verworwe insig in die self. Die bundel sit die reis na groter selfbewussyn en selfkennis voort teen die agtergrond van 'n reis deur Oos-Europa, terwyl die verteller treur oor die afloop van nog 'n liefdesverhouding. Die gedig ''Ballade van my verlore bemindes'' is 'n hoogtepunt in die bundel met sy effektiewe gebruik van die gevarieerde refrein en die deurlopende skeepsbeelde. Die sentrale temas van liefde, reis en skryf oorheers weereens in hierdie bundel. ''Ewebeeld'' hervat die temas uit haar vorige werk, waar sy slegs in haar gedigte die geliefde kan bereik, maar juis daarom kan sy nie die geliefde bereik nie. Die eerste afdeling, ''Warmys'', beskryf reise deur plekke soos [[Venesië]], [[Egipte]] en [[Peru]], telkens verbind met die afloop van 'n liefdesverhouding. Die tweede afdeling is ''Noodweer'', waarin die geskiedenis van 'n afgelope liefdesverhouding wat in openbare aanklagte geëindig het, aan die bod is. In ''Rescue 911'' is dit onmoontlik om die geliefde per pos of telefoon te bereik en waar dit voorheen moontlik was om dit in 'n gedig te doen, is ook hierdie metode nou futiel, want dit word as getuienis teen die digter gehou.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 30 Junie 1997</ref><ref>Weideman, George. Rapport, 24 Augustus 1997</ref> Die tydskrif ''Literator'' ken in 1999 die Litera-prys toe aan haar gedig ''Eugène Marais (1871–1936)'' as die beste kreatiewe skryfwerk wat in 'n kalenderjaar in daardie tydskrif verskyn het. Hierdie gedig verskyn later in die bundel ''Lykdigte''. Die bundel bevat verskeie gedigte oor gestorwe digters, soos Stephan Bouwer, [[Patrick Petersen]], [[Ernst van Heerden]], [[Olga Kirsch]], Johann Johl en [[Eugène Marais]]. Die digteres vind vertroosting in die werke wat die gestorwenes agterlaat, met 'n gedig soos ''Totius (1877–1953)'' wat ook die helende krag van die gedig verklaar. Daar is ook gedigte oor digters soos [[Sheila Cussons]] en [[Elisabeth Eybers]] wat by publikasie van die bundel nog geleef het. So bring die digter hulde aan die skeppende kunstenaars wat 'n invloed op haar lewe gehad het.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 11 September 2000</ref> Joan kry 'n Poetry Institute of Africa tweede prys vir haar gedig ''ʼn'' ''Gedig plagieer die werklikheid'', wat later in die bundel ''Ruggespraak'' opgeneem word. Hierdie bundel handel oor die verhouding wat buite die gedig lê, waardeur die liefdesvers dus self uitgewis word. Wanneer die verhouding verkoel, neem die reismotief en die gedig weer oor as korrektief, sodat die digter se groot liefde gedurig wissel tussen die mens en die skryfwerk. Die toonaard van die gedigte is weerloser as in vorige bundels, met meer meegevoel en begrip, terwyl die reisverse oor New York 'n hoogtepunt is. In die derde afdeling word gedig oor die impak van grootskaalse geweld en vernietiging, na aanleiding van die terreuraanvalle op die [[Wêreldhandelsentrum|World Trade Centre]] op [[Aanvalle op 11 September 2001|11 September 2001]], maar ook van die Amerikaanse kernbomaanvalle op [[Japan]] tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>Cloete, T.T. Beeld, 13 Januarie 2003</ref><ref>De Lange, Johann. Rapport, 6 April 2003</ref><ref>Pieterse, H.J. Insig, Maart 2003</ref> ''En skielik is dit aand'' se toonaard is hoofsaaklik emosionele verlies en die bundel bevat verder bekende temas uit haar werk, soos die verraad wat sy met haar poësie teenoor die geliefde pleeg, aansluiting by ander skrywers se werk en die bewussyn van die populêre kultuur.<ref>http://www.oulitnet.co.za/mond/joan_hambidge.asp</ref> Die bundel bevat ook 'n afdeling met gedigte van 'n liefdesverhouding met 'n getroude geliefde, wie se man onbewus is daarvan.<ref>Bezuidenhout, Zandra. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 43 no. 1, Herfs 2006</ref><ref>John, Philip. Beeld, 19 September 2005</ref> Na haar pa se dood in 2006 publiseer Joan die bundel ''Dad'' tot sy eer. Slegs die eerste afdeling is na sy dood geskryf en talle gedigte het reeds in ander bundels verskyn. Die bundel bevat gedigte oor haar vader en die vader-kind verhouding tussen hulle en oor die algemeen.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 12 Februarie 2007</ref><ref>Odendaal, Bernard. Rapport, 4 Maart 2007</ref> ''Koesnaatjies vir die proe'' word saamgebundel met die prosawerk ''Palindroom''. In die gedigte lewer sy kommentaar oor die liefdes in die prosawerk deur middel van hoofsaaklik erotiese gedigte en gedigte oor die verlies van verhoudings en ewigdurende verlange. ''Vuurwiel'' sit hoofsaaklik die tematiek van haar vorige bundels voort, met die titel se aanduiding van 'n sirkelgang van lewe en dood wat sentraal staan. Die inhoud is klaagsange, wat begin met 'n roudig opgedra aan Elisabeth Eybers; reisverse met 'n heimwee na veraf plekke; liefdesverse wat enigsins minder passievol maar meer skrynender van toonaard is; verwysings na die woordkuns en die werk van skrywers en vermaaklikheidskunstenaars; tegnologie en die virtuele ruimte. Hierdie bundel beïndruk met sy breë verwysingsraamwerk en die groter soberheid en deurdagtheid in vergelyking met vroeër werk. Sy beproef ook ander versvorme, soos die villanelle, die dizain, die rondeau, die pantoem en die ballade.<ref>Bezuidenhout, Zandra. Rapport, 15 Maart 2009</ref><ref>Crous, Marius. Beeld, 25 Mei 2009</ref> ''Vuurwiel'' is in [[2010]] op die kortlys vir die toekenning van die [[Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging|ATKV]] se prys vir poësie. Sy vertaal self van haar gedigte in Engels, terwyl beide Jo Nel en [[Johann de Lange]] ook Engelse vertalings van haar gedigte doen. ''Die buigsaamheid van verdriet'' is 'n keur uit haar gedigte, deur haarself uitgekies,<ref>John, Philip. Beeld, 31 Januarie 2005</ref><ref>Pienaar, Hans. Rapport, 10 April 2005</ref> terwyl ''Visums by verstek'' 'n persoonlike keur is uit haar reisgedigte, met 'n paar voorheen ongepubliseerde gedigte wat ook ingesluit word. In die reisgedigte word dikwels in vreemde plekke nuut gekyk na traumatiese situasies soos die einde van 'n verhouding of die dood van 'n geliefde. So verkry die spreker afstand van die self of die situasie en word verrassende en vreemde indrukke geaktiveer waarmee die reisbelewenis en –beskrywing 'n metafoor word vir die situasie.<ref>Visagie, Andries. Rapport, 3 Julie 2011</ref><ref>Crous, Marius. Beeld, 7 Maart 2011</ref>Hierdie bundel is in 2011 die naaswenner van die Woordkunstenaar vir die vorige jaar toekenning by die Stellenbosse Woordfees en wen in 2012 die ATKV-poësieprys.<ref>{{Cite web |url=http://versindaba.co.za/tag/visums-by-verstek/ |title=argiefkopie |access-date=14 September 2016 |archive-date= 3 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003045637/http://versindaba.co.za/tag/visums-by-verstek/ |url-status=dead }}</ref> ''Lot se vrou'' is 'n voortsetting van reeds bekende tematiek (die ontwykende geliefde, die skryfkuns, die invloed van reis, die intertekstuele gesprek met ander skrywers) maar dan op so 'n vaardige wyse dat dit nie verstar of verveel nie. Die titel verwys metafories na Lot se vrou, wat steeds hunkerend na die luste en liefdes van die verlede soos 'n soutpilaar versteen en nie vorentoe kan gaan nie. Die bundel word in nege afdelings verdeel, waarin opeenvolgend behandel word die verlede en die meditasie wat dit in die poësie laat neerslag vind; die aard van kreatiwiteit; die lotsbepaling van die mens; die lewe van verskeie kunstenaars in drie aparte afdelings; afwysing en verlies; dood en melancholie en in die laaste afdeling ''Suicidaire'' tree sy in gesprek met Alvarez, skrywer van ''The savage god''.<ref>Bennett, Nini. Rapport, 17 Junie 2012</ref><ref>De Wet, Karen. Beeld, 4 Junie 2012</ref> ''Meditasies'' se titel verwys na die Romeinse keiser [[Markus Aurelius|Marcus Aurelius]] se twaalf boeke bekend as ''Meditations'', waarin hy sy gedagtes oor die Stoïsyne filosofie en riglyne vir sy eie lewe neergepen het. Verder word die meditasieproses van introspeksie en bepeinsing al eeue lank deur talle gelowiges van regoor die wêreld beoefen om innerlike heling en vrede teweeg te bring. Die titel omvat die oorkoepelende tema van die gedigte, wat hoofsaaklik fokus op 'n vorm van bestekopname van die spreker se lewe en haar soeke na innerlike heling en berusting tydens 'n fisieke en psigiese reis. Die bundel sluit tematies aan by vorige bundels en bevat gedigte oor reis, stede, die poësie, asook 'n aantal lykdigte, met baie gedigte wat ook die tema van verlies en veral die verlore geliefde verken.<ref>Cochrane, Neil. Beeld, 27 Januarie 2014</ref><ref>Koen, Dewald. Rapport, 5 Januarie 2014</ref> ''Matriks'' se titel suggereer 'n struktuur of raamwerk waarin diverse temas interaktief in 'n netwerk van verweefdheid met mekaar verbind word. Die omslagfoto beeld 'n Bisantynse deur uit met simboliese figure in reliëf van 'n ridder, priester, moeder en kind, en gemeente. Hierdie figure, die illustrasies in die bundel en die titel vorm saam 'n leidraad vir die lees van die bundel, waar die bewuste en die onbewuste gedurig met mekaar meeding om die simboliese deur oop te maak, die verbande te lê en die betekenis te ontsluit. Die bundel word in elf uiteenlopende afdelings verdeel, maar sluit by die digter se oeuvre aan deur motiewe bekend uit haar vroeër werk.<ref>Kostopoulos, Candess. Beeld, 30 Maart 2015</ref><ref>Vitackova, Martina. Rapport, 12 April 2015</ref> ''Indeks'', Hambridge se 25ste digbundel word op 11 September 2016 bekend gestel.<ref name="ham" /> Haar gedigte word opgeneem in 'n verskeidenheid versamelbundels, waaronder 'n ruim keuse in ''Groot verseboek'' en ook in ''Die Afrikaanse poësie in 'n duisend en enkele gedigte'', ''Die dye trek die dye aan'', ''Digters en digkuns'', ''Liggaamlose taal'', ''Kraaines'', ''Goudaar'', ''Honderd jaar later'' en die ''Versindaba'' bundels wat jaarliks na hierdie fees uitgegee word. In 2020 word elf van haar gedigte in ''Vers en vrou'' opgeneem. <ref>De Wet, K. (samest.) Vers & vrou. Kaapstad: Human & Rousseau. 2020</ref> === Prosa === Benewens poësie skryf sy ook romans. ''Swart koring'' en ''Die swart sluier'' is beide parodieë van die hygroman, wat die beheptheid met seks opstuur. ''Swart Koring'' roep die bekende Tryna du Toit-roman ''Groen koring'' in die geheue op, waarin 'n ongetroude meisie in die moeilikheid geraak het. Hambidge gaan 'n stappie verder deurdat haar heldin, Sonja Verbeek, gay is. Sonja se passie is dan veral vir die fotoboek-aktrise Tanja, maar sy word tog soms deur Etienne bekoor. Ook die hoër literatuur word satiries aan die kaak gestel met herhaalde versluierde verwysings na skrywers en geskryfdes.<ref>Du Plessis, Bertie. Rapport, 1 Desember 1996</ref><ref name="kann2" /><ref>Van der Westhuizen, P.C. Beeld, 20 Januarie 1997</ref> ''Die swart sluier'' is 'n vervolg hierop, waarin populêre genres soos die speurverhaal, [[spookverhaal]] en [[plaasroman]] geparodieer word. Hier bevind Sonja Verbeek haar in Welkom, waar sy 'n lesing by 'n seminaar moet lewer saam met [[D.F. Malherbe]]. Die rekenaars van die hotel het egter 'n virus en die besprekings is heeltemal deurmekaar gekrap. Karakters uit verskeie romans is daar en Sonja deel saam met Salomé van [[Etienne Leroux]] se ''Sewe dae by die Silbersteins'' 'n kamer.<ref>Bouwer, Stephan. Rapport, 22 November 1998</ref><ref>Burger, Willem. Beeld, 19 Oktober 1998</ref> Ander romanmatige deelnemers is [[Dalene Matthee]] se olifant en Lettie Viljoen se slang. Die eerste Internetroman in Afrikaans is ook uit haar pen, naamlik ''Sewe Sonjas en wat hulle gedoen het'', wat kommentaar lewer op [[Jan Lion Cachet]] se ''Sewe duiwels en wat hulle gedoen het''. Sonja Verbeek is weereens die hoofkarakter en die sewe sondes word voorgestel as duiwels in die letterkunde.<ref>Coetser, Johan. Beeld, 25 Junie 2001</ref> ''Die Judaskus'' is 'n lesbiese liefdesverhaal waarin die pyn van liefdesverraad op postmoderne wyse behandel word. 'n Dosent wat deur 'n student van seksuele teistering aangekla word, besluit om 'n roman daaroor te skryf. Die skryf van die roman word dan deel van die roman en bevat onder andere uittreksels uit die dosent se lesings oor die literatuur, dagboekinskrywings, briewe aan en van die uitgewer, die verslag wat die student by die universiteit indien en 'n ongepubliseerde manuskrip.<ref>Lemmer, Erika. Rapport, 28 Junie 1998</ref><ref>Loots, Sonja. Insig, Junie 1998</ref><ref>Venter, L.S. Beeld, 22 Junie 1998</ref> ''Palindroom'' word saamgebundel met die digbundel ''Koesnaatjies vir die proe''. Die sentrale karakter vertel deur middel van e-pos oor drie liefdes, die Eks, die Geliefde en die Mentee (vir wie sy as mentor optree).<ref>Beukes, Marthinus. Beeld, 25 Mei 2008</ref><ref>Müller, Petra. Rapport, 20 April 2008</ref> Deur kort, genommerde flitse lei sy die verhaal deur na sewe moontlike eindes. ''Kladboek'' is 'n roman wat, soos die titel aandui, skynbaar 'n rowwe, voorlopige teks het. Hierin word uiteenlopende en selfs teenstrydige weergawes van bepaalde gebeure vanuit 'n verskeidenheid perspektiewe vertel deur 'n skrywer wat self verskillende personae binne die teks aanneem. Die sentrale gegewe is weer, soos dikwels in haar werk, die pyn van 'n mislukte liefdesverhouding wat deur die skryfproses en ook deur reis besweer word. Hier is dit 'n liefdesvierhoek wat uitgebeeld word. Die Skrywer en Die Geliefde het 'n verhouding. Hierdie verhouding ly skipbreuk wanneer Die Skrywer Die Vrou ontmoet. Die Man is die vorige geliefde van Die Vrou en hy raak dan betrokke by Die Geliefde.<ref>Taljard, Marlies. Beeld, 4 Augustus 2008</ref> In [[2001]] haal haar roman ''Skoppensboer'' die Sanlam / ''Insig'' romanwedstryd se kortlys. Die titel is na aanleiding van die gedig van Eugène Marais. Hierdie roman is steeds ongepubliseer. === Kortverhale === Haar kortverhaal ''Van vier tot ses'' word opgeneem in die versamelbundel ''Vrou: Mens'', saamgestel deur Corlia Fourie. Johann de Lange neem haar ongepubliseerde kortverhale ''Die koorsblaar'', ''1001 nagte'' en ''Die student'' op in die versamelbundel ''Soort soek soort''. Ander versamelbundels waarin haar kortverhale verskyn sluit in ''Lyfspel / Bodyplay''. Sy publiseer ook kortverhale in ''Tydskrif vir Letterkunde'' === Ander skryfwerk === Haar belangstelling in literêre teorie, veral die psigoanalise en metafisika, vind ook neerslag in haar werk. Reeds in 1985 publiseer sy 'n aantal opstelle oor die psigoanalise in ''Psigoanalise en lees''. Sy onderneem verskeie baanbreker teoretiese studies, wat insluit die eerste studie in Afrikaans oor dekonstruksie (1985, vir haar doktorsgraad). Sy skryf ook die eerste Afrikaanse studie oor postmodernisme wat in [[1995]] as ''Postmodernisme'' gepubliseer word, waarin sy na aanleiding van verskeie prosatekste die letterkundige impak van hierdie tendens bespreek. Sy skryf ook onder die skuilname H. Zelig en J.A.M. Biesheuvel.<ref>Van Vuuren, Helize “Die Burger” 1 November 1995</ref>Van Zyl, Ia “Insig” April 1996 == Toekennings en eerbewyse == === Eerbewyse === Die La Rosa-geselskap vir Spaanse Dansteater bied in 2003 'n dansproduksie getiteld ''Elementos'' aan in die KunsteKaap-arena en ook op die Klein Karoo Nasionale Kunstefees, wat gedeeltelik op gedigte in die bundel ''Ewebeeld'' geskoei is. === Toekennings === {| class="wikitable" !Jaar !Toekenning !Vir |- |1987 |Eugène Marais-prys |''Bitterlemoene'' |- |1999 |Litera-prys |''Eugène N Marais (1871–1936) (Gedig)'' |- |2012 |ATKV-prys vir Poësie |''Visums by verstek'' |} == Publikasies<ref>http://www.esaach.org.za/index.php?title=Hambidge,_Joan{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == === Poësie === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |1985 |''Hartskrif'' |- |1986 |''Bitterlemoene'' |- |1987 |''Die anatomie van melancholie'' |- |1987 |''Palinodes'' |- |1988 |''Geslote baan'' |- |1989 |''Donker labirint'' ''Gesteelde appels'' ''Kriptonemie'' |- |1990 |''Verdraaide raaisels'' ''Die somber muse'' ''Tachycardia'' |- |1991 |''Die verlore simbool'' |- |1995 |''Interne verhuising'' |- |1997 |''Ewebeeld'' |- |2000 |''Lykdigte'' |- |2001 |''Ruggespraak'' |- |2004 |''Die buigsaamheid van verdriet'': 'n Honderd of wat gedigte van Joan Hambidge. (Keuse en naskrif deur die digter.) |- |2005 |''En skielik is dit aand'' |- |2006 |''Dad'' |- |2008 |''Koesnaatjies vir die proe'' (As hibridiese teks saam met die prosawerk ''Palindroom'' gepubliseer) |- |2009 |''Vuurwiel'' |- |2011 |''Visums by verstek: 'n Keur uit die reisgedigte van Joan Hambidge.'' (Keuse en voorwoord deur die digter. Enkele tevore ongepubliseerde verse.) |- |2012 |''Lot se vrou'' |- |2013 |''Meditasies'' |- |2015 |''Matriks'' |- |2016 |''Indeks'' |- |2018 |''The Coroner's Wife'' (Bloemlesing engelse vertalings van Hambidge-gedigte deur Charl J.F. Cilliers, Johann de Lange, Jo Nel, Douglas Reid Skinner) |- |2021 |''Konfessies, kaarte en konterfeitsels'' |- | | ''Nomadiese sterre'' |- |2022 | ''Sanctum'' |} === Prosa === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |1996 |''Swart koring'' |- |1998 |''Die swart sluier'' ''Die judaskus'' |- |2001 |''Sewe Sonjas en wat hulle gedoen het'' ''Skoppensboer'' (ongepubliseer) |- |2008 |''Palindroom'' ''Kladboek'' |} == Wetenswaardig == Joan Hambidge maak 'n kamee-verskyning in die romans ''Om na 'n wit plafon te staar''<ref>http://www.litnet.co.za/Article/n-belydenis-van-n-geskryfde-joan-hambidge</ref> deur Jaco Kirsten en ''Harde woorde'' deur [[François Bloemhof]]. == Bronne == === Boeke === * [[A.P. Grové|Grové, A.P.]] ''Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans''. Nasou Beperk Vyfde uitgawe Eerste druk1988 * [[J.C. Kannemeyer|Kannemeyer, J.C.]] ''D.J. Opperman: 'n Biografie''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 1986 * Kannemeyer, J.C. (red.) ''Kraaines''. Human & Rousseau Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe 1988 * Kannemeyer, J.C. ''Verse vir die vraestel''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998 * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652-2004''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Nienaber, P.J., Roodt, P.H. en Snyman, N.J. (samestellers) ''Digters en digkuns.'' Perskor-Uitgewers Kaapstad Vyfde uitgawe Sewende druk 2007 * Snyman, Henning. ''Joan Hambidge (1956-).'' in Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I.'' J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 2.'' J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1999 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 3''. Van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 2006 === Vakkundige artikels === *Betty, Michèle. 2020. Being Taught the Art of Writing Poetry - Michèle Betty on Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Cochrane, Neil. 2004. Swart koring van Joan Hambidge as parodie en pastiche op populêre kultuur. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Cochrane, Neil. 2020. Joan Hambidge - 'n reeks herinneringsketse. ''Stilet.'' *Cochrane, Neil. 2022. Nomadiese sterre (Joan Hambidge). ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Crous, Marius. 2020. Uiting gee aan die privaatste emosies - Joan Hambidge in intertekstuele gesprek met Emily Dickinson. ''Stilet.'' *Fourie, Reinhardt. 2009. Die produksiegehalte van Palindroom en Kladboek deur Joan Hambidge as gevallestudies binne die uitgewersbedryf. ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe.'' *Fourie, Reinhardt. 2020. Nie aan God of die duiwel getrou nie - Joan Hambidge en die rol van die polemikus- kritikus in die literêre sisteem. ''Stilet.'' *Kessi, Shose. 2020. Joan Hambidge - the eternal revolutionary. ''Stilet.'' *Koch, Jerzy. 2020. Tunisië - vir Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Koen, Dewald en Marius Crous. 2013. Reis en die jouissance van die imaginêre by Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Lodewyk Marais, Johann. 2005. Die buigsaamheid van verdriet, Joan Hambidge. ''Literator.'' *Loots, Sonja. 2020. Die digter in die paradys. Oop poorte waar vers en foto ontmoet -Sonja Loots oor die foto's van Phillip de Vos van Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Nel, A.. 2003. Poësie en popkultuur- oor enkele gedigte van Joan Hambidge. ''Literator.'' *Nel, Adéle. 2003. Poësie en popkultuur- oor enkele gedigte van Joan Hambidge. ''Literator.'' *Nel, Adéle. 2006. Die digter in transito- reisverse en liminaliteit in ''Lykdigte'' en ''Ruggespraak'' van Joan Hambidge. ''Literator.'' *Nel, Adéle. 2013. “[T]erugdraai vir oulaas omkyk”- visie en mobiliteit in ''Lot se vrou'' van Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Nel, Adéle. 2019. Ekfrasis in ''Op die keper beskou'' van Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Nel, Mariska, Jako Olivier. 2018. Multimodale idiolektiese taalgebruik en skrywerskapverifikasie- 'n korpusontleding van Joan Hambidge se idiolek oor die grense van genres. ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe.'' *Senekal, Burgert. 2018. Die woordkovoorkomsnetwerk in Joan Hambidge se “Die dubbele nie”. ''Stilet.'' *Senekal, Burgert. 2020. Aktiwiteit en sentraliteit in die Afrikaanse poësiesisteem van die afgelope twee dekades (2000-2019), met spesiefike verwysing na Joan Hambidge se rol. ''Stilet.'' *Serfontein, Henk. 2020. Joan Hambidge- 'n Gedig word voltrek in stille toeval I & II. ''Stilet.'' *Ströh, Rickus. 2020. “'n faset van my daaglikse bestaan” - Joan Hambidge en die poësie van Johann de Lange. ''Stilet.'' *Ströh, Rickus. 2022. “jy vir my soos ek vir jou”: Joan Hambidge in:en die poësie van Johann de Lange. ''Stilet.'' *T'Sjoen, Yves. 2020. Transculturele teksttrajecten. Joan Hambidge als intermediair tussen Nederlands en Afrikaans. ''Stilet.'' *Van der Walt, Charlene. 2020. Wording oneself into being. Lesbian musings on discovering the queer insistence of Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Van Schalkwyk, Phil. 2020. Die sonnet as sinekdogee in Joan Hambidge se digkuns. ''Stilet.'' *Van Zyl, Stefan. 2020. “ 'n Wolk van gevlerkte slange” - 'n naasmekaarplasing van twee “Ars poetica”-verse deur Joan Hambidge. ''Stilet.'' === Tydskrifte en koerante === * Anoniem. ''Hambidge wen Litera-prys.'' Plus, 25 Maart 1999 * Cloete, T.T. ''Tendense in vyf nuwe digbundels''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 47 no. 1, Herfs2010 * Cochrane, Neil. ''’Swart koring’ van Joan Hambidge as parodie en pastiche op populêre kultuur.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 41 no. 2 Winter 2004 * Crous, M.L. ''Ikoon/Demoon/Taksonoom''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 28, Februarie 1990 * Crous, M.L. ''Tagtigers voor die spieël.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 30 no. 2, Mei 1992 * Du Plooy, Heilna. ''Afstand van reis gee Hambidge-verse hul ‘visum''’. Beeld, 8 Oktober 2012 * Engelbrecht, Theunis. ''Afrikaanse skrywers haaks oor vertaling.'' Rapport, 30 Mei 2004 * Hambidge, Joan. ''Hambidge praat oor haar 2 romans in 'n jaar''. Plus, 16 September 1998 * Jonckheere, W.F. ''Aantekeninge by vier Afrikaanse beeldgedigte.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang28, Augustus 1990 * Kisting, Denver. ''Dolly Parton (van die Afrikaanse lettere) praat uit.'' Rapport, 7 September 2008 * Le Roux, André. '''n Erge passie vir poësie.'' Die Burger, 1 Mei 1987 * Prins, Jo. ''Altyd met Tabasco''. By, 9 Julie 2011 * Retief, Hanlie. ''Die gevaarlike lewe van 'n digter.'' Rapport, 26 Januarie 2003 * Rutter, Karen. ''From a gay perspective.'' Cape Times, 3 September 1993 * Scholtz, Hettie. ''Sy staan op die hawe…'' Insig, Junie 2000 * Smith, Francois. ''Gee ons heelheid.'' Plus, 30 Mei 2003 * Swanepoel, Martie. ''Waar emosies en tegniek saamkom.'' Plus, 9 April 2008 * Van der Merwe, Kirby. ''Kort van draad maar vuur en vlam''. By, 18 Julie 2009 * Van Greunen, Augusta. ''Swye oor student en Joan Hambidge''. Rapport, 29 Mei 1994 * [[Irna van Zyl|Van Zyl, Irna]]. ''Die gedigte skryf hulself.'' Boeke Insig. No. 7, Herfs 2009 * Van Zyl, Johan. ''Blond, beeldskoon en straight (kê-kê-kê)''. Naweek-Beeld, 24 November 2001 * Wiehahn, Rialette. ''Oor ‘Palinodes’.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 26 no. 2, Mei 1988 === Internet === * Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1990/05/10/1/9.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Beyers, Yvonne Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/07/12/BJ/3/9JulieJoJoan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Britz, Etienne Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/08/26/8/1.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * De Vries, Willem Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2014/01/10/8/wdv_joan_hambidge_29_0_211564282.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Engelbrecht, Theunis Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1997/01/29/9/5.html * Kisting, Denver Rapport: http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2008/09/08/RH/22/joan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * La Vita, Murray Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2007/02/09/SK/11/joan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Le Roux, André Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/04/26/10/2.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Liebenberg, Danila Volksblad: http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2007/09/04/VB/4/boekjoan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Nieuwoudt, Stephanie Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2001/02/14/5/4.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Retief, Hanlie Rapport: http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2003/01/26/25/2.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Smith, Francois Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2003/05/30/6/2.html * Van Zyl, Johan Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2001/11/24/15/3.html == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == * http://joanhambidge.blogspot.co.za/ * http://www.litnet.co.za/joan-hambidge-1956/ {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Hambidge, Joan}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1956]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Akademiese personeel van die Universiteit Kaapstad]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Stellenbosch]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Pretoria]] [[Kategorie:Alumni van Rhodes-universiteit]] [[Kategorie:Akademiese personeel van die Universiteit van die Noorde]] 1ed5vgpez9s3geyt7t9fvq80zyludm9 0 33761 2964858 2925612 2026-09-03T18:19:24Z Jcb 223 2964858 wikitext text/x-wiki [[Lêer:NG kerk Boston, Gert du Plessis.jpg|duimnael|250px|regs|Die gebou van die eertydse NG gemeente Boston, nou deel van die Vredelust-gemeente, is deur [[Wollie Bronkhorst]] ontwerp.]] [[Lêer:NG kerk De Hoop regop.jpg|duimnael|200px|regs|Die [[NG gemeente De Hoop]] is ingelyf by die NG gemeente Oudtshoorn-Park; so ook die NG gemeente Oudtshoorn-Zeelandsnek.]] [[Lêer:NG kerk Die Vlakte regop 1987.jpg|duimnael|regs|200px|[[NG gemeente Die Vlakte]] se kerkgebou en -saal, op die hoek van Taronga- en Lawsonweg, is nou die Islamitiese Vereniging Rondebosch-Oos se tuiste ná die gemeente by drie buurgemeentes ingelyf is. Twee van hulle, [[NG gemeente Van Riebeeck|Van Riebeeck]] en [[NG gemeente Keurboom|Keurboom]] is intussen op hulle beurt ingelyf.]] [[Lêer:Keurboomkerk.jpg|duimnael|regs|220px|[[NG gemeente Keurboom]] is ingelyf by [[NG gemeente Rondebosch]] in 1990.]] [[Lêer:Kruisvallei kerk Tulbagh.jpg|duimnael|regs|200px|Die [[NG gemeente Kruisvallei|gemeente Kruisvallei]] het in 1843 van Tulbagh afgestig weens onenigheid oor die bediening van ds. [[Robert Shand]]. Dis eers in 1897 in die Sinode opgeneem. In Oktober 1935 het die twee gemeentes ná 92 jaar saamgesmelt. Die moedergemeente se [[Carl Otto Hager|Hager]]-kerkgebou van 1878 het toe in onbruik verval en is in 1956 gesloop. Die Kruisvallei-kerk was in gebruik tot die aardbewing van 1969 dit so ernstig beskadig het dat dit gesloop moes word. Die nuwe Tulbaghse kerk is in 1973 in gebruik geneem.]] [[Lêer:Maitlandkerkgebou.jpg|duimnael|regs|220px|Die [[NG gemeente Maitland]], waarby [[NG gemeente Woodstock]] ingelyf is.]] [[Lêer:NG kerk Parow.jpg|duimnael|regs|200px|Die [[NG gemeente Parow]] is in 1917 gestig, maar smelt in 1996 saam met Parow-Sentraal as NG gemeente Parow-Nuutbegin. Hierby word Parow-Suid ingelyf. In 2004 smelt Parow-Wes, Tygerberg (waarby Parow-Oos ingelyf is) en Nuutbegin saam as [[NG gemeente Parow]]. Dr. [[Willem Petrus Steenkamp|W.P. Steenkamp]] het die kerkgebou in Sarel Cilliersstraat se hoeksteen op [[6 September]] [[1930]] gelê. Wat dus eers ses gemeentes was, word eindelik net een.]] [[Lêer:NG kerk Rondebosch 2012.jpg|duimnael|regs|200px|Die [[NG gemeente Rondebosch|Rondebosse NG gemeente]] waarby albei haar dogtergemeentes sedert 1989 ingelyf is.]] [[Lêer:Ruiterwacht NG kerk Wynand Louw.jpg|duimnael|regs|200px|Die eertydse gebou van die NG gemeente Ruyterwacht-Wes, vroeër bekend as Epping-Wes. Ná dié gemeente in 1999 saamgesmelt het met Ruyterwacht (vroeër Eppingtuin), gebruik die nuwe gemeente dié kerkgebou in Saldanhastraat, ontwerp deur [[Wynand Louw]].]] [[Lêer:NG kerk Stellenbosch.jpg|duimnael|regs|200px|[[Stellenbosch]] se Studentekerk is ingelyf by die moedergemeente.]] [[Lêer:NG kerk Woodstock syaansig (2).jpg|duimnael|regs|250px|Ná [[NG gemeente Woodstock]] by [[NG gemeente Maitland]] ingelyf is, huisves die gebou nou 'n Baptistekerk.]] [[Lêer:Wynbergkerk.jpg|duimnael|220px|NG gemeente Wynberg-Militêr is ingelyf by [[NG gemeente Wynberg]].]] 'n '''Lys van al die gemeentes van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] ingelyf''' by ander gemeentes, ingedeel volgens die huidige tien sinodes van die kerk, asook Midde-Afrika, wat nie meer 'n afsonderlike sinode is nie, maar bestaan het uit gemeentes in [[Zimbabwe]], [[Zambië]], [[Kenia]] en [[Tanzanië]]. Die getal NG gemeentes het van 1985 tot begin 2012 met 93 afgeneem van 1 246 tot 1 153 en tot begin 2014 met nog 15 tot 1 138. In 2019 was dit nagenoeg 1 115. Amper 200 gemeentes het egter ophou bestaan omdat heelwat nuwe gemeentes van bestaande gemeentes afgestig het of nuwe gemeentes deur die samesmelting van bestaande gemeentes ontstaan het. Deur die loop van 2011 het die pas waarteen gemeentes ingelyf, saamgesmelt of ontbind het, oënskynlik toegeneem vergeleke met vorige jare toe meer as 10 gemeentes ophou bestaan het. Van dié wat ingelyf is of ontbind het, was De Aar-Suid, Vryburg-Oos, [[NG gemeente Boksburg|Boksburg]], Bloemhof-Oos, Lichtenburg-Noord en -Wes (saamgesmelt), Reitzpark ([[Welkom]]), Eloffsdal, Eloffsdal-Wes en Magaliesfort ([[Pretoria]], al drie saamgesmelt), Claremont ([[Johannesburg]]) en Ogies. In 2013 en 2014 het nog twee ou moedergemeentes aan die [[Witwatersrand|Rand]] verdwyn toe Springs (1920) by [[NG gemeente Springs-Noord|Springs-Noord]] ingelyf is en [[NG gemeente Benoni|Benoni]] (1914) by Farrarmere (met die nuwe naam Jubilaté). Teen 2015 is dus reeds die volgende agt moedergemeentes by dogtergemeentes ingelyf: [[NG gemeente Alberton|Alberton]] (1916), [[NG gemeente Benoni|Benoni]] (1914), [[NG gemeente Boksburg|Boksburg]] ([[1894]]), [[NG gemeente Germiston|Germiston]] (1899), [[NG gemeente Krugersdorp|Krugersdorp]] (1890), [[NG gemeente Randfontein|Randfontein]] (1939), [[NG gemeente Turffontein|Turffontein]] (1906) en [[NG gemeente Springs|Springs]] (1920). Die enigste van die groot dorpe en stede aan die Rand wat nog 'n moedergemeente oorgehad het, was [[Johannesburg]] (1887), [[Roodepoort]] (1905), [[Brakpan]] (1917) en [[Kempton Park]] (1943). Gemeentes in kursief weergegee, bestaan nie meer nie. By besonder ou gemeentes (binne die verband van hul sinode) wat ingelyf is, word die stigtingsjaar tussen hakies aangedui. == Suid-Afrika == === Wes-en-Suid-Kaapland === Hoewel die getal gemeentes in die Wes-en-Suid-Kaaplandse Sinode van [[1985]] tot [[2019]] van 235 tot 227 afgeneem het, is in dié Sinode in dié tydperk 16 gemeentes afgestig. Vier gemeentes is in die snel ontwikkelende Suid-Kaap en Overberg afgestig: Danabaai (afgestig van Mosselbaai-Suid in [[2004]]), Onrusrivier (afgestig van Hermanus in [[2001]]), [[Reebok]] (afgestig op Klein-Brakrivier in [[1999]]) en Suidpunt (afgestig van Bredasdorp op Struisbaai en L'Agulhas in [[1996]]). Vyf gemeentes het ontstaan in stadsgebiede wat vinnig uitgebrei het: Brackenfell-Proteahoogte (afgestig in [[1987]]), Sonstraal (afgestig in Durbanville in 1987), Die Gemeenskapskerk (afgestig van Table View in [[2006]]), Parow-Welgelegen (afgestig in [[1988]]), Table View (afgestig in [[1986]] as Tafelbaai met die verdeling van die gemeente Bloubergstrand). Drie gemeentes het ontstaan aan die [[Weskus]]: Langebaan (afgestig van Hopefield in 1988), Grootmist (afgestig van Port Nolloth in [[1993]]) en St. Helenabaai (afgestig van Vredenburg in [[2005]]). Drie was vir spesiale bediening: Riebeek Valley Community Church (gestig in 2006 op [[Riebeek-Kasteel]] vir Engelssprekende lidmate), Stellenbosch-Sentraal (afgestig in 1985 vir studente) en Worcester-De la Bat (afgestig vir gehoorgestremde lidmate in 1987). En [[NG gemeente Houtbaai|Houtbaai]] was jare 'n deel van die tweekoppige [[NG gemeente Constantia]], tot dit in 2014 afgestig het. Hoewel sowat 30 gemeentes ingelyf is, het die gesamentlike getal gemeentes dus met net agt afgeneem en die getal belydende lidmate met 9&nbsp;000 tot sowat 213&nbsp;000 in 2011 toegeneem, net om weer te daal tot sowat 193&nbsp;000 in 2015 en 182 384 in 2018. # ''Bellville-Oos'' smelt in Februarie 2022 saam met Bellville-Riebeeck as Bellville-Riebeeck.<ref> [https://www.netwerk24.com/ZA/Tygerburger/Nuus/kerke-smelt-saam-20210810-2?fbclid=IwAR2GzReeh290lMzD3_yIWnrauD5iWDBwvwPJj5XDRs9pdM9x57Z5oizghlI ''Kerke smelt saam''], Netwerk24, 11 Augustus 2021.</ref> # ''Bellville-Strandweg'' ontbind op [[31 Oktober]] [[1996]] en ingelyf by Bellville-Oos.<ref>{{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1996/10/23/4/15.html ''NG gemeente ontbind, smelt saam met ander''], ''[[Die Burger]]'', [[23 Oktober]] [[1996]].</ref> # ''Boston'' ingelyf by Vredelust. # ''Calvinia-Hantam'' ingelyf by [[NG gemeente Calvinia|Calvinia]] in 2016. # ''[[NG gemeente De Hoop|De Hoop]]'' ingelyf by Oudtshoorn-Park. # ''[[NG gemeente Die Vlakte|Die Vlakte]]'' ingelyf by ''[[NG gemeente Keurboom|Keurboom]]'', ''[[NG gemeente Van Riebeeck|Van Riebeeck]]'' en [[NG gemeente Rondebosch|Rondebosch]]. # ''Goodwood-Wes'' ingelyf by Goodwoodpark. # ''[[NG gemeente Kalkbaai|Kalkbaai]]'' ingelyf by Simonstad, destyds bekend as [[NG gemeente Vishoek|Vishoek]]. # ''[[NG gemeente Keurboom|Keurboom]]'' ingelyf by [[NG gemeente Rondebosch|Rondebosch]]. # ''[[NG gemeente Kruisvallei|Kruisvallei]]'' (1843) in Oktober 1935 herenig met Tulbagh.<ref>{{Cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1999/02/06/1/41.html |title=''Die Burger'' |access-date=16 Januarie 2011 |archive-date= 5 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005062905/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1999/02/06/1/41.html |url-status=dead }}</ref> # ''[[NG gemeente Langebaanweg|Langebaanweg]]'' in 2000 ingelyf by [[NG gemeente Langebaan|Langebaan]]. # ''Okiep'' ingelyf by Boesmanland. # ''Oudtshoorn-Zeelandsnek'' ingelyf by Oudtshoorn-Park. # ''Parow-Nuutbegin'' ingelyf by [[NG gemeente Parow|Parow]]. # ''[[NG gemeente Parow-Oos|Parow-Oos]]'' ingelyf by ''Tygerberg''. # ''Parow-Sentraal'' ingelyf by ''Parow-Nuutbegin''. # ''Parow-Suid'' ingelyf by ''Parow-Nuutbegin''. # ''Parowvallei-Wes'' ingelyf by Parowvallei. # ''Parow-Wes'' ingelyf by [[NG gemeente Parow|Parow]]. # ''Rondevleihoogte'' ingelyf by Die Vleie. # ''[[NG gemeente Ruyterwacht-Wes|Ruyterwacht-Wes]]'' ingelyf by [[NG gemeente Ruyterwacht|Ruyterwacht]]. # ''Saldanha-Militêr'' ingelyf by Saldanha. # Simonstad saamgesmelt met ''[[NG gemeente Kalkbaai|Kalkbaai]]'' in 1941 as Simonstad-Kalkbaai, later [[NG gemeente Vishoek|Vishoek]] geword. Simonstad afgestig in 1974. # ''[[NG gemeente Southfield|Southfield]]'' ingelyf by Plumstead. # ''Studentekerk Stellenbosch'' ingelyf by [[NG gemeente Stellenbosch|Stellenbosch]]. # ''Swellendam-Wes'' ingelyf by [[Swellendam]] in [[2008]]. # ''Tygerberg'' ingelyf by [[NG gemeente Parow|Parow]]. # ''[[NG gemeente Van Riebeeck|Van Riebeeck]]'' ingelyf by Plumstead. # ''Vredendal-Wes'' in 2018 ingelyf by [[NG gemeente Vredendal|Vredendal]]. # ''[[NG gemeente Woodstock|Woodstock]]'' ingelyf by [[NG gemeente Maitland|Maitland]]. # ''Wynberg-Militêr'' ingelyf by [[NG gemeente Wynberg|Wynberg]]. # ''Ysterplaat-Suid'' op [[1 Desember]] [[2019]] ingelyf by [[NG gemeente Ysterplaat|Ysterplaat]]. Die volgende gemeentes se naam het verander: * Bellville-Suid → Bellville-Oos * Eppingtuin → [[NG gemeente Ruyterwacht|Ruyterwacht]], waarby [[NG gemeente Ruyterwacht-Wes|Ruyterwacht-Wes]] (voorheen Epping-Wes) ingelyf is * Elsiesrivier → Noordweg → Vrijzee * Kraaifontein-Die Parke → Parke-gemeente * McLachlan → Plettenbergbaai * Nieuwe Kerk → [[NG gemeente Tamboerskloof|Tamboerskloof]] * Noorder-Paarl → [[Toringkerk]] * Olifantsrivier → [[NG gemeente Vredendal|Vredendal]] * Onzer → [[NG gemeente Joubertina|Joubertina]]<ref>{{af}} [http://www.joubertinadorp.co.za/onderkouga.html ''Onder-Kouga: oorsig van 'n kontrei''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151005062911/http://www.joubertinadorp.co.za/onderkouga.html |date= 5 Oktober 2015 }}. URL besoek op 20 September 2015.</ref> * Retreat → [[NG gemeente Zwaanswyk|Zwaanswyk]] * Simonstad, Simonstad-[[NG gemeente Kalkbaai|Kalkbaai]] → [[NG gemeente Vishoek|Vishoek]] * Tafelbaai → Table View * Tierberg → Parow-Oos → [[NG gemeente Parow|Parow]] * Tiervlei → Parowvallei * Tiervlei-Oos → Parowvallei-Oos === Oos-Kaapland === [[Beeld:NG kerk Grahamstad 2012.jpg|duimnael|regs|200px|Die [[NG gemeente Grahamstad]] (op die foto) is in 2000 ingelyf by die [[NG gemeente Albanie]].]] [[Lêer:NG kerk Alice regop.jpg|duimnael|regs|200px|[[NG gemeente Alice]], ingelyf by [[NG gemeente Fort Beaufort]]. Die kerkgebou het lank verval, maar is omstreeks 2013 of '14 opgeknap.]] [[Lêer:NG kerk Du Plessis Ida 2012 1.jpg|duimnael|regs|200px|[[NG gemeente Du Plessis]] is omstreeks 1970 ingelyf by [[NG gemeente Indwe]], wat self teen 2012 skaars 70 belydende lidmate oorgehad het.]] [[Beeld:Balfour Greykerk.jpg|duimnael|regs|220px|Die [[NG gemeente Greykerk]] is ingelyf by die [[NG gemeente Fort Beaufort]].]] [[Lêer:NG kerk Hofmeyr.jpg|duimnael|regs|200px|[[NG gemeente Hofmeyr]] was met 138 belydende lidmate in 2012 een van die Oos-Kaap se klein en vakante gemeentes. In 2015 het dit afgeneem tot 113. In daardie jaar was daar 38 gemeentes in dié [[NG Kerk in Oos-Kaapland|Sinode]] met minder as 200 belydende lidmate.]] [[Lêer:NG kerk Indwe 1.jpg|duimnael|regs|200px|[[NG gemeente Indwe]], waarby die [[NG gemeente Du Plessis]] ingelyf is.]] [[Beeld:NG kerk Middelburg-Uitsig syaansig.jpg|duimnael|regs|220px|Die NG gemeente Middelburg-Uitsig het in 2010 met [[NG gemeente Middelburg, Kaap]] saamgesmelt as Middelburg-Karoo.]] [[Lêer:NG kerk Queenstown-Tuine.jpg|duimnael|regs|200px|Die NG gemeente Queenstown-Oos het in 1953 van die [[NG gemeente Queenstown]] afgestig en dié kerkgebou in Warnerstraat opgerig. Queenstown-Noord het in 1972 afgestig, maar smelt in 1982 saam met die Oos-gemeente as Queenstown-Tuine, wat op sy beurt in 1999 by die moedergemeente ingelyf is.]] [[Beeld:NG kerk Sidwell.jpg|duimnael|regs|220px|Sidwell is ingelyf by die [[NG gemeente Port Elizabeth-Noord]].]] [[Beeld:Ou NG kerk Noordeinde, Port Elizabeth.jpg|duimnael|regs|220px|Noordeinde is by Port Elizabeth ingelyf en sy kerkgebou in 'n duikkloppery omskep.]] Die getal gemeentes in [[NG Kerk in Oos-Kaapland|dié sinode]] het van 1985 tot 2015 gedaal van 114 tot 106. Teen 2019 het dit nog afgeneem, tot 104. Die enigste nuwe gemeentes was die samesmelting van Oos-Londen-Suid en -Wes as De Brug in 1993 (wat in 2010 ingelyf is by Buffelsrivier), Gonubie by [[Oos-Londen]] in 1986, [[Port Elizabeth]]-Sherwood in 1987 en eers weer 21 jaar ná die laaste volwaardige stigting met die afstigting in 2008 van Sondagsriviermond van [[Uitenhage]]-Oos. Eers in 2015 was daar nog twee afstigtings: Waypoint-gemeenskapskerk in Port Elizabeth en Clearview op [[Maclear]] in die Noordoos-Kaap. Etlike baie oue gemeentes het deur die voortdurende ontvolking van die platteland en deur die destydse regering se beleid om die sogenaamde tuislande te konsolideer, ophou bestaan. Hulle was onderskeidelik die 77ste (Komga), 86ste (Alice) en 87ste (Greykerk) oudste NG gemeentes in die land, asook die [[NG gemeente Du Plessis]] (1919), onder meer gesetel op die dorpie Cala in die destydse [[Transkei]], [[NG gemeente Pondoland|Pondoland]] (1948) en Butterworth (1958), afgestig van [[NG gemeente Komga|Komga]] en sowat 20 jaar later weer by die moedergemeente ingelyf. Hulle stigtingsdatums word tussen hakies aangedui. Op [[13 September]] [[2010]] smelt ook die [[NG gemeente Middelburg, Kaap|Middelburg, Oos-Kaap]] (gestig in 1852), saam met die dorp se ander NG gemeente, Middelburg-Uitsig, as Middelburg-Karoo. Dit is die oudste gemeente wat tot dusver met 'n ander gemeente verenig het. Ondanks die verdwyning van 10 gemeentes, het die gemiddelde getal belydende lidmate per gemeente afgeneem van 650 in 1985 tot 552 in 2012, 538 in 2014 en 496 in 2015 omdat die Sinode se totale getal belydende lidmate met 24,5 persent gedaal het van 74&nbsp;092 in 1985 tot 55&nbsp;975 in 2014 en daarna binne 'n jaar met 6 persent tot 52&nbsp;616. In die hele NG Kerk was die afname tot in 2014 19,6 persent. Net in KwaZulu-Natal (42 persent tot in 2014) was die afname groter as in die Oos-Kaap. Oos-Kaapland het dan ook teen 2015 38 gemeentes met 200 of minder belydende lidmate gehad: [[NG gemeente Cathcart|Cathcart]] 42 (vakant), Clearview 40 (vakant), [[NG gemeente Dordrecht|Dordrecht]] 198 (vakant), [[NG gemeente Elliot|Elliot]] 200 (eie leraar), Gamtoosvallei (Patensie) 189 (eie leraar), [[Glen Lynden]] 146 (eie leraar), Grasvoëlkop 140 (eie leraar), [[NG gemeente Hofmeyr|Hofmeyr]] 113 (eie leraar in 2016 ontvang), [[NG gemeente Indwe|Indwe]] 69 (hulpleraar), [[NG gemeente Jamestown|Jamestown]] 88 (hulpleraar), [[NG gemeente Kensington, Oos-Kaap|Kensington]] 175 (pastorale hulp), [[NG gemeente King William's Town|King William's Town]] 128 (eie leraar), [[NG gemeente Klipplaat|Klipplaat]] 27 (vakant), [[NG gemeente Lady Grey|Lady Grey]] 187 (eie leraar), [[NG gemeente Loerie|Loerie]] 137 (eie leraar), [[NG gemeente Maclear|Maclear]] 139 (in kombinasie met Ugie), Misgund 108 (eie leraar), [[NG gemeente Molteno|Molteno]] 178 (deel 'n leraar met Sterkstroom), [[NG gemeente Mthatha|Mthatha]] 83 (gekoppelde leraar), [[NG gemeente Murraysburg|Murraysburg]] 135 (eie leraar), [[NG gemeente Nieu-Bethesda|Nieu-Bethesda]] 42 (bedien deur leraar van [[NG gemeente Graaff-Reinet|Graaff-Reinet]]), [[NG gemeente Noupoort|Noupoort]] 39 ('n jaar vantevore 118) (eie leraar), [[NG gemeente Paterson|Paterson]] 159 (eie leraar), [[NG gemeente Pearston|Pearston]] 98 (kontrakpos), Port Elizabeth-Oos 133 (eie leraar), [[NG gemeente Port Elizabeth-Sentraal|Port Elizabeth-Sentraal]] 70 ('n jaar vantevore 132) (eie leraar), [[NG gemeente Rietbron|Rietbron]] 114 (eie leraar), Sondagsriviermond 153 (eie leraar), Sondagsrivier-Suid 197 (eie leraar), [[NG gemeente Sterkstroom|Sterkstroom]] 94 ('n jaar vantevore 123) (bedien deur leraar van Molteno), [[NG gemeente Steynsburg|Steynsburg]] 147 (eie leraar), [[NG gemeente Steytlerville|Steytlerville]] 186 (eie leraar), [[NG gemeente Stutterheim|Stutterheim]] 166 (eie leraar), [[NG gemeente Tarkastad|Tarkastad]] 155 (eie leraar), [[NG gemeente Ugie|Ugie]] 136 (bedien saam met Maclear), [[NG gemeente Venterstad|Venterstad]] 51 ('n jaar vantevore 96) (vakant), [[NG gemeente Waterford|Waterford]] 45 (vakant). Waypoint 49 (vakant). In 1985 het net ses gemeentes in dié kategorie geval: [[NG gemeente Alice|Alice]] 61, Cathcart 186, Grahamstad-Grenspos 120, Nieu-Bethesda 56, Rietbron 189 en Waterford 166. Agt-en-dertig ('n jaar vantevore was dit 32 en omstreeks 2012 26), oftewel meer as 'n derde van Oos-Kaapland se gemeentes het dus teen 2016 tot onder die kritieke drumpel van 200 lidmate gedaal wat in die meeste gevalle sinvolle, afsonderlike voortbestaan baie moeilik maak. Reeds in 2008 het die Sinode van Noord-Kaapland in sy ondersoek na die bediening van klein of afgeleë gemeentes<ref>{{Cite web |url=http://www.gemeentes.co.za/dokumente/kruisgewys/klein_gemeentes/Bedieningsbehoeftes%20van%20veral%20kleiner%20en%20verafgelee%20gemeentes.doc |title=Gemeentes.co.za |access-date= 2 April 2012 |archive-date= 5 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005062917/http://www.gemeentes.co.za/dokumente/kruisgewys/klein_gemeentes/Bedieningsbehoeftes%20van%20veral%20kleiner%20en%20verafgelee%20gemeentes.doc |url-status=dead }}</ref> bevind 'n gemeente met een leraar op die laagste kerf se bedryfskoste vir 'n jaar beloop R713&nbsp;668. Met inflasie van 6 persent per jaar sou dit teen 2016 R1&nbsp;140&nbsp;000 beloop het. Vir 'n gemeente met 200 lidmate kom dit neer op 'n maandelikse bydrae per lidmaat van R475. # ''[[NG gemeente Alice|Alice]]'' (1862) ingelyf by [[NG gemeente Fort Beaufort|Fort Beaufort]]. # ''Butterworth'' (1958) ingelyf by ''[[NG gemeente Komga|Komga]]'' omstreeks 1978.<ref>[http://deonstr.wordpress.com/2010/09/13/komga/ Die verhaal van die NG kerk op Komga.] URL besoek op 23 September 2013</ref> # ''De Brug'' ingelyf by Buffelsrivier in 2010. # ''[[NG gemeente Du Plessis|Du Plessis]]'' (1919) ingelyf by [[NG gemeente Indwe|Indwe]]. # ''[[NG gemeente Grahamstad|Grahamstad]]'' ([[1916]]) op [[1 Maart]] [[2000]] ingelyf by [[NG gemeente Albanie|Albanie]]. # ''Grahamstad-Grenspos'' ingelyf by ''[[NG gemeente Grahamstad|Grahamstad]]''. # ''[[Greykerk]]'' ([[1862]]) ingelyf by [[NG gemeente Fort Beaufort|Fort Beaufort]]. # ''[[NG gemeente Kensington, Oos-Kaap|Kensington (Port Elizabeth)]]'' op [[20 Augustus]] [[2017]] by die [[NG gemeente Parkheuwel]] ingelyf. # ''[[NG gemeente Komga|Komga]]'' ([[1859]]) ingelyf by [[NG gemeente Stutterheim|Stutterheim]]. # ''[[NG gemeente Middelburg, Kaap|Middelburg]]'' ([[1852]]) en ''Middelburg-Uitsig'' smelt [[13 September]] [[2010]] saam as Middelburg-Karoo. # ''Noordeinde'' ingelyf by [[NG gemeente Port Elizabeth|Port Elizabeth]]. # ''[[Nuwekerk, Graaff-Reinet]]'' einde November 2017 ingelyf by [[NG gemeente Graaff-Reinet]]. # ''Oos-Londen-Suid'' saamgesmelt met ''Oos-Londen–Wes'' as ''De Brug'', in 2010 ingelyf by Buffelsrivier. # ''Oos-Londen-Wes'' saamgesmelt met ''Oos-Londen–Suid'' as ''De Brug'', in 2010 ingelyf by Buffelsrivier. # ''[[NG gemeente Peddie|Peddie]]'' ingelyf by [[NG gemeente King William's Town|King William's Town]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ngkerk.org.za/gemeentes.asp?page=6&gemeente=p&offset=30 |title=NG Kerk-webtuiste |access-date= 8 Januarie 2011 |archive-date= 5 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005063936/http://www.ngkerk.org.za/gemeentes.asp?page=6&gemeente=p&offset=30 |url-status=dead }}</ref> # ''[[NG gemeente Pondoland|Pondoland]]'' ontbind op [[24 September]] [[1968]]. # ''[[NG gemeente Port Elizabeth-Oos|Port Elizabeth-Oos]]'' ingelyf by [[NG gemeente Walmer|Walmer]]. # ''Queenstown-Noord'' en ''Queenstown–Oos'' in 1982 saamgesmelt as ''Queenstown-Tuine''. # ''Queenstown-Oos'' en ''Queenstown–Noord'' in 1982 saamgesmelt as ''Queenstown-Tuine''. # ''Queenstown-Tuine'' in 1999 ingelyf by [[NG gemeente Queenstown|Queenstown]]. # ''[[Rossville]]'' ([[Rhodes, Oos-Kaap|Rhodes]]) ingelyf by [[NG gemeente Barkly-Oos|Barkly-Oos]]. # ''Sidwell'' ingelyf by [[NG gemeente Port Elizabeth-Noord|Port Elizabeth-Noord]]. # ''Uitenhage-Kanonheuwel'' waarskynlik omstreeks 2008<ref>{{Cite web |url=http://martusmoi.com/martusmos/index.php?option=com_content&view=article&id=48&Itemid=29 |title=Martus Moi-gemeente se verhaal |access-date=24 Januarie 2012 |archive-date= 2 Februarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110202001123/http://martusmoi.com/martusmos/index.php?option=com_content&view=article&id=48&Itemid=29 |url-status=dead }}</ref> ingelyf by [[NG gemeente Uitenhage|Uitenhage]]. (Kerkgebou huisves nou Martus Moi-gemeente.<ref>[http://maps.google.com/maps?q=alexander+street+uitenhage&hl=en&ll=-33.767888,25.408282&spn=0.002961,0.006539&client=gmail&hnear=Alexander+St,+Cannon+Hill,+Uitenhage,+Port+Elizabeth,+Eastern+Cape+6229,+South+Africa&t=h&z=18&vpsrc=6&layer=c&cbll=-33.767949,25.408194&panoid=iI3AvhuQUipLsRtm5QOapg&cbp=12,97.43,,0,-10.89 Alexanderstraat, Uitenhage]</ref>) # ''Visriviervallei'' (Kookhuis) ingelyf by [[NG gemeente Somerset-Oos|Somerset-Oos]]. # ''Wespark'' ingelyf by Algoapark-Noord. Die volgende gemeentes se naam het verander: * Cambridge-Wes → Oos-Londen-Wesheuwels * Maraisburg → [[NG gemeente Hofmeyr|Hofmeyr]] * [[NG gemeente Port Elizabeth-Sentraal|Port Elizabeth-Sentraal]] → Anchor of Hope<ref>{{Cite web |url=http://ngkok.co.za/kennisg/201229/anchor.pdf |title=Kennisgewing op webtuiste van NG Kerk in Oos-Kaapland oor gemeente se werksaamhede |access-date=15 September 2012 |archive-date= 5 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005063949/http://ngkok.co.za/kennisg/201229/anchor.pdf |url-status=dead }}</ref> * Port Elizabeth-Suid → [[NG gemeente Walmer|Walmer]] * Umtata → [[NG gemeente Mthatha|Mthatha]] === Noord-Kaapland === [[Beeld:NG kerk De Aar-Suid 2.jpg|duimnael|regs|200px|Die NG gemeente De Aar-Suid is in 2011 ingelyf by die moedergemeente [[NG gemeente De Aar|De Aar]].]] [[Beeld:NG kerk De Aar-Suid 1.jpg|duimnael|regs|220px|Die NG gemeente De Aar-Suid is in 2011 by die [[NG gemeente De Aar|moedergemeente De Aar]] ingelyf nadat die meeste NG lidmate van binne sy gemeentegrense weggetrek het.]] [[Beeld:Ou NG kerk Campbell, Francois van der Merwe.jpg|duimnael|regs|220px|Die [[NG gemeente Campbell]] is omstreeks 1965 ingelyf by die [[NG gemeente Douglas]].]] [[Beeld:NG kerk Marydale.jpg|duimnael|regs|200px|Die NG kerk Marydale (foto) is op [[1 Maart]] [[2001]] by die [[NG gemeente Prieska]] ingelyf.]] [[Beeld:NG kerk Kimberley-Harmonie, Morné van Rooyen 2017.jpg|duimnael|regs|Kimberley-Harmonie het in 1999 ontstaan uit die samesmelting van Kimberley-Noord en -Suid.]] Net ses heeltemal nuwe gemeentes is van 1985 tot 2015 in dié sinode gestig: [[Orania]] in 1999, Vanderkloof op [[13 November]] [[2011]] afgestig van Petrusville,<ref name="ngk54">[http://www.ngkerk.org.za/noordkaap/gemeentes_body.asp?gemeente_id=54 Sinode Noord-Kaapland]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Upington-Blydeville in 1985, Kimberley Bet-El in 2008 (afgestig van Kimberley-Harmonie), Kimberley-#Gacan op [[30 Oktober]] [[2011]] (afgestig van Kimberley-Harmonie vir bediening in die San-taal Khwê) en Kimberley-!Xun-Alfa in 2012. Kimberley-Harmonie het in 1999 as gevolg van die samesmelting van drie gemeentes ontstaan terwyl Petrusville-Uitsig, voorheen 'n NG Sendinggemeente, voor die ontstaan van die Verenigende Gereformeerde Kerk in 2005 deel geword het van die Noord-Kaaplandse Sinode. In 2011 het Petrusville-Vanderkloof in sy twee samestellende dele verdeel toe die piepklein gemeente Petrusville (gestig 1881) met 60 belydende lidmate op sy eie gestaan het en Vanderkloof met 129. Die getal gemeentes het dus met twee toegeneem en toe op 82 te staan gekom, vergeleke met 81 in 1985. Die belydende lidmate het in die 30 jaar tussen 1985 en 2015 afgeneem van 48&nbsp;954 tot 30&nbsp;018, wat beteken die gemiddelde getal belydende lidmate per gemeente het gedaal van 604 tot 366, terwyl die sieletal (doop- en belydende lidmate saam) afgeneem het met sowat 49 persent. Teen 2018 het die belydende lidmate net 26 887 getel, maar was daar steeds 82 gemeentes. # ''Campbell'' ingelyf by Douglas omstreeks 1965 toe die gemeente skaars 20 jaar oud was. # ''De Aar-Suid'' ingelyf by [[NG gemeente De Aar|De Aar]] in 2011.<ref>[http://www.ngkerk.org.za/noordkaap/gemeentes_body.asp?gemeente_id=8 Sinode Noord-Kaapland]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # ''Hartsvallei'' ingelyf by Hartskroon in 2006.<ref>[http://www.ngkerk.org.za/noordkaap/gemeentes_body.asp?gemeente_id=22 Sinode Noord-Kaapland]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # ''[[NG gemeente Marydale|Marydale]]'' ingelyf by [[NG gemeente Prieska|Prieska]] op [[1 Maart]] [[2001]].<ref name="ngk60">[http://www.ngkerk.org.za/noordkaap/gemeentes_body.asp?gemeente_id=60 Sinode Noord-Kaapland]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # ''[[NG gemeente Niekerkshoop|Niekerkshoop]]'' ingelyf by [[NG gemeente Prieska|Prieska]] op [[1 Maart]] [[2001]].<ref name="ngk60" /> # ''Sishen'' ingelyf by Kathu, wat van ''Sishen'' afgestig het.<ref>{{Cite web |url=http://www.ngkerk.org.za/noordkaap/gemeentes_body.asp?gemeente_id=30 |title=Sinode Noord-Kaapland |access-date= 1 Februarie 2012 |archive-date= 2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402105517/http://ngkerk.org.za/noordkaap/gemeentes_body.asp?gemeente_id=30 |url-status=dead }}</ref> # ''Kimberley-Militêr'' ingelyf by Kimberley-Harmonie in 2002.<ref name="ngk35">[http://www.ngkerk.org.za/noordkaap/gemeentes_body.asp?gemeente_id=35 Sinode Noord-Kaapland]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # ''[[NG gemeente Kimberley-Noord|Kimberley-Noord]]'' saamgesmelt met ''-Suid'' as Kimberley-Harmonie op [[25 Oktober]] [[1999]].<ref name="ngk35" /> # ''Kimberley-Suid'' saamgesmelt met ''[[NG gemeente Kimberley-Noord|-Noord]]'' as Kimberley-Harmonie op [[25 Oktober]] [[1999]].<ref name="ngk35" /> # ''[[NG gemeente Vergesig (Copperton)|Vergesig (Copperton)]]'' afgestig van Prieska op [[9 Maart]] [[1975]]; ingelyf by Prieska op [[22 November]] [[1987]]<ref>{{Cite web |url=http://www.noordkaapland.co.za/prieska/ |title=Sinode Noord-Kaapland |access-date= 3 November 2014 |archive-date= 5 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005064215/http://www.noordkaapland.co.za/prieska/ |url-status=dead }}</ref> # ''Vryburg-Oos'' het op [[1 Maart]] [[2011]] saamgesmelt met Vryburg ([[1883]]), nou bekend as Vryburg-Harmonie.<ref name="ngk54" /> Die volgende gemeentes se naam het verander: * Boegoeberg → Groblershoop * Vryburg → Vryburg-Harmonie * Cathcart-Wes → Boetsap → Klein-Boetsap → Delportshoop<ref>[http://www.ngkerk.org.za/noordkaap/gemeentes_body.asp?gemeente_id=12 Sinode Noord-Kaapland]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === KwaZulu-Natal === Dié sinode het van 1985 tot 2015 amper 45 persent van sy belydende lidmate en 'n kwart van sy gemeentes ('n daling van 71 tot 53<ref>{{Cite web |url=http://www.ngkerk.org.za/kzn/default.asp |title=NG Kerk in KwaZulu-Natal |access-date= 7 November 2010 |archive-date= 1 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110401041801/http://www.ngkerk.org.za/kzn/default.asp |url-status=dead }}</ref>) verloor. Die totaal sou selfs minder gewees het, as dit nie was dat [[Pongola]] (met sy 627 belydende lidmate in 2015) van die Oostelike Sinode na [[KwaZulu-Natal]] oorgedra is nie. Geen geheel en al nuwe gemeentes is in dié tydperk afgestig nie. Die laaste afstigting was Krantzkloof by [[Durban]] in [[1984]]. Al gemeentes wat ontstaan het, was deur samesmeltings oftewel eenwordings. Teen 2018 het die belydende lidmate net 18 849 getel, vergeleke met 19 991 'n jaar vantevore, terwyl die getal gemeentes onveranderd op 53 bly staan het. Die mees opmerklike afname in die getal gemeente was in provinsie se twee stede. [[Pietermaritzburg]] het die gemeentes Drakensberg (weliswaar op die nabygeleë [[Ixopo]]), [[NG gemeente Pietermaritzburg-Wes|Pietermaritzburg-Wes]], Merrivale, Pietermaritzburg-Suid en [[NG gemeente Napierville|Napierville]] verloor en gekrimp van 'n ring met nege gemeentes tot net vier: Pietermaritzburg, Pietermaritzburg-Noord, Hayfields en Greytown. In Durban het die gemeentes Durban-Noord, Durban Reformed Congregation, [[NG gemeente Durban-Suid|Durban-Suid]], [[NG gemeente Montclair|Montclair]], Glenwood, Hillary en Malvern verlore gegaan, maar net Durban-Oos ontstaan, weliswaar uit 'n samesmelting. # ''[[NG gemeente Babanango|Babanango]]'' ([[1918]]) in 1987 ingelyf by Melmoth. # ''[[NG gemeente Bloukrans|Bloukrans]]'' ingelyf by [[NG gemeente Weenen|Weenen]]. # ''Cedarville'' eengeword met ''Matatiele'' as Cedarville-Matatiele toe die gemeentes in Oktober 1979 van [[NG Kerk in Oos-Kaapland|Oos-Kaapland se Sinode]] oorgedra is.<ref name="ngk3">{{Cite web |url=http://www.ngkerk.org.za/kzn/kzngemeentes_body.asp?gemeente_id=3 |title=Sinode van KwaZulu-Natal |access-date=31 Januarie 2012 |archive-date= 2 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402231857/http://www.ngkerk.org.za/kzn/kzngemeentes_body.asp?gemeente_id=3 |url-status=dead }}</ref> # ''Drakensberg'' ingelyf by Kokstad in 2007. # ''[[NG gemeente Dundee|Dundee]]'' eengeword met ''Dundee-Suid'' en ''[[NG gemeente Glencoe-Oos|Glencoe-Oos]]'' as Biggarsbergvallei op [[1 Junie]] [[2021]]. # ''Duisend Heuwels'', gestig op [[3 Augustus]] [[1980]], in 1985 ingelyf by sy moedergemeente, ''Pietermaritzburg-Suid''. # ''Durban-Noord'' in Maart 2006 ingelyf by Umhlanga.<ref>{{Cite web |url=http://www.ngkerk.org.za/kzn/kzngemeentes_body.asp?gemeente_id=27 |title=Sinode van KwaZulu-Natal |access-date=31 Desember 2010 |archive-date= 2 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402232058/http://www.ngkerk.org.za/kzn/kzngemeentes_body.asp?gemeente_id=27 |url-status=dead }}</ref> # ''Durban Reformed Congregation'' ontbind in 2004. # ''[[NG gemeente Durban-Suid|Durban-Suid]]'' saamgesmelt op [[1 September]] [[2005]] met ''[[NG gemeente Montclair|Montclair]]'' as Durban-Oos.<ref name="ngk9">{{Cite web |url=http://www.ngkerk.org.za/kzn/kzngemeentes_body.asp?gemeente_id=9 |title=Sinode KZN |access-date=30 Desember 2010 |archive-date= 2 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402232150/http://www.ngkerk.org.za/kzn/kzngemeentes_body.asp?gemeente_id=9 |url-status=dead }}</ref> # [[Fynnland]] ontbind op [[30 September]] [[2019]] en word op [[1 Oktober]] [[2019]] een met Durban-Oos. # ''Gelofte'' in 2013 ingelyf by [[NG gemeente Ladysmith|Ladysmith]]. # ''[[NG gemeente Glencoe|Glencoe]]'' ingelyf by Glencoe-Oos op [[1 Augustus]] [[2000]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ngkerk.org.za/kzn/kzngemeentes_body.asp?gemeente_id=15 |title=Sinode van KwaZulu-Natal |access-date=30 Desember 2010 |archive-date= 2 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402231513/http://www.ngkerk.org.za/kzn/kzngemeentes_body.asp?gemeente_id=15 |url-status=dead }}</ref> # ''Glenwood'' op [[15 Maart]] [[1992]] eengeword met [[NG gemeente Port Natal|Port Natal]] en [[NG gemeente Berea|Berea]], maar Berea stig opnuut af in 1997.<ref>{{Cite web |url=http://www.ngkerk.org.za/kzn/kzngemeentes_body.asp?gemeente_id=59 |title=Sinode van KwaZulu-Natal |access-date=31 Desember 2010 |archive-date= 2 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402231046/http://www.ngkerk.org.za/kzn/kzngemeentes_body.asp?gemeente_id=59 |url-status=dead }}</ref> # Hayfields en ''Pietermaritzburg-Suid'' smelt saam op [[1 Maart]] [[2012]] en behou die naam Hayfields. # ''Hillary'' saamgesmelt met ''Malvern'' en [[NG gemeente Durban-Wes|Durban-Wes]] op [[13 November]] [[2011]] as Durban-Wes. # ''Malvern'' saamgesmelt met ''Hillary'' en Durban-Wes op 13 November 2011 as [[NG gemeente Durban-Wes|Durban-Wes]]. # ''Matatiele'' saamgesmelt met ''Cedarville'' as Cedarville-Matatiele toe die gemeente in Oktober 1979 van Oos-Kaapland se sinode oorgedra is. # ''Merrivale'' in 1999 ingelyf by [[NG gemeente Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ngkerk.org.za/kzn/kzngemeentes_body.asp?gemeente_id=21 |title=Sinode van KwaZulu-Natal |access-date=30 Desember 2010 |archive-date= 2 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402231010/http://www.ngkerk.org.za/kzn/kzngemeentes_body.asp?gemeente_id=21 |url-status=dead }}</ref> # ''[[NG gemeente Montclair|Montclair]]'' saamgesmelt op [[1 September]] [[2005]] met ''[[NG gemeente Durban-Suid|Durban-Suid]]'' as Durban-Oos.<ref name="ngk9" /> # ''[[NG gemeente Napierville|Napierville]]'' ingelyf by ''Pietermaritzburg-Wes'' op [[5 September]] [[1993]],<ref name="ngk22">{{Cite web |url=http://www.ngkerk.org.za/kzn/kzngemeentes_body.asp?gemeente_id=22 |title=Pietermaritzburg-Noord se geskiedenis |access-date=31 Desember 2010 |archive-date= 2 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402232044/http://www.ngkerk.org.za/kzn/kzngemeentes_body.asp?gemeente_id=22 |url-status=dead }}</ref> op sy beurt ingelyf by Pietermaritzburg-Noord op [[1 Maart]] [[2000]]. # ''Newcastle-Ngagane'' in 1998 ingelyf by Newcastle-Suid.<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1998/07/7/4/14.html ''Beeld'']</ref> # ''Newcastle-Suid'' ontbind op [[30 November]] [[2019]] en word op [[1 Desember]] [[2019]] een met Bergsig (Newcastle). # ''Ngagane'' word in 1998 een met ''Newcastle-Suid''. # ''Noordland (Empangeni)'' op [[1 Desember]] [[2005]] saamgesmelt met Empangeni.<ref>{{Cite web |url=http://www.ngkerkempangeni.co.za/wabout.php |title=NG gemeente Empangeni se geskiedenis |access-date=31 Januarie 2012 |archive-date= 5 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005064241/http://www.ngkerkempangeni.co.za/wabout.php |url-status=dead }}</ref> # '' Pietermaritzburg Reformed Congregation'' (gestig in 1982) ingelyf by ''Durban Reformed Congreagtion''. # ''Pietermaritzburg-Suid'' en Hayfields smelt saam op [[1 Maart]] [[2012]].<ref>[http://www.ngkerk.org.za/kzn/documents/ePosduif%2016%20-%20Gemeentes,%20Skolliekamp,%20SAKOV,%20Admin%20Konf,%20Studiebeurse.docx Nuusbrief van Sinode van KwaZulu-Natal]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # ''[[NG gemeente Pietermaritzburg-Wes|Pietermaritzburg-Wes]]'' ingelyf by [[NG gemeente Pietermaritzburg-Noord|Pietermaritzburg-Noord]].<ref name="ngk22" /> # ''Suid-Natal'' ingelyf by Kokstad en Cedarville-Matatiele in September 2001.<ref name="ngk3" /> # ''Vryheid-Suid'' en ''–Oos'' saamgesmelt in 1997 as Vryheid-Suidoos.<ref>{{Cite web |url=http://www.ngkerk.org.za/kzn/kzngemeentes_body.asp?gemeente_id=30 |title=Sinode van KwaZulu-Natal |access-date=31 Januarie 2012 |archive-date= 2 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402231901/http://www.ngkerk.org.za/kzn/kzngemeentes_body.asp?gemeente_id=30 |url-status=dead }}</ref> # ''Vryheid-Wes'' eengeword met [[NG gemeente Vryheid|die moedergemeente Vryheid]]. Die volgende gemeente se naam het verander: * Danskraal Monument → Gelofte * Dundee → Biggarsbergvallei * Noordkus → Ballito Gesinskerk === Vrystaat === [[Beeld:NG kerk Reitz Peet Schabort 3.JPG|duimnael|regs|220px|Die [[NG gemeente Reitz]] waarby Reitz-Oos ingelyf is.]] [[Beeld:NG kerk Reitz-Oos, Peet Schabort, argitek Hendrik Vermooten.JPG|duimnael|regs|160px|Die NG kerk Reitz-Oos is ingelyf by die [[NG gemeente Reitz|moedergemeente Reitz]].]] [[Beeld:NG kerk Ooshoek George Pietersen.jpg|duimnael|regs|160px|Die NG gemeentes Rodenbeck sowel as Bloemfontein-Oos is ingelyf by die NG gemeente Ooshoek (foto).]] [[Beeld:Gedenksteen oor die eenwording van die NG gemeentes Ooshoek en Rodenbeck.jpg|duimnael|regs|220px|Hierdie steen is aangebring in die NG kerk Ooshoek ter herinnering aan die eenwording van die gemeente met Rodenbeck.]] Die [[NG Kerk Vrystaat|Vrystaatse Sinode]] het tussen 1985 en 2011 'n kwart van sy belydende lidmate verloor: van sowat 132&nbsp;000 tot sowat 94&nbsp;000. Binne die kort bestek van drie jaar het dit tot in 2013 verder tot 87&nbsp;000 gedaal en binne die volgende twee jaar tot einde 2015 tot 81&nbsp;321. In 2018 was dit 73 465. Die getal gemeentes het tot einde 2018 met net 16 tot 154 afgeneem, waarskynlik omdat die ontvolking van die platteland (waar elke dorp in baie gevalle reeds net een gemeente het of waar gemeentes steeds met 'n verminderde aantal lidmate kan funksioneer) nie so geredelik aanleiding gee tot die inlywing van gemeentes nie. Minstens agt gemeentes is egter in dié tydperk in en om [[Bloemfontein]] ingelyf en drie op [[Kroonstad]]. Nuwe gemeentes in dié tydperk gestig, is Aandbloem in 1999, Leeuwberg in [[1998]], Studentekerk in 1986, Universitasrif in 1986, Heuwelkruin in 1988 en Woodland Hills NG gemeenskapskerk ([[31 Oktober]] [[2010]], van Heuwelkruin afgestig),<ref>{{Cite web |url=http://www.woodlandsngkerk.co.za/Geskiedenis.aspx |title=Gemeente se webtuiste |access-date=11 Januarie 2012 |archive-date=12 Desember 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111212084151/http://www.woodlandsngkerk.co.za/Geskiedenis.aspx |url-status=dead }}</ref> almal in [[Bloemfontein]], [[Deneysville]], wat in [[1994]] van [[NG gemeente Oranjeville|Oranjeville]] afgestig het, Schonkenville in 2001 by Parys en Witteberge in [[1997]] op [[Bethlehem, Vrystaat|Bethlehem]]. Viljoensdrif (gestig in 1948) is ingelyf by Vaalpark, maar het in 2011 opnuut afgestig. # ''[[NG gemeente Bethlehem|Bethlehem]]'' ingelyf by [[NG gemeente Bethlehem-Wes|Bethlehem-Wes]] in Januarie 2013. # ''Bethlehem-Môrelig'' op [[1 Maart]] [[2018]] ingelyf by [[NG gemeente Bethlehem-Noord|Bethlehem-Noord]]. # ''[[NG gemeente Bloemfontein-Oos|Bloemfontein-Oos]]'' in 1995 ingelyf by Ooshoek. # ''[[NG gemeente Brandwag|Brandwag]]'' ingelyf by [[NG gemeente Bloemheuwel|Bloemheuwel]]. # ''Ficksburg-Noord'' ingelyf by Ficksburg. # ''[[NG gemeente Goedemoed|Goedemoed]]'' ingelyf by [[NG gemeente Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]]. # ''Goldfields Reformed Congregation'' is ontbind. # ''Hennenman-Oos'' in 2012 ingelyf by die moedergemeente [[NG gemeente Hennenman|Hennenman]]. # ''Hennenman-Wes'' in 2012 ingelyf by die moedergemeente [[NG gemeente Hennenman|Hennenman]]. # ''Kopanong'' (voorheen bekend as Kovsiekampus) ontbind op [[23 November]] [[2022]]. # ''Kroonheuwel'' ingelyf by Kroonheuwel-Noord op [[1 Januarie]] [[2016]]. # ''Kroonstad-Môrewag'' ingelyf by Kroonstad-Wes in Januarie 2015. # ''Kroonstad-Sarel Cilliers'' het ontbind. # ''Merriespruit'' ingelyf by Virginia-Wes. # ''[[NG gemeente Monument|Monument]]'' ingelyf by Uitsig-Bloemfontein. # ''Noordrand'' ingelyf by Hugenoot. # ''Reitz-Oos'' ingelyf by [[NG gemeente Reitz|Reitz]] op [[18 Mei]] [[2008]].<ref>[http://kerkbode.co.za/amptelik-21-junie-2013/ ''Kerkbode'' se amptelike nuus.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130705200200/http://kerkbode.co.za/amptelik-21-junie-2013/ |date= 5 Julie 2013 }} URL besoek op 3 Mei 2015.</ref> # ''Reitzpark'' ([[Welkom]]) ontbind in 2011. # ''[[NG gemeente Rodenbeck|Rodenbeck]]'' ingelyf by Ooshoek op [[1 Augustus]] [[1994]]. # ''Sasolburg'', ''Sasolburg-Noord'' en ''Sasolburg–Wes'' saamgesmelt as Sasolburg Vier Ankers. # ''Sasolburg-Noord'', ''Sasolburg'' en ''Sasolburg–Wes'' saamgesmelt as Sasolburg Vier Ankers. # ''Sasolburg-Wes'', ''Sasolburg'' en ''Sasolburg-Noord'' saamgesmelt as Sasolburg Vier Ankers. # ''Seinheuwel'' ingelyf by [[NG gemeente Bloemfontein-Noord|Bloemfontein-Noord]]. # ''Senekal-De Rust'' ingelyf by [[NG gemeente Senekal|Senekal]]. # ''[[Tempe]]'' ingelyf by [[NG gemeente Bloemfontein|Bloemheuwel]]. # [[NG gemeente Viljoensdrif|Viljoensdrif]] ingelyf by Vaalpark, stig af as afsonderlike gemeente in 2011.<ref>[http://maps.google.com/maps?q=viljoensdrif+free+state&hl=en&ll=-26.736403,27.922343&spn=0.006362,0.013078&client=gmail&hnear=Viljoensdrif,+Free+State,+South+Africa&t=h&z=17&layer=c&cbll=-26.736483,27.922362&panoid=aI7YBJ9GOuIIeSbeGR6DvA&cbp=12,291.85,,0,-7.97 Kerkgebou van Viljoensdrif op Google Maps]</ref> # ''Viljoenskroon-Oos'' ingelyf by Viljoenskroon in 2008. # ''Virginia-Oos'' ingelyf by Virginia. # ''Virginia-Saaiplaas'' ingelyf by Harmonie. # ''Welkom-Wespark'' ingelyf by Welkom-Wes. # ''Wesselsbron'' ingelyf by [[Wesselsbron]]. === Goudland === [[Beeld:Dutch Reformed Church Vereeniging-021.jpg|duimnael|regs|220px|Die kerkgebou van die [[NG gemeente Vereeniging]], waarby Vereeniging-Suid ingelyf is.]] [[Beeld:NG kerk Krugersdorp 1917.jpg|duimnael|regs|220px|Die kerkgebou van die [[NG gemeente Krugersdorp]] omstreeks 1917. Dié gemeente was 120 jaar oud toe dit in 2010 by die [[NG gemeente Luipaardsvlei]] ingelyf word.]] [[Lêer:Gereformeerde kerk Bloemhof, 27 Desember 2017, Morné van Rooyen.jpg|duimnael|regs|220px|Nadat die NG gemeente Bloemhof-Oos by [[NG gemeente Bloemhof|Bloemhof]] ingelyf is, het die [[Gereformeerde kerk Bloemhof]] die Oos-gemeente se kerkgebou oorgeneem.]] Vier nuwe gemeentes is van 1985 tot 2015 gestig (maar die laaste reeds in 1991) in dié sinode in hoofsaaklik stedelike gebied wat snel uitgebrei het, naamlik [[NG gemeente Falcon Ridge|Falcon Ridge]] in [[1991]], [[NG gemeente Helikonpark|Helikonpark]] 1986, [[NG gemeente Klerksdorp-Doringkruin|Klerksdorp-Doringkruin]] in [[1990]] en Suikerbos ([[NG gemeente Drie Riviere-Oos|Drie Riviere-Oos]]) in 1985. Die totale getal gemeentes het nogtans afgeneem van 148 tot 138 en die getal belydende lidmate van byna 111&nbsp;000 tot sowat 91&nbsp;000. Tot einde 2018 het die getal gemeente met nog drie afgeneem en die getal belydende lidmate tot 77 245. # ''[[NG gemeente Arconpark|Arconpark]]'' en ''[[NG gemeente Sonlandpark|Sonlandpark]]'' smelt saam as [[NG gemeente Lux Deo|Lux Deo]] in September 2013<ref>[http://kerkbode.co.za/amptelike-18-oktober/ Amptelike kennisgewings in die ''Kerkbode''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625225229/http://kerkbode.co.za/amptelike-18-oktober/ |date=25 Junie 2014 }}. URL besoek op 19 Oktober 2013.</ref> # ''Bedworthpark'' ingelyf by [[NG gemeente Kollegepark|Kollegepark]]. # ''Bloemhof-Oos'' ingelyf by [[NG gemeente Bloemhof|Bloemhof]]. # ''[[NG gemeente Blyvooruitzicht|Blyvooruitzicht]]'' ingelyf by [[NG gemeente Carletonville|Carletonville]]. # ''[[NG gemeente Carletonville|Carletonville]]'' (waarby ''[[NG gemeente Oos-Driefontein]]'' en [[NG gemeente Blyvooruitzicht|Blyvooruitzicht]]'' ingelyf is) saamgesmelt met ''[[NG gemeente Oberholzer-Wes|Oberholzer-Wes]]'' as [[NG gemeente Carleton-Wes|Carletonville-Wes]]. # ''[[NG gemeente De Deur|De Deur]]'' ingelyf by [[NG gemeente Olyfdal|Olydal]] (voorheen Meyerton-Suid). # ''[[NG gemeente Eerste Vesting|Eerste Vesting]]'' in 2020 ingelyf by [[NG gemeente Potchefstroom-Noord|Potchefstroom-Noord]]. # ''Elkana'' ingelyf by [[NG gemeente Vanderbijlpark-Noord|Vanderbijlpark-Noord]]. # ''[[NG gemeente Florida|Florida]]'' op [[1 Oktober]] [[2014]] ingelyf by [[NG gemeente Constantiakruin|Constantiakruin]]. # ''[[NG gemeente Floridapark|Floridapark]]'' vroeg in 2016 ingelyf by [[NG gemeente Constantiakruin|Constantiakruin]]. # ''Glenharvie'' ingelyf by Westonaria. # ''[[NG gemeente Glenharvie|Glenharvie]]'' ingelyf by [[NG gemeente Westonaria|Westonaria]]. # ''[[NG gemeente Herman Steyn|Herman Steyn]]'' ingelyf by [[NG gemeente Unitaspark|Unitaspark]]. # ''Historia'' ingelyf by [[NG gemeente Vanderbijlpark-Sentraal|Vanderbijlpark-Sentraal]] (2010). # ''[[NG gemeente Klerksdorp|Klerksdorp]]'' ([[1889]]) ingelyf by [[NG gemeente Klerksdorp-Suid|Klerksdorp-Suid]]. # ''[[NG gemeente Kriel|Kriel]]'' (Maraisburg) ingelyf by [[NG gemeente Florida|Florida]]. # ''[[NG gemeente Krugersdorp|Krugersdorp]]'' ([[7 Junie]] [[1890]]) saamgesmelt in 2010 met [[NG gemeente Luipaardsvlei|Luipaardsvlei]]. # ''Krugersdorp-Suid'' ingelyf by [[NG gemeente Suiderlig|Suiderlig]] (voorheen bekend as Krugersdorp-Wes). # ''Lichtenburg-Wes'' en ''Lichtenburg-Noord'' saamgesmelt op [[1 Maart]] [[2011]] as [[NG gemeente Lig en Lewe Lichtenburg|Lig en Lewe Lichtenburg]]. # ''[[NG gemeente Noordvaal|Noordvaal]]'' ingelyf by [[NG gemeente Orkney|Orkney]] omstreeks 2021. # ''[[NG gemeente Ontdekkers|Ontdekkers]]'' saamgesmelt met ''Ontdekkers-Noord'' as ''[[NG gemeente Ontdekkerskruin|Ontdekkerskruin]]'' in 2004. # ''[[NG gemeente Ontdekkerskruin]]'' op [[1 Oktober]] [[2015]] ingelyf by [[NG gemeente Veranderde Lewens|Veranderde Lewens]]. # ''Ontdekkers-Noord'' saamgesmelt met ''[[NG gemeente Ontdekkers|Ontdekkers]]'' as ''[[NG gemeente Ontdekkerskruin|Ontdekkerskruin]]'' in 2004. # ''Oos-Driefontein'' ingelyf by [[NG gemeente Carletonville|Carletonville]]. # [[NG gemeente Ottosdal|Ottosdal]] en ''[[NG gemeente Ottosdal-Suid|Ottosdal-Suid]]'' smelt in 2022 saam as Ottosdal. # ''[[NG gemeente Peacehaven|Peacehaven]]'' ingelyf by [[NG gemeente Drie Riviere-Oos|Drie Riviere-Oos]]. # ''[[NG gemeente Randfontein|Randfontein]]'' ([[1939]]) ingelyf by [[NG gemeente Randfontein-Noord|Randfontein-Noord]]. # ''[[NG gemeente Roodepoort|Roodepoort]] in 2018 ingelyf by Horison. # ''[[NG gemeente Roodepoort-Noord]]'' op [[1 Maart]] [[2016]] ingelyf by [[NG gemeente Horison-Noord|Horison-Noord]]. # ''[[NG gemeente Sonlandpark|Sonlandpark]]'' en ''Arconpark'' smelt saam as [[NG gemeente Lux Deo|Lux Deo]] in September 2013.<ref>[http://kerkbode.co.za/amptelike-18-oktober/ Amptelike kennisgewings in die ''Kerkbode''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625225229/http://kerkbode.co.za/amptelike-18-oktober/ |date=25 Junie 2014 }}. URL besoek op 19 Oktober 2013.</ref> # ''[[NG gemeente Vanderbijlpark-Noord|Vanderbijlpark-Noord]]'' en ''[[NG gemeente Vanderbijlpark-Tuine]]'' in 2018 saamgesmelt as [[NG gemeente Collage|Collage]]. # ''Venterspost'' ingelyf by [[NG gemeente Westonaria]] (Venterspost). # ''Vereeniging-Suid'' ingelyf by [[NG gemeente Vereeniging|Vereeniging]]. # ''Voorwaarts'' ingelyf by ''[[NG gemeente Arconpark|Arconpark]]'', nou [[NG gemeente Lux Deo|Lux Deo]]. # ''Zeerust-Noord'' omstreeks 2017 ingelyf by [[NG gemeente Zeerust|Zeerust]]. Die volgende gemeentes se naam het verander: * Burgershoop → Krugersdorp-Wes → [[NG gemeente Suiderlig|Suiderlig]] * Grasmere → [[NG gemeente Spioenkop|Spioenkop]] * Helikonpark → Teteléstai * Krugersdorp-Wes → [[NG gemeente Suiderlig|Suiderlig]] * Meyerton-Suid → [[NG gemeente Olyfdal|Olyfdal]] * Noordwesrand → [[NG gemeente Muldersdrif|Muldersdrif]] * Potchefstroom-Suid → [[NG gemeente Suiderkruis|Suiderkruis]] * Rissiville → [[NG gemeente Coram Deo|Coram Deo]] * Roodepoort-Oos → [[NG gemeente Veranderde Lewens|Veranderde Lewens]] * Vanderbijlpark-Noord en -Tuine → Collage Gemeente * Venterspos(t) → [[NG gemeente Westonaria|Westonaria]] * Venterspost-Wes → Venterspost (ingelyf by [[NG gemeente Westonaria|Westonaria]]) * Vereeniging-Oos → [[NG gemeente Kerk tussen die Mielielande|Kerk tussen die Mielielande]] * Vereeniging-Wes → [[NG gemeente De Deur|De Deur]] * Welgemoed → [[NG gemeente Coligny|Coligny]] === Noordelike Sinode === [[Beeld:NG kerk Eloffsdal 1950.jpg|duimnael|regs|200px|Toe die NG gemeente Mootvallei op 1 September 2011<ref>[https://www.facebook.com/groups/261652647210056/ Mootvallei se Facebook-groep.]</ref> ontstaan uit die gemeentes Eloffsdal-Wes, Magaliesfort en Eloffsdal, is dié kerkgebou van laasgenoemde gemeente by Voortrekkerweg 619 (intussen verander na Steve Bikoweg), Gezina, reeds jare vantevore vervang deur 'n siersteengebou in die Neo-Bisantynse boustyl op die hoek van Klesserlaan en Fred Nicholsonstraat, Mayville.]] [[Beeld:NG kerk Bronberg 1960.jpg|duimnael|regs|200px|Die [[NG gemeente Bronberg]] is ingelyf by [[NG gemeente Pretoria|Pretoria]], tesame met Arcadia, waarby Meintjeskop reeds ingelyf was, Harmonie en Burgerspark.]] Die mees opvallende verskynsel in dié Sinode, wat eers bekendgestaan het as die Sinode van Noord-Transvaal, is die verdwyning van vyf van die middestadse gemeentes in [[Pretoria]]. In 1985 het die gemeentes [[NG gemeente Pretoria|Pretoria]], [[NG gemeente Bronberg|Bronberg]], Burgerspark, Arcadia, Meintjeskop en Harmonie 'n gesamentlike lidmaattal van byna 17&nbsp;000 gehad. Trouens, net Meintjeskop (ook die eerste van die gemeentes wat ingelyf is) het minder lidmate gehad as die lidmaattal van die enigste oorblywende gemeente in 2008, [[Pretoria]], waarby al die ander gemeentes ingelyf is. Daar was in 2008 meer as tien keer minder lidmate in die gebied wat eers die ses gemeentes beslaan het, en wat in 2008 almal deel gevorm het van die gemeente Pretoria. Die geweldige afname in die NG lidmaattal kan toegeskryf word aan die grootskaalse verhuising van [[Afrikaans]]sprekendes uit stadsbuurte soos [[Arcadia, Pretoria|Arcadia]], [[Sunnyside, Pretoria|Sunnyside]] en die middestad self. Hulle plek is in die meeste gevalle ingeneem deur swart inwoners wat met die afskaffing van die [[Groepsgebiedewet]] die eerste keer die geleentheid gekry het om na aan hulle werksplek in die middestad te kom woon. Dieselfde neiging het in die weste van die stad gebeur, waar die gemeentes [[NG gemeente Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]], Kwaggasrand en [[NG gemeente Ebenhaeser|Ebenhaeser]] by [[NG gemeente Wespoort|Wespoort]]<ref>[http://www.ngwespoort.co.za/ NG gemeente Wespoort]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ingelyf is. Van 1990 tot 2011 het die getal gemeentes van 139 tot 112 (Midde-Afrika uitgesluit) afgeneem. En teen 2018 tot 105. # ''Akasia'' ingelyf by Wonderpark. # Andrew Murray ingelyf by Lynnwood, herstig in 2006. # ''Arcadia'' ingelyf by [[NG gemeente Pretoria|Pretoria]]. # ''Beatrice'' ingelyf by [[NG gemeente Harare|Harare]]. # Bendorpark ingelyf by Pietersburg-Oos, naam verander na Kremetart. # Bergtuin en Jan Niemandpark kombineer. # ''[[NG gemeente Bronberg|Bronberg]]'' ingelyf by [[NG gemeente Pretoria|Pretoria]]. # ''Burgerspark'' ingelyf by [[NG gemeente Pretoria|Pretoria]]. # ''Capital Park-Oos'' saamgesmelt met ''[[NG gemeente Capital Park|Capital Park]]'' as Capital Park-Concordia. # ''[[NG gemeente Chivhu|Chivhu]]'' ingelyf by ''Beatrice'', daarna by [[NG gemeente Harare|Harare]]. # ''Cornerstone Congergation'' (Engelssprekende gemeente in [[Harare]]) ontbind. # ''[[NG gemeente Ebenhaeser|Ebenhaeser]]'' ingelyf by [[NG gemeente Wespoort|Wespoort]]. # ''[[NG gemeente Elandsrand|Elandsrand]]'' saamgesmelt met [[NG gemeente Krokodilrivier|Krokodilrivier]]. # ''[[NG gemeente Eloffsdal|Eloffsdal]]'', in 1908 gestig as tweede gemeente in [[Pretoria]], in 2011 saamgesmelt met ''Eloffsdal-Wes'' en ''Magaliesfort'' as Mootvallei. # ''Eloffsdal-Wes'' in 2011 saamgesmelt met ''Eloffsdal'' en ''Magaliesfort'' as Mootvallei. # ''Erasmia'' op [[1 Maart]] [[2019]] ingelyf by Raslouw. # ''Harmonie'' ingelyf by [[NG gemeente Pretoria|Pretoria]]. # ''[[NG gemeente Hartbeeshoek|Hartbeeshoek]]'' ingelyf by Wonderpark. # ''[[NG gemeente Hartbeesspruit|Hartbeesspruit]]'' saamgesmelt op [[13 September]] [[1998]] met ''Queenswood'' as Hartbeesspruit-Queenswood.<ref>{{Cite web |url=http://wiki.up.ac.za/index.php?title=ABLEWIKI:NG_Kerk_Hartbeesspruit-Queenswood_-_%22Klipkerk%22 |title=WikiUP |access-date= 8 Januarie 2011 |archive-date= 5 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005064313/http://wiki.up.ac.za/index.php?title=ABLEWIKI:NG_Kerk_Hartbeesspruit-Queenswood_-_%22Klipkerk%22 |url-status=dead }}</ref> # ''Jakaranda'' ingelyf by Riviera as [[NG gemeente Riviera-Jakaranda|Riviera-Jakaranda]]. # ''Kwaggasrand'' ingelyf by [[NG gemeente Wespoort|Wespoort]]. # ''Lugmagbasis-Pietersburg'' ingelyf by Renosterpoort. # ''Lugmaggimnasium'' ingelyf by Valhalla. # ''[[NG gemeente Marondera|Marondera]]'' en ''[[NG gemeente Rusape|Rusape]]'' ingelyf by Harare. # ''Magaliesfort'' in 2011 saamgesmelt met ''Eloffsdal'' en ''Eloffsdal-Wes'' as Mootvallei. # ''Meintjeskop'' ingelyf by ''Arcadia'', op sy beurt by [[NG gemeente Pretoria|Pretoria]]. # ''Monavoni'' in 1996 ingelyf Raslouw.<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1998/02/12/16/5.html ''Beeld'']</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.raslouw.co.za/Personeel_leraars.html |title=NG gemeente Raslouw se webwerf |access-date=20 September 2011 |archive-date=29 Januarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110129235222/http://www.raslouw.co.za/Personeel_leraars.html |url-status=dead }}</ref> # ''Nederlandstaligen (Petrakerk)'' ingelyf by [[NG gemeente Pretoria-Oos|Pretoria-Oos]]. # ''Phalaborwa-Noord'' ingelyf by Phalaborwa. # ''Potgietersrus-Oos'' op [[1 Julie]] [[2016]] ingelyf by Pietpotgietersrus, nou Piet Potgietersrust. # ''[[NG gemeente Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]]'' ([[1928]]) ingelyf by ''Floraunapark'', nou Florauna. # ''Pretoria-Kollegerand'' ingelyf by Universiteitsoord. # ''Pretoria-Polisiekollege'' ingelyf by [[NG gemeente Wespoort|Wespoort]]. # ''[[NG gemeente Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]]'' ([[1925]]) ingelyf by [[NG gemeente Wespoort|Wespoort]]. # ''Queenswood'' saamgesmelt met ''Hartbeesspruit'' as Hartbeesspruit-Queenswood. # ''Rustenburg-Voorspoed'' ingelyf by [[NG gemeente Rustenburg|Rustenburg]] in 1994. # ''Rutenburg-Wes'' ingelyf by [[NG gemeente Rustenburg|Rustenburg]] in 2020. # ''Schanshoogte'' ingelyf by Valhalla. # ''Soekmekaar'' op [[3 April]] [[2022]] ingelyf by [[NG gemeente Louis Trichardt|Louis Trichardt]]. # ''Sonop'' ingelyf by Brits. # ''Tek'' ingelyf by (onbekend). # ''Valhalla-Suid'' ingelyf by [[NG gemeente Valhalla|Valhalla]]. # ''Villieria-Oos'' ingelyf by Waverley. # ''[[NG gemeente Voortrekkerhoogte|Voortrekkerhoogte]]'' ingelyf by ''Skanskop'' as ''Schanshoogte'', op sy beurt ingelyf by Valhalla. # ''Voortrekkerhoogte-Oos'' ingelyf by ''Skanskop'' as ''Schanshoogte'', op sy beurt ingelyf by Valhalla. # ''Voortrekkerhoogte-Wes'' ingelyf by ''Skanskop'' as ''Schanshoogte'', op sy beurt ingelyf by Valhalla. Die volgende gemeentes se naam het verander: * Floraunapark → Florauna, ná inlywing van [[NG gemeente Pretoria-Noord|Pretoria-Noord]] * Hartbeesspruit-Queenswood → Queenswood * Pietersburg-Oos (waarby ingelyf Bendorpark) → Kremetart * Pietpogietersrus → Piet Potgietersrust * Potgietersrus-Suid → Hulp en Hoop Gemeenskapskerk * Rustenburg-Noord → [[NG gemeente Northam|Northam]] * Waterberg-Noord → [[NG gemeente Vaalwater|Vaalwater]] * Wierdapark-Suid → Kerk-in-Suid === Hoëveld === [[Lêer:Ou NG kerk Edenvale-Noord, Morné van Rooyen, 1 Januarie 2018.jpg|duimnael|regs|220px|Die [[NG gemeente Edenvale-Noord]] (foto) is ingelyf by [[NG gemeente Edenvale|Edenvale]].]] [[Lêer:Gewese NG kerk Belgravia, Morné van Rooyen, 30 Desember 2017.jpg|duimnael|regs|220px|Die [[NG gemeente Belgravia]] (foto) is omstreeks 1980 by die [[NG gemeente Malvern]] ingelyf.]] [[Lêer:NG kerk Boksburg, Klipkerk, 30 Desember 2017, Morné van Rooyen.jpg|duimnael|regs|160px|Die [[NG gemeente Boksburg]], ingelyf by [[NG gemeente Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]].]] [[Beeld:NG kerk Germiston, 31 Desember 2017, Morné van Rooyen.jpg|duimnael|regs|160px|Die [[NG gemeente Germiston]] se kerkgebou.]] [[Lêer:Eertydse NG kerk Fordsburg, Mayfair, 3 Januarie 2018, Morné van Rooyen.jpg|duimnael|regs|220px|Die destydse [[NG gemeente Fordsburg]] se kerkgebou is in 'n moskee omskep.]] [[Lêer:NG kerk Boksburg Daniel Myburgh.jpg|duimnael|regs|220px|Die [[NG gemeente Boksburg]] (foto) is ingelyf by [[NG gemeente Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]].]] [[Beeld:NG kerk Boksburg-Noord 1949.jpg|duimnael|regs|220px|Die [[NG gemeente Boksburg-Noord]], gestig in 1936, is by [[NG gemeente Boksburg-Oos|Boksburg-Oos]] ingelyf. H.J. Klopper het die hoeksteen van die "Voortrekkerkerk op die Pad van Suid-Afrika" gelê.]] [[Beeld:NG kerk Johannesburg Braamfontein 1987.jpg|duimnael|regs|210px|Nadat [[NG gemeente Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] by [[NG gemeente Johannesburg|Johannesburg]] ingelyf is, is die moedergemeente se kerk in [[Braamfontein]] gesloop.]] [[Beeld:NG kerk Alberton GGSA.jpg|duimnael|regs|220px|Die [[NG gemeente Alberton]] is in 2010 ingelyf by Alberton-Wes.]] [[Beeld:NG kerk Benoni-Wes Peet Schabort.JPG|duimnael|regs|220px|Nadat Benoni-Wes ingelyf is by [[NG gemeente Benoni|Benoni]], het die saamgestelde gemeente Benoni-Wes se kerkgebou gebruik waarvan ds. J.H.T. Reyneke die hoeksteen op [[17 Oktober]] [[1953]] gelê het.]] [[Beeld:NG kerk Benoni Peet Schabort.JPG|regs|220px|duimnael|[[NG gemeente Benoni|Benoni]] se kerkgebou was in gebruik tot Benoni-Wes by dié gemeente ingelyf is, waarna die gemeente die Wes-kerkgebou gebruik het. Met die inlywing van Benoni by Farrarmere in 2014, waarna Farrarmere as Jubilaté bekendgestaan het, is ook Benoni-Wes se gebou nie meer 'n NG kerk nie.]] [[Beeld:NG kerk Bethal-Oos, Peet Schabort.JPG|duimnael|regs|160px|Die NG gemeente Bethal-Noord (gestig in 1976) is in 2016 ingelyf by Bethal-Oos (gestig in 1966, foto).]] Wat in [[Kaapstad]] se suidelike voorstede, die middestede van [[Pretoria]], [[Bloemfontein]], [[Durban]], [[Krugersdorp]], [[Klerksdorp]], [[Springs]], [[Benoni]], [[Boksburg]], [[Alberton]], [[Roodepoort]] en [[Germiston]] gebeur het, het ook in [[Johannesburg]] gebeur toe voormalige blanke groepsgebiede betrek is deur meesal swart intrekkers, wat voorheen ver buite die stad in townships moes woon. In [[Johannesburg]] was die geografiese gebied waarin dié neiging voorgekom het, net baie groter, en het dit tot die verdwyning van byna 20 gemeentes gelei. [[Afrikaans]]sprekendes het uit talle dele oos, wes, noord en suid van die middestad na verder geleë gebiede verhuis, terwyl die teenoorgestelde gegeld het vir swart inwoners. In die ooste van die Goudstad is [[NG gemeente Belgravia|Belgravia]] eers by [[NG gemeente Malvern|Malvern]] ingelyf en [[NG gemeente Bezuidenhoutsvallei|Bezuidenhoutsvallei]] by [[NG gemeente Jeppestown|Jeppestown]], waarna Malvern en Jeppestown as [[NG gemeente Kensington|Kensington]] saamsmelt in 1992. In die weste het [[NG gemeente Aucklandpark|Aucklandpark]] met [[NG gemeente Melville|Melville]] saamgesmelt, terwyl sewe gemeentes, naamlik [[NG gemeente Cottesloe|Cottesloe]], [[NG gemeente Mayfair|Mayfair]], [[NG gemeente Fordsburg|Fordsburg]], [[NG gemeente Langlaagte|Langlaagte]], [[NG gemeente Crosby-Wes|Crosby-Wes]], [[NG gemeente Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] en [[NG gemeente Brixton|Brixton]], uiteindelik regstreeks of onregstreeks in die enkele gemeente [[NG gemeente Vergesig|Vergesig]] verenig is. In 2011 het [[NG gemeente Claremont|Claremont]] ook ophou bestaan. In die noorde en noordooste is Johannesburg-Sterrewag en Noordoosrand by [[NG gemeente Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] ingelyf en in 1999 smelt die gemeente saam met die Andrew Murray Congregation, wat tans hoofsaaklik 'n Engelstalige gemeente is, terwyl [[NG gemeente Parkhurst|Parkhurst]] by Parksig ingelyf is, waarna dit Parkkruin geword het. In die suide is [[NG gemeente Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] en [[NG gemeente Turffontein|Turffontein]] verenig as [[NG gemeente Deo Gloria|Deo Gloria]]. [[NG gemeente Rosettenville|Rosettenville]] en [[NG gemeente Suid-Rand|Suid-Rand]] is ingelyf by [[NG gemeente Klipriviersberg|Klipriviersberg]], en Doornkop en Lougherin by [[NG gemeente Mondeor|Mondeor]]. In die Johannesburgse middestad het die gemeentes [[NG gemeente Johannesburg|Johannesburg]] en [[NG gemeente Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] (die sogenaamde Irenekerk) in 1985 nog saam meer as 2&nbsp;000 lidmate gehad. [[NG gemeente Aucklandpark|Aucklandpark]] (1995) en Johannesburg-Oos (1997) is later by Johannesburg ingelyf, maar uiteindelik het Aucklandpark met [[NG gemeente Melville|Melville]] saamgesmelt as die Melville Kruisgemeente. In die verkleinde Johannesburgse gemeente (wat in die sogenaamde Irenekerk van die ou Johannesburg-Oos dienste hou) was daar in 2008 minder as 200 lidmate oor en in 2011 60. Aan die Oos-Rand is die sesde ([[NG gemeente Boksburg|Boksburg]], 1894), tiende ([[NG gemeente Germiston|Germiston]], 1899), veertiende ([[NG gemeente Benoni|Benoni]], 1914), vyftiende ([[NG gemeente Alberton|Alberton]], 1916)<ref>[http://www.ngkalberton.org.za/index.php?option=com_content&view=article&id=75&Itemid=52 Gemeentegeskiedenis]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> en 25ste ([[NG gemeente Boksburg-Noord|Boksburg-Noord]], 1936) oudste gemeentes in die Sinode by dogtergemeentes ingelyf vanweë die verandering in dié gebiede se demografie. Ook aan die Oos-Rand is Kemptonpark-Wes by Edleen ingelyf is, Randpark by Alberton-Suid, [[NG gemeente Springs|Springs]] by [[NG gemeente Springs-Noord|Springs-Noord]], Springs-Sentraal by Selectionpark, Edenvale-Noord by Edenvale, Elandspoor en Andrew Murray Senderwood by Primrose-Môrewag, Esselenpark by Birchleigh-Noord, [[NG gemeente Benoni-Wes|Benoni-Wes]] by [[NG gemeente Benoni|Benoni]], wat in 2012 by Farrarmere ingelyf is en nou bekendstaan as Jubilaté, Karee by Dunnottar, [[NG gemeente Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]] by [[NG gemeente Brakpan-Wes|Brakpan-Wes]], en Leondale by Elsburg-Suid. Nuwe gemeentes tussen 1985 en 2016 gestig, is Andrew Murray Senderwood (in 2005 vir [[Engels]]sprekende lidmate; in 2012 ingelyf by Primrose-Môrewag), Birchleigh-Noord (in 1986), Deo Gloria (uit Johannesburg-Suid en [[NG gemeente Turffontein|Turffontein]] in 1994), Effata-vir-Dowes (in 1991), [[NG gemeente Kensington|Kensington]] (wat in 1993 uit die samesmelting van [[NG gemeente Jeppestown|Jeppestown]] en [[NG gemeente Malvern|Malvern]] ontstaan het) en Trichardt (in 1987). Die getal gemeentes in die sinodale gebied het gedaal van 145 in 1985 tot 128 in 2008 en 118 begin 2016. Teen vroeg 2019 het nog drie ophou bestaan. Die statistiek agterin die ''Jaarboek van die Nederduitse Gereformeerde Kerke'' stem nie altyd ooreen met die syfers in die ''Jaarboek'' se afdeling met gemeentebesonderhede nie: Die belydende lidmate agterin die 2013-boek is 84&nbsp;443, maar al die gemeentes se belydende lidmate saamgetel, is 86&nbsp;511. Dit is nietemin 'n merkwaardige afname sedert die 2010-syfer van 92&nbsp;502 en 1995 se 102&nbsp;751. Die jaarlikse afname van 1995 tot 2013 was 902, maar dit is blykbaar aan die versnel, want van 2005 tot 2013 was die afname 1&nbsp;220 per jaar en van 2010 tot 2013 'n volle 1&nbsp;997 per jaar. Die syfer in die ''Jaarboek van 2016'' is 77&nbsp;843. Tussen 2013 en 2016 het die afname versnel tot 2&nbsp;200 per jaar. As die afname teen dié tempo voortduur, sal daar teen 2051 nie 'n enkele lidmaat in die Hoëveldse Sinode oorbly nie. Teen einde 2018 het hulle 68 926 getel, 2 911 minder as 'n jaar vantevore. # ''[[NG gemeente Aasvoëlkop|Aasvoëlkop]]'' smelt op [[1 Julie]] [[2018]] met ''[[NG gemeente Linden|Linden]]'' saam as [[NG gemeente Aan-die-Berg|Aan-die-Berg]]. # ''[[NG gemeente Alberton|Alberton]]'' (1916) ingelyf by [[NG gemeente Alberton-Wes|Alberton-Wes]] op [[28 November]] [[2010]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ngkalberton.org.za/ |title=Webtuiste van Alberton-Wes |access-date=21 Desember 2010 |archive-date=21 Maart 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110321020802/http://www.ngkalberton.org.za/ |url-status=dead }}</ref> # ''Andrew Murray'' saamgesmelt met [[NG gemeente Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] as Johannesburg-Noord/Andrew Murray en van November 2011 af bekend as net Andrew Murray. # ''Andrew Murray Senderwood'' ingelyf in 2012 by [[NG gemeente Omnia|Primroseheuwel]], nou Omnia. # ''[[NG gemeente Aucklandpark|Aucklandpark]]'' ingelyf by [[NG gemeente Johannesburg|Johannesburg]], later by [[NG gemeente Melville|Melville]]. # ''[[NG gemeente Belgravia|Belgravia]]'' ingelyf by ''[[NG gemeente Malvern|Malvern]]''. # ''[[NG gemeente Benoni|Benoni]]'' (1914) in 2014 ingelyf by Farrarmere; nuwe naam Jubilaté. # ''[[NG gemeente Benoni-Wes|Benoni-Wes]]'' ingelyf by ''[[NG gemeente Benoni|Benoni]]''. # ''Bethal-Noord'' in Maart 2016 ingelyf by Bethal-Oos. # ''[[NG gemeente Bezuidenhoutsvallei|Bezuidenhoutsvallei]]'' ingelyf by ''[[NG gemeente Jeppestown|Jeppestown]]''. # ''[[NG gemeente Boksburg|Boksburg]]'' (1894) ingelyf by [[NG gemeente Boksburg-Suid|Boksburg-Suid]] in 2011. # ''[[NG gemeente Boksburg-Noord|Boksburg-Noord]]'' ([[1936]]) ingelyf by [[NG gemeente Boksburg-Oos|Boksburg-Oos]] (nou Differentia). # ''[[NG gemeente Brakpan-Suid|Brakpan-Suid]]'' ingelyf by [[NG gemeente Brakpan-Wes|Brakpan-Wes]]. # ''[[NG gemeente Brixton|Brixton]]'' op [[1 Maart]] [[1993]] saamgesmelt met ''[[NG gemeente Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]]'' as [[NG gemeente Vergesig|Vergesig]]; nou Brixton Kerk. # ''[[NG gemeente Claremont|Claremont]]'' op [[28 Augustus]] [[2011]] ingelyf by [[NG gemeente Waterval|Waterval]].<ref>[http://www.kerkbode.co.za/InternetBrieweLees.asp?type=2&ID=1650 Die Kerkbode se webwerf]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # ''[[NG gemeente Cottesloe|Cottesloe]]'' ingelyf by ''[[NG gemeente Brixton|Brixton]]''. # ''[[NG gemeente Crosby|Crosby]]'' laaste erediens op Sondag 6 Augustus 2023. # ''[[NG gemeente Crosby-Wes|Crosby-Wes]]'' ingelyf by [[NG gemeente Vergesig|Vergesig]]. # ''De Gloria Gemeenskapskerk'' in 2022 met ''[[NG gemeente Mondeor|Mondeor]]'' en ''[[NG gemeente Townsview|Townsview]]'' saamgesmelt as Ligbaken Gemeente. # ''Doornkop'' ingelyf by ''[[NG gemeente Mondeor|Mondeor]]''. # ''Edenvale-Noord'' ingelyf by [[NG gemeente Edenvale|Edenvale]]. # ''Elandspoor'' ingelyf by [[NG gemeente Primrose-Môrewag|Primrose-Môrewag]]. # ''Esselenpark'' ingelyf by Birchleigh-Noord. # ''Evander-Wes'' ingelyf by Evander. # ''[[NG gemeente Fordsburg|Fordsburg]]'' (1896) sien ''Goudstad''. # ''[[NG gemeente Germiston|Germiston]]'' ingelyf by Lambton. # ''Goudstad'' (voorheen ''[[NG gemeente Fordsburg|Fordsburg]]'', waarby ''[[NG gemeente Mayfair|Mayfair]]'' vroeër ingelyf is) saamgesmelt met ''[[NG gemeente Langlaagte|Langlaagte]]'' as ''Goudlaagte'', waarvan die naam spoedig weer ''Langlaagte'' geword het. # ''[[NG gemeente Jeppestown|Jeppestown]]'' (1897) en ''[[NG gemeente Malvern|Malvern]]'' saamgesmelt as [[NG gemeente Kensington|Kensington]]. # ''[[NG gemeente Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]]'' ([[1897]]) ingelyf by [[NG gemeente Johannesburg|Johannesburg]]. # ''Johannesburg-Sterrewag'' ingelyf by [[NG gemeente Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]]. # ''[[NG gemeente Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]]'' saamgesmelt met ''[[NG gemeente Turffontein|Turffontein]]'' (1906) as ''Deo Gloria''. # ''[[NG gemeente Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]]'' op 1 Maart 1993 saamgesmelt met ''[[NG gemeente Brixton|Brixton]]'' as [[NG gemeente Vergesig|Vergesig]]. # ''Kemptonpark-Wes'' ingelyf by Edleen. # ''Karee'' ingelyf by Dunnottar. # ''Kinross'' by Secunda-Goede Hoop op [[1 Julie]] [[2017]]. # ''[[NG gemeente Klipriviersberg|Klipriviersberg]] in 2018 ingelyf by ''[[NG gemeente Townsview|Townsview]]''. # ''[[NG gemeente Kroonrand|Kroonrand]]'' saamgesmelt met ''Deo Gloria'' as ''Deo Gloria Gemeenskapskerk''. # ''[[NG gemeente Langlaagte|Langlaagte]]'' (1892) ingelyf by [[NG gemeente Vergesig|Vergesig]]. # ''Leondale'' ingelyf by [[NG gemeente Elsburg-Suid|Elsburg-Suid]]. # ''[[NG gemeente Linden|Linden]]'' smelt op [[1 Julie]] [[2018]] met ''[[NG gemeente Aasvoëlkop|Aasvoëlkop]]'' saam as [[NG gemeente Aan die Berg|Aan die Berg]]. # ''[[NG gemeente Lindenpark|Lindenpark]]'' ingelyf by [[NG gemeente Fontainebleau|Fontainebleau]] in 2021. # ''Lougherin'' ingelyf by [[NG gemeente Mondeor|Mondeor]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ngkerk.org.za/gemeentes.asp?page=6&gemeente=l&offset=40 |title=NG Kerk-webtuiste |access-date= 8 Januarie 2011 |archive-date= 5 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005064346/http://www.ngkerk.org.za/gemeentes.asp?page=6&gemeente=l&offset=40 |url-status=dead }}</ref> # ''[[NG gemeente Malvern|Malvern]]'' en ''[[NG gemeente Jeppestown|Jeppestown]]'' (1897) saamgesmelt as [[NG gemeente Kensington|Kensington]]. # ''[[NG gemeente Mayfair|Mayfair]]'' ingelyf by ''[[NG gemeente Fordsburg|Fordsburg]]''. # ''[[NG gemeente Mondeor|Mondeor]]'' in 2022 saamgesmelt met ''[[NG gemeente Townsview|Townsview]]'' en ''De Glora Gemeenskapskerk'' as Ligbaken Gemeente. # ''Noordoos-Rand'' ingelyf by [[NG gemeente Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]]. # ''[[NG gemeente Parkhurst|Parkhurst]]'' ingelyf by ''Parksig'', nou Parkkruin. # ''Portugese gemeente Johannesburg'' het ontbind. # ''Randpark'' ingelyf by [[NG gemeente Alberton-Suid|Alberton-Suid]].<ref>[http://www.albertonsuid.com/page/wie-is-ngkas Alberton-Suid se webwerf]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # ''Riebeeckpark'' in 2015 ingelyf by Kemptonpark-Noord. # ''[[NG gemeente Rosettenville|Rosettenville]]'' ingelyf by ''[[NG gemeente Klipriviersberg|Klipriviersberg]]''. # ''[[NG gemeente Springs|Springs]]'' in 2014 ingelyf by [[NG gemeente Springs-Noord|Springs-Noord]]. # ''Springs-Sentraal'' by Selectionpark. # ''[[NG gemeente Suid-Rand|Suid-Rand]]'' ingelyf by ''[[NG gemeente Klipriviersberg|Klipriviersberg]]''. # ''[[NG gemeente Townsview|Townsview]]'' in 2022 saamgesmelt met ''Deo Gloria Gemeenskapskerk'' en ''[[NG gemeente Mondeor|Mondeor]]'' as Ligbaken Gemeente. # ''Trichardt'' ingelyf by [[NG gemeente Secunda|Secunda]]. # ''[[NG gemeente Turffontein|Turffontein]]'' (1906) saamgesmelt met ''[[NG gemeente Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]]'' as [[NG gemeente Deo Gloria|Deo Gloria]].<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1997/02/26/10/5.html ''Beeld'']</ref> # ''Vaste Burg'' ingelyf by [[NG gemeente Heidelberg, Gauteng|Heidelberg]]. # ''[[NG gemeente Westdene|Westdene]]'' op [[1 November]] [[2018]] ingelyf by [[NG gemeente Greymont|Greymont]], nou bekend as Greydene. Die volgende gemeentes se naam het verander: * Boksburg-Oos → Differentia * Ferndale → [[NG gemeente Randburg|Randburg]] * Geduld-uitbreiding → [[NG gemeente Springs-Noord|Springs-Noord]] * [[NG gemeente Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] → Andrew Murray * Parksig → Parkkruin Familiekerk * [[NG gemeente Omnia|Primroseheuwel]] → Omnia, hoewel nog amptelik bekend onder ou naam<ref>[http://kerkbode.co.za/amptelik-7-junie/ Amptelike nuus op Kerkbode.co.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130814104153/http://kerkbode.co.za/amptelik-7-junie/ |date=14 Augustus 2013 }}.</ref> * [[NG gemeente Greymont|Greymont]] (Waarby Westdene ingelyf is) → Greydene * Ranndburg-Suid → Domus Dei Randburg-Suid === Oostelike Sinode === Die voormalige Oos-Transvaalse Sinode het van 1985 tot 2012 'n merkwaardige toename van 21&nbsp;000 belydende lidmate tot 99&nbsp;000 beleef, die enigste Sinode buiten Wes-en-Suid-Kaapland waar die getal lidmate nié afgeneem het nie. Teen 2014 het dit egter teruggesak tot 95 288 en teen 2018 tot 89 383. Dit is ondanks die insluiting by KwaZulu-Natal van Pongola. Die toename was hoofsaaklik in die oostelike dele van [[Pretoria]], waar talle makrogemeentes, onder meer die grootste gemeente van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]], die [[NG gemeente Moreletapark]], geleë is. Die getal gemeentes het egter van 90 met vier tot 85 (2014) afgeneem en tot 84 in 2019, hoofsaaklik omdat die neiging hier was om bestaande gemeentes se getal lidmate te laat toeneem sonder dat nuwe gemeentes afgestig word. Die enigste uitsonderings was [[NG gemeente Kerksondermure|Verwoerdburgstad]] (nou kerksondermure, met 11&nbsp;600 doop- en belydende lidmate in 2010 en 12&nbsp;456 in 2012) in 1986, wat in 'n heel nuwe stadsdeel ontstaan het, Lux Mundi (voorheen Garsfontein-Oos) in 1988,<ref>{{Cite web |url=http://luxmundi.org.za/page/gemeentenaam-1 |title=Luxmundi.org.za |access-date=19 Januarie 2012 |archive-date=16 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120116210637/http://luxmundi.org.za/page/gemeentenaam-1 |url-status=dead }}</ref> [[NG gemeente Moreletapark|Moreletapark]] in 1985 en Valleisig in [[1989]]. Saam het die vier gemeentes in 2012 26&nbsp;368 belydende lidmate gehad, net 80 minder as KwaZulu-Natal se 57 gemeentes. Die gemiddelde getal belydende lidmate van sowat 1&nbsp;121 per gemeente (in 2014) is daarom ook veel groter as dié van die kerk as geheel se sowat 683. Die enigste ander afstigtings was Krugerwildtuin in 1986 en Dennesig op [[Middelburg, Mpumalanga|Middelburg]] in 1991. # ''[[NG gemeente Bremersdorp|Bremersdorp]]'', [[Swaziland]], ingelyf by [[NG gemeente Goedgegun|Goedgegun]], [[Swaziland]]. # ''Camden'' ingelyf by Ermelo-Oos. # ''Drakensig'' (militêre gemeente) ingelyf by Kampersrus. # ''[[NG gemeente Dullstroom|Dullstroom]]'' ingelyf by [[NG gemeente Belfast|Belfast]]. # ''Esselenpark'' ('n gemeente vir die spoorwegopleidingsentrum Esselenpark<ref>[http://www.railwaysafrica.com/blog/2010/01/esselen-park/ Railways Africa]</ref>) ingelyf by Birchleigh-Noord (Hoëveldse Sinode). # ''Machadodorp'' en ''Waterval-Boven'' saamgesmelt as [[NG gemeente Machado-Boven|Machado-Boven]]. # ''[[NG gemeente Merlindale|Merlindale]]'' ontbind in Februarie 2022. # Phalaborwa ingelyf by ''Phalaborwa-Noord'' onder die naam Phalaborwa. # ''Ogies''<ref>[http://www.sinoos.co.za/churches/57 Oostelike Sinode se webwerf]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ingelyf by Witbank-Suid in 2011. # ''[[NG gemeente Silverton|Silverton]]'' ingelyf by Skuilkruis. # ''Silvertonpark'' ingelyf by Meyerspark. # ''Volksrust-Suid'' ingelyf by [[NG gemeente Volksrust|Volksrust]]. # ''Waterval-Boven'' en ''Machadodorp'' saamgesmelt as [[NG gemeente Machado-Boven|Machado-Boven]]. # ''Witbank-Park'' ingelyf by Witbank-Vallei. Die volgende gemeentes se naam het verander: * Erasmus → [[NG gemeente Bronkhorstspruit|Bronkhorstspruit]] * Garsfontein-Oos → Lux Mundi * Halfweghuis → Midrand * Martinus Wesselstroom → [[NG gemeente Wakkerstroom|Wakkerstroom]] * Middelburg-Wes → Ligkruis * Verwoerdburgstad → kerksondermure * Witbank-Klipfontein → Basileia Gemeente == Namibië == [[Beeld:NG kerk Otjiwarongo Jan AJ Kruger.jpg|duimnael|regs|160px|Die NG gemeente Otjiwarongo-Suid is ingelyf by die [[NG gemeente Otjiwarongo]] (foto).]] Dié sinode se gemeentes is van 1985 tot 2010 deur drie tendense gekenmerk. Eerstens het 'n verandering in die demografie van die land se hoofstad, [[Windhoek]], meegebring dat twee gemeentes in die noordweste van die stad eers saamgesmelt het as Windhoek-Noordland en toe by die gemeente Windhoek-Wes ingelyf is. Windhoek-Wes het egter in 2012 net 345 minder belydende lidmate gehad as die drie gemeentes se totaal in 1985. Tweedens het alle dorpe op twee na ([[Walvisbaai]] met drie en [[Gobabis]] met twee), wat vroeër meer as een gemeente gehad het, teen 2008 net een gehad, te wete [[Keetmanshoop]], [[Outjo]], [[Mariental]], [[Otjiwarongo]], [[Grootfontein, Namibië|Grootfontein]] en [[Tsumeb]]. Eers in 2012 het Gobabis ook sy tweede gemeente verloor toe Gobabis-Suid by die [[NG gemeente Gobabis|moedergemeente]] ingelyf is. Dit het die situasie laat ontstaan dat alle Namibiese nedersettings met 'n NG kerk óf 'n enkele gemeente gehad het óf drie of meer (Windhoek en Walvisbaai), maar dit het in 2017 verander met die ontbinding (nie inlywing nie) van Walvisbaai-Noord. Volgens die NG Kerk se ''Jaarboek'' het die gemeente aan die einde net 50 lidmate oorgehad, maar dit was waarskynlik 'n ou syfer. Derdens het die gemeentes Luhebu-Noord (1988), Western Caprivi (1986) en Wildevy (1984) uit sendingbedrywighede ontstaan terwyl Tsumkwe ([[1961]]) deel van die Sinode geword het. Die enigste nuwe gemeente in die tydperk van 1985 af was [[Hentiesbaai]] in [[1995]], terwyl Verre Noord, wat tydens die Grensoorlog in [[1970]] op [[Oshakati]] gestig is, en later by [[Tsumeb]] ingelyf is, weer in 2006 afgestig het. Oranjemund is ook van die Sinode van Wes-en-Suid-Kaapland na die Namibiese Sinode oorgedra, maar Oewer ([[Noordoewer]]) het in 2017 van Warmbad afgestig. Die getal gemeentes het so net van 45 afgeneem tot 44, hoewel die belydende lidmate met sowat 20% gedaal het. Die getal belydende lidmate het van 2018 tot 2019 se ''Jaarboek'' van 15 892 tot 14 669 afgeneem. # ''Gobabis-Suid'' op [[21 Oktober]] [[2012]] ingelyf by [[NG gemeente Gobabis|Gobabis]]<ref>{{af}} [http://192.185.30.195/~kerkbode/amptelik-2-november/ Amptelike kennisgewings]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[Kerkbode]]'', [[2 November]] [[2012]]. URL besoek op 27 November 2014.</ref> # ''Keetmanshoop-Noord'' ingelyf by [[NG gemeente Keetmanshoop|Keetmanshoop]]. # ''Mariental-Suid'' ingelyf by [[NG gemeente Mariental|Mariental]]. # ''Moria-Grootfontein'' ingelyf by [[NG gemeente Grootfontein|Grootfontein]]. # ''Otjiwarongo-Suid'' ingelyf by [[NG gemeente Otjiwarongo|Otjiwarongo]]. # ''Outjo-Wes'' ingelyf by [[NG gemeente Outjo|Outjo]]. # ''Tsumeb-Suid'' ingelyf by Tsumeb. # Verre Noorde ingelyf by Tsumeb, in 2006 weer afgestig. # ''Walvisbaai-Noord'' het in 2017 ontbind. # ''Walvisbaai-Vesting'' ingelyf by Walvisbaai-Meersig (Junie [[1979]]<ref>{{Cite web |url=http://members.mweb.com.na/ngmeersig/Geskiedenis.htm |title=NG gemeente Walvisbaai-Meersig se geskiedenis |access-date=17 Januarie 2012 |archive-date= 4 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404102906/http://members.mweb.com.na/ngmeersig/Geskiedenis.htm |url-status=dead }}</ref>). # ''Windhoek-Hoogland'' en ''Windhoek–Noord'' saamgesmelt as ''Windhoek-Noordland''. # ''Windhoek-Noord'' en ''Windhoek–Hoogland'' saamgesmelt as ''Windhoek-Noordland''. # ''Windhoek-Noordland'' ingelyf by Windhoek-Wes. Die volgende gemeentes se naam het verander: * Gibeon → [[NG gemeente Mariental|Mariental]] * Moria → [[NG gemeente Otjiwarongo|Otjiwarongo]] * Leonard → [[NG gemeente Leonardville|Leonardville]] == Zimbabwe == Die huidige getal gemeentes in [[Zimbabwe]] weerspieël nié die drastiese afname in die getal lidmate sedert die land se ekonomiese verval vroeg in die een-en-twintigste eeu begin het nie. Die destydse [[Sinode van Midde-Afrika]] het in 1985 uit sestien gemeentes bestaan. Intussen het die gemeente in [[Dutch Reformed Church in Zambia|Lusaka]] oorgeskuif van die Vrystaatse Sinode, waar dit deel was van die ring van Bloemfontein-Noord, om eers 'n gemeente van die Sinode van Midde-Afrika te word en tans te ressorteer onder die Ring van Midde-Afrika binne die Noordelike Sinode. Die laaste nuwe gemeentes in dié land is in [[1976]] ([[Chegutu]] en [[Kwekwe]]) en [[1978]] (Harare se Engelse gemeente wat tans die [[Cornerstone Congregation]] is) afgestig. Met die gedurige afname in lidmaattal (van altesaam byna 3000 in 1985 tot sowat 1&nbsp;050 in 2015) het die getal gemeentes ook afgeneem, van 16 tot 11. # ''Bindura'' ingelyf by [[NG gemeente Harare|Harare]]. # ''Bulawayo-Noord'' ingelyf by [[NG gemeente Bulawayo|Bulawayo]]. # ''[[NG gemeente Chivhu]]'' in 2014 ingelyf by Beatrice. # ''[[NG gemeente Gweru|Gweru]]'' ingelyf by [[NG gemeente Kadoma|Kadoma]]. # ''Harare-Suid'' (1954) ingelyf by [[NG gemeente Harare|Harare]]. # ''Hwange'' ingelyf by ''[[NG gemeente Bulawayo-Noord|Bulawayo-Noord]]'' (1952). # ''Karoi'' (1968) saamgesmelt met ''[[NG gemeente Chinhoyi|Chinhoyi]]'' (1949) as Chinhoyi/Karoi. # ''Kwekwe'' (1976) ingelyf by [[NG gemeente Kadoma|Kadoma]] (1943). # ''Rusape'' (1949) saamgesmelt met ''[[NG gemeente Marondera|Marondera]]'' (1951) as Marondera-Rusape. Die volgende gemeentes se naam het verander: * Enkeldoorn → ''[[NG gemeente Chivhu|Chivhu]]'', ingelyf by Beatrice * Fort Victoria → [[NG gemeente Masvingo|Masvingo]] * Gatooma → [[NG gemeente Kadoma|Kadoma]] * Gwelo → [[NG gemeente Gweru|Gweru]], ingelyf by [[NG gemeente Bulawayo|Bulawayo]] * Hartley → [[NG gemeente Chegutu|Chegutu]] * Marandellas → [[NG gemeente Marondera|Marondera]], gekombineer met Rusape * Melsetter → [[NG gemeente Chipinge|Chipinge]] * Que Que → [[NG gemeente Kwekwe|Kwekwe]], ingelyf by [[NG gemeente Kadoma|Kadoma]] * Salisbury → [[NG gemeente Harare|Harare]] * Salisbury-Suid → Harare-Suid, ingelyf by [[NG gemeente Harare|Harare]] * Sinoia → [[NG gemeente Chinhoyi]], gekombineer met Karoi * Umtali → [[NG gemeente Mutare|Mutare]] * Wankie → Hwange, ingelyf by [[NG gemeente Bulawayo-Noord|Bulawayo-Noord]], op sy beurt ingelyf by [[NG gemeente Bulawayo|Bulawayo]] == Zambië == Al 10 die [[NG Kerk in Zambië|Zambiese]] gemeentes is mettertyd by [[NG gemeente Lusaka|Lusaka]] ingelyf, maar in 1998 stig 'n afsonderlike gemeente weer af op [[Kitwe]] vir die noorde van die land, waar die [[NG gemeente Nkana]] vroeër gesetel was. Die nuwe gemeente heet Dutch Reformed Church in Zambia Nkhana. Die 10 ingelyfde gemeentes was: # ''[[NG gemeente Broken Hill|Broken Hill]]'' (later as [[Kabwe]] bekend) # ''[[NG gemeente Chingola|Chingola]]'' # ''[[NG gemeente Livingstone|Livingstone]]'' # ''[[NG gemeente Luanshya|Luanshya]]'' # ''[[NG gemeente Mufulira|Mufulira]]'' # ''[[NG gemeente Ndola|Ndola]]'' # [[NG gemeente Nkana|Nkana]] # ''[[NG gemeente Fort Jameson|Fort Jameson]]'' ingelyf by ''Lusaka-Oos'' # ''Lusaka-Oos'' (sien [[NG gemeente Lusaka|Lusaka]]) # ''Mazabuku'' == Kenia == Die drie gemeentes in [[Kenia]] het saam met die Afrikaanse bevolking verdwyn. Hulle was ''[[NG gemeente Loubser|Loubser]]'' op [[Thomson's Falls]], ''[[NG gemeente Vergenoeg|Vergenoeg]]'' op [[Eldoret]] en die NG gemeente Nairobi, wat in 1958 gestig is en in 1959 130 belydende lidmate gehad het, maar blykbaar kort daarna verdwyn het. == Tanzanië == ''[[NG gemeente Meru|Meru]]'' is in 1905 gestig en het die hele destydse [[Tanzanië|Tanganjika]] beslaan. == Argentinië == * ''[[NG gemeente Chubut|Chubut]]'' is in 1906 gestig, in 1927 ingelyf by die Kaapse Kerk en iewers in die 1930's ontbind. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]], ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers, 1952. * Symington, Johan (et. al.), ''Jaarboek van die NG Kerke'', Tydskriftemaatskappy, Kaapstad en Wellington, 1985, 2008, 2009. == Eksterne skakels == * [http://www.property24.com/for-sale/oudtshoorn/oudtshoorn/western-cape/7566/101219469?utm_source=www.bidorbuy.co.za&utm_medium=cpc&utm_content=101219469&utm_campaign=bobfeed Oudtshoorn-De Hoop se kerkgebou te koop op Bid or Buy.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134156/http://www.property24.com/for-sale/oudtshoorn/oudtshoorn/western-cape/7566/101219469?utm_source=www.bidorbuy.co.za&utm_medium=cpc&utm_content=101219469&utm_campaign=bobfeed |date= 4 Maart 2016 }} URL besoek op 16 Augustus 2013. * [https://www.google.com/maps/@-26.2156,28.16849,3a,49.1y,300.84h,93.35t/data=!3m4!1e1!3m2!1sLR5aMLwWgxnTJFM33p_M2Q!2e0?hl=af Die destydse [[NG gemeente Germiston]] se kerkgebou staan langs 'n winkelsentrum, taxi-staanplek en parkeerterrein]. == Sien ook == * [[Lys van eerste honderd NG gemeentes in Suid-Afrika]] * [[Lys van NG gemeentes]] [[Kategorie:Lyste|Ng gemeentes, ingelyfde]] [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk]] pkvn7ca9s95ct2exahqednku4e358q4 3 36185 2965071 2920551 2026-09-04T11:07:08Z Aliwal2012 39067 /* Welkom heet ens.... */ nuwe afdeling 2965071 wikitext text/x-wiki {{argiefboks|13 | argief1 = [[/argief2011|2009-11]] | argief2 = [[/argief2012|2012-13]] | argief3 = [[/argief2014|2014]] | argief4 = [[/argief2015|2015]] | argief5 = [[/argief2016|2016]] | argief6 = [[/argief2017|2017]] | argief7 = [[/argief2018-19|2018–19]] | argief8 = [[/argief2020|2020]] | argief9 = [[/argief2021|2021]] | argief10 = [[/argief2022|2022]] | argief11 = [[/argief2023|2023]] | argief12 = [[/argief2024|2024]] | argief13 = [[/argief2025|2025]] }} == [[Lophiidae]] == Waarom het jy dit teruggerol? [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 14:05, 4 Januarie 2026 (UTC) : Jammer, hulle noem dit dik vingers sindroom. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:15, 4 Januarie 2026 (UTC) == Wikistats ding == Hi @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] Sien : https://phabricator.wikimedia.org/T413949 Ek het die fout met die stats daar gerapporteer. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 09:16, 7 Januarie 2026 (UTC) : [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]], dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:40, 7 Januarie 2026 (UTC) == Happy First Edit Anniversary Oesjaar 🎉 == Hey @[[User:Oesjaar|Oesjaar]]. Your wiki edit anniversary was 1 day ago, marking 17 years of dedicated contributions to Afrikaans Wikipedia. Your passion for sharing knowledge and your remarkable contributions have not only enriched the project, but also inspired countless others to contribute. Thank you for your amazing contributions. Wishing you many more wonderful years ahead in the Wiki journey and a blessed New Year. :) -[[Gebruiker:Gnoeee|Gnoeee]] ([[Gebruikerbespreking:Gnoeee|kontak]]) 15:29, 7 Januarie 2026 (UTC) == ''Babiana socotrana'' is now ''Cyanixia socotrana'' == Hello Oesjaar, Please be informed that the former ''Babiana socotrana'' has been moved to a separate genus.<ref name=u>Goldblatt, J. C. Manning, J. Davies, [[Vincent Savolainen|V. Savolainen]] and S. Rezai (2003). [http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=214957 ''Cyanixia'', a new genus for the Socotran endemic ''Babiana socotrana'' (Iridaceae–Crocoideae).] Edinburgh Journal of Botany, 60, pp 517-532</ref> There is a stub on the English Wikipedia. Regards, [[Gebruiker:Dwergenpaartje|Dwergenpaartje]] ([[Gebruikerbespreking:Dwergenpaartje|kontak]]) 23:19, 22 Februarie 2026 (UTC) {{reflist}} :: {{ping|Dwergenpaartje}}, I have actually created [[Cyanixia socotrana]] during Nov 2021 already with a note in [[Babiana]]! Thanks for your concern! Regards. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:19, 23 Februarie 2026 (UTC) == Klappenavraag == Saterdagaand, Ongeveer 19:22 Goeie naand, Oesjaar Iets het fout gegaan met die bladsy waar jy jou terme geplaas het, so ek plaas my antwoorde hier. ·        Plain flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = gewone klap''' ·        Split flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = splitklap''' ·        Slotted flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = slotted flap (slot flap) = gleufklap''' ·        Fowler flap - ek dink Fowlerklap kan doen hier. Vernoem na Harlan D Fowler – so ja, Fowlerklap behoort te werk. ·        Junkers flap Uitgevind deur Otto Mader by Junkers, aanvanklik op Junkers-vliegtuie gebruik – oënskynlik na Junkers-maatskappy vernoem. '''So, Junkers-klap''' ·        Gouge flap Uitgevind deur Arthur Gouge vir Short Brothers. '''Dus, Gouge-klap''' ·        Fairey-Youngman flap Oënskynlik oorspronklik deur die vliegtuigmaatskappy Fairey gebruik. '''Stel voor Fairey-Youngman-klap''' ·        Zap flap Uitgevind deur Edward F Zaparka; lyk asof die “Zap” ’n verkorting van sy van is. '''Dus Zap-klap?''' ·        Krueger flap - bestaan reeds as [[Krueger-klap]] ·        Gurney flap '''Na Dan Gurney vernoem – dus die Gurney-klap.''' ·        Leading edge flap (leirandklap)? Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. '''VB = voorrandklap''' ·        Blown flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. '''Nie gekry nie.''' ''blaasklap, luggeblaaste klap?'' Al hierdie terme kom voor in ’n Wikipedia-artikel met die titel “Flap (auronautics)”. Dit bestaan uit beskrywings van verskillende soorte klappe. '''“VB” staan vir Vliegtuigbouterme.''' Hoop dit help! Laat weet asseblief as jy nog hulp verlang. Groete, Gaius [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 17:28, 28 Februarie 2026 (UTC) == Terp == Beste Oesjaar, Sal u asseblief nagaan of die kategorieë in die artikel Terp korrek is soos hulle is, of of meer bygevoeg moet word? Groete. [[Gebruiker:Drewes|Drewes]] ([[Gebruikerbespreking:Drewes|kontak]]) 17:17, 15 Maart 2026 (UTC) :{{ping|Drewes}}, dankie vir hierdie artikel. Ek sien jou moedertaal is [[Wes-Fries]]. My vrou se grootouers is in Groningen gebore, my skoonma kan nog Nederlands praat. Ek het nie 'n probleem met die Kategorieë nie. Waar woon jy? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:38, 15 Maart 2026 (UTC) ::Ek woon in Drachten, maar is in Metslawier gebore. Ongeveer 'n vyfde van my familie kom van die provinsie Groningen. Omstreeks die jaar 1800 het hulle na die gemeente Kollumerland in Friesland verhuis. My oupa aan vaderskant het nog die Groningse dialek gepraat. Nederlands was vir skool en amptelike geleenthede. Dit is heel moontlik dat jou skoonma ook Gronings by die huis gepraat het. Vriendelike groete, [[Gebruiker:Drewes|Drewes]] ([[Gebruikerbespreking:Drewes|kontak]]) 19:24, 15 Maart 2026 (UTC) :::My skoonma is in Gronigen gebore en het Gronings by die huis gepraat. Sy was 6 toe hulle na Suid-Afrika geëmigreer het. Ek hoop ons kommunikeer meermale en dat jy sal help om ons Wikipedia uit te bou. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:28, 15 Maart 2026 (UTC) == Dankie == {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Original Barnstar Hires.svg|100px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''Die Oorspronklike Skur-stêr''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Vir u uitsonderlike bydraes tot die Afrikaanse Wikipedia. Ek erken u toegewydheid, het lesse geleer uit ons onlangse interaksie, en sien uit na vreedsame samewerking in die toekoms. --[[Gebruiker:Kurgenera|Kurgenera]] ([[Gebruikerbespreking:Kurgenera|kontak]]) 15:56, 22 Maart 2026 (UTC) |} == [[Charente-Maritime]] == Daardie skakel werk nie, daarom het ek dit verwyder. Daardie webwerf bestaan ​​nie meer nie, soos dit lyk. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 16:52, 6 April 2026 (UTC) == [[Apollo 13]] == {{Gebruikervoorblad|Apollo 13}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Geïnspireer deur RSG se ''Sterre en Planete'', waar hulle oor die bekende sin gesels het, waarna ek in Duitsland geluister het. Baie dankie vir hierdie voorbladartikel, moet ek maar persoonlik ook sê. Heel gepas op ons voorblad tydens die 56ste herdenking. As ek op "wysig" kliek, is daar 'n fout by die notas, maar nie as ek dié artikel lees nie. Weet nie waar dit vandaan kom nie. Enige idee? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:35, 12 April 2026 (UTC) :Geluk Oesjaar, dit was baie harde werk aan jou kant! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:40, 12 April 2026 (UTC) == Jou navraag oor admin status == Hallo Oesjaar. Dit is Rooiratel. Ek gebruik maar 'n temprekening omdat my skootrekenaar situasie. Sien hier : https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Spesiaal%3AGebruikersRegte&user=Oesjaar Jy moet per gebruiker sien wanner hulle status verander. Groete. - [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-22503-02|&#126;2026-22503-02]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-22503-02|talk]]) 08:31, 17 April 2026 (UTC) :: Dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:33, 17 April 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:29, 28 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Kontak epos-adres == @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek het toe uitgevind hoe ons die epos wat na "info-af@wikimedia.org" kan lees. Ek sal die besonderhede met jou bespreek wanner ons volgende week bymekaar kom. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 20:47, 13 Mei 2026 (UTC) == Koffie-afspraak == Goeie middag, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]. Dit lyk my jy wil iewers gaan koffie drink? '''Moet my asseblief nie bel nie'''. Dit is nie nou geleë om telefonies met jou te kommunikeer nie. Die 15de Mei, 16de Mei en 18 Mei 2026 het ek reeds ander afsprake. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 14:49, 14 Mei 2026 (UTC) == Navraag oor Wikipedia-artikel vir PRBB Trailers == Goeie dag Deon, Ek hoop dit gaan goed. Ek kontak jou namens PRBB Trailers. Ons stel daarin belang om meer te leer oor die korrekte proses om ’n Wikipedia-artikel vir ons maatskappy op te stel, en ons het gesien dat jy baie ervaring het binne die Wikimedia/Wikipedia-gemeenskap. Ons wil graag seker maak dat alles professioneel, neutraal en volgens Wikipedia se riglyne gedoen word. Sou jy dalk beskikbaar wees om ons hiermee te adviseer of moontlik te help met die proses? Ek hoor graag van jou. Chane chane@prbb.co.za [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-30140-60|&#126;2026-30140-60]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-30140-60|talk]]) 10:18, 20 Mei 2026 (UTC) ::Chane ::Ons is 'n ensiklopedie, nie 'n bemarkingsmeganisme nie. Ons laat nie bemarkings/bekendstellings artikels toe nie. Enige sodanige poging sal verwyder word. Jou maatskappy het geen ensiklopediese waarde nie. Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:00, 20 Mei 2026 (UTC) :Hallo Chane! Ek antwoord jou sommer namens Deon. :As ek reg verstaan is PRBB Trailers 'n kommersiële onderneming wat sleepwaens en bykomstighede vervaardig en bemark. :Dit spyt my dat ons Wikipedia GEEN advertensies of bemarking toelaat nie, dus sal 'n Wikipedia-artikel vir die maatskappy nie hier welkom wees nie. Daar is tog letterlik 1000'e plekke soos tydskrifte, nuusblaaie, of deesdae elektroniese media, waar julle jul ding kan doen (teen betaling natuurlik)! :Sterkte daarmee, en weereens jammer om jou teleur te stel. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:03, 20 Mei 2026 (UTC) ::NS: Jammer Deon, ek het klaar 'n antwoord geplaas toe joune ook deurkom! Maar dit sê dieselfde ding. Groete, Gert ::: Geen skade gedoen nie. Dankie in elk geval. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:12, 20 Mei 2026 (UTC) == [[G.A. Watermeyer]] == Kan jy [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Fred_le_Roux&diff=prev&oldid=2907267 op hierdie manier] deduplikeer? Die bladsy is beskerm. Die dubbele verwysing is: <nowiki><ref>Antonissen, Rob “Kern en tooi” Nasou Beperk Eerste uitgawe Eerste druk Elsiesrivier 1963</ref></nowiki>. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 15:34, 26 Mei 2026 (UTC) :{{ping|Jcb}} ek het die dubbele verwysing herstel! Dankie, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:23, 26 Mei 2026 (UTC) ::Baie dankie! [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 21:10, 26 Mei 2026 (UTC) == Skryfwedstryd 2026 == Hi Oesjaar! Moet asb nie aan artikels vir die [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2026|skryfwedstryd]] verander nie, die paneel moet hulle nog beoordeel. Groete! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:20, 2 Junie 2026 (UTC) :Ongelukkig het die artikels foute in wat deur die compiler uitgeskop word. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:48, 2 Junie 2026 (UTC) ::Dit is so ja, maar weerhou jou asb daarvan, die wedstryd is nou byna voltooi. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:15, 2 Junie 2026 (UTC) :::Nie een van die artikels dra 'n teken dat dit deel van die kompetisie is nie. Dumbassman het in elk geval ook vanoggend aan 'n artikel verander. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:26, 2 Junie 2026 (UTC) NS Laat nuus: Ek sien jy het verjaar op 3 Junie Oesjaar! Veels geluk! (Jammer ek het dit gemis Woensdag). Groetnis, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:17, 5 Junie 2026 (UTC) == Afrikaans == :Hi Oesjaar, lees gerus [https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/konvokasie-waarsku-oor-afrikaans-by-maties/?mc_cid=9a61f2d509&mc_eid=8e57a652fb hierdie] oor Afrikaans by Maties. Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 14:43, 10 Junie 2026 (UTC) :{{ping|Aliwal2012}}, ek vind nou die dag met 'n skok uit dat daar nie een Afrikaanse skool meer in [[Pietermaritzburg]] is nie. Die naaste is in Pinetown. Dit beteken dat daardie kinders se kontak met tegniese Afrikaans slegs via Wikipedia kan geskied. Ons het 'n moerse groot taak voor my vriend! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:04, 10 Junie 2026 (UTC) == [[M.T. Steynmedalje vir Natuurwetenskaplike en Tegniese Prestasie]] == Kan jy [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Fred_le_Roux&diff=prev&oldid=2907267 op hierdie manier] deduplikeer? Die bladsy is beskerm. Die dubbele verwysing is: <nowiki><ref>{{Cite web|url=https://www.akademie.co.za/pryse-en-bekronings/pryse-bekronings|title=Pryse & Bekronings{{!}} SA Akademie vir Wetenskap en Kuns|website=www.akademie.co.za|access-date=2026-05-06}}</ref></nowiki>. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 15:34, 26 Mei 2026 (UTC) : [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] Moet ek die een verwysing verwyder? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:09, 12 Junie 2026 (UTC) ::Die eerste een sal hierdie wees: <nowiki><ref name="akad">{{Cite web|url=https://www.akademie.co.za/pryse-en-bekronings/pryse-bekronings|title=Pryse & Bekronings{{!}} SA Akademie vir Wetenskap en Kuns|website=www.akademie.co.za|access-date=2026-05-06}}</ref></nowiki>. Die tweede een sal hierdie wees: <nowiki><ref name="akad" /></nowiki>. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 16:39, 12 Junie 2026 (UTC) :::Baie dankie! [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 20:59, 12 Junie 2026 (UTC) == [[Ivy Mike- kerntoets]] == {{Gebruikervoorblad|Ivy Mike- kerntoets}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 5 Julie 2026 (UTC) == Christiaan Bakkes wikipedia page afrikaans == I am Christiaan Bakkes, the person the page is about. I made several edits about myself which you blocked me from making. I do not want my ex wife mentioned, I wanted to change some wording to be more accurate and I wanted to update information about myself. I am the person this page is about. Please let me edit information about my own life, otherwise ai will request the page be removed if I cannot make edits to be accurate about my own life. Thank you. [[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]] ([[Gebruikerbespreking:Christiaan Bakkes|kontak]]) 16:07, 6 Julie 2026 (UTC) :Die artikel volg die beleid van neutraliteit soos vereis word deur die Wikipedia beleid. Artikels word geskryf deur 3de partye. Ons het geen wet oortree nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:12, 6 Julie 2026 (UTC) ::There is incorrect information about me in the article that I want to correct. How do I do this if someone blocks me from making the change? [[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]] ([[Gebruikerbespreking:Christiaan Bakkes|kontak]]) 16:18, 6 Julie 2026 (UTC) ::: Watter inligting is volgens jou verkeerd? [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:20, 6 Julie 2026 (UTC) ::::The one about my ex wife and my divorce is incorrect. There is more about her than the woman I married in 2015 that the article doesn't even say I married! My stories are also not about hunting, but about conservation. [[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]] ([[Gebruikerbespreking:Christiaan Bakkes|kontak]]) 16:25, 6 Julie 2026 (UTC) ::::All the latest correct information is widely abailable on the internet but the wiki page doesn't match this. ::::* Huisgenoot: https://www.netwerk24.com/huisgenoot/bekendes/hg-in-addo-saam-met-christiaan-bakkes-ekt-my-ma-se-as-hier-kom-strooi-toe-vind-ek-my-plek-tussen-die-groot-gryses-20260205-1013 ::::* Sarie: https://www.netwerk24.com/sarie/boeke/christiaan-bakkes-ek-wil-die-waarheid-manipuleer-20260218-0670 ::::* Die GROOT Ontbyt: https://www.youtube.com/watch?v=1Ue0cnJVC10 ::::* Maroela Media: https://maroelamedia.co.za/afrikaans/boeke/luister-addo-se-byna-verlore-olifante/ ::::* Daily Maverick Articles by Christiaan Bakkes: https://www.dailymaverick.co.za/author/christiaan-bakkes/ ::::* Talk of the Town: https://www.talkofthetown.co.za/2018/09/15/a-cultural-treat-at-kenton-book-launch/ ::::* Weg: https://www.netwerk24.com/weg/nuus/ontmoet-die-skrywer-christiaan-bakkes-20190121 ::::* Talk of the Town: https://www.talkofthetown.co.za/2019/09/28/school-pupils-march-to-save-the-planet/ ::::* Daily Maverick: https://www.dailymaverick.co.za/article/2016-09-30-op-ed-namibia-ducks-elephant-census/ ::::* LEAD Wildlife Crime Educational Comic Book by Christiaan Bakkes and Marcia Fargnoli: http://www.lac.org.na/projects/lead/Pdf/comic_wildlife_crime.pdf ::::* Namibian: https://www.namibian.com.na/youth-unite-against-wildlife-crime/ ::::* Namibian: https://www.namibian.com.na/end-of-the-game/ ::::* Namibian: https://www.namibian.com.na/end-of-the-lion/ ::::* Travel Namibia: https://travelnam.com/guide-namibian-voted-one-africas-best-guides/ ::::{{Authority control}} ::::[[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]] ([[Gebruikerbespreking:Christiaan Bakkes|kontak]]) 16:30, 6 Julie 2026 (UTC) ::::Naand Oesjaar. ::::Die informasie oor my eerste vrou en egskeiding is nie korrek nie. Verwyder dit asseblief uit die teks. Dit skep 'n verkeerde indruk. Ek is tans getroud met my huidige vrou sedert 2015 ons het Namibië in 2018 verlaat en bly tans in Suid Afrika. Dit beskryf verder my skryfwerk as jagverhale terwyl dit in werklikheid natuurbewaringsverhale hoofsaaklik behels. ::::Die volgende artikels is in die publieke domein en ek wil dit asb. ingesluit hê, want dit is onlangse publikasies wat my huidige skryfwerk uiteensit. ::::Ek sal dit waardeer as u op hierdie veranderinge reageer. Plaas asseblief die informasie wat ek aangeheg het terug. Dit was outomaties verwyder nadat ek dit gekorrigeer het. ::::Baie Dankie ::::Christiaan Bakkes ::::* Huisgenoot: https://www.netwerk24.com/huisgenoot/bekendes/hg-in-addo-saam-met-christiaan-bakkes-ekt-my-ma-se-as-hier-kom-strooi-toe-vind-ek-my-plek-tussen-die-groot-gryses-20260205-1013 ::::* Sarie: https://www.netwerk24.com/sarie/boeke/christiaan-bakkes-ek-wil-die-waarheid-manipuleer-20260218-0670 ::::* Die GROOT Ontbyt: https://www.youtube.com/watch?v=1Ue0cnJVC10 ::::* Maroela Media: https://maroelamedia.co.za/afrikaans/boeke/luister-addo-se-byna-verlore-olifante/ ::::* Daily Maverick Articles by Christiaan Bakkes: https://www.dailymaverick.co.za/author/christiaan-bakkes/ ::::* Talk of the Town: https://www.talkofthetown.co.za/2018/09/15/a-cultural-treat-at-kenton-book-launch/ ::::* Weg: https://www.netwerk24.com/weg/nuus/ontmoet-die-skrywer-christiaan-bakkes-20190121 ::::* Talk of the Town: https://www.talkofthetown.co.za/2019/09/28/school-pupils-march-to-save-the-planet/ ::::* Daily Maverick: https://www.dailymaverick.co.za/article/2016-09-30-op-ed-namibia-ducks-elephant-census/ ::::* LEAD Wildlife Crime Educational Comic Book by Christiaan Bakkes and Marcia Fargnoli: http://www.lac.org.na/projects/lead/Pdf/comic_wildlife_crime.pdf ::::* Namibian: https://www.namibian.com.na/youth-unite-against-wildlife-crime/ ::::* Namibian: https://www.namibian.com.na/end-of-the-game/ ::::* Namibian: https://www.namibian.com.na/end-of-the-lion/ ::::* Travel Namibia: https://travelnam.com/guide-namibian-voted-one-africas-best-guides/ ::::[[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]] ([[Gebruikerbespreking:Christiaan Bakkes|kontak]]) 17:16, 6 Julie 2026 (UTC) :::::Hallo @[[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]], wat @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] nie genoem het nie, is dat dit teen die reëls van Wikipedia is om 'n Wikipedia artikel oor jouself te skep of wysig. Dit is die rede hoekom jou veranderings terug gerol was. :::::Ek waardeer dat jy nou bronne verskaf het vir die verandering wat jy wil maak, dit help baie. :::::Wees ook bewus dat Wikipedia 'n vrywilligersorganisasie, en niemand is verplig om werk te doen nie. :::::Omdat jy die moeite gedoen het om bronne te verskaf, sal ek 'n wederkerige poging aanwend om die artikel op te dateer en te kyk of ek ander kan oortuig om te help. Maar ek bied geen waarborge nie. Ek verstaan ​​jou frustrasie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 08:33, 7 Julie 2026 (UTC) ::::::Baie dankie hiervoor, Rooiratel. Ek verstaan en waardeer wat jy doen. Informasie wat buite konteks aangehaal word doen skade en mense kry seer. Daar is 'n neiging om my lewe te sensasionaliseer deur skrywers van artikels, resensies en rubrieke. ::::::Ek is bewus dat Wikipedia se reëls is om nie hulle teks te sensasionaliseer nie. As jy na die oorspronklike Litnet pos kyk (waarop my Afrikaanse Wikipedia blad gebaseer is), sal jy sien dat die Wikipedia blad 'n groot deel van my lewe na my egskeiding uitsluit, wat wel ingesluit word in die Litnet pos. https://www.litnet.co.za/christiaan-bakkes-1965/ ::::::Die paragraaf begin met my gewese vrou en eindig met my huidige vrou (die Wikipedia blad laat dit lyk asof sy net "nog 'n meisie" is). Daar word geen verwysing gemaak dat sy my huidige vrou is en dat ons sedert 2015 getroud is nie. Dit is nou elf jaar later. Dit skep die indruk dat ek my vorige vrou vir 'n ander vrou gelos het. Dit lees soos sensasie. Die realiteite is veel meer kompleks. ::::::Ek en my vrou voel albei dat my lewe soveel meer behels. Ons veldtogte vir die behoud van die omgewing en die natuur word gereeld oor die hoof gesien. In plek daarvan kry die safari avonture en onderonsies met wilde diere voorkeur. Dawid De Wet se resensie vang die essensie vas van wat ek probeer doen met my skryfwerk. ::::::Plunderwoestyn deur Christiaan Bakkes: omgewingskwessies oopgevlek in aangrypende verhaal ::::::'''[https://www.litnet.co.za/author/dawid-de-wet/ Dawid de Wet]'''''[https://www.litnet.co.za/category/resensies-reviews Reviews]2018-10-24 Litnet'' ::::::https://www.litnet.co.za/plunderwoestyn-deur-christiaan-bakkes-omgewingskwessies-oopgevlek-in-aangrypende-verhaal/ ::::::Behalwe vir my publieke persona as skrywer, verkies ek om my lewe privaat te hou en my te bemoei met omgewingskwessies en bedreiging van die natuur. Sodoende maak ek vyande en het selfs lede van my familie vervreem. Ek en my vrou Marcia verkies om die kalklig te vermy en lewe apart van die samelewing naby aan die natuur. Ek probeer 'n bydrae maak deur stories oor bewaring te skryf. [[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]] ([[Gebruikerbespreking:Christiaan Bakkes|kontak]]) 11:23, 7 Julie 2026 (UTC) == Swem in SA == ek het hierdie blaai oorsproklik begin - destyds toe ek my swimhistory website begin het. Nou is skakel na my website gebreek, en mag hom nie herstel nie. Hoe so? [[Gebruiker:Kobus88|Kobus88]] ([[Gebruikerbespreking:Kobus88|kontak]]) 12:51, 9 Julie 2026 (UTC) : Eerstens enige artikel hier geskep behoort aan die Afrikaanse gemeenskap en NIE aan die outeur nie. Tweedens, volgens Wikipedia reëls; geen eksterne skakels binne in artikels nie. Eksterne skakels kan slegs onder die Hoof: Eksterne skakels geplaas word. Dié skakels moet direk relevant tot die artikel wees. Ons laat slegs interne skakels toe. Jy het 'n magdom eksterne skakels ingevoeg; party kan as direkte bemarking gesien word. As jy inligting oor swemmers wil gee skep dan aparte Wikipedia artikels oor hulle volgens die reëls. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:06, 9 Julie 2026 (UTC) == Vraag == Hallo. Ek het die artikel [[Boris Pertsjatkin]] herskryf. Kan ek die {{tl|gaan taal na}}-sjabloon daaruit verwyder? [[Gebruiker:Asorev|Asorev]] ([[Gebruikerbespreking:Asorev|kontak]]) 16:50, 25 Julie 2026 (UTC) :: Twee dinge: Moskwe is verkeerd. Ook, die leestekens bv. 'n punt kom voor die verwysings en nie daarna nie. Maak dit ook asb reg anders verskyn dit op ons sintaks verslag op 1 Augustus. Wat gebruik jy as vertaler? As jy die dinge reggemaak het kan jy die sjabloon verwyder. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:56, 25 Julie 2026 (UTC) :::Ek het die Moskwe-vertaling en punktuasie reggestel. Die aanvanklike vertaling is deur Google Gemini gedoen, die tweede deur ChatGPT. [[Gebruiker:Asorev|Asorev]] ([[Gebruikerbespreking:Asorev|kontak]]) 17:18, 25 Julie 2026 (UTC) :::: Ek is seker Moskwe is [[Moskou]]. Jy regstelling is verkeerd om: die punt VOOR die <nowiki><ref></nowiki>. Ek het die eerste een reggemaak. Asseblief! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:38, 25 Julie 2026 (UTC) :::::Dankie vir die wenke. Ek het die foute reggestel. [[Gebruiker:Asorev|Asorev]] ([[Gebruikerbespreking:Asorev|kontak]]) 18:05, 25 Julie 2026 (UTC) == Sjabloon:vliegtuigenjin == Kom ons kyk: |naam = |beeld = |byskrifte = |tipe enjin = |land van oorsprong = |vervaardiger = |ontwerpspan = |ontwerper = |builder = |designer = |eerste veldtoets = |primere toepassings = |status = |produksie tyd = |aantal geproduseer = |ontwikkel van = |variante met eie artikels = |ontwikkel na = [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:10, 31 Julie 2026 (UTC) == Welkom heet ens.... == Hallo Oesjaar, ek weet nie of jy [[gebruiker:Elmarie Waltman]] opdrag gegee het nie, maar die gemeenskap het mos besluit ons groet nie meer elke nuweling nie, veral nie dié met name soos [[Gebruiker:補給兵]] en [[Gebruiker:Detärdesmåsmådetaljerna]] nie! Wat staan ons nou te doen, sy skep 'n kraaines hier? Groete! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:07, 4 September 2026 (UTC) c2jt1oylyni0hq623p5748znzjgbg0y 0 37179 2964981 2956410 2026-09-04T08:55:17Z Aliwal2012 39067 2964981 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = '''Edward VII''' |kleur = #ccf |titel = ''Koning van die Verenigde Koninkryk en die Britse Dominiums; Keiser van Indië'' |beeld = Edward VII in coronation robes.jpg |beeld_wydte = 232px |beeld_onderskrif = Koning Edward ná sy kroning in 1902, deur sir [[Luke Fildes]], [[National Portrait Gallery, Londen]]. Let op die septer in sy oorspronklike vorm, kort voordat die [[Cullinan-diamant]] bygevoeg is. |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Vorstehuis |1 = [[Huis van Sakse-Koburg en Gotha|Sakse-Koburg en Gotha]] |opskrif2 = Titels |2 = SM die Koning<br />SKH die Prins van Wallis<br />SKH die Hertog van Rothesay<br />SKH die Hertog van Cornwallis |opskrif3 = Regeer |3 = [[22 Januarie]] [[1901]] – [[6 Mei]] [[1910]] |opskrif4 = Kroning |4 = [[9 Augustus]] [[1902]] |opskrif5 = Voorganger |5 = [[Victoria van die Verenigde Koninkryk|Victoria]] |opskrif6 = Opvolger |6 = [[George V van die Verenigde Koninkryk|George V]] |opskrif7 = |7 = |opskrif8 = |8 = |opskrif9 = |9 = |opskrif10 = |10 = |opskrif11 = |11 = |opskrif12 = Volle naam |12 = Albert Edward |opskrif13 = Gebore |13 = [[9 November]] [[1841]]; [[Buckingham-paleis]], [[Londen]] |opskrif14 = Oorlede |14 = [[6 Mei]] [[1910]]; [[Buckingham-paleis]], [[Londen]] |opskrif15 = Begrawe |15 = [[20 Mei]] [[1910]]; [[St. George-kapel]], [[Windsor]] |opskrif16 = Eggenote |16 = [[Alexandra van Denemarke]] |opskrif17 = Kinders |17 = [[Prins Albert Victor, Hertog van Clarence en Avondale]]<br />[[George V van die Verenigde Koninkryk|George V]]<br />[[Louise van Sakse-Koburg en Gotha, Hertogin van Fife]]<br />[[Prinses Victoria van die Verenigde Koninkryk|Prinses Victoria]]<br />[[Maud van Wallis|Maud, Koningin van Noorweë]]<br />[[Prins Alexander John van Wallis]] |opskrif18 = Vader |18 = [[Albert, prinsgemaal|Albert van Sakse-Koburg en Gotha]] |opskrif19 = Moeder |19 = [[Victoria van die Verenigde Koninkryk|Victoria]] |opskrif20 = |20 = }} '''Edward VII''' (Albert Edward, deur sy familie meestal "Bertie" genoem; 9 November 1841 – 6 Mei 1910) was koning van die [[Verenigde Koninkryk van Groot Brittanje en Ierland|Verenigde Koninkryk]] en die Britse dominiums asook [[Keiser van Indië]] van 22 Januarie 1901 tot met sy dood op 6 Mei 1910. Hy was die eerste monarg van die [[Huis van Sakse-Koburg en Gotha]] wat deur sy seun [[George V van die Verenigde Koninkryk|George V]] hernoem is tot die [[Huis van Windsor]]. Voor hy koning geword het, was Edward die [[Prins van Wallis]] en regmatige troonopvolger vir langer as enigiemand anders in die geskiedenis.<ref>Hy was die regmatige opvolger vir 59 jaar, 2 maande en 14 dae. [[Koning Charles III]], die laaste Prins van Wallis, het dit op 21 April 2011 oortref. Edward was Prins van Wallis vir 59 jaar, 1 maand en 13 dae; Charles het dit op 9 September 2017 oortref.</ref> Tydens die lang tyd dat sy ma, [[Victoria van die Verenigde Koninkryk|koningin Victoria]], ’n weduwee was, was hy grootliks uitgesluit van enige politieke mag en het hy die modebewuste elite met ’n luilekker lewe verpersoonlik. == Bewind == Die [[Edwardiaanse tydperk]], wat ooreengestem het met Edward se bewind en na hom genoem is, het saamgeval met die begin van ’n nuwe eeu en het belangrike veranderings ingelui in tegnologie en die gemeenskap, soos die opgang van [[sosialisme]] en die Arbeidsbeweging. Edward het ’n rol gespeel in die modernisering van die [[Britse Vloot|Britse vloot]], die hervorming van die weermag se mediese dienste<ref name="royal">{{citation|url=http://www.royal.gov.uk/HistoryoftheMonarchy/KingsandQueensoftheUnitedKingdom/Saxe-Coburg-Gotha/EdwardVII.aspx|title=Edward VII|publisher=The official website of the British Monarchy}}</ref> en die reorganisasie van die Britse weermag ná die [[Anglo-Boereoorlog]]. Sy werk om goeie betrekkinge met ander [[Europa|Europese]] lande, veral [[Frankryk]], te bevorder, het hom die bynaam "Vredemaker" besorg. Dit kon egter nie die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]] in [[1914]] verhoed nie. == Titels en aanspreekvorms == * '''9 November – 8 Desember 1841''': Sy Koninklike Hoogheid die Hertog van Cornwallis * '''8 Desember 1841 – 22 Januarie 1901''': Sy Koninklike Hoogheid die Prins van Wallis ** '''in Skotland''': Sy Koninklike Hoogheid prins Albert Edward, die Hertog van Rothesay ** '''17 Januarie 1850 – 22 Januarie 1901''': Die Graaf van Dublin * '''22 Januarie 1901 – 6 Mei 1910''': Sy Majesteit die Koning ** '''met betrekking tot Indië''': Sy Keiserlike Majesteit die Koning-keiser == Kinders == {| class="wikitable" !width="25%"|Naam!! width="15%"|Gebore!! width="15%"|Oorlede!! width="45%"|Notas |- |[[Prins Albert Victor, Hertog van Clarence en Avondale]]||8 Januarie 1864||14 Januarie 1892||&nbsp; |- |[[George V van die Verenigde Koninkryk|Koning George V]]||3 Junie 1865||20 Januarie 1936||Getroud 1893, [[Mary van Teck|prinses Mary van Teck]]; het kinders gehad |- |[[Louise van Sakse-Koburg en Gotha, Hertogin van Fife]]||20 Februarie 1867||4 Januarie 1931||Getroud 1889, [[Alexander Duff, 1ste Hertog van Fife]]; het kinders gehad |- |[[Prinses Victoria van die Verenigde Koninkryk]]||6 Julie 1868||3 Desember 1935||&nbsp; |- |[[Prinses Maud van Wallis]]||26 November 1869||20 November 1938||Getroud 1896, [[Haakon VII van Noorweë]]; het kinders gehad |- |[[Prins Alexander John van Wallis]]||6 April 1871||7 April 1871||&nbsp; |} == Notas en verwysings == : ''Hierdie artikel is merendeels vertaal vanaf die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Edward VII of the United Kingdom]]'' {{Verwysings}} == Verdere leesstof == * {{cite book|last=Ensor|first=R.C.K.|authorlink=Robert Ensor|title=England 1870–1914|url=https://archive.org/details/england187019140000enso|publisher=Clarendon Press, Oxford|year=1936}} * {{cite book|last=Ponsonby|first=Frederick|authorlink=Frederick Ponsonby, 1st Baron Sysonby|title=Recollections of Three Reigns|url=https://archive.org/details/recollectionsoft000290mbp|publisher=Eyre & Spottiswoode|location=Londen|year=1951}} * {{cite book|last=Walker|first=Richard|title=The Savile Row Story: An Illustrated History|year=1988|publisher=Prion|location=Londen|isbn=1-85375-000-X}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Edward VII of the United Kingdom|Edward VII van die Verenigde Koninkryk}} * Lundy, Darryl (2007). [http://www.thepeerage.com/p10066.htm#i100651 Edward VII Saxe-Coburg and Gotha, King of the United Kingdom] * Macaulay, James (red.) (1889). [http://www.archive.org/details/speechesaddresse00edwaiala ''Speeches and addresses of H. R. H. the Prince of Wales: 1863–1888''] Londen: Murray. {{Britse monarge wat afstam van Hannover}} {{Normdata}} [[Kategorie:Britse monarge]] [[Kategorie:Britse Vrymesselaars]] [[Kategorie:Huis van Sakse-Koburg en Gotha]] [[Kategorie:Geboortes in 1841]] [[Kategorie:Sterftes in 1910]] 9me9fgd2j601yhqqoyfdd8co2x7x5tb 2964982 2964981 2026-09-04T09:01:29Z Aliwal2012 39067 2964982 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = '''Edward VII''' |kleur = #ccf |titel = ''Koning van die Verenigde Koninkryk en die Britse Dominiums; Keiser van Indië'' |beeld = Edward VII in coronation robes.jpg |beeld_wydte = 232px |beeld_onderskrif = Koning Edward ná sy kroning in 1902, deur sir Luke Fildes, National Portrait Gallery, Londen. Let op die septer in sy oorspronklike vorm, kort voordat die [[Cullinan-diamant]] bygevoeg is. |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Vorstehuis |1 = [[Huis van Sakse-Koburg en Gotha|Sakse-Koburg en Gotha]] |opskrif2 = Titels |2 = SM die Koning<br />SKH die Prins van Wallis<br />SKH die Hertog van Rothesay<br />SKH die Hertog van Cornwallis |opskrif3 = Regeer |3 = [[22 Januarie]] [[1901]] – [[6 Mei]] [[1910]] |opskrif4 = Kroning |4 = [[9 Augustus]] [[1902]] |opskrif5 = Voorganger |5 = [[Victoria van die Verenigde Koninkryk|Victoria]] |opskrif6 = Opvolger |6 = [[George V van die Verenigde Koninkryk|George V]] |opskrif7 = |7 = |opskrif8 = |8 = |opskrif9 = |9 = |opskrif10 = |10 = |opskrif11 = |11 = |opskrif12 = Volle naam |12 = Albert Edward |opskrif13 = Gebore |13 = [[9 November]] [[1841]]; [[Buckingham-paleis]], [[Londen]] |opskrif14 = Oorlede |14 = [[6 Mei]] [[1910]]; [[Buckingham-paleis]], [[Londen]] |opskrif15 = Begrawe |15 = [[20 Mei]] [[1910]]; St. George-kapel, Windsor |opskrif16 = Eggenote |16 = [[Alexandra van Denemarke]] |opskrif17 = Kinders |17 = [[Prins Albert Victor]]<br />[[George V van die Verenigde Koninkryk|George V]]<br />[[Louise van Sakse-Koburg en Gotha, Hertogin van Fife]]<br />[[Prinses Victoria van die Verenigde Koninkryk|Prinses Victoria]]<br />[[Maud van Wallis|Maud, Koningin van Noorweë]]<br />Prins Alexander John van Wallis |opskrif18 = Vader |18 = [[Albert, prinsgemaal|Albert van Sakse-Koburg en Gotha]] |opskrif19 = Moeder |19 = [[Victoria van die Verenigde Koninkryk|Victoria]] |opskrif20 = |20 = }} '''Edward VII''' (Albert Edward, deur sy familie meestal "Bertie" genoem; 9 November 1841 – 6 Mei 1910) was koning van die [[Verenigde Koninkryk van Groot Brittanje en Ierland|Verenigde Koninkryk]] en die Britse dominiums asook [[Keiser van Indië]] van 22 Januarie 1901 tot met sy dood op 6 Mei 1910. Hy was die eerste monarg van die [[Huis van Sakse-Koburg en Gotha]] wat deur sy seun [[George V van die Verenigde Koninkryk|George V]] hernoem is tot die [[Huis van Windsor]]. Voor hy koning geword het, was Edward die [[Prins van Wallis]] en regmatige troonopvolger vir langer as enigiemand anders in die geskiedenis.<ref>Hy was die regmatige opvolger vir 59 jaar, 2 maande en 14 dae. [[Koning Charles III]], die laaste Prins van Wallis, het dit op 21 April 2011 oortref. Edward was Prins van Wallis vir 59 jaar, 1 maand en 13 dae; Charles het dit op 9 September 2017 oortref.</ref> Tydens die lang tyd dat sy ma, [[Victoria van die Verenigde Koninkryk|koningin Victoria]], ’n weduwee was, was hy grootliks uitgesluit van enige politieke mag en het hy die modebewuste elite met ’n luilekker lewe verpersoonlik. == Bewind == Die [[Edwardiaanse tydperk]], wat ooreengestem het met Edward se bewind en na hom genoem is, het saamgeval met die begin van ’n nuwe eeu en het belangrike veranderings ingelui in tegnologie en die gemeenskap, soos die opgang van [[sosialisme]] en die Arbeidsbeweging. Edward het ’n rol gespeel in die modernisering van die [[Britse Vloot]], die hervorming van die weermag se mediese dienste<ref name="royal">{{citation|url=http://www.royal.gov.uk/HistoryoftheMonarchy/KingsandQueensoftheUnitedKingdom/Saxe-Coburg-Gotha/EdwardVII.aspx|title=Edward VII|publisher=The official website of the British Monarchy}}</ref> en die reorganisasie van die Britse weermag ná die [[Anglo-Boereoorlog]]. Sy werk om goeie betrekkinge met ander [[Europa|Europese]] lande, veral [[Frankryk]], te bevorder, het hom die bynaam "Vredemaker" besorg; dit kon egter nie die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]] in [[1914]] verhoed nie. == Titels en aanspreekvorms == * '''9 November – 8 Desember 1841''': Sy Koninklike Hoogheid die Hertog van Cornwallis * '''8 Desember 1841 – 22 Januarie 1901''': Sy Koninklike Hoogheid die Prins van Wallis ** '''in Skotland''': Sy Koninklike Hoogheid prins Albert Edward, die Hertog van Rothesay ** '''17 Januarie 1850 – 22 Januarie 1901''': Die Graaf van Dublin * '''22 Januarie 1901 – 6 Mei 1910''': Sy Majesteit die Koning ** '''met betrekking tot Indië''': Sy Keiserlike Majesteit die Koning-keiser == Kinders == {| class="wikitable" !width="25%"|Naam!! width="15%"|Gebore!! width="15%"|Oorlede!! width="45%"|Notas |- |[[Prins Albert Victor, Hertog van Clarence en Avondale]]||8 Januarie 1864||14 Januarie 1892||&nbsp; |- |[[George V van die Verenigde Koninkryk|Koning George V]]||3 Junie 1865||20 Januarie 1936||Getroud 1893, [[Mary van Teck|prinses Mary van Teck]]; het kinders gehad |- |[[Louise van Sakse-Koburg en Gotha, Hertogin van Fife]]||20 Februarie 1867||4 Januarie 1931||Getroud 1889, [[Alexander Duff, 1ste Hertog van Fife]]; het kinders gehad |- |[[Prinses Victoria van die Verenigde Koninkryk]]||6 Julie 1868||3 Desember 1935||&nbsp; |- |[[Prinses Maud van Wallis]]||26 November 1869||20 November 1938||Getroud 1896, [[Haakon VII van Noorweë]]; het kinders gehad |- |[[Prins Alexander John van Wallis]]||6 April 1871||7 April 1871||&nbsp; |} == Notas en verwysings == : ''Hierdie artikel is merendeels vertaal vanaf die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Edward VII of the United Kingdom]]'' {{Verwysings}} == Verdere leesstof == * {{cite book|last=Ensor|first=R.C.K.|authorlink=Robert Ensor|title=England 1870–1914|url=https://archive.org/details/england187019140000enso|publisher=Clarendon Press, Oxford|year=1936}} * {{cite book|last=Ponsonby|first=Frederick|authorlink=Frederick Ponsonby, 1st Baron Sysonby|title=Recollections of Three Reigns|url=https://archive.org/details/recollectionsoft000290mbp|publisher=Eyre & Spottiswoode|location=Londen|year=1951}} * {{cite book|last=Walker|first=Richard|title=The Savile Row Story: An Illustrated History|year=1988|publisher=Prion|location=Londen|isbn=1-85375-000-X}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Edward VII of the United Kingdom|Edward VII van die Verenigde Koninkryk}} * Lundy, Darryl (2007). [http://www.thepeerage.com/p10066.htm#i100651 Edward VII Saxe-Coburg and Gotha, King of the United Kingdom] * Macaulay, James (red.) (1889). [http://www.archive.org/details/speechesaddresse00edwaiala ''Speeches and addresses of H. R. H. the Prince of Wales: 1863–1888''] Londen: Murray. {{Britse monarge wat afstam van Hannover}} {{Normdata}} [[Kategorie:Britse monarge]] [[Kategorie:Britse Vrymesselaars]] [[Kategorie:Huis van Sakse-Koburg en Gotha]] [[Kategorie:Geboortes in 1841]] [[Kategorie:Sterftes in 1910]] n8of97sinb0gy5qpvvrj0oiccyntiux 0 39699 2965014 2873430 2026-09-04T10:24:29Z JMK 649 2965014 wikitext text/x-wiki Die '''Russiese Mafia''' ([[Russies]]: росси́йская ма́фия, ''rossijiskaja mafija'', of ру́сская ма́фия, ''roesskaja mafia'') is nie net een bende nie, maar ’n uiteenlopende groep sindikate van georganiseerde misdaad wat in die voormalige [[Sowjetunie]] ontstaan het. Dit word ook soms genoem '''Bratwa''' (братва́; slengtaal vir "broederskap", wat na alle bendes verwys, ook mededingende groepe). Sedert die verbrokkeling van die Sowjetunie het hierdie groepe se invloed wêreldwyd toegeneem.<ref>Glenny, Misha (2008), ''McMafia: A Journey Through the Global Criminal Underworld''; New York: Alfred A. Knopf, ''passim''.</ref> == Geskiedenis == === Ontstaan === Georganiseerde misdaad het sedert die tyd van die [[tsaar|tsare]] in [[Rusland]] bestaan in die vorm van [[struikrower]]s en diewe bekend as ''wori w zakone'' (воры в законе), of "diewe volgens die wet". Hierdie soort [[misdadiger]] moes hou by sekere reëls binne die tronke en strafkampe (die [[Goelag]]), soos dat hy nie dobbelskuld mag gehad of iemand anders mag verraai het nie. Een van die belangrikste reëls was dat enige samewerking met die owerheid taboe was. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het van die gevangenes ’n ooreenkoms met die regering aangegaan om in die oorlog te veg in ruil vir korter vonnisse. Met hul terugkeer na die tronke en Goelag is baie egter dood in [[Teefoorlog|gevegte]] met gevangenes wat getrou gebly het aan die wette van die diewe.<ref>Varlam Shalamov, ''Essays on Criminal World'', "Bitch War" ([http://www.tyurem.net/books/shalamov/ocherki/005.htm Shalamov's essay online] (Russies) in: Varlam Shalamov (1998) "Complete Works" (Варлам Шаламов. Собрание сочинений в четырех томах), vol. 2, printed by publishers ''Vagrius'' and ''Khudozhestvennaya Literatura'', {{ISBN|5-280-03163-1}}, {{ISBN|5-280-03162-3}}.</ref><ref>A. V. Kuchinsky ''Prison Encyclopedia'', (Кучинский А.В. - Тюремная энциклопедия, [http://www.e-lib.info/book.php?id=112100186&p=7 ’n aanlyn-uittreksel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424053543/http://www.e-lib.info/book.php?id=112100186&p=7 |date=2008-04-24 }} (Russies)</ref> === In die Sowjetunie === Tydens die bewind van [[Leonid Brezjnef]], toe die Sowjetse ekonomie ’n knou gekry het, het die ''wori'' met die hulp van korrupte amptenare beheer oorgeneem oor die swartmark. Hulle het onder meer elektroniese produkte verkoop wat vir die gewone Sowjetburger feitlik onverkrygbaar was. === In Rusland === Die ware deurbraak vir misdaadorganisasies het gekom tydens die ekonomiese ineenstorting en massa-emigrasie van die 1990's wat op die verbrokkeling van die Sowjetunie gevolg het. Baie voormalige regeringsamptenare was desperaat om geld in die hande te kry en het hulle tot misdaad gewend of het saam met ander Sowjetburgers oorsee getrek, en so het die mafia buite die grense van Rusland uitgebrei. Voormalige [[KGB]]-agente, sportlui en veterane van die oorloë teen [[Afganistan]] en [[Tsjetsjnië]] was sonder werk, maar het baie ondervinding gehad op gebiede wat goed te pas gekom het in misdaad.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1998/03/98/russian_mafia/70095.stm BBC News – The Rise and rise of the Russian mafia].</ref> Wydverspreide [[korrupsie]], armoede en wantroue in die regering het bygedra tot die toename van georganiseerde misdaad. Kontrakmoorde het ’n hoogtepunt bereik en talle is nooit opgelos nie. Die nuwe misdadigersklas van Rusland het ’n meer Westerse en sakegeoriënteerde benadering in vergelyking met die outydse erekodegebaseerde ''wori'' wat aan die uitsterf is.<ref>[http://iht.com/articles/2008/07/29/europe/moscow.php?page=2 Vory v Zakone has hallowed place in Russian criminal lore].</ref> Hul belangrikste bedrywighede is huurmoorde, afpersing, dwelmhandel, [[geldwassery]] en [[prostitusie]]. Die verdwyning van die "[[Ystergordyn]]" en die internasionalisering van die Sowjetblok se ekonomie het die Russiese mafia ook in staat gestel om bande te smee met ander misdaadorganisasies oor die hele wêreld, soos die Chinese [[Triade (georganiseerde misdaad)|Triadegemeenskap]] en die Sisiliaanse [[Cosa Nostra]]. Bande met [[Latyns-Amerika]]anse dwelmkartels het die Russiese mafia ook in staat gestel om [[kokaïen]] die land in te smokkel.<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/3340035/ MSNBC- Russian mob trading arms for cocaine with Colombia rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505181244/http://www.msnbc.msn.com/id/3340035 |date= 5 Mei 2009 }}.</ref> == Berugte bendes == Van die bekendste mafiagroepe is: * Die Solntsefskaja bratwa (Russies: Солнцевская братва) was een van die magtigste georganiseerdemisdaadgroepe in [[Moskou]], indien nie die magtigste nie. * Dolgoproednenskaja (Долгопрудненская) was ’n Russiese mafiaorganisasie wat beskou is as een van die grootste georganiseerdemisdaadgroepe in Moskou. Dit is genoem na die Moskouse voorstad Dolgoproedni en is in 1988 gestig.<ref>Oleg Liakhovich, "A Mob by Any Other Name", ''The Moscow News''.</ref> * Die Izmailofskaja-bende (Russies: Измайловская мафия; van Izmailowo) was een van die belangrikste en oudste mafiagroepe in Moskou. Hulle het ’n teenwoordigheid gehad in [[Tel Aviv]], [[Parys]], [[Toronto]], [[Miami]] en [[New York]].<ref>B. Ohr, ''Effective Methods to Combat Transnational Organized Crime in Criminal Justice Processes'', U.S. Dept. of Justice.</ref> Dit is in die 1980's gestig onder die leierskap van Oleg Iwanof (Олег Иванов) en het na skatting sowat 200 aktiewe lede gehad.<ref>Домашняя библиотека компромата Сергея Горшкова (''Home library of Sergei Gorshkov'').</ref> Hulle het kwasimilitêre range en streng reëls gehad. Hulle was hoofsaaklik betrokke by huurmoorde, afpersing en die infiltrasie van wettige besighede.<ref>US, COMM, PERM, p. 201.</ref> * Die Tambof-bende (Тамбовская банда) van [[Sint-Petersburg]]. * Die Obsjtsjina (Община, "gemeenskap" in Russies) of Tsjetsjniese mafia was ’n formidabele paramilitêre misdaadgroep. Volgens kenners was etniese Tsjetsjniese misdaadbendes op ’n tyd die dominantste minderheidsmisdaadgroep in Rusland. * In Kalifornië het [[Armenië|Armeens]]-[[VSA|Amerikaanse]] misdaadgroepe ook hul verskyning gemaak. Hulle is hoofsaaklik betrokke by witboordjiemisdaad, dwelmhandel en afpersing.<ref>[http://www.armeniandiaspora.com/archive/12490.html Russian-Armenian organized crime 'like the 1930s New York mob'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080604221656/http://www.armeniandiaspora.com/archive/12490.html |date= 4 Junie 2008}}, ''Los Angeles Daily News''.</ref> == Buitelandse sakelui en die mafia == ’n Paar duisend buitelandse sakelui het in die vroeë 1990's vir "die tweede groot goudstormloop" na Rusland gestroom om te probeer munt slaan uit die oorgang van ’n [[kommunisme|kommunistiese]] na ’n [[kapitalisme|kapitalistiese]] stelsel. Die periode tussen 1990 en 1998 was in die algemeen ’n wilde en onstabiele tyd vir die meeste buitelandse sakelui in Rusland. Daar was gevaarlike botsings met die Russiese mafia en talle is beseer of vermoor. Die mafia het hulle beskou as ’n vinnige manier om geld te maak – met "beskermingsgeld" wat hulle moes betaal. ’n "Bende" sou byvoorbeeld ’n sakeman "lastig val", en die groep aan wie hy beskermingsgeld betaal het, sou dan die "ander bende" aanval en verjaag. Talle sakelui het die land hieroor verlaat. == Uitbeelding == === Videospeletjies === Die Russiese mafia kom in ’n hele paar videospeletjies voor, meestal as die speler se vyand, onder meer ''Max Payne'', ''Stranglehold'' en die ''Grand Theft Auto''-reeks. In ''Mercenaries: Playground of Destruction'' is hulle die speler se bondgenote. === Rolprente === Russiese bendelede verskyn in baie Hollywoodrolprente, gewoonlik as die slegte ouens. Dit sluit in ''GoldenEye'', ''Rocknrolla'', ''The Jackal'', ''25th Hour'', ''Ronin'', ''Be Cool'', ''Jungle 2 Jungle'', ''The Italian Job'', ''Training Day'', Maximum Risk en ''Bad Boys II''. Daar was ’n hele paar Russiese rolprente oor die onderwerp. Die bekendste is waarskynlik ''Брат'' ("Broer") en ''Брат 2''. Hierin is Danila ’n Tsjetsjniese oorlogsveteraan wat ’n kontrakmoordenaar in Sint Petersburg word. Die fliek en sy opvolg was baie gewilde onder die Russiese jeug. === Fiksie === * Boris Starling se roman ''Vodka'' (2005). * In Chris Ryan se 1998-roman ''The Kremlin Device'' moet die hoofkarakter die Russiese weermag oplei in teenmafiastrategieë. * In James Patterson se romans ''The Big Bad Wolf'' en ''London Bridges'' is die hoofkarakter ’n Russiese bendelid met die bynaam "Die Wolf". * Die kortverhaalbundel ''The Odessa Tales'' deur Isaac Babel gaan oor die Joodse onderwêreld in Moldavanka, ’n Oekraïense ghetto. Sy gewildste karakter is ’n bendelid met die naam Benya Krik. * In Andy McNab se roman ''Firewall'' moet die hoofkarakter ’n mafialeier vang en dan help. * In ''Artemis Fowl: The Arctic Incident'' deur Eoin Colfer word die hoofkarakter se pa deur die Russiese mafia aangehou. * Brett Kihlmire se roman ''The Hammer Falls''. === Televisie === * Die Russie mafia verskyn dikwels in ''The Sopranos'', soos in die episode ''Pine Barrens''. * In ander Amerikaanse televisiereekse kom Russiese bendelede ook voor, soos die karakters Yuri Kosygin, Nikolai Stanislofsky en Alexander Vogel in die reeks [[Oz (TV-reeks)|''Oz'']]. == Sien ook == * [[Teefoorlog]] * [[Goelag]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == {{refbegin|2}} * Yvonne Bornstein en Mark Ribowsky, ''Eleven Days of Hell: My True Story of Kidnapping, Terror, Torture and Historic [[FBI]] & KGB Rescue''. AuthorHouse, 2004. {{ISBN|1-4184-9302-3}}. * Douglass, Joseph D. ''Red Cocaine: The Drugging of America''. Atlanta, Ga: Clarion House, 1990. {{ISBN|0-9626646-0-X}}, {{ISBN|1-899798-04-8}}. Oor die Sowjet-ontwikkeling van Suid-Amerikaanse dwelmkartels. * James O. Finckenauer & Elin J. Waring, ''Russian Mafia in America: Immigration, Culture and Crime'', Northeastern University Press, Boston, 1998, {{ISBN|1-55553-374-4}}. * Robert I. Friedman, ''Red Mafiya: How the Russian Mob Has Invaded America'', Penguin Group, 2002, {{ISBN|0-425-18687-3}}. * Mark Galeotti (red.), ''Russian and Post-Soviet Organized Crime'', Ashgate/Dartmouth, 2002, {{ISBN|0-7546-2176-6}}. * Glenny, Misha (2008), ''McMafia: A Journey through the Global Criminal Underworld''; [[New York]]: Alfred A. Knopf. * Johanna Granville, [http://www.scribd.com/doc/13835442/The-Russian-Kleptocracy-and-Rise-of-International-Organized-Crime-by-Johanna-Granville “Dermokratizatsiya and Prikhvatizatsiya: the Russian Kleptocracy and Rise of Organized Crime,”] in ''Demokratizatsiya'', vol. 11, no. 3 (somer 2003): 449-457. * Sterling, Claire, ''Thieves' World: The Threat of the New Global Network of Organized Crime'', Simon & Schuster, 1994, {{ISBN|0-671-74997-8}}. * Federico Varese, ''The Russian Mafia: Private Protection in a New Market Economy'', Oxford University Press, 2001. {{ISBN|0-19-829736-X}}. {{refend}} == Eksterne skakels == * [http://www.suntimes.com/news/810284,CST-NWS-mafiya24.article The face of the new Mafia :: CHICAGO SUN-TIMES :: News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090723002239/http://www.suntimes.com/news/810284,CST-NWS-mafiya24.article |date=2009-07-23 }} 24 Februarie 2008 deur Steve Warmbir en Frank Main * [http://www.msnbc.com/news/391623.asp?cp1=1 MSNBC.com – Russian mob trading arms for cocaine with Colombia rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051109153253/http://www.msnbc.com/news/391623.asp?cp1=1 |date= 9 November 2005 }} deur Sue Lackey * [http://www.cbsnews.com/stories/2000/07/21/world/main217683.shtml CBS News: Russian Mafia's Worldwide Grip] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227041041/http://www.cbsnews.com/stories/2000/07/21/world/main217683.shtml |date=27 Februarie 2009 }} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1998/03/98/russian_mafia/70485.stm BBC News: So who are the Russian mafia?] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1998/03/98/russian_mafia/70095.stm BBC News: The rise and rise of the Russian mafia] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1998/03/98/russian_mafia/69521.stm BBC News: How Russia's mafia is taking over Israel's underworld] * [http://andrsn.stanford.edu/Other/redmaf.html The Red Mafia: A Legacy of Communism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626150729/http://andrsn.stanford.edu/Other/redmaf.html |date=2009-06-26 }} deur Annelise Anderson * [http://www.oxfordscholarship.com/oso/public/content/politicalscience/019829736X/toc.html Oxford Scholarship: The Russian Mafia] * [http://www.janes.com/security/law_enforcement/news/jir/jir050524_1_n.shtml Russian mafya become more active in Eastern Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090609160708/http://www.janes.com/security/law_enforcement/news/jir/jir050524_1_n.shtml |date= 9 Junie 2009 }} Jane's Intelligence Review, Mei 2005 * [http://www.organized-crime.de/revindex.htm Oorsig oor verskeie boeke oor Russiese gorganiseerde misdaad] * [http://www.crimestart.com/Organized_Crime/Russian_Mafia Russian mafia links] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090629125009/http://www.crimestart.com/Organized_Crime/Russian_Mafia/ |date=2009-06-29 }} {{Normdata}} [[Kategorie:Rusland]] [[Kategorie:Mafia]] jtvs2yqz1f9g0d93x0m9j5p7vm95s6a 0 39701 2965021 2878611 2026-09-04T10:26:38Z JMK 649 notoc 2965021 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ Die '''Teefoorlog''' of '''Soeka-oorlog''' ([[Russies]]: сучья война, ''soetsjija woina'') het tussen 1945 en om en by die dood van [[Josef Stalin]] in 1953 in die Sowjet-tronke en die strafkampstelsel, die [[Goelag]], plaasgevind. Die Russiese woord ''soeka'' (letterlik "teef") het ’n baie negatiewer betekenis as in [[Afrikaans]], veral in die tronke en kampe van die [[Sowjetunie]], waar dit gedui het op ’n gevangene wat met die owerhede saamwerk, of " ’n teef geword het" (ссучился). ’n ''Soeka'' het ’n miserabele lewe in die tronk gehad. Binne die gevangenestelsel was daar ’n historiese en sosiale struktuur wat sedert die tye van die [[tsaar|tsare]] bestaan het. Misdadigers het bekend gestaan as ''wori w zakone'' (воры в законе) of "diewe volgens die wet". Hulle moes hou by sekere reëls binne die tronk- of strafkampstelsel. Een van die belangrikste reëls was dat ’n gevangene nie met die tsaristiese en later Sowjet-regering mag saamwerk nie. Dit het ingesluit ooreenkomste aangaan, klik of iemand verraai.<ref>[[Varlam Shalamov]], ''Essays on Criminal World'', "Bitch War" ([http://www.tyurem.net/books/shalamov/ocherki/005.htm Shalamov se essay aanlyn] (Russies) in: Varlam Shalamov (1998) "Complete Works" (Варлам Шаламов. Собрание сочинений в четырех томах), vol. 2, uitgewers ''[[Vagrius]]'' en ''[[Khudozhestvennaya Literatura]]'', {{ISBN|5-280-03163-1}}, {{ISBN|5-280-03162-3}}.</ref><ref>A. V. Kuchinsky ''Prison Encyclopedia'', (Кучинский А.В. - Тюремная энциклопедия, [http://www.e-lib.info/book.php?id=112100186&p=7 ’n aanlyn-uittreksel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424053543/http://www.e-lib.info/book.php?id=112100186&p=7 |date=24 April 2008 }} (Russies)</ref> Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Stalin aan baie gevangenes ’n aanbod gemaak dat hul vonnisse verkort sou word as hulle in die oorlog veg. Met hul terugkeer na die tronk of die Goelag het hulle hulle egter heel onder aan die gevangene-hiërargie bevind. Om te oorleef het baie met die tronkamptenare saamgewerk en in ruil daarvoor beter werk gekry. Gevegte het uitgebreek tussen die ''soeki'' en die gevangenes wat getrou gebly het aan die wette van die diewe. Talle het in die gevegte gesterf terwyl die owerhede hulle blind gehou het. Een van die redes hiervoor was dat die tronke en kampe oorvol was en die honderde gevangenes wat na bewering dood is, het die las op die stelsel verlig. == Sien ook == * [[Russiese mafia]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * Александр Сидоров (2005) "Воры против сук. Подлинная история воровского братства, 1941-1991", {{ISBN|5-699-09276-5}} * [[Anton Antonov-Ovseenko]], ''Enemy of the people'', Moskou. Intellekt, 1996, Seksie [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/auth_pages.xtmpl?Key=14106&page=137 "Bitch War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090715155100/http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/auth_pages.xtmpl?Key=14106&page=137 |date=15 Julie 2009 }}, teks aanlyn op die Sakharov-sentrum se webtuiste == Notas == : ''Hierdie artikel is merendeels vertaal vanaf die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Bitch Wars]]'' {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Rusland]] [[Kategorie:Misdaad]] g92b6cjeqcewqpeo6i8y8iqmhwxpb39 0 42008 2964985 2924827 2026-09-04T09:12:05Z Oesjaar 7467 Kan nie. Is reeds 'n taalskakel. 2964985 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Narkotiki | beeld = | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = groep | geboortenaam = <!-- Slegs vir indiwidue --> | alias = Narkotiki, Nrktk | geboortedatum = <!-- Slegs vir indiwidue --> | geboorteplek = <!-- Slegs vir indiwidue --> | oorsprong = [[Moskou]] ([[Rusland]]) | sterfdatum = <!-- Slegs vir indiwidue --> | sterfplek = <!-- Slegs vir indiwidue --> | genre = Elektropop, disko | beroep = <!-- Slegs vir indiwidue --> | instrument = [[Kitaar]], [[stem]], [[sintetiseerder]], [[tromme]] | jare_aktief = 2007 — 2013 | etiket = | assosiasies = | webwerf = [http://narkotiki.tv/ narkotiki.tv] | huidige_lede = Евгений Горбунов<br />Андрей Касай<br />Роман Кутнов<br />Сергей Ледовский | gewese_lede = }} '''Narkotiki''' ([[Russies]]: '''Наркотики''', ''dwelms'') is 'n musiekgroep wat deur twee [[Moskou]]se jongelinge, Evgeny Gorbunov (Евгений Горбунов) and Andrey Kasai (Андрей Касай), begin is en wat diskowysies speel en in hiphop-styl sing. Die huidige besetting bestaan uit Evgeny Gorbunov (Евгений Горбунов) op [[kitaar]] en [[stem]], Andrey Kasai (Андрей Касай) op stem, Роман Кутнов op programmering, en Сергей Ледовский op tromme. Hul lirieke is met hoë vlakke van geluk en humor gevul. Gorbunov en Kasai was reeds vir 'n lang tyd vriende en het gereeld saam musiek gemaak voordat hulle besluit het om van hul tuisdorp, [[Khabarovsk]], na [[Moskou]] te gaan waar hulle hul rock-styl vir 'n mengsel van elektropop, rock en hiphop verruil het en uiteindelik die naam Наркотики (Narkotiki) vir hul groep aangeneem het. Tot en met April 2009 het die groep egter geen amptelike LP's uitgereik nie, en slegs 'n paar snitte was beskikbaar vir gratis aflaai vanaf die internet. Ten spyte daarvan het hulle 'n groot aanhangersbasis in 'n paar jaar opgebou, veral danksy hul regstreekse optredes. In April 2009 is die groep se debuutalbum, ''Планета Любовь'' (Afrikaans: ''Planeet Liefde'') vrygestel.<ref>[http://rateyourmusic.com/artist/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8 Rateyourmusic.com] {{en}}</ref> Die groep het in 2013 ophou bestaan. Die laaste konsert het op 24 April 2013 plaasgevind. == Diskografie == === Albums === * ''Планета Любовь'' (2009) Разачарование года (2012) === EP's === * ''Narkotiki 2.0'' (2007) * ''Besplatno'' (2008) * ''Black EP'' (2009) == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://narkotiki.tv/ Amptelike webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228200450/http://narkotiki.tv/ |date=28 Februarie 2009 }} * [http://www.myspace.com/narkotiki MySpace-profiel] {{ru}} * [http://nrktk.livejournal.com/ Livejournal-joernaal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161229084436/http://nrktk.livejournal.com/ |date=29 Desember 2016 }} {{ru}} === Musiekvideo's === * [http://www.youtube.com/watch?v=NLcq-UYlN2Q "Puma" op YouTube] {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Russiese musiekgroepe]] g3an7rifm9mj3f2o9s92ta1l53stqfp 0 43308 2964867 2954903 2026-09-03T19:54:39Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964867 wikitext text/x-wiki {{Rivier | rivier_naam = Wolgarivier | beeld_naam = Russia River Volga.jpg | byskrif = Die Wolga, die langste rivier in [[Europa]]. | kaart = Volgarivermap.png | kaartbyskrif = Die stroomgebied van die Wolga. | oorsprong = Wolgowerchowje, Twer-oblast ([[Rusland]]) | monding = naby [[Astrachan]], [[Rusland]], in die [[Kaspiese See]] | stroomgebied_lande = [[Rusland]] | lengte = 3&nbsp;531&nbsp;km (2&nbsp;194 myl) | hoogte = 225&nbsp;m (738 voet) | monding_hoogte = -28&nbsp;m (-92 voet) | afloop = 8&nbsp;060&nbsp;m³/s (284&nbsp;636 ft³/s) | stroomgebied = 1&nbsp;380&nbsp;000&nbsp;km² (532&nbsp;821 myl²) | kaart_beeld = Volga basin.png | kaart_byskrif = Kaart van die Wolga-bekken in Europa. }} Die '''Wolga''' ([[Russies]]: Волга) is die langste rivier in [[Europa]]. Dit vloei deur die [[Europa|Europese]] deel van [[Rusland]] en word wyd beskou as die land se nasionale rivier. Van die twintig grootste stede in Rusland is elf in die Wolga se stroomgebied geleë – ook die hoofstad [[Moskou]]. Van die wêreld se grootste opgaardamme is aan die rivier geleë. Die Wolga is 3 531 kilometer lank en het 'n opvanggebied van sowat 1 360 000 km². Dit is ook Europa se grootste rivier wat die gemiddelde afvoer by die delta betref – tussen 8 000 en 8 500 kubieke meter per sekonde – en die langste rivier ter wêreld wat in 'n geslote kom uitmond. Aangesien die Wolga in die [[Kaspiese See]] uitmond, wat 'n geslote waterliggaam is, is die rivier nie natuurlik met enige van die wêreld se oseane verbind nie.<ref name="Britannica">{{en}} {{cite web |title=Volga River |publisher=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Volga-River |access-date=24 Augustus 2026}}</ref> Die rivier vloei deur woude, bosstepgebiede en steppes. Die veronderstelde ou Russiese staat, die Roes-Kaganaat, het omstreeks 830 n.C. langs die Wolga ontstaan, en die rivier het histories as 'n belangrike ontmoetingsplek van verskeie Eurasiese beskawings gedien. Die rivier het 'n simboliese betekenis in die Russiese kultuur: die Russiese letterkunde en volksoorlewering noem dit dikwels ''Wolga-matoesjka'' (Волга-матушка), "Moeder Wolga".<ref name="Britannica" /> == Name == Die [[Russies]]e naam Wolga (Волга) is verwant aan die ou [[Mari]]-naam van die rivier: Wolgido, wat “helder” beteken. Die huidige Mari-naam is Joel (Юл), wat “weg” in [[Tataars]] beteken. Volgens die [[Russe]] is die naam afkomstig van die Slawiese woorde ‘‘wlaga’’ en ‘‘wologa’’ (влага, волога) vir “natheid” of “humiditeit”. Die antieke en moderne [[Mordwiense tale|Mordwiense]] naam vir die rivier, Raf (Рав), kom skynbaar van die antieke [[Skitiërs|Skities]]e naam ''Rha'', wat glo verwant is aan die antieke [[Avesties]]e en [[Sanskrit]]-name ''Rañha'' en ''Rasah'' vir ’n mitiese rivier wat veronderstel was om om die aarde te vloei.<ref>Lebedynsky, Iaroslav. ''Les Sarmates: Amazones et lanciers cuirassés entre Oural et Danube''. Paris: Editions Errance, 2002.</ref> Sommige mense glo die naam vir die Russe self is afgelei van Rasah/Rosah, die [[Irannese tale|Irannese]] naam van die Wolga. Hierdie Irannese woorde het almal te doen met “dou”, “vloeistof” en “nattigheid”. Die Skitiese naam vir die Wolga was ''Rahā'', wat letterlik "nattigheid" beteken en verwant is aan die Avestiese naam vir 'n mitiese stroom, ''Raŋhā'', wat uit die Proto-Indo-Europese stam ''*h₁res-'' of ''*h₁ers-'' afgelei is. Dié naam kan met verskeie Indo-Iranse woorde vergelyk word, soos die Persiese ''rag'' ("aar") en die Vediese Sanskrit ''rasā́'' ("dou, vloeistof, sap; 'n mitiese rivier"). Die Skitiese naam oorleef in die moderne Moksja-taal as ''Raw'' (Рав).<ref name="Britannica" /> Die Griekse skrywer [[Herodotos]] het twee verdere ou Iranse name vir die Wolga aangeteken: ''Oaros'', wat van die Skitiese ''*Varu'' ("breed") afgelei is, en ''Araxes''.<ref name="Britannica" /> Die [[Turkiese volke]] wat langs die rivier gewoon het, het dit vroeër ''Itil'' of ''Atil'' genoem. In die moderne Turkse tale staan die Wolga bekend as ''İdel'' in [[Tartaars]], ''Atăl'' in Tsjoewasj, ''Iźel'' in Basjkiers, ''Edıl'' in Kazaks en ''İdil'' in Turks. Dié name gaan terug op die ou Turkse vorm ''Etil''/''Ertil'', waarvan die oorsprong en betekenis nie duidelik is nie. Die Turkse volke het die Itil se oorsprong met die [[Kamarivier|Kama]] verbind: 'n linkersytak van die Kama is die ''Aq Itil'' ("Wit Itil") genoem, wat by Oefa met die ''Kara Itil'' ("Swart Itil") saamvloei. In Asië was die rivier ook onder die Turkse naam ''Sarı-su'' ("geel water") bekend, terwyl die Oirate hul eie naam, ''Ijil mörön'', gebruik het.<ref name="Britannica" /> == Beskrywing == Die Wolga is die langste rivier in Europa. Dit behoort tot die geslote kom van die [[Kaspiese See]]. Dit ontspring in die Waldai-heuwels noordwes van [[Moskou]] en suidoos van [[Sint Petersburg]]. Dan vloei dit oos verby die Sterzjmeer, [[Twer]], Doebna, Ribinsk, [[Jaroslawl]], [[Nizjni Nowgorod]] en [[Kazan]]. Daarna draai dit suid en vloei verby [[Oeljanofsk]], [[Toljatti]], [[Samara]], [[Saratof]] en [[Wolgograd]] tot in die Kaspiese See onder [[Astrachan]]. Op sy mees strategiese punt draai dit in die rigting van die [[Don]] ("die groot draai"), waar die twee riviere op hul naaste sowat 60 kilometer van mekaar af is en vandag deur die Wolga–Don-kanaal verbind word. [[Wolgograd]], voorheen Stalingrad, is hier geleë. Die Wolga het baie sytakke, waarvan die Kama, [[Oka (rivier)|Oka]], [[Wetloega-rivier|Wetloega]] en [[Soera-rivier|Soera]] die belangrikstes is. Die Wolga en sy sytakke vloei deur ’n gebied van sowat 1,35 miljoen vierkante kilometer in die digsbevolkte dele van Rusland. Die Wolgadelta is sowat 160 kilometer lank en sluit tot 500 kanale en kleiner riviere in. Die grootste deel van die rivier is in die winter sowat drie maande lank gevries. Die Wolga verskaf water aan die grootste deel van Wes-Rusland. Sy talle groot opgaardamme verskaf besproeiing en [[waterkrag]]. Met sy begaanbare kanale verbind dit Moskou aan die [[Witsee]], [[Oossee]], [[Kaspiese See]], [[See van Azof]] en die [[Swartsee]]. Hoë vlakke van chemiese besoedeling is tans rede tot kommer. Die vrugbare riviervallei verskaf groot hoeveelhede graan en is ook vol minerale. Dit is die kern van ’n groot petroleumnywerheid. Ander minerale sluit in gas, sout en potas. [[Hengel]] is gewild en [[Astrachan]] is die kern van die [[kaviaar]]nywerheid. [[Lêer:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|duimnael|Die Wolgadelta soos gesien vanaf die Internasionale Ruimtestasie.]] Hoewel die Wolga die langste rivier in Europa is en sy opvanggebied byna heeltemal binne Rusland lê, is die langste rivier in Rusland self die Ob–Irtisj-stelsel. Die bron van die Wolga lê in die dorpie Wolgowerchowje in die Twer-oblast, in die Waldai-heuwels op sowat 225 meter bo seevlak, en die rivier mond 28 meter ''onder'' seevlak in die Kaspiese See uit – die grootste hoogteverskil verklaar waarom die stroom oor die grootste deel van sy loop stadig en breed is.<ref name="Britannica" /> Die Wolgadelta, met 'n lengte van sowat 160 kilometer en tot 500 kanale en kleiner riviere, is die grootste [[estuarium]] in Europa en die enigste plek in Rusland waar [[pelikaan|pelikane]], [[flamink]]e en lotusblomme aangetref word.<ref name="Britannica" /> Die Wolga-bekken dien ook as 'n belangrike invalsroete vir waterorganismes. Onlangse studies dui daarop dat die aandeel uitheemse vissoorte in die totale vangs sterk oor die bekken wissel en in die Saratof- en Koeibisjef-opgaardamme 36 tot 47 persent bereik. 'n Tweerigting- maar ongelyke uitbreiding word waargeneem: "suidelike" Ponto-Kaspiese soorte beweeg aktief noordwaarts in die reeks opgaardamme in, terwyl "noordelike" soorte se verspreidingsgebied krimp, vermoedelik weens klimaatsverwarming en stygende watertemperature.<ref name="Britannica" /> === Die grootste stede aan die Wolga === {{Columns-list|colwidth=15em| * [[Nizjni Nowgorod]] * [[Kazan]] * [[Samara]] * [[Wolgograd]] * [[Saratof]] * [[Toljatti]] * [[Oeljanofsk]] * [[Jaroslawl]] * [[Astrachan]] * [[Tsjeboksari]] * [[Twer]] }} === Sytakke (van stroomaf tot stroomop) === [[Lêer:Rzhev.jpg|duimnael|280px|Rzjef is aan die bopunt van die Wolga geleë (foto uit c. 1910).]] * Achtoebarivier (naby Wolzjski) – eintlik ’n afsplitsing van die Wolga eerder as ’n sytak * [[Samararivier]] (in [[Samara]]) * [[Kamarivier]] (suid van [[Kazan]]) * [[Kazankarivier]] (in [[Kazan]]) * [[Swijagarivier]] (wes van [[Kazan]]) * [[Wetloegarivier]] (naby Kozmodemjansk) * [[Soerarivier]] (in Wasilsoersk) * Kerzjenetsrivier (naby Liskowo) * [[Oka (rivier)|Okarivier]] (in [[Nizjni Nowgorod]]) * Oezolarivier (naby Balachna) * Oenzjarivier (naby Joerjewets, [[Iwanowo-oblast]]) * Kostromarivier (in [[Kostroma]]) * Kotoroslrivier (in [[Jaroslawl]]) * Sjeksnarivier (in Tsjerepowets) * Mologarivier (naby Wesjegonsk) * Kasjinkarivier (naby Kaljazin) * Nerlrivier (naby Kaljazin) * Medweditsarivier (naby Kimri) * Doebnarivier (in Doebna) * Sjosjarivier (naby Konakowo) * Twertsarivier (in [[Twer]]) * Wazowzarivier (in Zoebtsof) * Selizjarofkarivier (in Selizjarowo) === Opgaardamme (stroomaf tot stroomop) === ’n Paar groot [[waterkrag]]damme is in die [[Sowjetunie|Sowjettyd]] in die Wolga gebou. Hulle is: * Iwankowo-opgaardam * Oeglitsj-opgaardam * Ribinsk-opgaardam * Gorki-opgaardam * Tsjeboksari-opgaardam * Koeibisjef-opgaardam – die dam met die grootste oppervlak in Europa * Saratof-opgaardam * Wolgograd-opgaardam === Die Wolga–Kama-reeks === Die damme op die Wolga en die Kama vorm saam die Wolga–Kama-reeks, een van die grootste waterkragstelsels ter wêreld. Die bou daarvan het in 1937 met die Iwankowo-opgaardam begin en is deur die [[Tweede Wêreldoorlog]] onderbreek: die Oeglitsj- en Ribinsk-damme is eers in die 1940's en 1950's voltooi, die Koeibisjef-dam in Mei 1957, die Wolgograd-dam in 1960 en die Saratof-dam in 1968, terwyl die Tsjeboksari-dam die reeks in 1981 voltooi het.<ref name="IntechOpen">{{en}} {{cite book |chapter=Hydropower in Russia: Case Study on Hydrological Management of the Volga-Kama Cascade |title=Hydropower – Design, Construction and Operation |publisher=IntechOpen |year=2021 |url=https://www.intechopen.com/chapters/78808 |access-date=24 Augustus 2026}}</ref> Die reeks het die Wolga in 'n ketting stuwaters omskep en die rivier se natuurlike lentevloed byna heeltemal uitgewis. Dit het die skeepvaart en die kragvoorsiening baie verbeter, maar teen 'n hoë prys: die stuwaters het uitgestrekte laagliggende landbougrond, woude en dorpe onder water gesit, die vloedvlaktes wat die visse laat kuit het, vernietig en die vervoer van sediment en nutriënte na die Kaspiese See onderbreek.<ref name="IntechOpen" /> === Die sytakkestelsel === Die Wolga se belangrikste sytak is die [[Kamarivier|Kama]], wat by die Koeibisjef-opgaardam suid van [[Kazan]] aansluit. By die samevloeiing dra die Kama byna soveel water as die Wolga self, en party geograwe – en die Turkse volke van die streek – het die Kama daarom histories as die eintlike bolope van die rivier beskou. Die tweede grootste sytak is die [[Oka (rivier)|Oka]], wat by [[Nizjni Nowgorod]] aansluit en die water van die Moskou-streek – ook dié van die [[Moskwa]]rivier – aandra; die res van die grootste sytakke, waaronder die Wetloega en die Soera, kom van die woudgebiede in die noorde.<ref name="Britannica" /> Die Wolga en sy sytakke vorm saam die Wolga-rivierstelsel, wat 'n gebied van sowat 1,35 miljoen vierkante kilometer dreineer – ongeveer 'n derde van die Europese deel van Rusland. Dié uitgestrekte stelsel het die rivier sedert die middeleeue tot 'n natuurlike hoofweg tussen die noordelike woude en die suidelike steppes gemaak.<ref name="Britannica" /> == Hidrologie == [[Lêer:Staritsa2 Prokudin-Gorsky.jpg|duimnael|Die bo-Wolga naby Staritsa, gefotografeer in 1912.]] Die Wolga word deur drie bronne gevoed: smeltwater van sneeu, wat sowat 60 persent van die jaarlikse afvoer verskaf, grondwater (sowat 30 persent) en reënwater (sowat 10 persent). Die natuurlike, ongereguleerde stelsel is dus deur 'n hoë lentevloed gekenmerk. Voor die rivier deur opgaardamme gereguleer is, het die jaarlikse skommeling in die watervlak op die bo-Wolga tussen 7 en 11 meter, op die middel-Wolga tussen 12 en 14 meter en op die benede-Wolga tussen 3 en 15 meter gewissel.<ref name="Britannica" /> Sedert die bou van die Wolga–Kama-reeks opgaardamme is dié natuurlike vloedpuls byna heeltemal uitgewis, en die rivier is vandag in baie opsigte eerder 'n ketting groot mere as 'n vloeiende stroom. Die grootste deel van die rivier is elke jaar sowat drie maande lank gevries, en die ysbedekking het 'n groot uitwerking op die skeepvaart, wat gewoonlik van November tot April stilstaan.<ref name="Britannica" /> == Brûe en oorgange == [[Lêer:Саратовский мост.jpeg|duimnael|Die Saratof-brug oor die Wolga in die nag.]] Die Wolga is oor sy hele loop lank 'n hindernis vir die vervoer oos-wes gewees, en die brûe daaroor is van die grootste bouwerke in Rusland. Die Presidentsbrug by [[Oeljanofsk]], wat op 24 November 2009 geopen is, is met 'n lengte van 5,825 kilometer – of 12,98 kilometer as die aansluitpaaie ingesluit word – die tweede langste brug in Rusland en een van die langstes in Europa. Dit het 25 oorspanne van 221 meter elk en 'n kapasiteit van meer as 40 000 voertuie per dag. Die brug is gebou omdat die ou Oeljanofsk-brug, wat tussen 1913 en 1916 opgerig is, nie meer die groeiende verkeer kon hanteer nie.<ref name="PresBridge">{{en}} {{cite web |title=President Bridge |publisher=Wikimapia |url=http://wikimapia.org/4904106/President-Bridge |access-date=24 Augustus 2026}}</ref> Verder stroomaf en stroomop is daar onder meer die Saratof-brug, die Stroomboonste Wolga-brug by [[Twer]] en die Kostroma-spoorbrug, en die krone van verskeie damme dien self as padoorgange. Waar daar geen brug is nie, word veerbote gebruik, en in die winter word ystrekke op party plekke as tydelike paaie oor die bevrore rivier ingerig.<ref name="Britannica" /> == Geskiedenis == [[Lêer:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|duimnael|regs|200px|Baie Ortodokse heiligdomme en kloosters staan langs die oewers van die Wolga.]] Die Wolga–[[Oka (rivier)|Oka]]-gebied is minstens 9 000 jaar lank bewoon en het 'n bedryf onderhou wat pyl- en spiespunte, dolke, jagmesse en priemme uit been en horing gemaak het; die makers het ook plaaslike kwarts en ingevoerde vuursteen gebruik.<ref name="Britannica" /> Gedurende die klassieke oudheid het die Wolga die grens gevorm tussen die gebiede van die Kimmeriërs in die Kaukasiese steppe en die [[Skitiërs]] in die Kaspiese steppe. Nadat die Skitiërs weswaarts getrek het en die Kimmeriërs verdring het, het die rivier die grens tussen die Skitiërs en die Massagete geword. Tussen die 6de en die 8de eeu het die [[Alane]] hulle in die middel-Wolga-gebied en in die steppes van die suide van Rusland gevestig.<ref name="Britannica" /> Die gebied om die Wolga is in die eerste millennium n.C. bewoon deur die Slawiese stamme van die Wjatitsje en die Boezjane, en deur Finno-Oegriese, Skandinawiese, Baltiese, Hunniese en Turkse volke. Die rivier het ook 'n belangrike rol in die handel van die Bisantynse Ryk gespeel. Tussen die 2de en die 5de eeu was Baltiese volke wyd oor die huidige Europese Rusland versprei, van die Sozj-rivier tot by die huidige Moskou, en het hulle met die Oos-Slawe vermeng. In die laat 8ste eeu word die Roes-Kaganaat in verskeie noordelike en oosterse bronne aangeteken, en die Wolga was een van die hoofriviere van dié kultuur.<ref name="Britannica" /> [[Lêer:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|duimnael|[[Ilja Repin]] se skildery ''Skuitslepers aan die Wolga'' (1870–1873).]] Die magtige staat [[Wolga-Bulgarye]] het gefloreer waar die [[Kamarivier|Kama]] by die Wolga aansluit, terwyl [[Chasare|Chasarye]] die benedeloop van die rivier beheer het. Die rivier het as 'n belangrike handelsroete gedien wat [[Wikings|Skandinawië]] en die Finniese gebiede met die Slawiese stamme en met die Turkse, Germaanse en ander volke van die ou [[Kiëf-Roes|Roes]] verbind het, en Wolga-Bulgarye met Chasarye, Persië en die Arabiese wêreld.<ref name="Britannica" /> === Van die oudheid tot die Russiese verowering === Daar word wyd geglo dat die laer deel van die Wolga die bakermat van die [[Proto-Indo-Europees|Proto-Indo-Europese]] beskawing was. Die [[Skitiërs]] is in die eerste millennium na Christus vervang deur die [[Hunne]] en ander [[Turkiese volke]]. Die antieke geleerde [[Ptolemeus]] van [[Alexandrië]] noem die Laer-Wolga in sy ''Geografie'' (Boek 5, hoofstuk 8, 2de Kaart van [[Asië]]). Hy noem dit die ''Rha'', die Skitiese naam. Ptolemeus het geglo dat die Don en die Wolga dieselfde bolope deel, wat volgens hom uit die Hiperboreïese Berge gevloei het. Die rivierkom het dus ’n belangrike rol gespeel in die trek van volke van Asië na Europa. Stede aan die Wolga soos Atil, Saqsin en Sarai was van die grootstes in die [[Middeleeue]]. Die rivier was ’n belangrike handelsroete wat [[Skandinawië]], die [[Kiëf-Roes|Roesvolk]] en [[Wolga-Bulgarye]] verbind het met Chasarye en [[Iran|Persië]]. Die [[Chasare]] is deur die Kiptsjakke, Kimeks en [[Mongole]] vervang, wat die [[Goue Horde]] aan die Laer-Wolga gestig het. Later het hul ryk opgebreek in die Khanaat van Kazan en die Khanaat van Astrachan, wat albei in die 16de eeu deur die Russe verower is. Die Russe se groot liefde vir die Wolga kan gesien word in hul kultuur en letterkunde – al sedert die [[12de eeu]] (bv. ''[[Die Verhaal van Igor se Veldtog]]'').<ref>{{Cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=Volga River<!-- Bot generated title --> |access-date= 8 November 2009 |archive-date=20 Junie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |url-status=dead }}</ref> ''Die Lied van die Wolga-bootsmanne'' is een van die talle liedere wat oor Rusland se nasionale rivier gaan. Die bou van Sowjet-damme het dikwels die verpligte verskuiwing van groot getalle mense tot gevolg gehad, sowel as die verwoesting van hul historiese erfenisse. So is die dorp Mologa oorstroom om die Ribinsk-opgaardam te bou, en vir die bou van die Oeglitsj-opgaardam is verskeie kloosters met geboue wat uit die [[15de eeu|15de]] en [[16de eeu]] dateer, oorstroom. In sulke gevalle was die ekologiese en kulturele skade veel groter as die ekonomiese voordele.<ref>"Sowjet-damme het altesaam 2&nbsp;600 dorpe en 165 stede oorstroom, amper 78&nbsp;000 vk. km – die oppervlakte van Maryland, Delaware, Massachusetts en New Jersey saam – insluitende byna 31&nbsp;000 vk. km landbougrond en 31&nbsp;000 vk. km woude". Uit: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. bl. 31.</ref> === Die Russiese Burgeroorlog === Tydens die Russiese [[burgeroorlog]] het albei kante oorlogskepe op die Wolga ontplooi. Die Rooi Wolga-flottielje het in 1918 daaraan deelgeneem om die Wittes ooswaarts te verdryf, van die middel-Wolga by Kazan na die Kama en uiteindelik tot by Oefa aan die Belaja. [[Josef Stalin]] het gedurende die burgeroorlog beveel dat verskeie militêre spesialiste op 'n aak in die Wolga aangehou word, en 'n drywende gevangenis waarin offisiere omgekom het, is laat sink.<ref name="Britannica" /> === Die Slag van Stalingrad === Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] was die stad in “die groot draai” van die Wolga, tans [[Wolgograd]], die terrein van die [[Slag van Stalingrad]], een van die bloedigste gevegte in menseheugenis toe die [[Sowjetunie]] en [[Duitsland]] geveg het om toegang tot die rivier. Die Wolga was toe en is steeds ’n belangrike vervoerroete tussen [[Rusland]] en die [[Kaspiese See]] en bied toegang tot die olievelde van die Absjeron-halfeiland. Hitler het beplan om die toegang tot die oliebronne van [[Azerbeidjan]] te gebruik om Duitsland se verdere veroweringe aan te dryf. Daarby sou die kant wat albei oewers van die rivier beheer, magte oor die rivier kon beweeg om die vyand se versterkings aan die ander kant te verslaan. Deur die rivier in te neem sou [[Adolf Hitler|Hitler]] se Duitsland voorrade, gewere en manne na die noorde van Rusland kon beweeg en terselfdertyd dié vervoerroete permanent vir die Sowjetunie kon afsluit, wat sy toegang tot olie en tot voorrade langs die Persiese korridor sou belemmer.<ref name="Britannica" /> Om dié rede is talle amfibiese aanvalle uitgevoer in 'n poging om die ander kant van die oewers te verdryf. In dié gevegte was die Sowjetunie hoofsaaklik die aanvallende kant en die Duitse troepe meer verdedigend, hoewel 'n groot deel van die stryd hand-tot-hand-geveg was sonder 'n duidelike aanvallende of verdedigende kant.<ref name="Britannica" /> == Bevolkingsgroepe == [[Lêer:Молодецкий курган осенью.jpg|duimnael|links|200px|Die Wolga in die Zjigoeli-berge.]] Baie verskillende bevolkingsgroepe het aan die Wolga gewoon. Onder die eerste wat langs die bo-Wolga aangeteken is, was die Finniese [[Mari]]- en Merja-volke, terwyl die Iranse Sarmate van sowat 200 v.C. af die steppegedeeltes bewoon het. Sedert die oudheid – nog voordat die Roes-state ontwikkel het – was die rivier 'n belangrike handelsroete waar nie net Slawiese, Turkse en Finniese volke gewoon het nie, maar waar die Arabiese wêreld van die Midde-Ooste ook deur die handel met die [[Warangiërs|Warangiese]] volke van die noorde in aanraking gekom het.<ref name="Britannica" /> In die 8ste en 9de eeu het die kolonisasie uit [[Kiëf-Roes]] begin. Slawe uit Kiëf-Roes het die Christendom na die bo-Wolga gebring, en 'n deel van die nie-Slawiese plaaslike bevolking het dit aanvaar en geleidelik Oos-Slawe geword, terwyl die res van die Mari verder ooswaarts landinwaarts getrek het. In die loop van etlike eeue het die Slawe die inheemse Finniese bevolkings – soos die Merja, die Mesjtsjera en die Moroma – geassimileer. Die Finniese volke van die middel-Wolga wat oorleef het, is die Mari, die Erzja en die Moksja.<ref name="Britannica" /> Naas die [[Hunne]] het die vroegste Turkse stamme in die 7de eeu aangekom en 'n deel van die Finno-Oegriese en Indo-Europese bevolking van die middel- en benede-Wolga geassimileer. Die Christelike Tsjoewasj en die Moslem-Wolgatatare is afstammelinge van die bevolking van die middeleeuse Wolga-Bulgarye, terwyl 'n verdere Turkse groep, die Nogai, vroeër die steppes van die benede-Wolga bewoon het.<ref name="Britannica" /> === Die Wolga-Duitsers === Die Wolga-gebied is die tuiste van 'n Duitse minderheid, die Wolga-Duitsers. [[Katharina II van Rusland|Katharina die Grote]] het in 1763 'n manifes uitgevaardig wat alle buitelanders uitgenooi het om die gebied te kom bewoon en hulle talle aansporings gebied het – deels om die gebied te ontwikkel en deels om 'n buffersone te skep. Weens die toestande in die Duitse gebiede het Duitsers in die grootste getalle gereageer, en onder die Sowjetunie is 'n deel van die streek in die Wolga-Duitse Outonome Sosialistiese Sowjetrepubliek omskep.<ref name="Britannica" /> Op 28 Augustus 1941, ná die Duitse inval in die Sowjetunie, het [[Josef Stalin]] 'n dekreet "oor die hervestiging van Duitsers wat in die Wolga-gebied woon" laat aanneem. Die sowat 400 000 oorblywende Wolga-Duitsers is van gesamentlike samewerking met die vyand beskuldig, na [[Siberië]] en [[Sentraal-Asië]] gedeporteer en in werkkampe van die "arbeidsleër" gedwing, waar duisende van hulle gesterf het. Hulle is in 1964 amptelik van die beskuldiging vrygespreek, hoewel met beperkings, en die reisvryheid wat in 1972 toegestaan is, het 'n terugkeer na die Wolga toegelaat maar uitdruklik nie na die nedersettings waar hulle voor die deportasie gewoon het nie – dit het eers ná die ontbinding van die Sowjetunie moontlik geword.<ref name="Britannica" /> == Ekonomiese belang == [[Lêer:Volgograd. River Station P8080529 2200.jpg|duimnael|links|200px|Die Wolga by Wolgograd.]] Die agt opgaardamme op die Wolga self, saam met dié op die Kama, vorm een van die grootste waterkragstelsels in Europa en verskaf sowel elektrisiteit as besproeiingswater vir die droër suidelike streke. Die Koeibisjef-opgaardam is die grootste in Europa wat oppervlak betref.<ref name="Britannica" /> Die vrugbare riviervallei lewer groot hoeveelhede [[koring]] en ander landbouprodukte, en die bekken is ryk aan minerale. 'n Aansienlike [[Ruolie|petroleum]]bedryf is op die Wolga-vallei gesentreer, en ander hulpbronne sluit [[aardgas]], [[Sout (chemiese stof)|sout]] en [[potas]] in. [[Astrachan]] in die delta is die middelpunt van die [[kaviaar]]bedryf, en [[hengel]] is 'n gewilde tydverdryf langs die hele rivier.<ref name="Britannica" /> Elf van die twintig grootste stede in Rusland lê in die Wolga se stroomgebied, en 'n groot deel van die land se swaarindustrie – veral die motorbedryf by [[Toljatti]] en [[Nizjni Nowgorod]] – is aan die rivier of sy sytakke geleë. Die rivier bly ook 'n belangrike vervoerroete tussen sentrale Rusland en die Kaspiese See.<ref name="Britannica" /> == Ekologie en omgewing == Die reeks damme wat in die Sowjet-tydperk gebou is, het die Wolga se ekologie diep verander. Die grootste enkele uitwerking was op die steurvisse van die Kaspiese See, wat die rivier opgeswem het om te kuit. Die Wolgograd-dam alleen het sowat 80 persent van die Kaspiese belugasteur se broeigebied afgesluit en die kuitplekke van die steure van 3 600 hektaar tot slegs 430 hektaar verminder. Saam met oorbevissing, waterbesoedeling en wydverspreide onwettige visvangs het dit tot 'n ineenstorting van die steurbevolkings gelei: die kommersiële vangs in die noorde van die Kaspiese See het van 2 650 ton in die 1970's tot 460 ton in 1993 gedaal, en die belugasteur word vandag as krities bedreig geklassifiseer. Sowat 96 persent van die belugasteure in die Wolga is teenwoordig uit brouerye afkomstig.<ref name="WWF2007">{{en}} {{cite web |last1=Graham |first1=Laura J. |last2=Murphy |first2=Brian R. |title=The Decline of the Beluga Sturgeon: A Case Study about Fisheries Management |publisher=Wêreldnatuurfonds |year=2007 |url=https://awsassets.panda.org/downloads/5_2007_decline_of_beluga_sturgeon_graham_et__al_usa_1.pdf |access-date=24 Augustus 2026}}</ref> Hoë vlakke van chemiese besoedeling – uit die swaarindustrie, die petroleumbedryf en die stede langs die oewers – het die rivier en sy habitatte ook nadelig geraak. Die Wolgadelta en die noordelike Kaspiese See bly nietemin belangrike visvanggebiede, en 'n groot deel van die delta is as 'n natuurreservaat beskerm.<ref name="Britannica" /> == Skeepvaart == [[Lêer:Rybinsk Reservoir. Cruise ship Maksim Litvinov P5213234 2200.jpg|duimnael|'n Passasierskip op die Ribinsk-opgaardam.]] Die Wolga is tydens [[Josef Stalin]] se industrialisasie met die bou van reusedamme vir die skeepvaart verbreed, en is van groot belang vir die binnelandse skeepvaart en vervoer in Rusland: al die damme in die rivier het groot dubbelsluise, sodat vaartuie van aansienlike afmetings van die Kaspiese See tot byna by die bopunt van die rivier kan vaar.<ref name="Britannica" /> Verbindings met die [[Don]] en die [[Swartsee]] is deur die Wolga–Don-kanaal moontlik, dié met die meer in die noorde ([[Ladogameer]] en [[Onegameer]]), [[Sint Petersburg]] en die [[Oossee]] deur die Wolga–Oossee-waterweg, en die handel met [[Moskou]] deur die Moskou-kanaal wat die Wolga met die [[Moskwa]]rivier verbind. Dié infrastruktuur is vir betreklik groot vaartuie ontwerp – die sluise op die Wolga is 290 by 30 meter – en strek oor duisende kilometer. 'n Aantal maatskappye wat vroeër staatsbeheerd was maar nou meestal geprivatiseer is, bedryf passasiers- en vragskepe op die rivier.<ref name="Britannica" /> Sedert die latere Sowjet-tydperk is graan en olie van die grootste vragte wat op die Wolga vervoer word. Toegang tot die Russiese waterweë is tot onlangs slegs op 'n baie beperkte skaal aan buitelandse vaartuie toegestaan.<ref name="Britannica" /> === Die kanaalstelsel === Drie groot kanale bind die Wolga aan die res van die Russiese waterwegnetwerk. Die Moskou-kanaal, wat in 1937 voltooi is, verbind die Wolga met die [[Moskwa]]rivier en dus met die hoofstad, wat daarmee 'n hawe geword het wat vyf seë bedien. Die Wolga–Don-kanaal, in 1952 geopen, oorbrug die sowat 100 kilometer tussen die groot draai van die Wolga by [[Wolgograd]] en die [[Don]], en gee die rivier so toegang tot die [[See van Azof]] en die [[Swartsee]]. Die Wolga–Oossee-waterweg, wat op die ou Mariinsk-kanaalstelsel voortbou en in 1964 in sy huidige vorm voltooi is, loop deur die [[Onegameer]] en die [[Ladogameer]] na [[Sint Petersburg]] en die [[Oossee]], terwyl die Witsee–Oossee-kanaal die verbinding verder na die [[Witsee]] voortsit.<ref name="Britannica" /> Danksy dié stelsel kan vaartuie van die Kaspiese See tot by die Oossee en die Witsee vaar sonder om die oop see te betree, en Moskou – wat sowat 500 kilometer van die naaste see af lê – is met vyf seë verbind. Die kanale is egter, soos die rivier self, in die winter vir etlike maande onbruikbaar.<ref name="Britannica" /> == Toerisme == Die Wolga is een van Rusland se belangrikste toeristeroetes. Passasierskepe vaar in die somermaande tussen [[Moskou]], [[Sint Petersburg]] en [[Astrachan]] en stop by die historiese stede en kloosters langs die oewers – onder meer die middeleeuse kremlin van [[Kazan]], die Wolga se sogenaamde "Goue Ring" van ou Russiese stede soos [[Jaroslawl]] en [[Kostroma]], en die slagveld en gedenkterrein by [[Wolgograd]]. Die delta by Astrachan trek besoekers wat op hengel en voëlkyk uit is, aangesien dit een van die rykste voëlgebiede van Europa is.<ref name="Britannica" /> == Die Wolga in die kultuur == [[Lêer:Utes step raz2.jpg|duimnael|regs|200px|Op sommige plekke het die Wolga 'n klipperige westelike oewer.]] Die Wolga kom wyd in die Russiese kuns en letterkunde voor. Onder die letterkundige werke wat om die rivier draai, is die dramas ''Sonder 'n bruidskat'' en ''Die storm'' van Aleksandr Ostrowski, die romans ''In die woude'' en ''Op die heuwels'' van Pawel Melnikof, die toneelstukke ''Jegor Boelitsjof en ander'' en ''Dostigajef en ander'' van [[Maksim Gorki]], die gedig "Aan die Wolga" van Nikolaj Nekrasof, en die roman ''Die afgrond'' van Iwan Gontsjarof.<ref name="Britannica" /> [[Ilja Repin]] se skildery ''Skuitslepers aan die Wolga'' (1870–1873), wat 'n span uitgeputte mans wys wat 'n skuit teen die stroom op sleep, is een van die bekendste werke van die Russiese realisme en is 'n blywende beeld van die swaarkry van die arbeiders aan die rivier geword.<ref name="Britannica" /> In die film het die Sowjet-blyspel ''Wolga-Wolga'' van 1938, geregisseer deur Grigori Aleksandrof, groot gewildheid geniet, en ''Grusame romanse'' (1984) van Eldar Rjazanof is 'n verwerking van Ostrowski se ''Sonder 'n bruidskat''. In die musiek is "Die Lied van die Wolga-bootsmanne" wêreldwyd bekend.<ref name="Britannica" /> == Verwysings == :''Hierdie artikel is merendeels vanaf die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Volga River]] vertaal {{Verwysings|30em}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Volga|Wolga-rivier}} * [http://earthtrends.wri.org/maps_spatial/maps_detail_static.cfm?map_select=339&theme=2 Inligting en ’n kaart van die Wolga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050924011952/http://earthtrends.wri.org/maps_spatial/maps_detail_static.cfm?map_select=339&theme=2 |date=24 September 2005 }} * [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Wolga-delta uit die ruimte gesien] * [http://as-volga.com/ Foto’s] * [http://bazaolga.ru/ Hengel in die Wolga (Russies)] * [http://www.suvenirograd.ru/sights.php?id=1115&lang=2/ Tonele vanaf die Wolga (Engels, Russies)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124004238/http://www.suvenirograd.ru/sights.php?id=1115&lang=2%2F |date=24 November 2011 }} {{Normdata}} [[Kategorie:Riviere in Rusland]] 6y0uff4grx6h8xr00d0yx835q79j54i 0 43962 2964819 2411987 2026-09-03T15:10:24Z Aliwal2012 39067 2964819 wikitext text/x-wiki {{Suid-Afrikaanse Politiek}} Die '''[[Suid-Afrika]]anse parlementsverkiesing van 1920''' het op 10 Maart 1920 plaasgevind,<ref>{{cite news |title=The South African General Election was held on March 10th |url=http://archive.spectator.co.uk/article/20th-march-1920/2/the-south-african-general-election-was-held-on-mar |newspaper=The Spectator |location=London |date=20 Maart 1920 |access-date=21 Februarie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009111915/http://archive.spectator.co.uk/article/20th-march-1920/2/the-south-african-general-election-was-held-on-mar |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en was die eerste verkiesing na die [[Eerste Wêreldoorlog]] in die [[Unie van Suid-Afrika]]. Die verkiesing is deur die [[Nasionale Party]] van generaal [[J.B.M. Hertzog]] gewen, maar Hertzog kon nie daarin slaag om 'n kabinet te vorm nie, en generaal [[Jan Smuts]], leier van die [[Suid-Afrikaanse Party]], met ondersteuning van die [[Engels]]talige [[Unionisteparty]], het toe 'n regering gevorm. Later in die jaar het die Unionisteparty uit die regering bedank, en 'n [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1921|nuwe verkiesing]] moes gehou word. == Uitslag == [[Lêer:South African House of Assembly 1920.svg|duimnael|links|Setels in die [[Volksraad van Suid-Afrika]] na die 1920-verkiesing {{sleutel|#87CEEB|[[Suid-Afrikaanse Party]]: 41 setels}} {{sleutel|#9ACD32|[[Unionisteparty]]: 25 setels}} {{sleutel|#FF9933|[[Nasionale Party]]: 44 setels}} {{sleutel|#FF0000|[[Arbeidersparty (Suid-Afrika, 1910)|Arbeidersparty]]: 21 setels}} {{sleutel|#DDDDDD|Onafhanklikes: 3 setels}}]] {| class="wikitable" |- ! Party !! % !! Setels |- | [[Nasionale Party]] || style="text-align:right" | 36,48% || style="text-align:right" | 44 |- | [[Suid-Afrikaanse Party]] || style="text-align:right" | 32,62% || style="text-align:right" | 41 |- | [[Unionisteparty]] || style="text-align:right" | 14,03% || style="text-align:right" | 25 |- | [[Arbeidersparty (Suid-Afrika, 1910)|Arbeidersparty]] || style="text-align:right" | 14,64% || style="text-align:right" | 21 |- | Onafhanklikes || style="text-align:right" | 2,16% || style="text-align:right" | 3 |- ! style="text-align:left" | Totaal !! style="text-align:right" | 100% !! style="text-align:right" | 134 |} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Verkiesings in Suid-Afrika}} [[Kategorie:1920]] [[Kategorie:Verkiesings in Suid-Afrika]] ggueu40owjfebibjf17za0fn2o0gc2l 0 43990 2964820 2374070 2026-09-03T15:20:11Z Aliwal2012 39067 2964820 wikitext text/x-wiki {{Suid-Afrikaanse Politiek}} Die '''[[Suid-Afrika]]anse parlementsverkiesing van [[1921]]''' het op 8 Februarie 1921 plaasgevind. Die verkiesing was genoodsaak ná die onttrekking van die Engelstalige [[Unionisteparty]] uit die kabinet van genl [[Jan Smuts]]. Die kombinasie van die [[Suid-Afrikaanse Party]] en die Unionisteparty (SAP-UP) het 79 setels gewen en was die grootste party. Die [[Afrikaner]]-nationalistiese [[Nasionale Party]] het ook een meer setel as die vorige jaar gewen, 45 in totaal. Die grootse verliese was deur die [[Arbeidersparty (Suid-Afrika, 1910)|Arbeidersparty]] (-12) en onafhanklikes (-2). Smuts het dus 'n nuwe kabinet gevorm. == Uitslag == [[Lêer:South African House of Assembly 1921.svg|duimnael|links|Setels in die [[Volksraad van Suid-Afrika]] na die 1921-verkiesing {{sleutel|#87CEEB|[[Suid-Afrikaanse Party]]: 79 setels}} {{sleutel|#FF9933|[[Nasionale Party]]: 45 setels}} {{sleutel|#FF0000|[[Arbeidersparty (Suid-Afrika, 1910)|Arbeidersparty]]: 9 setels}} {{sleutel|#DDDDDD|Onafhanklikes: 1 setel}}]] {| class="wikitable" |- ! Party !! % !! Setels |- | [[Suid-Afrikaanse Party]]-[[Unionisteparty]] || style="text-align:right" | 48,17% || style="text-align:right" | 79 |- | [[Nasionale Party]] || style="text-align:right" | 36,83% || style="text-align:right" | 45 |- | [[Arbeidersparty (Suid-Afrika, 1910)|Arbeidersparty]] || style="text-align:right" | 13,82% || style="text-align:right" | 9 |- | Onafhanklikes || style="text-align:right" | 1,19% || style="text-align:right" | 1 |- ! style="text-align:left" | Totaal !! style="text-align:right" | 100% !! style="text-align:right" | 134 |} {{clearleft}} == Nasleep == Die [[1922-staking|staking van blanke mynwerkers aan die Witwatersrand in 1922]] het die regering ernstig gediskrediteer, en die [[Nasionale Party]] en [[Arbeidersparty (Suid-Afrika, 1910)|Arbeidersparty]] het sterk ondersteuning van [[armblankes]] gewen. Een van die leiers van die opposisie Nasionale Party, [[Tielman Roos]], het kontak gemaak met [[Frederic Creswell|F.H.P. Creswell]], die leier van die Arbeidersparty en onderhandelinge begin wat uiteindelik gelei het tot 'n koalisie tussen die Arbeidersparty en die Nasionale Party, wat in 1924 die sogenaamde [[Pakt-regering]] gevorm het. {{Verkiesings in Suid-Afrika}} [[Kategorie:1921]] [[Kategorie:Verkiesings in Suid-Afrika]] eluzi3vpqim9m3et1fpo8w5o6c610q6 0 45906 2964891 2926809 2026-09-03T20:46:06Z Jcb 223 2964891 wikitext text/x-wiki [[File:HIV In Africa.svg|duimnael|Geskatte MIV-besmetting in Afrika in 2007 toon 'n hoë besmettingkoers in Suid-Afrika]] [[Lêer:TAC-activists-2.jpg|duimnael|MIV-aktiviste]] [[Lêer:Annual South Africa AIDS deaths.svg|duimnael|Jaarlikse nuwe infeksies en beswykings aan MIV/vigs in Suid-Afrika]] '''MIV/vigs in Suid-Afrika''' is ’n onrusbarende gesondheidskwessie, omrede daar aangevoer word dat meer mense met [[vigs]] in [[Suid-Afrika]] besmet is as enige ander land ter wêreld. Die gemiddelde leeftyd wat oor is vanaf die MIV-infeksie tot die dood intree is 10,5 jaar vir mans en 11,5 jaar vir vroue.<ref>http://www.statssa.gov.za/Publications/P0302/P03022013.pdf</ref> Die 2007 UNAIDS-verslag bereken dat 5 700 000 Suid-Afrikaners met [[MIV]]/[[vigs]] besmet is, altans net onder 12% uit ’n bevolking van 48 miljoen mense.<ref>http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2008/jc1510_2008_global_report_pp211_234_en.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728143115/http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2008/jc1510_2008_global_report_pp211_234_en.pdf |date=28 Julie 2011 }} page 214</ref>By volwassenes is die koers 18,10%.<ref>{{cite web |title=South Africa – CIA – The World Factbook |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html |work=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |date=4 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519122813/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die getal geïnfekteerde lyers is in omvang groter as enige ander land ter wêreld. Die ander vyf lande wat bo-aan die ranglys is met die hoogste MIV/vigs voorkoms, is almal buurlande van Suid-Afrika. In 2007 het slegs 28% van Suid-Afrikaners wat aan MIV/vigs ly [[teenretrovirale middel|teenretrovirale behandeling]] ondergaan. In 2004, 2005 en 2006 was die syfer onderskeidelik 4%, 15% en 21%.<ref>http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2008/jc1510_2008_global_report_pp235_324_en.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313051812/http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2008/jc1510_2008_global_report_pp235_324_en.pdf |date=13 Maart 2012 }} page 271</ref> Teen 2009 het bykans 1 miljoen of sowat 2% van alle Suid-Afrikaanse volwassenes teenretrovirale behandeling ontvang, waarvan 38% kinders was.<ref>http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022010.pdf bladsy 5</ref> In 2010 het ongeveer 280 000 Suid-Afrikaners (2010-projektering) aan vigs gesterf. Tussen 42% en 47% van alle sterftes onder Suid-Afrikaners is vigssterftes.<ref>http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022010.pdf bladsy 8</ref> Hoewel die besmettingskoers onder volwassenes in Suid-Afrika steeds hoog bly, toon daar ’n afwaartse neiging onder tienderjariges. Die MIV/vigs-voorkomssyfers onder die 15 tot 19-jarige ouderdomsgroep is in 2005, 2006 en 2007 as onderskeidelik 16%, 14% en 13% opgeteken.<ref>http://data.unaids.org/pub/Report/2008/20080904_southafrica_anc_2008_en.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180724163753/http://data.unaids.org/pub/report/2008/20080904_southafrica_anc_2008_en.pdf |date=24 Julie 2018 }} page 25-26</ref> == Voorkoms == {| class="wikitable" align=right style="text-align:center" |+Geskatte Geboortes en Sterftes tussen 2002–2014<ref name="stats">{{Cite web |url=http://beta2.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022014.pdf |title=argiefkopie |access-date= 5 Augustus 2014 |archive-date= 8 Augustus 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808032616/http://beta2.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022014.pdf |url-status=dead }}</ref> |- ! <center>''Jaar''</center> ! Aantal geboortes !! Aantal sterftes !! Totale aantal vigssterftes !! Persentasie vigssterftes |- ! <center>''2002''</center> !1 111 987 !! 631 383 !! 257 444 !! 43,6 |- ! <center>''2003''</center> !1 117 024 !! 667 902 !! 313 477 !! 46,9 |- ! <center>''2004''</center> !1 120 172 !! 697 473 !! 344 141 !! 49,3 |- ! <center>''2005''</center> !1 122 148!! 716 083 !! 363 910 !! 50,8 |- ! <center>''2006''</center> ! 1 125 755 !! 694 227 !! 343 194 !! 49,4 |- ! <center>''2007''</center> !1 132 500 !! 647 827 !! 297 659 !! 45,9 |- ! <center>''2008''</center> !1 141 468 !! 617 202 !! 257 504 !! 41,7 |- ! <center>''2009''</center> !1 152 319 !! 590 322 !! 228 051 !! 38,6 |- ! <center>''2010''</center> ! 1 163 629 !! 578 953 !! 213 864 !! 36,9 |- ! <center>''2011''</center> ! 1 173 164 !! 580 460 !! 211 839 !! 36,5 |- ! <center>''2012''</center> !1 184 867 !! 575 546 !! 203 293 !! 35,3 |- ! <center>''2013''</center> !1 196 395 !! 565 310 !! 189 376 !! 33,5 |- ! <center>''2014''</center> !1 207 711 !! 551 389 !! 171 733 !! 31,1 |} {| class="wikitable" align=right style="text-align:center" |+MIV-voorkoms skattings, 2002–2014 <ref name="stats" /> |- ! <center>''Jaar''</center> ! % vroue <br /> 15-49 jaar !! % van bevolking <br /> 15-49 jaar!! % van die jeug <br /> 15-24 jaar !! % van totale <br /> bevolking !! Totale hoeveelheid mense <br /> met MIV (in miljoene) |- ! <center>''2002''</center> !16,7 !! 15,8 !! 14,1 !! 9,0 !! 4,09 |- ! <center>''2003''</center> !16,9 !! 15,9 !! 13,2 !! 9,1 !! 4,20 |- ! <center>''2004''</center> !17,0 !! 15,9 !! 12,5 !! 9,2 !! 4,29 |- ! <center>''2005''</center> !17,1 !! 15,9 !! 11,9 !! 9,3 !! 4,38 |- ! <center>''2006''</center> !17,3 !! 15,9 !! 11,5 !! 9,4 !! 4,48 |- ! <center>''2007''</center> !17,5 !! 16,0 !! 11,1 !! 9,5 !! 4,61 |- ! <center>''2008''</center> !17,7 !! 16,2 !! 10,8 !! 9,7 !! 4,75 |- ! <center>''2009''</center> !17,9 !! 16,3 !! 10,4 !! 9,8 !! 4,88 |- ! <center>''2010''</center> !18,0 !! 16,5 !! 10,1 !!9,9 !! 5,02 |- ! <center>''2011''</center> !18,2 !! 16,6 !! 9,7 !!10,0 !! 5,14 |- ! <center>''2012''</center> !18,3 !! 16,6 !! 9,3 !!10,1 !! 5,26 |- ! <center>''2013''</center> !18,4 !! 16,7 !! 9,0 !!10,1 !! 5,38 |- ! <center>''2014''</center> !18,5 !! 16,8 !! 8,7 !!10,2 !! 5,51 |} Volgens die Suid-Afrikaanse Geesteswetenskappe Navorsingsraad is daar na raming 10,9% van Suid-Afrikaners wat aan MIV/vigs ly.<ref>http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726214206/http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf |date=26 Julie 2011 }} slide 4</ref> === Onder geslag === MIV/vigs word die meeste onder vroue van alle ouderdomsgroepe onder die ouderdom van 40 bevind. ’n Benaderende skatting weerspieël dat 4 uit elke 5 mense wat tussen die ouderdom van 20 tot 24 met die MIV/vigs-virus besmet is, vroue is, terwyl slegs een-derde van mans tussen die ouderdom van 25 tot 29 MIV/vigs onder lede het.<ref>http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726214206/http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf |date=26 Julie 2011 }} slide 5</ref> Hoewel die voorkoms van vigs oor die algemeen meer onder vroue voorkom, maak vroue slegs 1 uit elke 6 van die vigslyers uit wat meer as een seksmaat het.<ref>http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726214206/http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf |date=26 Julie 2011 }} slide 14</ref> ’n Rapsie meer as 50% van Suid-Afrikaners wat seksueel aktief is het al ten minste eenkeer ’n MIV/vigs-toets ondergaan. Hierdie statistiek is onder sowel mans as vroue naastenby eweredig versprei.<ref>http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726214206/http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf |date=26 Julie 2011 }} slide 19</ref> In 2008 was die lewensverwagting by geboorte 41 jaar vir mans en 46,5 jaar vir vroue.<ref name=data>{{cite web |title=Sub-Saharan Africa AIDS epidemic update. Regional Summary |publisher=[[UNAIDS]] |url=http://data.unaids.org/pub/Report/2008/jc1526_epibriefs_ssafrica_en.pdf |access-date=22 Oktober 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326211052/http://data.unaids.org/pub/Report/2008/jc1526_epibriefs_ssafrica_en.pdf |archive-date=26 Maart 2009 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Onder swanger vroue === Die voorkoms van MIV onder swanger vroue is die hoogste in die volkryke KwaZulu-Natal (37%) en die laagste in die Wes-Kaap (13%), Noord-Kaap (16%) en Limpopo-provinsie (18%). In die ander vyf provinsies (die Oos-Kaap, Vrystaat, Gauteng, Mpumalanga en Noordwes) is ten minste 26% van swanger vroue wat klinieke vir aanstaande moeders in 2006 besoek het MIV-positief getoets. Die jongste MIV-data wat by klinieke vir aanstaande moeders verkry is, doen aan die hand dat MIV-besmettingsvlakke aan die afneem is, deurdat die voorkoms van MIV in swanger vroue 30% in 2005 getoon het, 29% in 2006 en 28% in 2007. Die daling in die persentasie MIV-besmette jong swanger vroue tussen die ouderdom van 15 en 24 dui op ’n moontlike afname in die getal jaarlikse nuwe infeksies.<ref>{{cite web |title=THE NATIONAL HIV AND SYPHILIS PREVALENCE SURVEY SOUTH AFRICA 2007 |publisher=The South African Department of Health |url=http://www.health-e.org.za/resources/reports.php |access-date=22 Oktober 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530161439/http://www.health-e.org.za/resources/reports.php |archive-date=30 Mei 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> === Onder ouderdomme === Tussen 2005 en 2008 het die getal ouer tieners met MIV/vigs met amper die helfte verminder.<ref>http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726214206/http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf |date=26 Julie 2011 }} slide 10</ref> Tussen 2002 en 2008 het die voorkoms onder Suid-Afrikaners bo 20-jarige ouderdom toegeneem, terwyl die syfer vir diegene onder 20 jaar oor dieselfde tydperk ietwat gedaal het.<ref>http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726214206/http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf |date=26 Julie 2011 }} slide 6</ref> Kondome word die meeste onder die jeug en die minste onder die ouer garde gebruik. Meer as 80% van mans en 70% van vroue onder 25 jaar gebruik kondome, terwyl meer as die helfte van die mans en vroue van tussen 25 en 49 beweer dat hulle kondome gebruik.<ref>http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726214206/http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf |date=26 Julie 2011 }} slide 17</ref> Meer as 90% van jong volwassenes en meer as 80% van ouer volwassenes is ten volle van die waarheid rakende MIV/vigs toegelig. Landsburgers bo 50-jarige ouderdom dra die minste kennis van MIV/vigs – minder as twee-derdes van hulle ken die waarheid rondom hierdie siekte.<ref>http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726214206/http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf |date=26 Julie 2011 }} slide 22</ref> * Aantal nuwe MIV-infeksies onder volwassenes (15 jaar+ ): 370 000 (2010);<ref name="stats2">http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022010.pdf</ref> 316 900 (2011)<ref name="stats3">http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022011.pdf</ref> * Nuwe infeksies onder kinders (0-14 jaar): 40 000 (2010);<ref name="stats2" /> 63 600 (2011) <ref name="stats3" /> === Onder provinsies === In 2008 was meer as die helfte (55%) van alle Suid-Afrikaners wat met MIV besmet is in KwaZulu-Natal en Gauteng woonagtig.<ref name=data /> Tussen 2005 en 2008 het die getal mense wat met MIV/vigs besmet is regoor Suid-Afrika gestyg, behalwe in KwaZulu-Natal en Gauteng. KwaZulu-Natal het egter nog steeds die hoogste besmettingskoers in die land – 15,5%. In die provinsie met die laagste besmettingskoers, die Wes-Kaap, het die aantal mense wat met vigs besmet is tussen 2005 en 2008 verdubbel.<ref>http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726214206/http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf |date=26 Julie 2011 }} slide 8</ref> Die gebruik van kondome het in al die provinsies tussen 2002 en 2008 tweevoudig vermeerder. Die twee provinsies waar die kondome die minste in 2002 gebruik is, was weereens die provinsies wat ook die minste kondome in 2008 gebruik het, naamlik die Noord-Kaap en Wes-Kaap.<ref>http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726214206/http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf |date=26 Julie 2011 }} slide 18</ref> Die voorkoms van MIV/vigs onder Suid-Afrikaners wat seksueel aktief verkeer, lui volgens provinsie as volg: * [[KwaZulu-Natal]]: 25,8% * [[Mpumalanga]]: 23,1% * [[Vrystaat]]: 18,5% * [[Noordwes]]: 17,7% * [[Gauteng]]: 15,2% * [[Oos-Kaap]]: 15,2% * [[Limpopo]]: 13,7% * [[Noord-Kaap]]: 9,2% * [[Wes-Kaap]]: 5,3% === Algemeen === Volgens Patrick MacGoey van Suid-Afrika se [[Chris Hani Baragwanath-hospitaal]], die grootste hospitaal ter wêreld, is “moontlik 50 tot 80 persent van ons pasiënte met MIV besmet”.<ref>http://english.aljazeera.net/programmes/general/2009/01/200919132156992987.html</ref> == Ekonomiese Impak == {{Hoofartikel|Invloed van vigs op die ekonomie}} ’n Vergelyking wat in 2003 deur die resultate van vier voorspellingsmetodes gemaak is, het die verskil tussen ’n MIV/vigs-scenario teenoor ’n nie-MIV/vigs-scenario vir die jaarlikse groeikoerse tussen 2002 en 2015 voorspel.<ref>{{cite web| title = The Impact of HIV/AIDS on the South African Economy: A Review of Current Evidence| publisher = TIPS | url = http://www.tips.org.za/files/685.pdf| accessdate = 2008-10-22}} table on page 23</ref> Luidens die navorsing sou die werklike groei in die Bruto Binnelandse Produk met 0,6 persentasiepunte laer wees sou MIV/vigs nie bestaan het nie, maar die BBP-groeikoers per hoof sou 0,9 persentasiepunte hoër wees. Die toename in die bevolking sou met 1,5 persentasiepunte gedaal het en die groei in die arbeidsmag sou 1,2 persentasiepunte laer wees, maar die werkloosheidskoers sou wel ook 0,9 persentasiepunte laer gewees het. Die Suid-Afrikaanse tak van Daimler-Chrysler het uit hul 2002-begroting bereken dat die MIV/vigs-verwante uitgawes gelykstaande is aan 4% van die totale som salarisse wat in Suid-Afrika uitbetaal is.<ref>{{cite web | title = GLOBAL HEALTH INITIATIVE. Private Sector Intervention Case Example | publisher = [[DaimlerChrysler AG|Daimler-Chrysler]] | url = http://www.daimlerchrysler.co.za/Mercedes-BenzSA/portal/portalsintegra/Modules_FE/Layout1/downloads/HIV/GHI_HIV_CaseStudy_DCSA.pdf | accessdate = 2008-10-22 | archive-date = 2009-03-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090326211055/http://www.daimlerchrysler.co.za/Mercedes-BenzSA/portal/portalsintegra/Modules_FE/Layout1/downloads/HIV/GHI_HIV_CaseStudy_DCSA.pdf | url-status = dead }} page 2</ref> In 2000 het Suid-Afrika se tweede grootste maatskappy, Sasol, te kenne gegee dat 15% van hul plaaslike arbeiders MIV-positief is, waarvan 11% aan vigs ly.<ref>http://www.wbs.ac.za/download_files/faculty/lecturing_staff/prof_david_dickinson/2002/Dickinson_2002_1.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009040941/http://www.wbs.ac.za/download_files/faculty/lecturing_staff/prof_david_dickinson/2002/Dickinson_2002_1.pdf |date= 9 Oktober 2011 }} page 14</ref> Volgens die hoofuitvoerende beampte van Suid-Afrika se grootste maatskappy, SAB Miller, sluit die algehele onkostes van MIV/vigs die toename van afwesighede, ingekorte produktiwiteit, en die verhoogde omset- en mediese kostes in.<ref>http://www.gbcimpact.org/itcs_node/10/533/interview/1260</ref> == Bewusmakingsveldtogte == [[Lêer:Alice, open-air-art - rsa.jpg|duimnael|Muurkuns in Suid-Afrika versprei die boodskap oor vigs]] Die vier hoof MIV/vigs-bewusmakingsveldtogte in Suid-Afrika is Khomanani (wat deur die staat befonds word), LoveLife (hoofsaaklik privaat befonds), Soul City (’n televisiedrama-reeks vir volwassenes) en Soul Buddys (’n televisiereeks vir tieners).<ref>http://www.hsrc.ac.za/Document-3239.phtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726213925/http://www.hsrc.ac.za/Document-3239.phtml |date=26 Julie 2011 }} slide 33</ref> Soul City en Soul Buddys is die suksesvolste bewusmakingsveldtogte wat van stapel gestuur is, hoewel albei veldtogte ’n effense afname in doeltreffendheid tussen 2005 en 2008 getoon het. Van al bogenoemde veldtogte is Khomanani die minste suksesvol, hoewel die doeltreffendheid daarvan met meer as 50% tussen 2005 en 2008 verbeter het. == Vigswesies en huishoudings met kinders aan die hoof == In Suid-Afrika word ’n weeskind omskryf as ’n kind wie een of beide van sy biologiese ouers aan die dood afgestaan het. In 2005 was daar 3,5 miljoen soortgelyke weeskinders in Suid-Afrika, waarvan 500 000 beide hul biologiese ouers oorleef het.<ref>http://www.childrencount.ci.org.za/content.asp?TopLinkID=6&PageID=18{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In 2007 was daar na berekening 1 400 000 weeskinders in Suid-Afrika wat weesgelaat is as ’n direkte nagevolge van MIV/vigs.<ref name="avertaids">{{cite web |url=http://www.avert.org/aidsorphans.htm |title=AIDS orphans |publisher=Avert |access-date=6 Junie 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100707054438/http://www.avert.org/aidsorphans.htm |archive-date=7 Julie 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Data van 2007 dui op 150 000 kinders wat in 79 000 huise bly met kinders aan die hoof daarvan. ’n Huishouding wat deur ’n kind bestuur word, word in Suid-Afrika omskryf as ’n huishouding waar ’n persoon jonger as 17 jaar vir ’n tydperk van ten minste 4 nagte per week teenwoordig is.<ref>http://www.childrencount.ci.org.za/content.asp?TopLinkID=6&PageID=68{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Daar is in 2008 bevind dat daar te min bewyse is om MIV/vigs aan sulke huishoudings se bestaan te koppel. Huishoudings met kinders aan die hoof, beslaan 0,7 % van alle kinders en 0,5 % van alle huishoudings in 2007, waarvan die syfers min of meer dieselfde as in 2002 gebly het.<ref>http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2008/af/119025.htm</ref> * Aantal vigswesies: 1,99 miljoen (2010);<ref name="stats2" /> 2,01 miljoen (2011) <ref name="stats3" /> == Gepaardgaande besmetting met tering == In 2007 is daar tot die gevolgtrekking gekom dat een-derde van MIV-lyers TB (tuberkulose) in hul leeftyd sal opdoen. Hoewel nie alle pasiënte met TB vir MIV getoets is nie, is 40% van TB-lyers in 2006 vir MIV getoets. Vanaf 2002 het die regering dit sy beleid gemaak om alle nuwe voorvalle van TB vir MIV-besmetting te toets.<ref>{{Cite web |url=http://www.doh.gov.za/docs/reports/2008/progress/part2.pdf |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date=20 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110620024839/http://doh.gov.za/docs/reports/2008/progress/part2.pdf |url-status=dead }}</ref> Ewenwel seksueel oordraagbare infeksies deel van die staat se MIV/vigs-programme uitmaak, soos dit in die meeste lande voorkom, gaan die voorkoming van MIV/vigs in Suid-Afrika met die voorkoming van tering hand aan hand. Die meeste lyers wat aan MIV-verwante oorsake omkom, sterf aan TB en soortgelyke siektes. Trouens, die Departement van Gesondheid se voorkomingsprogram staan juis as die “Nasionale MIV en Vigs en TB-program” bekend.<ref>{{Cite web |url=http://www.doh.gov.za/aids/docs/aids_unit.html |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date=19 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110619141340/http://doh.gov.za/aids/docs/aids_unit.html |url-status=dead }}</ref> Ooreenkomstig die Verenigde Nasies se voorskrifte, het Suid-Afrika ook ’n “MIV en Vigs en SOI-Strategiese Plan” uiteengesit.<ref>{{Cite web |url=http://www.info.gov.za/otherdocs/2007/aidsplan2007/background.pdf |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date= 7 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080907071435/http://www.info.gov.za/otherdocs/2007/aidsplan2007/background.pdf |url-status=dead }}</ref> == Geskiedenis van MIV/vigs in Suid-Afrika == Vigs is in 1983 vir die eerste keer in Suid-Afrika by twee pasiënte gediagnoseer.<ref name="ras">Ras GJ, Simson IW, Anderson R, Prozesky OW, Hamersma T. Acquired immunodeficiency syndrome. A report of 2 South African cases. S Afr Med J 1983 Jul 23; 64(4): 140-2.</ref> Die eerste opgetekende sterfte aan vigs het in 1983 plaasvind.<ref name="ras" /> Teen 1986 was daar 46 opgetekende vigsgevalle. Teen 2000 is daar beweer dat, voor 1990, slegs 5% van die werklike besmetting en 1% van sterftes aan vigs aangemeld is. Teen 1990 was minder as 1% van Suid-Afrikaners met vigs besmet. Teen 1996 het die syfer rondom 3% gestaan en teen 1999 is 10% bereik.<ref>{{Cite web |url=http://www.info.gov.za/otherdocs/2000/population/chap6.pdf |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date=29 Februarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229043604/http://www.info.gov.za/otherdocs/2000/population/chap6.pdf |url-status=dead }}</ref> Vigs het teen 1995 as ’n pandemie begin uitkring.<ref>{{Cite web |url=http://www.kznhealth.gov.za/arv/arv11.pdf |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date=17 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717045306/http://www.kznhealth.gov.za/arv/arv11.pdf |url-status=dead }}</ref> === 1986: Die eerste Vigs-adviesraad === In 1985 het die Suid-Afrikaanse regering die land se eerste vigs-adviesraad op die been gebring. === 1990: Die eerste voorgeboortelike opnames === Die eerste nasionale voorgeboortelike opnames vir MIV-toetse het in 1990 bevind dat 0,8% van swanger vroue MIV-positief is. Daar is geskat dat tussen 74 000 en 120 000 Suid-Afrikaners met MIV saamleef. Voorgeboortelike opnames is voorts jaarliks uitgereik. === 1993 === Die MIV-voorkomskoers onder swanger vroue het in 1993 4,3% bereik. In hierdie jaar het die Nasionale Departement van Gesondheid aangekondig dat die aantal opgetekende MIV-besmettings oor die afgelope twee jaar met 60% gestyg het, en dat daar verwag is dat die syfer in 1993 sou verdubbel. === 1995 === In Augustus 1995 het die Departement van Gesondheid ’n R14,27 miljoen-kontrak aangegaan om ’n opvolg van die musiekblyspel, Sarafina, wat sou handel oor vigs wat jong mense raak, op die planke te bring.<ref>{{Cite web |url=http://www.healthlink.org.za/pphc/Phila/sarafina.htm |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date= 7 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007163642/http://www.healthlink.org.za/pphc/Phila/sarafina.htm |url-status=dead }}</ref> Hierdie projek het onder omstredenheid gebuk gegaan en is in 1996 laat vaar.<ref>{{Cite web |url=http://www.doh.gov.za/docs/pr/1996/pr0605.html |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date=27 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927085707/http://www.doh.gov.za/docs/pr/1996/pr0605.html |url-status=dead }}</ref> Vanaf 6 tot 10 Maart 1995 is die 7de Internasionale Konferensie vir MIV/vigs-lyers in Kaapstad aangebied,<ref>{{Cite web |url=http://www.aids.org/atn/a-215-07.html |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date=19 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719170032/http://www.aids.org/atn/a-215-07.html |url-status=dead }}</ref> en is deur Adjunkpresident Thabo Mbeki geopen.<ref>http://70.84.171.10/~etools/newsbrief/1995/news0304</ref> === 1996 === Daar is in Januarie 1996 besluit dat [[Suid-Afrikaanse nasionale sokkerspan|Suid-Afrika se nasionale sokkerspan]], Bafana-Bafana, die vigs-bewusmakingsveldtog sou steun deur rooi lintjies by al hulle openbare verskynings tydens die Afrika Nasiebeker-toernooi te dra.<ref>{{Cite web |url=http://www.info.gov.za/speeches/1996/96j15_0w825.htm |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date= 4 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604103322/http://www.info.gov.za/speeches/1996/96j15_0w825.htm |url-status=dead }}</ref> Op 5 Junie 1996<ref>http://www.aegis.org/news/bar/1996/BR960502.html</ref> het die Suid-Afrikaanse Minister van Gesondheid, Nkosazana Zuma, die 11de Internasionale Konferensie oor Vigs te Vancouver toegespreek: : ''Die meeste mense wat met MIV besmet is in Afrika woonagtig, waar terapie wat uit ’n kombinasie van duur teenretrovirale middels bestaan buite die kwessie is. ''<ref>{{Cite web |url=http://www.ukzn.ac.za/heard/research/ResearchReports/2005/Environment%20Report/APPENDIXES.pdf |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date=19 Januarie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070119180300/http://www.ukzn.ac.za/heard/research/ResearchReports/2005/Environment%20Report/APPENDIXES.pdf |url-status=dead }}</ref> === 1997 === Die Suid-Afrikaanse regering se Departement van Gesondheid het in Februarie 1997 hul ondersteuning aan die omstrede vigsmiddel, Virodene, verdedig: : '' Die ‘brousels’ wat beskikbaar is [vir die behandeling van MIV/vigs] is buite die bereik van die meeste pasiënte [selfs in ontwikkelde lande]. ''<ref>{{Cite web |url=http://www.info.gov.za/speeches/1997/02070x44397.htm |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date= 4 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604103407/http://www.info.gov.za/speeches/1997/02070x44397.htm |url-status=dead }}</ref> Die parlement het voorheen ’n ondersoek rondom die prosedures van die kliniese proefnemings van die middel ingestel.<ref>{{Cite web |url=http://www.info.gov.za/speeches/1997/03030w67697.htm |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date= 4 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604103418/http://www.info.gov.za/speeches/1997/03030w67697.htm |url-status=dead }}</ref> === 2000: Die Vigs 5-jaarplan === In 2000 het die Departement van Gesondheid ’n 5-jaarplan uiteengesit om MIV, vigs en seksueel oordraagbare infeksies te beveg. Die Nasionale Vigsraad (SANAC) is in die lewe geroep om oor hierdie ontplooiing toesig te hou. == Demografie == Volgens die Nasionale MIV en Sifilis Voorgeboortelike Sero-voorkoms Opname van 2005<ref>{{Cite web |url=http://www.doh.gov.za/docs/reports/2005/hiv.pdf |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date=15 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415023446/http://www.doh.gov.za/docs/reports/2005/hiv.pdf |url-status=dead }}</ref> en 2007,<ref>{{Cite web |url=http://www.doh.gov.za/docs/reports/2007/antenatal/antenatal_report.pdf |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date=26 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110726195226/http://www.doh.gov.za/docs/reports/2007/antenatal/antenatal_report.pdf |url-status=dead }}</ref> het die jaarlikse persentasie swanger vroue met MIV soos volg getoon: {| class="wikitable" border="1" |'''Jaar:''' |1990 |1991 |1992 |1993 |1994 |1995 |1996 |1997 |1998 |1999 |2000 |2001 |2002 |2003 |2004 |2005 |2006 |2007 |2008 |- |'''Persentasie:''' |0,7 |1,7 |2,2 |4,0 |7,6 |10,4 |14,2 |17,0 |22,8 |22,4 |24,5 |24,8 |26,5 |27,9 |29,5 |30,2 |29,1 |28,0 | |} Volgens die 2006-opname deur die Suid-Afrikaanse Departement van Gesondheid, is 13,3% uit 9 950 Afrikane wat ondervra is met MIV besmet. Uit 1173 Blankes is 0,6% met MIV besmet.<ref name=TheSouthAfricanDepartmentofHealthStudy>{{Cite web |url=http://www.avert.org/safricastats.htm |title=The South African Department of Health Study, 2006 |access-date=20 Maart 2010 |archive-date= 4 Augustus 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100804025024/http://www.avert.org/safricastats.htm |url-status=dead }}</ref> Hierdie syfers is in 2008 deur ’n 2008-opname van die Geesteswetenskappe Navorsingsraad bevestig, waar bevind is dat ’n besmettingskoers onder Afrikane 13,6 % beslaan, 1,7% onder Bruinmense, 0,3% onder Indiërs en 0,3% onder Blankes.<ref>{{cite book|title=South African National HIV Prevelance, Incidence, Behaviour and Communication Survey,2008|publisher=[[Human Sciences Research Council (South Africa)|Human Sciences Research Council]]|date=009|pages=79|isbn=978-0-7969-2292-2|url=http://www.hsrc.ac.za/Document-3238.phtml|accessdate=2009-12-02|archive-date=2010-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20100522082857/http://www.hsrc.ac.za/Document-3238.phtml|url-status=dead}}</ref> In 2007 is daar beraam dat tussen 4,9 en 6,6 miljoen uit 48 miljoen Suid-Afrikaners uit alle ouderdomsgroepe met MIV (Menslike Immuniteitsgebrekvirus) besmet is, wat die virus is wat vigs (Verworwe Immuniteitsgebreksindroom) veroorsaak.<ref name="Epidemiological Fact Sheet">{{Cite web |url=http://www.who.int/globalatlas/predefinedReports/EFS2008/full/EFS2008_ZA.pdf |title=Epidemiological Fact Sheet on HIV and AIDS, 2008 (page 4 and 5) |access-date=17 September 2008 |archive-date=17 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917061458/http://www.who.int/globalatlas/predefinedReports/EFS2008/full/EFS2008_ZA.pdf |url-status=live }}</ref> == Vigsontkenning in Suid-Afrika == === 2000 === President Mbeki het op 9 Julie 2002 die Internasionale Vigskonferensie in Durban met ’n toespraak geopen wat nie oor MIV of vigs gehandel het nie, maar oor die uiterste armoede wat in Afrika woed. In sy toespraak het hy toegegee dat immuniteitsgebrek ’n groot vraagstuk in Afrika is, maar dat ’n mens nie alle immuniteitsgebrek-verwante siektes slegs aan ’n enkele virus kan toeskryf nie.<ref>{{Cite web |url=http://www.info.gov.za/speeches/2000/000714451p1001.htm |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date= 4 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604103303/http://www.info.gov.za/speeches/2000/000714451p1001.htm |url-status=dead }}</ref><ref>http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/826742.stm BBC News: Controversy dogs Aids forum</ref> Op 4 September 2000 het President Thabo Mbeki gedurende ’n onderhoud met die ''Time''-tydskrif (Suid-Afrikaanse uitgawe) erken dat MIV die oorsaak van vigs is, maar het die mening gelug dat MIV nie as die enigste oorsaak van immuniteitsgebrek gereken kan word nie: : ''…die opvatting dat immuniteitsgebrek slegs deur ’n enkele virus opgedoen word, kan nie onderskraag word nie. As jy eers aanvoer dat immuniteitsgebrek van daardie virus verwerf word, sou jou antwoord dan teenretrovirale middels wees. Maar sou jy aanvaar dat daar ’n verskeidenheid van redes kan wees…dan kan jy ’n veelomvattender benadering tot behandeling kry.''<ref>http://www.tac.org.za/newsletter/2000/ns000908.txt</ref><ref>http://constitutionallyspeaking.co.za/?p=1079</ref> President Mbeki het op 20 September 2000 terugvoering op ’n vraag in die parlement oor sy sieninge gegee: : ''Alle MIV/vigs-programme van hierdie regering is op die tesis gegrond dat MIV vigs veroorsaak. [Maar…] kan ’n virus ’n sindroom veroorsaak? Die kan nie, omrede ’n sindroom ’n groep siektes is wat uit verworwe immuniteitsgebrek voortspruit. Inderdaad, MIV dra by [tot die ineenstorting van die immuunstelsel], maar ander dinge dra ook by. ''<ref>{{Cite web |url=http://www.aegis.com/news/woza/2000/IC000906.html |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date=26 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526083439/http://www.aegis.com/news/woza/2000/IC000906.html |url-status=dead }}</ref> === 2001 === Die staat het in 2001 ’n span wetenskaplikes aangestel, insluitend vigs-ontkenners, om oor die saak terugvoering te gee. ’n Verslag het alternatiewe behandeling vir MIV/vigs voorgestel, maar die Suid-Afrikaanse regering het aangevoer dat, indien geen alternatiewe wetenskaplike bewyse op die tafel gebring word nie, hul beleid steeds op die MIV-veroorsaak-vigs-teorie geskoei sou word.<ref>http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/1260941.stm BBC News: South African split over Aids</ref> === 2006 === Al die moeite wat in die stryd gewerp is om MIV/vigs te behandel, is deur die houding wat die regering openbaar het in gedrang gebring. Die Minister van Gesondheid, Manto Tshabalala-Msimang, het ’n dieet bestaande uit knoffel, olyfolie en suurlemoen aanbeveel om van vigs te genees.<ref name=drbeetroot>{{cite news |first=Fran |last=Blandy |title='Dr Beetroot' hits back at media over Aids exhibition |publisher=Mail & Guardian Online |url=http://www.mg.co.za/articlepage.aspx?area=/breaking_news/breaking_news__national/&articleid=280903 |date=2006-08-16 }}</ref> Ondanks die baie wetenskaplikes en politieke amptenare wat klagtes ingedien het om haar uit die pos te lig, het sy eers uit haar amp getree toe Mbeki as president uitgetree het.<ref>http://news.scotsman.com/topics.cfm?tid=460&id=1344522006 Garlic AIDS cure minister sidelined, 12 Sep 2006</ref> President Mbeki en Gesondheidsminister Tshabalala-Msimang het in Augustus 2007 die Adjunkminister van Gesondheid, Nozizwe Madlala-Routledge, ontslaan. Madlala-Routledge was hoogaangeskrewe onder medici en vigsaktiviste.<ref>[http://www.forbes.com/feeds/ap/2007/08/12/ap4011089.html Mbeki Gives Reason for Firing Minister]{{Dooie skakel|date=Januarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} August 12 2007</ref> Alhoewel sy amptelik weens korrupsie afgedank is, is daar bespiegel dat sy afgedank is omrede sy soos die hoofstroom geglo het dat vigs met MIV verband hou.<ref>[http://www.int.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=125&art_id=nw20070808223254301C831843 Madlala-Routledge was 'set up': De Lille] August 08 2007</ref> Hoewel President Mbeki se regering hul suksesvol teen ’n regsaksie verdedig het (waar multi-nasionale farmaseutiese maatskappye hul in 2001 teen ’n wet wat goedkoop plaaslik-vervaardigde medisyne toelaat, soos teenretrovirale middels, tot die hof gewend het), het die staat se vervaardiging en verspreiding van teenretrovirale middels teen ’n slakkegang verloop. Die Suid-Afrikaanse Hooggeregshof het in 2002 die regering beveel om [[nevirapien]] aan swanger vroue beskikbaar te stel om moeder-na-kind-oordrag van MIV te voorkom, nadat drukgroepe, soos die Treatment Action Campaign, ’n aksie ingestel het. Hoewel internasionale farmaseutiese maatskappye goedkoop of gratis teenretrovirale middels aangebied het, was die Departement van Gesondheid steeds huiwerig oor hoe vigspasiënte van behandeling voorsien sou word. Die regering het eers in November 2003 dit goedgekeur en ’n plan uiteen gesit om teenretrovirale behandeling aan die publiek beskikbaar te stel. Voor 2003 kon Suid-Afrikaners met MIV in die privaatsektor deur hul mediese skemas wel behandeling teen verdere besmettings ontvang, maar kon nie toegang tot goedkoop teenretrovirale middels verkry nie.<ref name="TheSouthAfricanDepartmentofHealthStudy" /> == Mites en wanopvattings == [[Lêer:Picking an orange.JPG|duimnael|'n Potensiële moordwapen?]] Problematiek ontstaan om seksuele gedrag te verander weens kulturele wanopvattings rakende vigs. Gewoonlik word Europese of Amerikaanse slagspreuke en denkwyse in veldtogte gebruik om vigs te bekamp. Hierdie oortuigings verskil egter van die minder verwetenskaplikte en bykans verlandelike, afgesonderde en half-/ongeletterde Afrika-kultuur wat grootliks op die magie en bonatuurlike steun en so te sê geen aanraking met die globale denkpatrone het nie.<ref>Swanepoel, P.H. et al. 2006. ''Oorredende tekse: Enigste studiegids vir TEX822-8. '' Pretoria:Unisa. pp.216</ref> 'n 50-minute dokumentêre film,''Deadly Myths?'', is deur die Universiteit van Natal in 2003 uitgereik. In hierdie beeldmateriaal word daar nie alleen die onakkurate mites gelys nie, maar ook gekyk na die optrede teenoor vigslyers. Onkunde skep nuwe mites, wat weer stigmatisering, vooroordele en soms geslagsgeweld aanspoor. Deur eenvoudig die mites verkeerd te bewys, sal maar 'n skraal verandering bring in die wyse hoe gedrag verander kan word. Dit is omrede wanopvattings dikwels 'n gerieflike sterk verdedigingsmeganisme is om afstand te doen van 'n situasie wat moeilik aanvaarbaar of verklaarbaar is. Die probleem self word nie vierkantig in die oë gekyk nie.<ref>Swanepoel,P.H. et al. 2006. ''Oorredende tekse: Enigste studiegids vir TEX822-8''. Pretoria:Unisa. pp.216-217</ref> In die rolprent word die volgende mites en oortuigings bevind:<ref>Swanepoel, P.H. et al. 2006. ''Oorredende tekse: Enigste studiegids vir TEX822-8. '' Pretoria:Unisa. pp.216-218</ref><ref>[http://www.sarpn.org/newsflash.php?news_id=1092&archive=1 The new frontier]</ref> # Verspreiding van siekte ## Seksuele gedrag. ### Kondome bevat wurms wat jou van binne na buite vreet; so sterf jy. ### Kondome verhoed 'n sterk ereksie by mans. ### Kondome is giftig. ### Kondome pas nie, daarom sal dit nie vigs voorkom nie. ### Die smeermiddels in die kondome veroorsaak vigs. ### In ruil vir seks, bied mans vir meisies en weeskinders huwelike, geld, voedsel, behuising en klerasie aan. Seks is daarom 'n regverdige vergoeding. ### Sekswerkers beweer dat sekere kliënte volstrek weier om 'n kondoom te gebruik. ### Sekswerkers probeer self nie veiliger leef nie. ### Sekswerkers se kliënte betaal meer vir onveilige seks. ### Daar bestaan die onsekerheid of kondome die verbruiker beskerm of nie. ## Ander gedrag ### Vigs word deur snuif veroorsaak, want snuifblikkies bevat die MI-virus. ### As jy baie eet en vet word, sal jy nie vigs kry nie. ### Vigs kan deur die eet van lemoene of appels opgedoen word, veral die bloedlemoen met die rooi vleis. ### As jy rooivleis eet, mag dit dalk met die MI-virus besmet wees. ### As 'n vigslyer op die grond spoeg, kan 'n skrophoender dit inkry, die mens die hoender eet en so vigs kry. ### Deur aanraking kan vigs van een persoon na 'n ander versprei. ### Mense gaan eerder aan eensaamheid en spanning dood as vigs. # Genesing ## Tradisionele genesers kan jou van vigs gesondmaak. ## Seks met jong kindertjies kan vigs genees. ## Seks met 'n Sjinese meisie kan vigs genees. ## Seks met ouer vroue en jong kinders sal die virus na hulle oordra, sodat jy gesond kan word, soos met ongeluk en sonde. ## Seks met 'n maagd bring genesing. ## Party kruie kan vigs genees. # Politieke oortuigings ## Wit mense/Indiërs spuit lemoene met die MI-virus in om swart mense dood te maak. ## Vigs is 'n swart siekte wat wit mense nie kry nie. ## Vigs is deur blankes uitgevind om swart mense dood te maak. ## Wit mense weier om medisyne wat vigs genees aan swart mense te verskaf. ## Die regering probeer mense doodmaak deur die verskaffing van kondome wat die MI-virus bevat, sodat minder mense moet stem. ## Vigs is 'n vorm van diskriminasie teen swart mense. # Voorkomingsmaatreëls ## Kondome moet twee keer gebruik word, sonder om dit te was. ## Daar moet daagliks met Dettol (ontsmettingsmiddel) gewas word om vigs nie op te doen nie. # Ander wanopvattings ## Mans wat hul van seks weerhou, word stapelgek, omdat die spermatozoa by hul ruggraat opgaan en die brein bereik. ## Sperm is gesond vir vroue – dit bevat proteïen. ## Gesins-/Familielede raai jong meisies af om hul MIV-status bekend te maak, want dit sal die sosiale kring in die verleentheid stel en selfs verwerping deur die samelewing meebring. Om MIV te hê bring dus skande op die familie. ## Mense wat getoor is, kry borsprobleme. Wit mense is onbewus hiervan en noem hierdie verskynsel vigs. ## Geeste veroorsaak vigs (jy is dus getoor as jy vigs kry). == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|AIDS in South Africa|MIV/vigs in Suid-Afrika}} * {{en}} [http://www.aidsportal.org/overlay_details.aspx?nex=22 AIDSPortal Suid-Afrikaanse bladsy – jongste navorsing, riglyne en gevallestudies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070813091921/http://aidsportal.org/overlay_details.aspx?nex=22 |date=13 Augustus 2007 }} * {{en}} [http://www.pbs.org/newshour/video/share.html?s=news01p824 NewsHour: MIV/vigs en TB Suid-Afrika] {{en-vertaal|HIV/AIDS in South Africa}} [[Kategorie:Gesondheid in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Vigs]] fhgmkorm9opkdoxop7pbvvn7ltf871m 0 46002 2964955 2867958 2026-09-04T06:32:47Z KgetsiYaMasepa 185402 Werk aan die blad. 2964955 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Snotkop | beeld = | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = Francois Henning | alias = Snotkop<br />Lekgoa | geboortedatum = 22 Desember 1974 | geboorteplek = | oorsprong = | sterfdatum = | sterfplek = | genre = Popmusiek, kwaito | beroep = Sanger | instrument = | jare_aktief = 2002-nou | etiket = | assosiasies = | webwerf = [http://www.snotkop.co.za/ snotkop.co.za] | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Snotkop''' (gebore 22 Desember 1974) is die verhoognaam van '''Francois Henning''', 'n bekende [[Afrikaans]]e en [[Sotho]] sanger.<ref>{{Cite web|url=https://www.namibian.com.na/i-am-the-voice-of-sas-afrikaneryouth-snotkop/|title=I am the voice of SA’s AfrikanerYouth -Snotkop|last=Angula|first=Conrad|date=2011-09-16|website=The Namibian|language=en-US|access-date=2026-09-04}}</ref> Hy begin sy musiekloopbaan onder die verhoognaam 'Lekgoa' waartydens hy [[kwaito]]-liedere sing. Lekgoa is die Sothowoord vir ''witmens''. In 2005 het hy die naam Snotkop aangeneem – aanvanklik as deel van 'n seunsgroep van vier lede, maar kort daarna as solo-kunstenaar wat by die platemaatskappy Next Music geteken het.<ref>{{Cite web|url=https://maroelamedia.co.za/vermaak/musiek/snotkop-se-oor-kritiek/|title=Snotkop sê oor kritiek|last=Monsieur|first=Janie|date=2018-09-04|website=Maroela Media|language=af|access-date=2026-09-04}}</ref> Hy het sy eerste Afrikaanse gelyknamige debuutalbum, ''Snotkop'', in 2005 vrygestel, gevolg deur ''So Damn Sexy'' in 2008 en ''Francois Henning was hier'' in 2009. Met die vrystelling van ''Ek laaik van jol'' in 2012 het hy een van die topverkoper-Afrikaanse kunstenaars in [[Afrika]] geword.<ref>{{Cite web|url=https://www.news24.com/snotkop-tells-of-drug-past-20070716|title='Snotkop' tells of drug past|last=Joubert|first=Liezel|website=News24|language=en-US|access-date=2026-09-04}}</ref> Bekende enkelsnitte en musiekvideo's sluit in ''Song vir my dad'', ''"Dis 'n land", "Hou my stywer vas", "Oppas", "Katrien", "Parapapa"'' ('n heropname van Cidinho & Doca se treffer "Rap das Armas"), ''"Hoe lykit", "Raak vir my rustig"'', ''"Cool soos Koos Kombuis"'' en ''"Agter op my fiets"''. Hy is ook te sien in Shine4 se "Ramaja" ('n heropname van [[Glenys Lynne]] se treffer met dieselfde naam), [[Kurt Darren]] se treffer ''"Stoomtrein"'' en [[Monique Steyn|MoniQue]] se treffer ''"Ek val vir jou"'' ('n Afrikaanse weergawe van Waldo's People se "Lose Control" – een van verskeie internasionale treffers wat hy in Afrikaans opgeneem het). Ander heropnames sluit in The Offspring se ''"Why Don't You Get A Job?"'' (opgeneem as ''"Kry jouself by die werk"'') en Junior e Leonardo se "Rap das Armas" (opgeneem as "Parapapa", maar met ander lirieke).<ref>{{Cite web|url=https://maroelamedia.co.za/vermaak/musiek/luister-snotkop-maak-marakas-met-nuwe-musiek/|title=Luister: Snotkop maak ‘marakas’ met nuwe musiek|last=Bezuidenhout|first=Leonie-Mari|date=2023-08-16|website=Maroela Media|language=af|access-date=2026-09-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://maroelamedia.co.za/vermaak/musiek/video-ricus-nel-en-snotkop-sing-oor-n-boerepompie/|title=Video: Ricus Nel en Snotkop sing oor ʼn ‘boerepompie’|last=Monsieur|first=Janie|date=2019-06-14|website=Maroela Media|language=af|access-date=2026-09-04}}</ref> Snotkop is ook 'n televisiepersoonlikheid. Hy het die program ''Petrolkop'' op MK – 'n musiekkanaal in Suid-Afrika wat hoofsaaklik in Afrikaans uitsaai – aangebied; in dié program het hy verskeie bekendes laat meeding deur in renmotors teen mekaar tydtoetse te ry.<ref>{{Cite web|url=https://maroelamedia.co.za/vermaak/musiek/video-nuwe-projek-wink-vir-snotkop/|title=Video: Nuwe projek wink vir Snotkop|last=Wyk|first=Mizanne van|date=2022-05-26|website=Maroela Media|language=af|access-date=2026-09-04}}</ref> == Diskografie == '''Snotkop se albums sluit in:''' * [[2005]]: ''Die Snotkop CD'' * [[2007]]: ''Spring Lewendig'' DVD * [[2008]]: ''So Damn Sexy'' * [[2009]]: ''Francois Henning Was Hier'' * 2011: ''Ek laaik van jol!'' * 2012: ''Oppas'' * 2014: ''Soos 'n boss''<ref>{{Cite web|url=https://maroelamedia.co.za/vermaak/musiek/soos-n-boss-snotkop/|title=Soos 'n Boss - Snotkop|last=Dinamiet|first=Daantjie|date=2014-08-06|website=Maroela Media|language=af|access-date=2026-09-04}}</ref> * 2016: ''HKGK'' * 2018: ''Sous<ref>{{Cite web |url=https://raru.co.za/music/6706210-snotkop-sous-cd |title=Raru.co.za: Snotkop - Sous (CD) - Music Online {{!}} Raru |access-date= 4 Oktober 2025 |archive-date=23 Januarie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123062011/https://raru.co.za/music/6706210-snotkop-sous-cd |url-status=dead }}</ref>'' '''Lekgoa se albums sluit in:''' * [[1999]]: ''Basetsana'' * [[2002]]: ''Ngamla Yoba'' == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Lys van Suid-Afrikaanse musikale kunstenaars]] * [[MK]], [[kykNET]] TV-kanaal waar Snotkop die Petrolkop-program aangebied het. == Eksterne skakels == * [http://www.snotkop.co.za/ Snotkop se amptelike webwerf] * {{YouTube|QK5AHzCVOfE|Shut up en soen my}} * {{YouTube|-EjlHlLqjU8|Kry jouself by die werk}} * {{YouTube|gVOPqJWj0ZM|Parapapa}} * {{YouTube|X0rMV4C5ajc|Katrien}} * {{YouTube|Q79zyZ1fpi8|Bakgatboogie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Afrikaanse sangers]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1974]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] [[Kategorie:Lewende mense]] 10atwq91119vp1mfjhhgz6fag9sizqa 0 47429 2964979 2917516 2026-09-04T08:43:21Z Aliwal2012 39067 Sterftes: [[Joseph Nye]] 2964979 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Flag of Palestine.svg|teks=Verskeie belangrike Westerse lande erken die [[Staat Palestina]] volgens [[internasionale reg]].}} Die '''jaar 2025''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Woensdag]] begin het. Dis was die 25ste jaar van die [[21ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. == Gebeure == * [[1 Januarie]] – [[Pole]] neem die voorsitterskap van die [[Europese Unie]] by [[Hongarye]] oor. * 1 Januarie – [[Bulgarye]] en [[Roemenië]] word volle lede van die [[Schengen-ooreenkoms]]. * [[6 Januarie]] – [[Indonesië]] sluit by [[BRICS]] aan. * [[7 Januarie]] – [[Suid-Kaliforniese veldbrande van Januarie 2025|Brande]] ontvlam in die [[Los Angeles]]-metropolitaanse gebied en omliggende gebiede in Suid-Kalifornië. * [[29 Januarie]] – PSA Airlines-vlug 5342, 'n Bombardier CRJ700-reeks vliegtuig, en 'n [[Amerikaanse Leër]] Sikorsky H-60 Black Hawk-helikopter [[Lugbotsing bo die Potomacrivier in 2025|bots in die lug oor die Potomacrivier]] naby [[Washington, D.C.]] Al 67 mense aan boord (64 in die vliegtuig, 3 in die helikopter) sterf tydens die ongeluk. * [[19 Februarie]]–[[9 Maart]] – Die [[Kampioenetrofee 2025|negende Kampioenetrofee]] word in [[Pakistan]] en die [[Verenigde Arabiese Emirate]] aangebied en deur [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] gewen. * [[17 Februarie]] – [[Delta Connection vlug-4819]] het omgeslaan toe dit op die [[Toronto Pearson Internasionale Lughawe]] land. * [[23 Februarie]] – ’n Vervroegte [[Duitse federale verkiesing van 2025|Federale verkiesing]] is in [[Duitsland]] gehou om die 630 lede van die 21ste [[Bundestag]] te verkies. * [[2 Maart]] − Firefly Aerospace land hul eerste [[Blue Ghost-maanlander]] suksesvol op die [[Maan]]. * [[6 Maart]] – As deel van die [[Intuitive Machines-2]] (IM-2) maansending land die Athena-maanlander op die [[Maan]] se oppervlak. * [[15 Maart]] – Die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] begin om [[Amerikaanse aanvalle op Jemen in Maart 2025|grootskaalse lug- en vlootaanvalle]] teen [[Houthi-beweging|Houthi]]-teikens in [[Jemen]] te loods. * [[5 April]] – [[Hands Off-protes]], 'n reeks betogings vind regoor die Verenigde State plaas wat die grootste eendaagse, landwye vertoning van openbare weerstand teen die tweede administrasie van president [[Donald Trump]] is. * [[14 April]] – Blue Origin lanseer die [[Blue Origin NS-31]] op 'n suborbitale ruimtevlugsending met 'n bemanning van ses vroue. * [[7 Mei]] – [[Indië–Pakistan konflik van 2025|Indië loods missielaanvalle op Pakistan]] en in Pakistan-beheerde [[Kasjmir]] in weerwraak op 'n terreurvoorval in Indies-beheerde Kasjmir. * [[8 Mei]] – [[Pous Leo XIV]] volg [[Pous Franciskus]] op as [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. * [[1 Junie]] – Die Veiligheidsdiens van [[Oekraïne]] (SBU) [[Oekraïense aanvalle op Russiese lugmagbasisse in Junie 2025|loods 'n oorgrensoperasie teen lugmagbasisse]] in Rusland, wat die grootste operasie sy soort tot nog toe om militêre infrastruktuur diep binne Russiese gebied te teiken. * [[14 Junie]] – [[Proteas|Suid-Afrika]] verslaan [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] met vyf paaltjies in die eindstryd van die [[Wêreldtoetskampioenskap 2023–2025|derde Wêreldtoetskampioenskap]] op [[Lord’s]] in [[Londen]]. * [[1 Julie]] – [[Denemarke]] neem die voorsitterskap van die Europese Unie by Pole oor. * [[7 Julie]] – Erin Patterson word skuldig bevind aan drie aanklagte van [[moord]] en een aanklag van poging tot moord in Morwell, [[Victoria (Australië)|Victoria]], [[Australië]], wat internasionaal as die [[Australiese sampioenmoorde van 2023]] bekend sou staan. * [[22 Augustus]]–[[27 September]] – Die [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|10de Vrouerugbywêreldbeker]] word in [[Engeland]] aangebied en deur die [[Engelse nasionale vrouerugbyspan|gasvroue]] gewen. * [[9 September]] – Die [[Israeliese Verdedigingsmagte]] (IDF) voer [[Israeli aanval op Katar in 2025|lugaanvalle]] uit wat die leierskap van [[Hamas]] in [[Katar]] geteiken het. * [[21 September]] – [[Australië]], [[Kanada]], [[Portugal]] en die [[Verenigde Koninkryk]] erken die [[Staat Palestina]] as 'n [[Onafhanklikheid|onafhanklike]] [[land]] volgens [[internasionale reg]]. * [[28 September]] – Die [[Huajiang-brug]] in die [[Guizhou|Guizhou-provinsie]], [[Volksrepubliek China|China]], word geopen. Dit is die wêreld se hoogste brug. * [[30 September]]–[[2 November]] – Die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2025|13de Vrouekrieketwêreldbeker]] word in [[Indië]] en [[Sri Lanka]] aangebied en deur [[Indiese nasionale vrouekrieketspan|Indië]] gewen. * [[19 Oktober]] – Diewe, vermom as werkers, [[Louvre-rooftog van 2025|steel]] nege stukke van die Franse Kroonjuwele uit die Galerie d'Apollon van die [[Louvre]] in [[Parys]], [[Frankryk]]. * [[26 Oktober]] – [[Oos-Timor]] word die elfde lidland van [[ASEAN]]. * [[29 Oktober]] – [[Tanzaniese algemene verkiesing van 2025|Algemene verkiesings]] word in [[Tanzanië]] gehou om die President, lede van die Nasionale Vergadering en wyksraadslede te verkies verkiesing. Dit word gekenmerk deur verkiesingsgeweld te midde van bewerings van onreëlmatighede en arrestasies van opposisieleiers. * 29 Oktober – Verkiesing van die [[Nederland]]se [[Tweede Kamer van die Stategeneraal]]. * [[14 Desember]] – Vyftien mense word doodgeskiet deur ‘n pa en seun in, wat as ‘n [[Antisemitisme|antisemities]] [[Bondi Beach-aanval van 2025|massaskietery deur terroriste]] beskou word in [[Bondi Beach]], [[Sydney]], [[Australië]]. * [[25 Desember]] – Amerikaanse president [[Donald Trump]] magtig [[Amerikaanse aanvalle in Nigerië gedurende 2025|aanvalle]] teen [[Islamitiese Staat]]-militante in noordwes-[[Nigerië]]. == Sterftes == === Januarie tot Maart === * [[3 Januarie]] – [[Richard Louis]], [[Naelloop|naelloopatleet]] van [[Barbados]] (* [[1964]]). * [[3 Januarie]] – [[Mauro Morandi]], [[hermiet]] op die [[Italië|Italiaanse]] [[eiland]] Budelli van 1989 tot 2021 (* [[1939]]). * [[7 Januarie]] – [[Jean-Marie Le Pen]], Franse intelligensiehoof en politikus (* [[1928]]). * [[13 Januarie]] – [[Niël Barnard]], hoof van [[Suid-Afrika]] se [[Nasionale Intelligensiediens]] (NID) (* [[1949]]). * 13 Januarie – [[Oliviero Toscani]], Italiaanse fotograaf en artistieke direkteur (* [[1942]]). * [[15 Januarie]] – [[David Lynch]], Amerikaanse regisseur (* [[1946]]). * [[16 Januarie]] – [[Joan Plowright]], [[Engeland|Engelse]] aktrise (* [[1929]]). * [[20 Januarie]] – [[Edward George Hudson Oliver]], Suid-Afrikaanse [[plantkundige]] en skrywer(* [[1938]]). * [[29 Januarie]] – [[Salwan Momika]], Irakse aanhitser tot godsdienshaat teen [[Islam]] (* [[1986]]). * [[30 Januarie]] – [[Marianne Faithfull]], Engelse sangeres en aktrise (* 1946). * [[1 Februarie]] – [[Horst Köhler]], Duitse president (* [[1943]]). * 1 Februarie – [[Johan Oberholzer]], Suid-Afrikaanse sanger, liedjieskrywer en komponis (* [[1982]]/[[1983]]). * [[4 Februarie]] – [[Douw Steyn]], Suid-Afrikaanse miljardêr-sakeman (* [[1952]]). * 4 Februarie – [[Aga Khan IV]], 49ste Imam van die Isma'ilisme (* [[1936]]). * [[7 Februarie]] – [[Bruce French (akteur)|Bruce French]], Amerikaanse akteur (* [[1945]]). * [[8 Februarie]] – [[Sam Nujoma]], [[Namibiese]] politikus en eerste [[President van Namibië]] (1990–2005) (* 1929). * [[13 Februarie]] – [[John Lawlor (akteur)|John Lawlor]], Amerikaanse akteur, assistentregisseur en kinematograaf (* [[1941]]). * [[14 Februarie]] – [[Alice Hirson]], Amerikaanse aktrise (* 1929). * [[16 Februarie]] – [[Yolanda Montes]], Amerikaanse aktrise bekend as "Tongolele" (* [[1932]]). * [[24 Februarie]] – [[Roberta Flack]], Amerikaanse sangeres (* [[1937]]). * [[26 Februarie]] – [[Gene Hackman]], Amerikaanse akteur (* [[1930]]). * [[27 Februarie]] – [[Boris Spasski]], Russiese skaakspeler (* 1937). * [[5 Maart]] – [[Pamela Bach]], Amerikaanse aktrise en rolprentvervaardiger (* [[1963]]). * [[6 Maart]] – [[Crystal Donna Roberts]], Suid-Afrikaanse aktrise (* 1984). * [[8 Maart]] – [[Athol Fugard]], Suid-Afrikaanse dramaturg, akteur en regisseur (* 1932). * 8 Maart – [[Ella Zeller]], Roemeense [[tafeltennis]]speler (* [[1933]]). * [[9 Maart]] – [[Simon Fisher-Becker]], Engelse akteur (* [[1961]]). * [[15 Maart]] – [[Schalkie van Wyk]], Suid-Afrikaanse skrywer (* [[1940]]). * [[21 Maart]] – [[George Foreman]], Amerikaanse [[Boks|bokser]] (* 1949). * [[25 Maart]] – [[Denis Arndt]], Amerikaanse akteur, skrywer, en vervaardiger (* [[1939]]). * [[27 Maart]] – [[Johann de Lange]], Afrikaanse digter (* [[1959]]). * [[29 Maart]] – [[Richard Chamberlain]], Amerikaanse akteur (* [[1934]]). === April tot Augustus === * [[1 April]] – [[Val Kilmer]], Amerikaanse akteur (* 1959). * [[6 April]] – [[Jay North]], Amerikaanse akteur (* [[1951]]). * [[21 April]] – [[Pous Franciscus]] (gebore as Jorge Mario Bergoglio), 266ste [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] (* 1936). * [[27 April]] – [[Pieter Naudé]], [[Afrikaans]]e sanger (* [[1968]]). * 27 April – [[Cora Sue Collins]], Amerikaanse aktrise (* [[1927]]). * [[30 April]] – [[P.J. Bosman]], Afrikaanse digter en skrywer (* 1933). * [[4 Mei]] – [[Jochen Mass]], Duitse motorrenjaer en radiokommentator (* [[1946]]). * [[6 Mei]] – [[Joseph Nye]], Amerikaanse politieke wetenskaplike (* [[1937]]). * [[15 Mei]] – [[Cornal Hendricks]], Suid-Afrikaanse [[rugby]]speler (* [[1988]]). * [[16 Mei]] – [[Jan Terlouw]], Nederlandse politikus, diplomaat, fisikus en skrywer van die jeugroman, Koning van Katoren (* [[1931]]). * [[22 Mei]] – [[Pippa Scott]], Amerikaanse aktrise, vervaardiger en regisseuse (* 1934). * [[27 Mei]] – [[Presley Chweneyagae]], Suid-Afrikaanse akteur (* [[1984]]). * [[30 Mei]] – [[Loretta Swit]], Amerikaanse aktrise (* 1937). * [[9 Junie]] – [[Frederick Forsyth]], Engelse [[roman]][[skrywer]] en [[joernalis]] (* [[1938]]). * [[10 Junie]] – [[André Walters]], radio-omroeper, TV-persoonlikheid en skakelbeampte (* [[1940]]). * [[17 Junie]] – [[Alfred Brendel]], [[Oostenryk]]se pianis (* 1931). * [[24 Junie]] – [[C. Johan Bakkes]], Suid-Afrikaanse skrywer, rekenmeester en toergids (* [[1956]]). * [[1 Julie]] – [[Jimmy Swaggart]], Amerikaanse Pinkster-televangelis en gospelmusiekkunstenaar (* [[1935]]). * [[2 Julie]] – [[Julian McMahon]], Australiese akteur en vervaardiger (* 1968). * [[3 Julie]] – [[David Mabuza]], ANC-politikus en agtste [[adjunkpresident van Suid-Afrika]] (* [[1960]]). * [[13 Julie]] – [[Muhammadu Buhari]], tweemalige President van [[Nigerië]] (* 1942). * [[16 Julie]] – [[Connie Francis]], Amerikaanse aktrise (* [[1937]]). * [[18 Julie]] – [[Kenneth Washington]], Amerikaanse akteur (* [[1935]]). * [[21 Julie]] – [[Des van Jaarsveldt]], [[Suid-Afrika]] se sewe-en-twintigste [[Springbokkaptein]] (* [[1929]]). * [[22 Julie]] – [[Ozzy Osbourne]], Engelse sanger (* [[1948]]). * [[30 Julie]] – [[Pirow Bekker]], Afrikaanse digter en skrywer (* [[1935]]). * [[3 Augustus]] – [[Loni Anderson]], [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise (* [[1946]]). * [[7 Augustus]] – [[Jim Lovell]], Amerikaanse [[ruimtevaarder]] en bevelvoerder van [[Apollo 13]] (* [[1928]]). * [[27 Augustus]] – [[Tshidi Madia]], Suid-Afrikaanse politieke joernalis (* [[1983]]). * [[30 Augustus]] – [[Neil de Beer]], Suid-Afrikaanse politikus en kommentator (* [[1968]]).<ref name="biznews-20241027">{{cite web |url=https://www.biznews.com/interviews/de-beer-steenhuisen-anc-gayton-cr |titel=De Beer: Corruption “hostages”, “Chameleon” Steenhuisen on the ANC Smartie Box – and Gayton as CR’s “apple-bearer….” |trans-title=De Beer: korrupsie-"gyselaars", "Verkleurmannetjie" Steenhuisen oor ANC-Smartie-boks - en Gayton as CR se "appeldraer..." |webwerf=[[BizNews]] |datum=27 Oktober 2024 |format=Onderhoudtranskripsie |naam=Chris |van=Steyn}}</ref> === September tot Desember === * [[4 September]] – [[Giorgio Armani]], Italiaanse ontwerper (* [[1934]]). * [[10 September]] – [[Charlie Kirk]], Amerikaanse aktivis (* [[1993]]). * [[11 September]] – [[Bevin Fortuin]], Suid-Afrikaanse rugbyspeler (* [[1979]]). * 11 September – [[Deon Fourie (generaal)|Deon Fourie]], Suid-Afrikaanse offisier, akademikus, militêre historikus en heraldis (* [[1932]]). * [[12 September]] – [[Jan Boland Coetzee]], Suid-Afrikaanse rugbyspeler en wynmaker (* [[1945]]). * [[14 September]] – [[Maxi Schoeman]], professor in [[politieke wetenskap]] aan die [[Universiteit van Pretoria]] (* [[1954]]). * [[15 September]] – [[Marilyn Knowlden]], Amerikaanse aktrise (* [[1926]]). * [[16 September]] – [[Robert Redford]], Amerikaanse akteur (* [[1936]]). * [[26 September]] – [[Ann Robinson]], Amerikaanse aktrise (* [[1929]]). * [[29 September]] – [[Nathi Mthethwa]], Suid-Afrikaanse ANC-politikus en kabinetsminister (* [[1967]]). * [[1 Oktober]] – [[Jane Goodall]], Britse dierkundige en [[sjimpansee]]kenner (* 1934). * [[3 Oktober]] – [[Patricia Routledge]], Engelse aktrise (* [[1929]]). * [[11 Oktober]] – [[Diane Keaton]], Amerikaanse aktrise (* [[1946]]). * [[12 Oktober]] – [[Martin Watt]], Suid-Afrikaanse komponis (* [[1970]]). * [[17 Oktober]] – [[Tomiichi Murayama]], Japannese politikus (* [[1924]]). * [[22 Oktober]] – [[David Ball]], Britse vervaardiger en elektroniese [[musikant]] (* [[1959]]). * [[3 November]] – [[Dick Cheney]], Amerikaanse politikus en die 46ste [[Visepresident van die Verenigde State]] (* [[1941]]). * [[6 November]] – [[Pauline Collins]], Engelse aktrise (* [[1940]]). * [[23 November]] – [[Adriaan Snyman]], Suid-Afrikaanse skrywer (* [[1938]]). * [[30 November]] – [[Evelyn Dalberg]], Suid-Afrikaanse operasangeres (* [[1939]]). * [[5 Desember]] – [[Frank Gehry]], Kanadees-Amerikaanse argitek (* 1929). * [[14 Desember]] – [[Rob Reiner]], Amerikaanse akteur en regisseur (* [[1947]]). * [[16 Desember]] – [[DJ Warras|Warrick Stock]], Suid-Afrikaanse platejoggie (DJ), radio- en televisie-aanbieder, podsendingmaker en entrepreneur (* [[1985]]). * [[17 Desember]] – [[Hans van Manen]], Nederlandse balletdanser en choreograaf (* [[1932]]). * [[19 Desember]] – [[James Ransone]], Amerikaanse akteur (* [[1979]]). * [[22 Desember]] – [[Chris Rea]], [[Engelse]] [[rockmusiek|rock]]- en [[blues]] sanger-liedjieskrywer en kitaarspeler (* [[1951]]). * [[28 Desember]] – [[Brigitte Bardot]], Franse aktrise, fotomodel, sangeres en aktivis vir diereregte (* [[1934]]). == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:2025| ]] [[Kategorie:21ste eeu]] apcgbz5vrveha4e00fs1igsi3koykxv 0 47748 2965005 2841989 2026-09-04T10:03:50Z JMK 649 +kat, teksdetails 2965005 wikitext text/x-wiki [[Lêer:RAF-Logo.svg|duimnael|regs|250px|Die RAF-kenteken: 'n [[rooi ster]] en 'n Duits-vervaardigde [[submasjiengeweer]] (''Heckler & Koch MP5'')]] Die '''Rote Armee Fraktion''' ("Rooi Leër Faksie", kort '''RAF'''), aanvanklik deur sommige media ook "Baader-Meinhof-bende" of "Baader-Meinhof-groep" genoem, was 'n [[Links (politiek)|linkse]] terreurgroep wat tussen [[1970]] en [[1998]] in [[Duitsland]] aktief was. Dit is deur Andreas Baader, Gudrun Ensslin, Horst Mahler, Ulrike Meinhof en ander lede gestig. Die RAF het ditself as [[kommunisme|kommunistiese]], anti-imperialistiese stedelike [[Guerilla-oorlogvoering|guerilla-organisasie]] volgens die Suid-Amerikaanse voorbeeld van die Tupamaros in [[Uruguay]] beskou. Die RAF was verantwoordelik vir 34 moorde, talle bankrooftogte en bomaanslae. In 1998 het hulle 'n persverklaring uitgereik waarin hulle hul selfontbinding aangekondig het. Tot daardie tydstip het ook 27 lede en simpatisante van die RAF hul lewens as gevolg van polisie-optrede, selfmoord, hongerstaking of siekte verloor.<ref>[http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-48902687.html Der Spiegel, nommer 38, 2006 (18 September 2006): „Das letzte Kapitel”]</ref> == Lys van RAF aanvalle == {| class="wikitable vatop" ! Datum ! Plek ! Aksie ! Opmerkings |- | [[11 Mei|11-05]]-[[1972]] || [[Frankfurt am Main]] | Bomaanval op 'n kaserne van die VSA in Frankfurt am Main | 1 dood, 13 gewond |- | [[12 Mei|12-05]]-[[1972]] || [[Augsburg]] en [[München]] | Bomaanval op 'n politiekekantoor in Augsburg en die LKA in München | 5 gewonde polisiebeamptes |- | [[16 Mei|16-05]]-[[1972]] || [[Karlsruhe]] | Bomaanval op die motor van regter Buddenberg | Sy vrou bestuur die motor en is verwond |- | [[19 Mei|19-05]]-[[1972]] || [[Hamburg]] | Bomaanval op Uitgewery Axel Springer, uitgewer van o.a. die ''Bild-Zeitung'' | 17 gewond |- | [[24 Mei|24-05]]-[[1972]] || [[Heidelberg, Duitsland|Heidelberg]] | Bomaanval op die Europese hoofkwartier van die [[Amerikaanse Leër]] | 3 dood, 5 gewond |- | [[25 April|25-04]]-[[1975]] || [[Stockholm]] | Besetting van die Duitse ambassade, moord op Andreas von Mirbach en dr. Heinz Hillegaart | 4 dood, waarvan 2 terroriste |- | [[7 April|07-04]]-[[1977]] || [[Karlsruhe]] | Skote gevuur op regter Siegfried Buback | Die chauffeur en 'n medewerker van justisie word ook doodgeskiet |- | [[30 Julie|30-07]]-[[1977]] || Oberursel (Taunus) | Die direkteur van die Dresdner Bank, Jürgen Ponto, word tydens 'n poging tot ontvoering in sy huis gedood | |- | [[5 September|05-09]]-[[1977]] t/m <br />[[18 Oktober|18-10]]-[[1977]] || [[Keulen]] resp. Mulhouse | Ontvoering van werkgewersvoorsitter Hanns-Martin Schleyer, Schleyer word uiteindelik deur die RAF doodgeskiet | 3 polisiebeamptes en die motorbestuurder word gedood tydens die ontvoering |- | [[13 Oktober|13-10]]-[[1977]] || [[Mogadishu]] | Kaping van Lufthansa-vlug 181 | 1 dood: gesagvoerder Schumann van die ''Landshut'' |- | [[25 Junie|25-06]]-[[1979]] || [[Mons|Bergen]] - [[België]] | Bomaanval op die motor van [[NAVO]]-opperbevelvoerder Alexander Haig | 3 gewonde lyfwagte |- | [[9 Julie|09-07]]-[[1986]] || Straßlach-Dingharting | Skote gevuur op Siemens-bestuurder Karl Heinz Beckurts en bestuurder Eckhard Groppler | |- | [[30 November|30-11]]-[[1989]] || [[Bad Homburg vor der Höhe]] | Bomaanval op bankier Alfred Herrhausen | Saak onopgelos |- | [[1 April|01-04]]-[[1991]] || [[Düsseldorf]] | Skote gevuur op Detlev Karsten Rohwedder, hoof van die ''Treuhandanstalt'', in sy huis in [[Düsseldorf]]<br /> | Saak onopgelos |- | [[27 Maart|27-03]]-[[1993]] || Weiterstadt | Aanval met plofstof op die nuwe gebou van 'n gevangenis | Saak onopgelos, geen gewondes, skade: 123 miljoen DM |} == Verwysings == {{Verwysings}} == Verdere leeswerk == * {{citation |last=Aust |first=Stefan |year=1987 |title=The Baader-Meinhof Group: The Inside Story of a Phenomenon |publisher=The Bodley Head |isbn=978-0-370-31031-2|ref=none}} * {{citation |last=Aust |first=Stefan |year=2009 |title=Baader-Meinhof: The Inside Story of the R.A.F. |translator-first=Anthea |translator-last=Bell |publisher=Oxford University Press |location=US |isbn=978-0-19-537275-5|ref=none}} * {{citation |last=Baumann |first=Bommi |year=1981 |title=How It All Began: Personal Account of a West German Urban Guerilla |publisher=Arsenal Pulp Press |isbn=978-0-88978-045-3|ref=none}} * {{citation |last=Becker |first=Jillian |year=1998 |title=Hitler's Children: The Story of the Baader-Meinhof Terrorist Gang |publisher=Diane Publishing Company |isbn=978-0-7881-5472-0|ref=none}} – also Panther edition 1978, {{ISBN|978-0-586-04665-4}} * {{citation |last=Blumenau |first=Bernhard |year=2014 |title=The United Nations and Terrorism. Germany, Multilateralism, and Antiterrorism Efforts in the 1970s |publisher=Palgrave Macmillan |chapter=ch. 1. |isbn=978-1-137-39196-4|ref=none}} * {{citation |last=Hyams |first=Edward |title=Dictionary of Modern Revolution |publisher=A Lane |year=1973 |isbn=978-0-7139-0476-5 |ref=none |url=https://archive.org/details/dictionaryofmode00hyam }} * {{citation |author=Outeur onbekend (aanvaar Meinhof te wees) |date=5 Junie 1970 |url=https://www.berlin1969.com/stories-geschichte/troubled-times-unruhige-zeiten/ |location= Berlyn |title= Manifesto for Armed Action – Build Up the Red Army!|journal=883 Magazine|ref=none}} * {{citation |last=Moncourt |first=Andre |year=2008 |title=Daring To Struggle, Failing To Win: The Red Army Factions 1977 Campaign Of Desperation |publisher=PM Press |isbn=978-1604860283|ref=none}} * {{citation |author=Red Army Faction |year=2005 |title=The Urban Guerilla Concept |journal=Kersplebedeb pamphlet |isbn=978-1-894946-16-2 |url=http://www.germanguerilla.com/red-army-faction/documents/71_04.html|ref=none}} * {{citation|last=Röhl |first=Bettina |year=2007 |title=So macht Kommunismus Spass |isbn=978-3-434-50600-3|ref=none}} * {{Citation |editor-last=Smith |editor-first=J. |editor2-last=Moncourt |editor2-first=André |year=2013 |title=The Red Army Faction, A Documentary History |volume=Volume 2: Dancing with Imperialism |publisher=PM Press |isbn=978-1604860306|ref=none}} * {{citation |last=Usselmann |first=Rainer |url=http://www.rainerusselmann.net |title=18. Oktober 1977: Gerhard Richter’s Work of Mourning and Its New Audience |journal=College Art Association, Art Journal |date=Spring 2002|ref=none}} – Usselmann beskou Richter se groot siklus van grys skilderye as werke van rou. * {{citation |last=Varon |first=Jeremy |year=2004 |title=Bringing the War Home: The [[Weather Underground]], the Red Army Faction, and Revolutionary Violence in the Sixties and Seventies |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-24119-0|ref=none}} – ook {{ISBN|978-0520241190}} * {{citation |last=Vague |first=Tom |title=Televisionaries: The Red Army Faction Story |publisher=AK Press |year=1994 |isbn=978-1-873176-47-4|ref=none}} * {{citation |last=Wright |first=Joanne |year=1991|title=Terrorist Propaganda: The Red Army Faction and the Provisional IRA, 1968–86 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-04761-0|ref=none}} * {{citation |author=Outeur onbekend |url=http://www.spunk.org/texts/groups/anm/sp000268.txt |title=A Herstory of the Revolutionary Cells and Rote Zora: Armed Resistance in West Germany |publisher=Autonomedia |location=Victoria, [[Brits-Columbië]], Kanada|ref=none}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Duitsland]] [[Kategorie:Terrorisme]] [[Kategorie:Bendes]] td8yt0ntr5ojbgnj1leyhnmzpgetgcl 2965006 2965005 2026-09-04T10:11:53Z JMK 649 2965006 wikitext text/x-wiki [[Lêer:RAF-Logo.svg|duimnael|regs|250px|Die RAF-kenteken: 'n [[rooi ster]] en 'n Duits-vervaardigde [[submasjiengeweer]] (''Heckler & Koch MP5'')]] Die '''Rote Armee Fraktion''' ("Rooi Leër Faksie", kort '''RAF'''), aanvanklik deur sommige media ook "Baader-Meinhof-bende" of "Baader-Meinhof-groep" genoem, was 'n [[Links (politiek)|linkse]] terreurgroep wat tussen [[1970]] en [[1998]] in [[Duitsland]] aktief was. Dit is deur Andreas Baader, Gudrun Ensslin, Horst Mahler, Ulrike Meinhof en ander lede gestig. Die RAF het ditself as [[kommunisme|kommunistiese]], anti-imperialistiese stedelike [[Guerilla-oorlogvoering|guerilla-organisasie]] volgens die Suid-Amerikaanse voorbeeld van die Tupamaros in [[Uruguay]] beskou. Die RAF was verantwoordelik vir 34 moorde, talle bankrooftogte en bomaanslae. In 1998 het hulle 'n persverklaring uitgereik waarin hulle hul selfontbinding aangekondig het. Tot daardie tydstip het ook 27 lede en simpatisante van die RAF hul lewens as gevolg van polisie-optrede, selfmoord, hongerstaking of siekte verloor.<ref>[http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-48902687.html Der Spiegel, nommer 38, 2006 (18 September 2006): „Das letzte Kapitel”]</ref> == Lys van RAF aanvalle == {| class="wikitable vatop" ! Datum ! Plek ! Aksie ! Opmerkings |- | [[11 Mei|11-05]]-[[1972]] || [[Frankfurt am Main]] | Bomaanval op 'n kaserne van die VSA in Frankfurt am Main | 1 dood, 13 gewond |- | [[12 Mei|12-05]]-[[1972]] || [[Augsburg]] en [[München]] | Bomaanval op 'n politiekekantoor in Augsburg en die LKA in München | 5 gewonde polisiebeamptes |- | [[16 Mei|16-05]]-[[1972]] || [[Karlsruhe]] | Bomaanval op die motor van regter Buddenberg | Sy vrou bestuur die motor en is verwond |- | [[19 Mei|19-05]]-[[1972]] || [[Hamburg]] | Bomaanval op Uitgewery Axel Springer, uitgewer van o.a. die ''Bild-Zeitung'' | 17 gewond |- | [[24 Mei|24-05]]-[[1972]] || [[Heidelberg, Duitsland|Heidelberg]] | Bomaanval op die Europese hoofkwartier van die [[Amerikaanse Leër]] | 3 dood, 5 gewond |- | [[25 April|25-04]]-[[1975]] || [[Stockholm]] | Besetting van die Duitse ambassade, moord op Andreas von Mirbach en dr. Heinz Hillegaart | 4 dood, waarvan 2 terroriste |- | [[7 April|07-04]]-[[1977]] || [[Karlsruhe]] | Skote gevuur op regter Siegfried Buback | Die chauffeur en 'n medewerker van justisie word ook doodgeskiet |- | [[30 Julie|30-07]]-[[1977]] || Oberursel (Taunus) | Die direkteur van die Dresdner Bank, Jürgen Ponto, word tydens 'n poging tot ontvoering in sy huis gedood | |- | [[5 September|05-09]]-[[1977]] t/m <br />[[18 Oktober|18-10]]-[[1977]] || [[Keulen]] resp. Mulhouse | Ontvoering van werkgewersvoorsitter Hanns-Martin Schleyer, Schleyer word uiteindelik deur die RAF doodgeskiet | 3 polisiebeamptes en die motorbestuurder word gedood tydens die ontvoering |- | [[13 Oktober|13-10]]-[[1977]] || [[Mogadishu]] | Kaping van Lufthansa-vlug 181 | 1 dood: gesagvoerder Schumann van die ''Landshut'' |- | [[25 Junie|25-06]]-[[1979]] || [[Mons|Bergen]] - [[België]] | Bomaanval op die motor van [[NAVO]]-opperbevelvoerder Alexander Haig | 3 gewonde lyfwagte |- | [[9 Julie|09-07]]-[[1986]] || Straßlach-Dingharting | Skote gevuur op Siemens-bestuurder Karl Heinz Beckurts en bestuurder Eckhard Groppler | |- | [[30 November|30-11]]-[[1989]] || [[Bad Homburg vor der Höhe]] | Bomaanval op bankier Alfred Herrhausen | Saak onopgelos |- | [[1 April|01-04]]-[[1991]] || [[Düsseldorf]] | Skote gevuur op Detlev Karsten Rohwedder, hoof van die ''Treuhandanstalt'', in sy huis in [[Düsseldorf]]<br /> | Saak onopgelos |- | [[27 Maart|27-03]]-[[1993]] || Weiterstadt | Aanval met plofstof op die nuwe gebou van 'n gevangenis | Saak onopgelos, geen gewondes, skade: 123 miljoen DM |} == Verwysings == {{Verwysings}} == Verdere leeswerk == * {{citation |last=Aust |first=Stefan |year=1987 |title=The Baader-Meinhof Group: The Inside Story of a Phenomenon |publisher=The Bodley Head |isbn=978-0-370-31031-2|ref=none}} * {{citation |last=Aust |first=Stefan |year=2009 |title=Baader-Meinhof: The Inside Story of the R.A.F. |translator-first=Anthea |translator-last=Bell |publisher=Oxford University Press |location=US |isbn=978-0-19-537275-5|ref=none}} * {{citation |last=Baumann |first=Bommi |year=1981 |title=How It All Began: Personal Account of a West German Urban Guerilla |publisher=Arsenal Pulp Press |isbn=978-0-88978-045-3|ref=none}} * {{citation |last=Becker |first=Jillian |year=1998 |title=Hitler's Children: The Story of the Baader-Meinhof Terrorist Gang |publisher=Diane Publishing Company |isbn=978-0-7881-5472-0|ref=none}} – ook Panther-uitgawe 1978, {{ISBN|978-0-586-04665-4}} * {{citation |last=Blumenau |first=Bernhard |year=2014 |title=The United Nations and Terrorism. Germany, Multilateralism, and Antiterrorism Efforts in the 1970s |publisher=Palgrave Macmillan |chapter= hoofstuk 1 |isbn=978-1-137-39196-4|ref=none}} * {{citation |last=Hyams |first=Edward |title=Dictionary of Modern Revolution |publisher=A Lane |year=1973 |isbn=978-0-7139-0476-5 |ref=none |url=https://archive.org/details/dictionaryofmode00hyam }} * {{citation |author=Outeur onbekend (aanvaar Meinhof te wees) |date=5 Junie 1970 |url=https://www.berlin1969.com/stories-geschichte/troubled-times-unruhige-zeiten/ |location= Berlyn |title= Manifesto for Armed Action – Build Up the Red Army!|journal=883 Magazine|ref=none}} * {{citation |last=Moncourt |first=Andre |year=2008 |title=Daring To Struggle, Failing To Win: The Red Army Factions 1977 Campaign Of Desperation |publisher=PM Press |isbn=978-1604860283|ref=none}} * {{citation |author=Red Army Faction |year=2005 |title=The Urban Guerilla Concept |journal=Kersplebedeb pamphlet |isbn=978-1-894946-16-2 |url=http://www.germanguerilla.com/red-army-faction/documents/71_04.html|ref=none}} * {{citation|last=Röhl |first=Bettina |year=2007 |title=So macht Kommunismus Spass |isbn=978-3-434-50600-3|ref=none}} * {{Citation |editor-last=Smith |editor-first=J. |editor2-last=Moncourt |editor2-first=André |year=2013 |title=The Red Army Faction, A Documentary History |volume=Volume 2: Dancing with Imperialism |publisher=PM Press |isbn=978-1604860306|ref=none}} * {{citation |last=Usselmann |first=Rainer |url=http://www.rainerusselmann.net |title=18. Oktober 1977: Gerhard Richter’s Work of Mourning and Its New Audience |journal=College Art Association, Art Journal |date=Spring 2002|ref=none}} – Usselmann beskou Richter se groot siklus van grys skilderye as werke van rou. * {{citation |last=Varon |first=Jeremy |year=2004 |title=Bringing the War Home: The [[Weather Underground]], the Red Army Faction, and Revolutionary Violence in the Sixties and Seventies |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-24119-0|ref=none}} – ook {{ISBN|978-0520241190}} * {{citation |last=Vague |first=Tom |title=Televisionaries: The Red Army Faction Story |publisher=AK Press |year=1994 |isbn=978-1-873176-47-4|ref=none}} * {{citation |last=Wright |first=Joanne |year=1991|title=Terrorist Propaganda: The Red Army Faction and the Provisional IRA, 1968–86 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-04761-0|ref=none}} * {{citation |author=Outeur onbekend |url=http://www.spunk.org/texts/groups/anm/sp000268.txt |title=A Herstory of the Revolutionary Cells and Rote Zora: Armed Resistance in West Germany |publisher=Autonomedia |location=Victoria, [[Brits-Columbië]], Kanada|ref=none}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Duitsland]] [[Kategorie:Terrorisme]] [[Kategorie:Bendes]] 1wbma3apumhsughd6yieioidfy9xvf5 0 51918 2964768 2919880 2026-09-03T12:20:04Z Aliwal2012 39067 /* Wenners van die Brasiliaanse Grand Prix */ 2964768 wikitext text/x-wiki Die '''Brasiliaanse Grand Prix''' is 'n [[Formule Een]]-kampioenskapswedren wat jaarliks op die [[Autódromo José Carlos Pace]] in Interlagos, 'n distrik van die stad [[São Paulo]] in [[Brasilië]] plaasvind. Tans heet die wedren die São Paulo Grand Prix tot en met die jaar 2030. Die [[McLaren]]span was die suksesvolste hier met 12 oorwinnings in 'n Grand Prix. [[Alain Prost]] het dit die meeste keer, nl. ses keer gewen. [[Michael Schumacher]] het dit drie keer gewen, twee keer vir [[Benetton Formula-span|Benetton]] en een keer vir [[Scuderia Ferrari|Ferrari]]. == Wenners van die São Paulo Grand Prix == [[Lêer:Autódromo José Carlos Pace (AKA Interlagos) track map.svg|regs|380px]] {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! Jaar ! Renjaer ! Vervaardiger ! Plek |- ! [[2025 São Paulo Grand Prix|2025]] | {{vlagikoon|GBR}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |rowspan="5"| [[José Carlos Pace-renbaan|Interlagos]] |- ! [[2024 São Paulo Grand Prix|2024]] | {{vlagikoon|NED}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Honda]] [[Red Bull Powertrains|RBPT]] |- ! [[2023 São Paulo Grand Prix|2023]] | {{vlagikoon|NED}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Honda]] [[Red Bull Powertrains|RBPT]] |- ! [[2022 São Paulo Grand Prix|2022]] | {{vlagikoon|GBR}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] |- ! [[2021 São Paulo Grand Prix|2021]] | {{vlagikoon|GBR}} [[Lewis Hamilton]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] |} == Wenners van die Brasiliaanse Grand Prix == {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! Jaar ! Renjaer ! Vervaardiger ! Plek |- |- style="background:#ddd;" ! 2020 | colspan="3" |''nie plaasgevind nie, weens koronaviruspandemie'' |- ! [[2019 Brasiliaanse Grand Prix|2019]] | {{vlagikoon|NED}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Honda Racing F1|Honda]] |rowspan="30"| [[José Carlos Pace-renbaan|Interlagos]] |- ! [[2018 Brasiliaanse Grand Prix|2018]] | {{vlagikoon|GBR}} [[Lewis Hamilton]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] |- ! [[2017 Brasiliaanse Grand Prix|2017]] | {{vlagikoon|GER}} [[Sebastian Vettel]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- ! [[2016 Brasiliaanse Grand Prix|2016]] | {{vlagikoon|GBR}} [[Lewis Hamilton]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] |- ! [[2015 Brasiliaanse Grand Prix|2015]] | {{vlagikoon|GER}} [[Nico Rosberg]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] |- ! [[2014 Brasiliaanse Grand Prix|2014]] | {{vlagikoon|GER}} [[Nico Rosberg]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] |- ! [[2013 Brasiliaanse Grand Prix|2013]] | {{vlagikoon|GER}} [[Sebastian Vettel]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Renault F1|Renault]] |- ! [[2012 Brasiliaanse Grand Prix|2012]] | {{vlagikoon|VK}} [[Jenson Button]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |- ! [[2011 Brasiliaanse Grand Prix|2011]] | {{vlagikoon|AUS}} [[Mark Webber]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Renault F1|Renault]] |- ! [[2010 Brasiliaanse Grand Prix|2010]] | {{vlagikoon|GER}} [[Sebastian Vettel]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Renault F1|Renault]] |- ! [[2009 Brasiliaanse Grand Prix|2009]] | {{vlagikoon|AUS}} [[Mark Webber]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Renault F1|Renault]] |- ! [[2008 Brasiliaanse Grand Prix|2008]] | {{vlagikoon|BRA}} [[Felipe Massa]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- ! [[2007 Brasiliaanse Grand Prix|2007]] | {{vlagikoon|FIN}} [[Kimi Räikkönen]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- ! [[2006 Brasiliaanse Grand Prix|2006]] | {{vlagikoon|GER}} [[Felipe Massa]] | [[Scuderia Ferrari]] |- ! [[2005 Brasiliaanse Grand Prix|2005]] | {{vlagikoon|COL}} [[Juan Pablo Montoya]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |- ! [[2004 Brasiliaanse Grand Prix|2004]] | {{vlagikoon|COL}} [[Juan Pablo Montoya]] | [[WilliamsF1|Williams]]-[[BMW]] |- ! [[2003 Brasiliaanse Grand Prix|2003]] | {{vlagikoon|ITA}} [[Giancarlo Fisichella]] | Jordan-[[Cosworth|Ford]] |- ! [[2002 Brasiliaanse Grand Prix|2002]] | {{vlagikoon|GER}} [[Michael Schumacher]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- ! [[2001 Brasiliaanse Grand Prix|2001]] | {{vlagikoon|VK}} [[David Coulthard]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |- ! [[2000 Brasiliaanse Grand Prix|2000]] | {{vlagikoon|GER}} [[Michael Schumacher]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- ! [[1999 Brasiliaanse Grand Prix|1999]] | {{vlagikoon|FIN}} [[Mika Häkkinen]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |- ! [[1998 Brasiliaanse Grand Prix|1998]] | {{vlagikoon|FIN}} [[Mika Häkkinen]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |- ! [[1997 Brasiliaanse Grand Prix|1997]] | {{vlagikoon|CAN}} [[Jacques Villeneuve]] | [[WilliamsF1|Williams]]-[[Renault F1|Renault]] |- ! [[1996 Brasiliaanse Grand Prix|1996]] | {{vlagikoon|VK}} [[Damon Hill]] | [[WilliamsF1|Williams]]-[[Renault F1|Renault]] |- ! [[1995 Brasiliaanse Grand Prix|1995]] | {{vlagikoon|GER}} [[Michael Schumacher]] | [[Benetton Formula-span|Benetton]]-[[Renault F1|Renault]] |- ! [[1994 Brasiliaanse Grand Prix|1994]] | {{vlagikoon|GER}} [[Michael Schumacher]] | [[Benetton Formula-span|Benetton]]-[[Cosworth|Ford]] |- ! [[1993 Brasiliaanse Grand Prix|1993]] | {{vlagikoon|BRA}} [[Ayrton Senna]] | [[McLaren]]-[[Cosworth|Ford]] |- ! [[1992 Brasiliaanse Grand Prix|1992]] | {{vlagikoon|VK}} [[Nigel Mansell]] | [[WilliamsF1|Williams]]-[[Renault F1|Renault]] |- ! [[1991 Brasiliaanse Grand Prix|1991]] | {{vlagikoon|BRA}} [[Ayrton Senna]] | [[McLaren]]-[[Honda Racing F1|Honda]] |- ! [[1990 Brasiliaanse Grand Prix|1990]] | {{vlagikoon|FRA}} [[Alain Prost]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- ! [[1989 Brasiliaanse Grand Prix|1989]] | {{GB-VLAG}} [[Nigel Mansell]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |rowspan="9"| [[Autódromo Internacional Nelson Piquet|Jacarepaguá]] |- ! [[1988 Brasiliaanse Grand Prix|1988]] | {{FR-VLAG}} [[Alain Prost]] | [[McLaren]]-[[Honda]] |- ! [[1987 Brasiliaanse Grand Prix|1987]] | {{FR-VLAG}} [[Alain Prost]] | [[McLaren]]-[[Porsche|TAG]] |- ! [[1986 Brasiliaanse Grand Prix|1986]] | {{BR-VLAG}} [[Nelson Piquet]] | [[WilliamsF1|Williams]]-[[Honda]] |- ! [[1985 Brasiliaanse Grand Prix|1985]] | {{FR-VLAG}} [[Alain Prost]] | [[McLaren]]-[[Porsche|TAG]] |- ! [[1984 Brasiliaanse Grand Prix|1984]] | {{FR-VLAG}} [[Alain Prost]] | [[McLaren]]-[[Porsche|TAG]] |- ! [[1983 Brasiliaanse Grand Prix|1983]] | {{BR-VLAG}} [[Nelson Piquet]] | [[Brabham]]-[[BMW]] |- ! [[1982 Brasiliaanse Grand Prix|1982]] | {{FR-VLAG}} [[Alain Prost]] | [[Renault F1|Renault]] |- ! [[1981 Brasiliaanse Grand Prix|1981]] | {{AR-VLAG}} [[Carlos Reutemann]] | [[WilliamsF1|Williams]]-[[Cosworth|Ford]] |- ! [[1980 Brasiliaanse Grand Prix|1980]] | {{FR-VLAG}} [[René Arnoux]] | [[Renault F1|Renault]] | [[José Carlos Pace-renbaan|Interlagos]] |- ! [[1979 Brasiliaanse Grand Prix|1979]] | {{FR-VLAG}} [[Jacques Laffite]] | [[Equipe Ligier|Ligier]]-[[Cosworth|Ford]] | [[José Carlos Pace-renbaan|Interlagos]] |- ! [[1978 Brasiliaanse Grand Prix|1978]] | {{AR-VLAG}} [[Carlos Reutemann]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Autódromo Internacional Nelson Piquet|Jacarepaguá]] |- ! [[1977 Brasiliaanse Grand Prix|1977]] | {{AR-VLAG}} [[Carlos Reutemann]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |rowspan="6"| [[José Carlos Pace-renbaan|Interlagos]] |- ! [[1976 Brasiliaanse Grand Prix|1976]] | {{AT-VLAG}} [[Niki Lauda]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- ! [[1975 Brasiliaanse Grand Prix|1975]] | {{BR-VLAG}} [[José Carlos Pace-renbaan|José Carlos Pace]] | [[Brabham]]-[[Cosworth|Ford]] |- ! [[1974 Brasiliaanse Grand Prix|1974]] | {{BR-VLAG}} [[Emerson Fittipaldi]] | [[McLaren]]-[[Cosworth|Ford]] |- ! [[1973 Brasiliaanse Grand Prix|1973]] | {{BR-VLAG}} [[Emerson Fittipaldi]] | [[Lotus F1-span|Lotus]]-[[Cosworth|Ford]] |- ! [[1972 Brasiliaanse Grand Prix|1972]] | {{AR-VLAG}} [[Carlos Reutemann]] | [[Brabham]]-[[Cosworth|Ford]] |- |} {{Koördinate|23.701|S|46.697|W|display=title|source:dewiki}} [[Kategorie:Brasiliaanse Grand Prix| ]] [[Kategorie:Formule Een Grands Prix]] 0a6terygo04ywwtizvvwqy3jj3b1ngp 0 52779 2965030 2437091 2026-09-04T10:32:46Z Aliwal2012 39067 [[DStv]] se kanaal [[kykNET]] 2965030 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Karen Meiring | beeld = | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = | geboorteplek = | sterfdatum = | sterfplek = | genre = | beroep = [[Sangeres]]<br/>Hoof van [[DStv]] se [[kykNET]] | instrument = | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = [[Cutt Glas]] | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Karen Meiring''' is 'n lid van die a cappella-musiekgroep [[Cutt Glas]] asook die hoof van [[DStv]] se kanale [[kykNET]], Koowee en [[MK]].<ref>[http://stage.dieburger.com/Stories/News/19.0.1210615970.aspx Karen Meiring is kykNET se nuwe baas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118084011/http://stage.dieburger.com/Stories/News/19.0.1210615970.aspx |date=18 Januarie 2012 }}, [[Die Burger]], 12 Januarie 2009.</ref> Voor haar aanstelling by [[DStv]] was sy die uitvoerende hoof van die Oude Libertas-amfiteater in [[Stellenbosch]]. Vanaf 1999 tot 2007 was sy die uitvoerende hoof van die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees|KKNK]]. Sy is sedert 1990 'n lid van ''Cutt Glas''. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{DEFAULTSORT:Meiring, Karen}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] 11pd4548r78805w0qlkxmnv708mmr7y 2965068 2965030 2026-09-04T10:52:43Z Aliwal2012 39067 swot drama 2965068 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Karen Meiring | beeld = | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = | geboorteplek = | sterfdatum = | sterfplek = | genre = | beroep = [[Sangeres]]<br/>Hoof van [[DStv]] se [[kykNET]] | instrument = | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = [[Cutt Glas]] | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Karen Meiring''' is 'n lid van die A cappella-musiekgroep [[Cutt Glas]] asook die hoof van [[DStv]] se kanale [[kykNET]], kykNet & kie, kykNet Nou!, Koowee en [[MK]].<ref>[http://stage.dieburger.com/Stories/News/19.0.1210615970.aspx Karen Meiring is kykNET se nuwe baas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118084011/http://stage.dieburger.com/Stories/News/19.0.1210615970.aspx |date=18 Januarie 2012 }}, [[Die Burger]], 12 Januarie 2009.</ref> Sy het Drama aan die [[Noordwes-Universiteit]] studeer.<ref name="NWU">[https://www.nwu.ac.za/karen-meiring-alumni Karen Meiring by NWU-alumni]</ref> Voor haar aanstelling by [[DStv]] was sy die uitvoerende hoof van die Oude Libertas-amfiteater in [[Stellenbosch]]. Vanaf 1999 tot 2007 was sy die uitvoerende hoof van die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees|KKNK]]. Sy is sedert 1990 'n lid van ''Cutt Glas''. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{DEFAULTSORT:Meiring, Karen}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] k96y2r1ob16wjoqqnelhxwpznsm4ec8 0 56419 2964901 2958743 2026-09-03T21:39:05Z Jcb 223 2964901 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Economist Intelligence Unit Democracy index.svg|duimnael|400px|Lande volgens ''The Economist'' se demokrasie-indeks in 2016:<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20170217114830/http://www.eiu.com/Handlers/WhitepaperHandler.ashx?fi=Democracy-Index-2016.pdf&mode=wp&campaignid=DemocracyIndex2016 The Economist's Democracy Index]</ref> {{clear}} {{Kolomme2 |Kolom1= '''Volle demokrasieë''' {{sleutel|#003380|9–10}} {{sleutel|#0066ff|8–8.9}} '''Gebrekkige demokrasieë''' {{sleutel|#5599ff|7–7.9}} {{sleutel|#55ddff|6–6.9}} |Kolom2= '''Gemengde regerings''' {{sleutel|#ffcc00|5–5.9}} {{sleutel|#d4aa00|4–4.9}} '''Outoritêre regerings''' {{sleutel|#d62800|3–3.9}} {{sleutel|#950000|2–2.9}} {{sleutel|#4e0101|0–1.9}}}}]] 'n '''Regering''' is 'n staatkundige orgaan wat belas is met die uitvoerende gesag vir 'n spesifieke grondgebied. Met ander woorde, die regering het die bevoegdheid om wetgewing tot uitvoering te bring binne die grense van die grondgebied waaroor hy die bevoegdheid het. In die geval van sy breë assosiatiewe definisie bestaan die regering normaalweg uit wetgewer, uitvoerende en regbank. Regering is 'n manier waardeur organisatoriese beleide afgedwing word, sowel as 'n meganisme om beleid te bepaal. In baie lande het die regering 'n soort [[grondwet]], 'n verklaring van sy regerende beginsels en filosofie. Terwyl alle soorte organisasies bestuur het, word die term regering dikwels meer spesifiek gebruik om na die ongeveer 200 onafhanklike nasionale regerings en filiaalorganisasies te verwys. Die hooftipes moderne [[politiek]]e stelsels wat erken word, is demokrasieë, totalitêre regimes, en, wat tussen hierdie twee geposisioneer word, outoritêre regimes met 'n verskeidenheid van hibriede regimes.<ref name="Dobratz 2015 p. 47">{{Cite book |last=Dobratz |first=B.A. |url=https://books.google.com/books?id=RoK9CgAAQBAJ&pg=PA47 |title=Power, Politics, and Society: An Introduction to Political Sociology |date=2015 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-317-34529-9 |page=47 |access-date=30 April 2023 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430083243/https://books.google.com/books?id=RoK9CgAAQBAJ&pg=PA47 |url-status=live }}</ref><ref name="LinzLinz2000">{{Cite book |last=Linz |first=Juan José |url=https://books.google.com/books?id=8cYk_ABfMJIC&pg=PA143 |title=Totalitarian and Authoritarian Regimes |date=2000 |publisher=Lynne Rienner Publisher |isbn=978-1-55587-890-0 |pages=143 |oclc=1172052725 |access-date=20 October 2022 |archive-date=22 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422130238/https://books.google.com/books?id=8cYk_ABfMJIC&pg=PA143 |url-status=live }}</ref> Moderne klassifikasiestelsels sluit ook [[monargie]]ë in as 'n selfstandige entiteit of as 'n hibriede stelsel van die hoofdrie.<ref name="Garcia-AlexanderWooCarlson2017">{{Cite book |last1=Garcia-Alexander |first1=Ginny |url=https://books.google.com/books?id=y-M8DwAAQBAJ&pg=PA137 |title=Social Foundations of Behavior for the Health Sciences |last2=Woo |first2=Hyeyoung |last3=Carlson |first3=Matthew J. |date=2017 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-64950-4 |pages=137– |oclc=1013825392}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 April 2016 |title=14.2 Types of Political Systems |url=https://opentextbooks.uregina.ca/sociology/chapter/14-2-types-of-political-systems/#:~:text=The%20major%20types%20of%20political,and%20instead%20rule%20through%20fear |access-date=20 Oktober 2022 |archive-date=22 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022061920/https://opentextbooks.uregina.ca/sociology/chapter/14-2-types-of-political-systems/#:~:text=The%20major%20types%20of%20political,and%20instead%20rule%20through%20fear |url-status=dead }}</ref> Histories algemene regeringsvorme sluit in monargie, [[aristokrasie]], timokrasie, [[teokrasie]], [[oligargie]], [[demokrasie]], en [[tirannie]]. Hierdie vorme sluit mekaar nie altyd uit nie, en gemengde regerings is algemeen. Die hoofaspek van enige regeringsfilosofie is hoe politieke [[Mag (sosiale wetenskappe)|mag]] verkry word, met die twee hoofvorme verkiesingsdeelname en oorerflike opvolging. ==Definisies en etimologie== 'n Regering is die stelsel om 'n [[staat]] of [[gemeenskap]] te regeer. Die ''Columbia Encyclopedia'' definieer regering as "'n stelsel van sosiale beheer waaronder die reg om wette te maak, en die reg om dit af te dwing, by 'n spesifieke groep in die samelewing berus".<ref>{{Cite book |title=Columbia Encyclopedia |url=https://archive.org/details/columbiaencyclop0000unse_j3q3 |date=2000 |publisher=Columbia University Press |edition=6th}}</ref> Terwyl alle soorte organisasies bestuur het, word die woord regering dikwels meer spesifiek gebruik om te verwys na die ongeveer 200 onafhanklike nasionale regerings op aarde, sowel as hul hulporganisasies, soos staats- en provinsiale regerings sowel as plaaslike regerings.<ref name="smel">Smelser en Baltes (2001).</ref> Die Afrikaanse woord ''regering'' kom van die werkwoord ''regeer'', wat via die Nederlandse ''regeren'' en die Franse ''régir'' op die Latynse ''regere'' ("rig, lei, heers") teruggaan. Die Engelse ''government'' het 'n ander herkoms: dit kom deur die Oudfranse ''governer'' van die Latynse ''gubernare'' ("stuur"), wat self van die [[Grieks]]e werkwoord κυβερνάω (''kubernao'') afgelei is – om met 'n ''gubernaculum'' (roer) te stuur. Dié metafoor van die staat as 'n skip met 'n stuurman kom al in die letterkunde van die klassieke oudheid voor, onder meer in [[Plato]] se beeld van die staatskip.<ref>Brock (2013), bl. 53–62.</ref> In Britse [[Engels]] verwys "regering" soms na wat ook bekend staan as 'n "ministerie" of 'n "administrasie", dit wil sê die beleid en regeringsamptenare van 'n spesifieke uitvoerende of regerende koalisie. Ten slotte word regering ook soms gebruik as 'n sinoniem vir heerskappy of regering.<ref>{{Cite web |title=Government English Definition and Meaning |url=https://www.lexico.com/en/definition/government |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220717193211/https://www.lexico.com/en/definition/government |archive-date=17 Julie 2022 |access-date=2022-07-17 |website=Lexico |language=en}}</ref> In ander tale kan die verwante woorde 'n enger omvang hê: die Portugese ''governo'' stem byvoorbeeld eerder met die begrip "administrasie" ooreen. == Geskiedenis == ===Vroegste regerings=== Die oomblik en plek wat die verskynsel van menslike regering ontwikkel het, is verlore in tyd; die geskiedenis teken egter die formasies van vroeë regerings aan. Ongeveer 5 000 jaar gelede het die eerste klein stadstate verskyn.<ref>Christian (2004), bl. 245.</ref> Teen die derde tot tweede millenniums vC het sommige hiervan in groter beheerde gebiede ontwikkel: [[Sumer]], [[antieke Egipte]], die [[Indusvalleibeskawing]] en die Geelrivierbeskawing.<ref>Christian (2004), bl. 294.</ref> Een rede wat die ontstaan van regerings verklaar, sluit in die [[landbou]]. Sedert die [[Neolitiese Rewolusie]] was landbou 'n doeltreffende metode om voedseloorskot te skep. Dit het mense in staat gestel om in nie-landbou-aktiwiteite te spesialiseer. Een sodanige spesialisering was om as 'n gesag oor ander op te tree; 'n ander was die soeke na werkbare bestuursvorme deur maatskaplike eksperimentering. Albei hierdie aktiwiteite het die grondslag van regerings gevorm.<ref name="Eagly99">{{cite journal |author1=Eagly, Alice H. |author2=Wood, Wendy |date=June 1999 |title=The Origins of Sex Differences in Human Behavior: Evolved Dispositions Versus Social Roles |url=http://www.sscnet.ucla.edu/anthro/faculty/fiske/facets/eagly&wood.htm |url-status=dead |journal=American Psychologist |volume=54 |issue=6 |pages=408–423 |doi=10.1037/0003-066x.54.6.408 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817071347/http://www.sscnet.ucla.edu/anthro/faculty/fiske/facets/eagly&wood.htm |archive-date=17 Augustus 2000}}</ref> Hierdie regerings het geleidelik meer kompleks geword namate landbou groter en digter bevolkings ondersteun het, wat nuwe interaksies en sosiale druk geskep het wat die regering moes beheer. David Christian verduidelik: “Namate boerderybevolkings in groter en digter gemeenskappe bymekaargekom het, het interaksies tussen verskillende groepe toegeneem en die sosiale druk het gestyg totdat daar, in 'n treffende parallel met [[stervorming]], skielik nuwe strukture verskyn het, tesame met 'n nuwe vlak van kompleksiteit. Soos sterre, herorganiseer stede en state die kleiner voorwerpe binne hul gravitasieveld.”<ref>Christian (2004), bl. 245.</ref> Nog 'n verduideliking sluit in die behoefte om infrastruktuurprojekte soos waterinfrastruktuur behoorlik te bestuur. Histories het dit gesentraliseerde administrasie en komplekse sosiale organisasie vereis, soos gesien in streke soos [[Mesopotamië]].<ref name="Fukuyama-2012">{{Cite book |last=Fukuyama |first=Francis |url=https://books.google.com/books?id=i9xRAQAAMAAJ&q=origins+of+political+order+amazon |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |date=2012-03-27 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |isbn=978-0-374-53322-9 |pages=70 |language=en}}</ref> Daar is egter argeologiese bewyse wat soortgelyke suksesse toon met meer egalitêre en gedesentraliseerde komplekse samelewings.<ref>{{cite book |author=Roosevelt, Anna C. |title=Cambridge history of the Native peoples of the Americas: South America, Volume 3 |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-63075-7 |editor=Salomon, Frank |pages=266–267 |chapter=The Maritime, Highland, Forest Dynamic and the Origins of Complex Culture |editor2=Schwartz, Stuart B. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=hxqgDcCrzjkC&pg=PA266 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624045250/https://books.google.com/books?id=hxqgDcCrzjkC&pg=PA266 |archive-date=24 Junie 2016 |url-status=live}}</ref> === Moderne regerings === Van die einde van die 17de eeu af het republikeinse regeringsvorme meer algemeen geword. Die [[Engelse Burgeroorlog]] en die Glorieryke Rewolusie in Engeland, die [[Amerikaanse Rewolusie]] en die [[Franse Rewolusie]] het elk tot die groei van verteenwoordigende regeringsvorme bygedra.<ref name="smel" /> Die [[Sowjetunie]] was die eerste groot land met 'n kommunistiese regering, en sedert die val van die [[Berlynse Muur]] het die liberale demokrasie 'n nog algemener regeringsvorm geword.<ref>Kuper en Kuper (2008).</ref> In die 19de en 20ste eeu het die omvang en die skaal van die regering op nasionale vlak aansienlik toegeneem.<ref>Haider-Markel (2014).</ref> Dit het onder meer die regulering van maatskappye en die ontwikkeling van die welsynstaat ingesluit – met openbare onderwys, gesondheidsorg, pensioene en werkloosheidsversekering – wat die regering se aandeel in die ekonomie in die meeste ontwikkelde lande sterk laat groei het. == Politieke wetenskap == === Klassifikasie === Dit is lank 'n doel van die politieke wetenskap om 'n tipologie van politieke gemeenskappe op te stel, want die indeling van politieke stelsels is nie vanselfsprekend nie.<ref>Lewellen (2003).</ref> Omdat die regering die staat bestuur, moet enige volledige indeling al die vorme dek waarin die monopolie op geregverdigde geweld uitgeoefen word. Op die oog af het elke regering 'n amptelike of ''de jure'' vorm: die Verenigde State is 'n federale konstitusionele republiek en die vroeëre Sowjetunie was 'n federale sosialistiese republiek. Sulke selfbenoeming is egter nie objektief nie, en dit is dikwels moeilik om 'n regime ''de facto'' te omskryf wanneer sowel die regering as die ekonomie in die praktyk van die amptelike beskrywing afwyk.<ref>Kopstein en Lichbach (2005), bl. 4.</ref> [[Voltaire]] het byvoorbeeld gesê dat die Heilige Romeinse Ryk "nóg heilig, nóg Romeins, nóg 'n ryk" was, en die Sowjetunie was in die praktyk onder [[Josef Stalin]] 'n gesentraliseerde outokratiese eenpartystaat. 'n Verdere moeilikheid is dat baie politieke stelsels uit sosiaal-ekonomiese bewegings ontstaan en dat die partye wat sulke bewegings aan die mag bring, hulle na daardie ideologieë vernoem. Die bewegings self word dan soms verkeerdelik as regeringsvorme beskou eerder as as die ideologieë wat die regeringstelsel beïnvloed. Daarby word politieke begrippe in verskillende lande verskillend gebruik: wat in die Verenigde State "konserwatisme" genoem word, sou elders eerder liberalisme of neoliberalisme heet, en 'n "konserwatiewe" in Finland sou in die VSA as 'n sosialis bestempel word. == Regeringsvorme == [[Plato]] verdeel die regering in sy ''Staat'' (ongeveer 375 v.C.) in vyf grondtipes, waarvan vier bestaande vorme is en die vyfde sy ideaal wat "net in woorde" bestaan: * die [[aristokrasie]], die heerskappy van wet en orde soos in 'n welwillende koningskap; * die timokrasie, die heerskappy van eer en plig, soos 'n welwillende militêre bewind, met Sparta as voorbeeld; * die [[oligargie]], die heerskappy van rykdom en markwaardes; * die [[demokrasie]], die heerskappy van vryheid en gelykheid; * die [[Tiran|tirannie]], die heerskappy van vrees. Volgens Plato ontaard dié vyf bestellings agtereenvolgens van die aristokrasie boaan tot die tirannie onderaan. [[Aristoteles]] werk in sy ''Politika'' Plato se indeling verder uit deur die vorme te bespreek na gelang van wie regeer: een persoon, 'n klein groep of die geheel van die burgers. Daaruit volg die klassieke drieledige indeling in [[outokrasie]] (soos die monargie), aristokrasie en demokrasie. [[Thomas Hobbes]] het in die ''Leviathan'' dieselfde gedagte gestel: omdat die soewereiniteit óf by een mens óf by 'n vergadering van meer as een lê, en daardie vergadering óf uit almal óf uit 'n deel bestaan, kan daar net drie soorte gemenebes wees – monargie, demokrasie en aristokrasie. === Outokrasie === In 'n outokrasie is die hoogste mag in die hande van een persoon gekonsentreer, wie se besluite nie aan uiterlike regsbeperkings of gereelde meganismes van volksbeheer onderworpe is nie – behalwe die stille dreigement van 'n staatsgreep of 'n opstand. Die [[absolute monargie]] is die histories algemeenste vorm daarvan, waar 'n monarg as enkele soewerein sonder beperking op sy voorregte regeer. Die meeste absolute monargieë is erflik, hoewel sommige, soos die Heilige Stoel, deur 'n kieskollege gekies word. Ander vorme van outokrasie is die tirannie, die despotisme en die [[Diktatorskap|diktatuur]]. === Aristokrasie === Die aristokrasie – van die Griekse ''aristos'' ("die beste") en ''kratos'' ("mag") – plaas die mag in die hande van 'n klein, elite heersersklas, soos 'n erflike adel of 'n bevoorregte kaste. Dié klas oefen minderheidsheerskappy uit, dikwels as 'n grondbesittende timokrasie, 'n ryk plutokrasie of 'n oligargie. Baie monargieë was aristokrasieë, hoewel die monarg in moderne konstitusionele monargieë min werklike mag het. === Demokrasie === In 'n demokrasie berus die gesag by die burgers as geheel. Sommige regerings kombineer regstreekse en verteenwoordigende elemente: die burgers kies verteenwoordigers om die daaglikse bestuur te doen, maar behou die reg om self deur volksinisiatiewe, referendums en die reg van terugroeping te beslis. In 'n konstitusionele demokrasie word die mag van die meerderheid binne die raamwerk van 'n verteenwoordigende stelsel uitgeoefen, terwyl die [[grondwet]] die meerderheidsbewind beperk – gewoonlik deur algemene regte soos die vryheid van spraak en van vereniging aan almal te waarborg. === Republieke en federalisme === In 'n [[republiek]] word die land as 'n "openbare saak" (Latyn: ''res publica'') beskou en nie as die private aangeleentheid of eiendom van die heersers nie, en die staatsampte word nie geërf nie. Republieke kan presidensieel, semi-presidensieel of parlementêr wees, na gelang van die verhouding tussen die uitvoerende gesag en die wetgewer. Regeringsvorme kan ook volgens die verdeling van mag tussen die middelpunt en die dele geklassifiseer word. In 'n eenheidstaat lê die gesag by die sentrale regering, wat bevoegdhede aan streke kan afwentel maar dit ook weer kan terugneem. In 'n [[federasie]] deel die sentrale regering en die deelstate die gesag ingevolge 'n grondwet wat nie eensydig gewysig kan word nie, en in 'n [[konfederasie]] behou die lidstate die grootste deel van die soewereiniteit. === Ander vorme === Naas die klassieke vorme word 'n hele reeks ander regeringsvorme onderskei, gewoonlik na gelang van wie regeer of waarop die aanspraak op gesag berus. In 'n [[teokrasie]] regeer godsdienstige leiers of word die staat volgens 'n godsdienstige wet bestuur; in 'n tegnokrasie berus die gesag by deskundiges en tegnici; in 'n meritokrasie by dié wat volgens vermoë en prestasie gekies is. Die plutokrasie is die bewind van die rykes en die kleptokrasie 'n bewind waarin die heersers die staat vir eie gewin uitbuit. Die anargie is die afwesigheid van 'n regering, en die [[anargisme]] is die politieke rigting wat 'n samelewing sonder staat as ideaal stel. Hierdie vorme sluit mekaar nie uit nie. Die meeste werklike bewinde is gemengde regerings: 'n konstitusionele monargie kombineer erflike koningskap met verteenwoordigende bewind, en 'n demokrasie kan tegnokratiese instellings insluit soos 'n onafhanklike sentrale bank of 'n staatsdiens wat op meriete aangestel word. Die klassieke gedagte van die gemengde bestel – dat 'n bestel wat monargiese, aristokratiese en demokratiese elemente kombineer, bestendiger is as enige suiwer vorm – kom al by Polibios voor en het die grondwette van die moderne tyd sterk beïnvloed. == Instellings == === Die drie gesagte === Die klassieke leer van die [[trias politica]], soos Montesquieu dit in ''Die gees van die wette'' (1748) uiteengesit het, verdeel die staatsgesag in drie: die wetgewende gesag, wat wette maak; die uitvoerende gesag, wat dit uitvoer; en die regsprekende gesag, wat dit toepas en geskille besleg. Die doel van die verdeling is dat elke gesag die ander in toom hou, sodat geen enkele liggaam of persoon al die mag in die hand kry nie. In die enger sin van die woord is die "regering" net die uitvoerende gesag: die staatshoof en die kabinet met sy ministers en departemente. In parlementêre stelsels kom die regering uit die [[parlement]] self en bly dit net aan die mag solank dit die vertroue van die wetgewer geniet, terwyl die uitvoerende gesag in presidensiële stelsels afsonderlik verkies word en 'n vaste ampstermyn het. In Britse Engels verwys "the government" na wat elders 'n "ministerie" of 'n "administrasie" genoem word – dus die politieke leierskap van die dag eerder as die staat se blywende instellings. === Partystelsels === Die meeste moderne regerings kom deur [[Politieke party|politieke partye]] tot stand. Die partystelsel van 'n land – 'n eenparty-, tweeparty-, oorheersende-party- of veelpartystelsel – bepaal grootliks hoe regerings gevorm word. Waar geen party 'n meerderheid verower nie, kan 'n koalisieregering of 'n minderheidsregering met die steun van ander partye gevorm word, wat in baie Europese lande eerder die reël as die uitsondering is. == Funksies van 'n regering == Wat 'n regering behoort te doen, is self 'n politieke vraag, maar 'n aantal kernfunksies word bykans oral aangetref. Die eerste is die handhawing van binnelandse orde en veiligheid deur die polisie en die strafregstelsel, en die verdediging van die gebied teen aanvalle van buite deur die weermag. Die tweede is die regspleging: die instelling van howe wat geskille besleg en die reg toepas. Die derde is die invordering van inkomste, hoofsaaklik deur belasting, wat al die ander funksies moontlik maak. Daarby lewer moderne regerings openbare goedere en dienste wat die mark nie of nie voldoende lewer nie: paaie, water, riolering, elektrisiteit, onderwys en gesondheidsorg. Hulle reguleer die ekonomie – deur mededinging te beskerm, standaarde vir voedsel, geneesmiddels en die omgewing te stel en die finansiële stelsel te beheer – en hulle herverdeel inkomste deur belasting, pensioene, toelaes en werkloosheidsversekering. Ten slotte verteenwoordig 'n regering die staat na buite: dit sluit verdrae, onderhou diplomatieke betrekkinge en neem aan internasionale organisasies deel. Oor die regte omvang van dié funksies loop die politieke debat. Aanhangers van 'n beperkte staat voer aan dat die regering hom tot veiligheid, regspleging en enkele openbare goedere moet beperk en dat 'n groter staat vryheid inkort en verspilling meebring, terwyl aanhangers van 'n welsynstaat aanvoer dat sekere behoeftes – gesondheidsorg, onderwys, sekerheid in ouderdom – net kollektief in gelyke mate vervul kan word. == Vlakke van regering == Regering vind op verskeie vlakke plaas. Die nasionale of sentrale regering hanteer sake wat die hele staat raak: verdediging, buitelandse betrekkinge, geldeenheid en die algemene wetgewing. Streeksregerings – provinsies, deelstate, ''Länder'' of streke – hanteer sake soos onderwys, gesondheidsorg en streekvervoer, met bevoegdhede wat in 'n federasie grondwetlik gewaarborg is en in 'n eenheidstaat deur die sentrale regering toegeken word. Die plaaslike regering, in die vorm van munisipaliteite, stadsrade en distrikte, lewer die dienste wat mense daagliks raak: water, vullisverwydering, plaaslike paaie, biblioteke en beplanning. Bo die staat het supranasionale liggame in die 20ste eeu ontstaan waaraan state deel van hulle bevoegdhede oordra, waarvan die [[Europese Unie]] die verste ontwikkelde voorbeeld is. Die verdeling van bevoegdhede tussen dié vlakke word dikwels aan die hand van die subsidiariteitsbeginsel beoordeel: dat 'n saak op die laagste vlak hanteer moet word waar dit doeltreffend hanteer kan word. == Openbare administrasie == Staatseiendom, staatsondernemings, openbare dienste en die amptenary vorm saam die openbare sektor van die ekonomie. In moderne ontwikkelde lande sluit die openbare dienste onder meer die howe, die onderwys, nooddienste, gesondheidsorg, die weermag en die polisie in. Die uitvoering daarvan berus by die staatsdiens, wat deur die administratiefreg gebind word en wat in beginsel polities onpartydig moet wees, sodat 'n regeringswisseling nie die daaglikse bestuur van die staat ontwrig nie. Regerings word gefinansier deur [[belasting]] – op inkomste, verbruik, eiendom en handel – aangevul deur lenings en, in party lande, die inkomste uit natuurlike hulpbronne. Die begroting waarin die inkomste en die besteding jaarliks vasgestel word, is een van die belangrikste instrumente van 'n regering en tegelyk een van die vernaamste maniere waarop die wetgewer beheer oor die uitvoerende gesag uitoefen. == Openbare beleid == Openbare beleid is die geheel van besluite en programme waarmee 'n regering 'n maatskaplike vraagstuk aanpak: die onderwysbeleid, die gesondheidsbeleid, die ekonomiese en die buitelandse beleid. Die beleidsproses word gewoonlik as 'n kringloop beskryf – die vasstelling van die agenda, die formulering van keuses, die aanvaarding van 'n beleid, die uitvoering daarvan en die evaluering van die uitkoms – waarna die evaluering weer nuwe besluite meebring. Belangegroepe, die media, die amptenary, howe en internasionale ooreenkomste beïnvloed elke stap daarvan. == Legitimiteit en gesag == 'n Regering se vermoë om te regeer, hang nie net van dwang af nie maar ook van legitimiteit – die aanvaarding deur die geregeerdes dat sy gesag gepas is. [[Max Weber]] het drie grondslae van sulke gesag onderskei: die tradisionele gesag van gewoonte en erfopvolging, die charismatiese gesag van 'n leier se persoonlike aantrekkingskrag, en die rasioneel-wettige gesag van reëls en ampte, wat volgens hom die kenmerk van die moderne staat is. Weber het die staat boonop omskryf as die instelling wat met welslae aanspraak maak op die monopolie op die geregverdigde gebruik van geweld binne 'n gebied. Die vraag waarom 'n mens 'n regering hoegenaamd moet gehoorsaam, is die kern van die leer van die sosiale kontrak. Vir [[Thomas Hobbes]] gee mense hulle vryheid aan 'n soewerein oor om aan die "oorlog van almal teen almal" te ontkom; vir [[John Locke]] behou hulle hul natuurlike regte en is die regering 'n trust wat verbreek kan word wanneer dit hulle regte skend; vir [[Jean-Jacques Rousseau]] lê die soewereiniteit by die algemene wil van die volk self. Uit dié tradisie kom die gedagte dat 'n regering sy gesag aan die toestemming van die geregeerdes verskuldig is – die grondslag van die moderne verkiesing. == Wanneer regering ontbreek of misluk == Samelewings sonder 'n staat was in die menslike voorgeskiedenis die reël en bestaan vandag nog by enkele klein gemeenskappe, waar gesag verspreid is en geskille deur gewoonte en bemiddeling besleg word. In die moderne wêreld woon bykans die hele wêreldbevolking binne die jurisdiksie van 'n soewereine staat, maar die gesag van daardie state wissel sterk. Waar 'n regering nie meer die orde kan handhaaf, dienste kan lewer of sy gebied kan beheer nie, word van 'n mislukte staat gepraat; die gevolge is gewoonlik geweld deur gewapende groepe, die instorting van dienste en groot vlugtelingstrome. Selfs waar 'n regering wel funksioneer, is die gehalte daarvan 'n voortdurende strydpunt. Korrupsie ondermyn die vertroue in die staat en lei geld weg van die dienste waarvoor dit bedoel is; 'n oormaat burokrasie kan besluite verlam; en die uitholling van instellings soos onafhanklike howe, 'n vrye pers en geloofwaardige verkiesings – wat as demokratiese verval beskryf word – kan die vorm van 'n demokrasie in stand hou terwyl die wese daarvan verdwyn. == Meting van regering == Die gehalte van 'n regering word met verskeie maatstawwe gemeet. Die indeks van regeringsdoeltreffendheid meet die vermoë van die staat om sy besluite uit te voer, en verwante begrippe is die staatsvermoë en die politieke doeltreffendheid van 'n bewind. Verloor 'n regering die monopolie op geweld, of verloor daardie monopolie sy legitimiteit, lei dit nie meer die staat nie. Die politieke ligging van 'n regering kan aan die voorkeure van die middelste kieser gemeet word, en die fiskale volhoubaarheid daarvan aan die langtermynbalans tussen inkomste, besteding en verpligtinge wat nog nie gefinansier is nie. Vergelykende indekse soos ''The Economist'' se demokrasie-indeks, wat lande in volle demokrasieë, gebrekkige demokrasieë, gemengde bewinde en outoritêre bewinde verdeel, word wyd gebruik om regeringsvorme oor tyd te vergelyk. Ander wyd gebruikte maatstawwe is die Wêreldbank se aanwysers van regeerkunde, wat onder meer die gehalte van regulering, die regstaat en die beheer van korrupsie meet, en Transparency International se indeks van waargenome korrupsie. Sulke indekse berus egter op skattings en opnames en word self gereeld oor hulle metode bevraagteken. == Regering in Suid-Afrika == Suid-Afrika is 'n konstitusionele demokrasie waarin die [[Grondwet van Suid-Afrika|Grondwet]] van 1996 die hoogste reg is. Die regering funksioneer in drie sfere wat die Grondwet as "onderskeidend, onderling afhanklik en onderling verwant" beskryf: die nasionale, die provinsiale en die plaaslike sfeer, wat saam volgens die beginsels van samewerkende regering moet optree eerder as in 'n streng hiërargie. Op nasionale vlak bestaan die parlement uit die Nasionale Vergadering en die Nasionale Raad van Provinsies. Die [[President|staatspresident]] word deur die Nasionale Vergadering uit sy geledere verkies en is sowel staatshoof as hoof van die uitvoerende gesag; hy stel die kabinet aan en die kabinet bly aan die parlement verantwoordbaar. Daar is nege provinsies, elk met sy eie wetgewer en premier, en die plaaslike sfeer bestaan uit metropolitaanse, distriks- en plaaslike munisipaliteite. Die regsprekende gesag is onafhanklik, met die Konstitusionele Hof as hoogste hof, en 'n aantal grondwetlike instellings – onder meer die Openbare Beskermer, die Ouditeur-generaal en die Menseregtekommissie – hou toesig oor die staat se optrede. Die kiesstelsel vir die Nasionale Vergadering is dié van proporsionele verteenwoordiging met partylyste: die 400 setels word volgens die aandeel van die stemme verdeel, en algemene verkiesings word elke vyf jaar gehou, met munisipale verkiesings in 'n eie vyfjaarsiklus. Omdat die stelsel selde 'n party se steun oordryf, kan 'n party wat sy meerderheid verloor nie alleen regeer nie: ná die verkiesing van 2024, waarin die African National Congress vir die eerste keer sedert 1994 minder as die helfte van die stemme gekry het, is 'n regering van nasionale eenheid met verskeie ander partye gevorm. Op plaaslike vlak, waar koalisies al langer algemeen is, het dieselfde verskynsel die bestuur van verskeie groot stede bepaal. == Sien ook == * [[Regeringsetel]] * [[Staat]] * [[Politiek]] * [[Demokrasie]] * [[Grondwet]] * [[Trias politica]] * [[Politieke wetenskap]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronne == * {{Cite book |last=Brock |first=Roger |title=Greek Political Imagery from Homer to Aristotle |date=2013 |publisher=Bloomsbury |location=Londen |isbn=978-1-4725-0218-6}} * {{Cite book |last=Christian |first=David |title=Maps of Time: an Introduction to Big History |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod0000chri |date=2004 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |isbn=978-0-520-24476-4}} * {{Cite book |last=Haider-Markel |first=Donald P. |title=The Oxford Handbook of State and Local Government |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_x1t9 |date=2014 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-957967-9}} * {{Cite book |editor-last=Kopstein |editor-first=Jeffrey |editor-last2=Lichbach |editor-first2=Mark |title=Comparative Politics: Interests, Identities, and Institutions in a Changing Global Order |edition=2de |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-70840-0}} * {{Cite book |editor-last=Kuper |editor-first=Adam |editor-last2=Kuper |editor-first2=Jessica |title=The Social Science Encyclopedia |date=2008 |publisher=Routledge |location=Londen |isbn=978-0-415-47635-5}} * {{Cite book |last=Lewellen |first=Ted C. |title=Political Anthropology: An Introduction |edition=3de |date=2003 |publisher=Praeger |location=Westport |isbn=978-0-89789-891-1}} * {{Cite book |last1=Smelser |first1=Neil J. |last2=Baltes |first2=Paul B. |title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |date=2001 |publisher=Elsevier Science |location=New York |isbn=978-0-08-043076-8}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Government}} * {{Wikt-inlyn|regering}} {{Normdata}} [[Kategorie:Regering| ]] dd0hglkayzmxifc9tsg5af6yrhc17jd 0 58064 2964835 2898405 2026-09-03T15:40:49Z Aliwal2012 39067 2964835 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} '''Rouxville''' was 'n kiesafdeling in die [[Vrystaat]] vir die Suid-Afrikaanse Volksraad vanaf die eerste algemene verkiesing ná [[Uniewording]] in 1910. Die kiesafdeling is in 1924 afgeskaf. == Verkiesingsuitslae == Verkiesingsuitslae vir die kiesafdeling:<ref>{{cite book |last=Weide |first=Rob |year=1986 |title=Die volledige verkiesingsuitslae van Suid-Afrika 1910-1986 |isbn=0620108843 }} aangevul deur Schoeman se ''Parlementêre verkiesings''</ref> {| style="text-align:center;" class="wikitable" ! width=100|Jaar ! [[Suid-Afrikaanse Party|SAP]] ! [[Nasionale Party|NP]] ! width=80|Meerderheid stemme ! width=80|Persentasie stemme uitgebring |- align=center | [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1910|1910]] | G.L. Steytler<br/>(onbestrede) | | Onbestrede<br/>(SAP) | |- align=center | [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1915|1915]] | H.F.D. Papenfus<br/>449 | D. Hugo<br/>1190 | 741<br/>(NP) | 71,2 |- align=center | [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1920|1920]] | G.L. Steytler<br/>{{nochange}} 449 | D. Hugo<br/>{{gain}} 1367 | {{gain}} 918<br/>(NP) | {{loss}} 63,3 |- align=center | [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1921|1921]] | G.L. Steytler<br/>{{loss}} 428 | D. Hugo<br/>{{gain}} 1389 | {{gain}} 961<br/>(NP) | {{loss}} 60,8 |} == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * Potgieter, D.J. (ed.) 1972. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou). * Schoeman, B.M. 1977. ''Parlementêre verkiesings in Suid-Afrika 1910-1976''. Pretoria: Aktuele Publikasies. [[Kategorie:Politiek van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Verenigde Party]] [[Kategorie:Volksraadskiesafdelings]] jtqsfi0xktk08gsn2u9qqgm5o958wvx 2964836 2964835 2026-09-03T15:42:10Z Aliwal2012 39067 2964836 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} '''Rouxville''' was 'n kiesafdeling in die [[Oranje-Vrystaat]] vir die Suid-Afrikaanse Volksraad vanaf die eerste algemene verkiesing ná [[Uniewording]] in 1910. Die kiesafdeling is in 1924 afgeskaf. == Verkiesingsuitslae == Verkiesingsuitslae vir die kiesafdeling:<ref>{{cite book |last=Weide |first=Rob |year=1986 |title=Die volledige verkiesingsuitslae van Suid-Afrika 1910-1986 |isbn=0620108843 }} aangevul deur Schoeman se ''Parlementêre verkiesings''</ref> {| style="text-align:center;" class="wikitable" ! width=100|Jaar ! [[Suid-Afrikaanse Party|SAP]] ! [[Nasionale Party|NP]] ! width=80|Meerderheid stemme ! width=80|Persentasie stemme uitgebring |- align=center | [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1910|1910]] | G.L. Steytler<br/>(onbestrede) | | Onbestrede<br/>(SAP) | |- align=center | [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1915|1915]] | H.F.D. Papenfus<br/>449 | D. Hugo<br/>1190 | 741<br/>(NP) | 71,2 |- align=center | [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1920|1920]] | G.L. Steytler<br/>{{nochange}} 449 | D. Hugo<br/>{{gain}} 1367 | {{gain}} 918<br/>(NP) | {{loss}} 63,3 |- align=center | [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1921|1921]] | G.L. Steytler<br/>{{loss}} 428 | D. Hugo<br/>{{gain}} 1389 | {{gain}} 961<br/>(NP) | {{loss}} 60,8 |} == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * Potgieter, D.J. (ed.) 1972. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou). * Schoeman, B.M. 1977. ''Parlementêre verkiesings in Suid-Afrika 1910-1976''. Pretoria: Aktuele Publikasies. [[Kategorie:Politiek van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Verenigde Party]] [[Kategorie:Volksraadskiesafdelings]] 0eo2krvsdrtvseu27xtaz35u1ozxtmu 0 58738 2964845 2910869 2026-09-03T16:58:57Z AFM 21229 /* Bronnelys */ 2964845 wikitext text/x-wiki : ''Die artikel is oor die plek in die Wes-Kaap, vir ander gebruike, sien [[Haarlem]].'' {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Haarlem |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe= |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët= |beeldgrootte= |beeldbyskrif= |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte=250px |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Wes-Kaap |duimdrukkeretiketposisie=links |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Suid-Afrika}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Suid-Afrika|Provinsie]] |onderafdelingtipe2=[[Distriksmunisipaliteit]] |onderafdelingtipe3=[[Plaaslike Munisipaliteit]] |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Wes-Kaap]] |onderafdelingnaam2=[[Tuinroete-distriksmunisipaliteit|Tuinroete]] |onderafdelingnaam3=[[George Plaaslike Munisipaliteit|George]] |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel= |stigtingsdatum= |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2=2.59 |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinate = {{Koördinate|33|44|0|S|23|19|0|O|region:ZA_type:city_source:GNS-enwiki|display=inline,title }} |bevolking_soos_op=2001 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=2343 |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=[[Suid-Afrikaanse Standaardtyd|SAST]] |utcafset=+2 |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf= }} '''Haarlem''' in die [[Langkloof]] lê oos van [[Uniondale]] en 16&nbsp;km oos van [[Avontuur]] op die [[R62 (Suid-Afrika)|R62]] provinsiale pad in die rigting van [[Joubertina]] en [[Port Elizabeth]]. Dit is langs die Jordaanrivier geleë wat van die suide uit die [[Langkloofberge]] vloei met die [[Kougaberge]] in die noorde. J.C. Taute het in 1856 probeer om 'n dorp vir blankes daar te stig. In 1860 koop die [[Berlynse Sendinggenootskap]] dit en plaas eerw. Friedrich Prietsch in beheer. 'n Poging om die naam na Anhalt-Schmidt te verander, misluk. Die grond was 3vk. km groot. Dit is wyd uitgelê vir die verwagte toeloop van bewoners. Met die [[Kaapkolonie]] se sensus in 1891 was daar maar 550 inwoners. Tans staan die inwonertal op nagenoeg 1 500 en is daar 'n paar dosyn huise. In die apartheidsjare was dit 'n groepsgebied vir [[Kleurlinge]]. Die besondere Lutherse kerk is in 1880 gebou op die inisiatief van eerw. Heinrich Howe en eerw. Christoph Markötter. == Sien ook == * [[Haarlemdam]] * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Bronnelys == * [[Op Pad in Suid-Afrika]]. [[B.P.J. Erasmus]]. 1995. {{ISBN|1-86842-026-4}} * van Huyssteen, Anista: Die storie van Langkloof. Melkbosstrand: Danista, 2008. ISBN 978-0-620-41316-9 {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] 8562zmovu21ah8kay9s4zejtoddq86c 0 59393 2964996 2923336 2026-09-04T09:23:45Z Jcb 223 2964996 wikitext text/x-wiki [[Lêer:2010 UN Climate Talks.jpg|duimnael|300px|Die klimaatberaad van 2010 in Meksiko.]] [[Lêer:COP17 December 6.jpg|duimnael|300px|Van links na regs: VN se Sekretaris-generaal [[Ban Ki-moon]], [[President van Suid-Afrika]] [[Jacob Zuma]], president van die konferensie [[Maite Nkoana-Mashabane]] en UNFCC adjunk uitvoerende sekretaris Richard Kinley tydens die 2011 Verenigde Nasies se Klimaatberaad in Durban.]] Die '''2011 Verenigde Nasies se Klimaatberaad''' is in [[Durban]], [[Suid-Afrika]], vanaf 28 November tot 9 Desember 2011 aangebied.<ref>http://unfccc.int/meetings/unfccc_calendar/items/2655.php</ref> Die konferensie staan amptelik bekend as die 17de sitting van die Konferensie van die Partye (COP 17) van die Verenigde Nasies se Raamwerk Konvensie oor Klimaatsverandering (UNFCCC) en die 7de sitting van die Konferensie van die Partye wat as die Vergadering van die Partye (CMP 7) van die Kioto-protokol dien. Daarbenewens sal die twee permanente filiale liggame van die UNFCCC – die Filiale Liggaam vir Wetenskaplike en Tegniese Advies (SBSTA) en die Filiale Liggaam vir Implementering (SBI) – waarskynlik hul 35ste sittings aanbied. Een hooffokus van die konferensie was om 'n wêreldwye klimaatooreenkoms daar te stel, soos die Kioto-protokol se eerste verbintenistydperk (2008–2012) sy einde nader.<ref>http://www.guardian.co.uk/environment/2010/dec/14/cancun-climate-change-compromise-carrington</ref> Daar sal na verwagting ook gefokus word op "die finalisering van ten minste sommige van die Cancun-ooreenkomste", wat by die 2010-konferensie bereik is, soos "die samewerking op skoon tegnologie", sowel as "die beskerming van woude, die aanpassing op klimaatsimpakte, en finansies – die beloofde oordrag van fondse van die ryk lande na arm lande om hul te help om hul woude te beskerm, aan te pas by klimaatsimpakte, en hul ekonomieë meer "groen" te maak".<ref name="BBC Black">[http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-15518421 "Durban: A summit of small steps?"], BBC, 31 Oktober 2011</ref> == Voor die aanvang van die beraad == === Aanwysing van gasheerstad === Connie Hedegaard, president van die 15de konferensie van lidlande van die VN-raamwerkkonvensie oor klimaatsverandering in Kopenhagen, het bevestig dat die 17de saamtrek van lidlande (die sogenaamde COP17) in Suid-Afrika plaasvind.<ref>{{cite news | url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2009/12/10/SK/2/brok2.html | title=Klimaatsberaad in 2011 in Suid-Afrika | archive-url=https://archive.is/20120127215941/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2009/12/10/SK/2/brok2.html | archive-date=27 Januarie 2012 | access-date= 9 November 2011 | url-status=live }}</ref> In 2010 het die keuse as gasheerstad vir die grootste VN-klimaatskonferensie op [[Durban]] geval. [[Kaapstad]] en Durban was die voorlopers om dié konferensie aan te bied – glo op grond van tegniese aspekte. Die ander stad wat hiervoor gebie het, is [[Johannesburg]]. ’n Afvaardiging van die VN, wat Kaapstad einde Oktober sou besoek, maar dit op die nippertjie uitgestel het, het toe nooit ’n terreinbesoek gedoen nie. Aan al die bodstede is gesê ’n terreinbesoek sou volg.<ref name="jbcopkzn1835" /> === Nuwe voorstelle === 'n Maand voor die konferensie begin het, het die [[BBC]] twee omstrede voorstelle uitgelig wat ingedien is, die een deur [[Rusland]], die ander een deur [[Papoea-Nieu-Guinee]]. Beide se voorstelle is daarop gemik om die [[Verenigde Nasies]] se Raamwerkkonvensie oor Klimaatsverandering te wysig. Rusland se voorstel<ref>[http://unfccc.int/resource/docs/2011/cop17/eng/05.pdf "Proposal from the Russian Federation to amend article 4, paragraph 2 (f), of the Convention"]</ref> bring 'n "periodieke hersiening" mee, waarvolgens lande wat tans as "arm" gekategoriseer kan word as "ryk" herkategoriseer kan word, wat sal beteken dat hierdie lande groter verpligtinge sal moet nakom in die stryd teen [[klimaatverandering]]. BBC Environment se woordvoerder, Richard Black, het opgemerk dat die voorstel "uitdagend en plofbaar sou wees as Rusland dit te ver voer", omrede potensieel geaffekteerde lande, soos [[China]] en [[Brasilië]], "baie sterk teruggedruk sal word". Papoea-Nieu-Guinee se voorstel,<ref>[http://unfccc.int/resource/docs/2011/cop17/eng/04.pdf "Proposal from Papua New Guinea and Mexico to amend Articles 7 and 18 of the Convention"]</ref> wat deur ambassadeur Kevin Conrad met die ondersteuning van Mexiko ingedien is, sou 'n "laaste uitweg"-meganisme bekendstel waar enige blokkering in klimaatsveranderingonderhandelings uitgeskakel sal word deur middel van 'n driekwart meerderheid stemme. Oënskynlik sal dit die besluitnemings by die Konvensie vergemaklik. Teoreties, so voer Black aan, stel dit ontwikkelende lande in staat om hul getalsoorwig te gebruik om enige soort wêreldwye bindende verpligting aan te neem, maar in praktyk is hulle steeds van die goedkeuring van die ryk lande afhanklik as hul van befondsing verseker wil wees.<ref name="BBC Black" /> === Voorspellings === Friends of the Earth International (FoEI) en die WWF ([[Wêreldnatuurlewefonds]]) voorspel dat die klimaatberaad 'n mislukkig gaan wees. FoEI het gewaarsku COP17 – wat veronderstel is om geskiedenis te maak en ’n nuwe klimaatooreenkoms (in die plek van die Kioto-verdrag) daar te stel – kan weens “hebsug en eng eiebelang” van lande soos Amerika, [[Japan]] en [[Kanada]], heeltemal ontspoor. Die WWF het gesê ná die vergadering in Panama is dit duidelik dat die klimaatonderhandelinge "in groot moeilikheid" is. Volgens die WWF is geen vooruitgang gemaak in sleutelkwessies nie. Dit sluit in die toekoms van die Kioto-verdrag; lande se bereidwilligheid om kweekhuisgasse drasties te verminder; en finansies (die oordrag van geld aan ontwikkelende lande, soos Suid-Afrika, om by klimaatsverandering aan te pas). Sarah-Jayne Clifton, koördineerder van klimaatgeregtigheid en energie by FoEI, het gesê die stryd teen klimaatsverandering te same met die skep van beter werk, mense se volhoubare voortbestaan en veiliger klimaatomstandighede en dat die regerings nou in die belang van die gewone mense en gemeenskappe moet begin onderhandel en nie in die belang van korporatiewe instellings en die finansiële elite nie.<ref>{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/10/11/VB/9/etCOP17_1608.html | title=Beraad in Durban kan ontspoor,sê NGO’s | archive-url=https://archive.is/20120707090708/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/10/11/VB/9/etCOP17_1608.html | archive-date= 7 Julie 2012 | access-date= 9 November 2011 | url-status=live }}</ref> Die armes (ontwikkelende lande soos Suid-Afrika, Indië, China en Brasilië) vorm hierin ’n verenigde front teen die ontwikkelde lande (hoofsaaklik die Europese Unie) en soek geld om hulle te help oorleef te midde van storms en droogtes. Die ontwikkelde lande het die hef in die hand en steek dikwels ’n stok in die speke van die onderhandelings omdat hulle meen die armes het ook ’n plig om hul kweekhuisgasvrystellings te verminder. Die “arm” lande meen hulle moet nog tyd gegun word (vir die verbranding van olie en [[steenkool]]) om tot ’n sekere vlak te ontwikkel. Dit is om hierdie rede dat Minister Edna Molewa, Suid-Afrika se Minister van Omgewingsake, onlangs erken het Suid-Afrika gaan nog vir die volgende agt jaar “erg besoedel” en dan eers sy uitlaatgasse begin verminder.<ref>{{cite news| url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/11/01/B1/9/EliseT29Okt.HTML |title=Beeld}}</ref> Een van die verwagte uitkomste by COP17 is onderhandelinge tussen partye vir ’n tweede verbintenistydperk van die Kyoto Protokol vanaf 2013 tot 2017 om hul uitlaatgasse met 40% laer as die 1990-vlakke te verminder. Dit sal die gemiddelde temperatuurstyging van die planeet onder twee grade Celsius stabiliseer.<ref name="hoop">{{Cite web |url=http://www.republikein.com.na/politiek-en-nasionale/namibi-met-hoop-na-konvensie.136934.php |title=argiefkopie |access-date=12 November 2011 |archive-date= 5 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105131834/http://www.republikein.com.na/politiek-en-nasionale/namibi-met-hoop-na-konvensie.136934.php |url-status=dead }}</ref> Nog 'n verwagte uitkoms van die beraad is dat 'n Groenfonds gestig sal word om jaarliks sowat VS$100 miljard teen 2020 tot ontwikkelende lande beskikbaar te stel, waarin die Afrika Ontwikkelingsbank 'n sentrale rol sal speel. Dit is egter slegs vier lande, waaronder Suid-Afrika, Tunisië, Marokko en Egipte beskik tans oor die nodige kundigheid, kennis en tegnologie om voordeel uit hierdie Groenfonds te put.<ref>{{Cite web |url=http://www.republikein.com.na/die-mark/africa-to-launch-own-fund-to-manage-climate-cash.129893.php |title=argiefkopie |access-date=12 November 2011 |archive-date=10 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010071242/http://www.republikein.com.na/die-mark/africa-to-launch-own-fund-to-manage-climate-cash.129893.php |url-status=dead }}</ref> Ondertussen het die Minister van Waterwese en Omgewingsake bekendgemaak dat Suid-Afrika sal mik om sy koolstofvrystellings teen 2020 met 34% te verminder.<ref name="kool34">http://afrikaans.news24.com/Sci-tech/Nuus/Minister-Sny-koolfstofvrystellings-met-34-teen-2020-20110802</ref> Daarna sal dit ’n plato bereik wat 15 jaar lank gehandhaaf sal word. In 2035 sal dit met 42% afneem.<ref>{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/09/28/VB/7/etklimaat_1711.html | title=Dié lande moet eers self gasse verminder | archive-url=https://archive.is/20120701103142/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/09/28/VB/7/etklimaat_1711.html | archive-date= 1 Julie 2012 | access-date= 9 November 2011 | url-status=live }}</ref><ref name="etCOP17_1623">{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/08/04/VB/6,7/etCOP17_1623.html | title=Volksblad | archive-url=https://archive.is/20120707060754/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/08/04/VB/6,7/etCOP17_1623.html | archive-date= 7 Julie 2012 | access-date= 9 November 2011 | url-status=live }}</ref> Molewa het gesê die bekendstelling van hernieubare energiebronne, soos windkrag, vorder teen 'n bevredigende tempo. Die Minister van Internasionale betrekkinge, Maite Nkoana-Mashabane, het op daardie stadium die versekering gegee dat Suid-Afrika op datum is met die voorbereidings vir die konferensie in November.<ref name="kool34" /> Molewa het 'n beroep gedoen dat die 37 rykste lande wat die Kioto-verdrag onderteken het, die kweekhuisgasse wat hulle vrylaat eers moet verminder, voordat daar van die ontwikkelende lande (waaronder Suid-Afrika) verwag kan word om dieselfde te doen. Verder moet ontwikkelde lande onverwyld hul “regverdige deel” bydra sodat ontwikkelende lande nog ekonomies en maatskaplik kan ontwikkel. Dié “regverdige deel” verwys na ontwikkelde lande wat ontwikkelende lande hoofsaaklik geldelik moet bystaan om hul bydrae tot kweekhuisgasse in die atmosfeer te verminder. Dít moet gedoen word met behulp van geld (vir aanpassing by klimaatsverandering), die verskaffing van skoon tegnologie en kundigheid.<ref>{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/09/27/VB/7/etklimaat_1711.html | title=Dié lande moet eers self gasse verminder | archive-url=https://archive.is/20120711093147/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/09/27/VB/7/etklimaat_1711.html | archive-date=11 Julie 2012 | access-date= 9 November 2011 | url-status=live }}</ref> Namibiese afgevaardigdes het in Durban verskeie aanbiedinge gedoen, onder meer oor nasionale programme oor aanpassingsprojekte betreffende klimaatverandering (CCA) asook die aanpassingsprojek onder die sogenaamde Country Pilot Partnership-program vir die geïntegreerde onderhoubare bestuur van grond, wat in in 2008 in die Omusatistreek begin het.<ref name="hoop" /> Tussen 20 000 en 25 000 afgevaardigdes van 194 regerings en nie-regeringsorganisasies wêreldwyd is in November verwag vir die weeklange vergadering van die VN-konvensie oor klimaatsverandering (UNFCCC)<ref>http://www.beeld.com/Suid-Afrika/Nuus/VN-tevrede-met-SA-se-reelings-vir-beraad-20110803</ref><ref>{{cite news | url=http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2011/10/24/RH/14/polklimaat.html | title=Kioto-protokol móét bekyk word, sê minister | archive-url=https://archive.is/20120701164855/http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2011/10/24/RH/14/polklimaat.html | archive-date= 1 Julie 2012 | access-date= 9 November 2011 | url-status=dead }}</ref> Dit sou minstens R525 miljoen tot die plaaslike ekonomie bydra.<ref>{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2010/11/12/VB/11/jbcop_1824.html | title=Kaap, Durban loop voor in wedloop | archive-url=https://archive.is/20120307032651/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2010/11/12/VB/11/jbcop_1824.html | archive-date= 7 Maart 2012 | access-date= 9 November 2011 | url-status=dead }}</ref><ref name="jbcopkzn1835">{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2010/11/16/VB/9/jbcopkzn_1835.html | title=Durban gasheerstad van VN-konferensie | archive-url=https://archive.is/20120701101950/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2010/11/16/VB/9/jbcopkzn_1835.html | archive-date= 1 Julie 2012 | access-date= 9 November 2011 | url-status=live }}</ref> Altesaam 20 000 beddens was in Durban beskikbaar tydens die klimaatberaad. In Augustus 2011 was reeds 2 000 beddens bespreek. Altesaam 2 000 fietse en ’n aantal elektriese motors is ingespan word in ’n poging om die beraad se koolstofvoetspoor te verklein. Die Departement van Omgewingsake het groot bewusmakingsveldtogte oor klimaatsverandering in al die provinsies geloods. Daar is beplan om miljoene bome tot in 2014 oor die land heen, maar veral in Limpopo, aan te plant .<ref name="etCOP17_1623" /> Dr. Debra Roberts, adjunkhoof van die eThekwini-munisipaliteit se departement van omgewingsbeplanning en klimaatbeskerming, het aangevoer dat die plaaslike koolstofvoetspoor vir dié konferensie omtrent 15 000 ton koolstofdioksied sou beloop. Tydens die 2010 Wêreldbeker-sokkertoernooi was die koolstofvoetspoor in die stad sowat 300 000 ton koolstofdioksied.<ref>{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/04/VB/9/dlcop_1628.html | title=Voetspoor só geneutraliseer | archive-url=https://archive.is/20120701105604/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/04/VB/9/dlcop_1628.html | archive-date= 1 Julie 2012 | access-date= 8 November 2011 | url-status=live }}</ref> Om hierdie klimaatberaad se koolstofvoetspoor te neutraliseer sou die stad die Umbilorivier se ekostelsel rehabiliteer wat strek van Kloof, deur Pinetown en Umbilo tot waar dit in die Durbanse hawe uitmond.<ref>{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/03/VB/9/dlcop_1628.html | title=Voetspoor só geneutraliseer | archive-url=https://archive.is/20120701101232/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/03/VB/9/dlcop_1628.html | archive-date= 1 Julie 2012 | access-date= 9 November 2011 | url-status=dead }}</ref> Andrew Steer, die Wêreldbank se spesiale gesant vir klimaatsverandering, het gesê hy verwag nie ’n internasionale deurbraak-ooreenkoms in Desember op die VN se klimaatberaad in Durban nie, maar boublokke vir so ’n ooreenkoms sal aanmekaargesit word. Dis ’n skande dat die landbousektor tot dusver verwaarloos is in klimaatonderhandelinge, sê Steer. Die landbousektor stel kweekhuisgasse vry, maar kan ook ’n groot rol speel in koolstofvaslegging en moet betrek word.<ref>{{cite news | url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/07/01/B1/3/fwclimatefunds.html | title=SA groenkrag het miljoene se finansiering uit fondse | archive-url=https://archive.is/20120701101310/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/07/01/B1/3/fwclimatefunds.html | archive-date= 1 Julie 2012 | access-date= 8 November 2011 | url-status=live }}</ref> Dr. Artur Runge-Metzger van die Europese Kommissie se direktoraat vir klimaatstrategieë het gesê die Europese Unie (EU) sal op die Verenigde Nasies se COP17-klimaatberaad te Durban hou by sy aanbod om sy koolstofvrystelling teen 2020 met 30% te verminder indien ander lande hulle tot soortgelyke teikens verbind. Vroeër het die regerings van EU-lidlande ingestem om hul vrystellingsvlakke teen 2020 skerper te verlaag – met 30% pleks van 20% – maar slegs indien ’n sterk ooreenkoms bereik kan word wat ander groot vrystellers van kweekhuisgasse tot ’n soortgelyke doelwit verbind. Die EU sê die wêreld kan dalk nie tot ’n vergelyk kom oor ’n bindende klimaatsooreenkoms om die Kioto Protokol voor 2015 te vervang nie. Runge-Metzger bedink dat die debat oor 30% in 2012 weer voortgesit sal word.<ref>{{cite news | url=http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2011/11/07/RS/11/jbklimaat.html | title=Europese Unie hou by sy koolstofvrystellingsaanbod | archive-url=https://archive.is/20120707102911/http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2011/11/07/RS/11/jbklimaat.html | archive-date= 7 Julie 2012 | access-date= 9 November 2011 | url-status=live }}</ref> === Protesoptogte === Meer as ’n duisend mense het in September ’n protesoptog gehou in ’n poging om [[Eskom]] en [[Sasol]] te oorreed om aan Suid-Afrika se span te onttrek wat einde vanjaar op die internasionale klimaatberaad oor koolstofinperkings sou onderhandel. Tristen Taylor van Earthlife Africa, een van die organiseerders van die optog, het gesê Eskom en Sasol is twee van die wêreld se grootste besoedelaars en behoort hulle aan Suid-Afrika se onderhandelingspan te onttrek. Met die kragsentrales [[Kusile-kragstasie|Kusile]] en [[Medupi-kragstasie|Medupi]] in aanbou, is Eskom van plan om in die volgende dekade nog baie meer koolstofdioksied vry te stel. Earthlife Africa meen Eskom en Sasol het gevestigde belange by die onderhandelings en gaan vir hulself ’n gunstige uitslag probeer beklink. Volgens Taylor is die samestelling van Suid-Afrika se onderhandelingspan uniek omdat die spanne van geen ander lande wat die Kioto-verdrag onderteken het, uit sakelui en kragopwekkers bestaan nie.<ref>{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/09/20/VB/9/eteskom_1719.html | title=Eskom, Sasol moet | archive-url=https://archive.is/20120701102833/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/09/20/VB/9/eteskom_1719.html | archive-date= 1 Julie 2012 | access-date= 9 November 2011 | url-status=dead }}</ref> Op 7 November 2011 het nege aktiviste van [[Greenpeace]] vlugtig in die hof op [[Ogies]] verskyn nadat hulle Eskom se nuwe halfgeboude kragstasie Kusile beset het. Hulle is van opsetlike saakbeskadiging en betreding aangekla. Die aktiviste het omstreeks 07:00 toegang tot die hoofhek van Kusile verkry en probeer om die konstruksiewerk te ontwrig. Drie het teen ’n hyskraan opgeklouter en baniere met die woorde “Green Jobs now!” en “No Future in Coal” vasgehou. Ander het hulself aan die hekke van die heinings rondom die kragstasie vasgeketting. ’n Ander groep het onder die hyskrane gestaan en ’n groot banier met die woorde “Kusile: Climate Killer” daaraan vasgemaak. Die aktiviste is op borgtog van R500.00 elk vrygelaat. Hulle het met die staatsaanklaer ooreengekom om ’n skulderkenningsboete te betaal wat op 21 November 2011 vasgestel sal word. Volgens Fiona Mushwana, woordvoerder van Greenpeace, was die protesaksie bedoel om die wêreld se aandag te vestig op Suid-Afrika wat reuse-bedrae in “vuil steenkool” belê, terwyl die land die gasheer van die internasionale klimaatberaad (COP17) sou wees.<ref>{{cite news | url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/11/08/SK/2/etgreenpeace_1848.html | title=Greenpeace takel ‘vuil steenkool’ | archive-url=https://archive.is/20120707020905/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/11/08/SK/2/etgreenpeace_1848.html | archive-date= 7 Julie 2012 | access-date= 9 November 2011 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/11/08/B1/3/hooffotosvir3.html | title=Nege beboet oor protesaksie by kragstasie | archive-url=https://archive.is/20120701131637/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/11/08/B1/3/hooffotosvir3.html | archive-date= 1 Julie 2012 | access-date= 9 November 2011 | url-status=live }}</ref> Ebrahim Patel, die Suid-Afrikaanse Minister van Ekonomiese Ontwikkeling, het op die protesaksies geantwoord dat steenkool steeds die hoofkragbron in die toekoms sal wees. Indien steenkool gestaak word, sal dit die ekonomie lamlê. Die rede hiervoor is dat steenkool baie goedkoper as hernieubare-energiebronne is en dat juis steenkoolenergie gesubsidieer moet word totdat die duur groenenergie op dreef kom en kragopwekkingskostes begin daal. Ondertussen belê die regering in skoner steenkooltegnologie. 'n Hulpbronplan bepaal dat daar teen 2030 50 000 MW bykomende elektrisiteit opgewek moet word. 19 000 MW hieruit sal wel deur hernieubare hulpbronne opgewek word.<ref>{{cite news | url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/11/10/B1/7/jdCOP17.html | title=Steenkool bly noodsaaklik | archive-url=https://archive.is/20120707033818/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/11/10/B1/7/jdCOP17.html | archive-date= 7 Julie 2012 | access-date=10 November 2011 | url-status=live }}</ref> Die Departement van Minerale en Energie het aangekondig dat sy eerste bodronde vir die lewering van hernubare krag 53 aanbiedinge van R70 miljard vir altesaam 2 100 MW hernubare krag opgelewer het. Dit het grootliks betrekking op die drie Kaapse provinsies. Mpumalanga is die enigste provinsie waarvoor daar nog nie voorgestelde aanlegte vir hernubare krag is nie. Die totale kapasiteit van die huidige kragnetwerk beloop sowat 44 000 MW. Die aanbiedinge, wat nou beoordeel word, behels sowat 50% windkrag, 48% sonkrag en 2% kleinskaalse hidrokrag. ’n Aankondiging oor die geslaagde aanbiedinge sal na verwagting einde November of vroeg Desember by die COP17-beraad gedoen word. Die eerste doelwit is om teen 2015 gesamentlik 3 725 MW hernubare krag op te wek, waarna daar in 2030 altesaam 17 800 MW hernubare krag opgewek sal word.<ref>{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/15/VB/9/tnjkrag_1434.html | title=SA het megawatt planne vir krag | archive-url=https://archive.is/20120701135653/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/15/VB/9/tnjkrag_1434.html | archive-date= 1 Julie 2012 | access-date=18 November 2011 | url-status=live }}</ref> Daar is skeptici wat die Suid-Afrikaanse regering se voornemens in twyfel trek, en beweer dat dubbele standaarde gehandhaaf word. Steenkoolkragsentrales spring soos paddastoele op en steenkoolmyne word goedgekeur al het die maatskappye ernstige wetlike oortredings begaan. <ref>{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/15/VB/6/brandpunt15nov.html | title=Elkeen veg net vir homself | archive-url=https://archive.is/20120710141226/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/15/VB/6/brandpunt15nov.html | archive-date=10 Julie 2012 | access-date=18 November 2011 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news | url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/11/12/B1/11/GerhardVerdoorn12Nov.html | title=Want elkeen veg net vir homself | archive-url=https://archive.is/20120701105226/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/11/12/B1/11/GerhardVerdoorn12Nov.html | archive-date= 1 Julie 2012 | access-date=18 November 2011 | url-status=dead }}</ref> === Werkswinkels === 'n Werkswinkel oor klimaatsverandering is 26 Oktober 2011 by die [[WNNR]] in Pretoria aangebied in aanloop tot die klimaatberaad (COP17). Sarwat Hussain, die senior woordvoerder van die Wêreldbank, het onder skoot gekom toe joernaliste aan hom gevra het waarom die WB dié omstrede lening aan Eskom toegestaan het, veral in die lig dat steenkoolverbranding een van die groot oorsake van klimaatsverandering is. Hussain het geantwoord dat Suid-Afrika in 'n kragonderbrekingskrisis gedompel was en dat daar geen ander keuse was as om die groot lening aan Eskom toe te staan nie, maar terselfdertyd is ook $100 miljoen (omtrent R800 miljoen) uit die eie skoonenergiefonds belê in Upington, waar die grootste sonkragprojek ter wêreld nou aangebou word. Hy het bygevoeg dat 25 lande suid van die Sahara tans ’n energiekrisis ervaar. [[Beeld:SAAGULHAS.JPG|duimnael|regs|Die ''SA Agulhas'' het Port Elizabeth en Durban om omgewingspraatjies en bewusmaking van COP17 aangedoen.]] “Afrika is verantwoordelik vir net 4% van die kweekhuisgasse wat in die atmosfeer beland, maar dit is dié kontinent wat die kwesbaarste is vir klimaatsverandering en wat die swakste voorberei is op die impak – intense storms en droogtes – daarvan.” <ref>{{cite news | url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/10/27/SK/6/etwereldbank_1651.html | title=Wêreldbank ‘móés ingryp in kragkrisis’ | archive-url=https://archive.is/20120708045636/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/10/27/SK/6/etwereldbank_1651.html | archive-date= 8 Julie 2012 | access-date= 9 November 2011 | url-status=dead }}</ref> Die ''SA Agulhas'', ook bekend as die "Rooi Taxi", wat gewoonlik na [[Antarktika]], [[Marion-eiland]] en [[Gougheiland]] vaar, het van die [[Victoria & Alfred Waterfront]] na Durban vertrek met sowat 40 akademici, omgewingskundiges en studente aan boord. Die skip het kuslangs na Durban gevaar om Suid-Afrikaners bewus te maak van die impak van klimaatsverandering op oseane, asook van die Verenigde Nasies se COP17-klimaatsberaad. Dit het eers by [[Port Elizabeth]] aangedoen om by die Nelson Mandela Metropolitaanse Universiteit praatjies oor die omgewing te lewer. Ook in Durban is twee dae deurgebring om 'n slypskool by die Oseaan-navorsingsinstituut aan te bied. Dit keer op 21 November terug Kaapstad toe.<ref>{{cite news | url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/11/14/SK/6/lsagulhas.html | title=SA Agulhas na Durban vir VN-beraad | archive-url=https://archive.is/20120707004740/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/11/14/SK/6/lsagulhas.html | archive-date= 7 Julie 2012 | access-date=18 November 2011 | url-status=dead }}</ref> === Ander nuus === Gratis busdienste vir afgevaardigdes word ook van die lughawe na die stad en van sentrale punte in die stad na die verskillende COP17-sentrums verskaf. Die stad het ook 600 fietse gratis tot afgevaardigdes se beskikking gestel wat eerder ’n bietjie van hul eie energie wil verbrand om die beraad by te woon as om op voertuie se fossielbrandstof aangewese te wees.<ref name="wag">{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/28/VB/9/dlcop172_1713.html | title=Groentapyt wag op beraad | archive-url=https://archive.is/20120701140235/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/28/VB/9/dlcop172_1713.html | archive-date= 1 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=live }}</ref> Inkosi-Albert Luthuli- Internasionale Konferensiesentrum voorgesit word, is “groener”. Kraanwater is in bekers op tafels verskaf in plaas van gebottelde water wat heelwat meer energie in die produksieproses verbruik.<ref name="wag" /> Volgens James Seymour, uitvoerende hoof van die Durbanse KwaZulu-Natal Convention Bureau, word geraam COP17 sal ’n verdienste van minstens R250 miljoen meebring.<ref name="wag" /> Die eerste is die uitgediende Kioto-protokol en die ander die noodsaak om die Derdewêreld-ekonomieë met sowat R800 miljard ($100 miljard) per jaar te finansier om hul teenbesoedelingsteikens te haal.<ref name="klim29nov11">{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/29/VB/8/arteen29nov.html | title=Klimaatberaad | archive-url=https://archive.is/20120701140602/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/29/VB/8/arteen29nov.html | archive-date= 1 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=live }}</ref> Om dié kloof tussen ryk en arm lande te vernou sal van Suid-Afrika as voorsitter verg dat hy anders as gewoonlik goeie leierskap met buitelandse betrekkinge aan die dag lê. Ongelukkig laat Suid-Afrika se wispelturige optredes in twee skofte in die VN-[[veiligheidsraad]], sy ondeurdagte steun aan skurkstate soos Libië, Iran en Sirië, sy mistasting in verskeie konflikte in Afrika en veral sy groeiende gedienstigheid aan die Chinese agenda, vrae in die internasionale gemoed oor die land se diplomatieke statuur en vernuf ontstaan. Dat Suid-Afrika per ton uitsetgas en per capita die wêreld se grootste besoedelaar is, bevorder ook nie sy rol as konsensusmakelaar in Durban nie.<ref name="klim29nov11" /> Hilary Joffe, Eskom-woordvoerder, het gesê die verhoogde veiligheidsvlak sal minstens die twee weke van die beraad geld. Bykomende veiligheidswagte is aangestel om Eskom se kragstasies te beskerm en bykomende streng maatreëls is ingestel wat sekuriteitsklaring vir besoekers betref.<ref>{{cite news | url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/11/28/B1/13/jmcop17.html | title=Selfs minister mag in dié tyd nie by Eskom besoek aflê | archive-url=https://archive.is/20120701141841/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/11/28/B1/13/jmcop17.html | archive-date= 1 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=dead }}</ref> Suid-Afrika en ander ontwikkelende lande is egter daarop ingestel om die COP17-deelnemers, wat afvaardigings van 190 lande insluit, te oorreed om ’n tweede periode van verbintenis tot Kioto wat tot 2020 moet strek, as die beraaddoelwit na te streef.<ref>{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/25/VB/9/alrCOPnuus_1513.html | title=EU plaas druk op SA oor klimaat | archive-url=https://archive.is/20120701160457/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/25/VB/9/alrCOPnuus_1513.html | archive-date= 1 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=live }}</ref> In ’n verslag wat UNEP ná tien jaar se navorsing bekend gestel het, sê hy metaangas wat uit stukkende rioolstelsels in die atmosfeer ontsnap, is een van die grootste oorsake van klimaatsverandering. Metaangas (ook bekend as swart koolstof en roet) is 23 keer kragtiger as koolstofdioksied. Koolstofdioksied is die grootste sondaar wat die afgelope meer as 160 jaar (sedert die nywerheidsomwenteling) klimaatsverandering veroorsaak het. UNEP doen aan die hand dat die gas opgevang, gestoor en as alternatiewe skoon energiebron gebruik word.<ref>{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/26/VB/10/etriool_1730.html | title=Red só lewens, lui verslag | archive-url=https://archive.is/20120706235613/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/26/VB/10/etriool_1730.html | archive-date= 6 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/11/26/B1/4/etriool.html | title=‘Maak riole reg om die aarde te help red’ | archive-url=https://archive.is/20120710145815/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/11/26/B1/4/etriool.html | archive-date=10 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news | url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/11/26/SK/5/etriool_1731.html | title=Wêreldleiers gemaan oor rioolstelsels se gas | archive-url=https://archive.is/20120707162657/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/11/26/SK/5/etriool_1731.html | archive-date= 7 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=dead }}</ref> Die Wêreldnatuurfonds (WWF) het ’n beroep op die Departement van Minerale en Hulpbronne gedoen om onmiddellik op te hou om steenkoolmyne in die opvangsgebiede van riviere in Mpumalanga goed te keur. Die WWF waarsku in ’n verslag wat hy in Johannesburg bekend gestel het dat Suid-Afrika op ’n ramp afstuur as mynbou in die land se waterryke gebiede voortgaan soos nou. <ref>{{cite news | url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/11/24/B1/5/etWWFsensitief.html | title=‘Staak myne hiér’ | archive-url=https://archive.is/20120709083030/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/11/24/B1/5/etWWFsensitief.html | archive-date= 9 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=live }}</ref> Volgens Japan is die dekking vandag net 27% van die aanvanklike doelwit van 58% van die uitsette en word ’n verdere afname verwag. “Dis ondoeltreffend en onbillik,” het mnr. Ken Okaniwa, minister in die Japanse ambassade, aan Beeld gesê. Vandaar sy land se besluit om hom by die VSA, Kanada en Rusland aan te sluit om nie op COP17 in te stem tot ’n tweede verbintenistydperk (Kioto 2) wat tot 2020 moet geld nie. Japan het pas meer as 60 van sy kernkragsentrales weens die tsoenami-skade gesluit en wend hom vir die eerste keer in 30 jaar weer tot die verbranding van diesel om krag aan sy beskadigde ekonomie, die derde grootste ter wêreld, te verskaf.<ref>{{cite news | url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/11/25/B1/15/alrCOP17.html | title=Wyl leiers stry, eis honger tol | archive-url=https://archive.is/20120712141521/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/11/25/B1/15/alrCOP17.html | archive-date=12 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=dead }}</ref> Die Wêreldraad van Kerke (WRK) is teenwoordig op die COP-17 byeenkoms. Die WRK se tema vir COP17 is “Ons glo! Tree op ter wille van klimaatsgeregtigheid.” <ref>{{cite news | url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/11/28/B1/10/NelusNiemandt28Nov.html | title=Die skepping kan nie wag | archive-url=https://archive.is/20120701120121/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/11/28/B1/10/NelusNiemandt28Nov.html | archive-date= 1 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=live }}</ref> ’n Hewige [[donderstorm]] op die vooraand van die opening van COP17 wat die lewe van minstens ses mense geëis en sowat 300 gesinne dakloos gelaat het, is hier beskryf as ’n waarskuwing van die klimaatkrisis waardeur die planeet in die gesig gestaar word. Volgens [[Christiana Figueres]] van die VN se raamwerkkonvensie oor klimaatsverandering is die kelder van die Internasionale Konferensiesentrum oorstroom toe 115&nbsp;mm reën in ’n paar uur uitgesak het.<ref>{{cite news | url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/11/29/SK/4/dlstorm_1702.html | title=Hewige storm teister Durban | archive-url=https://archive.is/20120127221022/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/11/29/SK/4/dlstorm_1702.html | archive-date=27 Januarie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=live }}</ref> == Tydens die beraad == === Kommentaar oor Suid-Afrika === Friends of the Earth International (FoEI) het Suid-Afrika daarvan beskuldig dat hy met 'n gevurkte tong praat. Hoewel Suid-Afrika homself baie groen hou by COP17, word steun gegee aan steenkoolmyne in sensitiewe gebiede, hidrobreking in die Karoo, steenkool-tot-brandstoftegnologie terwyl goedkoop elektrisiteit ook aan mynreuse en nywerhede gelewer word.<ref>{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/29/VB/5/etCOP2_1750.html | title=Suid-Afrika ‘loop links en praat regs’ | archive-url=https://archive.is/20120708075921/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/29/VB/5/etCOP2_1750.html | archive-date= 8 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=dead }}</ref> Francois D’Adesky, die direkteur van die VN se Nywerheidsorganisasie (Unido), het gesê Suid-Afrika se koolstofvoetspoor is groter as dié van die Amerikaners en selfs groter as dié van die Chinese s'n.<!-- werlik moeilik om te glo? Aliwal2012.--><ref>{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/29/VB/5/etCOP1_1653.html | title=SA gelooi oor groot voetspoor | archive-url=https://archive.is/20120701182103/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/29/VB/5/etCOP1_1653.html | archive-date= 1 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=dead }}</ref> Daar is egter begrip getoon dat Suid-Afrika se produktiwiteit en ekonomiese groei in gedrang gebring word. Suid-Afrika is ook geprys dat hy daarna gestreef het om die Sokkerwêreldbeker neutraal te hou. D’Adesky voer aan dat 138 nywerhede in Suid-Afrika meer as 40% van die land se krag gebruik en intensiewe gebruikers van steenkool is. D’Adesky het verwys na die reuse-kragonderbrekings in 2007 en 2008 in Suid-Afrika en gesê dié krisis het die land R50 miljard gekos en meer as 7 000 mense het hul werk verloor. Om hierdie rede het Unido besluit om Suid-Afrika te help om sy koolstofvoetspoor te verklein en groen nywerhede te skep.<ref name="voetspoor">{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/29/VB/5/etCOP1_1653.html | title=SA gelooi oor groot voetspoor | archive-url=https://archive.is/20120701182103/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/29/VB/5/etCOP1_1653.html | archive-date= 1 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=dead }}</ref> Die 2010-Sokkerwêreldbekertoernooi in Suid-Afrika se koolstofvoetspoor was agt keer groter as die toernooi wat in 2006 in Duitsland gehou is.<ref name="voetspoor" /> Die Limpopo Vleilandforum en die Internasionale Veenbewaringsgroep (International Mire Conservation Group) het die regering gesmeek om onverwyld in te gryp en die plundering van die Mokolorivier te beëindig. Bousand word onwettig uit dié rivier gemyn vir die bouwerk aan Eskom se Medupi-kragstasie. Hulle het in die sterk bewoorde verklaring gesê dit is duidelik die regering, wat aanstaande week die klimaatberaad (COP17) in Durban aanbied, is nie ernstig oor omgewingsbewaring of klimaatsverandering nie.<ref>{{cite news | url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/11/23/B1/5/etmire.html | title=‘Gryp tog net in by Mokolo!’ | archive-url=https://archive.is/20120707074039/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/11/23/B1/5/etmire.html | archive-date= 7 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=live }}</ref> Destydse beloftes vir die fonds sluit in $30 miljard van 2010 tot 2012 per jaar en ’n belofte dat dié bedrag teen 2020 tot $100 miljard vermeerder sal word. Dit sou jaarliks in die klimaatfonds gestort word.<ref>{{cite news | url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/11/23/B1/15/gvcop.html | title=Klimaat: Stryd word warmer | archive-url=https://archive.is/20120701112806/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/11/23/B1/15/gvcop.html | archive-date= 1 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=live }}</ref> Ná twee dae van gesprekvoering en onderhandelinge was dit duidelik dat dit moeilik gaan wees om ’n ooreenkoms te bereik. Die wêreldwye ekonomiese krisis en internasionale toutrekkery staan in die pad daarvan om te verseker dat alle lande, insluitend Amerika en China, toestem oor die pad vorentoe.<ref>{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/30/VB/2/kmcop.html | title=Só kan COP17 ontspoor | archive-url=https://archive.is/20120709194836/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/30/VB/2/kmcop.html | archive-date= 9 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=live }}</ref> Die internasionale bewaringsorganisasie ''[[Greenpeace]]'' het ’n beroep by COP17 op die regering gedoen om onmiddellik bouwerk aan die steenkoolkragsentrale [[Kusile-kragstasie|Kusile]] te staak. Greenpeace en die [[Universiteit van Pretoria]] het ’n gesamentlike navorsingsverslag, "''The True Cost of Coal''", bekend gemaak. Luidens dié verslag sou die [[Kusile-kragstasie|Kusile]] en [[Medupi-kragstasie|Medupi]], sodra hulle in bedryf is, Suid-Afrika se koolstofvoetspoor – wat per capita reeds die grootste in die wêreld is – met meer as 10% vergroot.<ref>{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/30/VB/11/etcop4_1723.html | title=Stop bouwerk aan kragstasie | archive-url=https://archive.is/20120707113157/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/30/VB/11/etcop4_1723.html | archive-date= 7 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=dead }}</ref> [[Edna Molewa]], destydse minister van waterwese en omgewingsake, het op ’n mediakonferensie bevestig dat “hoëvlak- politieke toetrede” nodig gaan wees om te keer dat veral Kanada en Japan in Durban “van die Kioto-skip afspring”. Die ''Climate Action Network'' (CAN), wat 700 internasionale burgerlike aktivistegroepe verteenwoordig, het die EU, Kanada, Japan en Amerika ook daarvoor veroordeel dat hulle die Kioto-protokol “in Durban ’n dood wil laat sterf”. Dié lande word daarvan beskuldig dat hulle die verdoemende klimaatwetenskap misken en dat hulle doelbewus daarop uit is om konsensus in Durban onmoontlik te maak.<ref name="veg">{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/30/VB/11/alrbegraaf_1710.html | title=Afrika-groep veg vir Kioto | archive-url=https://archive.is/20120707223614/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/11/30/VB/11/alrbegraaf_1710.html | archive-date= 7 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=dead }}</ref> Kanada veral is skerp veroordeel vir sy beweerde dreigement om nie net uit die Kioto-protokol te tree nie, maar ook sy afvaardiging aan Durban te onttrek. “Europa en Kanada gaan nie aan die gevolge ontkom as hulle Kioto hier in Durban kelder nie,” het me. Tove Ryding, die hoof van Greenpeace se afvaardiging, gesê.<ref name="veg" /> Die ''International Chamber of Shipping'', wat meer as 80% van die wêreld se handelskepe verteenwoordig, het saam met die nie-regeringsorganisasies WWF en Oxfam voorstelle aan regerings gedoen oor hoe die kweekhuisgasvrystellings van die internasionale skeepsbedryf verder verminder kan word en hoe die proses gereguleer moet word. Dié organisasies het afgevaardigdes by COP17 gevra om duidelike riglyne aan die Internasionale Maritieme Organisasie (IMO) te gee om die kweekhuisgasvrystelling van skepe deur die ontwikkeling van markmeganismes te verminder. <ref>{{cite news | url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/11/30/B1/4/fwCOPship.html | title=Plan vir gasbeperking voorgelê | archive-url=https://archive.is/20120701115357/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/11/30/B1/4/fwCOPship.html | archive-date= 1 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=dead }}</ref> Terwyl Amerika, Kanada en Europa aan die een kant nie die Kioto-verdrag vir ’n tweede periode ná 2012 wil verleng nie (omdat dit as wetlik afdwingbare verdrag net 15% van wêreldwye kweekhuisgasvrystellings verteenwoordig), glo China en ’n reeks ontwikkelende lande, wat Suid-Afrika insluit, dat ’n tweede Kioto-verdrag noodsaaklik is. Amerika wil nie in ’n wetlik afdwingbare verdrag ingesleep word sonder om te weet presies waarvoor hy hom inlaat nie. Hiervoor kry hy kritiek omdat gemeen word hy moet as wêreldleier en mededinger met China vir die posisie as grootste kweekhuisgasvrysteller ’n beter voorbeeld stel. Die feit dat die beraad in Durban is en Suid-Afrika die voorsitterskap beklee, gaan ook nie ’n onderhandelingsdeurbraak besorg nie. “Madiba-magic” het lankal gekwyn en die land beklee nou nie juis die morele hoë grond wat klimaatbesoedeling betref nie. Ondanks al die vensterversierings is Suid-Afrika weens sy steenkoolkragsentrales vir die volgende paar dekades aan ’n styl groeikurwe van kweekhuisgasvrystellings uitgelewer. Op tegniese gebied kan wel trae vordering verwag word – met sleutelspelers soos minister Trevor Manuel, hoof van die nasionale beplanningskommissie, wat betrokke is by die ontwerp van die Groen Klimaatfonds. Die fonds is veronderstel om teen 2020 $100 miljard per jaar vir die stryd teen klimaatsverandering op te lewer. Sterk sake-drukgroepe met diepgewortelde gevestigde belange – soos die oliebedryf – staan agter van die meer hardkoppige onderhandelaars. Onder dié omstandighede is die kanse dat COP17 tasbare vooruitgang gaan oplewer, uiters skraal.<ref>{{cite news | url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/11/30/SK/14/30nov1SUB.html | title=COP17: Moenie wonderwerkeverwag nie | archive-url=https://archive.is/20120709024032/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/11/30/SK/14/30nov1SUB.html | archive-date= 9 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=live }}</ref> Dr. Steve Lennon, besturende direkteur vir strategiese beplanning van Eskom, het op ’n paneelbespreking by die COP17-klimaatberaad gesê as genoeg gas aan die Mosambiekse kus beskikbaar is, kan dit van die beoogde nuwe steenkoolkragstasies in die geïntegreerde hulpbronplan vervang en selfs ’n deel van die beplande kernkragstasies.<ref>{{cite news | url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/12/01/B1/3/fwCOPgasveld.html | title=Eskom kyk eers of gas in Moz nie warm lug is | archive-url=https://archive.is/20120707210921/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2011/12/01/B1/3/fwCOPgasveld.html | archive-date= 7 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=live }}</ref> Nog beskuldigings is teen [[Nedbank]], Suid-Afrika se sogenaamde “groen bank”, gemaak. Die bank het by COP17 onder skoot gekom oor sy aggressiewe reklameveldtog waarmee hy “voorgee” hy is koolstofneutraal. Nedbank en die Wêreldnatuurfonds (WWF) het in 2009 ’n gesamentlike projek begin om dié bank se koolstofvoetspoor uit te wis. Dit het egter misluk omdat Nedbank steeds een van Eskom en verskeie mynhuise se grootste finansiers is, het Bobby Peek, uitvoerende hoof van groundWork, ’n Suid-Afrikaanse nie-regeringsorganisasie (NRO), by die bekendstelling van die verslag “Bankrolling Climate Change” gesê.<ref>{{cite news | url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/12/01/SK/1/etCOP5_1819.html | title=Banke in SA is eerder bruin as groen – verslag | archive-url=https://archive.is/20120707152445/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/12/01/SK/1/etCOP5_1819.html | archive-date= 7 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=live }}</ref><ref name="nedbank">{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/12/02/VB/7/etkolebank_1741.html | title=Só sê Nedbank | archive-url=https://archive.is/20120707100026/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/12/02/VB/7/etkolebank_1741.html | archive-date= 7 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=live }}</ref> [[Standard Bank]] is dié bank in Suid-Afrika wat die meeste geld – meer as R1 miljard – in koolstofinstensiewe nywerhede belê het. Standard Bank is Eskom se grootste finansiële ondersteuner, het Peek gesê. Erik Larson, woordvoerder van Standard Bank, het in reaksie op die verslag gesê energie is “kritiek noodsaaklik” vir Suid-Afrika en ander ontwikkelende lande en dit sal onmoontlik wees om onmiddellik alle steenkoolkragsentrales te sluit. Standard Bank het reeds in die verlede sy verbintenis getoon met die finansiering van hernubare energieprojekte, soos dié van wind in Kenia en Brasilië, het hy gesê.<ref name="nedbank" /><ref>{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/12/02/VB/12/etCOP5_1820.html | title=Nedbank lei kliënte om die bos, sê NRO | archive-url=https://archive.is/20120701101341/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/12/02/VB/12/etCOP5_1820.html | archive-date= 1 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=live }}</ref> Volgens die Wêreld-Meteorologiese Organisasie het temperature die wêreld oor sedert konstant gestyg, met 2011 wat tot dusver die 10de warmste jaar op rekord was. Dit is veroorsaak deur die toename in kweekhuisgasse in die atmosfeer, wat vanjaar rekordhoogtes bereik het.<ref>{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/12/02/VB/2/etCOP3_1522.html | title=Klimaatberaad: Dekade glo warmste op rekord | archive-url=https://archive.is/20120701125833/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/12/02/VB/2/etCOP3_1522.html | archive-date= 1 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=dead }}</ref> Seyni Nafo, die woordvoerder van die Afrika-Unie (AU), het gesê Afrika eis dat ontwikkelde lande tot $600 miljard (R4,8 triljoen) per jaar betaal vir die “groen” ekonomiese ontwikkeling van dié vasteland alleen. Volgens hom dring al 54 lande in die Afrika-groep (op COP17) daarop aan dat die wêreld se rykste lande 1,5% van hul bruto nasionale produk (BNP) aan Afrika afstaan het.<ref>{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/12/02/VB/12/alrtrollie_1444.html | title=Klimaatberaad: Groep stel hoë eise aan ontwikkelde lande | archive-url=https://archive.is/20120708224853/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/12/02/VB/12/alrtrollie_1444.html | archive-date= 8 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=live }}</ref> Die ''Climate Action Network'' (CAN), wat 700 internasionale burgerlike aktivistegroepe verteenwoordig, het die EU, Kanada, Japan en Amerika ook daarvoor veroordeel dat hulle die Kioto-protokol “in Durban ’n dood wil laat sterf”. Dié lande word daarvan beskuldig dat hulle die verdoemende klimaatwetenskap misken en dat hulle doelbewus daarop uit is om konsensus in Durban onmoontlik te maak.<ref>{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/12/02/VB/11/alrbegraaf_1710.html | title=Klimaatberaad: Afrika-groep veg vir Kioto | archive-url=https://archive.is/20120709090017/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/12/02/VB/11/alrbegraaf_1710.html | archive-date= 9 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=dead }}</ref> Ook die geestelike leiers het hul stem dik gemaak by die beraad. ’n Koalisie van geloofsgroepe en geestelikes het op COP17 gesê hulle is diep teleurgesteld in die politieke leiers en doen ’n ernstige beroep op hulle om dadelik die dooie punt op te los. Die knelpunte word toegeskryf aan hebsug, materialisme en selfsug. Kardinaal Wilfred Napier, Rooms-Katolieke aartsbiskop van Durban, het gesê die geestelike leiers is “diep bekommerd dat Durban niks gaan oplewer nie”. Hy het aan Figueres gesê hebsug en ekonomiese selfbelang laat die onderhandelinge ontspoor. “Dit bedreig die voortbestaan van lewe op die aarde.” Biskop Geoff Davies van die omgewingsinstituut van die Suider-Afrikaanse geloofsgemeenskappe, het daarop gewys dat “God se ongelooflike skepping hiér in Durban op die spel is.<ref>{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/12/03/VB/9/etCOP7_1701.html | title=‘God se skepping op spel’ | archive-url=https://archive.is/20120707023729/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/12/03/VB/9/etCOP7_1701.html | archive-date= 7 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=live }}</ref> Om ’n dreigende dooie punt oor die Groen Klimaatfonds en die omstrede Kioto-protokol te voorkom, het verskeie regerings se ministers reeds in Durban begin aankom om hulle by hul tegniese onderhandelaars aan te sluit. Christian Figueres het gesê dat daar teen 6 Desember 2011 die grootste moontlike konsensus bereik moet word, voordat die hoëvlak-samesprekings tussen regeringsleiers begin. 'n Durban-mandaat word bedink van 'n raamwerk van ’n nuwe en afdwingbare internasionale verdrag om Kioto te vervang. * Die “buitelyne” van die nuwe raamwerk word tans hier oorweeg. * Die COP17-sekretariaat het bevestig die eerste konsep van 100 bladsye sal dié naweek bespreek word. * Die Durban-mandaat behels ’n “vaste tydlyn” vir afhandeling van verdere onderhandelings wat teen 2015 voltooi moet word. * Die plan is om dié ooreenkoms in 2015 te bekragtig en lidlande tot 2020 kans te gee om die verdrag by hul eie wetboeke te integreer. * Die voorgestelde tydlyn is grootliks te danke aan die Europese Unie (EU) se sentrale rol in die onderhandelings.<ref>{{cite news | url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/12/03/VB/9/alrCopWet_1523.html | title=‘Oudstes’ gaan geskille aanpak | archive-url=https://archive.is/20120707000510/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2011/12/03/VB/9/alrCopWet_1523.html | archive-date= 7 Julie 2012 | access-date= 4 Desember 2011 | url-status=dead }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} [[Kategorie:Durban]] [[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Verenigde Nasies]] lvvd6erf56p27cqikp0bjbazus53adn 0 65009 2964931 2939964 2026-09-04T05:42:04Z Oesjaar 7467 Verwyder sintaksfoute 2964931 wikitext text/x-wiki [[Lêer:RedCross MagenDavid RedCresent.svg|duimnael|Verspreiding van onderafdelings van die Rooikruis: {{legend|#FF0000|Lande met die Rooikruis}} {{legend|#008000|Lande met die Rooihalfmaan}} {{legend|#0000FF|Lande met die Rooikristal - Israel, Magen David Adom, saam met die Rooi Davidster}} {{legend||Lande met die Rooi Leeu met Son - vroeër in Iran}}]] Die '''Rooikruis''' is 'n wêreldwye hulpverleningsorganisasie waarvan die werking op sewe basisbeginsels gegrond is: mensliewendheid, neutraliteit, onpartydigheid, onafhanklikheid, vrywilligheid, eenheid en algemeenheid (ook universaliteit genoem). Hierdie beginsels vorm die grondslag vir alles wat die Rooikruis doen en word weerspieël in alle aksies van die vrywilligers van die Rooikruis. Die Rooikruis is met ongeveer 97 miljoen vrywilligers in 186 lande die grootste humanitêre organisasie ter wêreld. Die gedagte aan 'n beweging soos die Rooikruis het op 24 Junie 1859 tydens die rumoer van die Slag van Solferino ontstaan. In hierdie slag het 400 000 soldate teenoor mekaar gestaan - Italianers, Sardiniërs en Franse aan die een kant, en Oostenrykers aan die ander kant. Destyds was die Geneefse sakeman [[Henri Dunant]] op reis deur Italië, en hy het 'n verbysterde getuie geword van die lyding van die gewondes aan weerskante. Dunant het spontaan ingegryp. Hy het die lydendes vertroos, die gewondes verbind en ʼn laaste sluk water aan die sterwendes gegee. Bowenal het hy helpers uit die dorp Solferino gehaal, en aan hulle opdrag gegee om die gewonde vyand net soos hul eie gewondes te behandel. Die ongekunstelde Lombardiese vroue het hierdie boodskap van menslikheid begryp en geantwoord: ''“Siamo tutti fratelli"'' (Ons is almal broers). Nadat hy in Genève teruggekeer het, het Dunant ''Un souvenir de Solférino'' ('n Herinnering aan Solferino) geskryf en dit aan alle Europese regerings gestuur. Hierdie boek het die beskaafde wêreld geskok en die mensdom tot nadenke aangespoor. Die meeste regerings het die betekenis van hierdie boodskap gesnap, en afgevaardigdes gestuur na 'n konferensie wat op [[8 Augustus]] [[1863]] in [[Genève]], [[Switserland]], plaasgevind het. Die konferensie is deur 26 afgevaardigdes uit 16 lande bygewoon. Reeds voor die sameroeping van die eerste Geneefse Konferensie het Dunant geesgenote gevind in vier Geneefse medeburgers: die regsgeleerde dr. Moynier, genl. Dufour en twee geneeshere, drs. Appia en Maunoir. Hulle het die “Komitee van Vyf" gestig, ʼn “komitee vir hulp aan gewondes" – die voorloper van die Internasionale Rooikruiskomitee. Die beweging bestaan uit drie afsonderlike maar verwante dele: die Internasionale Komitee van die Rooikruis (ICRC), die Internasionale Federasie van Rooikruis- en Rooihalfmaanverenigings (IFRC) en die nasionale verenigings, waarvan daar tans 191 binne die beweging erken word. Volgens meer resente syfers dien altesaam sowat 80 miljoen mense wêreldwyd by dié drie dele, die meeste van hulle by die nasionale verenigings. Die beweging is gestig om menselewens en gesondheid te beskerm, eerbied vir alle mense te verseker en menslike lyding te voorkom en te verlig. == Geskiedenis == === Die eerste Geneefse Konvensie === [[Lêer:Les 5 fondateurs.jpg|duimnael|Die "Komitee van Vyf": Gustave Moynier, Guillaume-Henri Dufour, [[Henri Dunant]], Louis Appia en Théodore Maunoir]] Die internasionale konferensie wat die komitee belê het, het van 26 tot 29 Oktober 1863 in Genève vergader om maniere te vind om die geneeskundige dienste op die slagveld te verbeter. Dit is deur 36 mense bygewoon: agtien amptelike afgevaardigdes van regerings, ses van nieregeringsorganisasies, sewe onamptelike buitelandse afgevaardigdes en die vyf lede van die komitee. Onder die besluite wat op 29 Oktober 1863 aangeneem is, was die stigting van nasionale hulpverenigings vir gewonde soldate, neutraliteit en beskerming vir die gewondes, die gebruik van vrywilligers vir hulpverlening op die slagveld, en die invoering van 'n gemeenskaplike kenteken vir geneeskundige personeel in die veld – 'n wit armband met 'n rooi kruis daarop. [[Lêer:Original Geneva Conventions.jpg|duimnael|Die oorspronklike dokument van die eerste Geneefse Konvensie, 1864]] 'n Jaar later het die Switserse regering die regerings van al die Europese lande, sowel as die Verenigde State, Brasilië en Mexiko, na 'n amptelike diplomatieke konferensie genooi. Sestien lande het altesaam 26 afgevaardigdes na Genève gestuur, en op 22 Augustus 1864 het die konferensie die eerste [[Geneefse konvensies|Geneefse Konvensie]] "vir die verbetering van die lot van gewondes in leërs in die veld" aangeneem, wat deur die verteenwoordigers van twaalf state en koninkryke onderteken is. Die konvensie het uit tien artikels bestaan en vir die eerste keer regsbindende reëls neergelê wat neutraliteit en beskerming vir gewonde soldate, geneeskundige personeel in die veld en bepaalde humanitêre instellings in 'n gewapende konflik waarborg. Kort ná die aanneming van die konvensie is die eerste nasionale verenigings in België, Denemarke, Frankryk, Oldenburg, Italië, [[Pruise]], Spanje en Württemberg gestig. In 1864 het Louis Appia en die Nederlandse kaptein Charles van de Velde ook die eerste onafhanklike en neutrale afgevaardigdes geword wat onder die teken van die rooi kruis in 'n gewapende konflik gewerk het. Die Ottomaanse regering het die verdrag op 5 Julie 1865 bekragtig, en in 1868 is die Turkse Rooihalfmaan in die Ottomaanse Ryk gestig – deels na aanleiding van die ervaring van die [[Krimoorlog]], waarin siekte eerder as gevegte die hoofoorsaak van dood en lyding onder die Turkse soldate was. Dit was die eerste Rooihalfmaanvereniging van sy soort. In 1867 is die eerste internasionale konferensie van nasionale hulpverenigings gehou. In dieselfde jaar moes Dunant bankrotskap verklaar weens mislukte sakebelange in Algerië, deels omdat hy sy sake vir sy werk vir die komitee afgeskeep het. Die omstredenheid daaroor, saam met 'n voortslepende konflik met Gustave Moynier, het tot sy uitsetting as lid en sekretaris gelei, en hy moes Genève verlaat sonder om ooit terug te keer. In die jare daarna is nasionale verenigings in bykans elke land van Europa gestig, en in 1876 het die komitee die naam Internasionale Komitee van die Rooikruis aangeneem, wat vandag nog sy amptelike benaming is. Vyf jaar later is die Amerikaanse Rooikruis deur die toedoen van Clara Barton gestig. Toe die eerste [[Nobelprys vir Vrede]] in 1901 toegeken is, het die Noorse Nobelkomitee dit gesamentlik aan Dunant en die Franse pasifis Frédéric Passy gegee.<ref name="nobel1901">{{en}} {{cite web |title=The Nobel Peace Prize 1901 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1901/summary/ |publisher=Nobelprize.org |access-date=23 Augustus 2026}}</ref> Meer nog as die eer van die prys self het dit Dunant se laat rehabilitasie beteken. Hy is nege jaar later in die Switserse kuuroord Heiden oorlede, net twee maande ná sy ou teenstander Moynier, wat as die langsdienende president in die geskiedenis van die komitee onthou word. In 1906 is die Geneefse Konvensie van 1864 vir die eerste keer hersien, en 'n jaar later het die tiende Haagse Konvensie die bestek daarvan tot die seeoorlog uitgebrei. Kort voor die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]] in 1914 – vyftig jaar ná die stigting van die komitee – was daar reeds 45 nasionale hulpverenigings wêreldwyd, en die beweging het buite Europa en Noord-Amerika uitgebrei na Suid- en Sentraal-Amerika, Asië en Afrika, waaronder die Unie van Suid-Afrika. === Eerste Wêreldoorlog === [[Lêer:War 1914-1918. International Prisoners-of-War Agency.jpg|duimnael|Die Internasionale Krygsgevangene-agentskap in Genève tydens die Eerste Wêreldoorlog]] Met die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog het die ICRC voor enorme uitdagings te staan gekom wat dit net in noue samewerking met die nasionale verenigings kon hanteer. Rooikruis-verpleegsters van oor die hele wêreld het die geneeskundige dienste van die betrokke lande se weermagte gaan help. Op 15 Augustus 1914, net ná die begin van die oorlog, het die ICRC sy Internasionale Krygsgevangene-agentskap gestig om krygsgevangenes op te spoor en die verbinding met hulle families te herstel. Teen die einde van dieselfde jaar het die agentskap sowat 1&nbsp;200 vrywilligers in die Rathmuseum in Genève gehad, onder hulle die Franse skrywer Romain Rolland, wat die helfte van sy Nobelprys vir Letterkunde van 1915 aan die agentskap geskenk het. Die meeste personeel was vroue, en party van hulle – soos Marguerite van Berchem, Marguerite Cramer en Suzanne Ferrière – het hoë poste beklee. Teen die einde van die oorlog het die agentskap sowat 20 miljoen briewe en boodskappe, 1,9 miljoen pakkies en omtrent 18 miljoen [[Switserse frank]] se geldskenkings aan krygsgevangenes van al die betrokke lande oorgedra, en danksy sy tussenkoms is sowat 200&nbsp;000 gevangenes uitgeruil en na hulle tuislande teruggestuur. Gedurende die oorlog het die ICRC die oorlogvoerende partye se nakoming van die Geneefse Konvensies gemonitor en klagtes oor oortredings na die betrokke lande deurgestuur; toe [[Chemiese wapen|chemiese wapens]] die eerste keer in die geskiedenis gebruik is, het dit kragtig daarteen geprotesteer. Altesaam is 524 kampe in Europa deur 41 afgevaardigdes van die ICRC besoek. Ná die oorlog, tussen 1920 en 1922, het die ICRC die terugkeer van sowat 500&nbsp;000 gevangenes na hulle tuislande gereël, waarna die taak aan die nuutgestigte [[Volkebond]] oorgedra is, wat die Noorse diplomaat [[Fridtjof Nansen]] as hoë kommissaris daarvoor aangestel het. Die komitee het in 1917 die Nobelprys vir Vrede ontvang – die enigste vredesprys wat tussen 1914 en 1918 toegeken is.<ref name="nobel1917">{{en}} {{cite web |title=The Nobel Peace Prize 1917 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1917/summary/ |publisher=Nobelprize.org |access-date=23 Augustus 2026}}</ref> As regstreekse gevolg van die oorlog is in 1925 'n verdrag aangeneem wat die gebruik van verstikkende of giftige gasse en biologiese middels as wapens verbied het, en vier jaar later is die konvensie hersien en 'n tweede Geneefse Konvensie oor die behandeling van krygsgevangenes ingestel. === Voorbeelde === Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] het die grootste adressentrale in die wêreld in [[Genève]] ontstaan, met 7 miljoen kaarte waarop die naam, rang en kamp van die krygsgevangenes aangedui was. Slegs op hierdie manier was dit moontlik om hul naasbestaandes te verwittig van hul verblyf, pakkies aan hulle te besorg, en hulle later met die tuiskeer by te staan. Gedurende die Eerste Wêreldoorlog het honderde Rooikruis-treine met swaar gewondes snags oor die grense gestoom om gevangenes uit te ruil. Treine het ook uit die noorde na die suide gestoom om ondervoede kinders uit Duitsland na Switserland te vervoer, en uit Switserland weer noordooswaarts met lewensmiddele vir die hongerlydendes in Wenen. === Die bond van Rooikruisverenigings === Stap vir stap is die aantal take van die Rooikruis - wat aanvanklik net gemoeid was met die “verbetering van die lot van gewondes en siekes in oorlog op land" - uitgebrei deur nuwe konvensies. Ander soorte oorlogvoering en die beskerming van die burgerlike bevolking is in die verdrae opgeneem. Gewondes en siekes moet versorg word, skipbreukelinge gered, krygsgevangenes en geïnterneerdes mensliewend behandel en die burgerlike bevolking beskerm word. 'n Mylpaal was die verbod op gas- en bakteriologiese oorlogvoering. Die Bond van Rooikruisverenigings is op [[5 Mei]] [[1919]] in [[Parys]] gestig deur afgevaardigdes van 26 nasionale Rooi Kruis-Verenigings. Die oprigting van hierdie wêreldbond van Rooikruisverenigings is te danke aan die versterking van die Rooikruis-gedagte tydens die Eerste Wêreldoorlog. Die gedagte vir dié bond het van Henry Davison, die destydse president van die Amerikaanse Rooikruis, gekom, en die stap het die internasionale werk van die beweging uitgebrei tot hulpverlening in noodtoestande wat nie deur oorlog veroorsaak is nie, soos natuurrampe. Die stigting van 'n tweede internasionale Rooikruisorganisasie naas die ICRC was nie sonder omstredenheid nie: die ICRC het gevrees dat 'n mededinging tussen die twee sou ontstaan en dat sy leidende posisie ondermyn word. Daarby was al die stigterslede nasionale verenigings uit die lande van die Entente, en die oorspronklike statute van Mei 1919 het aan die vyf stigterverenigings 'n bevoorregte posisie gegee en die verenigings van Duitsland, Oostenryk, Hongarye, Bulgarye, Turkye en Rusland permanent uitgesluit – in stryd met die beginsels van universaliteit en gelykheid. Die eerste hulpsending wat die bond gereël het, was hulp aan die slagoffers van 'n hongersnood en 'n daaropvolgende tifusepidemie in [[Pole]]. Binne vyf jaar ná sy stigting het die bond al 47 skenkingsappèlle vir sendings in 34 lande uitgereik, wat altesaam 685 miljoen Switserse frank ingesamel het. Die eerste grootskaalse rampsending was ná die [[Aardbewing|aardbewing]] van 1923 in [[Japan]], waarin sowat 200&nbsp;000 mense omgekom het. 'n Gesamentlike sending van die ICRC en die bond in die Russiese burgeroorlog van 1917 tot 1922 was die eerste keer dat die beweging in 'n interne konflik betrokke was. In 1928 is die "Internasionale Raad" gestig om die samewerking tussen die ICRC en die bond te koördineer – 'n taak wat later deur die Staande Kommissie oorgeneem is – en in dieselfde jaar is 'n gemeenskaplike statuut vir die beweging vir die eerste keer aangeneem. Gedurende die oorlog tussen [[Ethiopië]] en Italië van 1935 tot 1936 het die bond hulpvoorrade ter waarde van sowat 1,7 miljoen Switserse frank gelewer; omdat die Italiaanse fascistiese regime enige samewerking geweier het, is dit alles aan Ethiopië besorg. Gedurende die [[Spaanse Burgeroorlog]] van 1936 tot 1939 het die bond weer met die ICRC en 41 nasionale verenigings saamgewerk, en in 1939, aan die vooraand van die Tweede Wêreldoorlog, is die hoofkwartier van Parys na Genève verskuif om van die Switserse neutraliteit gebruik te maak. === Tweede Wêreldoorlog === Die Geneefse Konvensies in hulle hersiening van 1929 was die regsgrondslag vir die werk van die ICRC gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Die werksaamhede was soortgelyk aan dié van die Eerste Wêreldoorlog: besoeke aan en monitering van krygsgevangenekampe, hulpverlening aan die burgerlike bevolking en die uitruil van boodskappe oor gevangenes en vermistes. Teen die einde van die oorlog het 179 afgevaardigdes 12&nbsp;750 besoeke aan kampe in 41 lande afgelê; die sentrale inligtingsagentskap het 3&nbsp;000 personeellede gehad, die kaartindeks het 45 miljoen kaarte bevat en 120 miljoen boodskappe is deur die agentskap uitgeruil. 'n Groot struikelblok was dat die Duitse Rooikruis onder [[Nazi-Duitsland|nasionaal-sosialistiese]] beheer geweier het om die Geneefse statute na te kom, terwyl die Sowjetunie en Japan nie by die konvensies van 1929 partye was nie. Die ICRC se optrede teenoor die [[Holocaust]] is die onderwerp van aansienlike kritiek. Reeds in Mei 1944 is die komitee gekritiseer oor sy onverskilligheid teenoor Joodse lyding, en dié kritiek het ná die oorlog toegeneem toe die volle omvang van die Holocaust bekend geword het. Een verweer is dat die Rooikruis sy aansien as neutrale en onpartydige organisasie wou behou deur nie in wat as 'n Duitse binnelandse aangeleentheid beskou is, in te meng nie, en dat sy hooftaak krygsgevangenes van lande wat die konvensies onderteken het, was. Die komitee kon geen ooreenkoms met Duitsland oor die behandeling van aangehoudenes in [[Konsentrasiekamp|konsentrasiekampe]] beding nie en het uiteindelik ophou druk uitoefen om sy werk met krygsgevangenes nie in gevaar te stel nie. Ná November 1943 het dit tog toestemming gekry om pakkies aan aangehoudenes met bekende name en plekke te stuur; op dié manier is die identiteit van sowat 105&nbsp;000 aangehoudenes geregistreer en omtrent 1,1 miljoen pakkies afgelewer, hoofsaaklik aan [[Dachau]], [[Buchenwald-konsentrasiekamp|Buchenwald]], Ravensbrück en Sachsenhausen. Maurice Rossel, wat as afgevaardigde na Berlyn gestuur is, het die Theresienstadt-getto in 1944 besoek. Sy verslag, wat die Duitse propaganda sonder kritiek aanvaar het en verkeerdelik verklaar het dat Jode nie uit Theresienstadt gedeporteer is nie, is later as kenmerkend van die ICRC se mislukking beskryf.<ref name="rothkirchen">{{en}} {{cite book |last=Rothkirchen |first=Livia |title=The Jews of Bohemia and Moravia: Facing the Holocaust |date=2006 |publisher=University of Nebraska Press |location=Lincoln |isbn=978-0-8032-0502-4 |page=258}}</ref> Op 12 Maart 1945 het die president van die ICRC 'n boodskap van die SS-generaal Ernst Kaltenbrunner ontvang wat afgevaardigdes toegelaat het om die konsentrasiekampe te besoek, op voorwaarde dat hulle tot die einde van die oorlog in die kampe bly. Tien afgevaardigdes het die opdrag aanvaar; een van hulle, Louis Haefliger, het die verwoesting van Mauthausen-Gusen verhoed deur Amerikaanse troepe te waarsku. Friedrich Born, die afgevaardigde in Boedapest, het die lewens van sowat 11&nbsp;000 tot 15&nbsp;000 Jode in Hongarye gered, en Marcel Junod, 'n geneesheer van Genève, was een van die eerste buitelanders wat [[Hirosjima]] ná die atoombomaanval besoek het. Die ICRC het in 1944 sy tweede Nobelprys vir Vrede ontvang, weer die enigste vredesprys wat in die hoofjare van die oorlog toegeken is.<ref name="nobel1944">{{en}} {{cite web |title=The Nobel Peace Prize 1944 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1944/summary/ |publisher=Nobelprize.org |access-date=23 Augustus 2026}}</ref> Ná die oorlog het dit saam met die nasionale verenigings hulp aan die ergste geteisterde lande gereël, en in 1948 'n verslag oor sy werksaamhede van 1939 tot 1947 gepubliseer. Die argief oor die Tweede Wêreldoorlog is in 1996 geopen. === Ná die Tweede Wêreldoorlog === [[Lêer:Schweiz Genf IRK-Museum.jpg|duimnael|Die ingang van die Internasionale Rooikruis- en Rooihalfmaanmuseum in Genève]] Op 12 Augustus 1949 is die bestaande konvensies verder hersien en aangevul. Na aanleiding van die ervaring van die Tweede Wêreldoorlog is 'n vierde Geneefse Konvensie "oor die beskerming van burgerlike persone in oorlogstyd" ingestel, en die aanvullende protokolle van 8 Junie 1977 het die konvensies ook op interne konflikte soos burgeroorloë van toepassing gemaak. Vandag bevat die vier konvensies en hulle protokolle meer as 600 artikels, teenoor die tien van die eerste konvensie van 1864. Ter viering van sy eeufees het die ICRC in 1963 saam met die Bond van Rooikruisverenigings sy derde Nobelprys vir Vrede ontvang.<ref name="nobel1963">{{en}} {{cite web |title=The Nobel Peace Prize 1963 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1963/summary/ |publisher=Nobelprize.org |access-date=23 Augustus 2026}}</ref> Op 16 Oktober 1990 het die Algemene Vergadering van die [[Verenigde Nasies]] waarnemerstatus aan die ICRC toegeken – die eerste keer dat dié status aan 'n private organisasie gegee is – en 'n ooreenkoms met die Switserse regering van 19 Maart 1993 het die volle onafhanklikheid van die komitee teenoor Switserland bevestig, met regsimmuniteit vir sy lede en personeel en vrystelling van belasting. Ná die einde van die Koue Oorlog het die werk van die ICRC gevaarliker geword: in die 1990's het meer afgevaardigdes omgekom as in enige ander tydperk van sy geskiedenis, veral in plaaslike en interne gewapende konflikte, waar die reëls van die Geneefse Konvensies en die beskermende tekens dikwels nie gerespekteer is nie. Onder die afgevaardigdes wat omgekom het, was ses wat op 17 Desember 1996 in 'n veldhospitaal in die Tsjetsjeense dorp Nowyje Atagi in hulle slaap doodgeskiet is. In 1997 het die ICRC en die IFRC die Sevilla-ooreenkoms gesluit, wat die verantwoordelikhede van die twee organisasies binne die beweging verder omskryf het, en in 2004 het die IFRC sy grootste sending tot op daardie stadium onderneem ná die [[Tsoenami|tsoenamiramp]] in Suid-Asië, waar meer as 40 nasionale verenigings en 22&nbsp;000 vrywilligers gehelp het. == Organisasie == [[Lêer:2june2006_149.jpg|duimnael|220px|Parade van vrywilligers in Rome.]] Die Internasionale Rooikruisbeweging bestaan uit drie afdelings: * Nasionale Rooikruis- en Rooihalfmaanverenigings (slegs een per land) * Internasionale Komitee van die Rooikruis (ICRC) * Internasionale Federasie van Rooikruis- en Rooihalfmaanverenigings (IFRC) Binne elke land kan een nasionale Rooikruis- of Rooihalfmaanvereniging gestig word. Hierdie vereniging vervul humanitêre take. Die Internasionale Konferensie van die Rooikruis en die Rooihalfmaan, wat elke vier jaar vergader, is die hoogste instansie van die beweging. Dit bring afvaardigings van al die nasionale verenigings sowel as van die ICRC, die IFRC en die state wat die Geneefse Konvensies onderteken het, byeen. Tussen die konferensies tree die Staande Kommissie van die Rooikruis en die Rooihalfmaan as die hoogste liggaam op: dit sien toe op die uitvoering van en die nakoming van die konferensie se besluite en koördineer die samewerking tussen die ICRC en die IFRC. Die kommissie bestaan uit twee verteenwoordigers van die ICRC (met inbegrip van sy president), twee van die IFRC (ook met sy president) en vyf lede wat deur die konferensie verkies word, en vergader gemiddeld elke ses maande. Die Raad van Afgevaardigdes, wat elke twee jaar vergader, beplan en koördineer gesamentlike aktiwiteite van die beweging. == Internasionale Komitee van die Rooikruis == [[Lêer:Jean Henri Dunant.jpg|duimnael|[[Henri Dunant]], skrywer van ''Un souvenir de Solférino'']] Die amptelike sending van die ICRC as onpartydige, neutrale en onafhanklike organisasie is om die lewe en die menswaardigheid van die slagoffers van internasionale en interne gewapende konflikte te beskerm. Die kerntake van die komitee, wat uit die Geneefse Konvensies en sy eie statute voortvloei, is om: * die nakoming van die Geneefse Konvensies deur die oorlogvoerende partye te monitor; * verpleging en sorg vir dié wat op die slagveld gewond is, te reël; * toesig te hou oor die behandeling van krygsgevangenes; * te help met die soektog na vermiste persone in 'n gewapende konflik (die opsporingsdiens); * beskerming en sorg vir die burgerlike bevolking te reël; * tussen die oorlogvoerende partye te bemiddel. Die hoofkwartier van die ICRC is in Genève en dit het kantore in meer as 100 lande en meer as 22&nbsp;000 personeellede wêreldwyd, waarvan sowat 1&nbsp;400 in Genève werk. Volgens die Switserse reg is die ICRC 'n private vereniging. Anders as wat dikwels gemeen word, is dit nie 'n nieregeringsorganisasie in die gewone sin van die woord nie, en ook nie 'n internasionale organisasie nie: dit koöpteer sy lede uitsluitlik uit Switserse burgers en het dus nie 'n beleid van oop lidmaatskap nie. Die woord "internasionaal" in sy naam verwys nie na sy lidmaatskap nie, maar na die wêreldwye omvang van sy werk soos die Geneefse Konvensies dit bepaal. Volgens sy statute bestaan dit uit 15 tot 25 Switserse lede wat vir tydperke van vier jaar gekoöpteer word. Die leidende organe van die ICRC is die Direktoraat en die Vergadering. Die Direktoraat is die uitvoerende liggaam en bestaan uit 'n direkteur-generaal en vyf direkteure. Die Vergadering, waarin al die lede van die komitee sit, bepaal die doelwitte, riglyne en strategieë en hou toesig oor die finansies; die president van die Vergadering is ook die president van die komitee. Omdat Genève in die Franssprekende deel van Switserland lê, tree die komitee gewoonlik onder sy Franse naam ''Comité international de la Croix-Rouge'' (CICR) op. Die begroting van die ICRC vir 2023 was 2,5 miljard Switserse frank, waarvan die grootste deel uit vrywillige bydraes van state, nasionale verenigings en internasionale organisasies soos die Europese Unie kom. == Internasionale Federasie van Rooikruis- en Rooihalfmaanverenigings == [[Lêer:A Turkish Red Crescent Staff.jpg|duimnael|'n Personeellid van die Turkse Rooihalfmaan hou aktiwiteite vir kinders]] Die Internasionale Federasie koördineer die samewerking tussen die nasionale Rooikruis- en Rooihalfmaanverenigings van die wêreld en steun die stigting van nuwe verenigings in lande waar daar nog nie een is nie. Op die internasionale verhoog reël en lei die federasie hulpsendings ná noodtoestande soos natuurrampe, mensgemaakte rampe, [[Epidemie|epidemies]] en groot vlugtelingstrome. Ingevolge die Sevilla-ooreenkoms van 1997 is die IFRC die leidende agentskap van die beweging in enige noodtoestand wat nie deel van 'n gewapende konflik is nie. Dit werk saam met die nasionale vereniging van die geteisterde land, die ''bedryfsvereniging'', sowel as met dié van ander lande wat hulp wil verleen, die ''deelnemende verenigings''; van die 187 verenigings wat as volle lede of waarnemers tot die algemene vergadering toegelaat is, werk sowat 25 tot 30 gereeld as deelnemende verenigings in ander lande. 'n Verdere sending wat in die afgelope jare aandag geniet het, is die federasie se strewe na 'n wêreldwye verbod op die gebruik van [[Landmyn|landmyne]] en na mediese, sielkundige en maatskaplike steun vir mense wat deur landmyne beseer is. Die take van die IFRC kan dus soos volg saamgevat word: * om humanitêre beginsels en waardes te bevorder; * om hulp in grootskaalse noodtoestande soos natuurrampe te verleen; * om die nasionale verenigings met rampparaatheid te steun deur die opleiding van vrywilligers en die verskaffing van toerusting en hulpvoorrade; * om plaaslike gesondheidsorgprojekte te steun; * om die nasionale verenigings met jeugaktiwiteite te steun. Die hoofkwartier van die federasie is eweneens in Genève. Dit bedryf vyf streekkantore (Afrika, Amerika, Asië en die Stille Oseaan, Europa, en die Midde-Ooste en Noord-Afrika), 14 permanente streeksbyeenkantore en sowat 350 afgevaardigdes in meer as 60 afvaardigings. Die uitvoerende liggaam is 'n sekretariaat onder leiding van 'n sekretaris-generaal, terwyl die algemene vergadering – wat elke twee jaar met afgevaardigdes van al die nasionale verenigings vergader – die hoogste besluitnemende liggaam is. Tussen die vergaderings is die beheerraad die leidende liggaam. Die begroting word hoofsaaklik uit die bydraes van die lidverenigings en uit beleggingsinkomste gefinansier, met bykomende geld wat deur appèlle ingesamel word. == Nasionale verenigings == Nasionale Rooikruis- en Rooihalfmaanverenigings bestaan in bykans elke land ter wêreld en neem binne hulle eie land die pligte van 'n nasionale hulpvereniging op soos die internasionale humanitêre reg dit omskryf. Binne die beweging is dit die ICRC wat 'n hulpvereniging as 'n amptelike nasionale vereniging erken. Die voorwaardes vir erkenning staan in artikel 4 van die statute van die beweging: die vereniging moet in 'n onafhanklike staat gestig wees waar die Geneefse Konvensie van krag is; dit moet die enigste sodanige vereniging in dié staat wees en deur 'n sentrale liggaam gelei word; dit moet deur die wettige regering as 'n vrywillige hulpvereniging erken word wat die owerheid op humanitêre gebied bystaan; dit moet 'n outonome status hê; dit moet die naam en die embleem van die Rooikruis of die Rooihalfmaan ooreenkomstig die konvensies gebruik; dit moet in staat wees om die take in sy eie statute te verrig, ook die voorbereiding in vredestyd vir sy take in oorlogstyd; dit moet sy werksaamhede oor die hele gebied van die staat uitbrei; dit moet lede en personeel sonder onderskeid van ras, geslag, klas, godsdiens of politieke opvatting aanstel; en dit moet die statute en die grondbeginsels van die beweging eerbiedig.<ref name="statute">{{en}} {{cite book |title=Statutes of the International Red Cross and Red Crescent Movement |publisher=Internasionale Komitee van die Rooikruis |date=1986 |chapter=Artikel 4: Conditions for recognition of National Societies (hersiene weergawe van 2006)}}</ref> Sodra 'n vereniging deur die ICRC erken is, word dit in beginsel ook tot die Internasionale Federasie toegelaat. Vandag word 191 nasionale verenigings binne die beweging erken en is hulle lede van die federasie;<ref name="ifrc-ns">{{en}} {{cite web |title=National Societies directory |url=https://www.ifrc.org/national-societies-directory |publisher=Internasionale Federasie van Rooikruis- en Rooihalfmaanverenigings |access-date=23 Augustus 2026}}</ref> die jongste toevoegings was dié van die Maledive (2011), Siprus en Suid-Soedan (2013) en Tuvalu (2016). Ondanks hulle formele onafhanklikheid is elke nasionale vereniging steeds aan die wette van sy eie land gebonde, hoewel baie van hulle danksy ooreenkomste met hul regerings of afsonderlike "Rooikruiswette" uitsonderlike voorregte geniet. === Die Suid-Afrikaanse Rooikruisvereniging === Die eerste Rooikruisvereniging in Suid-Afrika is in [[1896]] deur die Volksraad van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] ingestel, en die volgende jaar het die organisasie in die destydse [[Oranje-Vrystaat (provinsie)|Oranje-Vrystaat]] tot stand gekom. Die S.A. Rooikruisvereniging word deur die Internasionale Rooikruiskomitee erken as die Nasionale Rooikruisvereniging wat in Suid-Afrika en Namibië funksioneer. Dit is lid van die Bond van Rooikruisverenigings in [[Genève]]. Die hoofdoelstellings van die S.A. Rooikruisvereniging is die aanmoediging en bevordering van beter gesondheid, die voorkoming van siekte en die versagting van lyding. Die Vereniging verlig nood in geval van landswye en ander ernstige rampe, bevorder noodhulpvoorligting, tuisverpleging en ambulanswerk en maak voorsiening vir gesondheidsonderwys, -onderrig en -dienste. Die Rooikruisvereniging organiseer en lei 'n vrywillige hulpkorps op met ambulans- en verpleeg afdelings van mans en vrouens, en het 'n verpligting teenoor die Regering om 200 opgeleide mans en 200 opgeleide vrouens te lewer indien nodig; ook word Junior Rooikruis-skakels onder skoolkinders georganiseer. === Hulp aan Angoliese vlugtelinge === Die vlugtelingprobleem wat in [[1975]] in die noorde van [[Namibië]] ontstaan het na die onafhanklikwording van Angola, het die Suid-Afrikaanse Rooikruisvereniging voor een van die grootste uitdagings in sy geskiedenis te staan gebring. Duisende vlugtelinge, blank en swart, het as gevolg van die burgeroorlog in [[Angola]] na [[Namibië]] gevlug, waar die owerheid inderhaas noodkampe moes inrig om die mense te huisves. Met die volle steun van die owerheid het die Rooikruis ingespring om die nood van hierdie mense te help verlig. 'n Groot insamelingsveldtog is in Suid-Afrika en Namibië van stapel gestuur, waartoe alle bevolkingsgroepe mildelik bygedra het. Danksy hierdie insameling en hulp van onder meer die [[Meterkonvensie|Internasionale Komitee]] van die Rooikruis kon hulp ter waarde van minstens R 500 000 aan die vlugtelinge verskaf word. === Vrywillige Hulpkorps === Die Vrywillige Hulpkorps is nog 'n vername onderafdeling van die Rooikruis. Tesame met die ambulansafdeling, wat uit mans bestaan, vorm die Rooikruis-Verplegingsdiens in Suid-Afrika die Vrywillige Hulpkorps. 'n Rooikruis-verpleegster moet ten volle opgelei wees in Rooikruis-metodes en -beginsels. Kragtens die Verdedigingswet het die S.A. Rooikruis 'n ooreenkoms met die Regering om opgeleide personeel in noodhulp en tuisverpleging in stand te hou, wat in enige noodtoestand beskikbaar sal wees om die militêre geneeskundige dienste aan te vul. == Grondbeginsels == Die Rooikruis put sy krag uit die gelykenis van die barmhartige Samaritaan. Dit is liefde wat in die daad omgesit word oral waar die mensdom hulpeloos, swak, bedreig, beseer en gevange of verontreg is. Die Rooikruis se werk is gegrond op agting vir menswaardigheid, en berus op vyf grondbeginsels: dit moet neutraal en onpartydig, in die diepste sin van die woord mensliewend wees, en ook vrywillig en onafhanklik verrig word. Waar een van hierdie grondbeginsels ontbreek, kan daar nie meer sprake wees van Rooikruis-werk in die ware sin van die woord nie. Dit is besonder belangrik dat krygsgewondes of gevangenes wat die wapen neerlê, nie meer as vyande beskou word nie; voorts, dat by die behandeling van gewondes en gevangenes geen onderskeid gemaak word op grond van nasionaliteit, godsdienstige oortuiging of ras nie. Die grondbeginsels is in 1866 vir die eerste maal toegepas in die Pruisies-Oostenrykse oorlog. Die grondbeginsels is met verloop van tyd formeel uitgebrei. Die sewe beginsels soos hulle vandag geld, is op die 20ste Internasionale Konferensie in Wene, wat van 2 tot 9 Oktober 1965 vergader het, afgekondig en in 1986 in die amptelike statute van die beweging opgeneem:<ref name="icrc-beginsels">{{en}} {{cite web |title=The Fundamental Principles of the Red Cross and Red Crescent |url=https://www.icrc.org/en/fundamental-principles |publisher=Internasionale Komitee van die Rooikruis |access-date=23 Augustus 2026}}</ref> {| class="wikitable" |+ Die grondbeginsels van die Rooikruis- en Rooihalfmaanbeweging ! Beginsel !! Omskrywing |- | '''Mensliewendheid''' || Die beweging, gebore uit die begeerte om sonder onderskeid hulp aan die gewondes op die slagveld te bring, streef daarna om menslike lyding te voorkom en te verlig waar dit ook al voorkom. Sy doel is om lewe en gesondheid te beskerm en eerbied vir die mens te verseker, en dit bevorder onderlinge begrip, vriendskap, samewerking en blywende vrede tussen alle volke. |- | '''Onpartydigheid''' || Dit maak geen onderskeid op grond van nasionaliteit, ras, geloofsoortuiging, klas of politieke opvatting nie. Dit streef daarna om die lyding van mense te verlig deur uitsluitlik deur hulle behoeftes gelei te word, en gee voorkeur aan die dringendste gevalle van nood. |- | '''Neutraliteit''' || Om die vertroue van almal te behou, mag die beweging nie in vyandelikhede kant kies of hom op enige tydstip in twiste van politieke, rasse-, godsdienstige of ideologiese aard begewe nie. |- | '''Onafhanklikheid''' || Die beweging is onafhanklik. Die nasionale verenigings, hoewel hulle die humanitêre dienste van hul regerings bystaan en aan die wette van hul eie lande onderworpe is, moet altyd hul outonomie behou sodat hulle te alle tye ooreenkomstig die beginsels van die beweging kan handel. |- | '''Vrywilligheid''' || Dit is 'n vrywillige hulpbeweging wat op geen manier deur winsbejag gedryf word nie. |- | '''Eenheid''' || Daar kan in enige land net een Rooikruis- of Rooihalfmaanvereniging wees. Dit moet vir almal oop wees en sy humanitêre werk oor die hele gebied van die land verrig. |- | '''Algemeenheid''' || Die beweging, waarin alle verenigings gelyke status het en gelyke verantwoordelikhede en pligte deel om mekaar te help, is wêreldwyd. |} == Embleme == <gallery> Lêer:Emblem of the IFRC.svg|Embleem van die Internasionale Federasie van die Rooikruis en die Rooihalfmaan Lêer:Emblem of the ICRC.svg|Embleem van die Internasionale Komitee van die Rooikruis Lêer:Flag of the Red Cross.svg|Vlag van die Rooikruis Lêer:Flag of the Red Crescent.svg|Vlag van die Rooihalfmaan Lêer:Flag of the Red Crystal.svg|Vlag van die Rooikristal Lêer:Red Lion with Sun.svg|Vlag van die Rooi Leeu met Son - vroeër in Iran gebruik Lêer:Red Star of David.svg|Vlag van die Rooi Davidster - Israel </gallery> Die Rooikruis, die Rooihalfmaan en die Rooikristal is die embleme wat amptelik deur die beweging erken word; die Rooi Leeu met Son is eweneens 'n amptelike embleem, hoewel dit in onbruik verval het. Ander lande het al vir alternatiewe tekens gepleit, maar dié is telkens afgewys uit vrees vir 'n verbrokkeling in nasionale simbole. Die vlag van die Rooikruis moet nie met die Sint Jorriskruis verwar word wat op die vlae van Engeland, Barcelona, Georgië en verskeie ander plekke voorkom nie; om dié verwarring te vermy, word die beskermde teken soms die "Griekse rooi kruis" genoem. Waar die kruis van Sint Jorris tot by die rand van die vlag strek, doen dié van die Rooikruis dit nie. In 1906 is amptelik besluit om die gedagte te bevorder dat die vlag deur die omruil van die kleure van die [[Switserland|Switserse]] vlag ontstaan het, as erkenning van die pionierswerk van Switserse burgers – onder meer om die Ottomaanse Ryk se beswaar dat die teken 'n Christelike oorsprong het, te beantwoord; geen skriftelike bewys van dié oorsprong is egter ooit gevind nie. Die Haagse konvensie van 1899 het die gebruik van die vlag tot vlootvlae uitgebrei deur te vereis dat alle hospitaalskepe, saam met hulle nasionale vlag, die wit vlag met die rooi kruis moet hys. Die Rooihalfmaan is die eerste keer in die oorlog tussen Rusland en Turkye van 1877 tot 1878 gebruik om geneeskundige personeel te merk. Daar was in Europa 'n mate van meningsverskil oor of die gebruik van 'n halfmaan onder die Geneefse Konvensie toegelaat word: Rusland en Oostenryk-Hongarye het dit verwerp, maar die meeste ander Europese moondhede het die geldigheid daarvan aanvaar. Die ICRC was bekommerd dat die twee bestaande tekens godsdienstige betekenisse dra wat nie in lande met 'n oorwegend Hindoe-, Boeddhistiese of Shinto-bevolking pas nie, en die destydse president Cornelio Sommaruga het in 1992 besluit dat 'n derde, meer neutrale teken nodig is. Op 8 Desember 2005 is die nuwe embleem – amptelik die embleem van die derde protokol, maar algemeen bekend as die Rooikristal – deur 'n wysiging van die Geneefse Konvensies aangeneem, deels na aanleiding van die groeiende druk om Magen David Adom, [[Israel]] se nasionale nooddiens, as volle lid van die beweging toe te laat. Die kristal dra geen politieke, godsdienstige of geografiese bybetekenis nie en stel enige land wat nie met die simboliek van die eerste twee tekens gemaklik is nie, in staat om by die beweging aan te sluit. Die Rooi Leeu met Son-vereniging van [[Iran]] is in 1922 gestig en in 1923 tot die beweging toegelaat. Weens die verbintenis van die teken met die Iranse monargie het die Islamitiese Republiek Iran dit in 1980 met die Rooihalfmaan vervang. Hoewel die teken in onbruik verval het, behou Iran die reg voor om dit weer te gebruik, en die Geneefse Konvensies erken dit steeds. == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|International Red Cross and Red Crescent Movement|Rooikruis}} * [http://www.redcross.int Internasionale Rooikruis- en Rooihalfmaanbeweging] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070812092039/http://www.redcross.int/ |date=12 Augustus 2007 }} {{en}} {{fr}} {{es}} * [http://www.icrc.org Internasionale Rooikruis] (ICRC) {{en}} {{fr}} {{es}} * [http://www.ifrc.org Internasionale Federasie van die Rooikruis- en die Rooihalfmaanvereniging] (IFRC) {{en}} {{fr}} {{es}} * [http://www.ourworld-yourmove.org/ Our world. Your move.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221150927/http://www.ourworld-yourmove.org/ |date=21 Februarie 2009 }} (ICRC-IFRC) {{en}} == Bronnelys == * Dannhauser, Diana: Menslikheid bring vrede. In: Suid-Afrikaanse Panorama. Jaargang 34, nr. 2, Februarie 1989. ISSN 0491-4783 * KENNIS, 1980, {{ISBN|079810824X}}, volume 2, bl. 368, 369 {{Normdata}} [[Kategorie:Internasionale organisasies]] [[Kategorie:Organisasies sonder winsoogmerk]] [[Kategorie:Wenners van die Nobelprys vir Vrede]] [[Kategorie:Genève]] kn46ulijmgijfajqw67pxuri27f5afi 0 66645 2964869 2955709 2026-09-03T19:56:11Z Oesjaar 7467 Verwyder sintaksfoute 2964869 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tokyo_Sky_Tree_2012.JPG|duimnael|Die Tokyo Skytree, die derde hoogste toring in die wêreld]] [[Lêer:Azadi_tower_9.jpg|duimnael|Azadi Toring in [[Teheran]], [[Iran]]; 'n voorbeeld van die Iraanse argitektuur van die verskillende tydperke]] [[Lêer:Römerturm,_Auf_dem_Gaulskopf.jpg|duimnael|[[Antieke Rome|Romeinse]] toring (rekonstruksie) by die Limes – [[Taunus]] / Duitsland]] 'n '''Toring''' is 'n hoë struktuur wat hoër is as wat dit wyd is, dikwels met 'n aansienlike faktor. Torings word onderskei van maste deur hul gebrek aan kabels en is dus, saam met hoë geboue, selfondersteunende strukture. Torings word spesifiek van geboue onderskei deurdat hulle nie gebou is om bewoonbaar te wees nie, maar om ander funksies te bedien deur die hoogte van die toring te gebruik. Die hoogte van 'n [[kloktoring]] verbeter byvoorbeeld die sigbaarheid van die klok, en die hoogte van 'n toring in 'n versterkte gebou soos 'n [[kasteel]] verhoog die sigbaarheid van die omgewing vir verdedigingsdoeleindes. Torings kan ook vir waarneming, ontspanning of [[telekommunikasie]]doeleindes gebou word. 'n Toring kan alleen staan of deur aangrensende geboue ondersteun word, of dit kan 'n kenmerk bo-op 'n groter struktuur of gebou wees. == Etimologie == Die Oud-Engelse ''torr'' kom van die Latynse ''turris'' via die Oud-Franse ''tor''. Die Latynse term tesame met die Griekse τύρσις is geleen uit 'n pre-Indo-Europese Mediterreense taal, gekoppel aan die Illiriese toponiem Βου-δοργίς. Met die Lidiese toponieme Τύρρα en Τύρσα is dit gekoppel aan die etnoniem Τυρρήνιοι, sowel as met ''Tusci'' (van * ''Turs-ci''), die Griekse en Latynse name vir die [[Etruskers|Etruskiërs]] (Kretschmer Glotta 22, 110ff.) == Geskiedenis == Torings word sedert die prehistoriese tyd deur die mensdom gebruik. Die oudste bekend is miskien die sirkelvormige kliptoring in die mure van die Neolitiese [[Jerigo]] (8000 v.C.). Van die vroegste torings was ziggurats, wat sedert die 4de millennium v.C. in die Sumeriese argitektuur bestaan het. Die beroemdste zigguratte is die [[Sumeriese Ziggurat]] van [[Ur]], gebou in die 3de millennium v.C., en die Etemenanki, een van die bekendste voorbeelde van die Babiloniese argitektuur. Laasgenoemde is gedurende [[2000 v.C.]] in [[Babilon]] gebou en is as die hoogste toring van die antieke wêreld beskou. Van die vroegste oorlewende voorbeelde is die ''brochs'' in die noorde van [[Skotland]], wat keëlvormige toringhuise is. Hierdie en ander voorbeelde uit die [[Fenisië|Fenisiese]] en [[Antieke Rome|Romeinse]] kulture het die gebruik van 'n toring in versterkings- en wagdiensrolle beklemtoon. Die naam van die Marokkaanse stad [[Mogador]], gestig in die [[1ste millennium v.C.|eerste millennium v.C.]], is byvoorbeeld afgelei van die Fenisiese woord vir wagtoring ('migdol'). Die Romeine het agthoekige torings<ref name="Megalithic">{{Cite web |url=http://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=17691 |title=Diocletian's Palace |last=Map |first=The Megalithic Portal and Megalith |website=The Megalithic Portal |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> gebruik as elemente van die Diocletianus-paleis in [[Kroasië]], wat ongeveer [[300 n.C.]] dateer, terwyl die Serwiaanse muur ([[4de eeu v.C.]]) en die [[Aureliese mure]] ([[3de eeu|3de eeu n.C.]]) vierkantiges gehad het. Die Chinese het torings gebruik as geïntegreerde elemente van die [[Groot Muur van China]] in [[210 v.C.|210 v.C]]. gedurende die [[Qin-dinastie]]. Torings was ook 'n belangrike element van kastele. [[Lêer:The_Eiffel_Tower,_Paris,_France.jpg|regs|duimnael| [[Eiffeltoring|Eiffel Toring]] in Parys]] Ander bekende torings sluit in die [[Leunende toring van Pisa|Leunende Toring van Pisa]] in [[Pisa]], [[Italië]] wat gebou is vanaf [[1173]] tot [[1372]] en die Two Towers in [[Bologna]], Italië, wat van [[1109]] tot [[1119]] gebou is, en die torings van [[Pavia]] (25 het oorleef), wat tussen die 11de en die 13de eeu gebou is. Die [[Himalaja-torings]] is kliptorings wat hoofsaaklik in [[Tibet]] geleë is en ongeveer in die 14de tot 15de eeu gebou is.<ref name="Thomas2003">{{Cite news |url=http://msnbc.msn.com/id/3474951/ |title=Towers to the Heavens |last=Thomas |first=Dana |work=Newsweek |date=15 November 2003 |access-date=24 Augustus 2026 |language=en |archive-date= 9 April 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040409183554/http://msnbc.msn.com/id/3474951/ |url-status=bot: unknown }}</ref> == Meganika == Tot op 'n sekere hoogte kan 'n toring met 'n draende struktuur met parallelle sye gebou word. Bo 'n sekere hoogte word die druklas van die materiaal egter oorskry en swig die toring. Dit kan vermy word as die steunstruktuur van die toring na bo toe taps word. 'n Tweede limiet is die knik; die struktuur het voldoende styfheid nodig om te voorkom dat dit onder die laste breek waaraan dit blootgestel is, veral dié wat deur die [[wind]] veroorsaak word. Talle baie hoë torings het hul ondersteuningstrukture aan die omtrek van die gebou, wat die algemene styfheid aansienlik verhoog. 'n Derde limiet is dinamies; 'n toring is onderworpe aan wisselende winde, werwelafskeiding, seismiese versteurings en so meer. Dit word dikwels hanteer deur 'n kombinasie van eenvoudige sterkte en styfheid, en in sommige gevalle deur gestemde massadempers om bewegings uit te demp. Deur die buiteprofiel van die toring met die hoogte te laat wissel of taps te maak, word vibrasies vermy wat sou ontstaan as die werwelafskeiding gelyktydig oor die hele gebou plaasvind. == Funksies == Hoewel hulle nie korrek as torings omskryf word nie, het baie moderne hoë geboue – en veral [[wolkekrabber]]s – die woord "toring" in hulle naam of word hulle in die omgangstaal torings genoem; wolkekrabbers word behoorliker as geboue geklassifiseer. In die [[Verenigde Koninkryk]] word na hoë huishoudelike geboue verwys as toringblokke. In die [[Verenigde State van Amerika]] het die oorspronklike [[World Trade Center]] die bynaam die Twin Towers gehad, 'n naam wat gedeel is met die Petronas Twin Towers in [[Kuala Lumpur]]. Boonop voldoen sommige strukture nie aan die streng kriteria wat by die lys van die hoogste torings gebruik word nie. === Strategiese voordele === Die toring regdeur die geskiedenis het sy gebruikers 'n voordeel gegee om verdedigingsposisies te ondersoek en 'n beter uitsig oor die omliggende gebiede, insluitend slagvelde, te verkry. Hulle is teen verdedigingsmure gebou of naby 'n teiken gerol, soos in die geval van die beleëringstoring. Vandag word torings vir strategiese gebruik steeds in gevangenisse, militêre kampe en verdedigende omtrek gebruik. === Potensiële energie === Deur [[swaartekrag]] te gebruik om voorwerpe of stowwe na onder te beweeg, kan 'n toring gebruik word om voorwerpe of vloeistowwe soos 'n silo of 'n watertoring op te slaan, of 'n voorwerp na die aarde toe te rig, soos 'n boortoring. Skisprongskanse gebruik dieselfde gedagte, en in die afwesigheid van 'n natuurlike helling of heuwel, kan dit deur die mens gemaak word. === Kommunikasie verbetering === In die geskiedenis is eenvoudige torings soos vuurtorings, kloktorings, seintorings en [[minaret]]te gebruik om inligting oor groter afstande te kommunikeer. In meer onlangse jare vergemaklik radiomaste en selfoontorings kommunikasie deur die omvang van die sender uit te brei. Die CN Tower in [[Toronto]], [[Ontario]], [[Kanada]], is gebou as 'n kommunikasietoring, met die vermoë om as sowel sender as herhaler op te tree. Die ontwerp bevat ook kenmerke wat dit 'n toeristeaantreklikheid maak, waaronder 'n waarnemingsdek. Telekommunikasietorings word met 'n vakwerkstruktuur ontwerp om hulle hele las eweredig te versprei, veral in winderige toestande.<ref name="John2024">{{Cite conference |last1=John |first1=Vinotha Jenifer |last2=S. |first2=Nisha |last3=M. |first3=Sobicka |last4=O. |first4=Anandavalli |display-authors=3 |title=A Comparative Study of Telecommunication Tower Subjected to Static Analysis with Different Member Cross Section |conference=2nd National Conference on Structural and Geotechnical Engineering 2024 |location=Jamshedpur, Indië |date=2024 |volume=1333 |issue=1 |pages=1–6 |doi=10.1088/1757-899X/1333/1/012001 |language=en}}</ref> === Vervoer ondersteuning === Torings kan ook gebruik word om brûe te ondersteun, en kan hoogtes bereik wat van die hoogste geboue bo die water meeding. Die gebruik daarvan kom die meeste voor in hangbrûe en brûe met kabelverbindings. Die gebruik van 'n eenvoudige toringstruktuur, het ook daartoe bygedra om spoorwegbrûe, massa-transito-stelsels en hawens te bou. Beheertorings word gebruik om sigbaarheid te gee om direkte lugvaartverkeer te help. === Ander torings === * Om toegang tot lang of hoë voorwerpe te kry: lanseer toring, dienstoring, diensstruktuur, steier, toringkraan, toringwa. * Om toegang tot atmosferiese toestande te verkry: windturbine, meteorologiese meettoring, toringteleskoop, sonkragstasie * Om hoogspanningskabels op te lig vir die transmissie toring vir elektriese krag * Om voordeel te trek uit die temperatuurgradiënt inherent aan 'n hoogteverskil: koeltoring * Om potensieel skadelike gasse en deeltjies in die atmosfeer te verdryf en te versprei: skoorsteen * Om teen blootstelling te beskerm: BREN-toring, weerligstoring * Vir industriële produksie: skiet toring * Vir opnames: Opmetingstoring * Om voorwerpe te laat val: ''Drop tube'' (drop toring), bomtoring, duikplatform * Om hoogteintensiewe toepassings te toets: hysbak-toetstoring * Om strukturele integriteit te verbeter: tyristortoring * Om torings na te boots of hoogte te gee vir oefeningsdoeleindes: vuurtoring, valskermtoring * As kuns: Shukhov-toring * Vir ontspanning: rotsklimtoring * As simbool: [[Toring van Babel]], The Tower ([[Tarotkaarte|Tarot-kaart]]), kerktoring Die term "toring" word ook soms gebruik om brandbestrydingstoerusting te verwys met 'n buitengewone hoë leer wat ontwerp is vir brandbestryding / reddingsoperasies by hoë geboue. == Galery == {{Galery |Galata tower 01 23.jpg|Die Galatatoring, ook ''Christea Turris'' (die Toring van Christus in Latyn) genoem, is in 1348 n.C. deur die [[Genua|Genuese]] kolonie in [[Konstantinopel]] gebou. |Carmel-indiana-water-tower.jpg|'n Tipiese moderne watertoring in Carmel, Indiana, in die Verenigde State |Nasinneula Mustalahti Tampere Finland.jpg|Näsinneula, 'n uitkyktoring in [[Tampere]], [[Finland]], in die nag |Israeli West Bank barrier watchtower.jpg|'n Wagtoring in die Israeliese Wesoewer-versperring |Bratislava - Most SNP (c).JPG|Die enigste brug wat 'n lid van die Wêreldfederasie van Groot Torings is: die Most SNP in [[Bratislava]], [[Slowakye]] |Caucasus, Ingushetia, Ингушские боевые и смотровые башни, горы Кавказа.jpg|Middeleeuse militêre torings uit [[Ingoesjetië]] in die Kaukasusgebergte |Lifeguard tower, Asprovalta.jpg|'n Lewensredderstoring in Asprovalta, [[Griekeland]] |An access road at Minsca Wind Farm - geograph.org.uk - 994215.jpg|Die torings van [[windturbine|windturbines]] ondersteun die rotors. |Brixen Weisser Turm 02.JPG|Die Wit Toring van Brixen in Italië, gebou in 1591 |Pvtorri.jpg|Sommige van die torings van [[Pavia]], 11de tot 13de eeu |Hameenlinna Aulanko Nature Reserve tower.jpg|Die Aulanko-toring in die Aulanko-natuurreservaat in Hämeenlinna, Finland |Torre Racef (Almussafes).jpg|Die Islamitiese Rassef-toring in Almussafes, Spanje |title= }} == Sien ook == === Algemeen === * Toring met bykomende stutkabels * [[Kloktoring]] * Skuins torings * Gedeeltelik gestutte toring * Uitkyktoring * Smogtoring * Tweelingtorings * Wêreld se hoogste strukture * Spits * Toringhuis * Lys van die hoogste torings in die wêreld === Torings in oorlogvoering === * Batterytoring * Bergfried * Bestormingstoring * Botterkarringtoring * Flanktoring * Versterkte toring * Poorttoring * Torinkie * Wagtoring * Muurtoring == Verwysings == {{Verwysings}} == Verdere leesstof == * Fritz Leonhardt (1989), ''Towers: a historical survey'', Butterworth Architecture, 343 pages. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie|Towers}} {{Normdata}} [[Kategorie:Torings]] n5g84cqph4dgrus1lgscenmyk16ruw8 2964870 2964869 2026-09-03T19:57:12Z Oesjaar 7467 /* Geskiedenis */ Rooi word blou! 2964870 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tokyo_Sky_Tree_2012.JPG|duimnael|Die Tokyo Skytree, die derde hoogste toring in die wêreld]] [[Lêer:Azadi_tower_9.jpg|duimnael|Azadi Toring in [[Teheran]], [[Iran]]; 'n voorbeeld van die Iraanse argitektuur van die verskillende tydperke]] [[Lêer:Römerturm,_Auf_dem_Gaulskopf.jpg|duimnael|[[Antieke Rome|Romeinse]] toring (rekonstruksie) by die Limes – [[Taunus]] / Duitsland]] 'n '''Toring''' is 'n hoë struktuur wat hoër is as wat dit wyd is, dikwels met 'n aansienlike faktor. Torings word onderskei van maste deur hul gebrek aan kabels en is dus, saam met hoë geboue, selfondersteunende strukture. Torings word spesifiek van geboue onderskei deurdat hulle nie gebou is om bewoonbaar te wees nie, maar om ander funksies te bedien deur die hoogte van die toring te gebruik. Die hoogte van 'n [[kloktoring]] verbeter byvoorbeeld die sigbaarheid van die klok, en die hoogte van 'n toring in 'n versterkte gebou soos 'n [[kasteel]] verhoog die sigbaarheid van die omgewing vir verdedigingsdoeleindes. Torings kan ook vir waarneming, ontspanning of [[telekommunikasie]]doeleindes gebou word. 'n Toring kan alleen staan of deur aangrensende geboue ondersteun word, of dit kan 'n kenmerk bo-op 'n groter struktuur of gebou wees. == Etimologie == Die Oud-Engelse ''torr'' kom van die Latynse ''turris'' via die Oud-Franse ''tor''. Die Latynse term tesame met die Griekse τύρσις is geleen uit 'n pre-Indo-Europese Mediterreense taal, gekoppel aan die Illiriese toponiem Βου-δοργίς. Met die Lidiese toponieme Τύρρα en Τύρσα is dit gekoppel aan die etnoniem Τυρρήνιοι, sowel as met ''Tusci'' (van * ''Turs-ci''), die Griekse en Latynse name vir die [[Etruskers|Etruskiërs]] (Kretschmer Glotta 22, 110ff.) == Geskiedenis == Torings word sedert die prehistoriese tyd deur die mensdom gebruik. Die oudste bekend is miskien die sirkelvormige kliptoring in die mure van die Neolitiese [[Jerigo]] (8000 v.C.). Van die vroegste torings was ziggurats, wat sedert die 4de millennium v.C. in die Sumeriese argitektuur bestaan het. Die beroemdste zigguratte is die [[Sumeriese Ziggurat]] van [[Ur]], gebou in die 3de millennium v.C., en die Etemenanki, een van die bekendste voorbeelde van die Babiloniese argitektuur. Laasgenoemde is gedurende [[2000 v.C.]] in [[Babilon]] gebou en is as die hoogste toring van die antieke wêreld beskou. Van die vroegste oorlewende voorbeelde is die ''brochs'' in die noorde van [[Skotland]], wat keëlvormige toringhuise is. Hierdie en ander voorbeelde uit die [[Fenisië|Fenisiese]] en [[Antieke Rome|Romeinse]] kulture het die gebruik van 'n toring in versterkings- en wagdiensrolle beklemtoon. Die naam van die Marokkaanse stad [[Mogador]], gestig in die [[1ste millennium v.C.|eerste millennium v.C.]], is byvoorbeeld afgelei van die Fenisiese woord vir wagtoring ('migdol'). Die Romeine het agthoekige torings<ref name="Megalithic">{{Cite web |url=http://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=17691 |title=Diocletian's Palace |last=Map |first=The Megalithic Portal and Megalith |website=The Megalithic Portal |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> gebruik as elemente van die Diocletianus-paleis in [[Kroasië]], wat ongeveer [[300|300 n.C.]] dateer, terwyl die Serwiaanse muur ([[4de eeu v.C.]]) en die [[Aureliese mure]] ([[3de eeu|3de eeu n.C.]]) vierkantiges gehad het. Die Chinese het torings gebruik as geïntegreerde elemente van die [[Groot Muur van China]] in [[210 v.C.|210 v.C]]. gedurende die [[Qin-dinastie]]. Torings was ook 'n belangrike element van kastele. [[Lêer:The_Eiffel_Tower,_Paris,_France.jpg|regs|duimnael| [[Eiffeltoring|Eiffel Toring]] in Parys]] Ander bekende torings sluit in die [[Leunende toring van Pisa|Leunende Toring van Pisa]] in [[Pisa]], [[Italië]] wat gebou is vanaf [[1173]] tot [[1372]] en die Two Towers in [[Bologna]], Italië, wat van [[1109]] tot [[1119]] gebou is, en die torings van [[Pavia]] (25 het oorleef), wat tussen die 11de en die 13de eeu gebou is. Die [[Himalaja-torings]] is kliptorings wat hoofsaaklik in [[Tibet]] geleë is en ongeveer in die 14de tot 15de eeu gebou is.<ref name="Thomas2003">{{Cite news |url=http://msnbc.msn.com/id/3474951/ |title=Towers to the Heavens |last=Thomas |first=Dana |work=Newsweek |date=15 November 2003 |access-date=24 Augustus 2026 |language=en |archive-date= 9 April 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040409183554/http://msnbc.msn.com/id/3474951/ |url-status=bot: unknown }}</ref> == Meganika == Tot op 'n sekere hoogte kan 'n toring met 'n draende struktuur met parallelle sye gebou word. Bo 'n sekere hoogte word die druklas van die materiaal egter oorskry en swig die toring. Dit kan vermy word as die steunstruktuur van die toring na bo toe taps word. 'n Tweede limiet is die knik; die struktuur het voldoende styfheid nodig om te voorkom dat dit onder die laste breek waaraan dit blootgestel is, veral dié wat deur die [[wind]] veroorsaak word. Talle baie hoë torings het hul ondersteuningstrukture aan die omtrek van die gebou, wat die algemene styfheid aansienlik verhoog. 'n Derde limiet is dinamies; 'n toring is onderworpe aan wisselende winde, werwelafskeiding, seismiese versteurings en so meer. Dit word dikwels hanteer deur 'n kombinasie van eenvoudige sterkte en styfheid, en in sommige gevalle deur gestemde massadempers om bewegings uit te demp. Deur die buiteprofiel van die toring met die hoogte te laat wissel of taps te maak, word vibrasies vermy wat sou ontstaan as die werwelafskeiding gelyktydig oor die hele gebou plaasvind. == Funksies == Hoewel hulle nie korrek as torings omskryf word nie, het baie moderne hoë geboue – en veral [[wolkekrabber]]s – die woord "toring" in hulle naam of word hulle in die omgangstaal torings genoem; wolkekrabbers word behoorliker as geboue geklassifiseer. In die [[Verenigde Koninkryk]] word na hoë huishoudelike geboue verwys as toringblokke. In die [[Verenigde State van Amerika]] het die oorspronklike [[World Trade Center]] die bynaam die Twin Towers gehad, 'n naam wat gedeel is met die Petronas Twin Towers in [[Kuala Lumpur]]. Boonop voldoen sommige strukture nie aan die streng kriteria wat by die lys van die hoogste torings gebruik word nie. === Strategiese voordele === Die toring regdeur die geskiedenis het sy gebruikers 'n voordeel gegee om verdedigingsposisies te ondersoek en 'n beter uitsig oor die omliggende gebiede, insluitend slagvelde, te verkry. Hulle is teen verdedigingsmure gebou of naby 'n teiken gerol, soos in die geval van die beleëringstoring. Vandag word torings vir strategiese gebruik steeds in gevangenisse, militêre kampe en verdedigende omtrek gebruik. === Potensiële energie === Deur [[swaartekrag]] te gebruik om voorwerpe of stowwe na onder te beweeg, kan 'n toring gebruik word om voorwerpe of vloeistowwe soos 'n silo of 'n watertoring op te slaan, of 'n voorwerp na die aarde toe te rig, soos 'n boortoring. Skisprongskanse gebruik dieselfde gedagte, en in die afwesigheid van 'n natuurlike helling of heuwel, kan dit deur die mens gemaak word. === Kommunikasie verbetering === In die geskiedenis is eenvoudige torings soos vuurtorings, kloktorings, seintorings en [[minaret]]te gebruik om inligting oor groter afstande te kommunikeer. In meer onlangse jare vergemaklik radiomaste en selfoontorings kommunikasie deur die omvang van die sender uit te brei. Die CN Tower in [[Toronto]], [[Ontario]], [[Kanada]], is gebou as 'n kommunikasietoring, met die vermoë om as sowel sender as herhaler op te tree. Die ontwerp bevat ook kenmerke wat dit 'n toeristeaantreklikheid maak, waaronder 'n waarnemingsdek. Telekommunikasietorings word met 'n vakwerkstruktuur ontwerp om hulle hele las eweredig te versprei, veral in winderige toestande.<ref name="John2024">{{Cite conference |last1=John |first1=Vinotha Jenifer |last2=S. |first2=Nisha |last3=M. |first3=Sobicka |last4=O. |first4=Anandavalli |display-authors=3 |title=A Comparative Study of Telecommunication Tower Subjected to Static Analysis with Different Member Cross Section |conference=2nd National Conference on Structural and Geotechnical Engineering 2024 |location=Jamshedpur, Indië |date=2024 |volume=1333 |issue=1 |pages=1–6 |doi=10.1088/1757-899X/1333/1/012001 |language=en}}</ref> === Vervoer ondersteuning === Torings kan ook gebruik word om brûe te ondersteun, en kan hoogtes bereik wat van die hoogste geboue bo die water meeding. Die gebruik daarvan kom die meeste voor in hangbrûe en brûe met kabelverbindings. Die gebruik van 'n eenvoudige toringstruktuur, het ook daartoe bygedra om spoorwegbrûe, massa-transito-stelsels en hawens te bou. Beheertorings word gebruik om sigbaarheid te gee om direkte lugvaartverkeer te help. === Ander torings === * Om toegang tot lang of hoë voorwerpe te kry: lanseer toring, dienstoring, diensstruktuur, steier, toringkraan, toringwa. * Om toegang tot atmosferiese toestande te verkry: windturbine, meteorologiese meettoring, toringteleskoop, sonkragstasie * Om hoogspanningskabels op te lig vir die transmissie toring vir elektriese krag * Om voordeel te trek uit die temperatuurgradiënt inherent aan 'n hoogteverskil: koeltoring * Om potensieel skadelike gasse en deeltjies in die atmosfeer te verdryf en te versprei: skoorsteen * Om teen blootstelling te beskerm: BREN-toring, weerligstoring * Vir industriële produksie: skiet toring * Vir opnames: Opmetingstoring * Om voorwerpe te laat val: ''Drop tube'' (drop toring), bomtoring, duikplatform * Om hoogteintensiewe toepassings te toets: hysbak-toetstoring * Om strukturele integriteit te verbeter: tyristortoring * Om torings na te boots of hoogte te gee vir oefeningsdoeleindes: vuurtoring, valskermtoring * As kuns: Shukhov-toring * Vir ontspanning: rotsklimtoring * As simbool: [[Toring van Babel]], The Tower ([[Tarotkaarte|Tarot-kaart]]), kerktoring Die term "toring" word ook soms gebruik om brandbestrydingstoerusting te verwys met 'n buitengewone hoë leer wat ontwerp is vir brandbestryding / reddingsoperasies by hoë geboue. == Galery == {{Galery |Galata tower 01 23.jpg|Die Galatatoring, ook ''Christea Turris'' (die Toring van Christus in Latyn) genoem, is in 1348 n.C. deur die [[Genua|Genuese]] kolonie in [[Konstantinopel]] gebou. |Carmel-indiana-water-tower.jpg|'n Tipiese moderne watertoring in Carmel, Indiana, in die Verenigde State |Nasinneula Mustalahti Tampere Finland.jpg|Näsinneula, 'n uitkyktoring in [[Tampere]], [[Finland]], in die nag |Israeli West Bank barrier watchtower.jpg|'n Wagtoring in die Israeliese Wesoewer-versperring |Bratislava - Most SNP (c).JPG|Die enigste brug wat 'n lid van die Wêreldfederasie van Groot Torings is: die Most SNP in [[Bratislava]], [[Slowakye]] |Caucasus, Ingushetia, Ингушские боевые и смотровые башни, горы Кавказа.jpg|Middeleeuse militêre torings uit [[Ingoesjetië]] in die Kaukasusgebergte |Lifeguard tower, Asprovalta.jpg|'n Lewensredderstoring in Asprovalta, [[Griekeland]] |An access road at Minsca Wind Farm - geograph.org.uk - 994215.jpg|Die torings van [[windturbine|windturbines]] ondersteun die rotors. |Brixen Weisser Turm 02.JPG|Die Wit Toring van Brixen in Italië, gebou in 1591 |Pvtorri.jpg|Sommige van die torings van [[Pavia]], 11de tot 13de eeu |Hameenlinna Aulanko Nature Reserve tower.jpg|Die Aulanko-toring in die Aulanko-natuurreservaat in Hämeenlinna, Finland |Torre Racef (Almussafes).jpg|Die Islamitiese Rassef-toring in Almussafes, Spanje |title= }} == Sien ook == === Algemeen === * Toring met bykomende stutkabels * [[Kloktoring]] * Skuins torings * Gedeeltelik gestutte toring * Uitkyktoring * Smogtoring * Tweelingtorings * Wêreld se hoogste strukture * Spits * Toringhuis * Lys van die hoogste torings in die wêreld === Torings in oorlogvoering === * Batterytoring * Bergfried * Bestormingstoring * Botterkarringtoring * Flanktoring * Versterkte toring * Poorttoring * Torinkie * Wagtoring * Muurtoring == Verwysings == {{Verwysings}} == Verdere leesstof == * Fritz Leonhardt (1989), ''Towers: a historical survey'', Butterworth Architecture, 343 pages. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie|Towers}} {{Normdata}} [[Kategorie:Torings]] 5ootn4024x45l9rp2ecyah4xvrfn79b 0 73810 2964850 2942354 2026-09-03T18:01:36Z Jcb 223 2964850 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Outeur | naam = Johannes Meintjes | bynaam = | beeld = Johannes Meintjes.jpg | beeldbeskrywing = Johannes Meintjes in 1947, toe hy sowat 24 jaar oud was. | onderskrif = Johannes Meintjes | geboortenaam = Johannes Petrus Meintjes | geboortedatum = [[19 Mei]] [[1923]] | geboorteplek = [[Riversdal]] | dood_datum = {{SDEO|1923|5|19|1980|7|7}} | sterfteplek = [[Molteno, Oos-Kaap]] | ouers = Ernest Frederick Meintjes en Valerie Keyter | titel = | nasionaliteit = Suid-Afrikaner | beroep = Kunsskilder en skrywer | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | genre = | bekende_werke = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = Ronell Rossouw | kinders = Geen | webblad = [http://www.johannes-meintjes.co.za/ Johannes Meintjes] | handtekening = Johannes Meintjes handtekening.jpg }} '''Johannes Meintjes''' ([[Riversdal]], [[19 Mei]] [[1923]]<ref>{{cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2008/05/18/BG/11/geskied-336.html |title=Verjaardae |publisher=[[Die Burger]] |accessdate=4 Maart 2013 |date=19 Mei 2008 }}</ref> – [[Molteno, Oos-Kaap|Molteno]], [[Suid-Afrika]], [[7 Julie]] [[1980]]) was ’n Suid-Afrikaanse kunsskilder, beeldhouer, amateur-geskiedkundige, skrywer en dramaturg. Meintjes het reeds voor sy 22ste verjaardag bekend geword. Die aantreklike en aangename, maar intense, broeiende jong kunstenaar het die soort openbare ophemeling of heldeverering geniet wat later jare net die jong ikone van die musiek- of rolprentwêreld beskore sou wees.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.absolutart.co.za/masters/johannes-petrus-meintjies |title=Meintjes, Johannes Petrus (1923–1980) |publisher=Absolutart.co.za |accessdate=6 Maart 2013 }}</ref> In ’n resensie van John Coetzee se ''The Message'' in 1990 skryf Marina le Roux van Johannes Meintjes hy was “byna die ideale bibliotekaris: kundige vakman, kunstenaar, onvermoeide navorser en onderhoudende skrywer, veral oor die Suid-Afrikaanse geskiedenis”.<ref>{{af}} {{cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/02/26/9/5.html |title=Meitje, die aantreklike heldin |publisher=[[Die Burger]] |date=26 Februarie 1991 |accessdate=4 Maart 2013 |last=Le Roux |first=Marina |archive-date= 2 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102170151/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/02/26/9/5.html |url-status=dead }}</ref> Maar dit was by uitstek as kunsskilder dat hy hom vroeg reeds onderskei het toe hy feitlik oornag roem verwerf. Volgens die kunskenner en skrywer [[Esmé Berman]] was so iets ongekend in die Suid-Afrikaanse kultuurgeskiedenis.<ref name="VolksbladSmith">{{af}} {{cite web |url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2003/05/28/11/6.html |title=Johannes Meintjes: Molteno se James Dean |date=28 Mei 2003 |publisher=[[Volksblad]] |last=Smith |first=Charles |access-date= 4 Maart 2013 |archive-date= 2 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102170236/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2003/05/28/11/6.html |url-status=dead }}</ref> Vanweë sy voorkoms en sy nonkonformisme word hy soms beskryf as “Molteno se [[James Dean]]”.<ref name="VolksbladSmith" /> Helena Theron, ook in ''[[Die Burger]]'', sê hy was “merkwaardig” as kunstenaar sowel as letterkundige.<ref>{{af}} {{cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1994/04/13/5/12.html |title=Meintjes bly boei |publisher=[[Die Burger|Die Burger, Oos-Kaap]] |date=13 April 1994 |last=Theron |first=Helena |accessdate=6 Maart 2013 |archive-date= 2 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102170147/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1994/04/13/5/12.html |url-status=dead }}</ref> Hoewel hy nie in dieselfde asem as groot Suid-Afrikaanse kunsskilders soos [[Irma Stern|Stern]], [[Maggie Laubser|Laubser]] of [[Pierneef]] genoem word nie, word hy beslis as ’n voorste Suid-Afrikaanse skilder van die 20ste eeu beskou. Die hoogste prys wat ’n skildery van Meintjes tot dusver (middel 2014) op ’n veiling behaal het, was R668&nbsp;400 vir sy ''Swazi Landscape'' op ’n veiling deur Strauss & Co in die Vineyard-hotel, [[Kaapstad]], vroeg in Oktober 2012.<ref>{{af}}] {{cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2012/10/12/SK/4/veilstrauss.html |title=Resessie plaas geensins ’n demper op kunsveiling nie |publisher=Die Burger |date=12 Oktober 2012 |accessdate=4 Maart 2013 |last=Myburgh |first=Adele |archive-date= 2 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102165957/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2012/10/12/SK/4/veilstrauss.html |url-status=dead }}</ref> In sy kort leeftyd van net oor die 57 jaar is meer as 1&nbsp;400 koerantberigte en tydskrifartikels oor hom geskryf. Hy het sowat 1&nbsp;340 skilderye geskilder, tientalle beeldhouwerke geskep asook honderde sketse, grafiese werke en waterverfskilderye. Sy gepubliseerde werke tel 35, terwyl hy ook tallose ongepubliseerde manuskripte nagelaat het, waarvan talle verlore geraak het.<ref>{{en}} [http://www.art-archives-southafrica.ch/PDFs/JM_CVweb.pdf Art Archives South Africa].</ref> == Kinderjare == [[Lêer:Meintjes kinders.jpg|duimnael|200px|Johannes Meintjes se vader, Ernest, sit op dié foto van 1896 van die Meintjes-kinders van Grootzeekoegat, distrik [[Molteno, Oos-Kaap|Molteno]]. Staande is Katie, Pieter, Johnny, Cornelis en Faan.]] [[Lêer:Johannes Meintjes 13 jaar oud 1936.jpg|duimnael|links|190px|Johannes Meintjes as 13-jarige, waarskynlik afgeneem op [[Riversdal]] omdat die gesin eers in 1938 [[Kaapstad|Kaap]] toe verhuis het.]] [[Lêer:Johannes Meintjes Grootzeekoegat 1955.jpg|duimnael|230px|Die eertydse opstal op die plaas Grootzeekoegat, waarskynlik die oudste in die distrik [[Molteno, Oos-Kaap|Molteno]], waar Meintjes sy eerste vyf lewensjare deurgebring het. Hy het in 1949 hierheen verhuis, dit later laat vergroot en die res van sy lewe merendeels hier deurgebring. Sy vrou het nog enkele jare ná sy dood in 1980 hier gewoon, maar eindelik het dit uit die Meintjes-familie se besit gegaan, algaande verval en teen 2012 is dit gesloop.]] Johannes Meintjes het reeds op ’n baie vroeë ouderdom begin skets, waarskynlik al tydens die eerste vyf sorgelose jare op die familieplaas, Grootzeekoegat, in die distrik Molteno in Noordoos-Kaapland.<ref>{{en}} [http://goo.gl/maps/iIa9g Die ligging van die eertydse plaasopstal op Google Maps]. URL besoek op 4 Junie 2013.</ref> Hier was sy vader, Ernest Frederick Meintjes (1893–1928), skaapboer. Wanneer hy nie met sy tekeninge besig was nie, het hy saam met sy vader veld toe gegaan, in die skaapkrale gespeel of saam met sy vader op sy perd gery. Sy moeder, Valerie Keyter, spruit uit een van die mees verfynde families van Wes-Kaapland en is ’n nasaat van die bekende ds. [[Meent Borcherds]], aanvanklik van 1785 tot 1786 leraar van die [[NG gemeente Kaapstad]] en vanaf 1786 leraar op [[Stellenbosch]], maar ook 'n skrywer en amateurkomponis wat beskryf is as 'n ontwikkelde en belese man met 'n digterlike gevoel, literêre talent, 'n historiese sin en 'n lewendige gees.<ref>{{af}} [[S.P. Engelbrecht|Engelbrecht, prof. dr. S.P.]] 1952. ''Die Kaapse predikante van die sewentiende en agtiende eeu''. Kaapstad, Pretoria: H.A.U.M.-J.H. de Bussy.</ref> Van vaderskant bevind Meintjes se voorgeslagte hulle reeds byna drie en ’n half eeue in Suid-Afrika. Meintjes se vader is skielik op 35-jarige leeftyd oorlede. Volgens Pieter Marincowitz is "dit begryplik dat dit vir die seun die verlies was van 'n vader wat in hoofsaak die held was, en as sodanig was dit 'n groot slag".<ref>{{af}} Marincowitz, Pieter in: 1948. ''Liriese Werk / Lyrical Work: Johannes Meintjes.'' Cape Town: The Anreith Press.</ref> Mev. Meintjes het noodgedwonge met haar vier kinders, drie seuns en 'n dogter, na haar tuisdorp, [[Riversdal]], verhuis waar Johannes ook vyf jaar tevore gebore is omdat sy moeder telkens vir ’n bevalling daarheen gegaan het. Hier sou hy tot sy vyftiende jaar in 'n een van die oudste huise op die dorp woon, in latere jare die De Doornkraal Boutique Hotel.<ref>{{en}} [http://www.greenwoodguides.com/south-africa/accommodation.aspx?page=138 Greenwoodguides.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111123145156/http://www.greenwoodguides.com/south-africa/accommodation.aspx?page=138 |date=23 November 2011 }}. URL besoek op 3 Junie 2013.</ref> Op Riversdal het hy hom al hoe meer in teken- en skilderwerk verdiep, veral in studies van mense. Terselfdertyd was skoolgaan vir die jong Meintjes buitengewoon onaangenaam omdat dit inbreuk gemaak het op sy tekenwerk waarin hy merkwaardig bedrewe geword het. Die skool het ook inbreuk gemaak op 'n suiwer verbeeldingswêreld wat sy geloof en vertroue geword het, 'n eensame en private wêreld, maar slegs eensaam weens sy groot skugterheid, as gevolg waarvan hy nie maklik vriende gemaak het nie. Die bejaarde kunsskilder [[Jan Volschenk]] het toe nog gelewe (hy is in 1936 oorlede) en die jong knaap het dikwels by die oubaas se ateljee ingeloer. Volschenk was toe reeds baie oud, met ’n spierwit kop. Johannes het graag na hom en sy landskappe sit en kyk, maar Volschenk is oorlede toe die seun nog baie jonk was. "My eie werk het ek vir almal gewys wat daarna wou kyk,” het Meintjes in 1963 aan die tydskrif ''Lantern'' vertel. “Tot my verbasing moes ek ontdek dat ek beter as my onderwyseres kon teken. Ek het my werk op die kunsafdeling van die jaarlikse landbouskou begin uitstal en feitlik al die pryse verower, ’n prestasie wat my in staat gestel het om my eerste olieverf te koop.” In mnr. Viljoen het hy ’n goeie kunsonderwyser gehad van wie hy baie kon leer en wat hom deurgaans aangemoedig het. Toe hy vyftien was, het hy met olieverf begin werk, al sukkelend omdat hy tot in daardie stadium hoofsaaklik met waterverf en potlood gewerk het, en met sy twee jongste sussies as onwillige modelle. Mev. Meintjes het in 1938 besluit om met haar kinders - ’n seun en drie dogters – na [[Kaapstad]] te verhuis. Hier het die jong Johannes se lewe ingrypend verander. Kaapstad sou ook jare daarna sy woonplek bly. Mnr. H.A. Rust, later Suid-Afrika se ambassadeur in [[Nederland]], was destyds skoolhoof van die [[Hoërskool Jan van Riebeeck]] in [[Tamboerskloof]], en hy het spesiaal gereël dat Meintjes kuns as skoolvak kon neem. Die paar skoliere aan wie dié vergunning gemaak is, het kunsklasse van Florence Zerffi in haar ateljee in [[Wynberg]] ontvang. Sy was ’n kunstenares van naam, weduwee van die briljante impressionis [[Strat Caldecott]], en ’n baie bekwame dog strenge onderwyseres. So het Meintjes se eerste akademiese onderrig op 15-jarige ouderdom begin. Zerffi het sy talent uitgeken, want sy het aangebied om hom kosteloos ekstra klasse te gee wat niks met die skoolwerk te doen sou hê nie. Sy het sy vordering krities gevolg. Van haar het Meintjes later gesê: “Zerffi was ’n ongenadige onderwyseres, maar deeglik soos min en ek het baie van haar geleer. Haar goeie smaak, vurige opvattings, skerp kritiese sin en wye belesenheid sou my blywend beïnvloed, hoewel haar werk my koud gelaat het." == Invloed van Maggie Laubser == [[Lêer:Johannes Meintjes Young Lovers 1949.jpg|duimnael|links|240px|“Young Lovers”, 1949. Volgens ’n berig op [[26 Julie]] [[1952]] in die ''Evening Post'' (’n destydse middagblad in [[Port Elizabeth]]) het ’n jong paartjie dié werk, wat sommige mense destyds as “pornografies” beskryf het, vir 60 ghienies (een [[ghienie]] was £1&nbsp;1s.) gekoop.]] [[Lêer:Maggie Laubser Self Portrait 1928.jpg|duimnael|200px|Selfportret van [[Maggie Laubser]] (1928). Meintjes het gesê sy het hom teruggelei tot die bron van haar werk, die Duitse Ekspressionisme, wat hom gehelp het om sy eie styl te vind.]] Meintjes vertel in dieselfde onderhoud met ''Lantern'' van sy ontdekking van [[Irma Stern]] en [[Maggie Laubser]]: “Instinktief het ek geweet dat dit die rigting was waarin ek moes werk. Irma Stern se kleurgevoel en Maggie Laubser se komposisie het ’n nuwe wêreld vir my oopgesluit – die Ekspressionisme, waarvan ek toe nog maar min geweet het. Ek het geleer hoe om met olieverf te werk en een na die ander doek voltooi – wild en koorsig. Zerffi het haar bes gedoen om my in toom te hou en te dissiplineer. Aan haar kritiek het ek soveel waarde geheg dat ek elke stuk wat sy goedgekeur het, dadelik geraam het.” Hy het hom veral aangetrokke tot Maggie Laubser se werk gevoel en was sowat 17 jaar oud toe hy ’n bewonderaarsbrief aan haar geskryf het. Uiteindelik het hulle ontmoet aan die huis van die kunsskilder [[Cecil Higgs]] op [[Stellenbosch]]. Dit was die begin van ’n groot vriendskap. Meintjes het sy hart en siel in die stryd gewerp om erkenning vir Laubser te verkry. Mettertyd het hy baie oor haar geskryf, artikels en ’n boek (toe hy maar 19 was) en radiopraatjies. (Dié boek het die hoogste prys vir 'n werk deur Meintjes behaal toe dit in 2010 op 'n veiling vir R11&nbsp;200 van die hand gesit is.<ref>{{en}} [http://www.johannes-meintjes.co.za/index.html www.johannes-meintjes.co.za].</ref>) Meintjes het gesê dit het daartoe gelei dat mense verkeerdelik gedink het sy werk is deur haar beïnvloed, maar dat hy eintlik teruggegaan het na haar bron, die Duitse Ekspressionisme. Dit het hom sy eie styl help vind en sou, volgens ’n skrywer in ''[[Die Burger]]'', hom “in staat stel om ’n persoonlike simboliek te ontwikkel om uiting aan sy psigo-seksuele fantasieë te gee”.<ref>{{af}} {{cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2007/01/12/WB/2/SedoosKuns.html |title=Visuele kunste skitter op fees |publisher=[[Die Burger]] |date=12 Januarie 2007 |accessdate=4 Maart 2013 }}</ref> == Eerste jare ná skool == [[Lêer:Johannes Meintjes selfportret 1951.jpg|duimnael|links|230px|’n Selfportret uit 1951, toe hy 26 of 27 was.]] Nadat hy die matriek-eksamen afgelê het, was dit ’n probleem om te weet wat om te doen omdat hy eintlik net wou skilder. Destyds was daar min goeie kunsskole en Meintjes se kunstenaarsvriende het hom aangeraai om hom voorlopig liewer aan sy tweede liefde te wy, naamlik die letterkunde. Hy het na die [[Universiteit van Kaapstad]] gegaan met Afrikaans-Nederlands en Engels as hoofvakke en hom as letterkunde-student onderskei. Tog het hy intensief met sy skilderwerk voortgegaan, in so ’n mate dat hy later sou sê hy weet nie hoe hy ooit sy graad behaal het nie. Tydens sy studie aan die U.K. het hy sy werk vir tallose gesiene kunstenaars in Kaapstad gaan wys, onder wie [[Lippy Lipshitz]], [[Ruth Prowse]], [[Charles Peers]], [[Gregoire Boonzaier]], [[Jean Welz]], Nerine Desmond, [[Freida Lock]] en [[Mary Ellen (May) Hillhouse|May Hillhouse]]. Zerffi se invloed het geleidelik begin afneem, Maggie Laubser s’n het toegeneem, nie wat styl en onderwerp betref nie, maar werkmetode. Nietemin sou hy later sê: “(D)ie een van wie ek die meeste geleer het, was May Hillhouse”. Hillhouse was destyds ere-sekretaresse van die K-klub en Meintjes het gemeen dat hy die jongste lid was wat die klub nog ooit gehad het. Sy was ’n aantreklike, donker vrou met ’n diepgaande tegniese kennis van die skilderkuns. Soos in die geval van Zerffi, het May Hillhouse se werk hom “koud gelaat”, maar hy het geglo hy het die meeste van almal by haar geleer. Sy het jare lank elke skildery gesien wat hy gemaak het en elkeen deeglik gekritiseer. Daar was ook Cecil Higgs van wie hy baie aangaande verfhantering en tekstuurwaarde geleer het. == Na Johannesburg == Op 20-jarige ouderdom het hy die graad B.A. behaal. Hy was onwillig om sy literêre studie voort te sit, want ’n doktorsgraad in die letterkunde sou maar min betekenis vir ’n kunsskilder hê. Die probleem was om ’n verdienste te vind en tog met skilderwerk voort te gaan. Gerrit Bakker, wat destyds by ’n Kaapstadse boekhandel werksaam was, het besluit om sy eie boekhandel in [[Johannesburg]] te begin en het Meintjes gevra om sy assistent te word. Dit was ’n tydelike uitkoms en vir die eerste keer in sy lewe beland Meintjes in Johannesburg waar hy gou die kunskenners en kunstenaars van die Noorde leer ken het: Anton Hendriks, Elsa Dziomba, [[Alexis Preller]], [[Walter Battiss]] en baie ander. Sommige van hulle het sy vriende geword, veral Preller. Die ou Gainsborough-galery, destyds in die Lennon-gebou in Pritchardstraat, was destyds die bymekaarkomplek van die avant garde. Johannes Meintjes het dié galery bespreek vir sy eerste tentoonstelling in Augustus daardie jaar (1944). == Eerste treë as beroepskilder == [[Lêer:Johannes Meintjes Maggie Laubser.jpg|duimnael|links|180px|Meintjes het ’n monografie oor Maggie Laubser geskryf toe hy 19 of 20 was. Dit het in 1944 by HAUM verskyn, sy eerste gepubliseerde boek. 'n Eksemplaar daarvan is in 2014 vir R5 550 op [[Bidorbuy|Bidorbuy.co.za]] verkoop.<ref>[http://www.bidorbuy.co.za/item/158202168/Maggie_Laubser_Johannes_Meintjes_1944.html Birdorbuy.co.za]</ref>]] [[Lêer:Johannes Meintjes Young man with Jug 1959.jpg|duimnael|200px|“Young man with jug”, 1959.]] Hy het die boekhandel verlaat en na [[Kaapstad]] teruggekeer om hom op sy tentoonstelling voor te berei, vasbeslote om sy bestaan as beroepskunsskilder te regverdig. Sy familie het hierdie waaghalsige besluit ondersteun, blykbaar met die wete dat daar geen keer meer aan hom was nie. Platsak en met sy hele toekoms op die spel, is hy met sy skilderye terug na Johannesburg vir die opening van die tentoonstelling. Hy was toe een-en-twintig. Die tentoonstelling het groot opspraak verwek en Meintjes oornag feitlik landswye bekendheid besorg. Artikels oor sy werk het in verskeie tydskrifte en blaaie verskyn en honderde belangstellendes het die uitstalling bygewoon. Gideon Horn het in ''[[Die Transvaler]]'' na hom verwys as “’n jong kunstenaar . . . wat hom aan ’n mens openbaar as moontlik die belowendste onder die jongeres. Van die opvallendste kenmerke van sy werk is sy besondere beheer van kleure, sy tegniese vaardigheid, die selfstandigheid van gees wat daaruit spreek . . .” In die tydskrif ''Forward'', soos aangehaal in die brosjure vir 'n tentoonstelling van Meintjes se skilderye van 29 Mei tot 10 Junie 1945 in die Argus-galery in Burgstraat, Kaapstad, het Ronald Morris verklaar: "Mr. Meintjes has achieved a 'mature expression of immaturity'. He has a dynamic and dramatic sense of colour and composition, combined with a tenderness that is almost feminine, but never effeminate; he is expressionistic but intelligible; versatile because he is sensitive to mood, atmosphere, phantasy and character, and not because he wants to create an impression. In most of his work there is poetry, the loneliness and the longing of youth. Meintjes' métier is not the mask or the puppet, but the vitality of life and the phantasies of the mind and the spirit ...” Daar was aanvallende kritiek ook, maar dit het Meintjes verwag en in elk geval was dit baie minder en minder neerhalend as wat die skilders wat hy die meeste bewonder het, moes verduur. Gelukkig het hy genoeg werke verkoop om byna ’n jaar lank onafhanklik te kon lewe. == Eie ateljee in Kaapstad == [[Lêer:Johannes Meintjes Buitengracht ateljee.jpg|duimnael|230px|links|Meintjes in die ateljee in Kaapstad wat hy gehuur het van die latere vrou van [[Gregoire Boonzaier]], Marie Gravett.]] [[Lêer:Johannes Meintjes ateljee.png|duimnael|190px|Een van Meintjes se beeldhouwerke in sy ateljee in Kaapstad kort voor 1950.]] Terug in Kaapstad het hy ’n ateljee gehuur van Marie Gravett, wat later getroud is met die kunstenaar [[Gregoire Boonzaier]], en hom gereedgemaak vir sy eerste tentoonstelling daar. Meintjes het later gesê die Kaapse kritici was meer konserwatief as hul eweknieë in Johannesburg; tog het hulle sy werk goed ontvang. Prebble Rayner het geskryf (koerant onbekend): “Johannes Meintjes … is an ardent young painter of considerable promise, tackling his fellowman as subject-matter. There is apparent in his work a deep-seated awareness of individual character …” David Gamble (koerant eweneens onbekend): “Mr. Meintjes is a strong and direct painter with a pronounced sense of drama, together with a most interesting feeling for colour and a sensitive appreciation of personality. A strong vein of fantasy is another of his qualities.” Magda Sauer (waarskynlik ''[[Die Burger]]''): “Hy is een van die talentvolste jong skilders. Ten spyte van sy jeug het hy al ’n styl van sy eie ontwikkel. Hy het ’n sterk en dramatiese gevoel vir kleure en ’n goeie en oorspronklike gevoel vir komposisie.” In ''Trek'' het Prebble Rayner verder verklaar: “I am no Nostradamic sooth-sayer, but I have every faith in the future of Johannes Meintjes.” Geldelik was hierdie tentoonstelling so suksesvol dat Meintjes nou sy groot begeerte kon verwesenlik, naamlik om sy studie oorsee voort te sit. == Verdere studie oorsee == [[Lêer:Johannes Meintjes 1947 uitstalling.jpg|duimnael|230px|Meintjes tydens ’n uitstalling van sy werk in 1947, waarskynlik sy tweede uitstalling in [[Kaapstad]].]] Die [[Tweede Wêreldoorlog]] het pas ten einde geloop en intussen was hy deeltyds kunsonderwyser aan die [[Hoërskool Jan van Riebeeck]] en [[SACS]]. Ná ’n tweede tentoonstelling in Johannesburg teen die einde van 1945 is hy nog in dieselfde jaar aan boord van die ''Aquitania'', ’n troepeskip met seweduisend mense aan boord, na [[Southampton]]. In [[Londen]] het hy sowat agtien maande studeer en diep gedrink aan die Europese kultuur. Een van sy doelwitte met dié besoek was om regstreeks kennis te maak met die werk wat hy vroeër slegs in afbeeldings kon ken. Op sy soektog deur die galerye het hy Rembrandt, El Greco en die Vlaamse Primitiewe sowel as Henry Moore, Picasso en Graham Sutherland van die grootste betekenis vir hom gevind. Deeltydse radiowerk as omroeper en vertaler die Afrika-diens van die British Broadcasting Corporation (saam met [[Arnold van Wyk]]) het hom aan die lewe gehou. Intussen het belangstelling in sy werk steeds toegeneem en met sy terugkeer na Suid-Afrika in 1947 het sy tweede tentoonstelling in Kaapstad buitengewone sukses gehad. Almal het groot vordering in Meintjes se werk gesien en het hul dankbaarheid uitgespreek dat hy hom nie te veel deur buitelanders laat beïnvloed het nie. Hy is beskryf as ’n “pionier” en ’n “Voortrekker” in die nuwe tradisie van die Suid-Afrikaanse skilderkuns. == Terug in die Moederstad == [[Lêer:Johannes Meintjes Kunsklas.jpg|links|220px|duimnael|Johannes Meintjes bied in die jare veertig 'n kunsklas aan die Kaapse Tegniese Kollege aan.]] [[Lêer:Johannes Meintjes Guitarist on the Beach 1956.jpg|duimnael|230px|“Guitarist on the Beach”, 1956.]] In Kaapstad het hy ’n ateljee in ’n ou [[Kaaps-Hollandse Styl|Kaaps-Hollandse huis]] gehuur en verskeie tentoonstellings elders gehou. Hy het die tekenklasse van gekleurde studente aan die Kaapse Tegniese Kollege behartig en heelwat uitsaaiwerk gedoen, insluitende die eerste kunsprogram vir die jeug wat ooit in die land uitgesaai is. In hierdie tyd het hy ook drama aan die Kaapse Tegniese Kollege en die [[Worcester]]se Dramaskool doseer. Hy het onder meer vir die Eoan-groep dekorstelle geskilder en kostuums ontwerp. Intussen het hy ook begin skryf en talle artikels, essays en kortverhale uit sy pen het verskyn. Sy eerste boek, ’n monogram oor Maggie Laubser, geskryf toe hy pas 19 of 20 was, het in 1944 verskyn. Volgens die tydskrif ''Lantern'' was dit een van die besversorgde boeke wat ooit in die land gedruk is en was dit skaars 20 jaar ná publikasie reeds gesogte Africana. In 1947 het ’n bundel kortverhale, ''Kamerade'', deur homself geïllustreer gevolg en waarvan net 500 gedruk is,<ref name="wri">{{en}} [http://www.johannes-meintjes.co.za/writing.html Samevatting van Johannes Meintjes se skryfwerk op Johannes-Meintjes.co.za]. URL besoek op 20 Junie 2013.</ref> en in 1948 ’n boek oor sy liriese skilderye, ''Liriese Werk / Lyrical Work''. == Na die familieplaas by Molteno == [[Lêer:Grootzeekoegat 1955.jpg|links|duimnael|230px|Grootzeekoegat in die jare vyftig, kort nadat Meintjes heeltyds daar gaan woon het.]] [[Lêer:Johannes Meintjes 1950.jpg|duimnael|200px|Meintjes, soos hy gelyk het toe hy terug na Grootzeekoegat verhuis het.]] [[Lêer:Johannes Meintjes Ongetiteld.jpg|duimnael|links|230px|“Ongetiteld” (1954).]] [[Lêer:Johannes Meintjes Portret van 'n jong man.jpg|duimnael|200px|"Portret van Chris van den Berg" (1957).]] In 1949 het Meintjes Kaapstad verlaat en hom op die familieplaas, Grootzeekoegat, gevestig. Hier het hy begin Kaapse koloniale meubels versamel, asook Africana-boeke, porseleinware en koper. In sy versameling het hy kunswerke van [[Thomas Bowler|Bowler]], [[Samuel Daniell]] en Harris gehad, en hy was ook ’n ywerige versamelaar van ou afdrukke, kaarte en etse. Daar het hy vyf jaar in feitlik eensame afsondering deurgebring, hoewel hy glo nooit afgesonder gevoel het nie, en die plaas slegs verlaat om sy werk in verskeie sentra ten toon te stel en ook kort besoeke gebring aan die Staatsargief en die Africana-biblioteke in Johannesburg en Pretoria vir navorsingsdoeleindes tot 1954 of 1955, toe hy weer na Johannesburg teruggekeer het. In dié tyd het sy boek oor [[Anton Anreith]], Suid-Afrika se eerste beeldhouer, verskyn, asook ’n toneelstuk (in medewerking met [[Uys Krige]]) wat die letterkundige prys van die Nasionale Adviesraad van die destydse Afdeling Volwassene-onderwys verower het. ''Die Blanke Stilte'', 'n toneelstuk in drie bedrywe, was een van die bekroonde stukke in die 300-jarige Van Riebeeck-herdenkingstoneelwedstryd wat deur die Nasionale Adviserende Raad van Onderwys vir Volwassenes gereël is. Erika Terblanche skryf: "Hertzog Venter het geskryf dat daar in hierdie drama nie ’n hoofkarakter in die normale sin van die woord is nie. In die drama word die spanning wat in ’n organies verbonde groep mense voorkom, uitgebeeld: die Vorster-gesin van die plaas Zevenfontijn en enkele vriende. "Hierdie spanning word deur twee faktore veroorsaak: die neerdrukkende, 'deprimerende' invloed van ’n genie en sterk persoonlikheid op dié wat hom omring, en die stabiliserende uitwerking van die geslagstradisie en familiegrond op die nageslag. Vir Venter is dit ’n 'allesins lesenswaardige drama'; ook met die eise van die toneel is terdeë rekening gehou, maar volgens hom sou dit by opvoering hoë eise aan die regie, die spelers en die gehoor stel vanweë die aard van die dialoog en die dekor.".<ref name="terb">{{af}} [http://www.litnet.co.za/Article/johannes-meintjes-1923-1980 Essay oor Johannes Meintjes deur Erika Terblanche op Litnet.co.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130101172417/http://www.litnet.co.za/Article/johannes-meintjes-1923-1980 |date= 1 Januarie 2013 }}. URL besoek op 20 Junie 2013</ref> Vroeg in die jare vyftig het hy ook ’n kunstentoonstelling op ’n lesingstoer deur die [[Vrystaat]] geneem. In 1954, toe hy sy vyf jaar lange afsondering beëindig, keer hy terug na die [[Johannesburg|Goudstad]] en hou uitstallings daar en in [[Pretoria]]. In dié tyd woed ’n openbare debat tussen hom en Laurence van der Post oor die Afrikaner se houding jeens Suid-Afrika se ander bevolkingsgroepe. In 1955 ontmoet hy die Brits-Suid-Afrikaanse skrywer William Plomer, met wie hy lewenslank bevriend sou bly. Meintjes verdeel nou sy tyd tussen Johannesburg en die plaas naby Molteno, met gereelde tentoonstellings in al die groot stede. In 1955 het daar nog twee boeke van hom verskyn, een oor sy plaasondervindings, ''Frontier Family'', en ’n roman, ''Storm(s)vlei'', wat die eerste prys in ’n wedstryd wat deur die Stadsraad van [[Pretoria]] gereël is ter viering van die stad se honderdste bestaansjaar, verower het. Daarna verskyn ook sy ''Complex Canvas'', met veertig van sy tekeninge en daarna ''Dagboek 1'', aantekeninge uit sy joernaal (wat Meintjes 20 jaar vantevore begin hou het) wat ’n boeiende prentjie van die kunslewe in Suid-Afrika skets. ''Dagboek 2'' en ''Dagboek 3'' het later gevolg. Meintjes stal deur die loop van 1956 uit in Kaapstad, Pretoria en Johannesburg. Hy skilder die Britse aktrise dame Sybil Thorndike (1882–1976) op haar versoek en dié skildery ontketen ’n storm in die Suid-Afrikaanse pers. 1957 bring sy gebruiklike uitstallings, nou in Bloemfontein, Johannesburg en op Heidelberg (waarskynlik [[Gauteng]]). Kunskenners beskryf Meintjes in dié jare as die Suid-Afrikaanse Cézanne, Gauguin of Chagall. Die volgende jaar kom uitstallings in Pretoria en Johannesburg weer aan die beurt asook ’n besoek aan Europa waartydens hy studeer in [[Londen]], [[Amsterdam]] en [[Parys]]. == Verdere werk tydens die sestigerjare == [[Lêer:Eetkamer Grootzeekoegat 1951.jpg|200px|duimnael|links|Die eetkamer in die ou opstal op Grootzeekoegat in 1951, twee jaar nadat Meintjes hierheen verhuis het.]] ’n Besonderse projek wat Meintjes aangepak het in 1960, was die bewaring van die foto’s van die dorpsfotograaf [[Ambrose Lomax]]. Vyftig jaar nadat Lomax, die apteker, uit Molteno weg is, is sy negatiewe in sy ou apteek gekry. Meintjes het dit laat ontwikkel en ’n besonderse boek met ’n aantal van die foto’s – baie daarvan is voor en tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog|Anglo-Boereoorlog]] geneem – in 1964 uitgegee.<ref name="VolksbladSmith" /><ref>{{af}} [http://www.nmmu.ac.za/onseangeltjie/aucamp04.htm '' 'n Sprekende gelykenis – vir Paul Alberts'' deur Hennie Aucamp].</ref> In 1963 volg nog uitstalling in [[Pretoria]], [[Johannesburg]] en Kaapstad asook ’n uitstalling van sy werk in die [[Verenigde State van Amerika|VSA]]. Die pers verwys na Meintjes as die “Goue Seun” van die Suid-Afrikaanse kunstoneel. Op letterkundige gebied verskyn sy roman “Gister en vandag” en “Jeugjare”. Die volgende jaar kom uitstallings op [[Molteno, Oos-Kaap|Molteno]], in [[Johannesburg]] en [[Washington]] aan die beurt asook ’n groepsuitstalling saam met onder meer George Boys, Gordon Vorster, Cecily Sash en Dirk Meerkotter op uitnodiging van die Rembrandt-kunsstigting. In 1964 verskyn nie minder nie as drie boeke uit sy pen: die roman “Mallemeule”, “Manor House” en “Portret van ’n Suid-Afrikaanse Dorp deur [[Ambrose Lomax|A Lomax]]: Molteno 1894 – 1909”, oor die apteker en fotograaf wat op Molteno gewoon het tydens die opbloei wat teweeggebring is deur ontdekking van [[steenkool]] in die Stormbergreeks. == Heeltydse terugkeer na Grootzeekoegat == [[Lêer:Johannes Meintjes Ronell Meintjes 1961.jpg|duimnael|190px|Mev. Ronell Meintjes, née Rossouw, soos deur haar man in 1961 geskilder.]] [[Lêer:Johannes Meintjes Straatmusikante.jpg|duimnael|links|200px|“Straatmusikante” (1945) is deel van die permanente uitstalling in die [[Hester Rupert-kunsmuseum]] op [[Graaff-Reinet]]. Meintjes was een van die kunstenaars wie se werk uitgestal is tydens die opening van dié museum in 1966 nadat [[Anton Rupert]] die geskiedkundige gebou waarin dit gehuisves word, die jaar vantevore van sloping gered het.]] In 1965 ontvang Meintjes ’n letterkundeprys van PEN en gaan woon heeltyds op die familieplaas, Zeekoegat, saam met sy vrou, Ronell Rossouw (gebore [[9 Februarie]] [[1932]]), met wie hy op [[25 Maart]] [[1960]] getroud is. Sy is drie jaar vantevore van haar eerste man, Michael Schönberg, geskei en het ’n dogter, Lynn, gehad wat by Ronell se ouers in [[Parow]] gewoon het.<ref name="VolksbladSmith" /> Ronell het by die munisipaliteit op Molteno gewerk in die tyd toe sy en Meintjes getroud is. Nadat Lynn st. 8 geslaag het, het sy in die apteek op Molteno begin werk. Sy het later by haar pa, Schönberg, in Johannesburg gaan woon. Johannes en Ronell het nie kinders gehad nie, al was sy grootste oorweging om met haar te trou omdat hy 'n erfgenaam wou hê wat kon verseker Grootzeekoegat bly in die Meintjes-familie. Ronell was wel swanger, maar het die baba verloor.<ref name="terb" /> Hy hou weer uitstallings in [[Kaapstad]] en [[Pretoria]] en publiseer die biografie van [[Olive Schreiner]], ''Olive Schreiner Portrait of a South African Woman''. Die voorsitter van die South African English Academy beskryf dit as die “beste studie tot dusver oor Olive Schreiner”.<ref>{{cite web |url=http://www.johannes-meintjes.co.za/biography.html |title=Johannes Meintjes: opsommende biografie |format=html |publisher=johannes-meintjes.co.za |access-date=3 Maart 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102120516/http://www.johannes-meintjes.co.za/biography.html |archive-date= 2 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> ’n Tweede boek, “The Silent Conspiracy” verskyn in 1965. Ook hou hy ’n groepsuitstalling saam met onder meer [[Lukas Sithole]], [[Christo Coetzee]], [[Maggie Laubser]], [[Armando Baldinelli]] en [[Maud Sumner]]. In 1966 volg solo-uitstallings in Johannesburg en op Molteno asook deelname aan die Republiekfees-uitstalling (die Republiek van Suid-Afrika was toe vyf jaar oud) in Pretoria en die opening van die Hester Rupert-kunsmuseum op [[Graaff-Reinet]] in ’n gebou wat [[Anton Rupert]] in 1965 gered het toe dit bekend word dat ’n petroleummaatskappy dit wou sloop vir die oprigting van ’n vulstasie.<ref>{{cite web |url=http://www.rupertartmuseum.co.za/ |title=Die Hester Rupert Kunsmuseum |format=html |access-date=3 Maart 2013 |publisher=ruperartmuseum.co.za |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009115510/https://www.rupertartmuseum.co.za/ |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In dieselfde jaar verskyn die opdrag-biografie oor genl. [[Koos de la Rey]], “De la Rey Lion of the West” (in Engels), wat as ’n vervolgverhaal in ''[[The Star]]'' verskyn. In 1967 volg die publikasie, ook as ’n vervolgverhaal, van die biografie oor genl. De la Rey in ’n Afrikaanse koerant. Meintjes word nou aangestel as erekurator van die George Vice-gedenkmuseum op Molteno en hou uitstallings in Kaapstad en Johannesburg. In 1969 volg nog uitstalling in Johannesburg en op Molteno en verskyn sy biografie van genl. [[Gideon Scheepers]], ''Sword in the Sand Gideon Scheepers'', asook ’n Engelse biografie van pres. [[Marthinus Theunis Steyn|M.T. Steyn]], wat in 1970 in Afrikaans sou verskyn as ''Steyn Vader van sy volk'', en ’n boek oor die [[Slag van Stormberg]], ''Stormberg A Lost Opportunity''. Die jaar daarna kom ’n biografie van genl. [[Louis Botha]] aan die beurt, wat gunstig ontvang word, ook deur oorsese media. Die boek oor pres. Steyn word oor die radio uitgesaai en in dieselfde jaar verskyn ''The Round Table in South Africa''. == Laaste dekade == [[Lêer:NG kerk Molteno 2021.jpg|duimnael|255px|Meintjes is op Woensdag 9 Julie 1980 om 14:30 vanuit die [[NG gemeente Molteno|NG kerk op Molteno]] begrawe,<ref>{{en}} [http://www.johannes-meintjes.co.za/archives.html Berig in die Cape Argus]. URL besoek op 4 Junie 2013.</ref> 12 maande voor die gemeente se honderdjarige bestaan waarvoor hy toe reeds 'n gedenkboek geskryf het.]] [[Lêer:George Vice Biblioteek Molteno.jpg|duimnael|255px|Meintjes was tot sy dood bibliotekaris van die George Vice-biblioteek op Molteno en erekurator van die plaaslike museum.]] Meintjes se eerste uitstalling van die jare sewentig was in [[Johannesburg]]. Ook in 1971 verskyn nog ’n biografie van ’n held van die [[Anglo-Boereoorlog]], dié keer genl. [[Piet Joubert]]: ''The Commandant General PJ Joubert'' asook ''Sandile – The Fall of the Xhosa Nation'', die eerste groot biografie oor 'n swart leier in Suid-Afrika,<ref>{{en}} [http://www.cdbooks-r-us.com/freebies/jmessay.pdf 'n Opstel oor Johannes Meintjes deur Kobus Opperman]. URL besoek op 7 Junie 2013.</ref> en die bundel kortverhale en essays ''Siembamba''. Oor ''Sandile'' het Meintjes self gesê: "This is the first full-length study of a Xhosa prince or chief. The Xhosas are resident in the eastern part of the Cape Province of South Africa, and their history is studded with a galaxy of remarkable men of royal blood. These were the first black people to come into contact with the white man in Southern Africa. Of the chiefs I have chosen Sandile for various reasons. His life-span covers the glory of Xhosa nationhood, the more important wars with the British Colonial Government, the national suicide of the Xhosas and the tragedy of his personal story. Thanks too to the artists Frederick I’Ons and Thomas Baines, we have more portraits of Sandile than of any other chief." In 1972 hou hy weer ’n uitstalling in [[Kaapstad]] en verskyn die tweede aflewering van sy outobiografie, ''Dagboek 2''. Hy vier in 1973 sy vyftigste verjaardag met ’n uitstalling in Johannesburg en word aangestel as uitvoerende lid van die [[Burgersdorp]]se museum. Die enigste boek uit sy pen in daardie jaar was ''The Voortrekkers'', wat later voorgeskryf is aan die [[Universiteit van Oxford]]. Die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] benoem hom in 1974 as ’n lid. Hy hou uitstallings in Kaapstad en op Molteno en publiseer ’n biografie oor pres. [[Paul Kruger]] asook ’n gedenkboek ter viering van sy tuisdorp se eeufeesviering, ''Dorp van drome: Molteno 1874–1974'', in opdrag van die dorp se munisipaliteit. In 1975 kom nog ’n opdragwerk, ''Sasol:1950 – 1975'' (wat in Afrikaans sowel as Engels uitgegee is), aan die beurt en publiseer hy ''Dagboek 3'', wat die laaste van die drie dele van sy outobiografie sou wees. Ook in dié jaar stal hy uit in [[Bloemfontein]] en [[Johannesburg]]. Kort op die hake van die boek oor [[Sasol]], volg in 1976 ’n uitstalling van Meintjes se kunswerke op [[Sasolburg]]. Sy ''The Anglo Boer War 1899–1902: A Pictorial History'' verskyn tegelykertyd in Afrikaans en Engels en is later in Duits en Nederlands vertaal. In dieselfde jaar verskyn ook oor die driejarige oorlog ''The Great War: [[Arthur Conan Doyle]] 1''. In 1977 volg nog ’n uitstalling op Molteno, maar ook op [[Stellenbosch]] en in [[Bellville]], en verskyn ''With Bobs and Kruger: Frederic William Unger 2'', die laaste boek van hom wat in sy leeftyd sou verskyn. ’n Solo-uitstalling op [[Lichtenburg]] in 1978 word gevolg deur ’n prestige-groepsuitstalling in die destydse [[Rhodesië]] se vernaamste stede, [[Harare|Salisbury]] en [[Bulawayo]] asook in Johannesburg saam met Geoffrey Armstrong, Armando Baldinelli, Maud Sumner, Gordon Vorster, [[Walter Battiss]] en Rhona Stern. In sy twee laaste lewensjare, 1979 en 1980, stal hy net by die destydse Universiteit van Natal in [[Pietermaritzburg]], op [[Ficksburg]] en by die [[Nelson Mandela Metropolitaanse Universiteit|Universiteit van Port Elizabeth]] uit. Hy voltooi ook die manuskrip van ’n gedenkbundel oor die 100ste bestaansjaar van die [[NG gemeente Molteno]], ''Eeu van Genade: NG Kerk Molteno 1881–1981'' (wat in 1981 verskyn het), die kerk waaruit hy begrawe is. Sulke opdragwerke was dikwels sy vernaamste inkomste. Sy werkywer het blykbaar nooit afgeneem nie, ten spyte van moeilike omstandighede, want twee dae voor sy dood in die hartjie van die ysige Noordoos-Kaapse winter skryf hy in sy dagboek: “My werkproduksie is baie deur Ronell se siekte gestrem, want ek moes regstaan vir alles. Die koue het ook nie gehelp nie. Ek voel heeltemal lam.” Op [[7 Julie]] [[1980]] skryf sy in haar man se dagboek: “Maandag 7 Julie 1980. Johannes vanoggend oorlede.” Ronell Meintjes is op [[26 Junie]] [[1996]] in 'n hospitaal in [[Port Elizabeth]] oorlede nadat sy die laaste jare van haar lewe op [[Graaff-Reinet]] gewoon het waar sy 'n tyd lank kuratrise was van die Hester Rupert-kunsmuseum, wat enkele van haar man se werke besit.<ref>{{en}} [http://www.rupertartmuseum.co.za/gallery.htm Galery van die Hester Rupert-kunsmuseum.]</ref> Sy is op [[1 Julie]] langs haar man in die Molteno-begraafplaas ter ruste gelê. Die skilderye, beeldhouwerke en kosbare boeke uit sy omvattende Africana-versameling wat sy ná haar man se afsterwe aan die Hoërskool Molteno geskenk het, word vandag nog in die Meintjies-kamer uitgestal.<ref>{{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1996/07/02/9/15.html ''Persoonlik''], ''[[Die Burger]]'', [[2 Julie]] [[1996]].</ref><ref name="sun">{{af}} [http://blogs.sun.ac.za/nuus/2010/07/12/johannes-meintjes-by-die-sasol-kunsmuseum/ Inleiding tot 'n uitstalling in 2010 van sy werk in die Sasol-kunsmuseum van die Universiteit Stellenbosch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304212804/http://blogs.sun.ac.za/nuus/2010/07/12/johannes-meintjes-by-die-sasol-kunsmuseum/ |date= 4 Maart 2016 }}. URL besoek op 8 Junie 2013.</ref> Van sy manuskripte word in die [[Thomas Pringle]]-versameling van die [[National English Literary Museum]] in [[Grahamstad]] bewaar, terwyl sy vrou ook werke aan die [[Sasol-kunsmuseum]] van die [[Universiteit Stellenbosch]] nagelaat het.<ref name="sun" /> == Ná sy dood == [[Lêer:Grafsteen Johannes Meintjes.jpg|duimnael|190px|Johannes Meintjes en Ronell (née Rossouw) se grafsteen in [[Molteno, Oos-Kaap|Molteno]] se begraafplaas.]] In 1982 is 'n TV-opname op veral Grootzeekoegat gemaak oor die lewe en werk van Johannes Meintjes. Op 16 Januarie 1983 het 'n artikel deur Madelein van Biljon met kleurfoto's daarby in die ''Sunday Times Magazine'' verskyn oor Grootzeekoegat onder die opskrif "Ashes to Ashes". Van Biljon skryf: "The old house survived pestilence and three Border Wars. But the fear is that the next few months may destroy it." In die artikel het Ronell Meintjes gesê dis onprakties om alleen daar te woon en dat die koste om dit bewoonbaar te hou, voortdurend aan die toeneem was, maar dat sy haar nie daartoe kon bring om dit te verkoop nie. "When I go," sê sy in die artikel, "it will be a ruin within a year or two." Toe reeds het die plafon in die vertrek waarin sy sit en gesels het, begin insak en daar was klammigheid en krake in die mure. In 1983 het die [[Universiteit van die Vrystaat|Vrystaatse Universiteit]] 'n gedenkuitstalling in [[Bloemfontein]] gehou en in 1986 is die Johannes Meintjes-kamer in die Hoërskool Molteno deur W.A. de Klerk geopen as 'n permanente uitstalling van Meintjes se belangrikste werk. In 1990 volg 'n prestige-gedenkuitstalling (huldetentoonstelling) van 7 Junie tot 6 Julie in [[Johannesburg]] by die destydse Randse Afrikaanse Universiteit. Dit het tien jaar ná sy dood plaasgevind en was die eerste keer sedert 1973 dat Meintjes se olieverfskilderye in Johannesburg vertoon is. Dié uitstalling is geopen deur dr. Hermien McCaul-Dommisse, wat ook Meintjes se eerste uitstalling in Augustus 1944 geopen het. == Kritiese beskouing van sy skilderkuns == === Menings oor sy skilderkuns tot 1963 === [[Lêer:Johannes Meintjes 1955 Broers.jpg|duimnael|links|190px|“Broers” (1955).]] [[Lêer:Johannes Meintjes Swazi Landscape.jpg|duimnael|200px|“Swazi Landscape” het die hoogste prys op veiling van enige van Meintjes se skilderye behaal toe dit in Oktober 2012 vir R668&nbsp;400 verkoop is.<ref>{{cite web |url=http://www.johannes-meintjes.co.za/images/index_strauss_and_company_new_record_johannes_meintjes.jpg |title=Besonderhede by Johannes-meintjes |access-date=4 Maart 2013 |publisher=johannes-meintjes.co.za |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171003223110/http://johannes-meintjes.co.za/images/index_strauss_and_company_new_record_johannes_meintjes.jpg |archive-date=3 Oktober 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy weduwee, Ronell, het dit in 1990, tien jaar ná sy dood, verkoop en gesê Meintjes wou hê dit moes in ’n museum se besit kom.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.artfact.com/auction-lot/johannes-petrus-meintjes-south-african-1923-1980-550-c-c35d3b13ac |publisher=Artfact.com |accessdate=4 Maart 2013 |title=Lot 550 – Johannes Petrus Meintjes Suid-Afrikaner 1923–1980 }}</ref>]] [[Lêer:Johannes Meintjes Koerantverkoper 1955.jpg|duimnael|links|190px|“Koerantverkoper” (1955).]] Uittreksels wat hy in 1963 aan die tydskrif ''Lantern'' uitgelig het omdat dit vir hom “pertinent” was, is onder meer: * “The actual product of his brush lives and moves in an inter-realm between the world of fact and fiction. His point of departure, however, is the inner world: an idea rather than external event engenders the spark of his creation.” (''Trek'', 1947.) * “Mr. Meintjes is essentially an imaginative painter and a colourist. The fact that a great part of his work is done from memory explains the curious sameness of feature and pose.” (''[[Cape Argus]]'', 1947.) * “Hier is ’n kunstenaar met ’n vonk van eie aard; wat nie alleen weet hoe om te teken nie. maar ook hoe om ’n sterk emosionele aanlokking uit te druk.” (''[[Die Burger]]'', 1948.) * “Meintjes werk soos ’n liriese digter: in elke werk gee hy net homself, en deur homself die groot, somber wêre1d.” ([[Bartho Smit]], 1949.) * “There is no doubt that this young artist has genius. Already one can pick out his portrait studies at any exhibition. (They) are as distinctive as Rosetti’s faces.” (I.J.M., Bloemfontein, 1949.) * “(He) is one of those who . . . have a chosen a pathway through an apparently barren landscape, away from the easy forms and subjects of conventional art expression.” (Ruth Prowse, 1950.) * “Hier geld die innerlike van die kunstenaar as uitgangspunt van sy uitbeelding. Hiertoe gebruik hy kleur- en vormsimbole, ontleen aan die sigbare werklikheid, maar geheel en al vervorm en verkleur en losgemaak uit hul realiteitsverband. Mens sou dus die werk van Meintjes kan karakteriseer as innerlike selfportretering.” (''[[Die Volksblad]]'', 1950.) * “Uit hierdie rustelose, dinamiese jong temperament sal nog veel van verrykende waarde en skoonheid vir ons skilderkuns kom. Johannes Meintjes staan met ’n oop en ontvanklike gemoed teenoor die lewe: Hierin lê sy groeikrag en hierdeur gee die lewe hom genoeg aan besieling om met albei hande aan te gryp.” (S. Ignatius Mocke, 1953.) * “Die man wat diep loer in die werkinge van die siel en oor wie se integriteit daar nooit getwyfel kan word nie – dit is Meintjes. Sy kleur, sy lyn, sy sin vir die mistiese (romanties-ekspressionisties) en sy kennis van die mens se anatomie gee hom ’n hoë plek in die Suid-Afrikaanse kuns.” (''[[Die Transvaler]]''. 1956.) * “In Meintjes’ work there is always a sense of the mysterious, whether expressed through these sombre, unpopulated landscapes or through the expression of a guitar player, a lonely boy, a lonely bather beneath the sickle moon, or simply through the relaxation of a sleeper in the sun. There is poetry in this painting.” (''[[Pretoria News]]'', 1958.) * “Die interessantste kwaliteit in Meintjes se werk is dat sy surrealisme ’n onmiskenbare Suid-Afrikaanse atmosfeer weerspieël.” (Anna Vorster, 1959.) * “Sy skilderye stel ’n fyngevoelige, digterlike en ietwat na binne skouende kunstenaar aan ons voor. Hy is ’n kunstenaar wat sy dromerige wêreld met sielvolle, melankoliese oë bevolk en eindeloos soek na die raaisel van die lewe. Hul rusteloosheid word verhoog deur die leegheid van agtergronde wat deur vreemde samestelling van kleure uitgebeeld is en ’n mistieke atmosfeer – iets byna metafisies – skep. Indien Meintjes daarin kan slaag om deur die ‘plafon’ te breek, kan hy een van Suid-Afrika se leidende kunstenaars op die gebied van ’n besondere, fyn romantiese tradisie word. Hy kan vir ons word wat Chagall vir die Franse geword het.” (''[[Die Transvaler]]'', [[14 Julie]] [[1961]].) * “Meintjes remains a very interesting painter. A sentimentalist and a romantic he is, and where this has spoiled his work he has been justly criticized. But such criticism often overlooks an important aspect of his work, perhaps the most important, and that is its particular poetical intensity. Now all artists have their dream worIds. Some are exclusive and others can be shared: Meintjes’s dream world, his world of things remembered, is hardly less personal than anyone else’s. But such is the intensity with which it is recalled, such is the frankness of the terms in which it is stated that we are compelled to enter it.” (Neville Dubow, ''[[Cape Argus]]'', [[31 Oktober]] [[1961]].) * “In die welige skilderkuns van Johannes Meintjes vind ons die voortdurende eienskappe van warm aarde, blou lug, eksotiese vorme, e.s.m. Sy arbeiders, vroue en kinders wat hulle in die wêreld beweeg met ’n soort afgetrokkenheid wat boei – byna soos wesens wat hul moeilike weg deur die lewe baan, maar daardeur ongeskonde bly. ’n Mens word byna gehipnotiseer deur die uitdrukking in daardie wye oë en sprakelose lippe. Min kunstenaars besit die durf en oortuiging van Johannes Meintjes in sy voorstellinge. Met ’n soort bevredigende ongeërgheid skilder hy die sinlik-aardse. Daar is ’n oorheersende van beskutting en beskerming – die aarde wat die eensames nader trek en teen haar boesem druk; die rustende arbeider wat moeg sy arms en bene oor die warm grond uitstrek, of met sy kop op die skoot van ’n vrou rus; die enkelinge of groepe figure wat feitlik deel uitmaak van die landskap wat hulle omhul.” (Carl Büchner, ''[[Die Burger]]'', [[23 Oktober]] [[1962]].) * “If art is, among other things, a process of revealing the world as seen by one particular man, if it is an interchange of the values of things as they are for the values an artist puts upon them, then Meintjes is one of the most communicative painters we have.” (Neville Dubow, ''[[Cape Argus]]'', [[17 Oktober]] [[1962]].) === Menings oor sy skilderkuns in later jare === [[Lêer:Johannes Meintjes 1953.jpg|duimnael|210px|Johannes Meintjes, 1953.]] [[Lêer:Johannes Meintjes Slapende Jong Man 1959.jpg|duimnael|links|210px|"Slapende Jong Man", (1959).]] * "Meintjies se skilderye het ’n melankolie wat by ’n adolessente verlange aansluit. Sy vroeë werk sluit straattonele in, maar dit is veral sy portrette van jong mans, wat ’n spieëlbeeld vorm van homself, wat die aandag getrek het. Hierdie portrette word gekenmerk deur mans met swaar ooglede wat nie direk na die kyker staan nie, maar wat ’n gevoel gee dat die figure teruggetrek is in ’n private droomwêreld. Slanke, sensitiewe hande is dikwels deel van die studies. In hierdie introspektiewe wêreld van Meintjies het hy later toevoegings van persoonlike simbole gemaak in die vorm van romantiese voëls en blomme. Baie van hierdie metafore bly obskuur en privaat. Daar is ook trekke na die surrealisme, en sy studies van ruiters in die nag op wit perde dra Freudiaanse beelde en ’n flirtasie met die fantasie van die dood. Hoewel Meintjies se werk in die invloed van die Ekspressionisme staan, het hy dit nooit heeltemal sy eie gemaak nie. Hy het nooit heeltemal ontsnap uit die oppervlakkige simbolisme van sy jeugstyl nie." (Amanda Botha, Litnet.co.za<ref>{{af}} [http://www.argief.litnet.co.za/cgi-bin/giga.cgi?cmd=print_article&news_id=30839&cause_id=1270 Litnet.co.za]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} URL besoek op 2 Junie 2013.</ref>) * "Johannes Meintjes … is one of the more articulate South Africans of his generation. A prolific painter, he is also a fluent author in both English and Afrikaans. With unresting curiosity about South African national and regional history, he seems blessedly free from political or racial bias, and when he writes of nations or persons in conflict is alert to what is good or bad on both sides." (Sir William Plomer, ''London Sunday Times'', Junie 1970<ref>{{af}} [http://www.litnet.co.za/Article/johannes-meintjes-1923-1980 Litnet.co.za. URL besoek op 3 Junie 2013.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130101172417/http://www.litnet.co.za/Article/johannes-meintjes-1923-1980 |date= 1 Januarie 2013 }}</ref>) * "The years have not dimmed the... vibrant approach and outlook. His exotic paintings, even still lifes, are the stuff of dreams. His compositions show his particular timeless territory..." (Richard Cheales, ''[[The Star]]'', 1973<ref>{{en}} [http://www.cdbooks-r-us.com/freebies/jmessay.pdf Uit 'n essay oor Meintjes deur Kobus Opperman.]</ref>) * "For nearly 40 years Johannes Meintjes has enriched the South African art scene with his personalised work which have the inherent quality of good art – the artist's genuine feelings and moods can be felt in each brush or palette stroke ..." (Yvonne Steynberg, ''[[Evening Post]]'', 1980<ref>{{en}} [http://www.art-archives-southafrica.ch/PDFs/JM_RAU_exhibitionaddress.pdf Art Archives South Africa]. URL besoek op 3 Junie 2013.</ref>) * "In 1961 met die Republiekwording, word Meintjes se droomlandskappe ’n refleksie van hierdie tydperk van geïdealiseerde positiwiteit. Meintjes handhaaf egter hierdie gestileerde naïwiteit tot aan die einde van sy loopbaan sodat (veral sy later werke) soms die gevaar loop om in sentimentaliteit te verval. Die jukstaponering van beelde skep ’n droomagtige gevoel van vreemdheid, maar anders as in die werke van die Europese surrealiste, wat deur absurditeit die kapitalistiese wêreld op sy kop wou keer, maak Meintjes van hierdie visuele tegnieke gebruik as ’n vorm van ontvlugting van heersende realiteite. In die sewentigerjare, met geskiedkundige gebeure soos Sharpeville, skep hy helderkleurige fantasieë wat doelbewus nie-konsepsueel of sosiaal-polities is nie." (Laetitia Pople, ''[[Die Burger]]'', 2010<ref>{{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2010/08/05/SK/8/Meintjes.html ''Droomkuns van Meintjes in Eikestad''.]</ref>) * "Meintjes word deur sommige kunshistorici as een van Suid-Afrika se groot kunstenaars beskou, terwyl ander dit afkraak as naïewe kuns wat na slordigheid neig. Die talle uitstallings wat al daarvan gehou is en ook die veilingshuise hier en oorsee wat ywerig meeding om sy werk op te veil wanneer dit aangebied word, bewys dat kunsliefhebbers en versamelaars gaande is oor sy werk." (Martiens van Bart, ''[[Die Burger]]'', 2012<ref name="skaap">{{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2012/06/15/SK/1/VEILINGSHOOFBERIG16.html ''Skildery van skaapwagter haal R133 680''.]</ref>) == Sy kunstenaarsvisie en nalatenskap == [[Lêer:Johannes Meintjes Sebastiaan 1945.jpg|duimnael|190px|links|“Sebastiaan” (ook bekend as “Jong man met lelies”, 1945). In sy dagboekinskrywing van [[17 April]] [[1945]] skryf Meintjes, toe 21 jaar oud, oor dié skildery: “My groot nuwe werk, Sebastiaan, is nou voltooi. Iemand het daarvoor geposeer, maar dit lyk soos 'n selfportret.” Die onderwerp van die skildery se blik is afwaarts en inwaarts, behep met die self en sy sintuie.<ref>{{cite web |url=http://stevenson.info/exhibitions/dec2004/item5.htm |title=Johannes Meintjes (Suid-Afrikaner 1923–1980) |publisher=Stevenson.info |last=Stevenson |first=Michael |access-date=6 Maart 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305145657/http://stevenson.info/exhibitions/dec2004/item5.htm |archive-date=5 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>]] [[Lêer:Johannes Meintjes Sebastiaan.jpg|duimnael|170px|Die buiteblad van die versverhaal “Sebastiaan” deur Pieter Marincowitz met illustrasies deur Meintjes. Net honderd van dié boekies is gedruk en vandag is dit byna onverkrygbaar.<ref name="wri" />]] In 1963 het Meintjes self sy credo opgesom toe hy sê: “[[Gertrude Stein]] het eens verklaar dat ’n kunstenaar nie kritiek nie maar waardering nodig het. Dis in ’n groot mate waar. Hy moet deurgaans getrou bly aan sy visie, aan sy eie idioom, al sê wie ook wat, sy integriteit behou, geestelik ontwikkel en werk vanuit sy hart. Dis wat ek nog gedoen het, en hopelik sal doen tot die dag van my dood.” 'n Ander keer het hy gesê: "My visie het sy oorsprong in die bodem van Afrika en ek het daaraan 'n persoonlike stempel gegee wat moontlik eendag in die hart en verbeelding van 'n ander generasie ’n reaksie mag vind."<ref>{{af}} [http://blogs.sun.ac.za/nuus/2010/07/12/johannes-meintjes-by-die-sasol-kunsmuseum/ 'n Inleiding tot die uitstalling van 18 Julie tot 28 Augustus 2010 in die Sasol-kunsmuseum van die Universiteit Stellenbosch.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304212804/http://blogs.sun.ac.za/nuus/2010/07/12/johannes-meintjes-by-die-sasol-kunsmuseum/ |date= 4 Maart 2016 }} URL besoek op 8 Junie 2013.</ref> Skilderwerke van Johannes Meintjes is vroeg reeds deur baie instellings en bekende versamelaars dwarsdeur Suid-Afrika en ook in die buiteland aangeskaf. In 1963 het hy gesê: “Wanneer ek kyk na die massa materiaal wat in die afgelope sestien jaar oor my werk geskryf is, staan mens verbaas dat daar nog soveel uiteenlopende menings daaroor kan bestaan. Die bewonderaars en die vyande wat ek aan die begin gehad het, het ek vandag nog; daar is net meer van hulle.” Meintjes het in sy leeftyd meer as 1&nbsp;336 olieverfskilderye gemaak,<ref name="skaap" /> tientalle beeldhouwerke geskep asook honderde sketse, temperas, grafiese werke en waterverfskilderye. Uit sy pen het 35 boeke verskyn en ook nog talle ongepubliseerde manuskripte. Tydens sy leeftyd is meer as 1 400 koerantberigte en tydskrifartikels oor hom geskryf. Ná sy dood is sy belangrikste manuskripte, briewe, dagboeke ensovoorts aan die National English Literary Museum in [[Grahamstad]] geskenk waar dit in die Johannes Meintjes-gedenkkamer gehuisves sou word. Volgens die digter [[Johann de Lange]], in ’n referaat oor “gay bevryding” tydens ’n literatuurseminaar in [[Port Elizabeth]] in 1990, bied Meintjes se skryfwerk van die vroegste voorbeelde in die Afrikaanse letterkunde “van die hantering van die gay tema”, wat “aanvanklik báie verskuild en omsigtig” was. De Lange het gesê: “Op die gebied van die prosa was daar byvoorbeeld heel vroeg reeds die sterk versweë, soms sentimentele hantering daarvan in die romans en verhale van Johannes Meintjes.”<ref>{{af}} {{cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/03/21/6/6.html |title=Die erotiese terroriste van die letterkunde |publisher=[[Die Burger]] |date=21 Maart 1990 }}</ref> Ook in sy kunswerk kom die homoërotiese vroeg ter sprake (dermate dat hy ná sy dood as 'n "baanbreker gay kunstenaar" beskryf is<ref>[http://www.iart.co.za/all-images-archive/ In 'n bespreking oor 'n skildery van Jan du Toit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101010011133/http://www.iart.co.za/all-images-archive/ |date=10 Oktober 2010 }}.</ref> en 'n werk van hom in 1993 opgeneem is in "The invisible ghetto: Lesbian and gay writing from South Africa"<ref>{{af}} [http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1993/06/4/1/10.html ''Deurbraak vir SA skrywers''], ''[[Beeld]]'', [[4 Junie]] [[1993]].</ref>) in byvoorbeeld sy sketse vir die versverhaal "Sebastiaan" van Pieter Marincowitz, ’n bundel wat slegs in ’n oplaag van ’n honderd gedruk is en nou byna onverkrygbaar is.<ref>[http://www.johannes-meintjes.co.za/booksforsale.html Boeke te koop by Johannes-Meintjes.co.za].</ref> Prof. [[John Kannemeyer]] skryf in 1998 in ''[[Die Burger]]'': “Vir sy digterlike waarde hoef ’n mens dié verwarde versverhaal, indien jy dit ’n verhaal sou kan noem, nie te lees nie. Wat ’n mens boei, is die illustrasies van week manlike figure deur Johannes Meintjes en die enkele momente in die gedig waarin vir die eerste keer ná [[I.D. du Plessis]] se “Vreemde liefde” van ’n homoërotiese tendens in Afrikaans sprake is. Dis jammer dat Marincowitz, wat in die sewentigerjare deur [[selfmoord|selfdood]] aan sy einde gekom het, dié tendens nie beter kon verwoord nie.”<ref>{{af}} {{cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1998/07/01/9/3.html |title=Sekel en simbaal was die hoogtepunt |publisher=[[Die Burger]] |date=1 Julie 1998 |accessdate=4 Maart 2013 |last=Kannemeyer |first=John |authorlink=John Kannemeyer}}</ref> Tien jaar ná sy dood het die koerantredakteur [[Tertius Myburgh]] van Meintjes gesê: “Johannes was something of a Renaissance man. First of all, artist. Then author, historian, activist and even sort-of farmer. Above all, he was a thoughtful, loving and loveable human being who thought very deeply about the human condition.”<ref>{{af}} [http://www.cdbooks-r-us.com/freebies/jmessay.pdf Uit ’n opstel oor Meintjes deur Kobus Opperman]</ref> In 'n buurt van die Kaapse township [[Mitchells Plain]] waarin strate die name van Suid-Afrikaanse kunstenaars dra, is 'n straat ook na Johannes Meintjes genoem, weliswaar verkeerd gespel as "Meintjies".<ref>{{en}} [http://goo.gl/maps/zm5Gl 'n Naambordjie in die straat op Google Maps].</ref> == Bibliografie == [[Lêer:Johannes Meintjes - Kamerade.jpg|duimnael|160px|Stofomslag van ''Kamerade'', 'n kortverhaalbundel van 1947.]] [[Lêer:Johannes Meintjes Stormvlei.jpg|duimnael|160px|Sy roman ''Stormvlei'' het in 1955 verskyn.]] [[Lêer:Johannes Meintjes Dagboek 1 1941 - 1947.jpg|duimnael|160px|In 1961 verskyn die eerste deel van Meintjes se dagboek (1941–1947).]] [[Lêer:Johannes Meintjes - Liriese Werk.jpg|duimnael|160px|Die buiteblad van ''Liriese Werk / Lyrical Work'', uitgegee in 1948. Dié boek bevat 'n inleiding en 50 afbeeldings van Meintjes se werk, meesal in wit en swart. Die kleurafbeelding voorop die boek is van ''Vleiwesens'' (1945).]] [[Lêer:Johannes Meintjes - Eeu van Genade.jpg|duimnael|160px|Meintjes se laaste werk, ''Eeu van Genade'' ter viering van die [[NG gemeente Molteno]] se honderdjarige bestaan, het 'n jaar ná sy dood verskyn, hoewel hy reeds in sy sterfjaar die eksemplaar daarvan waarvan die voorblad hier te sien is, aan sy vrou, Ronell, geskenk en haar naam voorin geskryf het met die datum 22 Julie 1981 daarby.]] [[Lêer:Molteno Dorp van drome.jpg|duimnael|160px|Voorblad van ''Dorp van Drome: Die Geskiedenis van Molteno 1874–1974'', Meintjes se opdragwerk vir die honderdste bestaansjaar van sy tuisdorp.]] Johannes Meintjes se wye belangstellingsveld het neerslag gevind in die uiteenlopende onderwerpe waaroor hy geskryf het, veral die vaderlandse geskiedenis. Hier is ’n volledige lys van sy gepubliseerde werke:<ref>{{cite web |url=http://www.johannes-meintjes.co.za/booksforsale.html |title=Boeke te koop |access-date=3 Maart 2013 |format=html |publisher=johannes-meintjes.co.za |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102091904/http://johannes-meintjes.co.za/booksforsale.html |archive-date= 2 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.esaach.org.za/index.php?title=Johannes_Meintjes&redirect=no |title=Johannes Meintjes |publisher=Esaach.org.za |access-date=6 Maart 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412122324/http://esaach.org.za/index.php?title=Johannes_Meintjes |archive-date=12 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Ander === # '''Meintjes – Liriese Werk / Lyrical Works'''. Biografie. 1948. 77 pp, Anreith Press, Kaapstad. Teks deur Pieter Marincowitz, illustrasies deur Johannes Meintjes. # '''Sebastiaan'''. Gedig. 1948. 38 pp. Teks deur Pieter Marincowitz, illustrasies deur Johannes Meintjes. Drukoplaag: 100. # '''Complex Canvass: A South African Approach'''. Geografies. 1960. 47 pp. Opgedra aan Beyers Botha. Afrikaanse Pers-Boekhandel, Johannesburg / Kaapstad. === Biografie === # '''Maggie Laubser'''. Monografie. 1944. 47 pp. Opgedra aan Gerrit Bakker. HAUM. Kaapstad. # '''Anton Anreith. Sculptor 1754–1822'''. Monografie. 1951. 62 pp. Opgedra aan: John Rothman. Juta and Co Ltd, Kaapstad / Johannesburg. Drukoplaag: 1 000. # '''Olive Schreiner: Portrait of a South African Woman'''. Biografie. 1965. 195 pp. Opgedra aan sy suster Ernestine Keyser. Hugh Keartland Publishers, Johannesburg. # '''De la Rey – Lion of the West'''. Biografie. 1964. 432 pp. Opgedra aan die nagedagtenis van sy vader, Ernest Frederick Meintjes (1893–1928). Hugh Keartland Publishers, Johannesburg. # '''President Steyn: A Biography'''. Biografie. 1969. 272 pp. Nasionale Boekhandel, Kaapstad. # '''General Louis Botha: A Biography'''. 1970. 332 pp. Opgedra aan die nagedagtenis van kol. Polly de la Rey-Morkel (1887–1967). Cassel, London. # '''Vader van Sy Volk: ’n Lewenskets van President MT Steyn'''. Biografie. 1970. 82 pp. Opgedra aan Beyers Botha. Tafelberg-uitgewers, Kaapstad. # '''The Commandant-General (The Life and Times of Petrus Jacobus Joubert of the South African Republic: 1831–1900)'''. Biografie. 1971. 220 pp. Opgedra aan die nagedagtenis van sy vrou, Ronell Meintjes. Tafelberg-uitgewers, Kaapstad. # '''[[Sandile]]: The Fall of the Xhosa Nation'''. Biografie. 1971. 312 pp. Opgedra aan William Plomer. TV Bulpin, Kaapstad. # '''President Paul Kruger: A Biography'''. Biografie. 1974. 295 pp. Opgedra aan sy moeder, ook gebore op 10 Oktober, ter viering van haar 80ste verjaardag. Cassel, Londen === Geskiedenis === # '''Portret van ’n Suid-Afrikaanse dorp, deur [[Ambrose Lomax]]: Molteno 1894–1909'''. Geskiedkundig. 1964. 127 pp. Opgedra aan Edmund Walsh. Bamboesberg-Uitgewers, Molteno. Drukoplaag: 500. # '''Stormberg: A Lost Opportunity (The Anglo Boer War in the North-Eastern Cape Colony, 1899–1902)'''. Geskiedenis. 1969. 209 pp. Opgedra aan Evan Robertson. Nasionale Boekhandel, Kaapstad. # '''Sword in the Sand: The Life and Death of [[Gideon Scheepers]]'''. Biografie. 1969. 242 pp. Opgedra aan John McIntosh. Tafelberg-uitgewers, Kaapstad. # '''The Voortrekkers: The Story of the Great Trek and the Making of South Africa'''. Geskiedenis. 1973. 287 pp. Opgedra aan die nagedagtenis van sy oupa Johannes Petrus Meintjes (1843–1919). Cassel, Londen. (Sagtebanduitgawe deur Corgi in 1975. 333 pp.) # '''The Great Boer War. By Arthur Conan Doyle (First Edition London 1902)'''. Anglo-Boer War Reprint Library selected and introduced by Johannes Meintjes. Herdruk deur C. Struik. 1976. 769 pp. Drukoplaag: 1&nbsp;000. # '''The Anglo-Boer War 1899–1902 A Pictorial History'''. Geskiedenis. 1976. 192 pp. Struik, Kaapstad. # '''Die Anglo-Boere Oorlog in Beeld 1899–1902'''. Geskiedenis. 1976. Struik, Kaapstad. # '''With ‘Bobs’ And Kruger – Experiences And Observations Of An American War Correspondent In The Field With Both Armies'''. By Frederic William Unger (First Edition 1901). Anglo-Boer War Reprint Library selected and introduced by Johannes Meintjes. Herdruk deur C. Struik (Pty) Ltd in 1977. 412 pp. Drukoplaag: 1&nbsp;000. # '''De Boerenoorlog in Beeld 1899–1902'''. Geskiedenis. 1978. 192. Fibula – Van Dishoeck, Haarlem. # '''Der Burenkrieg 1899–1902'''. Geskiedenis. 1979. 190 pp. Wells, München. Verlag Wessermühl. === Opdragwerke === # '''Round Table in South Africa: 1948–1969'''. Opdragwerk. 1970. 184 pp (manuskrip). Opgedra aan David Smith. The National Association of Round Tables in South Africa. # '''Dorp van Drome: Die Geskiedenis van Molteno 1874–1974'''. Opdragwerk. 1974. 173 pp. Munisipaliteit Molteno. # '''Sasol: 1950–1975'''. Opdragwerk. 1975. 174 pp. Tafelberg-uitgewers, Kaapstad. (Afsonderlike uitgawes in Afrikaans en Engels.) # '''Eeu van Genade: NG Kerk van Molteno: 1881–1981'''. Opdragwerk. 1981. 83 pp. Kerkraad: NG gemeente Molteno. === Outobiografie === # '''Frontier Family'''. Outobiografies. 1955. 166 pp (verkorte weergawe, oorspronklik 188 pp.). Opgedra aan sy drie susters: Ena, Marie en Ernestine. Central News Agency (Ltd), Johannesburg. Illustrasies deur Johannes Meintjes. # '''Die Dagboek van Johannes Meintjes – Deel 1'''. Outobiografies. 1961. 192 pp. Opgedra aan die nagedagtenis van sy vader, Ernest Frederick Meintjes (1893–1928). Bamboesberg-Uitgewers, Molteno. Drukoplaag: 1&nbsp;000. # (Die) '''Jeugjare''' (van Johannes Meintjes). Outobiografies. 1963. 181 pp. Opgedra aan sy moeder, Valerie Elizabeth Julia Meintjes, gebore Keyter. Bamboesberg-Uitgewers, Molteno. # '''Die Dagboek van Johannes Meintjes – Deel 2'''. Outobiografie. 1972. 220 pp. Opgedra aan die nagedagtenis van sy oupa Johannes Petrus Meintjes (1843–1919). Bamboesberg-Uitgewers, Molteno. Drukoplaag: 1&nbsp;000. # '''Die Dagboek van Johannes Meintjes – Deel 3'''. Outobiografie. 1975. 209 pp. Opgedra aan die nagedagtenis van sy ouma Wilhelmina Maria Elizabeth Keyter (1856–1930). Bamboesberg-Uitgewers, Molteno. Drukoplaag: 1&nbsp;000. # '''London Diaries''' === Prosa, drama === # '''Kamerade. Kortverhale, sketse en essays'''. 1947. 126 pp. Anton Anreith Publishers, Kaapstad. Illustrasies deur Johannes Meintjes. Drukoplaag: 500. # '''Die Blanke Stilte: ’n Toneelstuk in drie dele'''. 1952. 50 pp. Opgedra aan Hilda Kriseman. Holloway Books (Pty) Ltd, Pretoria. # '''Storm(s)vlei'''. Roman. 1955. 195 pp. Opgedra aan Michael Tonkin. Afrikaanse Pers-Boekhandel, Johannesburg. # '''Die Soekendes'''. Toneelstuk. 1958. 41 pp. Opgedra aan Norman de la Hunt. Afrikaanse Pers-Boekhandel, Johannesburg / Kaapstad. # '''Die Singende Reën'''. Roman. 1962. 119 pp. Opgedra aan sy vrou, Ronell Meintjes. Bamboesberg-Uitgewers, Molteno. # '''Gister is Vandag'''. Roman. 1963. 184 pp. Opgedra aan Koos Quinton. Afrikaanse Pers-Boekhandel, Johannesburg / Kaapstad. # '''Mallemeule'''. Roman. 1964. 155 bladsye. Opgedra aan Hannes van Rooij. Afrikaanse Pers-Boekhandel, Johannesburg. # '''Manor House'''. Roman. 1964. 280 pp. Opgedra aan sy vrou, Ronell Meintjes. Delacorte Press, New York. # '''The Silent Conspiracy'''. Roman. 1964. 269 pp. Opgedra aan sy vrou, Ronell Meintjes. Michael Joseph, London. # '''Siembamba: ’n Versameling Verhale, Essays en Sketse'''. 1971. 89 pp. Opgedra aan die nagedagtenis van Ken Swart. Afrikaanse Pers-Boekhandel, Johannesburg. == Bronne == * “Johannes Meintjes – Veelsydige kunstenaar” in: Wood, Vivian C. (red.). “Lantern. Tydskrif vir kennis en kultuur.” Jaargang XII, No. 3. Maart 1963. Pretoria: Die S.A. Vereniging vir die Bevordering van Kennis en Kultuur. * [[S.P. Engelbrecht|Engelbrecht, prof. dr. S.P.]] 1952. ''Die Kaapse predikante van die sewentiende en agtiende eeu.'' Kaapstad, Pretoria: H.A.U.M.-J.H. de Bussy. * Marincowitz, Pieter. 1948. ''Liriese Werk / Lyrical Work: Johannes Meintjes.'' Cape Town: The Anreith Press. == Verwysings == <div style="font-size:90%;"> {{Verwysings|3}} </div> == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} [http://www.art-archives-southafrica.ch/PDFs/JM_bookdustcovers.pdf 'n Bibliografie met foto's van stofomslae of voorblaaie van al Johannes Meintjes se gepubliseerde skryfwerk]. URL besoek op 20 Maart 2015. * {{en}} [http://www.cdbooks-r-us.com/freebies/jmessay.pdf ’n Essay oor Meintjes deur Kobus Opperman]. URL besoek op 20 Maart 2015. * {{af}} [http://www.litnet.co.za/Article/johannes-meintjes-1923-1980 Deeglike biografie oor Meintjes op Litnet deur Erika Terblanche] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130101172417/http://www.litnet.co.za/Article/johannes-meintjes-1923-1980 |date= 1 Januarie 2013 }}. URL besoek op 20 Maart 2015. * {{af}} [http://www.argief.litnet.co.za/cgi-bin/giga.cgi?cmd=print_article&news_id=70727&cause_id=1270 ’n Beskouing op Litnet oor selfportrette, onder meer dié van Johannes Meintjes]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. URL besoek op 20 Maart 2015. * {{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2003/06/02/DB/6LDN/01.html “Skaars boeke oor verlede nou op CD”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160102170007/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2003/06/02/DB/6LDN/01.html |date= 2 Januarie 2016 }}, ''[[Die Burger]]'', [[2 Junie]] [[2003]]. URL besoek op 20 Maart 2015. * {{en}} [http://kaganof.com/kagablog/2010/07/19/johannes-meintjes-to-the-end-of-the-night/ ’n Artikel deur dr. Jean-Pierre de la Porte, navorsingsdirekteur van die Instituut vir die Bevordering van Argitektuur en Infrastruktuur, Januarie 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100725042104/http://kaganof.com/kagablog/2010/07/19/johannes-meintjes-to-the-end-of-the-night/ |date=25 Julie 2010 }}. URL besoek op 20 Maart 2015. * {{en}} [http://blog.antiquarianauctions.co.za/2012/11/antiquarian-auction-23-review_26.html 'n Beskrywing van 'n veiling van seldsame dokumente en boeke uit Meintjes se privaat versameling] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130724044016/http://blog.antiquarianauctions.co.za/2012/11/antiquarian-auction-23-review_26.html |date=24 Julie 2013 }}. URL besoek op 20 Maart 2015. * {{en}} [http://www.bidorbuy.co.za/item/100768466/LOT_OF_JOHANNES_MEINTJES_PERSONAL_EFFECTS_BOOKS_LETTERS_PHOTOS_MANUSCRIPT_TYPESCRIPT_ETC.html Een van die laaste versamelings van Meintjes se persoonlike besittings verkoop einde Mei 2013 op Bid or Buy vir R10 000]. URL besoek op 20 Maart 2015. * {{en}} [http://www.art-archives-southafrica.ch/Photoalbum_Meintjes/ Album van 50 skilderye van Meintjes in privaat besit]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. URL besoek op 20 Maart 2015. * {{en}} [http://www.eggsa.org/library/main.php?g2_itemId=1752984 'n Foto van Johannes en Ronell Meintjese grafsteen in Molteno se begraafplaas]. URL besoek op 20 Maart 2015. * {{en}} [http://www.safarinow.com/go/OlivesCottageMolteno#!prettyPhoto Johannes Meintjes se dorpshuis op Molteno is nou die Olive's Cottage-B&O]. URL besoek op 20 Maart 2015. * {{en}} [http://www.swelco.co.za/Index.cfm?fuseaction=sales.lots&SaleID=2472&Session=5&ItemID=61057 Stephan Welz & Co. verkoop al drie Meintjes se dagboeke teen R7 500]. URL besoek op 20 Maart 2015. * {{en}} [http://www.straussart.co.za/artists/view/johannes-petrus-meintjes 'n Oorsig van alle Meintjes-werke deur Stepgan Welz & Co. verkoop.] URL besoek op 27 Junie 2013. * {{en}} [http://artvalue.co.za/meintjes-johannes-petrus/ 'n Opsomming van Meintjes se lewensloop op Artvalue.co.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120000455/http://artvalue.co.za/meintjes-johannes-petrus/ |date=20 November 2012 }}. URL besoek op 20 Maart 2015. * {{en}} [http://www.stephanwelzandco.co.za/Index.cfm?fuseaction=news.start&ID=1109517 ''R27 million auction, second highest ever in Cape Town''], Stephan Welz verkoop duurste Meintjes-skildery op veiling. URL besoek op 30 September 2013. * {{en}} [http://www.straussart.co.za/artists/view/johannes-petrus-meintjes Besonderhede oor jongste verkope van Meintjes se werk op Strauss Art se webtuiste]. URL besoek op 20 Maart 2015. {{Voorbladster}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Meintjes, Johannes}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skilders]] [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1923]] [[Kategorie:Sterftes in 1980]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse kunstenaars]] [[Kategorie:Alumni van Hoërskool Jan van Riebeeck]] l408m8zsukb7muylowyebqzfvsorl2v 0 75244 2964813 2049458 2026-09-03T14:14:06Z Aliwal2012 39067 nie meer wees nie 2964813 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Charles Picqué | beeld = Charles Picqué.jpg | beeldonderskrif = | orde = Eerste Minister van Brussels | termynaanvang = [[19 Julie]] [[2004]] | termyneinde = [[7 Mei]] [[2013]] | vise = | voorganger = Jacques Simonet | opvolger = Rudi Vervoort | geboortedatum = <!-- vul slegs in indien onderstaande drie velde onbekend is (geboortejaar, geboortemaand en geboortedag --> | geboortejaar = 1948 | geboortemaand = 11 | geboortedag = 1 | geboorteplek = [[Etterbeek]], [[België]] | sterftedatum = | sterfteplek = | party = [[Parti Socialiste (België)|Parti Socialiste]] | orde2 = | termynaanvang2 = [[12 Julie]] [[1989]] | termyneinde2 = [[15 Julie]] [[1999]] | vise2 = | voorganger2 = ''Amp geskep'' | opvolger2 = Jacques Simonet | eggenoot = | kinders = | alma_mater = Louvain School of Management | religie = | handtekening = | militer = | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} '''Charles Picqué''' (* [[1 November]] [[1948]] in [[Etterbeek]]) is 'n [[België|Belgiese]] politikus van die [[Frans]]sprekende Sosialistiese Party (''Parti Socialiste, PS''). Picqué is in die gewestelike verkiesings van 2009 as eerste minister van die [[Brusselse Hoofstedelike Gewes]] verkies, 'n amp wat hy reeds in drie vorige termyne (1989–1995, 1995–1999 en 2004–2009) beklee het. Daarnaas het hy ook as burgemeester van Saint-Gilles/Sint-Gillis, 'n munisipaliteit in die Brusselse Hoofstedelike Gewes, as provinsiale raad van die voormalige provinsie Brabant en as federale minister en minister van die Franssprekende Gemeenskap van België gedien. {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Picque, Charles}} [[Kategorie:Belgiese burgemeesters]] [[Kategorie:Belgiese ministers]] [[Kategorie:Brusselse politici]] [[Kategorie:Waalse politici]] [[Kategorie:Ministers van Ekonomie]] [[Kategorie:Geboortes in 1948]] [[Kategorie:Lewende mense]] n3lur3immgpc4jrk68acwk62lqs76g3 0 75996 2964896 2925793 2026-09-03T21:30:20Z Jcb 223 2964896 wikitext text/x-wiki [[Lêer:NG kerksaal Barrydale.jpg|270px|duimnael|regs|Barrydale se NG kerksaal, gebou tydens ds. [[Gys Muller]] se sewe jaar lange dienstyd in die gemeente van 1951 tot 1958.]] [[Lêer:NG kerk Barrydale 2013.jpg|250px|links|duimnael|Barrydale se NG kerkgebou, waarvan die hoeksteen in 1908 gelê is.]] [[Lêer:Ds PJ Pienaar.jpg|170px|regs|duimnael|Ds. Pieter Johannes Pienaar is in Maart 1888 as Barrydale se eerste leraar bevestig. Hy bly tot in 1891 toe hy na die [[NG gemeente Somerset-Wes]] vertrek waar hy sy emeritaat in 1936 aanvaar.]] [[Lêer:Ds JF Botha op Uniondale.jpg|duimnael|170px|links|Ds. Johannes Francois Botha, 'n boorling van [[Cradock]], waar hy ook gaan aftree het en oorlede is, se eerste gemeente was Barrydale, van 1891 tot 1893. Hy was die gemeente se tweede leraar.]] [[Lêer:Ds GP van der Merwe.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. Gideon Petrus van der Merwe se eerste en enigste gemeente was Barrydale. Hy was van 1893 tot 1905 die gemeente se tweede leraar toe hy sekretaris van die Britse en Buitelandse Bybelgenootskap word. Hy is op [[4 April]] [[1914]] in die amp oorlede nadat hy in 1911 reeds ses maande siekteverlof moes neem toe hy bloedvergiftiging in sy een voet opgedoen het.<ref>{{af}} [[A.P. Smit|Smit, ds. A.P.]] 1970. ''God het laat groei. Geskiedenis van die Bybelgenootskapsbeweging in Suider-Afrika 1820–1970''. [[Kaapstad]]: Die Bybelgenootskap van Suid-Afrika.</ref>]] [[Lêer:Ds MM du Toit.jpg|duimnael|links|170px|Ds. [[Matthys du Toit|Matthys Michielse du Toit]] se eerste gemeente, van 1905 tot 1912, was Barrydale.]] [[Lêer:Ds WFP Marais.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. Willie Marais, die gemeente se leraar van 1912 tot 1929.]] [[Lêer:Ds GTT Kikillus.jpg|duimnael|links|170px|Ds. Gustav Kikillus was van 1929 tot 1950 21 jaar lank leraar van Barrydale.]] [[Lêer:Ds Gysbert Muller.jpg|regs|170px|duimnael|Ds. [[Gys Muller|G. du T. Muller]] was van 1950 tot 1958 Barrydale se sewende leraar.]] [[Lêer:Hoeksteen van die NG kerk Barrydale, gelê deur ds JW Louw op 28 Maart 1908.jpg|duimnael|links|270px|Die kerk se hoeksteen, gelê deur ds. J.W. Louw op [[28 Maart]] [[1908]].]] [[Lêer:Ds PL Cilliers.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. P.L. Ciliers was Barrydale se leraar van 1958 tot 1961.]] [[Lêer:Ds JE Terblanche.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. J.E. Terblanche was die gemeente se leraar van 1964 tot 1969, toe hy 'n beroep na [[NG gemeente Reddersburg|Reddersburg]] aanneem.]] [[Lêer:Ds DW Olivier.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. D.W. Olivier, die gemeente se leraar van 1970 tot 1976.]] Die '''NG gemeente Barrydale''' is 'n gemeente van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] met as middelpunt die dorpie [[Barrydale]] in die skilderagtige omgewing van die [[Langeberg]] aan die R62, 62,5&nbsp;km suidoos van [[Montagu]], 76&nbsp;km suidwes van [[Ladismith]] en min of meer ewe ver (45&nbsp;km) deur die [[Tradouwpas]] van [[Swellendam]] en [[Heidelberg, Wes-Kaap|Heidelberg]]. In 2014 het die gemeente 49 doop- en 211 belydende lidmate gehad. In daardie jaar was die leraar ds. W.J. van Zyl. == Agtergrond == Die handelaarsfamilie Barry van [[Swellendam]], wat so 'n belangrike rol in die ontwikkeling van die [[Overberg]], [[Klein-Karoo]] en omstreke gespeel het, het die dorpie vroeg in die dekade ná 1880 as 'n handelspos en kerksentrum laat aanlê en dit genoem na hul stamvader in Suid-Afrika, [[Joseph Barry]], die handelaar, boer, skeepseienaar en parlementslid. Dié gebied is vroeër deur die leraar van die [[NG gemeente Swellendam]], gestig in 1798, en [[NG gemeente Montagu]], gestig in 1854, bedien, maar op [[8 September]] [[1880]] is oorgegaan tot die stigting van die NG gemeente Barrydale. (Die stigtingsjaar word egter tradisioneel aangedui as 1881.) Die eerste konsulent was ds. [[Servaas Hofmeyr]] van [[Montagu]], maar vanweë 'n nuwe indeling van ringe kort daarna, word ds. [[George Murray]] van [[Swellendam]] in 1881 as konsulent aangestel. Hy is in 1885 opgevolg deur ds. A.B. Daneel van [[Heidelberg, Wes-Kaap|Heidelberg]]. == Vroeë jare == === Ds. P.J. Pienaar === Nadat die gemeente enkele jare deur 'n godsdiensonderwyser, D.Z. de Villiers, bedien is, is die eerste leraar, prop. Pieter Johannes Pienaar, eers in Maart 1888 (1887 volgens ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]'') bevestig. Hoewel hy net drie of vier jaar in die gemeente staan en toe na die [[NG gemeente Somerset-Wes]] vertrek waar hy werksaam was tot en met sy aftrede in 1936<ref name="ober">{{af}} [[J.A.S. Oberholster|Oberholster, dr. J.A.S.]] 1948. ''Jaarboek van die Gefedereerde Nederduitse Gereformeerde Kerke 1949''. [[Kaapstad]]: Jaarboek-Kommissie van die Raad van die Kerke.</ref> (dis onbekend wanneer hy oorlede is, maar hy het nog gelewe met 1952-uitgawe van die ''NG Jaarboek'' en moes toe al sowat 90 jaar oud gewees het), "arbei hy met veel vrug en doen baie ter vorming en opbou van die gemeente",<ref name="oliv">{{af}} [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller). 1952. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. [[Kaapstad]] en [[Pretoria]]: N.G. Kerk-uitgewers.</ref> tot hy vertrek en in 1891 opgevolg word deur ds. J.F. Botha. Dié boorling van [[Cradock]] het in 1893 na [[NG gemeente Uniondale|Uniondale]] vertrek en sy twee jaar in die gemeente Barrydale was selfs korter as sy voorganger se dienstyd. Daarna dien hy agtereenvolgens [[NG gemeente Richmond|Richmond]] (van 1899), [[NG gemeente Potchefstroom|Potchefstroom]] (van 1905 nadat hy van 1903 sowat twee jaar uit die bediening was en vir die Bybelgenootskap gewerk het), [[NG gemeente Jeppestown|Jeppestown]] (van 1908), [[NG gemeente Tarkastad|Tarkastad]] (van 1912), [[NG gemeente Wellington|Wellington]] (van 1918) en uiteindelik [[NG gemeente Molteno|Molteno]] (van 1925 tot hy sy emeritaat aanvaar in 1935). Hy is op [[9 Augustus]] [[1945]] op sy tuisdorp oorlede. Die ou kerk, wat later as sendingkerk gedien het, is waarskynlik in ds. Botha se tyd gebou. === Ds. G.P. van der Merwe === Van 1893 tot 1905 arbei in Barrydale die geliefde<ref name="maed">{{nl}} [[Gustave Adolph Maeder|Maeder, ds. G.A.]] en Zinn, Christian. 1917. ''Ons Kerk Album''. [[Kaapstad]]: Ons Kerk Album Maatschappij Bpkt.</ref> ds. G.P. van der Merwe. Gedurende die [[Tweede Vryheidsoorlog]] (1899–1902) het hy vele liefdesdienste aan die gemeente bewys. Hy verlaat die gemeente ná 12 jaar van getroue arbeid, waartydens 'n netjiese en gerieflike [[pastorie]] opgerig is, om die Kerk in 'n ruimer arbeidsveld te dien as Sekretaris van die Britse en Buitelandse Bybelgenootskap. Hy sterf in die amp in 1914. == In die 20ste eeu == === Ds. M.M. du Toit === In 1905 verwelkom die gemeente Barrydale prop. Matthys Michielse du Toit as sy nuwe leraar. Hy het hom baie in belang van die sending beywer en het by die gemeente "veel liefde opgewek vir die saak van die grote Koning".<ref name="maed" /> Ds. Du Toit is 'n boorling van die omgewing, want hy is as oudste seun op [[3 Desember]] [[1874]] op [[Montagu]] gebore. Na matriek het hy 'n tyd lank in sy pa se algemenehandelaarsaak gewerk voordat hy na [[Stellenbosch]] is waar hy in Desember 1904 tot die bediening toegelaat is. Hy was leraar hier en daarna op [[Reddersburg]] (1912–20), [[Excelsior]] (1920–21), Moria in Suidwes-Afrika (1921–22), [[NG gemeente Hopetown|Hopetown]] (1922–25) en uiteindelik [[Joubertina]] (1925–41). Op [[13 Maart]] [[1906]] is hy met Anna Johanna le Roux (geb. 4 September 1879) getroud. Sy het op Sondagaand [[17 Desember]] [[1939]] ná 'n lang siekbed van agt maande gesterf en is op Dinsdag [[19 Desember]] [[1939]] te midde van groot belangstelling bokant die kerk op Joubertina begrawe. Ná sowat 16 maande as enkelouer het ds. Du Toit met die weduwee E.M. de Wet van [[Queenstown]] getrou.<ref>{{af}} [http://www.ngkerkjoubertina.org.za/toekatotnou.html Geskiedenis van die NG kerk Joubertina]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> === Nuwe kerkgebou === Die nuwe kerkgebou, "so smaakvol en gerieflik ingerig",<ref>{{nl}} [[Gustave Adolph Maeder|Maeder, ds. G.A.]] en Zinn, Christian. 1917. ''Ons Kerk Album''. Kaapstad: Ons Kerk Album Maatschappij Bpkt.</ref> is tydens sy verblyf in die gemeente opgerig. Die kerkraad het die besluit om 'n kerkgebou op te rig en so die oue van 1877<ref>{{Cite web |url=http://www.whalecoastfm.co.za/blogs/kraal-ogies/barrydale |title=Whalecoastfm.co.za |access-date= 9 Mei 2013 |archive-date= 1 Julie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701132649/http://www.whalecoastfm.co.za/blogs/kraal-ogies/barrydale |url-status=dead }}</ref> te vervang, al in 1905 geneem en ook besluit die koste mag nie £5&nbsp;000 oorskry nie. Van die 19 tenders wat ontvang is, was dié van die meesterbouers Moon & Ledbury die beste teen £4 518. Die gemeente het £300 daardeur bespaar dat geen argitek aangestel is nie. Uiteindelik het die boukoste £5 131 beloop. Die [[NG gemeente Montagu]] het £350 vir die boufonds geskenk en die [[NG gemeente Ladismith]] £176. Die gebou is binne drie jaar voltooi.<ref name="barry">{{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1997/06/14/2/19.html ''Barrydale se kerk skitter''], ''[[Die Burger]]'', [[14 Junie]] [[1997]]</ref> Die hoeksteen is gelê deur ds. J.W. Louw van [[Ladismith]] op [[28 Maart]] [[1908]]. Die Engelse orrel, 'n Norman & Beard van 1908, is een van net drie in die land. Dit is reeds in 1997 vir R500&nbsp;000 verseker. === Ds. W.F.P. Marais === Ds. Du Toit vertrek in 1912 na [[Reddersburg]], waar hy bly tot 1920. Sy opvolger op Barrydale was ds. Willem Francois Petrus Marais, wie se eerste gemeente [[NG gemeente Dutoitspan|Dutoitspan]] van 1896 was tot sy koms na Barrydale in 1912, waar hy getroue en toegewyde diens lewer en "baie diep spore laat".<ref name="oliv" /> Hy bly hier tot hy in 1928 'n beroep aanneem na die [[NG gemeente Albanie]], toe nog gesetel op die dorpie [[Riebeek-Oos]], maar later jare in [[Grahamstad]]. Ds. Willie Marais is op [[25 April]] [[1935]] oorlede.<ref name="ober" /> === Dr. Gustav Kikillus === Barrydale verwelkom sy sesde leraar binne sowat 40 jaar met die bevestiging van dr. Gustav Kikillus in 1929. Dié boorling van [[Herbertsdale]] naby [[Mosselbaai]] se vader het omstreeks 1881 uit Oos-Duitsland na Suid-Afrika gekom as sendeling van die [[Berlynse Sendinggenootskap]]. Hy ontvang sy onderwys aan die Hoër Jongenskool op [[Mosselbaai]] en gaan in 1905 na [[Stellenbosch]] waar hy sy B.A.-graad aan die ou [[Universiteit Stellenbosch|Victoria-kollege]] behaal. In 1908 gaan hy na die [[Normaal School, Kaapstad]] vir sy onderwysdiploma. Hierna was hy 11 jaar lank adjunkhoof op [[Tulbagh]] tot hy in 1919 na Stellenbosch terugkeer, aan die [[Kweekskool]] studeer en sy B.D. en kandidaatseksamen afgelê het. In 1922 vertrek hy na [[Nederland]] waar hy in 1924 sy teologiese doktorsgraad verwerf met die proefskrif "Die invloed van die Christendom op die ou Romeinse wetgewing ten opsigte van die sorg van die kind." Met sy terugkeer in Suid-Afrika het hy afgelos as hoof van die hoërskool op Klipdam en ook dienste daar waargeneem tydens die bediening van ds. D. Hugo op [[Barkly-Wes]]. In 1925 het hy 'n beroep aangeneem na die NG gemeente [[Nieuwoudtville]] en in 1929 na Barrydale. Tydens ds. Kikillus se bediening is die reeds sierlike kerkgebou, die trots van die dorp en gemeenskap,<ref>[[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller), ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers, 1952.</ref> nog verder verfraai deur die aanbring van die ringmuur om die kerk en veral die aanlê van die pragtige kerktuin, waarin veral die susters van die gemeente 'n groot aandeel gehad het. Mev. Kikillus het met haar aanleg en liefde vir en opleiding in mediese werk, in dié tyd 'n besonderse rol vervul. Ds. Kikillus was van die eerste ses leraars die een met die langste diens en verlaat die gemeente in 1950 vir die [[NG gemeente Bethanie]] in die destydse [[Suidwes-Afrika]]. === Ds. Gys Muller === In 1951 is ds. [[Gys Muller|Gysbert Du Toit Muller]] op Barrydale as die gemeente se sewende leraar bevestig, in wat reeds sy tweede gemeente was, nadat hy van 1948 af in die [[NG gemeente Caledon]] gestaan het. Hy verlaat Barrydale in 1958 vir [[Kaapstad]] se suidelike voorstede, waar hy tot 1965 leraar van die [[NG gemeente Rondebosch]] was. Ds. Muller is op [[29 Mei]] [[1924]] op [[Bonnievale]] gebore en ontvang sy skoolopleiding op [[Calvinia]]. Hy studeer aan die [[Kweekskool]] op [[Stellenbosch]] en word einde 1947 gelegitimeer, waarna sy bediening as hulpleraar in die [[NG gemeente Worcester]] begin. Op [[10 September]] [[1948]] is hy as leraar van die [[NG gemeente Caledon]] georden en bevestig. Ná Barrydale en Rondebosch was hy ook nog tot 1985 in die [[NG gemeente Franschhoek]], waar hy op Sondag 3 Februarie 1985 sy afskeidsboodskap lewer. Hy is beskryf as 'n "besielende prediker, toegewyde pastor en bekwame gemeenskapsleier".<ref>Van Lill, ds. Gert. 1995. ''Ned. Geref. Kerk Franschhoek 1845–1995''. Franschhoek: Kerkraad.</ref> == Kerkrestourasie == Barrydale se toe byna 90 jaar oue NG kerkgebou is in 1997 die derde keer buite en die tweede keer binne opgeknap. Die kerkraad het in 1996 op die grootskeepse opknapping besluit, aangesien dit in 1962 laas binne en buite, en in 1978, net voor die eeufeesviering, opnuut buite opgeknap en geverf is. 'n [[Vrystaat]]se bouaannemer, Koos du Plooy, van Deltex, het die taak met 'n span van agt werkers aangepak. Die buitekant van die kerksaal is ook opgeknap en die hele projek is binne twee maande afgehandel. Dit het sowat R110 000 gekos. 'n Boer van Barrydale, Johan Marais, het altesaam R22 000 onder die plaaslike gemeenskap ingesamel en die res het uit die kerkraad se reserwefonds gekom.<ref name="barry" /> Die kerkgebou se ingevoerde plafon van patroongedrukte staalpanele is in 1996 die eerste keer sedert die bou van die kerk geverf. Die hoogte van die kerkdak en -toring het die verfwerk bemoeilik, want die oprigting van die hoë steiers was tydrowend. Enkele dakteëls wat verweer was, is vervang. Ook die weerhaan wat met die jare ál skewer gestaan het, is herstel. Die staalpen waarop die haan staan, was voorheen in 'n houtbasis wat verweer het. Met die herstelwerk het die haan 'n staalvoetstuk gekry. == Enkele leraars == * Pieter Johannes Pienaar, Maart 1888 tot 1891 * Johannes Francois Botha, 1891 tot 1893 * Gideon Petrus van der Merwe, 1893 tot 1905 * Matthys Michielse du Toit, 1905 tot 1912 * Willem Francois Petrus Marais, 1912 tot 1929 * Dr. Gustave Theodore Tobias Kikillus, 1929 tot 1950 * [[Gys Muller|Gysbert Du Toit Muller]], 1951 tot 1958 * Pieter Lafras Cilliers, 1958 tot einde 1961 * Jacobus Ernst Terblanche, [[9 Augustus]] [[1964]] tot Desember 1969 * Daniël Wilhelm Olivier, April 1970 tot 1976 * Hermanus (Maans) van Lill, [[15 April]] [[1977]] tot Maart 1984 * Johannes Frederick Maasdorp, 1984 tot minstens 1990 * W.J. van Zyl, [[10 Februarie]] [[2013]]<ref>{{Cite web |url=http://kerkbode.co.za/amptelike-nuus-uit-die-ng-kerk-familie/ |title=Amptelike nuus uit die NG Kerk-familie |access-date= 9 Mei 2013 |archive-date=29 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130429120933/http://kerkbode.co.za/amptelike-nuus-uit-die-ng-kerk-familie/ |url-status=dead }}</ref> - == Bronne == * {{af}} Alheit, W.A. 1948. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swellendam. Een-en- 'n-Halwe Eeu van Genade 1798–1948''. [[Swellendam]]: Die Kerkraad. * {{af}} Breedt, ds. J.M.N. Breedt. 1947. ''Gedenkboek by die Jubileumfees van die Nederduitse Gereformeerde Kerk, Nieuwoudtville 1897–1947''. [[Nieuwoudtville]]: Nederduitse Gereformeerde Kerkraad. * {{af}} [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller), ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. [[Kaapstad]] en [[Pretoria]]: N.G. Kerk-uitgewers, 1952. * {{en}} Potgieter, D.J. (ed.) 1972. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou). * {{af}} Small, Mario (samesteller). 2014. ''Jaarboek van die Nederduitse Gereformeerde Kerke 2014''. Wellington: Tydskriftemaatskappy van die NG Kerk MSW – 'n divisie van Bybel-Media. * {{af}} Van der Walt, dr. Ernst J. 1991. ''Nederduitse Gereformeerde Kerk Rondebosch 1891–1991''. [[Kaapstad]]: Feeskomitee van die N.G. Kerk, Rondebosch. * {{af}} Van Lill, ds. Gert. 1995. ''Ned. Geref. Kerk Franschhoek 1845–1995''. [[Franschhoek]]: Kerkraad. * {{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1997/06/14/2/19.html ''Barrydale se kerk skitter''], ''[[Die Burger]]'', [[14 Junie]] [[1997]]. * {{af}} Van Niekerk, A.A.J. 1980. ''Barrydale 1880–1980. Die geskiedenis van 'n kerk en 'n gemeenskap''. [[Barrydale]], Kaap: Die Feeskomitee. == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Joseph Barry]] == Eksterne skakels == * [http://kerkbode.co.za/vakatures-5-oktober/ Die gemeente adverteer vir 'n deeltydse leraar.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509022914/http://kerkbode.co.za/vakatures-5-oktober/ |date= 9 Mei 2013 }} * [https://www.facebook.com/NgKerkBarrydale Die gemeente se Facebook-blad] * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2004/09/01/DB/10SK/04.html ''Barrydale-gemeente wen goud in Bybelmarathon''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426235651/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2004/09/01/DB/10SK/04.html |date=26 April 2014 }}, ''[[Die Burger]]'', [[1 September]] [[2004]]. {{DEFAULTSORT:Barrydale, NG gemeente}} [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Wes-Kaap]] evvv1xtk1ocvzk9h4gxxz5a7deluaec 0 79161 2964905 2926291 2026-09-03T22:04:29Z Jcb 223 2964905 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Samuel Cronwright | bynaam = Cron | beeld = Samuel Cronwright.jpg | beeldbeskrywing = Samuel Cron Cronwright-Schreiner | onderskrif = Samuel Cronwright | geboortenaam = Samuel Cron Cronwright | geboortedatum = [[26 Januarie]] [[1863]] | geboorteplek = Distrik [[Bedford]] | dood_datum = [[8 September]] [[1936]] | sterfteplek = [[Rondebosch]], [[Kaapprovinsie]] | ouers = Samuel Cronwright en Zipporah Featherstone | titel = | nasionaliteit = Suid-Afrika | beroep = Boer, politikus, eiendomsagent, skrywer | bekend = Eggenoot van [[Olive Schreiner]], biograaf en lid van die Kaapse Wetgewende Vergadering | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = Vrydenker | huweliksmaat = [[Olive Schreiner]] | kinders = Twee dogters, van wie een net 16 uur gelewe het | webblad = | handtekening = Samuel Cronwright handtekening.JPG }} '''Samuel Cron Cronwright''' (distrik [[Bedford]], [[Kaapland]], [[26 Januarie]] [[1863]] – [[Rondebosch]], 8<ref>[http://www.sahistory.org.za/dated-event/samuel-cronwright-schreiner-73-husband-sa-author-olive-schreiner-dies-rondebosch-cape-to SA History Online]. URL besoek op 8 Augustus 2013.</ref> of 9<ref>Potgieter, D.J. (hoofred.) ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery Ltd., 1973.</ref> September 1936) was 'n Suid-Afrikaanse openbare figuur, [[boer (landbou)|boer]], prokureur, sakeman, [[politikus]] en 'n biograaf<ref>[http://africanhistory.about.com/library/weekly/aa021402b.htm African History se biografie van Schreiner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513222858/http://africanhistory.about.com/library/weekly/aa021402b.htm |date=13 Mei 2013 }}. URL besoek op 8 Augustus 2013.</ref> van sy eerste vrou, [[Olive Schreiner]], wie se van hy van hul huwelik in Februarie 1894 tot vier jaar ná haar dood in 1920 deel van syne gemaak het, toe hy bekendgestaan het as Samuel Cron Cronwright-Schreiner. Dit was destyds selfs meer ongewoon as vandag, maar hy het dit op haar versoek gedoen omdat hy haar oortuigings oor vroueregte en die bevryding van die vrou gedeel het. Cronwright het met die jare 'n omstrede figuur geword weens sy biografie oor sy vrou, ''The life of Olive Schreiner'' (1924), en veral weens die wyse waarop hy haar briewe uitgekies, geredigeer en gesny het voor hy dit gepubliseer het, asook die publikasie van sommige van haar werke wat sy uitdruklik in haar testament gevra het nie gepubliseer moet word nie. Hy is ook al daarvan beskuldig dat hy geen begrip vir sy vrou se genialiteit gehad het nie.<ref>[http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol9n2/juz009002012.pdf 'n Oorsig oor die essay ''Olive Schreiner and the liberal tradition''.] URL besoek op 12 Augustus 2013.</ref> Hy word beskryf as 'n gevoelsmens, pleks van 'n letterkundige, en hoewel hy intelligent was en heelwat werke uit sy pen verskyn het, word hy selde enigsins as 'n skrywer beskou, veral nie een met meriete nie. Sy benadering tot sy vrou se geskrifte word ook as "fantasieloos" beskryf omdat hy deurentyd feite van versinsels wou skei, iets waarop sy nooit gesteld was nie. Tog het hy veral in die eerste jare van hul getroude lewe feitlik alles opgeoffer ter bevordering van haar skrywersloopbaan en altyd getrou aan haar gebly. Dit het dan ook 'n tyd lank geblyk dat hy bestendigheid in haar lewe sou kon bring, veral toe die sekerheid van moederskap meer aantreklikheid aan die huwelik verleen het. Toe sy dit ná skaars 'n jaar op sy huurplaas, Krantz Plaats in die distrik [[Cradock]], nie meer kon uithou nie weens haar gedurige asma-aanvalle en omdat sy stilte en afsondering wou hê terwyl die plaas gewemel het van die werkmense, het hy ter wille van haar die boerdery prysgegee wat hy eiehandig oor nege jaar opgebou het sodat hulle elders kon gaan woon. Verskeie kritici het met die jare aan die hand gedoen dat haar asma, wat sy aangegee het as die vernaamste rede vir haar rusteloosheid, deur haarself veroorsaak is en die gevolg was van 'n diep gesetelde emosionele onbestendigheid.<ref name="kock">De Kock, W.J. (hoofred.) ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]] Deel I''. Kaapstad: Nasionale Boekhandel Beperk, 1968.</ref> Niemand twyfel egter daaraan dat die liggaamlike lyding wat sy gevolglik moes verduur, eg was nie. Toe sy kort ná hul vertrek van die plaas daarop aandring om op [[Kimberley]] te gaan woon pleks van op 'n huurplaas waar Cronwright steeds die enigste beroep sou kon beoefen wat hy geken het, moes hy dit laat vaar om aan haar wens gehoor te gee. Enkele jare later, toe hy hom in [[Johannesburg]] byna as 'n prokureur bekwaam het, moes hy weereens verhuis weens haar gesondheid. Volgens Schreiner se biograaf Vera Buchanan-Gould<ref>Buchanan-Gould, Vera. 1948. ''Not without honour – the life and writings of Olive Schreiner''. Londen: Hutchinson.</ref> was Olive met al haar eienaardighede teen omstreeks 1910 ’n las vir Cronwright en beweer sy dat hy indertyd nie meer veel selfopofferende toewyding getoon het nie en selfs dat hy, wat die eerste man op [[De Aar]] was wat ’n motorkar besit het, so suinig was dat hy geweier het om haar te trakteer op ritte in sy motor en dat sy net toegelaat is om dit uit die verte te bewonder. Nog ’n biograaf, [[Johannes Meintjes]], voer egter aan dat hy, hoewel hy hard aan sy onderneming gewerk het, nie ’n probleem met haar talle eksentrisiteite gehad het nie, dat dit hom net nog liewer vir haar gemaak het en hoewel sy kwaai druk op sy senuwees moes geplaas het, hy haar steeds met die grootse geduld versorg het. Biograwe verskil oor die laaste dekade van hul lewe. Sommige beweer die egpaar het ál meer van mekaar verwyderd geraak totdat hulle van omstreeks 1913 af tot haar dood in 1920 so te sê vervreemd was. Volgens hulle het die twee eers tydens die laaste maand van haar lewe, in [[Londen]], versoen geraak voordat sy na haar vaderland teruggekeer het om daar te sterf. Meintjes skryf egter dat hulle voortdurend liefdesbriewe aan mekaar geskryf het en opreg na mekaar verlang het toe hulle, weens die [[Eerste Wêreldoorlog]], noodgedwonge geskei was. == Herkoms == [[Lêer:Grahamstad Katedraal vooraansig.jpg|duimnael|links|Die Anglikaanse katedraal van St. Michael en St. George in [[Grahamstad]] waar Cronwright se ouers in 1860 getroud is. Die toring is eers in 1878 opgerig en ná talle veranderings met die jare is die dameskapel in 1953 voltooi toe die katedraal sy huidige vorm aangeneem het. Die oudste gedeelte van die gebou is reeds in 1830 voltooi.<ref>[http://www.grahamstowncathedral.org/aboutus/history.php 'n Bondige geskiedenis van die katedraal van St. Michael en St. George] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120813035359/http://www.grahamstowncathedral.org/aboutus/history.php |date=2012-08-13 }}. URL besoek op 9 Augustus 2013.</ref> Grahamstad het in 1853 stadstatus verkry toe 'n biskop aangestel is en die kerk 'n katedraal geword het.]] Samuel Cron Cronwright se moeder, Zipporah Featherstone ([[3 Januarie]] [[1835]], Fort England, [[Grahamstad]] – [[8 Junie]] [[1912]], [[Muizenberg]]<ref name="feat">[http://www.featherstone.org/getperson.php?personID=I35298&tree=featherstone Besonderhede op 'n webtuiste oor die Featherstone se familiegeskiedenis]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. URL besoek op 8 Augustus 2013.</ref>), se ouers was Lucy Finaughty en Robert Featherstone. Mej. Finaughty, wat deels van Ierse herkoms was, was 'n kind van een van die vroeë Britse Setlaars wat hom gaan vestig het in Laer-Albanie (tussen Grahamstad en die see). Sy het as jong dogter saam met haar ouers na Suid-Afrika gekom en is getroud met Robert Featherstone, die seun van ’n Engelse boer naby Bristol wat ’n soldaat in die Britse Leër was. Robert Featherstone was saam met sy afdeling in Grahamstad gestasioneer. Ná sy huwelik het hy uit die leër getree en gaan [[boer (landbou)|boer]]. Sy ou plaas naby Grahamstad heet vandag nog Featherstone Kloof. Cronwright se moeder is in 1835 in Grahamstad gebore en het haar lewe lank nooit buite die [[Kaapkolonie]] gereis nie. Sy vader se ouers was eerw. John Wright en Margery Cron. Hulle is in Engeland getroud. Mej. Cron was deels van [[Skotland|Skotse]] herkoms en haar familie was afkomstig van Dumfries. Die egpaar was taamlik jonk toe hulle in 1822, kort ná hul huwelik, deur die [[Londense Sendinggenootskap]] uitgestuur is om onder die inboorlinge van Suid-Afrika te gaan werk. Hulle het eers twee jaar op Theopolis naby Grahamstad gewoon en is toe verplaas na [[Griekwastad]] om onder die Griekwas en die Betsjoeanas te gaan werk. Eindelik is hulle in 1842 na [[Philippolis]] in die Suid-Vrystaat verplaas. Cronwright se vader, Samuel Cron Cronwright (1834–1888), is in [[Kaapstad]] gebore terwyl sy ouers daarheen gereis het van [[Griekwaland-Wes]] af saam met die Griekwa-hoofman Waterboer om die imperiale owerheid oor die een of ander saak te spreek. Cronwright het later geskryf dit is merkwaardig dat sy oupa en Olive Schreiner se pa, Gottlob, in ’n stadium op dieselfde sendingstasie gewerk het. Geeneen van Cronwright se grootouers het, nadat hulle hul in Suid-Afrika kom vestig het, ook weer Engeland besoek nie. Al hul kinders is ook in Suid-Afrika gebore. Drie van hulle is in Grahamstad begrawe en die sendeling Wright op Philippolis. Cronwright se vader, ook Samuel Cron Wright, was 13 jaar oud toe hy Engeland toe gestuur is om daar skool te gaan. Hy was 17 met sy terugkeer in Suid-Afrika en het nooit weer die land verlaat nie. Ná sy skoolopleiding het hy eers ’n sakeman geword en later gaan boer, in welke tyd hy op [[15 Mei]] [[1860]] in die Anglikaanse katedraal van St. Michael en St. George in Grahamstad<ref name="feat" /> getroud is met mej. Featherstone. Hy was later vier jaar agtereenvolgens [[burgemeester]] van Grahamstad en het [[Albanie]] twee maal van 1866 tot 1884 in die ou Kaapse Wetgewende Vergadering verteenwoordig. Hoewel die familienaam eintlik Wright was, het Samuel Cronwright in 1857 sy en sy familie se van verander na Cronwright nadat hy sy naam tot in daardie stadium in elk geval geteken het as "Cron wright" met 'n kleinletter "w". Hy het sy twee doopname, Samuel Cron, behou en sodoende het sy seun ook bekendgestaan as Samuel Cron Cronwright, wat die tweede van sy ouers se agt kinders was. == Jeugjare == Cronwright is 'n jaar ná die groot droogte van 1862 op sy vader se skaapplaas, Gideonshoek, in die distrik [[Bedford]] gebore en sowat twee jaar later het die gesin verhuis na Grahamstad, waar sy vader 'n sakeonderneming begin het en 'n winkelier en handelaar geword het. Later het Samuel Cronwright sr. ook aktief aan die plaaslike politiek deelgeneem. Cronwright het sy opleiding in Grahamstad, waar hy van 1866 tot 1884 gewoon het, ontvang aan die Anglikaanse seunskool [[St. Andrew's-kollege]], waar hy in verskeie sportsoorte uitgeblink en kaptein was van die eerste rugby- sowel as krieketspan. Dit is op sigself waarskynlik nie so 'n groot prestasie nie omdat die skool se getal leerders in 1882 tot net 17 gedaal het, en dit gevaar geloop het om te sluit.<ref>[http://www.sacschool.com/19/history.html Die geskiedenis van St. Andrew's-kollege] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103003325/http://www.sacschool.com/19/history.html |date=2012-11-03 }}. URL besoek op 8 Augustus 2013.</ref> Dit was wel 'n prestasie dat hy in daardie jaar aangewys is as die stad, destyds die naasgrootste nedersetting in die [[Kaapkolonie]],<ref>[http://sa.travel-directory.co/81/places/eastern-cape/grahamstown Die geskiedenis van Grahamstad op SA Travel Directory.]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} URL besoek op 8 Augustus 2013.</ref> se kampioenatleet. Hy was ook kaptein van die plaaslike rugbyspan, was gek oor gimnastiek en boks en allerlei sportsoorte en oefeninge. Volgens 'n biograaf van sy vrou, die skilder, skrywer en amateur-geskiedkundige [[Johannes Meintjes]], was Cronwright 'n aantreklike ("attractive, almost handsome") jong man met pikswart hare, sterk gelaatstrekke en mooi oë. Hy was met 'n lengte van 1,8&nbsp;m nie uitsonderlik lank nie, maar was sterk gebou en het oor groot liggaamskrag beskik. Dié atletiese jong man het 'n buitengewone belangstelling in studie getoon en was besonder intelligent. In die vyfde vorm (deesdae se gr. 11) het hy St. Andrew's se Barry-prys vir die beste opstel, waarvoor die hele skool in aanmerking gekom het, gewen. In dié stadium was hy heeltemal eentalig Engels en sou eers later as boer in die distrik [[Cradock]] die "Taal" (Afrikaans-Hollands) leer praat en groter begrip vir die Afrikaners ontwikkel.<ref name="meintjes">[[Johannes Meintjes|Meintjes, Johannes]]. 1965. ''Olive Schreiner: Portrait of a South African Woman''. Johannesburg: Hugh Keartland Publishers.</ref> == Ná skool == [[Lêer:Samuel Cronwright jonk.jpg|duimnael|180px|Samuel Cronwright as 'n jong boer.]] Cronwright het die intermediêre [[B.A.-graad|B.A.]] geslaag in die eerste jaar wat dit aangebied is, maar weens die een of ander geldelike terugslag wat sy vader beleef het, waarskynlik 'n sakeonderneming wat misluk het, moes hy sy universiteitsloopbaan, wat beloof het om uitmuntend te wees, prysgee. Hy het St. Andrew's in April 1884 verlaat kort voor sy finale B.A.-eksamen, en toe gaan boer. Al wat hy met hom saamgeneem het, was enkele stukkies klere en byna niks anders nie. Volgens [[Johannes Meintjes|Meintjes]] kon hy egter staatmaak op sy voortreflike liggaamsbou, sy krag, skerp sig, liefde vir vuurwapens en vir boeke. Hy het reeds op 'n vroeë ouderdom, waarskynlik omstreeks die tyd dat hy sy studie moes laat vaar, sy ortodokse Christelike opvoeding verwerp nadat hy vroeër die kerklike bediening as 'n loopbaan oorweeg het,<ref name="kock" /> en 'n Vrydenker geword. Cronwright het sy eerste tien maande as boer deurgebring op sy oom Robert Featherstone se plaas Weltevreden naby [[Pearston]] in die distrik [[Graaff-Reinet]]. Dié oom was 'n onverbiddelike man wat die jong student onmenslike handearbeid laat verrig het. Nadat hy by sy oom vort is, het Cronwright gaan boer op John E. Woods se volstruisplaas<ref name="olive">[http://www.oliveschreiner.org/vre?view=personae&entry=14 Lewensbeskrywing van Cron Cronwright op OliveSchreiner.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131027085648/http://www.oliveschreiner.org/vre?view=personae&entry=14 |date=27 Oktober 2013 }}. URL besoek op 8 Augustus 2013.</ref> Krantz Plaats aan die Groot Visrivier in die distrik [[Cradock]].<ref>[http://www.biodiversityexplorer.org/people/cronwright-sc.htm Cronwright-Schreiner, Samuel Cron (1863–1936) op Biodiversityexplorer.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141222190928/http://www.biodiversityexplorer.org/people/cronwright-sc.htm |date=22 Desember 2014 }}. URL besoek op 8 Augustus 2013.</ref> Dit was aan die einde van 1884 en die 21-jarige boer is in beheer van die plaas, wat amper 4&nbsp;000&nbsp;ha beslaan het, gestel. Dié plaas het die berg Buffelskop ingesluit wat later beroemd sou word omdat Olive, haar baba en hondjie daar herbegrawe is en Cronwright (in 1936) ook daar ter ruste gelê is. Indertyd was hy ook 'n rubriekskrywer oor landbousake vir die Cradockse nuusblad die ''Midland News'', hoewel hy nie geskroom het om sy teenkanting teen [[Cecil John Rhodes]] se beleid in dié rubriek te laat blyk nie. == Teenstand teen Rhodes en die Bond == Hy was reeds van voor sy ontmoeting met Olive Schreiner aktief in die politiek toe hy en talle ander jong boere die Cradock Farmers’ Association gestig het waarvan hy die sekretaris was. Dit het, volgens hom, kort voor lank die invloedrykste boerevereniging in die Kaapkolonie geword. Destyds was die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]] oppermagtig in die politiek van die Kolonie. Dit het Cecil John Rhodes ondersteun en, volgens Cronwright, het al die vooraanstaande politici van die Kolonie na die Bond se pype gedans. Hoewel die Bond destyds oor slegs ’n derde van die 76 setels in die Kaapse Wetgewende Vergadering beskik het, kon dié derde deur bankvas saam te staan, die Huis oorheers danksy die verdeeldheid onder die ander twee derdes, wat in twee verdeel was en elkeen die Bond se guns probeer werf het om aan hulle ’n meerderheid in die raad te besorg. Cronwright het later geskryf die toestand in die Kolonie het sleg daar uitgesien, meer as gevolg van die gebrek aan morele stamina van die vooraanstaande nie-Bond-politici as weens die konserwatiewe mag van die Bond. Rhodes kon staatmaak op sterk en gedienstige ondersteuning. So kon hy kapitalistiese wetgewing deurdruk wat die lewe vir inboorlinge ([[swart mense]]) bemoeilik het. Cronwright het gemeen dié toedrag van sake was uiters nadelig vir die openbare moraliteit en besluit die oplossing sou wees om die progressiewer elemente van die samelewing, Engels, Hollands en inboorling (swart), saam te snoer in een party. Geen vooraanstaande politikus en geen koerant wou hom ondersteun in dié onderneming teen die magtige Bond nie. Die Kolonie se boereverenigings was beperk tot die Oostelike Provinsie en die Middelland. Hulle was amper uitsluitlik Engels en gevolglik nie baie invloed- of getalryk nie. Cronwright wou dié verenigings die kern maak van die nuwe party, wat hy die “Progressiewe Party” (volgens ander bronne die "Liberale Party") wou noem. Dié verenigings is jaarliks op ’n kongres verteenwoordig wat bekendgestaan het as die Sentrale Vereniging ("Central Association"). Met die ondersteuning van die Cradockse vereniging wou hy sy voorstel aan die Sentrale Vereniging voorlê en het gehoop dat, namate ál meer verenigings op dorpe en in distrikte gestig kon word, Afrikaners in toenemende getalle hulle by die party sou aansluit terwyl die “minder gevorderde (of progressiewe) Britte” sou oorgaan na die Bond toe. So het hy gehoop sou daar twee mededingende politieke partye op nierassige (die Engelse en Afrikaners is destyds as twee “rasse” beskryf) grondslag ontstaan. Deur dié idee voor te staan het Cronwright noodwendig hewig gebots met die Afrikanerbond tot hy, na sy mening, hul bekendste teenstander geword het en die een wie hulle die meeste aangeval het. Dit was te wagte aangesien Cronwright sy opponente met mening aangeval het. Hy is ernstig gekap deur koerante soos die ''[[Cape Times]]'' en die ''[[Cape Argus]]'' omdat hy dit durf waag het om die Bond aan te vat. Volgens die pers het Cronwright rassegevoel aangewakker, maar toe die Bond Rhodes in Januarie 1896 uitwerp, het hulle self die Bond met mag en mening aangeval. Rondom dié tyd is Cronwright die veilige setel [[Tembuland|Temboeland]] aangebied, wat grootliks uit inboorlinge (swart mense) bestaan het. Hoewel sy oorwinning feitlik verseker was, het hy geweier om te staan,<ref>[http://archive.org/stream/landfreespeechr00crongoog/landfreespeechr00crongoog_djvu.txt Die volledige teks van Cronwright se ''Land of free speech. Record of a campaign on behalf of peace in England and Scotland in 1900'']. URL besoek op 13 Augustus 2013.</ref> nietemin het hy aktief in sy veldtog teen Rhodes gebly en toe hy en Olive later op Kimberley gaan woon, steeds gehoop hy sou 'n Progressiewe party op die been kon bring. Dié plan, het hy later geskryf, sou kon geslaag het en ’n klein maar sterk party tot gevolg gehad het, as dit nie was vir die [[Jameson-inval]] nie. Van toe af was dit vir Cronwright onmoontlik om enige verdere stappe te doen ten einde die party te stig. Wat hy beskryf het as die “sogenaamde” Progressiewe Party in die Kaapkolonie, is “in die geheel die mees retrogressiewe organisasie wat tot op hede in Suid-Afrika bestaan het. Dit word grotendeels befonds deur mnr. Rhodes en byeengehou deur geen sement nie buiten dié van rassehaat" (hoofsaaklik die meerderwaardigheid wat Engelse jeens Afrikaners gevoel het). "Op sy beurt het dit die werktuig van die kapitaliste geword en word gelei om rampspoedige werk vir sowel Suid-Afrika as die Ryk te verrig."<ref>[http://archive.org/stream/landfreespeechr00crongoog/landfreespeechr00crongoog_djvu.txt Die volledige teks van Cronwright se ''Land of free speech. Record of a campaign on behalf of peace in England and Scotland in 1900'']. URL besoek op 13 Augustus 2013.</ref> == Ontmoeting met Olive Schreiner == [[Lêer:Olive Schreiner jonk.jpg|duimnael|links|190px|Volgens haar biograaf [[Johannes Meintjes]] het [[Olive Schreiner]], hier afgeneem in die dekade ná 1880, haar skoonheid en figuur verloor weens die asma-aanvalle wat gedurig vererger het wanneer sy te lank op 'n plek gewoon het, selfs in die dorre [[Karoo]] met sy heilsame klimaat.]] [[Lêer:Plaas Gannahoek Cradock.jpg|duimnael|240px|Cronwright en [[Olive Schreiner]] het mekaar in Desember 1892 op die Cawoods se plaas, Gannahoek, suid van [[Cradock]] ontmoet.]] Cronwright het omstreeks die middel van 1890, toe hy nog op Krantz Plaats was, op aanbeveling van sy destydse skoolhoof, met wie hy nog altyd op vriendelike voet verkeer het, ''[[Story of an African farm]]'' gelees. Dit was die eerste roman uit Suid-Afrika wat wêreldroem verwerf het en die boek wat [[Olive Schreiner]] 'n bekende en gevierde skrywer gemaak het. Hy het later geskryf: "Dié boek het 'n buitengewone uitwerking op my gehad; maar die hoë dunk wat ek toe daarvan gevorm het, neem met die ouderdom en volwasse oordeel steeds toe.” Toe hy dit klaar gelees het, het hy terstond besluit dat hy "Lyndall" (die karakter in die deels outobiografiese roman wat in 'n groot mate op Olive Schreiner gegrond is) moes ontmoet en met haar sou trou. Op besoek aan sy bure die Cawoods van Gannahoek het hy geesdriftig oor sy groot ontdekking gepraat en was verbaas om te hoor dat die Cawoods die skrywer goed geken het. In dieselfde jaar het hy aan Schreiner geskryf wat hy beskryf as sy eerste, nogal "senuagtige en stywe" ("nervous and stiff"<ref name="olive" />) brief. Ondanks dié brief, sou hy haar eers twee en 'n half jaar later, middel Desember 1892, ontmoet. Hy beskryf in ''The life of Olive Schreiner'' hoe hy destyds daar uitgesien het: "Die son het my vel gebrand tot byna die kleur van mahoniehout; my hare was gitswart, en ek het 'n kort geknipte, swart baard gedra." Volgens wat hy vertel het, het sy onmiddellik op hom 'n indruk gemaak en met die jare (en blykbaar ten spyte van sy toenemende ontnugtering veral met haar eksentrisiteite) het sy bewondering ontwikkel tot iets wat aan verering gegrens het. In die daaropvolgende maand het hul vriendskap verinnerlik, want dit is voortgesit nadat sy Gannahoek verlaat het, deur ononderbroke briefwisseling wat Cronwright van Krantz Plaats af gevoer het en Olive van [[Grahamstad]] (waar sy by haar moeder gaan kuier het wat in 'n klooster gaan woon het), [[Middelburg, Oos-Kaap|Middelburg]] (van die begin van Februarie af en waar hy by haar kom kuier het toe sy geskryf het dat hulle passie sterker is as ander mense s'n), Wittebergen (om haar geboorteplek te gaan besoek), [[Matjiesfontein]], Kaapstad en later uit [[Engeland]], wat sy besluit het om te besoek nog voor sy Cronwright ontmoet het. Hoewel sy seksueel sterk tot hom aangetrokke was, het sy in dié tyd uit Middelburg aan hom geskryf: "Ons moenie weer ontmoet nie." Nadat sy 'n paar maande oorsee deurgebring het waar sy probeer het om te besluit om hom nooit weer te sien nie en tot sy uiteindelik in haar dagboek geskryf het: "Ek is syne", het sy teruggekeer Kaapstad toe. == Eerste huwelik == === Troue === [[Lêer:Olive Shreiner en Samuel Cronwright.jpg|duimnael|220px|Die Cronwright-Schreiners op die plaas Krantz Plaats in die distrik [[Cradock]], kort ná hul huwelik.]] [[Lêer:Middelburg 1894.jpg|duimnael|links|240px|'n Straattoneel op [[Middelburg, Oos-Kaap|Middelburg, Kaap]], omstreeks 1894 toe die Cronwright-Schreiners daar getroud is.]] 'n Jaar nadat hulle mekaar ontmoet het en ten spyte van Olive se bedenkinge, trou hulle op [[24 Februarie]] [[1894]] in die landdroskantoor op Middelburg in die [[Karoo]]. Hulle het saam besluit om in gewone klere te trou en nie 'n ophef oor die geleentheid te maak nie. Dit was op dié Karoodorp dat hulle mekaar weer ná al die maande ontmoet het by die rivier waar hulle mekaar die laaste keer gesien het. Hulle is uit beginsels in alledaagse klere getroud. 'n Beriggie in die ''Queenstown Free Press'' van Vrydag 2 Maart 1894 het gelui: "Koloniste oor die algemeen sal belangstel in die stil troue wat Saterdag plaasgevind het op die dorpie Middelburg, toe mnr. S.C. Cronwright, een van die mees vooraanstaande van die jonger geslag koloniste, in die eg verbind is met die dame wat van alle Suid-Afrikaners die bekendste is, mej. Olive Schreiner, die begaafde skryfster. Die seremonie, wat van die privaatste aard was, is gehou in die woning van die burgerlike kommissaris, mnr. C.J. Roux. Die bruid is vergesel van haar broer mnr. Theophilus Schreiner; die bruidegom is bygestaan deur mnr. C.W. Webber, van Avondale, Bedford. Ons verneem die egpaar sal voortaan bekendstaan as mnr. en mev. Cronwright-Schreiner."<ref>[http://www.eggsa.org/newspapers/index.php/queenstown-free-press/229-queenstown-free-press-1894-1-january-june Berigte uit die ''Queenstown Free Press'' op die Genealogiese Vereniging se webtuiste.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160104173211/http://www.eggsa.org/newspapers/index.php/queenstown-free-press/229-queenstown-free-press-1894-1-january-june |date= 4 Januarie 2016 }} URL besoek op 12 Augustus 2013.</ref> Die twee het daarna na die opstal op Krantz Plaats vertrek om hul getroude lewe te begin. Om haar tevrede te stel, het Cronwright sy van verander na Cronwright-Schreiner<ref>[http://www.english.wisc.edu/amcclintock/schreiner.htm 'n Biografie van Olive Schreiner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140129013855/http://www.english.wisc.edu/amcclintock/schreiner.htm |date=2014-01-29 }}. URL besoek op 12 Augustus 2013.</ref> en so sou dit bly tot hy in 1924 in Engeland in die huwelik getree het met Leonara Gann, gebore Bush. In ''Life'' het hy gemeld dat hy haar houding jeens die vryheid van die vrou gedeel het, maar miskien was dit ook sy manier om te wys dat hy trots was daarop dat 'n genie haar liefde met hom gedeel het. Cronwright was heeltemal gemaklik met sy vansverandering, hoewel dit destyds selfs meer ongehoord as in latere jare was, maar hy was so verlief dat hy enigiets sou doen wat sy hom gevra het. Dit was die eerste van talle opofferings wat hy vir haar gemaak het, en een wat nie sonder 'n mate van vernedering gepaard gegaan het nie, want op 'n politieke vergadering enkele jare later het iemand byvoorbeeld uit die gehoor vir Cronwright-Schreiner geskreeu dat hy onder sy nooiensvan moes praat. Hoewel die twee soms gelukkig was, was hul huwelik in die geheel ongelukkig. Soos 'n biograaf van Schreiner, Heather Parker Lewis, dit opsom: Ná vier jaar het elkeen in sy eie bed geslaap, ná tien jaar elkeen in sy eie slaapkamer en vir die laaste sewe jaar van hul getroude lewe het hulle op afsonderlike vastelande gewoon.<ref>[http://hanoverinformation.co.za/people/olive-schreiner/ ''Social reformer, pacifist, feminist and South Africa’s first literary novelist''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113004701/http://hanoverinformation.co.za/people/olive-schreiner/ |date=2013-11-13 }}. URL besoek op 12 Augustus 2013.</ref> === Verlaat Krantz Plaats === [[Lêer:Cronwright-Schreiners op pad Kimberley toe.jpg|duimnael|links|240px|Die egpaar maak gereed om die Krantz Plaats, in die distrik [[Cradock]], te verlaat en Kimberley toe te verhuis.]] Die paartjie was aanvanklik gelukkig op Krantz Plaats in die Karoo wat hulle albei liefgehad het en het lang wandelinge geneem waartydens hulle ook Buffelshoek besoek het, maar slegs enkele maande nadat hulle getroud is, is die egpaar verplig om Krantz Plaats te verlaat weens Olive se gedurige asma-aanvalle wat telkens vererger het wanneer sy te lank op een plek vertoef het. Dit was 'n baie groot opoffering vir Cronwright om die plaas te verlaat wat hy uit niks uit opgebou het. Volgens sy vertelling in ''Life'' was Cronwright bereid om alles op te offer wat sy vrou miskien kon weerhou om haar skryfkuns te beoefen, selfs al was ''The story of an African farm'' (waarvan sy die eerste weergawe reeds in 1880 voltooi het<ref>[http://www.motormedia.co.za/content.asp?PageID=806&CategoryID=6&cache=2013/07/04%2008:51:22%20AM History Archive Olive Schreiner.]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} URL besoek op 12 Augustus 2013.</ref>) haar grootste letterkundige werk en sou sy nooit weer soortgelyke letterkundige hoogtes bereik nie. Hy skryf: "Dit sou amper krimineel wees as enige daad van my sou verhoed dat sy skryf." Hulle het alle moontlikhede vir hom bespreek en dit het geblyk dat boerdery die enigste opsie was. Hulle het na 'n plasie met die naam Fonteintjie tussen [[Philipstown]] en [[Colesberg]] gaan kyk, maar omdat sy middele beperk was, sou hulle 'n plaas iewers moes huur waar Olive vrylik kon asemhaal en waar sy ongestoord sou kon skryf. Met hulle aankoms op Fonteintjie het Cronwright dadelik besef dat die plek ongeskik was en daardie nag het Olive die ergste asma-aanval gehad wat hy tot in daardie stadium beleef het. === Op Kimberley === [[Lêer:Samuel en Olive Cronwright Schreiner.jpg|duimnael|240px|Cronwright en Olive kort voor sy die lewe aan hul enigste kind geskenk het. Die babadogtertjie is 16 uur ná haar geboorte, op [[30 April]] [[1895]], oorlede, hoewel sy blakend gesond was. Die vermoede bestaan dat sy verstik het nadat sy deur die nag sonder toesig gelaat is.]] Hulle het verder gereis na [[Kimberley]], waar Olive se suster Ettie in The Homestead aan die buitewyke van die dorp gewoon het. Olive het wonderbaarlik herstel en aan Cronwright voorgestel dat hulle daar moes kom woon waar sy geglo het sy twee romans sou kon voltooi en so £30&nbsp;000 sou kon verdien sodat hulle geldelik onafhanklik kon wees. Cronwright het reeds sy plaas prysgegee en nou moes hy ook die enigste beroep laat vaar wat hy kon beoefen. Sy gesonde verstand het gesê hy moes aanhou boer, maar dit was vir hom onmoontlik om Olive se wense teen te gaan. Ten spyte van sy bedenkinge en sy onsekerheid oor die toekoms het hy toegegee. Hulle het The Homestead by Ettie gekoop. Dit was op Kimberley, waar die klimaat, afsondering en stilte (omdat die huis ver van die middedorp geleë was) haar gepas het, dat hulle hul enigste kind verloor het, slegs 'n dag nadat sy op [[30 April]] [[1895]] gebore is. Die kind is gesond gebore, maar is 16 uur later dood aangetref nadat sy blykbaar verstik het toe sy deur die nag sonder toesig gelaat is. Olive sou hierna altesaam ses miskrame hê. In dié tyd op Kimberley, terwyl Cronwright gewikkel was in die aanvalle op Rhodes se “kapitalistiese party”, dat die De Beers-maatskappy, waarvan Rhodes die hoof was, ’n aanbod van ’n pos met 'n ruim salaris aan Cronwright gemaak het, soos hy beweer het gemaak is aan amper elke man wat hom en sy party met welslae teengestaan het. Cronwright het “dit onmiddellik geweier, want geen mens wat ’n pos aanvaar onder De Beers, behou sy politieke onafhanklikheid nie”.<ref>[http://archive.org/stream/landfreespeechr00crongoog/landfreespeechr00crongoog_djvu.txt Die volledige teks van Cronwright se ''Land of free speech. Record of a campaign on behalf of peace in England and Scotland in 1900'']. URL besoek op 13 Augustus 2013.</ref> === Die laaste groot springbokmigrasie === [[Lêer:Springbok-jagtog 1896.jpg|duimnael|links|270px|'n Jagtog in 1896 in die [[Vrystaat]] toe 370 springbokke en blesbokke binne 'n dag geskiet is. Dit is waarskynlik dieselfde migrasie wat Cronwright waargeneem en beskryf het in ''The migratory springbucks of South Africa'' (1925).]] In 1896 was Cronwright ooggetuie van die laaste groot [[springbok]]trek, ’n gebeurtenis wat hy in enige besonderhede opgeteken het. Dié trek is eerste waargeneem by Kaaien Bult naby [[Prieska]] waar groot getalle springbokke die jaar vantevore bymekaargekom en gelam het. In 1896 het die bokke die plaas Karreekloof genader in die distrik [[Hopetown]] wat aan ’n neef van Cronwright behoort het en waar Cronwright en sy vrou op die vooraand van die [[Tweede Vryheidsoorlog]] gaan vertoef het sodat haar gesondheid ná hul verblyf in [[Johannesburg]] kon herstel. Cronwright se familie het aan hom op Kimberley geskryf dat hy moes kom kyk omdat hulle gemeen het dat dit ’n besonderse groot trek was. Cronwright het die uitnodiging aangeneem en per trein uit die Diamantstad geruis tot op die stasie Krankuil op die [[Oranjerivier]]. Ná ’n tien uur lange karrit oor [[Strydenburg]] het Cronwright Karreekloof teen die aand bereik. Die volgende dag het hy per kapkar uitgery om die migrasie te gaan aanskou. By sy aankoms was die jag op die bokke reeds in volle gang en talle honderde is toe al geslag vir biltong en selfs luiperds en wildehonde is geskiet omdat hulle ook agter die bokke aangekom het op soek na kos. Cronwright het die spoor van die springbokke enkele dae lank deur die veld gevolg waar dit skaars moontlik was “om jou voet neer te sit in die uitgestrekte gebied sonder dat jy op die spoor van ’n springbok trap”, in die hoop om die digte deel van die trek op te spoor. Nadat hy by honderde boere en jagters se kampe verbygery het wat oortrek was van die biltong wat opgehang is om uit te droog, het Cronwright uiteindelik afgekom op ’n “reuse, onverhinderde, glinsterende vlakte” waarop “oor sy hele oppervlak die voortreflike wildsbokke rustig staan en wei het in die warm namiddag-winterson”, in ’n toneel wat vir hom “ewe mooi as wonderbaarlik” was. Cronwright en twee van sy metgeselle het van die kar afgeklim, hul wapens eenkant geplaas en gaan sit om die bokke dop te hou en die toneel waar te neem wat hulle besef het hulle nooit weer sou sien nie. “Ons het in stilte gesit en ons verlustig aan dié wonderlike skouspel,” het hy later geskryf. Omdat hulle gewoond was daaraan om plaasdiere te getalle te skat, het hulle probeer om die springbokke te tel en uitgekom by “nie minder nie as vyfhonderd duisend met een oogopslag”. Die trekbokke wat hulle gesien het, het “drie-en-twintig uur in die een rigting en van twee tot drie in die ander rigting gestrek”. Dié bokke wat Cronwright in 1896 waargeneem het, word as die laaste groot trek beskou en hy het self gesê: “Dit is hoogs waarskynlik dat die dae van die baie groot migrasies verby is.” Kleiner migrasies is wel nog later aangeteken, byvoorbeeld dié van sowat 15 000 wildsbokke van die [[Nossobrivier]] na [[Upington]] in 1946, terwyl die skrywer en avonturier sir [[Laurens van der Post]] etlike duisende springbokke op sy omswerwinge in [[Botswana]] teëgekom het.<ref>[http://www.namakaroo.org/tag/springbok/ ''The story of the trekbokke'' by Namakaroo.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160104173344/http://www.namakaroo.org/tag/springbok/ |date=2016-01-04 }}. URL besoek op 12 Augustus 2013.</ref> === Politieke betrokkenheid === Uit eie reg danksy sy jare lange agitasie teen Rhodes en moontlik ook omdat hy getroud was met die uitgesproke skryfster, word verskeie politieke voorstelle in dié donker tyd in die Suid-Afrikaanse geskiedenis op die vooraand van die [[Anglo-Boereoorlog]] aan Cronwright gedoen. Hy het geweier om hom, soos sy vader destyds, vir die Kaapse Wetgewende Vergadering verkiesbaar te stel, maar hy en sy vrou het wel 'n Liberale/Progressiewe party in die [[Kaapkolonie]] probeer stig om [[Cecil John Rhodes]] teen te staan. Cronwright het sy vrou se politieke, humanitêre en feministiese opvattings gedeel. Hy het op moedige wyse op [[20 Augustus]] [[1895]] 'n referaat gelewer oor ''The political situation'' wat hy saam met sy vrou opgestel het, in Kimberley, die vesting van [[Cecil Rhodes]] vir wie Olive toe reeds alle agting verloor het. Die Cronwright-Schreiners was politiek gesproke progressief en volgens hulle was Rhodes retrogressief, hoewel hy die leier was van wat sedert 1896 bekendgestaan het as die Progressiewe Party toe die [[Jameson-inval]] 'n breuk veroorsaak het tussen hom die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]], sy eertydse politieke bondgenote. Die Cronwright-Schreiners het ál meer betrokke geraak in die politieke aangeleenthede van Suid-Afrika namate hulle gestry het om die naderende oorlog te voorkom. Hulle standpunt teen Rhodes het tot 'n ernstige botsing met Olive se familie gelei en tot vyandige briewe van Olive se moeder en haar suster Ettie waarin hulle beweer het dat Cronwright haar gedagtes verdraai en haar karakter afgebreek het. Sy het geantwoord dat haar oortuigings reeds gevorm is jare voordat sy Cronwright ontmoet het. === Sy eerste maal oorsee === Op 6 Januarie 1897 het Cronwright en Olive Engeland toe gevaar op die Dunvegan Castle om daar haar pasifistiese allegorie ''Trooper Halket'', wat haar opvatting oor Rhodes baie duidelik gemaak het en waarin sy veral te velde getrek het teen sy wrede behandeling van die inheemse bevolking van wat vandag [[Zimbabwe]] is, te laat publiseer. Sy het uiteindelik die boek vir 'n kontantbedrag, blykbaar £1&nbsp;500, verkoop en dit is in die loop van die jaar uitgegee. Dit was Cronwright se eerste keer oorsee en alles daar het hom geboei. Van Engeland af het hulle na die vasteland gereis en [[Switserland]], [[Italië]] en [[Frankryk]] besoek terwyl Cronwright sy vrou deurentyd moes verpleeg. Met hul terugkeer in Engeland het hulle spesialiste oor haar gesondheid geraadpleeg wat gesê het dat sy nog 'n goeie twee dekades kon lewe as sy goed versorg word. Hulle het voor die einde van die jaar teruggekeer Kimberley toe met hul geld byna uitgeput. Hul huwelik het nou kwaai spanning verduur en Cronwright het in hierdie tyd besluit om na Johannesburg toe te gaan om hom as prokureur te bekwaam omdat Olive op 'n vorige besoek aan die stad gesond en sonder asma-aanvalle was. Hy vertrek in April 1898 na die Goudstad terwyl sy vrou vir eers by The Homestead agtergebly het. == Anglo-Boereoorlog == === Verblyf in Johannesburg === [[Lêer:SC Cronwright.jpg|duimnael|links|200px|Cronwright in Maart 1900 toe hy deur Engeland getoer het om 'n veldtog te voer teen die Britse militêre optrede in Suid-Afrika.]] [[Lêer:Hanover 1906.jpg|duimnael|320px|[[Hanover]], [[Kaapkolonie]], omstreeks 1906, kort voor die ou NG kruiskerk (links middel) gesloop is om plek te maak vir die teenswoordige gebou wat in 1908 ingewy is. Die donker geboutjie links agter net voor die laaste huis, was die egpaar se woonplek tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en daarna. Olive het Hanover beskryf as "the prettiest village" wat sy al gesien het, maar later eensaam en terneergedruk gevoel en die dorpie as 'n "mislike plekkie" beskryf.]] Gedurende dié moeilike tyd kon Olive nie haar tweede roman voltooi nie, maar Cronwright skryf ''The Angora goat'' (1898, lang titel: ''The Angora goat (published under the auspices of the South African Angora Goat Breeders' Association) and a paper on the ostrich (reprinted from the Zoologist for March, 1897)''), ''The migratory springbucks of South Africa'' en verskeie korter artikels oor soortgelyke onderwerpe. Hy het hom ingeskryf as leerlingprokureur aan 'n regsfirma in [[Johannesburg]], waar hulle 'n huis op Hospital Hill teen £12 per maand gehuur het. Cronwright se inkomste was slegs £20 per maand; daarom het hulle baie min oorgehad om van te lewe.<ref name="meintjes" /> Olive het darem nog 'n klein inkomste gehad van die verkope van ''Story of an African farm'' en deur eenvoudig te lewe, kon hulle oorleef. Vir Cronwright was dit interessant om so na aan die kern te lewe van die sameswering teen die Transvaalse regering, waarmee hy en sy vrou simpatie gehad het. Hulle is destyds as wat vandag sou bekendstaan as "glanspersoonlikhede" in Johannesburg behandel danksy die sukses van ''Story of an African farm''.<ref>[http://zar.co.za/schreiner.htm 'n Biografie van Olive Schreiner.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728073703/http://zar.co.za/schreiner.htm |date=2013-07-28 }} URl besoek op 12 Augustus 2013.</ref> In dié tyd is Cronwright en sy vrou aan pres. [[Paul Kruger]] voorgestel in sy huis in [[Pretoria]]. Die ou president is vergesel van [[F.W. Reitz]], 'n oudpresident van die [[Vrystaat]]. Die ontmoeting tussen die Cronwright-Schreiners en die leier was 'n groot sukses en Cronwright, wat net so Republikeinsgesind soos sy vrou was, het gedink die president was die mees indrukwekkende mens wat hy al ontmoet het, naas sy vrou. Hoewel die twee se verhouding verinnig het en veral Cronwright besonder gelukkig in die Noorde was, kon hulle net 'n jaar in die Goudstad vertoef, weereens weens Olive se asma-aanvalle. Cronwright, wat nie sy opleiding kon voltooi nie, kon dit nie verduur om haar so te sien ly nie en nadat hy die beste mediese raad aan die Rand ingewin het, was dit duidelik dat sy weereens weggeneem moes word. Hy het die omstandighede by sy kantoor gaan verduidelik en verlof gekry om haar te vergesel na die plaas Karreekloof, nie ver van die [[Oranjerivier]] nie in die [[Kaapkolonie]]. Dit het aan 'n neef van hom behoort. Hulle het retoerkaartjies gekoop, min wetende dat hulle dit nooit sou gebruik nie, want kort ná hul aankoms op die plaas, het die [[Tweede Vryheidsoorlog]] uitgebreek.<ref name="meintjes" /> === Toer deur Engeland === Gedurende die [[Tweede Vryheidsoorlog]] haal hulle hulself groot vyandigheid van sommige Engelssprekende Suid-Afrikaners op die hals omdat hulle as kampvegters vir die saak van die Boere optree. In 1900 bring Cronwright, op aandrang van John A. Hobson van die ''Manchester Guardian'' ('n Liberale dagblad wat teen die oorlog gekant was), ses maande in Engeland en [[Skotland]] deur (hy het op [[26 Januarie]], toevallig sy 37ste verjaardag, daar aangekom) om 'n veldtog te voer teen die Britse militêre optrede nadat hy geweier het om oorlogskorrespondent vir dié koerant te word. Hoewel daar 'n uitgelese groep Britte was wat hewig teen die oorlog gekant was, was die meerderheid ten gunste daarvan en van hulle het Cronwright se besoek allermins aangenaam gemaak; hy het selfs 'n doodsdreigement gekry en moes die weermag en polisie hom meermale red.<ref>[http://www.quakersintheworld.org/quakers-in-action/101 The Quakers in South Africa.] URL besoek op 12 Augustus 2013</ref> Cronwright het op [[7 Julie]] [[1900]] 'n skip terug na Suid-Afrika gehaal<ref>[http://special.lib.gla.ac.uk/manuscripts/search/detail_c.cfm?ID=99499 Universiteit van Glasgow se dokumente in verband met Cronwright-Schreiner.] URL besoek op 12 Augustus 2013.</ref> nadat hy sy reis voortydig moes kortknip.<ref name="meintjes" /> === Op Hanover === [[Lêer:Olive en Cronwright.jpg|duimnael|links|190px|Cronwright en sy vrou, waarskynlik op [[Hanover]] in die [[Karoo]].]] Teen die einde van die oorlog word hy onder meer 'n eiendoms- en assuransieagent op [[Hanover]] in die noordelike [[Karoo]]. Die egpaar het van 1899 tot 1907 hier gewoon op wat Olive beskryf het as die mooiste en aangenaamste dorpie wat sy al gesien het. Hulle woonplekke was tipiese Karoohuisies, aanvanklik op die hoek van Grace- en Nuwestraat<ref>[http://deaarenvirons.co.za/main/house-of-olive-schreiner-hanover/ Beskrywing van die paar se verblyf op Hanover by De Aar Environs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130214005217/http://deaarenvirons.co.za/main/house-of-olive-schreiner-hanover/ |date=2013-02-14 }}. URL besoek op 8 Augustus 2013.</ref> en toe van 1900 tot 1907 by Gracestraat 11,<ref>[http://www.routes.co.za/nc/hanover/ Routes.co.za se beskrywing van Hanover]. URL besoek op 8 Augustus 2013.</ref> wat in 1994 tot 'n nasionale gedenkwaardigheid verklaar is.<ref>[http://www.heritage.org.za/karoo/han.htm Hanover se blad op die webtuiste Heritage.org.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050206151241/http://www.heritage.org.za/karoo/han.htm |date=2005-02-06 }}. URL besoek op 8 Augustus 2013.</ref><ref>[http://www.sahra.org.za/node/33011 Besonderhede op die webtuiste van die Suid-Afrikaanse Hulpbronagentskap se webtuiste.]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} URL besoek op 12 Augustus 2013.</ref> Tydens hul verblyf gedurende die oorlog op Hanover was die Cronwright-Schreiners onder militêre toesig weens hul uitgesproke standpunt teen die Britse oorlogspoging, maar omdat Schreiner 'n beroemde skrywer was en gesukkel het met asma, kon "sy feitlik kom en gaan soos sy wou en is sy selfs toegelaat om saans 'n kers aan te steek".<ref>[http://reisinafrikaans.blogspot.com/2011_09_01_archive.html Jens Friis se blog "Reis in Afrikaans".] URL besoek op 9 Augustus 2013</ref> Cronwright het gedurende dié tyd spinnekoppe vir Suid-Afrikaanse museums versamel en selfs enkele nuwe [[spesie]]s ontdek. Die versameling miere wat hy in 1913 op [[De Aar]] bymekaargemaak het, word vandag nog in die Albanie-museum in [[Grahamstad]] bewaar.<ref>[http://www.biodiversityexplorer.org/people/cronwright-sc.htm 'n Lewensbeskrywing by Biodiversityexplorer.org.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141222190928/http://www.biodiversityexplorer.org/people/cronwright-sc.htm |date=22 Desember 2014 }} URL besoek op 9 Augustus 2013.</ref> Ook in Grahamstad bewaar die [[National English Literary Museum]] (NELM) enkele boeke uit Cronwright se privaat versameling wat hulle in 2010 aangekoop het. Die museum kon nie die hele versameling aankoop nie weens beperkte middele, maar dié wat wel aangekoop is teen altesaam R90&nbsp;000, 'n groot deel van hul jaarlikse begroting vir aankope,<ref>[http://mg.co.za/article/2012-09-21-00-how-to-keep-sas-literary-treasures-in-the-country ''How to keep SA's literary treasures in the country''], ''[[Mail & Guardian]]'', [[21 September]] [[2012]]. URL besoek op 12 Augustus 2013.</ref> dra by tot die diens wat die museum kan lewer aan navorsers oor Olive Schreiner. 'n Kleinseun van Cronwright, Peter Cron Haine, maak aanspraak op 'n belangrike versameling Schreiner-dokumente wat in die NELM gehuisves word.<ref>[http://www.sahra.org.za/content/cronwright-schreiner-literary-collection Besonderhede op die webtuiste van die Suid-Afrikaanse Erfenishulpbronagentskap se webtuiste.]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} URL besoek op 12 Augustus 2013.</ref> Danksy sy huwelik met dié vermaarde skrywer, het sommige boeke wat aan Cronwright behoort het, in die afgelope jare byna onbekostigbaar geword, byvoorbeeld Mary B. Curry se ''A book of thoughts'', deur hom geteken, wat op Bidorbuy.co.za teen R9&nbsp;000 te koop aangebied is.<ref>[http://www.bidorbuy.co.za/item/96208155/Signed_by_Samuel_Cronwright_Schreiner_A_BOOK_OF_THOUGHTS_MARY_B_CURRY.html Onsuksesvolle veiling op Bidorbuy.co.za.] URL besoek op 9 Augustus 2013.</ref> Dit het egter nie verkoop nie. === Op De Aar === Oudergewoonte het hulle ook op [[Hanover]] nie lank gebly nie en van 1907 tot 1913 (toe sy Engeland toe is, maar hy agtergebly het) gaan woon hulle op [[De Aar]], waar Cronwright-Schreiner onder meer stadsklerk en markmeester was.<ref>[http://www.deaarenvirons.co.za/html/olive_schreiner.html Olive Schreiner by De Aar Environs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124024151/http://www.deaarenvirons.co.za/html/olive_schreiner.html |date=2010-11-24 }}. URL besoek op 8 Augustus 2013.</ref> Dit was die eerste keer in hul getroude lewe dat die voorstel om te verhuis van Cronwright gekom het en nie van Olive nie. Sy loopbaan het gedy op Hanover, maar hy het besef die dorpie het beperkte groeipotensiaal gehad. In De Aar het hy groter toekomsmoontlikhede gesien en aanvanklik 'n takkantoor van sy regspraktyk daar geopen. Terwyl hy op en af tussen Hanover en De Aar gereis het om sy belange op albei dorpe te behartig, het Olive op Hanover agtergebly. Eindelik het Cronwright besluit om heeltyds op De Aar te gaan woon, al was dit toe nog net 'n stowwerige klein dorpie wat uit 'n stasie, hotel en enkele huisies van rooi bakstene of sinkplate bestaan het. Olive was aanvanklik hewig gekant teen die verhuising, maar as 'n proeflopie het Cronwright vir haar 'n eenvertrekwoonplek aan die buitewyke van die dorpie gebou sodat sy kon kyk of sy daar sou aard. Dié proefneming was 'n sukses en Cronwright het daarna vir hulle 'n ruim huis, wat die oorspronklike een vertrek ingesluit het, op De Aar gebou. Sy voorspelling was reg en De Aar het kort voor lank 'n bedrywige sentrum geword waar Cronwright se onderneming verder floreer het. Dié onderneming het bestaan uit 'n regs-, eiendoms-, afslaers en algemene agentskap. Op De Aar, soos trouens hul hele huwelikslewe lank, het Cronwright en Olive hul geldsake streng geskei gehou veral vanweë Olive se sterk gevoelens oor vroueregte en die belangrikheid van vroue se geldelike onafhanklikheid. Wanneer dit nodig was saam vir iets te betaal, selfs iets onbenulligs, het sy daarop aangedring om haar deel te betaal. Cronwright het self geskryf: “Dit was hoe sy aangedring het op die ‘ekonomiese onafhanklikheid’ van die vrou, ’n groot en fundamentele beginsel vir haar en een van die hoofoplossings vir die ‘Vrouevraagstuk’.” Olive se inkomste was natuurlik hoegenaamd nie groot nie en Cronwright moes sy bydrae verbloem deur vir haar vakansies te betaal en vir haar geskenke te gee. Soms, wanneer sy siek was en geen geld ingekry het nie, het hy vir alles betaal, maar Olive het altyd spaarsaam gelewe en kon dus eenvoudig nie ’n geldlas vir haar man wees nie. == Politieke loopbaan == [[Lêer:Dutoitspanweg Kimberley 1899.jpg|duimnael|240px|Dutoitspanweg, [[Kimberley]], 'n jaar of wat (1899) nadat die Cronwright-Schreiners in die ontluikende stad gewoon het.]] Cronwright is in 1902, hoofsaaklik danksy sy teenkanting teen die [[Tweede Vryheidsoorlog]], verkies as lid van die Kaapse Wetgewende Vergadering vir die kiesafdeling [[Colesberg]] en in 1904 vir [[Beaufort-Wes]], wat hy verteenwoordig het tot [[Uniewording]] in 1910. (Hy het hom egter nie in die eerste Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1910 verkiesbaar gestel nie.<ref>Schoeman, B.M. 1977. ''Parlementêre verkiesings in Suid-Afrika 1910–1976''. Pretoria: Aktuele Publikasies.</ref>) In dié tyd het Cronwright en sy vrou ál meer van mekaar vervreemd geraak, dermate dat toe sy van 1913 tot 1920 in Engeland gaan woon, hy op [[De Aar]] agtergebly het om na sy sakebelange om te sien. Indertyd het hy heelwat politieke artikels vir verskeie koerante geskryf. Die twee het egter in verbinding gebly deur die briewe wat hulle gereeld aan mekaar geskryf het. == Olive se dood == Hy verkoop sy sakeonderneming op dié dorp in 1919 nadat hy besluit het om af te tree (hy was toe 56 jaar oud en het gevoel hy is na aan 'n senu-ineenstorting omdat hy in die voorafgaande jare so hard gewerk het) en hom in [[Engeland]] by sy vrou aan te sluit, waarna hy van plan was om [[Verenigde State van Amerika|Amerika]] toe te gaan. Hulle was slegs 'n maand bymekaar toe Olive, wat blykbaar aangevoel het haar dood is naby en besluit het dat sy in haar vaderland wou sterf, na Suid-Afrika teruggekeer het. Sy het op [[13 Augustus]] [[1920]] in Tafelbaai-hawe aangeland. Cronwright wou egter 'n paar maande in die buiteland vertoef sodat hy kon rus voor sy reis Amerika toe, maar sy vrou sterf aan hartversaking in die nag van 10 op 11 Desember 1920 in 'n losieshuis, Oak Hall, op die hoek van Constantia- en Hoofweg, [[Wynberg]].<ref>[http://www.oxforddnb.com/templates/article.jsp?articleid=35972&back=&version=2004-09 'n Biografie van Olive Schreiner op Oxforddnb.com.] URL besoek op 9 Augustus 2013.</ref> Terwyl briewe Cronwright nog deurentyd van Olive in Suid-Afrika bereik het, het hy op die oggend van 14 Desember die koerant oopgeslaan en die skoknuus gekry dat sy vrou oorlede is.<ref name="meintjes" /> By sy terugkeer in Suid-Afrika die volgende jaar laat hy haar herbegrawe (sy is aanvanklik in die Woltemade-begraafplaas in [[Maitland]] begrawe tydens 'n roerende begrafnis waartydens niemand 'n preek of toespraak gelewer het nie<ref>[http://www.oliveschreiner.org/vre?page=chronology Olive Schreiner Letters Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121028181225/http://www.oliveschreiner.org/vre?page=chronology |date=28 Oktober 2012 }}. URL besoek op 12 Augustus 2013</ref>), volgens haar wens, op Buffelskop, saam met die oorskot van hul kind wat Olive sedert 1895 oral met haar saamgeneem het, en dié van haar geliefde foksterriër Neta<ref>[http://www.oliveschreiner.org/vre?view=personae&entry=14 Lewensbeskrywing van Cronwright-Schreiner op OliveSchreiner.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131027085648/http://www.oliveschreiner.org/vre?view=personae&entry=14 |date=27 Oktober 2013 }}. URL besoek op 9 Augustus 2013</ref> oftewel Nita.<ref>[http://lynnssite.wordpress.com/2013/04/27/olive-schreiner-a-woman-ahead-of-her-time/ ''Olive Schreiner: A woman ahead of her time''.] URL besoek op 12 Augustus 2013.</ref> Sy het in Mei 1894 die wens uitgespreek dat hulle albei op Buffelskop begrawe word toe sy en Cronwright dié berg in die weste van die plaas uitgeklim het. Weens haar asma was dit vir haar inspannend, maar bo gekom, was sy oorweldig deur die uitsig. Cronwright het dié oomblik in sy dagboek beskryf: "Voor ons af gegaan het, het sy gesê: 'Ons moet hier begrawe word, ek en jy, Cron." <ref>[http://magazine.getaway.co.za/archive/south-african-farm-inspired-olive-schreiners-book/ '' Olive Schreiner’s book'', Getaway.]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} URL besoek op 9 Augustus 2013.</ref> Hoewel sy nooit weer Buffelskop besoek het nie, het sy wel later die omliggende grond gekoop sodat hulle daar begrawe kon word. Eindelik het Cronwright 'n sarkofaag daar laat oprig waar hulle, die kind se oorskot en dié van die hondjie begrawe is.<ref>[http://www.panoramio.com/photo/27352651 Foto van die sarkofaag op Panoramio.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160104173215/http://www.panoramio.com/photo/27352651 |date=2016-01-04 }}. URL besoek op 12 Augustus 2013.</ref> Dié sarkofaag is 'n nasionale gedenkwaardigheid.<ref>[http://www.sahra.org.za/content/olive-schreiner-sarcophagus-buffelskop-cradock-district Besonderhede op die Suid-Afrikaanse Erfenishulpbronagentskap se webtuiste.]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} URL besoek op 12 Augustus 2013.</ref> == Ná sy vrou se dood == [[Lêer:Samuel Cronwright 1921.jpg|duimnael|links|190px|Dié foto het Cronwright op [[12 Augustus]] [[1921]] van homself geneem op Cradock, 'n dag voor sy vrou herbegrawe is op Buffelskop.]] Cronwright het ná Olive Schreiner se dood haar eerste biograaf asook redakteur van haar publikasies geword. By geleentheid het hy opgetree as apologeet sowel as beskuldiger, veral in verband met feite wat sy in haar briewe genoem het waarmee hy nie saamgestem het omdat hy uiters gesteld was op korrektheid. Van 1924 tot 1929 het hy hoofsaaklik gewerk aan die persklaarmaak van ''The life of Olive Schreiner'' (1924), ''The letters of Olive Schreiner'' (1924), haar ''Thoughts on South Africa'' (1923), haar ''Stories, dreams and allegories'' (1923) en twee onhersiene romans, ''From man to man'' (1926) en ''Undine'' (1929). Twyfel is intussen uitgespreek oor of dit verstandig van hom was om al die ongepubliseerde werk wat hy in die hande kon kry, te publiseer omdat baie daarvan ongetwyfeld onrype en ongeformuleerde materiaal was. Hy is selfs daarvan verdink, trouens tot vandag toe nog, dat hy munt geslaan het uit haar reputasie, hoewel dit nouliks 'n bewuste motief kon gewees het by dié "onkreukbare man" (soos dr. B.R. Beeton hom noem in die [[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]), al het hy fantasieloos gehandel. [[Johannes Meintjes]] skryf: “Cronwright het verkeerd opgetree deur haar biografie so kort ná haar dood uit te gee. Hy het ongetwyfeld gemeen dat hy genoeg stof gehad het om dit sonder die hulp van die Schreiner-familie te doen. Dit was ook ’n fout. Hy het egter ’n brandende begeerte na roem gehad, selfs in weerkaatste glorie – of as roem ’n te sterk woord is, noem dit erkenning – en in die strewe daarna het mense al eindelose opofferings gedoen, almal uit hul pad gevee en geen hindernisse in die verwesenliking van hul doelwit geduld nie. Daar kan sonder twyfel aangeneem word dat dit sy motivering was, onverstandig soos dit ook in ’n sekere mate was en ons moet hom vergewe selfs al het hy die herinnering aan Olive Schreiner soveel skade berokken.” In haar biografie van Olive beweer Vera Buchanan-Gould dat Cronwight se ‘’Life’’ en sy bundel ‘’Letters’’ getuig van ’n sameswering tussen Cronwright en Havelock Ellis, ’n Britse skrywersvriend van Olive, om haar swart te smeer of haar nalatenskap te beklad, veral omdat Ellis wou wraak neem nadat Olive jare vantevore sy huweliksaanbod van die hand gewys het en omdat sy later nie genoeg erkenning aan hom as skrywer gegee het nie. Ook dat Cronwright vasbeslote was dat die wêreld moes weet hoeveel hy vir Olive opgeoffer het. Meintjes skryf daar was geen sameswering van dié aard nie omdat albei mans nie tot so iets in staat was nie, maar hy gee wel toe dat albei Olive ’n ondiens bewys het met die biografie, waarmee Ellis Cronwright gehelp het. “Olive Schreiner,” skryf Meintjes, “was, ten spyte van haar talle psigosomatiese ongesteldhede, ’n briljante, dapper en verstandige vrou en die gevolglike wanvoorstelling (in Cronwright se biografie), kan net verklaar word as ’n jammerlike gebrek aan begrip.” In 1924 laat hy die "Schreiner" weg uit sy van en tree in Engeland in die huwelik met Leonara (Lyn) Gann, gebore Bush. Op [[28 Julie]] [[1925]] is 'n dogter, Cronlyn Mary Featherstone (later getroud met ene Raine), uit die huwelik gebore. Sy laaste boek het hy in 1930 gepubliseer, naamlik 'n betoog aan sy toe vierjarige dogter oor ''Her South Africa ancestors''. == Sy laaste jare == Cronwright, 'n songebruinde man met 'n sterk voorkoms en spierwit hare (soos dr. Beeton na hom verwys), het die laaste vyftien jaar van sy lewe in die [[Kaapstad|Kaapse]] voorstad [[Rondebosch]] of digby in die [[Strand]] deurgebring. Dit is nie bekend waarmee hy hom in dié tyd besig gehou het nie, maar hy het wel geld uit die verkoop in 1919 van sy sakebelange op [[De Aar]] verdien om gemaklik te kon lewe. Ná sy dood in September 1936 in Rondebosch is hy langs Olive op Buffelskop begrawe. Hoewel dit nie bekend is wat van sy vrou en dogter geword het nie, lewe sy nageslag wel voort, want 'n kleinseun, Peter Cron Raine, maak aanspraak op 'n belangrike versameling dokumente wat gehuisves word by die National English Literary Museum in [[Grahamstad]]. == Skryfwerk == === Oor Olive Schreiner === [[Lêer:Migratory springbucks.jpg|duimnael|180px|Die buiteblad van Cronwright se boek oor die migrasie van springbokke in Suid-Afrika, waarvan hy die laaste groot geval in 1896 naby [[Hopetown]] waargeneem het.]] [[Lêer:The land of free speech Cronwright.jpg|duimnael|180px|Titelblad van die 1906-uitgawe van ''The land of free speech'', wat Cronwright geskryf het oor sy ervaringe tydens 'n toer van Januarie tot Junie 1900 in [[Engeland]] en [[Skotland]] waartydens hy toesprake gelewer het teen die Britse oorlogspoging in Suid-Afrika.]] Reeds tydens die jaar ná haar dood toe hy in Engeland gewoon het, het Cronwright dokumente en briewe begin versamel en sy beroemde vrou se biograaf en redakteur geword. Dié bedrywighede het gelei tot die publikasie van ''The Life of Olive Schreiner'' (1924, maar selfs nog in 1973 herdruk<ref>[http://books.google.co.za/books/about/The_Life_of_Olive_Schreiner.html?id=qtFXcgAACAAJ&redir_esc=y Google Books.] URL besoek op 12 Augustus 2013.</ref>) en ''The Letters of Olive Schreiner'' (1924). Laasgenoemde is kwaai gesny, veral die briewe wat sy geskryf het voor sy hom ontmoet het. Werke van haar wat eers ná haar dood verskyn het en waarvoor Cronwright verantwoordelik was, is ''Thoughts on South Africa'' (1923, met talle wysigings aan haar oorspronklike teks) en ''Stories, dreams and allegories'' (1923), asook haar tweede en derde roman, ''From man to man'', waaraan sy veertig jaar lank sporadies gewerk het en ten tyde van haar dood reeds 500 bladsye geskryf het (1926, toe Cronwright talle moontlike eindes bygevoeg het wat in latere uitgawes verwyder is<ref>[http://books.google.co.za/books?id=s7TeZ9xG9LwC&pg=PA43&lpg=PA43&dq=samuel+cronwright+schreiner&source=bl&ots=JDttjbNbS2&sig=CCKaUfBdFXMIrgrze8VbLE6M8NY&hl=af&sa=X&ei=y9EIUs-ELcnKswaljICwDw&ved=0CMQBEOgBMBA#v=onepage&q=samuel%20cronwright%20schreiner&f=false ''Dress cuture in late Victorian Women's fiction'']. URL besoek op 12 Augustus 2013.</ref>) en ''Undine'' (1929).<ref>[http://www.oliveschreiner.org/vre?view=personae&entry=14 Lewensbeskrywing van Cronwright-Schreiner op OliveSchreiner.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131027085648/http://www.oliveschreiner.org/vre?view=personae&entry=14 |date=27 Oktober 2013 }}. URL besoek op 9 Augustus 2013</ref> Hy het ook 'n inleiding voorsien vir ''Story of an African farm'' in Unwin's Cabinet Library (1924). Hy was ook verantwoordelik vir die uitgee van die kortverhaal ''The Buddhist Priest's Wife'', wat hy saamgestel het uit verskillende weergawes en wat sy aan haar man te kenne gegee het 'n roman moes word.<ref>[http://golyadkin.blogspot.com/2013/06/olive-screiner-and-future.html ''Olive Schreiner and the future''.] URL besoek op 13 Augustus 2013.</ref> === Ander onderwerpe === Cronwright se ander skryfwerk, wat nie regstreeks met sy vrou of haar lewe verband hou nie, sluit in: ''The Angora goat'' (1898, lang titel: ''The Angora goat (published under the auspices of the South African Angora Goat Breeders' Association) and a paper on the ostrich (reprinted from the Zoologist for March, 1897)''), ''The land of free speech: Record of a campaign on behalf of peace in England and Scotland in 1900'' (1906, herdruk in 2009<ref>[http://www.findbookprices.com/isbn/9781150725098 Findbookprices.com.] URL besoek op 12 Augustus 2013.</ref>), die reeds vermelde ''The migratory springbucks of South Africa'' (1925), ''Some arachnids at Hanover'' ('n pamflet) en ''Little songs for South Africans'' (privaat gedruk). Cronwirght was die eerste mens wat die trekbokverskynsel deeglik nagevors het nadat hy getuie was van die laaste groot [[springboktrekke]] wat plaasgevind het van 1892 tot 1896.<ref>[http://www.namakaroo.org/tag/springbok/ ''The story of the trekbokke'' by Namakaroo.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160104173344/http://www.namakaroo.org/tag/springbok/ |date=2016-01-04 }}. URL besoek op 12 Augustus 2013.</ref> == Waardering == [[Lêer:Samuel Cronwright Buffelskop.jpg|duimnael|links|320px|Cronwright op Buffelskop 24&nbsp;km suid van Cradock,<ref>[http://www.thegreatkaroo.com/listing/cradock_excursions_olive_schreiners_grave Besonderhede oor uitstappies na Buffelskop]. URL besoek op 12 Augustus 2013.</ref> op 'n stukkie grond wat Olive spesiaal as 'n laaste rusplek vir hom en haar uitgekies het, met die oorskot van sy vrou, haar hondjie Nita en dié van haar dag oue kind, wat almal daar herbegrawe is volgens haar wens. John E. Wood, op wie se plaas Krantz Plaats die grond eers geleë was, het die stukkie om Buffelskop aan Olive geskenk omdat hy geweet het dat sy daar begrawe wou word. Dis in 1896 oorgedra op haar naam.<ref>[http://eprints.ru.ac.za/1068/1/Reinterment.pdf ''Olive Schreiner at 150: Some Thoughts on Re-Editing Cronwright’s The Reinterment on Buffelskop'' deur Paul Walters and Jeremy Fogg.]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} URL besoek op 12 Augustus 2013.</ref>]] Die [[Afrikaans]]e skrywer en letterkundige [[Etienne van Heerden]] skryf ná 'n besoek aan [[Cradock]] en die sarkofaag op Buffelskop: "Cronwright-Schreiner – Cron – is onteenseglik ’n interessante man, en hy’s (dalk is ek die eerste en enigste wat dit sê) ook skrywer – en wel van boeiende egodokumente. Hy’t homself as literêre impresario van Olive se lewe, en veral haar dood, deeglik by die Schreiner-teks ingeskryf. Hy skryf soms boeiend – oor treinreise deur die Karoo, of oor ’n swerm skoenlappers wat om ’n rooi aalwynkandelaar saamtros bo-op Buffelskop terwyl ’n jong Olive sy hand vashou en aan hom verklaar: hier wil ek eendag begrawe word. Sy verhaal oor hoe swerms sprinkane treine tot stilstand bring omdat die sappe van hul lywe die wiele laat gly, bly my by. En dan is daar sy fassinasie met foto’s en sy stipte dokumentering van dinge by wyse van die dienste van ene Lidbetter, fotograaf van Cradock, of sy eie getroue “kodak”, soos hy sy primitiewe kameratjie noem. Deesdae is ons hom dankbaar vir hierdie visuele egodokumentasie. Die geskrewe verslae van sy lewe saam met Olive is dikwels onbetroubaar, en tog juis om daardie rede outentiek: ’n doodsdromer, wat die regie van sy voormalige eggenoot se begraafplek en die mitologie wat daaruit sou voortspruit, wonderbaarlik hanteer het: waarlik ’n literêre impresario van formaat."<ref>[http://www.argief.litnet.co.za/cgi-bin/giga.cgi?cmd=print_article&news_id=89854&cause_id=1270 ''Die igloe op Buffelskop: 'n Persoonlike terugreis (II)'', Litnet.co.za]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. URL besoek op 9 Augustus 2013.</ref> Die Afrikaanse skrywer [[Karel Schoeman]] skryf in ''Olive Schreiner, ’n Lewe in Suid-Afrika 1855–1881'' oor Cronwright se nagelate dokumente: "Vertekenings, verdraaiings, verswygings en reëlregte foute of waarhede (sic, maar waarskynlik bedoel: onwaarhede), die tendensieuse en eensydige beeld . . . van Schreiner."<ref>[http://www.argief.litnet.co.za/cgi-bin/giga.cgi?cmd=print_article&news_id=89854&cause_id=1270 ''Die igloe op Buffelskop: 'n Persoonlike terugreis (II)'', Litnet.co.za]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. URL besoek op 9 Augustus 2013.</ref> 'n Onbekende skrywer skryf in 'n aanlyn biografie oor Olive Schreiner: "(Cronwright-Schreiner) het waarskynlik die dubbeldoor-van (en Olive Schreiner se roem) beskou as 'n moontlike hupstoot vir sy loopbaan; hy het om die beurt as boer, grondhandelaar en eiendomsagent gewerk voor hy in 1902 verkies is tot die Kaapse Parlement. (Cronwright het gewis merkbaar geldelik gebaat ná Schreiner se dood toe hy 'n ellendige ("abysmal") biografie geskryf en manuskripte gepubliseer het, was Schreiner uitdruklik gesê het nie uitgegee moes word nie." Dié skrywer skryf voorts: "Miskien is die mees onvergeeflike daad van Cronwright dat hy die manuskrip ''Undine'' gepubliseer het, 'n jeugdige werk wat Schreiner in 1884 in Havelock Ellis se sorg gelaat het. Sy het aan Ellis gesê dat sy nie daarna gekyk het vandat sy dit geskryf het nie en "dit lank al moes verbrand het", maar dat sy nie kon nie vanweë die outobiografiese aard daarvan. Sy het uitdruklik gesê dit moenie uitgegee word nie. Kort ná Schreiner se dood het Ellis die bestaan van die manuskrip bekendgemaak toe hy dit in 'n trommel tussen ou dokumente ontdek het; Cronwright het gou aangedring op 'n afskrif. Die manuskrip was onvolledig; glad nie verbasend nie omdat dit so was toe sy Engeland die eerste keer besoek het. Cronwright beweer egter in sy inleiding dat hy die verlore einde gekry het; hy het selfs 'n benaderde weergawe daarvan in ''The Letters of Olive Schreiner'' gepubliseer ter voorbereiding hierop. Snaaks genoeg het onlangse ondersoeke van die gepubliseerde einde van ''Undine'' aan die lig gebring dat die teks nie deur Schreiner geskryf is nie – en 'n mens kan maar net raai waar dit vandaan kom."<ref>[http://africanhistory.about.com/library/weekly/aa021402c.htm ''Olive Emilie Albertina Schreiner'' in About.com se afdeling oor Afrika-geskiedenis.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514010940/http://africanhistory.about.com/library/weekly/aa021402c.htm |date=2013-05-14 }} URL besoek op 9 Augustus 2013.</ref> == Bronne == * {{en}} Cronwright-Schreiner, Samuel Cron. 1906. ''Land of free speech: Record of a campaign on behalf of peace in England and Scotland in 1900.'' London: The New Age Press. * {{af}} De Kock, W.J. (hoofred.) ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]] Deel I''. Kaapstad: Nasionale Boekhandel Beperk, 1968. * {{en}} [[Johannes Meintjes|Meintjes, Johannes]]. 1965. ''Olive Schreiner: Portrait of a South African Woman''. Johannesburg: Hugh Keartland Publishers. * {{en}} Potgieter, D.J. (hoofred.) ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery Ltd., 1973. * {{en}} [[Eric Rosenthal|Rosenthal, Eric]]. 1978. ''Encyclopaedia of Southern Africa''. Cape Town and Johannesburg: Juta and Company Limited. * {{af}} Swart, dr. M.J. (voorsitter redaksiekomitee). 1980. ''Afrikaanse kultuuralmanak''. Aucklandpark: Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge. * {{en}} [http://www.oliveschreiner.org/vre?view=personae&entry=14 Lewensverhaal van Samuel Cron Cronwright-Schreiner op Olive Schreiner Letters Online.] URL besoek op 13 Augustus 2013. == Sien ook == * [[William Philip Schreiner]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://www.google.co.za/search?tbo=p&tbm=bks&q=inauthor:%22Samuel+C.+Cronwright-Schreiner%22 Cronwright-Schreiner se skryfwerk op Google Books.] URL besoek op 9 Augustus 2013. * {{en}} [http://www.oliveschreinerletters.ed.ac.uk/HerLettersCut.pdf 'n Opstel waarin die wyse ontleed word waarop Cronwright sy (vervreemde) vrou se briewe ná haar dood geredigeer het.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151026074921/http://www.oliveschreinerletters.ed.ac.uk/HerLettersCut.pdf |date=26 Oktober 2015 }} URL besoek op 12 Augustus 2013. * {{en}} [http://mg.co.za/article/2012-09-21-00-how-to-keep-sas-literary-treasures-in-the-country ''How to keep SA's literary treasures in the country''], ''[[Mail & Guardian]]'', [[21 September]] [[2012]]. URL besoek op 12 Augustus 2013. * {{en}} [http://www.guise.plus.com/History/privaterowntree/Riots/details.htm 'n Beskrywing van die onluste wat Cronwright-Schreiner in 1900 in Engeland veroorsaak het toe hy toesprake teen die oorlogspoging in Suid-Afrika gelewer het.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160104173335/http://www.guise.plus.com/History/privaterowntree/Riots/details.htm |date=2016-01-04 }} URL besoek op 12 Augustus 2013. * {{en}} [http://goo.gl/maps/WXqVh Die Schreiner-huis op De Aar soos te sien op Google Maps.] URL besoek op 23 September 2013. {{Voorbladster}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Cronwright, Samuel}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1863]] [[Kategorie:Sterftes in 1936]] 0rcrs490ohgze1ficsg0tuaghhzvrpi 0 83725 2964959 2647546 2026-09-04T07:05:02Z Aliwal2012 39067 verbeter foute 2964959 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Gert van Rooyen | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Cornelius Gerhardus van Rooyen | geboortedatum = [[21 Junie]] [[1937]] | geboorteplek = | dood_datum = [[15 Januarie]] [[1990]] | sterfteplek = [[Pretoria]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = Boukontrakteur | bekend = Pedofiel en reeksmoordenaar | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = Aletta | kinders = 7+ | webblad = | handtekening = }} '''Cornelius Gerhardus van Rooyen''' ('Gert' "Bokkie" van Rooyen) was 'n vermeende [[Suid-Afrika]]anse [[pedofiel]] en [[reeksmoordenaar]] (alhoewel hy nooit hiervoor skuldig bevind is nie). Hy en sy houvrou, Joey Haarhoff het minstens ses jong meisies tussen 1988 en 1989 ontvoer en vermoor.<ref name="MS">{{cite web |url=http://www.security.co.za/fullStory.asp?NewsId=2753 |title=Van Rooyen and the missing girls |access-date=10 Augustus 2008 |date=7 April 2007 |work=The Star |author=Michael Schmidt |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311170720/http://security.co.za/fullstory.asp?newsid=2753 |archive-date=11 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die oorskot van hulle slagoffers is nooit gevind nie. Die paartjie pleeg na bewering [[selfmoord]] nadat hulle laaste slagoffer ontsnap en hulle met arrestasie gekonfronteer is. == Misdaadgeskiedenis == Van Rooyen is in 1954 na 'n verbeteringskool gestuur vir die diefstal van 'n [[motor]] wat hy gebruik het om van [[Kaapstad]] na [[Pretoria]] te ry om sy sterwende ma te besoek. In 1960 word hy tronk toe gestuur vir die steel van klere en motoronderdele.<ref name="FearedGod">{{cite news |url=http://www.iol.co.za/news/south-africa/he-feared-god-but-loved-young-girls-1.322079?ot=inmsa.ArticlePrintPageLayout.ot |date=7 April 2007 |last=Gallagher |first=Christina |work=The Star |title=Feared God but 'loved' young girls |archive-url=https://web.archive.org/web/20200426140807/https://www.iol.co.za/news/south-africa/he-feared-god-but-loved-young-girls-1.322079?ot=inmsa.ArticlePrintPageLayout.ot |archive-date=26 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy was met Aletta getroud en het ses kinders by haar gehad: Anne Marie, Judith, Hannes, Flippie, Gerhard en Adriaan. Hy het 'n bou-onderneming saam met sy broers bedryf. In 1979 ontvoer Van Rooyen twee meisies tussen die ouderdom van 10 en 13. Hy neem hulle na [[Hartbeespoortdam]] naby Pretoria, waar hy hulle in die gesig slaan en dwing om te ontklee en seksuele dade te verrig. Van Rooyen het die meisies die volgende dag weer in Pretoria afgelaai. Hy is in hegtenis geneem en tot vier jaar gevangenisstraf gevonnis vir ontvoering, seksuele aanranding en aanranding. Hy dien drie jaar van sy vonnis uit, waarna hy vrygelaat is.<ref name="FearedGod"/> In Augustus 1983 is Van Rooyen van sy vrou Aletta geskei. In 1988 begin hy om saam met Francina Johanna ("Joey") Hermina Haarhoff (ook geskei) uit te gaan. Die paartjie het saam by [[Warmbad]] en [[Umdloti]] op die kus van [[KwaZulu-Natal]] vakansie gehou.<ref Name="FearedGod"/> == Moontlike slagoffers == [[Lêer:Gert van Rooyen se slagoffers.jpg|center|Foto's van die vermiste meisies wat deur die Polisie versprei is.]] Daar is geglo dat Van Rooyen vir Haarhoff gebruik het om jong meisies na hom te lok. Kinderhuise berig dat sy gebel en aansoek gedoen het om meisies oor vakansiedae en naweke huis toe te neem. Hulle het ook aansoek gedoen om kinders aan te neem, maar die aansoek is van die hand gewys.<ref name="FearedGod"/> Aan die einde van 1989 het 'n 14-jarige meisie van 'n weeshuis in die [[Vrystaat]] die Kersvakansie met hulle deurgebring. * Op 1 Augustus 1988 het die veertienjarige Tracy-Lee Scott-Crossley van [[Randburg]] naby Johannesburg verdwyn. Getuies het gesien hoe sy in 'n VW Beetle buite die Cresta-winkelsentrum inklim. Haar broer, wat geweier het om saam in te klim, is erg deur die gebeure getraumatiseer. Later in sy lewe is hy vir die moord op 'n plaaswerker skuldig bevind.<ref>{{cite news|title=Scott-Crossley lion-killing trial:Still haunted by the ghost of Gert van Rooyen|last=Hills|first=Carol|publisher=Daily Dispatch|date=12 Augustus 2005}}</ref> * Op 22 Desember 1988 het die twaalfjarige Fiona Harvey van [[Pietermaritzburg]] verdwyn. 'n Wit Ford Bantam-bakkie is vir die ontvoering gebruik. Die bakkie het 'n advertensie van Van Rooyen se besigheid gehad, wat hom met die misdaad verbind. * Op 7 Junie 1989 het die twaalf jaar oue Joan Horn van [[Pretoria]] verdwyn.<ref name="MS" /> * In Julie 1989 het die sestienjarige Janet Delport van [[Durban]] verdwyn nadat sy deur 'n blonde vrou ontvoer is. Sy is later ongedeerd, maar in 'n geskokte toestand opgespoor. * 'n Paar weke later het die negejarige Rosa Piel van [[Alberton]] verdwyn.<ref name="MS" /> * Op 22 September 1989 is die elfjarige Odette Boucher en die twaalfjarige Anne-Mari Wapenaar, beide van [[Kempton Park]], saam ontvoer.<ref name="MS" /> * Op 29 September 1989 ontvang Kobie Wapenaar, Anne-Mari se moeder, 'n brief van haar dogter wat sê dat sy saam met Odette en 'n paar seuns na Durban weggeloop het. Odette se brief arriveer eers 'n week na Anne-Mari se brief, alhoewel dit op dieselfde dag, op 23 September 1989 in Durban gepos is. Hierdie briewe is vermoedelik onder dwang geskryf. * Op 3 November 1989 verdwyn Yolanda Wessels, die dertienjarige niggie van Van Rooyen se vennoot Joey Haarhoff.<ref Name="MS" /> * Op 11 Januarie 1990 is die sestienjarige Joan Booysen van Pretoria deur Haarhoff vanaf [[Kerkplein, Pretoria|Kerkplein]] ontvoer. Sy is na Van Rooyen se huis in Malherbestraat in [[Capital Park]] ({{Koördinate|25|43|43.5|S|28|11|24|O|type:landmark_region:ZA|aansig=inlyn}}) geneem. Sy is geboei, bedwelm en seksueel aangerand voordat sy in 'n kas toegesluit is. Van Rooyen het waarskynlik gedink dat sy jonger is as wat sy werklik was. Sy slaag daarin om te ontsnap en waarsku die polisie. Hulle plaas die huis onder observasie en identifiseer Van Rooyen vier dae later toe hy met 'n wit Ford-bakkie, wat in een van die ontvoerings gebruik is, verby die huis ry. Van Rooyen skiet later vir Haarhoff met 'n .22-rewolwer en homself met 'n 0,357-rewolwer. == Ondersoek == Al bogenoemde ontvoerings, met die uitsondering van Rosa Piel, is later deur getuies of forensiese bewyse met Van Rooyen en Haarhoff verbind. As voorbeeld is Odette Boucher se adres en telefoonnommer (op 'n stukkie papier onder 'n mat in die garage), haar klaskaptein-balkie en geel sportsak in sy huis gevind. Anne-Mari se adres, huissleutels en die koeverte en papier waarop hulle aan hul ouers geskryf het is ook daar gevind. Ten spyte van 'n uitgebreide soektog is nie 'n enkele een van sy slagoffers ooit gevind nie. In 1996 skenk [[Absa]]bank Van Rooyen se huis, wat in die media as die "huis van gruwels" beskryf is, aan die polisie om verdere leidrade te probeer vind. Die huis word op 13 Mei 1996 stelselmatig gesloop. Die dak is verwyder en gestofsuig, opsoek na die naels en hare van die vermistes. Daarna is die mure afgebreek en sonar is gebruik om versteekte holtes op te spoor. Die grond in die tuin is gesif, wat 'n paar bene opgelewer het, maar dit is as nie-menslike oorskot geïdentifiseer. In Februarie 2001 is Flippie van Rooyen, Gert van Rooyen se "seun", in die Pretoria-landdroshof aan meineed skuldig bevind. Hy is op drie aanklagte van meineed aangekla nadat hy teenstrydige verklarings met betrekking tot die ses vermiste skoolmeisies onder eed afgelê het. Flippie was toe reeds in die tronk ('n doodsvonnis wat tot lewenslank versag is) vir die moord op 'n 15-jarige meisie van Zimbabwe. Hy is in 2008 op parool vrygelaat.<ref name="Paedophile's son on parole">{{cite news|url=http://news.iafrica.com/crime/725902.htm|title=Paedophile's son on parole|work=iafrica.com|date=22 April 2008}}</ref> Een van sy ander seuns is 15 jaar tronkstraf vir diefstal en bedrog opgelê.<ref name="Paedophile's son on parole"/> Op 12 Maart 2007 is die beendere van 'n jong persoon op die strand naby Umdloti in KwaZulu-Natal, sowat 500m van 'n vakansieoord wat Van Rooyen en Haarhoff besoek het, gevind.<ref>{{cite news|title=Mom's DNA test of hope|work=The Independent on Sunday|date=7 April 2007}}</ref> Dit lei tot 'n hernude belangstelling in die saak. DNS-toetsing het egter bevind dat dit nie die bene van enige van sy slagoffers is nie. In November 2007 is bene op 'n eiendom langs Van Rooyen se huis gevind terwyl werkers besig was om 'n swembad te bou. Plaaslike owerhede is in kennis gestel, maar dit het ook niks opgelewer nie.<ref>{{cite news |url=http://www.news24.com/SouthAfrica/News/New-bones-linked-to-Van-Rooyen-20071114 |title=New bones linked to Van Rooyen |publisher=News24 |date=14 November 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009120812/https://www.news24.com/SouthAfrica/News/New-bones-linked-to-Van-Rooyen-20071114 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|title=Bones give new hope to solving Van Rooyen case; Forensic experts will confirm whether findings are human|author=Barry Bateman and Patrick Hlahla|publisher=The Star|date=15 November 2007}}</ref> == Sien ook == * [[Lys van Suid-Afrikaanse reeksmoordenaars]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Van Rooyen, Gert}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse pedofiele]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse reeksmoordenaars]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse dade van selfmoord]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1938]] [[Kategorie:Sterftes in 1990]] p5w6g0mzky1she0b7nkshel97m4fflk 0 83792 2964964 2663898 2026-09-04T07:29:24Z JMK 649 +kat, geboortedatum, middelnaam, teksdetails 2964964 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = André Stander | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = [[1946]] | geboorteplek = | sterfdatum = {{SDEO|1984|2|13|1946|11|22|df=y}}<!-- GEBOORTEDAG uitstaande --> | sterfteplek = | ouers = Genl. Frans Stander | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = Polisieoffisier | ander = | bekend = Verskeie bankrowe | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = Leonie (Bekkie) | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''André Charles Stander''' ([[22 November]] [[1946]] – [[13 Februarie]] [[1984]]) was 'n [[Suid-Afrika]]anse polisieoffisier en 'n bankrower. Hy het as 'n kaptein by die polisiestasie in [[Kempton Park]] gewerk. In die 1970's begin hy om banke te beroof. Hy was in die media bekend as die leier van die Stander-bende en was berug vir die gewaagde wyse waarop hy misdade gepleeg het. Soms het hy banke oor sy middagete beroof, en is dikwels as 'n ondersoekbeampte na dieselfde toneel terug.<ref name="cnn">[http://www.cnn.com/2004/SHOWBIZ/Movies/08/11/stander.hughes/index.html The police officer turned bank robber] op [[CNN]]</ref> == Vroeëre lewe en eerste rooftogte == André Stander is in Johannesburg gebore. Op skool het hy akademies gesukkel en matriek gedruip. Hy word dan 'n polisieman, en vorder fluks deur die range. Sy pa was 'n gesiene man en 'n generaal by die Suid-Afrikaanse Departement van Korrektiewe Dienste. André het twee keer met Leonie (Bekkie) getrou. Sy het in Oktober 1992, etlike jare na sy dood, haar eie lewe geneem weens depressie. Stander pleeg sy eerste bankroof in 1977. Hy vlieg op 'n afdag van [[Johannesburg]] na [[Durban]], vermom homself, huur 'n motor en versoek die bankkassiere om sy sak vol [[geld]] pak. Daarna sê hy dankie en stap doodluiters uit voordat enigiemand iets agterkom. Dit het later 'n gewoonte geraak en 'n veiligheidswag het op 'n keer selfs die deur vir hom oopgehou terwyl hy uitloop. Later praat hy sy mond verby terwyl hy dronk is. Hy spog oor sy 40 rooftogte by 'n vriend en voormalige spioen van die [[Buro vir Staatsveiligheid]], Corrie van Deventer. Van Deventer agtervolg hom en in Januarie 1980 sien hulle hoe Stander iets uit ’n motor op die [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe|Johannesburgse lughawe]] haal. Die volgende oggend is daar weer ’n bankroof in Durban. Met sy terugkeer vind die polisie R4&nbsp;000 en 'n vuurwapen in sy koffer. Stander is summier in hegtenis geneem.<ref name="Anti-held">[http://www.rapport.co.za/MyTyd/Nuus/Anti-held-soos-min-Andre-Stander-20130222 Anti-held soos min... André Stander]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Rapport]], 22 Februarie 2013</ref> == Die Stander-bende == [[Lêer:Zonderwater Prison-001.jpg|duimnael|Die [[Zonderwater-gevangenis]] in Cullinan, Gauteng.]] Op 6 Mei 1980 word Stander tot 75 jaar gevangenisstraf gevonnis.<ref name="cnn" /> Sommige van die vonnisse moes gelyktydig uitgedien word en hy sou effektief 17 jaar sit.<ref name=Marsh>{{cite web |last=Marsh |first=Rob |title=The Stander Gang |url=http://www.africacrime-mystery.co.za/books/fsac/chp20.htm |publisher=Rob Marsh |access-date=11 Mei 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714231627/http://www.africacrime-mystery.co.za/books/fsac/chp20.htm |archive-date=14 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In die tronk ontmoet Stander twee prisoniers, Allan Heyl en Patrick Lee McCall.<ref name="cnn" /> Op 11 Augustus 1983 word Stander en McCall, saam met vyf ander prisoniers, vanaf die [[Zonderwater-gevangenis]] vir 'n fisioterapie-afspraak geneem. Hier oorval Stander en McCall die fisioterapeut en ontsnap. Die ander gevangenes het geweier om aan die ontsnapping deel te neem en het agtergebly.<ref>{{Cite web |url=http://www.africacrime-mystery.co.za/books/fsac/chp20.htm |title=The Stander Gang |access-date=19 Januarie 2014 |archive-date=14 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714231627/http://www.africacrime-mystery.co.za/books/fsac/chp20.htm |url-status=dead }}</ref> Stander en McCall keer op 31 Oktober 1983 terug na Zonderwater om Heyl, wat met 'n vaktoets besig was, vry te stel. Vanaf dié datum tot die einde van Januarie 1984 het die drie saam banke beroof. Die media het die driemanskap die Stander-bende gedoop. McCall is op 30 Januarie 1984 dood na 'n klopjag op die bende se wegkruipplek in Houghton. Hy het nog gelê en slaap toe die polisie die huis omsingel en skokgranate deur die vensters gooi. Een van die granate het langs hom op die [[matras]] geval, wat hy toe opgeraap en teruggegooi het. Hy pleeg [[selfmoord]] deur homself te skiet voordat hy gearresteer kon word.<ref name="Anti-held" /> Heyl vlug na [[Griekeland]], daarna na [[Engeland]], dan [[Spanje]] en uiteindelik terug na Engeland. Hier is hy gevang, verhoor en vir 9 jaar gevonnis vir roof en ander vuurwapen-verwante oortredings. Na sy vonnis in die Verenigde Koninkryk is hy aan Suid-Afrika uitgelewer, waar hy tot 'n verdere 33 jaar gevangenisstraf gevonnis is. Hy is op 18 Mei 2005 op parool vrygelaat. Terwyl die polisie op McCall se spoor in Suid-Afrika was, was Stander in [[Fort Lauderdale]], [[Florida]] in die [[Verenigde State van Amerika]]. Hier het hy probeer om vasmeerplek vir sy bende se onlangs aangeskafte seiljag, die ''Lilly Rose'' te bekom. Die seiljag was bedoel vir hulle finale ontsnapping sodra hulle genoeg geld gehad het. == Sy dood in Amerika == Terwyl Stander in die Verenigde State was, is internasionale lasbriewe vir sy inhegtenisneming uitgereik. Stander het vir homself 'n vals identiteit geskep, dié van 'n Australiese skrywer genaamd "Peter Harris", en het daarbenewens sy paspoort en rybewys vervals. Hierna het hy 'n tweedehandse motorhandelaar besoek en 'n [[Ford Mustang]] by die verkoopsman, Anthony Tomasello, gekoop. Op 10 Februarie 1984 trek die polisie Stander af en neem hom in hegtenis vir die bestuur van 'n ongeregistreerde voertuig. Hy oorhandig sy ID-boekie aan die polisie, wat dit as 'n vervalsing identifiseer en konfiskeer, maar hulle laat hom vry omdat hulle sy storie oor sy identiteit glo. Na sy vrylating is hy dieselfde aand na die polisie se skut en steel sy Mustang van die polisie af terug. Die volgende oggend besoek hy dieselfde tweedehandse motorhandelaar, en vra die verkoopsman om die motor 'n ander kleur te spuitverf. Die handelaar, Tomasello, het egter pas die storie oor die Stander-bende in 'n plaaslike koerant gelees. Hy stem in om Stander te help, neem sy inligting, en bel sy prokureur nadat Stander die perseel verlaat. Tomasello se prokureur adviseer hom om die polisie onmiddellik in kennis te stel. Die polisie se taktiese eenheid omsingel Stander se woonstel op 13 Februarie 1984, maar hy was nie tuis nie. Hy het vir homself 'n fiets aangeskaf wat hy gebruik het terwyl sy voertuig oorgeverf word. Nadat hy per fiets na sy woning terugkeer, herken 'n polisiebeampte, Michael van Stetina, hom en probeer hom stop. Hy gee aanvanklik oor, maar spring dan op en neem die polisieman se haelgeweer van hom af en 'n skoot word in die proses afgevuur. Die polisieman retireer tot teenaan 'n heining, sy eie geweer nou op hom gerig. Hy pluk sy .38-pistool uit en skiet Stander vier keer. Stander val op die woonstelkompleks se oprit neer. Stetina ontbied 'n ambulans en probeer noodhulp toepas. Stander bloei egter dood voordat die ambulans daar opdaag.<ref name="Anti-held" /> == Sien ook == * [[Stander (rolprent)]], biografiese rolprent oor sy lewe. * [[Lys van bekende Suid-Afrikaners]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Stander, Andre}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse kriminele]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse polisiebeamptes]] [[Kategorie:Geboortes in 1946]] [[Kategorie:Sterftes in 1984]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Bendes]] qyds4crfwwza165ul1chh6horbja6zy 0 86256 2964826 2657458 2026-09-03T15:29:23Z Aliwal2012 39067 [[Vlag van Suid-Afrika (1928–1994)|Suid-Afrikaanse vlag]] 2964826 wikitext text/x-wiki {{Suid-Afrikaanse Politiek}} Die '''[[Suid-Afrika]]anse parlementsverkiesing van [[1924]]''' het op [[19 Junie]] [[1924]] plaasgevind. Tydens die verkiesing is 135 verteenwoordigers vir die [[Volksraad van Suid-Afrika]] verkies. Groeiende ontevredenheid met die regering van [[Jan Smuts]] lei tot 'n nederlaag vir die regerende party nadat die pro-Afrikaner [[Nasionale Party]] en die [[Arbeidersparty (Suid-Afrika, 1910)|Arbeidersparty]] 'n koalisie vorm. Genl. [[Barry Hertzog]] en kol. [[Frederic Creswell]] stel vervolgens die nuwe regering saam en Hertzog word as die 3de [[Eerste Minister van Suid-Afrika]] ingesweer, 'n posisie wat hy tot 1939 beklee. Die koalisie was as die [[Pakt-regering]] bekend. == Afbakening van kiesafdelings == Die Suid-Afrika-wet van 1909 maak voorsiening vir 'n Afbakeningskommissie om die grense van die kiesafdelings te definieer. Die verteenwoordiging per provinsie, onder die vierde verslag van 1923, word in die tabel hieronder uiteengesit. Die syfers in hakies is die aantal kiesafdelings in die vorige (1919) afbakening. As daar geen syfer tussen hakies is nie, het die aantal onveranderd gebly.<ref>''South Africa 1982'', bladsy 129</ref> {| class="wikitable" |- ! Provinsies !! Kaap !! Natal !! Oranje-Vrystaat !! Transvaal !! Totaal |- | Kiesafdelings ||align="center" | 51 || align="center" | 17 || align="center" | 17 || align="center" | 50 (49) || align="center" | '''135 (134)''' |} == Uitslag == [[Lêer:South African House of Assembly 1924.svg|duimnael|links|Setels in die [[Volksraad van Suid-Afrika]] na die 1924-verkiesing {{sleutel|#FF9933|[[Nasionale Party]]: 63 setels}} {{sleutel|#87CEEB|[[Suid-Afrikaanse Party]]: 53 setels}} {{sleutel|#FF0000|[[Arbeidersparty (Suid-Afrika, 1910)|Arbeidersparty]]: 18 setels}} {{sleutel|#DDDDDD|Onafhanklikes: 1 setel}}]] Daar was 413&nbsp;136 geregistreerde kiesers, waarvan 319&nbsp;047 gestem het. Daar is nie 'n amptelike syfer vir die aantal bedorwe stemme bekend nie.<ref>''South Africa 1982'', bladsy 176</ref> {| class="wikitable" ! Party !! % !! Setels<ref>''South Africa 1982'', bladsy 174 (setels per party)</ref> !! Leier |- | [[Nasionale Party]] || style="text-align:right" | 35,25% || style="text-align:right" | 63 || [[Barry Hertzog]] |- | [[Suid-Afrikaanse Party]] || style="text-align:right" | 47,04% || style="text-align:right" | 53 || [[Jan Smuts]] |- | [[Arbeidersparty (Suid-Afrika, 1910)|Arbeidersparty]] || style="text-align:right" | 14,35% || style="text-align:right" | 18 || [[Frederic Creswell|F.H.P. Creswell]] |- | Onafhanklikes || style="text-align:right" | 3,36% || style="text-align:right" | 1 || |- ! style="text-align:left" | Totaal !! style="text-align:right" | 100% !! style="text-align:right" | 135 || |} == Nadraai == Die nuwe Pakt-regering, wat beide arbeids- en Afrikanerbelange gedien het, het amptelik erkenning aan die Afrikaanse Taalbeweging verleen, maar het ook rasseskeiding en -[[diskriminasie]] in wetgewing verskans. Tydens die regering se bewind, wat geduur het tot die koalisie van die [[Nasionale Party|N.P.]] en die [[Suid-Afrikaanse Party|S.A.P.]] in [[1933]] wat op die [[Verenigde Party]] se stigting op [[5 Desember]] [[1934]] uitgeloop het, het [[Afrikaans]] [[Nederlands]] in [[1925]] as ampstaal vervang, die ''[[Stem van Suid-Afrika]]'' het gelyke status naas [[God Save the King]] gekry en in [[1928]] is die [[Vlag van Suid-Afrika (1928–1994)|Suid-Afrikaanse vlag]] aanvaar om naas die [[Union Jack]] te wapper. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Verkiesings in Suid-Afrika}} [[Kategorie:1924]] [[Kategorie:Verkiesings in Suid-Afrika]] 525f7w0omgfg49dmumgip7wzyp01mcw 0 87223 2965007 2851840 2026-09-04T10:18:01Z JMK 649 +kat 2965007 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Bonnie Parker and Clyde Barrow.jpg|duimnael|300px|Clyde Barrow en Bonnie Parker]] '''Bonnie en Clyde''' was twee [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] misdadigers wat in die 1930's wêreldberoemd geraak het. Hulle is op [[23 Mei]] [[1934]] deur die polisie in 'n lokval gelei en in Black Lake, [[Louisiana]] doodgeskiet. Hulle lewensverhaal is in 1967 in die rolprent "''Bonnie and Clyde''" (met hoofrolle deur [[Faye Dunaway]] en [[Warren Beatty]]) op die silwerdoek verewig. Die bende het bestaan uit Bonnie Elizabeth Parker (1 Oktober 1910 - 23 Mei 1934) en Clyde Barrow Chestnut (24 Maart 1909 - 23 Mei 1934), beide van die [[Dallas]]-omgewing. Hulle het van 1932 tot 1934, tydens die hoogtepunt van die [[Groot Depressie]], deur die sentrale Verenigde State gereis terwyl hulle besighede beroof en karre gesteel het. Clyde is vandag bekend vir sy bankrowe. Hy het egter verkies om klein winkels en landelike petrolstasies te roof. Daar word vermoed dat die paartjie ten minste nege polisiebeamptes en verskeie burgerlikes doodgemaak het. Hulle is uiteindelik deur 'n vriend verraai en toe deur die polisie geskiet.<ref name="Hinton">Hinton, Ted and Larry Grove (1979). [http://books.google.com/books?id=NcsLAAAACAAJ ''Ambush: The Real Story of Bonnie and Clyde'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Austin, TX: Shoal Creek Publishers. {{ISBN|0-88319-041-9}}.</ref> 'n Gedenkteken is op die plek waar hulle doodgeskiet is opgerig. In Januarie 2012 is 'n masjiengeweer en 'n enkelloopjaggeweer wat aan hulle behoort het opgeveil. Die polisie het beslag gelê op die wapens by hul skuilplek in Joplin ([[Missouri]]). Dit het $210&nbsp;000 op die veiling behaal.<ref>[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2012/07/16/SK/11/JMbonnie_1449.html Bonnie en Clyde-wapens opgeveil], [[Die Burger]], 16 Februarie 2012</ref><ref>http://www.auctionbymayo.com/index.php?subp=1&sct=&pg=ap&pid=23883</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}}[http://www.fbi.gov/libref/historic/famcases/clyde/clyde.htm Die amptelike storie op FBI.gov] * {{en}}[http://www.crimelibrary.com/gangsters_outlaws/outlaws/bonnie/1.html Bonnie en Clyde op Crimelibrary.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001105956/http://www.crimelibrary.com/gangsters_outlaws/outlaws/bonnie/1.html |date= 1 Oktober 2007 }} * {{Commonskat-inlyn|Bonnie and Clyde}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Sterftes in 1934]] [[Kategorie:Geboortes in 1909]] [[Kategorie:Geboortes in 1910]] [[Kategorie:Amerikaanse kriminele]] [[Kategorie:Amerikaanse moordenaars]] [[Kategorie:Bendes]] o9dvja3gtdd3ay9lpl53c4axaimhp65 0 89083 2964889 2958984 2026-09-03T20:43:41Z Jcb 223 2964889 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas farao | naam = Menes | lewe = | beeld = | onderskrif = | beeldgrootte = | funksie = [[Farao]] | periode = | voorganger = – | opvolger = [[Hor-Aha]]? | nebty = <hiero><1-Y5:N35-M17-2></hiero> }} '''Menes''' (Egipties: ''Mnj'', waarskynlik uitgespreek maˈnij;<ref>{{cite book|last =Loprieno|first = Antonio|title = Ancient Egyptian: A linguistic introduction|url =https://archive.org/details/ancientegyptianl0000lopr|year = 1995|publisher = Cambridge University press|ref=harv|isbn=0-521-44384-9}}</ref> [[Grieks]]: Μήνης; [[Arabies]]: مينا) was ’n [[farao]] van die [[Vroegdinastiese Tydperk]] van [[Antieke Egipte]]. Hy kry gewoonlik die eer dat hy [[Bo-Egipte|Bo-]] en [[Benede-Egipte]] verenig het en as die stigter van die 1ste Dinastie.<ref>Beck, Roger B; Black, Linda; Krieger, Larry S; Naylor, Phillip C; Shabaka, Dahia Ibo (1999), ''World history: Patterns of interaction'', Evanston, IL: McDougal Littell, {{ISBN|0-395-87274-X}}</ref> Daar word steeds druk gedebatteer oor die identiteit van Menes, hoewel die meeste Egiptoloë reken hy was die protodinastiese farao [[Narmer]]<ref name="edw">Edwards, IES (1971), "The early dynastic period in Egypt", The Cambridge Ancient History 1, Cambridge: Cambridge University Press</ref><ref name="lloyd">Lloyd, Alan B. ([1975] 1994), Herodotus: Book II, Leiden: EJ Brill, {{ISBN|90-04-04179-6}}</ref><ref name="cerv">Cervelló-Autuori, Josep (2000), "Narmer, Menes and the seals from Abydos", Egyptology at the dawn of the twenty-first century: proceedings of the Eighth International Congress of Egyptologists 2, Cairo: The American University in Cairo Press, {{ISBN|978-977-424-714-9}}</ref> of die 1ste-dinastiese [[Hor-Aha]].<ref name="seid">Seidlmayer, Stephan (2010) [2004], "The Rise of the State to the Second Dynasty", Egypt: The World of the Pharaohs, {{ISBN|978-3-8331-6000-4}}</ref> Albei farao's word in verskillende bronne genoem as die koning wat Antieke Egipte verenig het. Die algemeen gebruikte naam "Menes" kom uit die pen van die Egiptiese historikus [[Manetho]], wat tydens die [[Ptolemeïese Ryk]] geleef het. Hy het die vorm Μήνης (Mênês) gebruik. Menes beteken "hy wat volhard" en Edwards (1971) glo dit was dalk ’n bloot beskrywende titel "vir ’n semi-legendariese held wie se naam verlore gegaan het".<ref name="edw" /> == Narmer en Menes == Die feitlik algehele afwesigheid van die naam Menes in die argeologiese rekord en die talle meldings van die naam Narmer, ’n protodinastiese figuur wat vereenwelwig word met vooruitgang en ’n groot aanspraak het op die vereniging van Bo- en Benede-Egipte, het aanleiding gegee tot die teorie dat hulle dieselfde persoon was. Die hoofverwysing na Menes is ’n ivooretiket van [[Naqada]] met die [[Serech|Horusnaam]] ''Aha'' (die farao Hor-Aha) langs ’n gebou waarin die [[Nebtynaam]] ''mn'' (waarskynlik Menes) voorkom. Die volle titel van die farao's was tradisioneel albei name, maar soms is net een gebruik. Hieruit het die teorie ontstaan dat Menes en Hor-Aha dieselfde persoon of opeenvolgende farao's was. Die [[Turynse Koningslys|Turynse]] en die [[Abydos-koningslys]], wat gewoonlik as korrek aanvaar word, gebruik net die Nebtyname van farao's en nie hul Horusname nie, en dit is moeilik om die verskillende rekords te laat ooreenstem: die Nebtyname van die koningslyste, die Horusname van die argeologiese rekords en die aantal farao's in die 1ste Dinastie volgens Manetho en ander historiese bronne. [[Flinders Petrie|Petrie]] het dit eerste probeer en ''Iti'' verbind met [[Djer]] as die derde farao van dié dinastie, ''Teti'' (Turyn) – of nog ’n ''Iti'' (Abydos) – met Hor-Aha as die tweede farao, en Menes (’n Nebtynaam) met Narmer (’n Horusnaam) as die eerste farao. Lloyd (1994) dink dié volgorde is "hoogs moontlik",<ref "lloyd" /> en Cervelló-Autuori (2003) stel dit kategories dat "Menes Narmer is en die 1ste Dinastie met hom begin het".<ref name="cerv" /> Seidlmayer (2004) glo egter dis veilig om te aanvaar Menes was Hor-Aha.<ref name="seid" /> == Datums == Egiptoloë, argeoloë en geleerdes van die 19de eeu het verskillende datums voorgestel vir die era van Menes, of die begin van die 1ste Dinastie. Die moderne konsensus is dat die dinastie tussen omstreeks 3100 en 3050 v.C. ontstaan het; sommige meen dit was omstreeks 3000 v.C.<ref>{{cite journal |title=The Chronology of Ancient Egypt | first = KA |last=Kitchen | journal =World Archaeology |volume=23 |issue=2 |year=1991 |pages=201–8 |doi = 10.1080/00438243.1991.9980172}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Menes|Engelse Wikipedia]] == Bronne == * {{citation |last=Heagy |first=Thomas C. |year=2014 |title=Who was Menes? |journal=Archeo-Nil |volume=24 |pages=59–92 |ref=harv}}. [http://www.narmer.org/menes] {{Normdata}} [[Kategorie:Farao's van Egipte]] 6f2htgamaw681n28az5lcexp312ds4b 0 93517 2964771 2858269 2026-09-03T12:57:35Z JMK 649 skuif prente, vervang een met KI-beeld 2964771 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Fosterbende, valskleur-KI-herskepping.jpg|duimnael|regs|Drie van die vier bendelede. Robert Foster is in die middel.^{{{tooltip|KI|KI-konsep van bronfoto, sien lêerinligting}}}]] Die '''Fosterbende''' was ’n groep misdadigers wat tussen 1912 en 1914 ’n reeks geslaagde rooftogte in [[Suid-Afrika]] uitgevoer het. Die vier bendelede is op [[18 September]] [[1914]] in 'n grot in [[Kensington]], [[Johannesburg]], om die lewe gebring nadat hulle ’n skrikbewind aan die [[Witwatersrand]] gevoer het. Genl. [[Koos de la Rey]] het omgekom in die polisie se optrede teen die bende. Dit het onvoorsiene politieke gevolge ingehou. {{clear|left}} == Wiliam Foster == William Robert Clem Foster (1886-1914) beroof in 1912 'n juwelier in [[Kaapstad]]. Hy ontsnap uit die gevangenis en laat saam met die Amerikaanse avonturier John Maxim en die 19-jarige Carl Mezar 'n spoor van geweld agter. In [[Boksburg]] beroof hulle 'n bank, in [[Roodepoort]] en [[Vrededorp]] breek hulle kluise in poskantore oop en in [[Doornfontein]] val hulle 'n drankwinkel binne. Een van die gootste polisiesoektogte tot op daardie stadium in Suid-Afrika vind plaas. In 'n huis in [[Regent's Park]] ([[Johannesburg]]) is hulle gewaar, maar kom weg. Die polisie trek toe 'n kordon om sekere stadsdele en rig padblokkades op. By een van hierdie barrikades skiet die polisie per ongeluk dr. Gerald Grace dood wat haastig op pad was na 'n pasiënt. Veral is gesoek na 'n motor met drie mans. Met behulp van speurhonde is die bende in 'n grot in die heuwel by [[Kensington]] (Johannesburg) weer vasgepen. Onderhandelinge vir oorgee het plaasgevind en Foster vra dat sy vrou Peggy en hul babadogtertjie 'n ruk by hulle in die grot kan aansluit. 'n Oomblik later is die dogtertjie uit die grot, skote klap en die polisie vind die vier se lyke. Ongeveer 15 mense het deur die bende se aktiwiteite die lewe gelaat, waaronder minstens drie speurders. == Genl. Koos de la Rey == [[Lêer:KoosDeLaRey.jpg|duimnael|200px|Generaal Koos de la Rey]] [[Lêer:CFbeyers.jpg|duimnael|200px|Generaal Christiaan Frederik Beyers]] Genl. De la Rey en genl. [[Christiaan Frederik Beyers|C.F. Beyers]] was op 15 September 1914 van [[Pretoria]] op pad na [[Potchefstroom]] om 'n moontlike rebellie teen die regering te organiseer. Die generaals was heeltemal onbewus van die polisiepatrollies en padblokkades oor die hele [[Witwatersrand]] om die bende rowers en moordenaars vas te trek. Die patrollies het opdrag gehad om alle motors te stop. Maar die generaals het gedink dat hul rebellieplanne uitgelek het en gee daarom aan hul motorbestuurder die bevel om verby die eerste padblokkade te jaag. Ook by die tweede barrikade jaag hulle verby, maar 'n polisieman skiet op die agterwiele van hul motor. 'n Opslagkoeël tref De la Rey in die hart en hy sterf. == Gevolge == In die Afrikanergemeenskap is geglo dat De la Rey se dood nie 'n ongeluk was nie, maar 'n opsetlike sluipmoord en 'n sameswering van die regering om die beplande rebellie in die kiem te smoor. De la Rey se dood en sy begrafnis het bygedra tot die politieke onrus in die land en tot die uitbreek van die Rebellie (die [[Maritz-rebellie]]) op 26 Oktober 1914. Met die algemene verkiesing van die volgende jaar was die dood van De la Rey en die Rebellie nog vars in die geheue van die Afrikanerkiesers en het talle hulle hul rug op genl. [[Louis Botha]] en genl. [[J.C. Smuts]] gedraai. == Bibliografie == *{{cite book | last=May | first=H.J. | last2=van der Colf | first2=A.P. | title=The Foster gang. Die dood van generaal De La Rey. (Afrikaanse verwerking deur A. P. van der Colf.). | publisher=Nasionale Boekhandel | year=1968 | url=https://books.google.com/books?id=JR8YzwEACAAJ | language=af}} *[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]], deel 7. Kaapstad: Nasou, 1972. {{ISBN|0-625-00323-3}} * {{cite web | title=Public Enemy Number 1 - The Foster Gang: 1914 | website=africacrime-mystery.co.za | date=2 Februarie 1999 | url=http://www.africacrime-mystery.co.za/fosterga.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/19990202142848/http://www.africacrime-mystery.co.za/fosterga.htm | archive-date=2 Februarie 1999 | url-status=dead |language=en |last=Marsh |first=Rob}} *[http://www.joburg.org.za City of Johannesburg-webwerf] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse moordenaars]] 3frflj228pqdzfwg4azapp5ka35mpp8 2964803 2964771 2026-09-03T13:35:11Z JMK 649 korr name 2964803 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Fosterbende, valskleur-KI-herskepping.jpg|duimnael|regs|300px|Drie van die vier bendelede: Robert Foster (links), John Maxim (middel) en Carl Mezar. Die vierde lid was Robert se vrou Peggy.^{{{tooltip|KI|KI-konsep van bronfoto, sien lêerinligting}}}]] Die '''Fosterbende''' was ’n groep misdadigers wat tussen 1912 en 1914 ’n reeks geslaagde rooftogte in [[Suid-Afrika]] uitgevoer het. Die vier bendelede is op [[18 September]] [[1914]] in 'n grot in [[Kensington]], [[Johannesburg]], om die lewe gebring nadat hulle ’n skrikbewind aan die [[Witwatersrand]] gevoer het. Genl. [[Koos de la Rey]] het omgekom in die polisie se optrede teen die bende. Dit het onvoorsiene politieke gevolge ingehou. {{clear|left}} == Robert Foster == William Robert Clem Foster (1886-1914) beroof in 1912 'n juwelier in [[Kaapstad]]. Hy ontsnap uit die gevangenis en laat saam met die Amerikaanse avonturier John Maxim en die 19-jarige Carl Mezar 'n spoor van geweld agter. In [[Boksburg]] beroof hulle 'n bank, in [[Roodepoort]] en [[Vrededorp]] breek hulle kluise in poskantore oop en in [[Doornfontein]] val hulle 'n drankwinkel binne. Een van die gootste polisiesoektogte tot op daardie stadium in Suid-Afrika vind plaas. In 'n huis in [[Regent's Park]] ([[Johannesburg]]) is hulle gewaar, maar kom weg. Die polisie trek toe 'n kordon om sekere stadsdele en rig padblokkades op. By een van hierdie barrikades skiet die polisie per ongeluk dr. Gerald Grace dood wat haastig op pad was na 'n pasiënt. Veral is gesoek na 'n motor met drie mans. Met behulp van speurhonde is die bende in 'n grot in die heuwel by [[Kensington]] (Johannesburg) weer vasgepen. Onderhandelinge vir oorgee het plaasgevind en Foster vra dat sy vrou Peggy en hul babadogtertjie 'n ruk by hulle in die grot kan aansluit. 'n Oomblik later is die dogtertjie uit die grot, skote klap en die polisie vind die vier se lyke. Ongeveer 15 mense het deur die bende se aktiwiteite die lewe gelaat, waaronder minstens drie speurders. == Genl. Koos de la Rey == [[Lêer:KoosDeLaRey.jpg|duimnael|200px|Generaal Koos de la Rey]] [[Lêer:CFbeyers.jpg|duimnael|200px|Generaal Christiaan Frederik Beyers]] Genl. De la Rey en genl. [[Christiaan Frederik Beyers|C.F. Beyers]] was op 15 September 1914 van [[Pretoria]] op pad na [[Potchefstroom]] om 'n moontlike rebellie teen die regering te organiseer. Die generaals was heeltemal onbewus van die polisiepatrollies en padblokkades oor die hele [[Witwatersrand]] om die bende rowers en moordenaars vas te trek. Die patrollies het opdrag gehad om alle motors te stop. Maar die generaals het gedink dat hul rebellieplanne uitgelek het en gee daarom aan hul motorbestuurder die bevel om verby die eerste padblokkade te jaag. Ook by die tweede barrikade jaag hulle verby, maar 'n polisieman skiet op die agterwiele van hul motor. 'n Opslagkoeël tref De la Rey in die hart en hy sterf. == Gevolge == In die Afrikanergemeenskap is geglo dat De la Rey se dood nie 'n ongeluk was nie, maar 'n opsetlike sluipmoord en 'n sameswering van die regering om die beplande rebellie in die kiem te smoor. De la Rey se dood en sy begrafnis het bygedra tot die politieke onrus in die land en tot die uitbreek van die Rebellie (die [[Maritz-rebellie]]) op 26 Oktober 1914. Met die algemene verkiesing van die volgende jaar was die dood van De la Rey en die Rebellie nog vars in die geheue van die Afrikanerkiesers en het talle hulle hul rug op genl. [[Louis Botha]] en genl. [[J.C. Smuts]] gedraai. == Bibliografie == *{{cite book | last=May | first=H.J. | last2=van der Colf | first2=A.P. | title=The Foster gang. Die dood van generaal De La Rey. (Afrikaanse verwerking deur A. P. van der Colf.). | publisher=Nasionale Boekhandel | year=1968 | url=https://books.google.com/books?id=JR8YzwEACAAJ | language=af}} *[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]], deel 7. Kaapstad: Nasou, 1972. {{ISBN|0-625-00323-3}} * {{cite web | title=Public Enemy Number 1 - The Foster Gang: 1914 | website=africacrime-mystery.co.za | date=2 Februarie 1999 | url=http://www.africacrime-mystery.co.za/fosterga.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/19990202142848/http://www.africacrime-mystery.co.za/fosterga.htm | archive-date=2 Februarie 1999 | url-status=dead |language=en |last=Marsh |first=Rob}} *[http://www.joburg.org.za City of Johannesburg-webwerf] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse moordenaars]] l6q7xka6ta3pdidn8vlcsc5n2d9w45u 2964812 2964803 2026-09-03T14:13:57Z JMK 649 ontstaan 2964812 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Fosterbende, valskleur-KI-herskepping.jpg|duimnael|regs|300px|Drie van die vier bendelede: Robert Foster (links), John Maxim (middel) en Carl Mezar. Die vierde lid was Robert se vrou Peggy.^{{{tooltip|KI|KI-konsep van bronfoto, sien lêerinligting}}}]] Die '''Fosterbende''' was ’n groep misdadigers wat tussen 1912 en 1914 ’n reeks geslaagde rooftogte in [[Suid-Afrika]] uitgevoer het. Die vier bendelede het hulself op [[18 September]] [[1914]] in 'n grot in [[Kensington]], [[Johannesburg]], om die lewe gebring nadat hulle ’n skrikbewind aan die [[Witwatersrand]] gevoer het. Genl. [[Koos de la Rey]] het omgekom in die polisie se optrede teen die bende. Dit het onvoorsiene politieke gevolge ingehou. {{clear|left}} == Robert Foster == William Robert Clem Foster (1886-1914) beroof in 1913<!--of 1912?--> 'n juwelier in [[Kaapstad]]. Hiervoor is hy 'n vonnis van 12 jaar harde arbeid opgelê wat hy in die [[Kgoši Mampuru II-bestuursgebied|Pretoria Sentraal-gevangenis]] sou uitdien. Op 27 Februarie 1914 ontsnap hy egter, nadat hy deur 'n draadheining sny terwyl ander gevangenis die wagte se aandag aflei. Hy sluit hom by John Maxim aan, ’n Amerikaanse avonturier en medepligtige van sy vroeëre misdade wat in Maart 1914 uit die tronk vrygelaat is. Die twee mans werf dan 'n nuweling, die 22-jarige<!--19-jarige?--> Carl Mezar (alias George Smit), wat reeds 'n uitgebreide kriminele rekord het. Robert se vrou Peggy sou later ook by die groep aansluit. Saam laat hulle 'n spoor van geweld agter. In [[Boksburg]] beroof hulle 'n bank, in [[Roodepoort]] en [[Vrededorp]] breek hulle kluise in poskantore oop en in [[Doornfontein]] val hulle 'n drankwinkel binne. Een van die gootste polisiesoektogte tot op daardie stadium in Suid-Afrika vind plaas. In 'n huis in [[Regent's Park]] ([[Johannesburg]]) is hulle gewaar, maar kom weg. Die polisie trek toe 'n kordon om sekere stadsdele en rig padblokkades op. By een van hierdie barrikades skiet die polisie per ongeluk dr. Gerald Grace dood wat haastig op pad was na 'n pasiënt. Veral is gesoek na 'n motor met drie mans. Met behulp van speurhonde is die bende in 'n grot in die heuwel by [[Kensington]] (Johannesburg) weer vasgepen. Onderhandelinge vir oorgee het plaasgevind en Foster vra dat sy vrou Peggy en hul babadogtertjie 'n ruk by hulle in die grot kan aansluit. 'n Oomblik later is die dogtertjie uit die grot, skote klap en die polisie vind die vier se lyke. Ongeveer 15 mense het deur die bende se aktiwiteite die lewe gelaat, waaronder minstens drie speurders. == Genl. Koos de la Rey == [[Lêer:KoosDeLaRey.jpg|duimnael|200px|Generaal Koos de la Rey]] [[Lêer:CFbeyers.jpg|duimnael|200px|Generaal Christiaan Frederik Beyers]] Genl. De la Rey en genl. [[Christiaan Frederik Beyers|C.F. Beyers]] was op 15 September 1914 van [[Pretoria]] op pad na [[Potchefstroom]] om 'n moontlike rebellie teen die regering te organiseer. Die generaals was heeltemal onbewus van die polisiepatrollies en padblokkades oor die hele [[Witwatersrand]] om die bende rowers en moordenaars vas te trek. Die patrollies het opdrag gehad om alle motors te stop. Maar die generaals het gedink dat hul rebellieplanne uitgelek het en gee daarom aan hul motorbestuurder die bevel om verby die eerste padblokkade te jaag. Ook by die tweede barrikade jaag hulle verby, maar 'n polisieman skiet op die agterwiele van hul motor. 'n Opslagkoeël tref De la Rey in die hart en hy sterf. == Gevolge == In die Afrikanergemeenskap is geglo dat De la Rey se dood nie 'n ongeluk was nie, maar 'n opsetlike sluipmoord en 'n sameswering van die regering om die beplande rebellie in die kiem te smoor. De la Rey se dood en sy begrafnis het bygedra tot die politieke onrus in die land en tot die uitbreek van die Rebellie (die [[Maritz-rebellie]]) op 26 Oktober 1914. Met die algemene verkiesing van die volgende jaar was die dood van De la Rey en die Rebellie nog vars in die geheue van die Afrikanerkiesers en het talle hulle hul rug op genl. [[Louis Botha]] en genl. [[J.C. Smuts]] gedraai. == Bibliografie == *{{cite book | last=May | first=H.J. | last2=van der Colf | first2=A.P. | title=The Foster gang. Die dood van generaal De La Rey. (Afrikaanse verwerking deur A. P. van der Colf.). | publisher=Nasionale Boekhandel | year=1968 | url=https://books.google.com/books?id=JR8YzwEACAAJ | language=af}} *[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]], deel 7. Kaapstad: Nasou, 1972. {{ISBN|0-625-00323-3}} * {{cite web | title=Public Enemy Number 1 - The Foster Gang: 1914 | website=africacrime-mystery.co.za | date=2 Februarie 1999 | url=http://www.africacrime-mystery.co.za/fosterga.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/19990202142848/http://www.africacrime-mystery.co.za/fosterga.htm | archive-date=2 Februarie 1999 | url-status=dead |language=en |last=Marsh |first=Rob}} *[http://www.joburg.org.za City of Johannesburg-webwerf] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse moordenaars]] i6rn9q114c122kdqdoqxcqasdhujb19 2964815 2964812 2026-09-03T14:22:42Z Aliwal2012 39067 /* Gevolge */ 2964815 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Fosterbende, valskleur-KI-herskepping.jpg|duimnael|regs|300px|Drie van die vier bendelede: Robert Foster (links), John Maxim (middel) en Carl Mezar. Die vierde lid was Robert se vrou Peggy.^{{{tooltip|KI|KI-konsep van bronfoto, sien lêerinligting}}}]] Die '''Fosterbende''' was ’n groep misdadigers wat tussen 1912 en 1914 ’n reeks geslaagde rooftogte in [[Suid-Afrika]] uitgevoer het. Die vier bendelede het hulself op [[18 September]] [[1914]] in 'n grot in [[Kensington]], [[Johannesburg]], om die lewe gebring nadat hulle ’n skrikbewind aan die [[Witwatersrand]] gevoer het. Genl. [[Koos de la Rey]] het omgekom in die polisie se optrede teen die bende. Dit het onvoorsiene politieke gevolge ingehou. {{clear|left}} == Robert Foster == William Robert Clem Foster (1886-1914) beroof in 1913<!--of 1912?--> 'n juwelier in [[Kaapstad]]. Hiervoor is hy 'n vonnis van 12 jaar harde arbeid opgelê wat hy in die [[Kgoši Mampuru II-bestuursgebied|Pretoria Sentraal-gevangenis]] sou uitdien. Op 27 Februarie 1914 ontsnap hy egter, nadat hy deur 'n draadheining sny terwyl ander gevangenis die wagte se aandag aflei. Hy sluit hom by John Maxim aan, ’n Amerikaanse avonturier en medepligtige van sy vroeëre misdade wat in Maart 1914 uit die tronk vrygelaat is. Die twee mans werf dan 'n nuweling, die 22-jarige<!--19-jarige?--> Carl Mezar (alias George Smit), wat reeds 'n uitgebreide kriminele rekord het. Robert se vrou Peggy sou later ook by die groep aansluit. Saam laat hulle 'n spoor van geweld agter. In [[Boksburg]] beroof hulle 'n bank, in [[Roodepoort]] en [[Vrededorp]] breek hulle kluise in poskantore oop en in [[Doornfontein]] val hulle 'n drankwinkel binne. Een van die gootste polisiesoektogte tot op daardie stadium in Suid-Afrika vind plaas. In 'n huis in [[Regent's Park]] ([[Johannesburg]]) is hulle gewaar, maar kom weg. Die polisie trek toe 'n kordon om sekere stadsdele en rig padblokkades op. By een van hierdie barrikades skiet die polisie per ongeluk dr. Gerald Grace dood wat haastig op pad was na 'n pasiënt. Veral is gesoek na 'n motor met drie mans. Met behulp van speurhonde is die bende in 'n grot in die heuwel by [[Kensington]] (Johannesburg) weer vasgepen. Onderhandelinge vir oorgee het plaasgevind en Foster vra dat sy vrou Peggy en hul babadogtertjie 'n ruk by hulle in die grot kan aansluit. 'n Oomblik later is die dogtertjie uit die grot, skote klap en die polisie vind die vier se lyke. Ongeveer 15 mense het deur die bende se aktiwiteite die lewe gelaat, waaronder minstens drie speurders. == Genl. Koos de la Rey == [[Lêer:KoosDeLaRey.jpg|duimnael|200px|Generaal Koos de la Rey]] [[Lêer:CFbeyers.jpg|duimnael|200px|Generaal Christiaan Frederik Beyers]] Genl. De la Rey en genl. [[Christiaan Frederik Beyers|C.F. Beyers]] was op 15 September 1914 van [[Pretoria]] op pad na [[Potchefstroom]] om 'n moontlike rebellie teen die regering te organiseer. Die generaals was heeltemal onbewus van die polisiepatrollies en padblokkades oor die hele [[Witwatersrand]] om die bende rowers en moordenaars vas te trek. Die patrollies het opdrag gehad om alle motors te stop. Maar die generaals het gedink dat hul rebellieplanne uitgelek het en gee daarom aan hul motorbestuurder die bevel om verby die eerste padblokkade te jaag. Ook by die tweede barrikade jaag hulle verby, maar 'n polisieman skiet op die agterwiele van hul motor. 'n Opslagkoeël tref De la Rey in die hart en hy sterf. == Gevolge == In die Afrikanergemeenskap is geglo dat De la Rey se dood nie 'n ongeluk was nie, maar 'n opsetlike sluipmoord en 'n sameswering van die regering om die beplande rebellie in die kiem te smoor. De la Rey se dood en sy begrafnis het bygedra tot die politieke onrus in die land en tot die uitbreek van die Rebellie (die [[Maritz-rebellie]]) op 26 Oktober 1914. Met die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1915|algemene verkiesing van die volgende jaar]] was die dood van De la Rey en die Rebellie nog vars in die geheue van die Afrikanerkiesers en het talle hulle hul rug op genls. [[Louis Botha]] en [[J.C. Smuts]] gedraai. == Bibliografie == *{{cite book | last=May | first=H.J. | last2=van der Colf | first2=A.P. | title=The Foster gang. Die dood van generaal De La Rey. (Afrikaanse verwerking deur A. P. van der Colf.). | publisher=Nasionale Boekhandel | year=1968 | url=https://books.google.com/books?id=JR8YzwEACAAJ | language=af}} *[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]], deel 7. Kaapstad: Nasou, 1972. {{ISBN|0-625-00323-3}} * {{cite web | title=Public Enemy Number 1 - The Foster Gang: 1914 | website=africacrime-mystery.co.za | date=2 Februarie 1999 | url=http://www.africacrime-mystery.co.za/fosterga.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/19990202142848/http://www.africacrime-mystery.co.za/fosterga.htm | archive-date=2 Februarie 1999 | url-status=dead |language=en |last=Marsh |first=Rob}} *[http://www.joburg.org.za City of Johannesburg-webwerf] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse moordenaars]] lcjcvt6t4tgr22871iudhnfid91dqoe 2964919 2964815 2026-09-03T23:15:13Z JMK 649 sterftes, sp, details 2964919 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Fosterbende, valskleur-KI-herskepping.jpg|duimnael|regs|300px|Drie van die vier bendelede: William Foster (links), John Maxim (middel) en Carl Mezar. Die vierde lid was Robert se vrou Peggy (née Korenico).^{{{tooltip|KI|KI-konsep van bronfoto, sien lêerinligting}}}]] Die '''Fosterbende''' was ’n groep misdadigers wat tussen 1912 en 1914 ’n reeks geslaagde rooftogte in [[Suid-Afrika]] uitgevoer het. Die vier bendelede het hulself op [[18 September]] [[1914]] in 'n grot in [[Kensington]], [[Johannesburg]], om die lewe gebring nadat hulle ’n skrikbewind aan die [[Witwatersrand]] gevoer het. Genl. [[Koos de la Rey]] het omgekom in die polisie se optrede teen die bende. Dit het onvoorsiene politieke gevolge ingehou. {{clear|left}} == William Foster == William Robert Clem Foster (1886-1914) beroof in 1913<!--of 1912?--> 'n juwelier in [[Kaapstad]]. Hiervoor is hy 'n vonnis van 12 jaar harde arbeid opgelê wat hy in die [[Kgoši Mampuru II-bestuursgebied|Pretoria Sentraal-gevangenis]] sou uitdien. Op 27 Februarie 1914 ontsnap hy egter, nadat hy 'n draadheining oopsny terwyl ander gevangenes die wagte se aandag aflei. Hy sluit hom by John Maxim aan, ’n Amerikaanse avonturier en medepligtige van sy vroeëre misdade wat in Maart 1914 uit dieselde tronk vrygelaat is. Die twee mans werf dan 'n nuweling, die 22-jarige<!--19-jarige?--> Carl Mezar (alias George Smit), wat reeds 'n uitgebreide kriminele rekord het. Robert se vrou Peggy sou later ook by die groep aansluit. Saam laat hulle 'n spoor van geweld agter. In [[Boksburg]] beroof hulle 'n bank, in [[Roodepoort]] en [[Vrededorp]] breek hulle kluise in poskantore oop en in [[Doornfontein]] val hulle 'n drankwinkel binne. Een van die grootste polisiesoektogte tot op daardie stadium in Suid-Afrika vind plaas. In 'n huis in [[Regent's Park]] ([[Johannesburg]]) is hulle gewaar, maar kom weg. Die polisie trek toe 'n kordon om sekere stadsdele en rig padblokkades op. By een van hierdie barrikades skiet die polisie per ongeluk dr. Gerald Grace dood wat haastig op pad was na 'n pasiënt. Veral is gesoek na 'n motor met drie mans. Met behulp van speurhonde is die bende in 'n grot in die heuwel by [[Kensington]] (Johannesburg) weer vasgepen. Dit was 'n ou prospekteerderstonnel waarin hulle voorrade opgegaar het. Onderhandelinge vir oorgawe het plaasgevind en Foster vra dat sy vrou Peggy en hul babadogtertjie 'n ruk by hulle in die grot kan aansluit. 'n Oomblik later is die dogtertjie uit die grot, skote klap en die polisie vind die vier se lyke. ==Sterftes== Vier moorde, ses selfmoorde, en twee sterftes van onskuldige verbygangers het die dodetal op 12 te staan gebring. Hulle was die volgende: * Alex Charlson, 'n kroegman is doodgeskiet terwyl hy probeer ingryp tydens 'n poging tot bankroof in Boksburg-Noord. * Polisie-sersante Robert Mansfield en Neil McLeod is by die Imperial Bottle Store in Fairview/Doornfontein doodgeskiet. * Speurder Charles Albert Mynott is doodgeskiet toe die polisie die bende by 'n huis in Regent's Park probeer arresteer. * Benewens die vier bendelede wat in hul selfmoordpakt omkom, was daar ook die selfmoord van 'n posmeester en 'n polisie-inspekteur. * Tydens die ondersoek na die rooftog op die Vrededorp-poskantoor is bevind dat die posmeester £72 uit die kluis "geleen" het om sy nuwe motor af te betaal. Hy ontvang 'n opgeskorte vonnis, en pleeg selfmoord toe hy meen dat sy loopbaan hierdeur geruïneer is. * Inspekteur Edward Leach pleeg kort na die gebeure selfmoord. Hy het homself moontlik verkwalik dat hy opdrag gegee het dat Peggy toegelaat word om die grot te betree waar sy sou sterf, óf dat hy nie betyds die bevel aan Langlaagte kon deurgee dat daar nie op voertuie geskiet moet word nie. * Dr. Gerald Grace en generaal Koos de la Rey, kort daarop, was die onskuldige verbygangers wat deur polisiekoeëls gedood is. == Genl. Koos de la Rey == [[Lêer:KoosDeLaRey.jpg|duimnael|200px|Generaal Koos de la Rey]] [[Lêer:CFbeyers.jpg|duimnael|200px|Generaal Christiaan Frederik Beyers]] Genl. De la Rey en genl. [[Christiaan Frederik Beyers|C.F. Beyers]] was op 15 September 1914 van [[Pretoria]] op pad na [[Potchefstroom]] om 'n moontlike rebellie teen die regering te organiseer. Die generaals was heeltemal onbewus van die polisiepatrollies en padblokkades oor die hele [[Witwatersrand]] om die bende rowers en moordenaars vas te trek. Die patrollies het opdrag gehad om alle motors te stop. Maar die generaals het gedink dat hul rebellieplanne uitgelek het en gee daarom aan hul motorbestuurder die bevel om verby die eerste padblokkade te jaag. Ook by die tweede barrikade jaag hulle verby, maar 'n polisieman skiet op die agterwiele van hul motor. 'n Opslagkoeël tref De la Rey in die hart en hy sterf. == Gevolge == In die Afrikanergemeenskap is geglo dat De la Rey se dood nie 'n ongeluk was nie, maar 'n opsetlike sluipmoord en 'n sameswering van die regering om die beplande rebellie in die kiem te smoor. De la Rey se dood en sy begrafnis het bygedra tot die politieke onrus in die land en tot die uitbreek van die Rebellie (die [[Maritz-rebellie]]) op 26 Oktober 1914. Met die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1915|algemene verkiesing van die volgende jaar]] was die dood van De la Rey en die Rebellie nog vars in die geheue van die Afrikanerkiesers en het talle hulle hul rug op genls. [[Louis Botha]] en [[J.C. Smuts]] gedraai. == Bibliografie == *{{cite book | last=May | first=H.J. | last2=van der Colf | first2=A.P. | title=The Foster gang. Die dood van generaal De La Rey. (Afrikaanse verwerking deur A. P. van der Colf.). | publisher=Nasionale Boekhandel | year=1968 | url=https://books.google.com/books?id=JR8YzwEACAAJ | language=af}} *[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]], deel 7. Kaapstad: Nasou, 1972. {{ISBN|0-625-00323-3}} * {{cite web | title=Public Enemy Number 1 - The Foster Gang: 1914 | website=africacrime-mystery.co.za | date=2 Februarie 1999 | url=http://www.africacrime-mystery.co.za/fosterga.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/19990202142848/http://www.africacrime-mystery.co.za/fosterga.htm | archive-date=2 Februarie 1999 | url-status=dead |language=en |last=Marsh |first=Rob}} *[http://www.joburg.org.za City of Johannesburg-webwerf] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse moordenaars]] 5babzmg8j59f666h2idhhh949upo3kw 2964962 2964919 2026-09-04T07:17:01Z JMK 649 +kat 2964962 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Fosterbende, valskleur-KI-herskepping.jpg|duimnael|regs|300px|Drie van die vier bendelede: William Foster (links), John Maxim (middel) en Carl Mezar. Die vierde lid was Robert se vrou Peggy (née Korenico).^{{{tooltip|KI|KI-konsep van bronfoto, sien lêerinligting}}}]] Die '''Fosterbende''' was ’n groep misdadigers wat tussen 1912 en 1914 ’n reeks geslaagde rooftogte in [[Suid-Afrika]] uitgevoer het. Die vier bendelede het hulself op [[18 September]] [[1914]] in 'n grot in [[Kensington]], [[Johannesburg]], om die lewe gebring nadat hulle ’n skrikbewind aan die [[Witwatersrand]] gevoer het. Genl. [[Koos de la Rey]] het omgekom in die polisie se optrede teen die bende. Dit het onvoorsiene politieke gevolge ingehou. {{clear|left}} == William Foster == William Robert Clem Foster (1886-1914) beroof in 1913<!--of 1912?--> 'n juwelier in [[Kaapstad]]. Hiervoor is hy 'n vonnis van 12 jaar harde arbeid opgelê wat hy in die [[Kgoši Mampuru II-bestuursgebied|Pretoria Sentraal-gevangenis]] sou uitdien. Op 27 Februarie 1914 ontsnap hy egter, nadat hy 'n draadheining oopsny terwyl ander gevangenes die wagte se aandag aflei. Hy sluit hom by John Maxim aan, ’n Amerikaanse avonturier en medepligtige van sy vroeëre misdade wat in Maart 1914 uit dieselde tronk vrygelaat is. Die twee mans werf dan 'n nuweling, die 22-jarige<!--19-jarige?--> Carl Mezar (alias George Smit), wat reeds 'n uitgebreide kriminele rekord het. Robert se vrou Peggy sou later ook by die groep aansluit. Saam laat hulle 'n spoor van geweld agter. In [[Boksburg]] beroof hulle 'n bank, in [[Roodepoort]] en [[Vrededorp]] breek hulle kluise in poskantore oop en in [[Doornfontein]] val hulle 'n drankwinkel binne. Een van die grootste polisiesoektogte tot op daardie stadium in Suid-Afrika vind plaas. In 'n huis in [[Regent's Park]] ([[Johannesburg]]) is hulle gewaar, maar kom weg. Die polisie trek toe 'n kordon om sekere stadsdele en rig padblokkades op. By een van hierdie barrikades skiet die polisie per ongeluk dr. Gerald Grace dood wat haastig op pad was na 'n pasiënt. Veral is gesoek na 'n motor met drie mans. Met behulp van speurhonde is die bende in 'n grot in die heuwel by [[Kensington]] (Johannesburg) weer vasgepen. Dit was 'n ou prospekteerderstonnel waarin hulle voorrade opgegaar het. Onderhandelinge vir oorgawe het plaasgevind en Foster vra dat sy vrou Peggy en hul babadogtertjie 'n ruk by hulle in die grot kan aansluit. 'n Oomblik later is die dogtertjie uit die grot, skote klap en die polisie vind die vier se lyke. ==Sterftes== Vier moorde, ses selfmoorde, en twee sterftes van onskuldige verbygangers het die dodetal op 12 te staan gebring. Hulle was die volgende: * Alex Charlson, 'n kroegman is doodgeskiet terwyl hy probeer ingryp tydens 'n poging tot bankroof in Boksburg-Noord. * Polisie-sersante Robert Mansfield en Neil McLeod is by die Imperial Bottle Store in Fairview/Doornfontein doodgeskiet. * Speurder Charles Albert Mynott is doodgeskiet toe die polisie die bende by 'n huis in Regent's Park probeer arresteer. * Benewens die vier bendelede wat in hul selfmoordpakt omkom, was daar ook die selfmoord van 'n posmeester en 'n polisie-inspekteur. * Tydens die ondersoek na die rooftog op die Vrededorp-poskantoor is bevind dat die posmeester £72 uit die kluis "geleen" het om sy nuwe motor af te betaal. Hy ontvang 'n opgeskorte vonnis, en pleeg selfmoord toe hy meen dat sy loopbaan hierdeur geruïneer is. * Inspekteur Edward Leach pleeg kort na die gebeure selfmoord. Hy het homself moontlik verkwalik dat hy opdrag gegee het dat Peggy toegelaat word om die grot te betree waar sy sou sterf, óf dat hy nie betyds die bevel aan Langlaagte kon deurgee dat daar nie op voertuie geskiet moet word nie. * Dr. Gerald Grace en generaal Koos de la Rey, kort daarop, was die onskuldige verbygangers wat deur polisiekoeëls gedood is. == Genl. Koos de la Rey == [[Lêer:KoosDeLaRey.jpg|duimnael|200px|Generaal Koos de la Rey]] [[Lêer:CFbeyers.jpg|duimnael|200px|Generaal Christiaan Frederik Beyers]] Genl. De la Rey en genl. [[Christiaan Frederik Beyers|C.F. Beyers]] was op 15 September 1914 van [[Pretoria]] op pad na [[Potchefstroom]] om 'n moontlike rebellie teen die regering te organiseer. Die generaals was heeltemal onbewus van die polisiepatrollies en padblokkades oor die hele [[Witwatersrand]] om die bende rowers en moordenaars vas te trek. Die patrollies het opdrag gehad om alle motors te stop. Maar die generaals het gedink dat hul rebellieplanne uitgelek het en gee daarom aan hul motorbestuurder die bevel om verby die eerste padblokkade te jaag. Ook by die tweede barrikade jaag hulle verby, maar 'n polisieman skiet op die agterwiele van hul motor. 'n Opslagkoeël tref De la Rey in die hart en hy sterf. == Gevolge == In die Afrikanergemeenskap is geglo dat De la Rey se dood nie 'n ongeluk was nie, maar 'n opsetlike sluipmoord en 'n sameswering van die regering om die beplande rebellie in die kiem te smoor. De la Rey se dood en sy begrafnis het bygedra tot die politieke onrus in die land en tot die uitbreek van die Rebellie (die [[Maritz-rebellie]]) op 26 Oktober 1914. Met die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1915|algemene verkiesing van die volgende jaar]] was die dood van De la Rey en die Rebellie nog vars in die geheue van die Afrikanerkiesers en het talle hulle hul rug op genls. [[Louis Botha]] en [[J.C. Smuts]] gedraai. == Bibliografie == *{{cite book | last=May | first=H.J. | last2=van der Colf | first2=A.P. | title=The Foster gang. Die dood van generaal De La Rey. (Afrikaanse verwerking deur A. P. van der Colf.). | publisher=Nasionale Boekhandel | year=1968 | url=https://books.google.com/books?id=JR8YzwEACAAJ | language=af}} *[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]], deel 7. Kaapstad: Nasou, 1972. {{ISBN|0-625-00323-3}} * {{cite web | title=Public Enemy Number 1 - The Foster Gang: 1914 | website=africacrime-mystery.co.za | date=2 Februarie 1999 | url=http://www.africacrime-mystery.co.za/fosterga.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/19990202142848/http://www.africacrime-mystery.co.za/fosterga.htm | archive-date=2 Februarie 1999 | url-status=dead |language=en |last=Marsh |first=Rob}} *[http://www.joburg.org.za City of Johannesburg-webwerf] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse moordenaars]] [[Kategorie:Bendes]] k0sxpffaofr1wa0mh2vf5qy6owi5xu8 0 93730 2964857 2925611 2026-09-03T18:13:36Z Jcb 223 2964857 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Louis Krüger | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = [[25 Oktober]] [[1955]] | geboorteplek = [[Upington]] | sterfdatum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = Skrywer, predikant | ander = | bekend = Romans en kinderboeke | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = http://www.louiskruger.nl/ | handtekening = }} '''Louis Krüger''' (1955-) is ’n [[Afrikaans]]e [[skrywer]] van jeugverhale en romans, wat onder meer die [[Eugène Maraisprys|Eugène Marais-prys]] met sy skryfwerk verower het.<ref>Storiewerf: http://www.storiewerf.co.za/cvs/cv_louiskruger.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140913130943/http://www.storiewerf.co.za/cvs/cv_louiskruger.htm |date=13 September 2014 }}</ref> == Lewe en werk == === Vroeë lewe en herkoms === Louis Krüger is op [[25 Oktober]] [[1955]] op [[Upington]] gebore, waar hy grootword, skoolgaan en aan die [[Hoërskool Upington]] matrikuleer. === Opleiding en begin van loopbaan === Hy behaal sy [[Baccalaureus Artium|B.A.-graad]] in Filosofie en Afrikaans-Nederlands aan die [[Universiteit Stellenbosch|Universiteit van Stellenbosch]] en ondergaan daarna sy opleiding as [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|NG]] predikant aan die Teologiese [[Teologiese Kweekskool (Stellenbosch)|Kweekskool]] aan die [[Universiteit Stellenbosch]].<ref>Stellenbosch Writers: http://www.stellenboschwriters.com/kruegerl.html</ref> Hier is die bekende teoloog [[Nico Smith]] een van sy dosente. Gedurende sy universiteitsjare is hy saam met [[Etienne van Heerden]] betrokke by die letterkundige tydskrif ''Graffier'' en is hy ook lid van [[D.J. Opperman]] se beroemde Letterkundige Laboratorium. Op Stellenbosch trou hy met Quelene. Hy los in [[1980]] en [[1981]] af by ’n gemeente in [[Karoi]] in [[Zimbabwe]]. Na universiteit doen hy sy twee jaar verpligte militêre diensplig, waar hy dienspligkapelaan in [[Pretoria]] is en in [[1982]] is hy ook kapelaan in Okalongo in die destydse [[Suidwes-Afrika]]. === Na Nederland === Wanneer hy van Nico Smith verneem dat daar ’n tekort aan predikante in [[Nederland]] is, verhuis hy en sy vrou in [[1984]] na die dorp Nieuwlande in die provinsie Drente op die Noord-Hollandse platteland, waar hy in Desember 1984 predikant word van ’n Gereformeerde gemeente. Hulle woon hier in die pastorie waar die bekende versetheld uit die [[Tweede Wêreldoorlog]], Johannes Post, gebly het. Hulle seuns Regardt en Tjade word ook hier gebore. In Junie 1989 begin hy as leraar van die gemeente by [[Sliedrecht]] en vanaf Junie 1994 is hy skipperspredikant aan die Koningskerk Rotterdam-Feyenoord in [[Barendrecht]] in Nederland.<ref>Chroom Digitaal: http://translate.google.co.za/translate?hl=af&sl=nl&u=http://www.chroom.net/kruger/&ei=- SMVS7vFMaWsjAeMm4GFBg&sa=X&oi=translate&ct=result&resnum=2&ved=0CAsQ7gEwAQ&prev=/search%3Fq%3DLouis%2BKr%25C3%25BCger%26hl%3Daf</ref> === Sendingwerk === Met ’n groep uit sy gemeente besoek hy elke jaar die noordelike deel van [[Suid-Afrika]], [[Botswana]] en Zimbabwe om daar sosiale werk te verrig, soos die bou van ’n hospitaal in die destydse [[Venda (tuisland)|Venda]]. Met sy gesin besoek hy ook verskeie lande van [[Europa]] soos [[Frankryk]] en [[Spanje]] en met die skippers uit sy gemeente vaar hy graag saam op die breë riviere van Wes- en Midde-Europa.<ref>{{Cite web |url=http://louiskruger.nl/index.html |title=argiefkopie |access-date= 9 September 2016 |archive-date= 2 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402153114/http://www.louiskruger.nl/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.stellenboschwriters.com/kruegerl.html</ref> == Skryfwerk == Louis Krüger is 'n bekroonde [[Afrikaans]]e [[skrywer]]. Krüger se eerste roman, ''Die skerpskutter'' is in 1982 met die [[Eugene Maraisprys]] bekroon. In [[1985]] ontvang hy die Sanlamprys vir jeuglektuur (silwer) vir ''Donkerboskind''.<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1992/02/6/5/2.html Skryf is 'n oerkreet, sê Louis Krüger], [[Beeld]], 6 Februarie 1992</ref> Verskeie van sy boeke is na Nederlands vertaal. Sy roman, ''Wederkoms'' ([[Human en Rousseau|Human & Rousseau]]) is deur die ''Christelijk Literair Overleg'' (CLO) in Nederland as een van die 15 beste Christelike boeke van die afgelope 15 jaar aangewys.<ref>[http://www.media24.com/en/media-centre/featured-news/item/1756.html SA skrywer se roman geniet erkenning oorsee]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, besoek op 25 Oktober 2014</ref> In 1995 was hy een van agt draaiboekskrywers van ’n Nederlandse TV-reeks, ''De laatste carrière''. === Prosa vir volwassenes === ==== Kortverhale en ander skryfwerk ==== Hy begin reeds op skool skryf en in sy voorlaaste skooljaar skryf hy ’n novelle en ook ’n roman oor die [[Anglo-Boereoorlog]]. Op universiteit skryf hy ’n aantal kortverhale, waarvan sommige in letterkundige tydskrifte (insluitende ''Standpunte'' en ''Tydskrif vir Letterkunde'') en ''[[Huisgenoot|Die Huisgenoot]]'' gepubliseer word. Van sy kortverhale word in versamelbundels soos ''Blommetjie gedenk aan my'' (onder redaksie van [[Hennie Aucamp]]) en ''Skepping en struktuur'' (onder redaksie van P.J. du Toit) opgeneem. ''’n Huis vir die sterwendes'' word deur Hennie Aucamp in die versamelbundel ''Sewe sondes, nee meer'' opgeneem. Hierdie kortverhaal het oorspronklik in Nederlandse vertaling in die Christelike tydskrif ''Woordwerk'' van Julie [[1987]] verskyn. Die verhaal ''Middagbesoek'' verskyn in [[1993]] in Duitse vertaling onder die titel ''Besuch am Nachmittag''.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://www.storiewerf.co.za/cvs/cv_louiskruger.htm |title=argiefkopie |access-date= 9 September 2016 |archive-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140913130943/http://www.storiewerf.co.za/cvs/cv_louiskruger.htm |url-status=dead }}</ref> Geen ander skrywer in Afrikaans verteenwoordig in dieselfde mate as Louis Krüger sowel die wêreld van Suid-Afrika as die Nederlande nie, hoewel sy romans in die meeste gevalle op Suid-Afrikaanse bodem afspeel of ’n spesifieke Suid-Afrikaanse kleur bevat. Hy het deel van Nederland geword sonder om sy gevoelsmatige en intellektuele bande met Suid-Afrika te verloor. In onderhoude beklemtoon hy dan ook voortdurend sy blywende verbondenheid met Suid-Afrika. Soos [[Elisabeth Eybers]] met haar tussentaal het hy ’n tussenmens geword. In 1993 word hy gekies om te help skryf aan die Nederlandse TV-reeks ''De laatste carrière'' vir die televisie-organisasie Evangelische Omroep. Die reeks handel oor die probleme verbonde aan iemand wat met vervroegde pensioen gaan, of ’n werknemer wat afgedank word.<ref>Keyser, Gawie. ''Nuwe TV-fase vir Louis Krüger''. Die Burger, 6 Maart 1993</ref> Baie van sy boeke word deur Riet de Jong-Goossens in Nederlands vertaal en hy vertaal self ''Herinnering aan Agnes'' in Nederlands, waarna hy ''Wederkomst'' direk in Nederlands skryf en dit eers veel later in Afrikaans vertaal.<ref>{{Cite web |url=http://www.chroom.net/kruger/ |title=argiefkopie |access-date= 9 September 2016 |archive-date= 2 Augustus 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802214817/http://www.chroom.net/kruger/ |url-status=dead }}</ref> ==== Romans ==== Die hooftema van sy werk is geweld, wat hy verafsku.<ref>Schoombee, Pieter. ''Geweld-skrywer (dominee!) pak geweld in Kerk.'' Rapport, 17 Maart 1985</ref> In sy eerste boeke gaan dit meer om oorlogsgeweld (soos ''Die skerpskutter'' en ''’n Basis oorkant die grens''), maar in ''Herinnering aan Agnes'' word ook die meer subtiele tema van geweld in gesinsverband betrek. Die verhouding tussen man en vrou, en veral seks, word baie keer gesien as simbolies van geweld en die uitoefening van mag. Kinders speel ook ’n deurslaggewende rol, met geweld teenoor kinders en vroue wat gesien kan word as aanduidend van ’n mensdom wat sy morele kompas verloor het. Baie van die kinderkarakters kry dan ook met onhoudbare pyn en lyding te doen weens die vergrype van die bewindhebbers in die staat of huishouding. Die vernietigingskrag van geweld word telkens geïllustreer deurdat geweld slegs lei tot meer geweld en eindelik die mens en sy siel verwoes, ongeag wat die motivering was wat tot die aanvanklike geweld gelei het. Telkens beeld hy die lewe in sy harde werklikheid uit, wat ver verwyder is van die vooroordeel dat die Christelike boodskap positiewe waardes moet verkondig. Dit is egter juis die lewenskragtige uitbeelding van die realiteit in sy werk wat die voortdurende stryd wat die Christen in die lewe voer, geloofwaardig maak. Sy werk is dus die soeke na egte liefde en sin wat onderliggend is aan die lewe op aarde – en hierdie soeke geskied te midde van swaarkry, boosheid en geweld, soos ook uitgebeeld in baie van die gebeure wat in die Bybel beskryf word. ''Die skerpskutter''<ref name="ReferenceA">Olivier, Gerrit. Standpunte. Nuwe reeks 159, Junie 1982</ref> word geplaas in [[Belfast]] in [[Noord-Ierland]] teen die agtergrond van<ref name="ReferenceB">Smuts, J.P. Burgerband. Tafelberg-Uitgewers Beperk Kaapstad Eerste uitgawe 1985</ref> die [[Ierse Republikeinse Leër]] se terrorismestryd om vryheid, wat hom binne die burgeroorlog tussen [[Protestantisme|Protestantse]] en [[Katolieke]] uitwoed.<ref>Wahl, Gideon. Die Transvaler, 21 Desember 1981</ref> Die wêreld van die spanningsverhaal word hierin versoen met ’n dieper verkenning van die jong hoofkarakter, Malcolm Owens, skerpskutter van die Ierse Republikeinse Leër, wat veg vir vryheid en dan self slagoffer word van geweld. In sy fisiese stryd teen die vyand se magte probeer hy ook om sy persoonlike problematiek te verwerk. Die grimmige en genadelose wêreld waarin hy en die ander mense lewe word met indrukwekkende woordekonomie beskryf. Ander faktore wat bydra om die beklemming wat geweld meebring te aksentueer, is die ongure weersomstandighede, die rampspoedige voorvalle en die uitsigloosheid van persoonlike verhoudings.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/><ref>Wahl, Gideon. Die Transvaler. 21 Desember 1981</ref> Die [[Eugène Maraisprys]] word in 1982 aan ''Die skerpskutter'' toegeken.<ref>Nienaber, C.J.M. ''By oorhandiging van Eugène Marais-prys aan Louis Krüger vir ‘Die skerpskutter’ op 24 Junie 1982.'' Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 20 no. 3, Augustus1982</ref> ''’n Basis oorkant die grens''<ref name="ReferenceC">Brink, André P. Rapport, 25 November 1984</ref> handel oor sewe soldate wat ’n ammunisie-opslagplek oorkant die grens tussen<ref>Smuts, J.P. ''Burgerband.'' Tafelberg-Uitgewers Beperk Kaapstad Eerste uitgawe 1985</ref> [[Rhodesië]] en [[Mosambiek]] moet uitwis. Hulle leier, Stanley, word vroeg reeds geskiet en die oorblywendes besluit nie net om steeds hulle opdrag uit te voer nie, maar ook om Stanley se lyk terug te neem. Hulle dra dan die lyk vir langer as ’n week saam met hulle terug oor die grens. Die ander ses is die vreesbevange radio-operateur Rot, die armoedige Jinx, die tolk N’Tembi, die swygsame Grog, die gelowige Louch wat veg teen ’n groeiende waansin, en Konrad wie se besetenheid met vernietiging gevoed word deur sy diep wrok nadat sy ouers deur swart mense vermoor is. Die spanning word deurentyd goed volgehou, met die hoogtepunt die aanval op die basis. Ongewoon is die gebruik van die reeds gestorwe Stanley as verteller, wat oor sy eie dood en die lotgevalle en emosies van sy makkers verslag doen. Sy reeds gestorwe status plaas sy bestaan in ’n ander dimensie, waardeur hy die kennis en status van die alwetende verteller verkry. Die roman ondersoek veral die onlogiese waansin en wreedheid van oorlog soos weergegee in die gedagtes van die bosvegters. Die sielkundige tol wat die geweld eis is groot. Die veelvuldige betekenisse van die woord grens in die titel word in die roman op verskeie maniere weergegee. Daar is die fisiese grens tussen lande, die grens tussen lewe en dood en ook die grense van beskawing en normaliteit wat aan die bod kom.<ref name="ReferenceC"/><ref>Smuts, J.P. ''Burgerband''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Kaapstad Eerste uitgawe 1985</ref> In 1985 is ''’n Basis oorkant die grens'' ’n naaswenner van die [[ATKV-Prosaprys|ATKV-prys]], terwyl dit in [[1986]] weer op die kortlys is vir dieselfde prys. Hierdie boek word ook per geleentheid voorgeskryf vir ’n kursus in Afrikaanse letterkunde aan die Vrije Universiteit van Amsterdam. ''Gevaarlike land''<ref name="johl">Johl, Johann. Rapport, 10 Maart 1991</ref> speel iewers in die toekoms af. Die Nederlander Evert Scheepers is in Suid-Afrika gebore. Hy is nou terug in Suid-Afrika om as sluipskutter vir generaal Frederik Landman, leier van die regse militêre junta, dood te maak. Hierna moet hy ’n nuwe demokratiese blanke nedersetting vestig. Onderweg vind hy egter uit dat die geskiedenis nie maklik veranderbaar is nie en wanneer hy die verlede trotseer raak hy toenemend betrokke in ’n stryd binne homself. Die netwerk van verhoudings waarin hy betrokke is, word ondersoek, met sy pa wat ’n sentrale rol speel. Die psigose van geweld is weereens onderliggend aan hierdie roman, met die boodskap dat geweldenaars slagoffers word van geweld, selfs as hulle dit wil gebruik om groter geweld en boosheid daarmee te beveg. Geweld neem besit van die innerlike van die mens. <ref name="johl" /> ''Herinnering aan Agnes''<ref name="glorie">Glorie, Ingrid. Rapport, 23 Julie 1995</ref> speel in Suid-Afrika af net voor die verkiesing van [[1994]].<ref name="Grové, A.P. Insig, September 1995">Grové, A.P. Insig, September 1995</ref> Die ek-verteller is ’n Suid-Afrikaanse beroepsfotograaf wat vir ’n<ref>Viljoen, Louise “Die Burger” 9 Augustus 1995</ref> Franse nuusagentskap verslag lewer van die stigting van die regse Boerenasieparty.<ref>Wybenga, Gretel “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 35 no. 2, Mei 1997</ref> ’n Vreemde vrou loop toevallig voor sy kamera in en haar beeld op die foto wat hy neem verander sy latere lewe en geluk. Hy volg haar na haar woonplek en daar ontstaan ’n verhouding en later ’n stormagtige huwelik en verwydering. Agnes sien geen toekoms vir die blanke in Suid-Afrika nie en vereenselwig haar met ’n groep militante verregses. Die gebeure lei eindelik tot Agnes se dood. Wanneer die roman begin, is dit alles reeds verby en is die roman dan herinnering, waarin die ek-verteller probeer om sin te maak uit dit wat gebeur het. Sy pogings om Agnes werklik te ken misluk, sodat die foto’s wat hy van haar geneem het ’n groter werklikheid het as sy ervarings. Die feit dat die roman in die verlede afspeel versterk die onafwendbaarheid van alles en die gebrek aan werklikheid. In hierdie roman tree Krüger intertekstueel in gesprek met die mite van Orpheus en Eurydice en ''Klaaglied om Agnes'' van Marnix Gijsen. Met die figuur van Agnes slaag hy daarin om ’n regse vrou met simpatie te teken en in die psigiese geskiedenis van die Afrikaner te delf.<ref name="Grové, A.P. Insig, September 1995"/><ref name="glorie" /><ref>Viljoen, Louise. Die Burger, 9 Augustus 1995</ref><ref>Wybenga, Gretel. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 35 no. 2, Mei 1997</ref> ''Wederkoms:'' <ref>Anker, Johan “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 47 no. 1, Herfs 2010</ref>''die lewe en geskiedenis van Jannes Hoop'', beeld die apokaliptiese einde van die wêreld en die <ref name="Human, Thys. Beeld, 18 Mei 2009">Human, Thys. Beeld, 18 Mei 2009</ref> wederkoms van Jesus aan uit die oogpunt en perspektief van Jannes Hoop, ’n eenvoudige man.<ref name="viljoen">Viljoen, Louise. Rapport, 10 Mei 2009</ref> In hierdie roman, wat iewers in die Noordweste afspeel, dreig ’n Derde Wêreldoorlog en ’n groep omgewingsaktiviste, die Tempeliers, het daarin geslaag om ’n aantal groot maatskappye se selfsugtige uitbuiting van die omgewing te stuit. Jannes is een van die geringstes in ’n werkergemeenskap, wie se woonplek sal oorstroom deur die toedoen van ’n maatskappy wat ’n dam wil bou. Wanneer die Tempeliers hulle hierteen verset, sluit Jannes by die verset aan. Sy optrede het ’n groot impak op sy verhouding met sy gemeenskap en sy geliefdes. Die teenwoordigheid van die mistieke word aangedui deur die engele aan die begin en einde van die roman en hoewel die hele roman in hierdie tydsgees geskryf is, word die fisiese wederkoms van Christus nie eksplisiet beskryf nie, wat die verhaal slegs ’n belofte maak van dit wat gaan kom. Só bly die Bybelse interteks deurentyd ondergeskik aan die aardse werklikheid.<ref name="Human, Thys. Beeld, 18 Mei 2009"/><ref name="viljoen" /><ref>Anker, Johan. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 47 no. 1, Herfs 2010</ref> ''Wederkoms'' is in [[2010]] op die kortlys vir die toekenning van die M-Net-prys. === Jeugromans === Sy jeugromans fokus meer op die beskrywing van die omgewing en werklikheid en die belewenis van die kinders daarvan in hulle gedagtewêreld, as in opwindende gebeure. Vier stadskinders (’n wit meisie Janie, twee wit seuns At en Martiens en ’n swart seun Patrick) bou in ''Murasie in die stad'' ’n “murasie” in ’n agterplaas waarheen hulle gereeld gaan om te ontvlug. Elkeen van die vier karakters moet lewensprobleme oorkom, soos swak verhoudings met ouers, armoede, siekte en aanpassing by die omgewing. In hierdie omstandighede droom elkeen sy eie drome, wat dikwels in ’n verwarde wêreld aan skerwe breek. In [[1983]] word ''Murasie in die stad'' met die uitgewersprys in J.P. van der Walt se jeugwedstryd bekroon.<ref name=":0" /> ''Donkerboskind''<ref name="steen">Steenberg, Elsabe. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 24 no. 1, Februarie 1986</ref> speel af in ’n armoedige bruin woonbuurt digby die middestad van Kaapstad. ’n Groepie kinders vorm onder leiding van Oupie ’n straatorkes om sodoende ’n eie lewe te probeer maak en hulle drome waar te laat word. Rupert en Maja se pa drink en as hy dronk is, slaan hy hulle. Die vyftienjarige Rupert is die hoofkarakter, wat nie net die liedjie van ’n donkerboskind sing nie, maar self in die donker bos lewe, derhalwe die titel van die boek. Hy speel in die straatorkes om geld in te samel vir die versorging van sy sieklike sussie Maja. Dan ondergaan hy ’n slopingsproses en groeiproses wanneer Maja sterf. Vir ’n tyd lank kan hy ook nie in die straatorkes speel nie en wanneer hy na die groot skool gaan, moet hy eindelik alles wat bekend is agterlaat.<ref name="steen" /> ''Donkerboskind'' word bekroon met die Sanlamprys Silwer vir Jeuglektuur in 1985. Hierdie boek word ook in Nederlands en Duits vertaal en die Duitse vertaling (''Sing noch einmal, mein Bruder'') word in [[1995]] met die Osterreichischer Kinder- und Jugendbuch-Übersetzungspreis bekroon. ''Son op die water''<ref>Steenberg, Elsabe. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 28 no. 3, Augustus 1990</ref> vertel van alleenkinders wat onskuldige slagoffers van ’n burgeroorlog is. Die hoofkarakter Mannas vlug weg van sy ouerhuis wanneer soldate begin om die woonbuurt te deursoek. Hy vind ’n verlate woonboot, waarmee hy na die see wil wegvaar om daar ’n nuwe lewe te begin. Op pad sluit ander kinders wat deur die oorlog haweloos gelaat is, die seun Gaai en die meisie Fia, by hom aan. Onderweg neem hierdie drie nog twee totaal afhanklike kinders by hulle in, wat hulle versorg. Hulle moet hulle eindbestemming verander wanneer dit onmoontlik word om die see te bereik, maar die bestemming is nie wat hulle dit voorstel nie. Kruger noem hierdie verhaal ’n elegie, en dit staan dan inderdaad in die teken van ’n beskrywing van fisiese en emosionele sterfte, waar die oorlog die lewens van die mense inhoudloos maak.<ref>Steenberg, Elsabe “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 28 no. 3, Augustus 1990</ref> == Publikasies == Werke uit sy pen sluit in:<ref>Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Kruger,_Louis{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |1981 |''Die skerpskutter'' |- |1984 |''’n Basis oorkant die grens'' |- | |''Murasie in die stad'' |- |1985 |''Donkerboskind'' |- |1989 |''Son op die water'' |- |1990 |''Gevaarlike land'' |- |1995 |''Herinnering aan Agnes'' |- |2009 |''Wederkoms'' |- | |''Bekroonde vrou: vryheid in vrouwees – ’n geestelike reis'' |} == Bronnelys == === Boeke === * Botha, Elize. ''Prosakroniek''. Tafelberg Uitgewers Bpk. Kaapstad Eerste uitgawe 1987 * Brink, André P. ''Vertelkunde''. Academica Pretoria en Kaapstad Eerste uitgawe 1987 * Ester, Hans. ''Louis Krüger (1955-)'' in Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 3''. J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 2006 * Francken, Eep en Olf Praamstra ''Geen land voor dromen, geschiedenis van de Zuid-Afrikaanse Nederlandse literatuur.'' Amsterdam University Press 2023. * Grové, A.P. ''Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans''. Nasou Beperk Vyfde uitgawe Eerste druk 1988 * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004.'' Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I.'' J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 * Wybenga, Gretel en Snyman, Maritha (reds.) ''Van Patrys-hulle tot Hanna Hoekom''. Lapa-Uitgewers Eerste uitgawe Tweede druk 2005 === Tydskrifte en koerante === * Keyser, Gawie. ''Louis die sagmoedige dominee-skrywer.'' Beeld, 9 Julie 1997 * Le Roux, André. D''eurbraak vir twee jong Afrikaanse skrywers.'' Die Burger, 6 Januarie 1989 * Prinsloo, Koos. ''Skerpskutter van die woord.'' Tydskrif vir Letterkunde Jaargang 21 no. 1, Februarie 1983 * Van de Langenberg, Laura. ''Gerig op die kern van die lewe.'' Die Taalgenoot, Januarie 1997 * Van der Walt, T.B. ''Louis Krüger. Vrystaatse Biblioteke.'' Oktober – Desember 1992 * Van Vuuren, Helize. ''’n Mens moet jou eie waarheid soek''. Die Suid-Afrikaan, Junie 1989 === Internet === * [http://www.louiskruger.nl/ Krüger se amptelike webtuiste] * {{YouTube|AXX3vn8xrzs|Krüger in gesprek oor Wederkoms}} * Keyser, Gawie Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1993/02/18/4/13.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Keyser, Gawie Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1993/03/06/4/5.html * Keyser, Gawie Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1997/07/09/10/1.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Le Roux, André Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1990/02/17/6/6.html === Ongepubliseerde dokumente === * ''Krüger, Louis Lewenskets''. [[Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum]] (NALN) Bloemfonteinrsingsentrum (NALN) Bloemfontein === Verwysings === {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Kruger, Louis}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Predikante van die Nederduitse Gereformeerde Kerk]] [[Kategorie:Geboortes in 1955]] km5874rdb0qe6sq0ehpzelzo3bgm3j1 0 94981 2964974 2850496 2026-09-04T08:26:48Z JMK 649 +kat, teksdetails, sp 2964974 wikitext text/x-wiki {{Etniese groep| |beeld = |caption = |groep=Bergenaars |bevolking=Onbekend |plek=[[Griekwaland-Wes]], [[Suid-Afrika]] |taal=[[Nederlands]], [[Afrikaans]] |geloof=N.v.t. |verwante= [[Griekwas]] }} Die '''Bergenaars''', ook bekend as '''Hartenaars''', was 'n bende [[Griekwas]] wat tussen [[1820]] en [[1829]] die bevolking van die hedendaagse [[Suid-Afrika]] geteister het. == Opkoms == Die Bergenaars was 'n splintergroep van die Griekwas van [[Griekwastad]] wat in ongeveer 1820 afgestig het. Die waarskynlikste rede hiervoor is dat hulle in opstand teen die outoritêre nuwe kaptein, [[Andries Waterboer]], en sy afhanklikheid aan die [[Londense Sendinggenootskap]] gekom het. Hulle vestig hulself saam met 'n aantal [[Boesmans]] (San) by die [[Hartsrivier]] om later die berge by [[Basoetoland]] (Lesotho) in te trek. == Terreur == Die Bergenaars het geplunder en karavaantrekke, dorpies en reisende handelaars oorval. Hulle het ook [[Suid-Sotho|Sesotho-]] en [[Tswana|Tswanasprekende gemeenskappe]] binnegeval om vee en slawe aan blanke grensboere te verkoop. Hiervoor het hulle van perde en gewere gebruik gemaak. In 1824 word die situasie in Griekwaland-Wes vyandiger en begin Andries Waterboer 'n verrassingsaanval teen die Bergenaars se kamp by [[Fauresmith]], waartydens hy al 5&nbsp;000 van die Bergenaars se koeie verower. Hierop val die Bergenaars Griekwastad sonder sukses aan. Die Kaapkolonie skenk jaarliks ammunisie aan Waterboer om die Bergenaars in toom te hou. In 1827 stel Waterboer ses Bergenaar-leiers tereg, waarna die Bergenaars Griekwastad met meer as 'n duisend man beleër. Vanweë interne konflikte tussen die Bergenaars misluk die offensief egter. Teen die einde van die dekade was die Bergenaars nie meer 'n bepalende faktor in Griekwaland-Wes gewees nie. == Literatuur == * Zandberg, Jeroen G., 2005: ''Rehoboth Griqua Atlas''. {{ISBN|90-808768-2-8}}. * Rosenberg, Scott; Weisfelder, Richard F., 2013: ''Historical Dictionary of Lesotho''. {{ISBN|978-0-8108-6795-6}} == Sien ook == * [[Bergenaarspadpas]], 'n bergpas noord van Witsand in die Kalahari. [[Kategorie:Etniese groepe in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Bendes]] cth06e1zd5vafxwby191sj076ujojzh 0 95456 2964864 2958514 2026-09-03T19:51:49Z Oesjaar 7467 Verwyder sintaksfoute 2964864 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas siekte | naam = Obesiteit | beeld = Obesity-waist circumference.svg | beeldgrootte = 250px | onderskrif = Drie silhoeëtte vir respektiewelik: normaal, oorgewig en obees (regs) | DiseasesDB = 9099 | ICD10 = {{ICD10|E|66| |e|65}} | ICD9 = {{ICD9|278}} | MedlinePlus = 003101 | OMIM = 601665 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 1653 | MeshName = Obesity | MeshNumber = C23.888.144.699.500 }} '''Obesiteit''' of '''vetsug''' is 'n mediese toestand waar 'n persoon soveel [[vet]] in die [[liggaam]] opgebou het dat sy [[gesondheid]] negatief daardeur beïnvloed word. Dit kan aanleiding gee tot gesondheidsprobleme en selfs 'n korter lewensverwagting.<ref name="WHO 2000 p.6">WGO 2000, p.&nbsp;6.</ref><ref name="PMID 16198769">{{cite journal |author=Haslam DW, James WP |title=Obesity |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-1-7-2005_366_9492/page/1197 |journal=Lancet |volume=366 |issue=9492|pages=1197–209 |year=2005 |pmid=16198769 |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1}}</ref> Mense met 'n liggaamsmassa-indeks (LMI) van meer as 30&nbsp;kg/m² word as obees beskou.<ref name="WHO 2000 p.9">WGO 2000, p.&nbsp;9.</ref> LMI word bereken deur die liggaamsgewig in [[kilogram]] te deel deur die kwadraat van die liggaamslengte in [[meter]]. Vetsug is redelik skaars by wilde diere, maar nie ongewoon by mense en troeteldiere nie, wat dikwels oorvoed is en te min beweeg. Vetsug vergroot die risiko van verskillende siektes, onder andere hartsiektes, [[Suikersiekte|tipe 2-diabetes]], obstruktiewe slaapapnee, sekere vorme van [[kanker]], osteoartritis<ref name="PMID 16198769" /> en [[asma]].<ref>{{en}} Myron KC., ''Is obesity a risk factor for asthma?'' Medical News Today; 10 Mei 2005. http://www.medicalnewstoday.com/releases/24118.php</ref><ref name="PMID 16198769" /><ref name="Poulain">{{cite journal |author=Poulain M|title=The effect of obesity on chronic respiratory diseases: pathophysiology and therapeutic strategies |journal=CMAJ|volume=174 |issue=9 |pages=1293–9 |date=April 2006 |pmid=16636330 |pmc=1435949 |doi=10.1503/cmaj.051299|url=http://www.cmaj.ca/cgi/content/full/174/9/1293 |author2=Doucet M |author3=Major GC|display-authors=3 |last4=Drapeau |first4=V |last5=Sériès |first5=F |last6=Boulet |first6=LP |last7=Tremblay |first7=A|last8=Maltais |first8=F}}</ref> Vetsug word gewoonlik veroorsaak deur 'n kombinasie van 'n buitensporige inname van voedselenergie (te veel eet), gebrek aan oefening en genetiese vatbaarheid. In sommige gevalle lê die oorsaak egter hoofsaaklik in die [[geen|gene]], endokriene afwykings, [[medikasie]] of 'n [[geestesteuring]]. Daar is min bewyse vir die opvatting dat sommige obese individue min eet en tog as gevolg van 'n stadige metabolisme swaarder word. Obese mense verbruik deurgaans meer energie as hul slanke eweknieë vanweë die hoeveelheid energie wat die instandhouding van 'n groter lyf verg.<ref>{{en}}{{cite book |author=Kushner, Robert |title=Treatment of the Obese Patient (Contemporary Endocrinology) |publisher=Humana Press |location=Totowa, NJ|year=2007 |page=158 |isbn=1-59745-400-1 |url=http://books.google.com/?id=vWjK5etS7PMC&pg=PA121&lpg=PA121&dq=measurement+of+metabolism+in+obese+Bessesen |doi= |accessdate=5 April 2009}}</ref><ref name="Anes2000">{{en}}{{cite journal |author=Adams JP, Murphy PG |title=Obesity in anaesthesia and intensive care |journal=Br J Anaesth |volume=85 |issue=1 |pages=91–108 |date=Julie 2000 |pmid=10927998 |doi= 10.1093/bja/85.1.91|url=http://bja.oxfordjournals.org/cgi/content/full/85/1/91}}</ref> [[Lêer:Charles Mellin (attributed) - Portrait of a Gentleman - Google Art Project.jpg|duimnael|links|In die middeleeue en die renaissance is vetsug dikwels as 'n teken van welvaart beskou.]] Dieet en oefening is die belangrikste komponente vir die behandeling van vetsug. Die kwaliteit van die dieet kan verbeter word deur minder energiedigte voedsel (met minder [[vet]] en [[suiker]]) en meer [[dieetvesel]] in te neem. Uiteindelik kan anti-vetsugmedikasie geneem word om eetlus of vetabsorpsie te rem, natuurlik in kombinasie met 'n gepaste dieet. Wanneer dieet, oefening en medikasie geen effek het nie, kan 'n maagballon help om gewig te verloor. In uiterste gevalle kan 'n operasie uitgevoer word om die maaginhoud te verklein en/of die derm te verkort. Hierdeur sal die persoon vinniger versadig voel en die liggaam se vermoë om voedingstowwe op te neem ingeperk word.<ref name="PMID 22497033">{{cite web |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/CG43NICEGuideline.pdf |title=Obesity: guidance on the prevention, identification, assessment and management of overweight and obesity in adults and children |publisher=National Health Services (NHS) |year=2006 |format=PDF |work=National Institute for Health and Clinical Excellence(NICE) |access-date=8 April 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206221154/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/CG43NICEGuideline.pdf |archive-date=6 Desember 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="PMID 18459025">{{en}}{{cite journal |author=Imaz I, Martínez-Cervell C, García-Alvarez EE, Sendra-Gutiérrez JM, González-Enríquez J |title=Safety and effectiveness of the intragastric balloon for obesity. A meta-analysis|journal=Obes Surg |volume=18 |issue=7 |pages=841–6 |date=Julie 2008 |pmid=18459025|doi=10.1007/s11695-007-9331-8}}</ref> Vetsug is wêreldwyd een van die belangrikste voorkombare doodsoorsake en kom steeds meer gereeld by volwassenes en jeugdiges voor. Owerhede beskou dit as een van die ernstigste gesondheidsprobleme van die 21ste eeu.<ref name="PMID 18000969">{{en}}{{cite journal |author=Barness LA, Opitz JM, Gilbert-Barness E |title=Obesity: genetic, molecular, and environmental aspects |journal=Am. J. Med. Genet. A|volume=143A |issue=24 |pages=3016–34 |date=Desember 2007 |pmid=18000969 |doi=10.1002/ajmg.a.32035 |url=}}</ref> [[Lêer:Belly of an obese teenage boy.jpg|duimnael|'n Obese tienerseun.]] In 'n groot deel van die moderne wêreld (veral in die Weste) gee vetsug aanleiding tot stigmatisering. Tog is dit vroeër algemeen as 'n simbool van rykdom en vrugbaarheid gesien, en in sommige dele van die wêreld is dit tot vandag toe die geval.<ref name="PMID 16198769" /><ref name="Woodhouse">{{cite journal |author=Woodhouse R |title=Obesity in art: A brief overview |journal=Front Horm Res |volume=36 |issue= |pages=271–86 |year=2008 |isbn=978-3-8055-8429-6|pmid=18230908 |doi=10.1159/000115370 |url=http://books.google.com/?id=nXRU4Ea1aMkC&pg=PA271&lpg=PA271&dq=Obesity+in+art:+a+brief+overview |series=Frontiers of Hormone Research}}</ref> == Indeling == Obesiteit word gedefinieer deur die liggaamsmassa-indeks (LMI) en verder geëvalueer in terme van vetverspreiding via die middellyf-heupverhouding en totale kardiovaskulêre risikofaktore.<ref name=Sweet2007>{{cite journal | vauthors = Sweeting HN | title = Measurement and definitions of obesity in childhood and adolescence: a field guide for the uninitiated | journal = Nutrition Journal | volume = 6 | issue = 1 | pages = 32 | date = Oktober 2007 | pmid = 17963490 | pmc = 2164947 | doi = 10.1186/1475-2891-6-32 | url = http://www.nutritionj.com/content/6/1/32 }}</ref><ref name="NHLBI-xiv">NHLBI 1998, p.&nbsp;xiv.</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gray DS, Fujioka K | title = Use of relative weight and Body Mass Index for the determination of adiposity | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-epidemiology_1991_44_6/page/545 | journal = Journal of Clinical Epidemiology | volume = 44 | issue = 6 | pages = 545–50 | year = 1991 | pmid = 2037859 | doi = 10.1016/0895-4356(91)90218-X }}</ref> Die [[Wêreldgesondheidsorganisasie]] (WGO) definieer vir volwassenes 'n LMI van 25&nbsp;kg/m² of hoër as oorgewig en 'n LMI van 30&nbsp;kg/m² of hoër as obesiteit.<ref name="WHOsheet">{{cite web |date=9 Junie 2021 |title=Obesity and overweight |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425031715/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight |archive-date=25 April 2018 |access-date=16 Maart 2022 |publisher=Wêreldgesondheidsorganisasie |language=en}}</ref> Die Amerikaanse Sentrums vir Siektebeheer en -voorkoming (CDC) verdeel obesiteit verder volgens die LMI: 30 tot 35 is klas&nbsp;I, 35 tot 40 klas&nbsp;II en 40 en hoër klas&nbsp;III.<ref name="WHOsheet" /> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ LMI-kategorieë vir volwassenes ! Kategorie !! LMI (kg/m²) |- | style="text-align:left" | Ondergewig || < 18,5 |- | style="text-align:left" | Normale gewig || 18,5&nbsp;– 24,9 |- | style="text-align:left" | Oorgewig || 25,0&nbsp;– 29,9 |- | style="text-align:left" | Obees (klas&nbsp;I) || 30,0&nbsp;– 34,9 |- | style="text-align:left" | Obees (klas&nbsp;II) || 35,0&nbsp;– 39,9 |- | style="text-align:left" | Obees (klas&nbsp;III) || ≥&nbsp;40,0 |} Party organisasies gebruik hul eie aanpassings van hierdie definisies. In die chirurgiese literatuur word klas&nbsp;II en klas&nbsp;III verder onderverdeel, al word die presiese grense steeds bevraagteken: 'n LMI van 35 of 40&nbsp;kg/m² en hoër word ''erge obesiteit'' genoem; 'n LMI van 35&nbsp;kg/m² en hoër saam met obesiteitverwante gesondheidstoestande (of 40 tot 45&nbsp;kg/m² daarsonder) ''morbiede obesiteit''; en 'n LMI van 45 of 50&nbsp;kg/m² en hoër ''super-obesiteit''.<ref name="Sturm2007">{{cite journal | vauthors = Sturm R | title = Increases in morbid obesity in the USA: 2000–2005 | journal = Public Health | volume = 121 | issue = 7 | pages = 492–6 | date = Julie 2007 | pmid = 17399752 | pmc = 2864630 | doi = 10.1016/j.puhe.2007.01.006 |language=en}}</ref> Omdat mense van Asiatiese afkoms se gesondheid by 'n laer LMI as dié van Europese afkoms benadeel word, het party lande hul definisies aangepas. [[Japan]] gebruik 'n grens van 25&nbsp;kg/m² en [[China]] een van 28&nbsp;kg/m².<ref name="Bei2002">{{cite journal | vauthors = Bei-Fan Z | title = Predictive values of body mass index and waist circumference for risk factors of certain related diseases in Chinese adults | journal = Asia Pacific Journal of Clinical Nutrition | volume = 11 | issue = Suppl 8 | pages = S685–93 | date = Desember 2002 | doi = 10.1046/j.1440-6047.11.s8.9.x |language=en}}</ref> By kinders wissel 'n gesonde gewig met ouderdom en geslag. Vetsug by kinders en adolessente word nie as 'n absolute getal gedefinieer nie, maar in verhouding tot 'n historiese normale groep, so dat vetsug 'n LMI is wat groter is as die 95ste persentiel.<ref name="cdc.gov">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/nccdphp/dnpa/healthyweight/assessing/bmi/childrens_BMI/about_childrens_BMI.htm |title=Healthy Weight: Assessing Your Weight: BMI: About BMI for Children and Teens |publisher=Center for disease control and prevention |access-date=6 April 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520053346/https://www.cdc.gov/nccdphp/dnpa/healthyweight/assessing/bmi/childrens_BMI/about_childrens_BMI.htm |archive-date=20 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die verwysingsdata waarop hierdie persentiele gebaseer is, dateer van 1963 tot 1994 en is dus nie beïnvloed deur die onlangse gewigstoename nie.<ref name="Flegal KM, Ogden CL, Wei R, Kuczmarski RL, Johnson CL 2001 1086–93">{{cite journal | vauthors = Flegal KM, Ogden CL, Wei R, Kuczmarski RL, Johnson CL | title = Prevalence of overweight in US children: comparison of US growth charts from the Centers for Disease Control and Prevention with other reference values for body mass index | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2001-06_73_6/page/1086 | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 73 | issue = 6 | pages = 1086–93 | date = Junie 2001 | pmid = 11382664 | doi = 10.1093/ajcn/73.6.1086 }}</ref> Vir kinders van 5 tot 19&nbsp;jaar definieer die WGO obesiteit as 'n LMI twee [[standaardafwyking]]s bo die [[mediaan]] vir daardie ouderdom, wat op ongeveer 18 vir 'n vyfjarige en ongeveer 30 vir 'n negentienjarige neerkom. Vir kinders onder vyf jaar geld 'n gewig drie standaardafwykings bo die mediaan vir hul lengte.<ref name="WHOsheet" /> === Ander maatstawwe === In navorsingskringe word die liggaamsvetpersentasie – die verhouding van die totale massa van 'n persoon se vet tot sy of haar liggaamsmassa – as die beter maatstaf beskou en die LMI bloot as 'n manier om dit te benader.<ref name="Seidell1997">{{cite journal |url=http://bmb.oxfordjournals.org/content/53/2/238.full.pdf |title=Assessing obesity: classification and epidemiology | vauthors = Seidell JC, Flegal KM |journal=British Medical Bulletin |year=1997 |volume=53 |issue=2 |pages=238–252 |doi=10.1093/oxfordjournals.bmb.a011611 |pmid=9246834 |language=en}}</ref> Volgens die ''American Society of Bariatric Physicians'' dui 'n liggaamsvetpersentasie van meer as 32&nbsp;% by vroue en 25&nbsp;% by mans oor die algemeen op obesiteit.<ref name="Lin2017">{{cite journal |vauthors=Lin TY, Lim PS, Hung SC |date=23 Desember 2017 |title=Impact of Misclassification of Obesity by Body Mass Index on Mortality in Patients With CKD |journal=Kidney International Reports |volume=3 |issue=2 |pages=447–455 |doi=10.1016/j.ekir.2017.12.009 |pmc=5932305 |pmid=29725649 |language=en}}</ref> Die LMI word in party lande as verouderd beskou omdat dit nie tussen vet en [[spier]]massa onderskei nie. Mense wat swaar liggaamlike arbeid verrig of aan sport deelneem, kan 'n hoë LMI hê met min liggaamsvet. Meer as die helfte van alle spelers in die Amerikaanse ''National Football League'' word volgens die LMI as obees geklassifiseer en een uit vier as uiters obees, hoewel hul gemiddelde liggaamsvetpersentasie van 14&nbsp;% goed binne die gesonde grense val.<ref>{{cite web |url=https://www.webmd.com/fitness-exercise/news/20050301/many-nfl-players-fatter-than-couch-potatoes |title=Many NFL Players Fatter Than Couch Potatoes |publisher=WebMD |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Sumo-stoeiers word deur die LMI eweneens as erg obees geklassifiseer, maar in een studie van studentestoeiers is 40&nbsp;% van hulle nie meer as obees geklassifiseer nie toe die liggaamsvetpersentasie (met 'n grens van 25&nbsp;%) in die plek van die LMI gebruik is; dit is aan hul baie groot spiermassa toegeskryf.<ref name="Sumo2004">{{cite journal | vauthors = Yamauchi T, Abe T, Midorikawa T, Kondo M |title=Body composition and resting metabolic rate of Japanese college Sumo wrestlers and non-athlete students: are Sumo wrestlers obese? |journal=Anthropological Science |date=2004 |volume=112 |issue=2 |pages=179–185 |doi=10.1537/ase.040210 |doi-access=free |language=en}}</ref> Die Edmonton-obesiteitstadiumstelsel (EOSS), wat in [[Kanada]] ontwikkel is, vul die LMI-gebaseerde indeling aan deur mediese, funksionele en geestesgesondheidsfaktore in 'n kliniese raamwerk van vyf stadiums te betrek.<ref name="EOSS">{{cite journal | vauthors = Sharma AM, Kushner RF | title = A proposed clinical staging system for obesity | journal = International Journal of Obesity | volume = 33 | issue = 3 | pages = 289–295 | date = Februarie 2009 | pmid = 19188927 | doi = 10.1038/ijo.2009.2 |language=en}}</ref> == Uitwerking op gesondheid == [[Lêer:Obesity6.JPG|duimnael|regs|'n Man met klas III-obesiteit en 'n LMI van 53&nbsp;kg/m²: 182&nbsp;kg swaar en 185&nbsp;cm lank. Streepmerke en vergrote borste is sigbaar.]] Benewens die toestande wat hierbo genoem is, word obesiteit ook met [[Alzheimersiekte]], [[depressie]] en verskeie metaboliese siektes verbind.<ref name="Bluher2019">{{cite journal | vauthors = Blüher M | title = Obesity: global epidemiology and pathogenesis | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 15 | issue = 5 | pages = 288–298 | date = Mei 2019 | pmid = 30814686 | doi = 10.1038/s41574-019-0176-8 |language=en}}</ref> Na gelang van die graad van obesiteit en die aanwesigheid van bykomende siektes gaan dit met 'n lewensverwagting gepaard wat na skatting twee tot twintig jaar korter is.<ref name="Lancet2009">{{cite journal | vauthors = Whitlock G, Lewington S, Sherliker P, Clarke R, Emberson J, Halsey J, Qizilbash N, Collins R, Peto R | title = Body-mass index and cause-specific mortality in 900 000 adults: collaborative analyses of 57 prospective studies | journal = Lancet | volume = 373 | issue = 9669 | pages = 1083–96 | date = Maart 2009 | pmid = 19299006 | pmc = 2662372 | doi = 10.1016/S0140-6736(09)60318-4 |language=en}}</ref><ref name="Bluher2019" /> 'n Hoë LMI is egter 'n aanduiding van risiko en nie self die direkte oorsaak van die siektes wat deur dieet en gebrek aan beweging veroorsaak word nie.<ref name="Chiolero2018">{{cite journal | vauthors = Chiolero A | title = Why causality, and not prediction, should guide obesity prevention policy | journal = The Lancet. Public Health | volume = 3 | issue = 10 | pages = e461–e462 | date = Oktober 2018 | pmid = 30177480 | doi = 10.1016/S2468-2667(18)30158-0 | doi-access = free |language=en}}</ref> === Sterftes === Die sterfterisiko is die laagste by 'n LMI van 20 tot 25&nbsp;kg/m² onder nierokers en by 24 tot 27&nbsp;kg/m² onder rokers, en dit neem toe wanneer die LMI in enige rigting daarvan afwyk. Dit blyk op minstens vier vastelande te geld.<ref name="Lancet2016Mort">{{cite journal |collaboration=The Global BMI Mortality Collaboration | vauthors = Di Angelantonio E, Bhupathiraju S, Wormser D, Gao P, Kaptoge S | title = Body-mass index and all-cause mortality: individual-participant-data meta-analysis of 239 prospective studies in four continents | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10046 | pages = 776–786 | date = Augustus 2016 | pmid = 27423262 | pmc = 4995441 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)30175-1 |language=en}}</ref><ref name="Lancet2009" /> Ander navorsing dui daarop dat die verband tussen sterftes en die LMI of die middelomtrek U- of J-vormig is, terwyl die verband met die middellyf-heupverhouding en die middellyf-lengteverhouding meer eweredig positief is.<ref name="Euro2008">{{cite journal | vauthors = Pischon T, Boeing H, Hoffmann K, Bergmann M, Schulze MB | title = General and abdominal adiposity and risk of death in Europe | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 359 | issue = 20 | pages = 2105–20 | date = November 2008 | pmid = 19005195 | doi = 10.1056/NEJMoa0801891 |language=en}}</ref> By mense van Asiatiese afkoms begin die risiko van nadelige gesondheidsgevolge reeds tussen 22 en 25&nbsp;kg/m² toeneem.<ref name="WHOAsia">{{cite journal |author1=WHO Expert Consultation | title = Appropriate body-mass index for Asian populations and its implications for policy and intervention strategies | journal = Lancet | volume = 363 | issue = 9403 | pages = 157–63 | date = Januarie 2004 | pmid = 14726171 | doi = 10.1016/s0140-6736(03)15268-3 |language=en}}</ref> Die Wêreldgesondheidsorganisasie het in 2021 beraam dat obesiteit minstens 2,8&nbsp;miljoen sterftes per jaar veroorsaak.<ref name="WHOfacts">{{cite web |title=Facts on obesity |url=https://www.who.int/news-room/facts-in-pictures/detail/6-facts-on-obesity |publisher=Wêreldgesondheidsorganisasie |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Gemiddeld verkort obesiteit die lewensverwagting met ses tot sewe jaar; 'n LMI van 30 tot 35&nbsp;kg/m² verkort dit met twee tot vier jaar en erge obesiteit (met 'n LMI van 40&nbsp;kg/m² of hoër) met tien jaar.<ref name="PMID 16198769" /><ref name="Peeters2003">{{cite journal | vauthors = Peeters A, Barendregt JJ, Willekens F, Mackenbach JP, Al Mamun A, Bonneux L | title = Obesity in adulthood and its consequences for life expectancy: a life-table analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 138 | issue = 1 | pages = 24–32 | date = Januarie 2003 | pmid = 12513041 | doi = 10.7326/0003-4819-138-1-200301070-00008 |language=en}}</ref><ref name="Lancet2009" /> === Siektetoestande === Die bykomende siektes kom die algemeenste in die vorm van die metaboliese sindroom voor – 'n kombinasie van afwykings wat [[Diabetes|tipe 2-diabetes]], [[Hipertensie|hoë bloeddruk]], hoë bloed[[cholesterol]] en hoë trigliseriedvlakke insluit.<ref name="PMID 16198769" /><ref name="Grundy2004">{{cite journal | vauthors = Grundy SM | title = Obesity, metabolic syndrome, and cardiovascular disease | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 89 | issue = 6 | pages = 2595–600 | date = Junie 2004 | doi = 10.1210/jc.2004-0372 | pmid = 15181029 |language=en}}</ref> Die CDC het bevind dat obesiteit die enkele sterkste risikofaktor vir 'n ernstige verloop van [[Covid-19-pandemie|Covid-19]] is.<ref name="Poly2021">{{cite journal | vauthors = Poly TN, Islam MM, Yang HC, Lin MC, Jian WS, Hsu MH, Li YC | title = Obesity and Mortality Among Patients Diagnosed With COVID-19: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Frontiers in Medicine | volume = 8 | pages = 620044 | date = 5 Februarie 2021 | pmid = 33634150 | pmc = 7901910 | doi = 10.3389/fmed.2021.620044 | doi-access = free |language=en}}</ref> Komplikasies kan óf direk deur obesiteit veroorsaak word, óf indirek verband hou deur meganismes met 'n gemeenskaplike oorsaak soos 'n swak dieet of 'n sittende leefwyse. Die sterkte van die verband tussen obesiteit en bepaalde toestande wissel. Een van die sterkstes is dié met tipe 2-diabetes: oortollige liggaamsvet lê 64&nbsp;% van die gevalle van diabetes by mans en 77&nbsp;% van die gevalle by vroue ten grondslag.<ref name="Seidell2005">{{cite book | vauthors = Seidell JC | chapter = Epidemiology – definition and classification of obesity | veditors = Kopelman PG, Caterson ID, Stock MJ, Dietz WH |title=Clinical obesity in adults and children | url = https://archive.org/details/clinicalobesityi02edunse |publisher=Blackwell Publishing |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/clinicalobesityi02edunse/page/3 3]–11 |isbn=978-1-4051-1672-5 |language=en}}</ref> Die gesondheidsgevolge val in twee breë kategorieë: dié wat aan die groter vetmassa toegeskryf word (soos osteoartritis, obstruktiewe [[slaapapnee]] en sosiale stigmatisering) en dié wat aan die groter aantal vetselle toegeskryf word (diabetes, kanker, hart-en-vaatsiektes en niealkoholiese vetlewersiekte).<ref name="Bray2004">{{cite journal | vauthors = Bray GA | title = Medical consequences of obesity | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 89 | issue = 6 | pages = 2583–9 | date = Junie 2004 | pmid = 15181027 | doi = 10.1210/jc.2004-0535 | doi-access = free |language=en}}</ref><ref name="derm2007">{{cite journal | vauthors = Yosipovitch G, DeVore A, Dawn A | title = Obesity and the skin: skin physiology and skin manifestations of obesity | journal = Journal of the American Academy of Dermatology | volume = 56 | issue = 6 | pages = 901–16 | date = Junie 2007 | pmid = 17504714 | doi = 10.1016/j.jaad.2006.12.004 |language=en}}</ref> 'n Toename in liggaamsvet verander die liggaam se reaksie op [[insulien]], wat tot [[insulienweerstandigheid]] kan lei. Meer vet skep ook 'n pro-inflammatoriese en pro-trombotiese toestand.<ref name="Bray2004" /><ref name="Dentali2009">{{cite journal | vauthors = Dentali F, Squizzato A, Ageno W | title = The metabolic syndrome as a risk factor for venous and arterial thrombosis | journal = Seminars in Thrombosis and Hemostasis | volume = 35 | issue = 5 | pages = 451–7 | date = Julie 2009 | pmid = 19739035 | doi = 10.1055/s-0029-1234140 |language=en}}</ref> Obesiteit en depressie beïnvloed mekaar wedersyds: obesiteit verhoog die risiko van kliniese depressie, en depressie verhoog weer die kans om obees te word.<ref name="Luppino2010">{{cite journal |vauthors=Luppino FS, de Wit LM, Bouvy PF, Stijnen T, Cuijpers P, Penninx BW, Zitman FG |date=Maart 2010 |title=Overweight, obesity, and depression: a systematic review and meta-analysis of longitudinal studies |journal=Archives of General Psychiatry |volume=67 |issue=3 |pages=220–9 |doi=10.1001/archgenpsychiatry.2010.2 |pmid=20194822 |doi-access=free |language=en}}</ref> === Oorlewingsparadoks === Hoewel die nadelige gesondheidsgevolge van obesiteit in die algemene bevolking goed deur navorsing gesteun word, blyk die uitkomste in sekere subgroepe by 'n hoër LMI beter te wees – 'n verskynsel wat as die obesiteit-oorlewingsparadoks bekend staan. Dit is in 1999 vir die eerste keer beskryf by mense met oorgewig en obesiteit wat hemodialise ondergaan het, en is daarna ook by mense met [[hartversaking]] en perifere arteriesiekte aangetref.<ref name="Schmidt2007">{{cite journal | vauthors = Schmidt DS, Salahudeen AK | title = Obesity-survival paradox-still a controversy? | journal = Seminars in Dialysis | volume = 20 | issue = 6 | pages = 486–92 | year = 2007 | pmid = 17991192 | doi = 10.1111/j.1525-139X.2007.00349.x |language=en}}</ref> Onder mense met hartversaking het dié met 'n LMI tussen 30,0 en 34,9 'n laer sterftesyfer as dié met 'n normale gewig gehad. Dit word toegeskryf aan die feit dat mense dikwels gewig verloor namate hulle geleidelik sieker word. Mense met klas&nbsp;I-obesiteit en hartsiekte kry nie meer verdere hartprobleme as mense van normale gewig met hartsiekte nie; by groter grade van obesiteit neem die risiko van verdere kardiovaskulêre insidente egter toe. Selfs ná hartomleidingsoperasie is daar geen toename in sterftes onder mense met oorgewig en obesiteit nie. Een studie het bevind dat die beter oorlewing verklaar kan word deur die aggressiewer behandeling wat obese mense ná 'n hartinsident ontvang, en 'n ander dat die skynbare voordeel by perifere arteriesiekte verdwyn sodra chroniese obstruktiewe longsiekte in berekening gebring word.<ref name="Habbu2006">{{cite journal | vauthors = Habbu A, Lakkis NM, Dokainish H | title = The obesity paradox: fact or fiction? | journal = The American Journal of Cardiology | volume = 98 | issue = 7 | pages = 944–8 | date = Oktober 2006 | pmid = 16996880 | doi = 10.1016/j.amjcard.2006.04.039 |language=en}}</ref><ref name="Schmidt2007" /> == Oorsake == Volgens die algemeenste model van obesiteit is 'n kombinasie van 'n oormatige inname van voedselenergie en te min liggaamlike aktiwiteit die oorsaak van die meeste gevalle. 'n Beperkte aantal gevalle is hoofsaaklik aan genetika, ander mediese redes of psigiatriese siekte toe te skryf. Die stygende syfers op samelewingsvlak word toegeskryf aan 'n maklik bekombare en smaaklike dieet, groter afhanklikheid van motorvervoer en gemeganiseerde vervaardiging.<ref name="CADG2006">{{cite journal |vauthors=Lau DC, Douketis JD, Morrison KM, Hramiak IM, Sharma AM, Ur E |date=April 2007 |title=2006 Canadian clinical practice guidelines on the management and prevention of obesity in adults and children |journal=CMAJ |volume=176 |issue=8 |pages=S1–13 |doi=10.1503/cmaj.061409 |pmc=1839777 |pmid=17420481 |language=en}}</ref><ref name="Bleich2008">{{cite journal | vauthors = Bleich S, Cutler D, Murray C, Adams A | title = Why is the developed world obese? | journal = Annual Review of Public Health | volume = 29 | pages = 273–295 | year = 2008 | pmid = 18173389 | doi = 10.1146/annurev.publhealth.29.020907.090954 | doi-access = free |language=en}}</ref> Verskeie ander faktore is al as oorsake van die wêreldwye styging voorgestel, waaronder te min slaap, endokriene ontwrigters, groter gebruik van sekere medisyne, hoër omgewingstemperature, laer rooksyfers, demografiese veranderinge, die stygende ouderdom van vroue by hul eerste swangerskap, veranderinge in epigenetiese regulering en sosiale druk om te dieet. Volgens een studie kan sulke faktore 'n net so groot rol speel as oormatige energie-inname en gebrek aan beweging, hoewel die relatiewe grootte van elkeen se uitwerking onseker bly.<ref name="Keith2006">{{cite journal | vauthors = Keith SW, Redden DT, Katzmarzyk PT, Boggiano MM, Hanlon EC, Benca RM | title = Putative contributors to the secular increase in obesity: exploring the roads less traveled | journal = International Journal of Obesity | volume = 30 | issue = 11 | pages = 1585–1594 | date = November 2006 | pmid = 16801930 | doi = 10.1038/sj.ijo.0803326 |language=en}}</ref> Volgens die Amerikaanse ''Endocrine Society'' is daar toenemende bewyse dat obesiteit 'n versteuring van die liggaam se energiebalansstelsel is eerder as bloot die passiewe opbou van oortollige gewig. Die ontstaan daarvan behels twee verwante maar onderskeibare prosesse: 'n volgehoue positiewe energiebalans (waar die inname van energie die verbruik oortref) en die herstel van die liggaam se gewig-"stelpunt" op 'n hoër waarde.<ref name="Schwartz2017">{{cite journal | vauthors = Schwartz MW, Seeley RJ, Zeltser LM, Drewnowski A, Ravussin E, Redman LM | title = Obesity Pathogenesis: An Endocrine Society Scientific Statement | journal = Endocrine Reviews | volume = 38 | issue = 4 | pages = 267–296 | year = 2017 | pmid = 28898979 | doi = 10.1210/er.2017-00111 | pmc = 5546881 |language=en}}</ref> === Dieet === [[Lêer:World map of Energy consumption 2001-2003.svg|duimnael|regs|330px|Beskikbare voedselenergie per persoon per dag, 2001–2003.]] 'n Oormatige aptyt vir smaaklike, energiedigte kos – veral vet, suiker en sekere dierlike proteïene – word as die belangrikste dryfkrag agter obesiteit wêreldwyd beskou. Die beskikbare voedselenergie per persoon verskil aansienlik tussen streke en lande en het ook oor tyd merkbaar verander. Van die vroeë 1970's tot die laat 1990's het die gemiddelde voedselenergie wat per persoon per dag beskikbaar was, in alle wêrelddele behalwe Oos-Europa toegeneem. Die Verenigde State het die hoogste beskikbaarheid gehad, met 3&nbsp;654&nbsp;kilokalorieë per persoon in 1996 en 3&nbsp;754 in 2003. In die laat 1990's het Europeërs 3&nbsp;394&nbsp;kilokalorieë per persoon gehad, die ontwikkelende dele van Asië 2&nbsp;648 en Afrika suid van die Sahara 2&nbsp;176.<ref name="Earth09">{{cite web |url=http://earthtrends.wri.org/searchable_db/index.php?theme=8&variable_ID=212&action=select_countries |title=EarthTrends: Nutrition: Calorie supply per capita |website=World Resources Institute |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref><ref name="USDA1999">{{cite web |url=https://www.scribd.com/doc/1470965/USDA-frsept99b |title=USDA: frsept99b |publisher=Verenigde State se Departement van Landbou |access-date=23 Augustus 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100603041758/http://www.scribd.com/doc/1470965/USDA-frsept99b |archive-date=3 Junie 2010 |language=en}}</ref> Tussen 1971 en 2000 het die obesiteitsyfer in die Verenigde State van 14,5&nbsp;% tot 30,9&nbsp;% gestyg, en in dieselfde tydperk het die gemiddelde inname van voedselenergie toegeneem: by vroue met gemiddeld 335&nbsp;kilokalorieë per dag en by mans met 168&nbsp;kilokalorieë per dag.<ref name="MMWR2004">{{cite journal | title = Trends in intake of energy and macronutrients—United States, 1971–2000 | journal = MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report | volume = 53 | issue = 4 | pages = 80–2 | date = Februarie 2004 | pmid = 14762332 | url = https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5304a3.htm | author1 = Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> Die meeste van hierdie ekstra energie het uit 'n groter inname van [[koolhidraat|koolhidrate]] eerder as vet gekom, hoofsaaklik uit versoete drankies – wat vandag byna 25&nbsp;% van die daaglikse voedselenergie van jong Amerikaanse volwassenes uitmaak – en uit slaptjips.<ref name="Caballero2007">{{cite journal | vauthors = Caballero B | title = The global epidemic of obesity: an overview | journal = Epidemiologic Reviews | volume = 29 | pages = 1–5 | year = 2007 | pmid = 17569676 | doi = 10.1093/epirev/mxm012 | doi-access = free |language=en}}</ref> Namate samelewings toenemend op energiedigte kos, groot porsies en [[kitskos]] aangewese raak, word die verband tussen kitskosgebruik en obesiteit kommerwekkender: in die Verenigde State het die gebruik van kitskosmaaltye tussen 1977 en 1995 verdriedubbel en die voedselenergie daaruit verviervoudig.<ref name="Rosenheck2008">{{cite journal | vauthors = Rosenheck R | title = Fast food consumption and increased caloric intake: a systematic review of a trajectory towards weight gain and obesity risk | journal = Obesity Reviews | volume = 9 | issue = 6 | pages = 535–47 | date = November 2008 | pmid = 18346099 | doi = 10.1111/j.1467-789X.2008.00477.x | doi-access = free |language=en}}</ref> Landboubeleid en nuwe landboutegnieke in die Verenigde State en Europa het kospryse laat daal. Die subsidiëring van mielies, soja, koring en rys het die belangrikste bronne van verwerkte kos goedkoop gemaak in vergelyking met vrugte en groente.<ref name="Pollan2007">{{cite news | vauthors = Pollan M |title=You Are What You Grow |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/04/22/magazine/22wwlnlede.t.html |date=22 April 2007 |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Kaloriemerkwette en voedingsetikette probeer verbruikers na gesonder keuses stuur deur hulle bewus te maak van hoeveel voedselenergie hulle inneem.<ref name="James2008">{{cite journal | vauthors = James WP | title = The fundamental drivers of the obesity epidemic | journal = Obesity Reviews | volume = 9 | issue = Suppl 1 | pages = 6–13 | date = Maart 2008 | pmid = 18307693 | doi = 10.1111/j.1467-789X.2007.00432.x |language=en}}</ref> === Sittende leefwyse === Wêreldwyd was daar 'n groot verskuiwing na werk wat liggaamlik minder veeleisend is, en tans kry minstens 30&nbsp;% van die wêreld se bevolking te min oefening. Dit is hoofsaaklik die gevolg van die toenemende gebruik van gemeganiseerde vervoer en van arbeidsbesparende tegnologie in die huis.<ref name="WHOExercise">{{cite web |url=https://www.who.int/dietphysicalactivity/factsheet_inactivity/en/index.html |title=Physical Inactivity: A Global Public Health Problem |publisher=Wêreldgesondheidsorganisasie |access-date=23 Augustus 2026 |archive-date=13 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140213190030/http://www.who.int/dietphysicalactivity/factsheet_inactivity/en/index.html |language=en}}</ref><ref name="WHO2009">{{cite web |url=https://www.who.int/dietphysicalactivity/publications/facts/obesity/en/ |title=Obesity and overweight |publisher=Wêreldgesondheidsorganisasie |access-date=23 Augustus 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218104805/http://www.who.int/dietphysicalactivity/publications/facts/obesity/en/ |archive-date=18 Desember 2008 |language=en}}</ref> By kinders blyk die vlak van liggaamlike aktiwiteit te daal – veral die hoeveelheid stap en liggaamlike opvoeding – vermoedelik weens veiligheidskommer, veranderinge in maatskaplike omgang en swak stedelike ontwerp, soos te min openbare ruimtes waar veilig geoefen kan word.<ref name="Salmon2007">{{Cite book | vauthors = Salmon J, Timperio A | volume = 50 | pages = 183–99 | year = 2007 | pmid = 17387258 | doi = 10.1159/000101391 | isbn = 978-3-318-01396-2 | series = Medicine and Sport Science | title = Pediatric Fitness | chapter = Prevalence, Trends and Environmental Influences on Child and Youth Physical Activity |language=en}}</ref> Die ontwerp van 'n gemeenskap en die afhanklikheid van motors word met die risiko van obesiteit verbind: inwoners van die maklikste beloopbare woonbuurte in een Amerikaanse studie was 2,4&nbsp;keer meer geneig om die aanbevole hoeveelheid liggaamlike aktiwiteit te kry as dié in die minste beloopbare buurte.<ref name="Ness2006">{{cite journal | vauthors = Ness-Abramof R, Apovian CM | title = Diet modification for treatment and prevention of obesity | journal = Endocrine | volume = 29 | issue = 1 | pages = 5–9 | date = Februarie 2006 | pmid = 16622287 | doi = 10.1385/ENDO:29:1:135 |language=en}}</ref> By sowel kinders as volwassenes is daar 'n verband tussen die tyd wat voor die [[televisie]] deurgebring word en die risiko van obesiteit, en die syfers by kinders styg in verhouding tot die kykuur.<ref name="Wilks2011">{{cite journal | vauthors = Wilks DC, Sharp SJ, Ekelund U, Thompson SG, Mander AP, Turner RM, Jebb SA, Lindroos AK | title = Objectively measured physical activity and fat mass in children: a bias-adjusted meta-analysis of prospective studies | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 2 | pages = e17205 | date = Februarie 2011 | pmid = 21383837 | pmc = 3044163 | doi = 10.1371/journal.pone.0017205 | doi-access = free |language=en}}</ref> === Genetika === Soos baie ander mediese toestande is obesiteit die gevolg van 'n wisselwerking tussen genetiese en omgewingsfaktore. Polimorfismes in verskeie [[Geen (genetika)|gene]] wat eetlus en [[metabolisme]] beheer, maak mense vatbaar vir obesiteit wanneer genoeg voedselenergie beskikbaar is. Genoomwye assosiasiestudies het aansienlik meer genoomliggings as voorheen geïdentifiseer wat met vatbaarheid vir obesiteit verband hou, hoewel elkeen se relatiewe bydrae steeds ondersoek word.<ref name="Yaz2015">{{cite journal | vauthors = Yazdi FT, Clee SM, Meyre D | title = Obesity genetics in mouse and human: back and forth, and back again | journal = PeerJ | volume = 3 | pages = e856 | year = 2015 | pmid = 25825681 | pmc = 4375971 | doi = 10.7717/peerj.856 | doi-access = free |language=en}}</ref> Mense met twee kopieë van die FTO-geen weeg gemiddeld 3 tot 4&nbsp;kg meer en het 'n 1,67&nbsp;keer groter risiko van obesiteit as dié sonder die risiko-[[alleel]].<ref name="Walley2009">{{cite journal | vauthors = Walley AJ, Asher JE, Froguel P | title = The genetic contribution to non-syndromic human obesity | journal = Nature Reviews. Genetics | volume = 10 | issue = 7 | pages = 431–42 | date = Julie 2009 | pmid = 19506576 | doi = 10.1038/nrg2594 |language=en}}</ref> Die aandeel van die verskille in LMI tussen mense wat aan genetika toegeskryf kan word, wissel van 6&nbsp;% tot 85&nbsp;% na gelang van die bevolking wat ondersoek word.<ref name="PMID 18000969" /> Obesiteit is 'n belangrike kenmerk van verskeie sindrome, soos die Prader-Willi-sindroom, die Bardet-Biedl-sindroom en die Cohen-sindroom. By mense met erge obesiteit wat voor die ouderdom van tien jaar begin en met 'n LMI meer as drie standaardafwykings bo normaal, dra 7&nbsp;% 'n enkele puntmutasie in hul DNS.<ref name="Yaz2015" /> Studies wat op oorerwingspatrone eerder as op bepaalde gene gekonsentreer het, het bevind dat 80&nbsp;% van die kinders van twee obese ouers ook obees was, teenoor minder as 10&nbsp;% van die kinders van twee ouers met 'n normale gewig.<ref name="Kolata2007">{{cite book | vauthors = Kolata G |title=Rethinking thin: The new science of weight loss – and the myths and realities of dieting | url = https://archive.org/details/rethinkingthinne0000kola |publisher=Picador |year=2007 |page=[https://archive.org/details/rethinkingthinne0000kola/page/122 122] |isbn=978-0-312-42785-6 |language=en}}</ref> Volgens die spaarsame-geen-hipotese is mense vatbaar vir obesiteit omdat kos gedurende die menslike [[evolusie]] skaars was. Die vermoë om skaars tye van oorvloed te benut deur energie as vet te stoor, sou voordelig gewees het wanneer die kosvoorraad gewissel het, en individue met groter vetreserwes sou eerder 'n [[hongersnood]] oorleef het. In samelewings met 'n stabiele kosvoorraad is dieselfde neiging egter nadelig. Die hipotese is al op verskeie maniere gekritiseer, en ander verklarings op grond van die evolusie is ook voorgestel.<ref name="Jahanbani2025">{{cite journal | vauthors = Jahanbani A, Rezazadeh D, Sajadi E, Haj Hosseini M, Ketabchi D, EskandariRoozbahani N | title = Human adaptation response to obesity | journal = International Journal of Obesity | volume = 49 | issue = 8 | pages = 1502–1510 | date = 27 April 2025 | pmid = 40287541 | doi = 10.1038/s41366-025-01791-9 |language=en}}</ref> === Ander siektes en medikasie === Sekere liggaamlike en geestesiektes, en die middels wat gebruik word om hulle te behandel, kan die risiko van obesiteit verhoog. Mediese toestande wat die risiko verhoog, sluit die skaars genetiese sindrome hierbo in, saam met aangebore of verworwe toestande soos 'n onderaktiewe [[skildklier]], die Cushing-sindroom, 'n tekort aan [[groeihormoon]] en sommige [[Eetsteuring|eetversteuring]]s soos vraatbui-eetversteuring en die nag-eetsindroom. Obesiteit self word egter nie as 'n psigiatriese versteuring beskou nie. Die risiko van oorgewig en obesiteit is hoër onder mense met psigiatriese versteurings as onder mense sonder.<ref name="Luppino2010" /><ref name="PMID 18000969" /> Middels wat gewigstoename of veranderinge in liggaamsamestelling kan veroorsaak, sluit [[insulien]], sulfonielureas, tiasolidiendione, atipiese [[antipsigotikum|antipsigotika]], [[antidepressant]]e, [[steroïed|steroïede]], sommige middels teen epileptiese aanvalle en party vorme van hormonale voorbehoeding in.<ref name="PMID 16198769" /> === Sosiale determinante === Genetiese invloede is belangrik om obesiteit te verstaan, maar hulle kan nie die dramatiese toename binne bepaalde lande of wêreldwyd volledig verklaar nie. Dat 'n energie-inname wat die energieverbruik oortref by die individu tot gewigstoename lei, word aanvaar; wat die verskuiwing in hierdie twee faktore op samelewingsvlak veroorsaak, word veel meer bespreek.<ref name="Bleich2008" /> Die verband tussen sosiale klas en die LMI wissel van plek tot plek. Navorsing in 1989 het bevind dat vroue van 'n hoë sosiale klas in ontwikkelde lande minder geneig was om obees te wees, terwyl vroue, mans en kinders van hoë sosiale klasse in die ontwikkelende wêreld hoër obesiteitsyfers gehad het. Toe dieselfde navorsing in 2007 herhaal is, was die verbande dieselfde maar swakker – vermoedelik weens die uitwerking van [[globalisering]].<ref name="McLaren2007">{{cite journal | vauthors = McLaren L | title = Socioeconomic status and obesity | journal = Epidemiologic Reviews | volume = 29 | pages = 29–48 | year = 2007 | pmid = 17478442 | doi = 10.1093/epirev/mxm001 | doi-access = free |language=en}}</ref> Onder ontwikkelde lande hou die vlakke van obesiteit onder volwassenes, en die persentasie tieners met oorgewig, verband met inkomsteongelykheid.<ref name="Spirit2009">{{cite book |title=The Spirit Level: Why More Equal Societies Almost Always Do Better |url=https://archive.org/details/spiritlevelwhymo0000wilk | vauthors = Wilkinson R, Pickett K |publisher=Allen Lane |location=Londen |isbn=978-1-84614-039-6 |year=2009 |pages=[https://archive.org/details/spiritlevelwhymo0000wilk/page/91 91]–101 |language=en}}</ref> Baie verklarings is al vir hierdie verbande voorgestel. In ontwikkelde lande kan welgestelde mense waarskynlik meer voedsame kos bekostig, is hulle onder groter sosiale druk om slank te bly en het hulle meer geleenthede vir liggaamlike oefening. In minder ontwikkelde lande dra die vermoë om kos te bekostig, die hoë energieverbruik van liggaamlike arbeid en kulturele waardes wat 'n groter lyf verkies, vermoedelik tot die waargenome patrone by. Ook die houdings teenoor liggaamsgewig van die mense in iemand se lewe speel 'n rol: 'n ooreenstemmende verandering in die LMI oor tyd is al onder vriende, broers en susters, en huweliksmaats aangetref. Stres en 'n laag ervaarde maatskaplike status blyk die risiko van obesiteit te verhoog.<ref name="McLaren2007" /><ref name="Caballero2001">{{cite journal | vauthors = Caballero B | title = Introduction. Symposium: Obesity in developing countries: biological and ecological factors | journal = The Journal of Nutrition | volume = 131 | issue = 3 | pages = 866S–870S | date = Maart 2001 | pmid = 11238776 | doi = 10.1093/jn/131.3.866s | doi-access = free |language=en}}</ref> [[Rookgewoonte|Rook]] het 'n aansienlike uitwerking op iemand se gewig: mense wat ophou rook, tel oor tien jaar gemiddeld 4,4&nbsp;kg (mans) en 5,0&nbsp;kg (vroue) op. Veranderende rooksyfers het egter min invloed op die algehele obesiteitsyfers gehad.<ref name="Flegal1995">{{cite journal | vauthors = Flegal KM, Troiano RP, Pamuk ER, Kuczmarski RJ, Campbell SM | title = The influence of smoking cessation on the prevalence of overweight in the United States | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 333 | issue = 18 | pages = 1165–70 | date = November 1995 | pmid = 7565970 | doi = 10.1056/NEJM199511023331801 | doi-access = free |language=en}}</ref> In die ontwikkelende wêreld speel [[verstedeliking]] 'n rol in die stygende obesiteitsyfers. In China is die algehele syfers onder 5&nbsp;%, maar in party stede is dit meer as 20&nbsp;%. Dit kan deels aan stedelike ontwerp toegeskryf word, soos te min openbare ruimtes vir liggaamlike aktiwiteit. Die tyd wat in motors deurgebring word, in plaas van stap of [[fiets|fietsry]], hou verband met 'n groter risiko van obesiteit. [[Wanvoeding]] vroeg in die lewe speel vermoedelik ook 'n rol, aangesien die endokriene veranderinge tydens 'n tydperk van wanvoeding die opberging van vet kan bevorder sodra meer voedselenergie beskikbaar raak.<ref name="Caballero2001" /> === Dermflora en ander faktore === Die studie van die uitwerking van infeksieverwekkers op die metabolisme is nog in 'n vroeë stadium. Die dermflora van maer en obese mense verskil, en daar is aanduidings dat die dermflora die metaboliese vermoë kan beïnvloed en 'n groter vermoë om energie uit kos te onttrek kan verleen. Of hierdie verskille die oorsaak of die gevolg van obesiteit is, is nog nie ondubbelsinnig vasgestel nie. Die gebruik van [[Antibiotikum|antibiotika]] onder kinders word ook met obesiteit later in die lewe verbind.<ref name="Dibaise2013">{{Cite journal |vauthors=Dibaise JK, Foxx-Orenstein AE |date=Julie 2013 |title=Role of the gastroenterologist in managing obesity |journal=Expert Review of Gastroenterology & Hepatology |volume=7 |issue=5 |pages=439–51 |doi=10.1586/17474124.2013.811061 |pmid=23899283 |language=en}}</ref><ref name="Cox2015">{{cite journal | vauthors = Cox LM, Blaser MJ | title = Antibiotics in early life and obesity | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 11 | issue = 3 | pages = 182–190 | date = Maart 2015 | pmid = 25488483 | pmc = 4487629 | doi = 10.1038/nrendo.2014.210 |language=en}}</ref> 'n Verband tussen [[virus]]se en obesiteit is by mense en verskeie diere aangetref, maar hoeveel dit tot die stygende syfers bygedra het, is nog onbekend.<ref name="Dibaise2013" /> Te min [[slaap]] word ook met obesiteit verbind, hoewel dit onduidelik is of die een die ander veroorsaak.<ref name="Cap2008">{{cite journal | vauthors = Cappuccio FP, Taggart FM, Kandala NB, Currie A, Peile E, Stranges S, Miller MA | title = Meta-analysis of short sleep duration and obesity in children and adults | journal = Sleep | volume = 31 | issue = 5 | pages = 619–626 | date = Mei 2008 | pmid = 18517032 | pmc = 2398753 | doi = 10.1093/sleep/31.5.619 |language=en}}</ref> Party navorsers meen dat chemiese verbindings wat as "obesogene" bekend staan – 'n groep wat sekere endokriene ontwrigters soos bisfenole en ftalate insluit – 'n rol kan speel.<ref name="Keith2006" /> Sekere [[persoonlikheid]]seienskappe word met obesiteit verbind: eensaamheid, neurotisisme, impulsiwiteit en gevoeligheid vir belonings kom meer algemeen voor onder obese mense, en pligsgetrouheid en selfbeheer minder algemeen. Omdat die meeste studies hieroor op vraelyste steun, is dit moontlik dat die bevindings die verband oorskat: obese mense is dalk van die sosiale stigma bewus en hul antwoorde kan daardeur beïnvloed word.<ref name="Ger2014">{{cite journal | vauthors = Gerlach G, Herpertz S, Loeber S | title = Personality traits and obesity: a systematic review | journal = Obesity Reviews | volume = 16 | issue = 1 | pages = 32–63 | date = Januarie 2015 | pmid = 25470329 | doi = 10.1111/obr.12235 |language=en}}</ref> Handelsliberalisering word met obesiteit verbind: navorsing op grond van gegewens uit 175 lande tussen 1975 en 2016 het getoon dat die voorkoms van obesiteit positief met handelsoopheid korreleer, en dat die korrelasie in ontwikkelende lande sterker is.<ref name="An2019">{{cite journal | vauthors = An R, Guan C, Liu J, Chen N, Clarke C | title = Trade openness and the obesity epidemic: a cross-national study of 175 countries during 1975–2016 | journal = Annals of Epidemiology | volume = 37 | pages = 31–36 | date = Julie 2019 | pmid = 31399309 | doi = 10.1016/j.annepidem.2019.07.002 |language=en}}</ref> == Patofisiologie == [[Lêer:Fatmouse.jpg|duimnael|regs|'n Muis wat nie leptien kan produseer nie en daarom obees is (links), naas 'n normale muis (regs).]] Twee onderskeibare maar verwante prosesse is by die ontstaan van obesiteit betrokke: 'n volgehoue positiewe energiebalans, waar die inname van energie die verbruik oortref, en die herstel van die liggaam se gewig-"stelpunt" op 'n hoër waarde. Die tweede proses verklaar waarom dit so moeilik is om effektiewe behandelings vir obesiteit te vind.<ref name="Schwartz2017" /> Op biologiese vlak is daar baie moontlike meganismes betrokke by die ontstaan en voortsetting van obesiteit. Hierdie navorsingsveld was feitlik onaangeraak totdat die leptiengeen in 1994 in die laboratorium van J.&nbsp;M. Friedman ontdek is. Leptien en ghrelien word buite die brein geproduseer maar beheer die eetlus deur hul werking op die [[sentrale senuweestelsel]]. Hierdie en ander eetlusverwante [[hormoon|hormone]] werk veral op die [[hipotalamus]] in, die deel van die brein wat sentraal staan in die regulering van kosinname en energieverbruik. Verskeie stroombane binne die hipotalamus dra by tot sy rol in die samevoeging van eetlussignale, waarvan die melanokortienweg die beste verstaan word. Die stroombaan begin by die boogvormige kern van die hipotalamus, wat uitsette na die laterale hipotalamus en die ventromediale hipotalamus het – onderskeidelik die brein se eet- en versadigingsentrums.<ref name="flier2004">{{cite journal | vauthors = Flier JS | title = Obesity wars: molecular progress confronts an expanding epidemic | journal = Cell | volume = 116 | issue = 2 | pages = 337–50 | date = Januarie 2004 | pmid = 14744442 | doi = 10.1016/S0092-8674(03)01081-X | doi-access = free |language=en}}</ref><ref name="Boulpaep2003">{{cite book | vauthors = Boulpaep EL, Boron WF |title=Medical physiology: A cellular and molecular approach | url = https://archive.org/details/medicalphysiolog0000boro_a6j9 |publisher=Saunders |location=Philadelphia |year=2003 |page=[https://archive.org/details/medicalphysiolog0000boro_a6j9/page/1227 1227] |isbn=978-0-7216-3256-8 |language=en}}</ref> Die boogvormige kern bevat twee onderskeie groepe [[neuron|neurone]]. Die eerste groep stel neuropeptied&nbsp;Y en die agoetiverwante peptied gesamentlik tot uitdrukking en het stimulerende insette na die laterale hipotalamus en inhiberende insette na die ventromediale hipotalamus. Die tweede groep stel pro-opiomelanokortien en die kokaïen- en amfetamiengereguleerde transkript gesamentlik tot uitdrukking, met stimulerende insette na die ventromediale hipotalamus en inhiberende insette na die laterale hipotalamus. Die eerste groep stimuleer dus die eetdrang en onderdruk versadiging, en die tweede groep doen die teenoorgestelde. Albei groepe word deels deur leptien gereguleer: dit inhibeer die eerste groep en stimuleer die tweede. 'n Tekort aan leptienseine – hetsy weens 'n leptientekort of weens leptienweerstandigheid – lei daarom tot oormatige eet en kan sommige genetiese en verworwe vorme van obesiteit verklaar.<ref name="flier2004" /> == Behandeling == Dit is onduidelik watter diete langtermyngewigsverlies ondersteun, en die doeltreffendheid van laekalorie-diete word bespreek; leefwyseveranderinge wat die kalorie-inname oor die lang termyn verminder of die hoeveelheid oefening verhoog, gee tog gewoonlik 'n mate van volhoubare gewigsverlies, al kom die gewig stadig weer terug.<ref name="USGuidelines2013">{{cite journal | vauthors = Jensen MD, Ryan DH, Apovian CM, Ard JD, Comuzzie AG, Donato KA | title = 2013 AHA/ACC/TOS guideline for the management of overweight and obesity in adults | journal = Circulation | volume = 129 | issue = 25 Suppl 2 | pages = S102–S138 | date = Junie 2014 | pmid = 24222017 | pmc = 5819889 | doi = 10.1161/01.cir.0000437739.71477.ee |language=en}}</ref><ref name="Strychar2006">{{cite journal | vauthors = Strychar I | title = Diet in the management of weight loss | journal = CMAJ | volume = 174 | issue = 1 | pages = 56–63 | date = Januarie 2006 | pmid = 16389240 | pmc = 1319349 | doi = 10.1503/cmaj.045037 |language=en}}</ref> Hoewel 87&nbsp;% van die deelnemers aan die Amerikaanse ''National Weight Control Registry'' 'n gewigsverlies van 10&nbsp;% oor tien jaar kon handhaaf, is dit onduidelik of so 'n mate van gewigsverlies genoeg is om die meeste deelnemers se LMI onder die kliniese drempel vir obesiteit te bring, en watter dieetbenadering die beste is om gewigsverlies oor die lang termyn te handhaaf.<ref name="Thomas2014">{{cite journal | vauthors = Thomas JG, Bond DS, Phelan S, Hill JO, Wing RR | title = Weight-loss maintenance for 10 years in the National Weight Control Registry | journal = American Journal of Preventive Medicine | volume = 46 | issue = 1 | pages = 17–23 | date = Januarie 2014 | pmid = 24355667 | doi = 10.1016/j.amepre.2013.08.019 |language=en}}</ref><ref name="Yannakoulia2019">{{cite journal | vauthors = Yannakoulia M, Poulimeneas D, Mamalaki E, Anastasiou CA | title = Dietary modifications for weight loss and weight loss maintenance | journal = Metabolism | volume = 92 | pages = 153–162 | date = Maart 2019 | pmid = 30625301 | doi = 10.1016/j.metabol.2019.01.001 | doi-access = free |language=en}}</ref> Intensiewe gedragsingrepe wat dieetveranderinge met oefening kombineer, word in die Verenigde State aanbeveel. Getrouheid aan die plan is 'n belangriker faktor in geslaagde gewigsverlies as watter soort dieet iemand volg.<ref name="USPSTF2018">{{cite journal |vauthors=Curry SJ, Krist AH, Owens DK, Barry MJ, Caughey AB, Davidson KW |date=September 2018 |title=Behavioral Weight Loss Interventions to Prevent Obesity-Related Morbidity and Mortality in Adults: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement |journal=JAMA |volume=320 |issue=11 |pages=1163–1171 |doi=10.1001/jama.2018.13022 |pmid=30326502 |doi-access=free |language=en}}</ref> Verskeie laekalorie-diete werk. Op die kort termyn lyk laekoolhidraatdiete beter as laevetdiete vir gewigsverlies, maar oor die lang termyn blyk alle soorte laekoolhidraat- en laevetdiete ewe voordelig te wees, en die risiko's van hartsiekte en diabetes wat met die verskillende diete gepaard gaan, lyk dieselfde.<ref name="Yannakoulia2019" /> Die bevordering van 'n Mediterreense dieet onder obese mense kan die risiko van hartsiekte verlaag, en 'n laer inname van versoete drankies word ook met gewigsverlies verbind.<ref name="SBU2013">{{cite web |url=https://www.sbu.se/en/publications/sbu-assesses/dietary-treatment-of-obesity/ |title=Dietary treatment of obesity |publisher=Statens beredning för medicinsk och social utvärdering |year=2013 |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Die sukseskoerse vir die handhawing van gewigsverlies oor die lang termyn deur leefwyseveranderinge is laag, en wissel van 2&nbsp;% tot 20&nbsp;%.<ref name="Wing2005">{{cite journal | vauthors = Wing RR, Phelan S | title = Long-term weight loss maintenance | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 82 | issue = 1 Suppl | pages = 222S–225S | date = Julie 2005 | pmid = 16002825 | doi = 10.1093/ajcn/82.1.222S | doi-access = free |language=en}}</ref> Dieet- en leefwyseveranderinge beperk oormatige gewigstoename tydens [[swangerskap]] doeltreffend en verbeter die uitkomste vir sowel die moeder as die kind.<ref name="USPSTF2018" /> === Medikasie === Sedert middels vir die behandeling van obesiteit in die 1930's ingevoer is, is baie verbindings probeer. Die meeste verminder die liggaamsmassa net effens, en verskeie word nie meer vir obesiteit bemark nie weens hul newe-effekte. Van die 25 anti-obesiteitmiddels wat tussen 1964 en 2009 van die mark onttrek is, het 23 gewerk deur die funksie van chemiese boodskapstowwe in die brein te verander. Die algemeenste newe-effekte wat tot onttrekking gelei het, was geestesversteurings, gevolge vir die hart en middelmisbruik of -afhanklikheid; sewe produkte is met sterfgevalle verbind.<ref name="Pharma2016">{{cite journal | vauthors = Bojanowska E, Ciosek J | title = Can We Selectively Reduce Appetite for Energy-Dense Foods? An Overview of Pharmacological Strategies for Modification of Food Preference Behavior | journal = Current Neuropharmacology | volume = 14 | issue = 2 | pages = 118–42 | date = 15 Februarie 2016 | pmid = 26549651 | pmc = 4825944 | doi = 10.2174/1570159X14666151109103147 |language=en}}</ref> Ses middels word tans vir langtermyngebruik geregistreer: liraglutied, naltreksoon saam met bupropioon, orlistat, semaglutied, tirzepatied en fentermien saam met topiramaat. Daar is nie inligting oor hoe hierdie middels die langtermynkomplikasies van obesiteit soos hart-en-vaatsiektes of sterftes beïnvloed nie, hoewel studies oor semaglutied kardiovaskulêre voordele getoon het. Nadat behandeling met GLP-1-agoniste soos semaglutied, liraglutied en tirzepatied gestaak word, tel mense gemiddeld meer as die helfte (50 tot 70&nbsp;%) van die verlore gewig binne 'n jaar weer op.<ref name="Elmaleh2023">{{cite journal |vauthors=Elmaleh-Sachs A, Schwartz JL, Bramante CT, Nicklas JM, Gudzune KA, Jay M |title=Obesity Management in Adults: A Review |journal=JAMA |date=28 November 2023 |volume=330 |issue=20 |pages=2000–2015 |doi=10.1001/jama.2023.19897 |pmid=38015216 |pmc=11325826 |language=en}}</ref><ref name="McGowan2025">{{Cite journal |vauthors=McGowan B, Ciudin A, Baker JL, Busetto L, Dicker D, Frühbeck G, Goossens GH, Monami M, Sbraccia P |date=2 Oktober 2025 |title=A systematic review and meta-analysis of the efficacy and safety of pharmacological treatments for obesity in adults |journal=Nature Medicine |volume=31 |issue=10 |pages=3317–3329 |doi=10.1038/s41591-025-03911-4 |language=en}}</ref> === Chirurgie === Die doeltreffendste behandeling vir obesiteit is bariatriese [[chirurgie]]. Die soorte prosedures sluit laparoskopiese aanpasbare maagbande, die Roux-en-Y-maagomleiding, die vertikale mouresseksie en biliopankreatiese omleiding in. Chirurgie vir erge obesiteit gaan gepaard met langtermyngewigsverlies, verbetering in obesiteitverwante toestande en 'n laer algehele sterftesyfer; die beter metaboliese gesondheid is egter die gevolg van die gewigsverlies en nie van die operasie self nie.<ref name="Col2014">{{cite journal | vauthors = Colquitt JL, Pickett K, Loveman E, Frampton GK | title = Surgery for weight loss in adults | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2014 | issue = 8 | pages = CD003641 | date = Augustus 2014 | pmid = 25105982 | pmc = 9028049 | doi = 10.1002/14651858.CD003641.pub4 |language=en}}</ref> Een studie het ná tien jaar 'n gewigsverlies van tussen 14&nbsp;% en 25&nbsp;% gevind, na gelang van die soort prosedure, en 'n afname van 29&nbsp;% in sterftes uit alle oorsake in vergelyking met gewone maatreëls vir gewigsverlies. Komplikasies kom in ongeveer 17&nbsp;% van die gevalle voor en 'n heroperasie is in 7&nbsp;% van die gevalle nodig.<ref name="Chang2013">{{cite journal | vauthors = Chang SH, Stoll CR, Song J, Varela JE, Eagon CJ, Colditz GA | title = The effectiveness and risks of bariatric surgery: an updated systematic review and meta-analysis, 2003–2012 | journal = JAMA Surgery | volume = 149 | issue = 3 | pages = 275–87 | date = Maart 2014 | pmid = 24352617 | pmc = 3962512 | doi = 10.1001/jamasurg.2013.3654 |language=en}}</ref> == Gesondheidsbeleid == Obesiteit is 'n ingewikkelde probleem vir die openbare gesondheid en vir beleidmakers weens sy voorkoms, koste en gesondheidsgevolge. Om dit te hanteer, verg veranderinge in die breër samelewing en pogings deur gemeenskappe, plaaslike owerhede en regerings. Pogings in die openbare gesondheid probeer die omgewingsfaktore verstaan en regstel wat vir die stygende voorkoms verantwoordelik is, en kyk na maniere om die faktore te verander wat oormatige energie-inname aanmoedig en liggaamlike aktiwiteit belemmer. Voorbeelde is skoolvoedingsprogramme wat deur die staat vergoed word, beperkings op die direkte bemarking van ongesonde kos aan kinders en minder toegang tot suikerversoete drankies in [[skool|skole]]. Die Wêreldgesondheidsorganisasie beveel 'n belasting op versoete drankies aan. By die inrigting van stedelike omgewings is pogings aangewend om toegang tot parke te verbeter en voetgangerroetes te ontwikkel. Daar is ook pogings om die probleem van gebiede met 'n oormaat kitskoswinkels aan te spreek, aangesien dit as 'n sterk voorspeller van obesiteitsyfers geïdentifiseer is.<ref name="WHOsugar">{{cite web |title=WHO urges global action to curtail consumption and health impacts of sugary drinks |url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2016/curtail-sugary-drinks/en/ |access-date=23 Augustus 2026 |publisher=Wêreldgesondheidsorganisasie |language=en}}</ref><ref name="Cooksey2017">{{Cite journal |vauthors=Cooksey-Stowers K, Schwartz MB, Brownell KD |date=14 November 2017 |title=Food Swamps Predict Obesity Rates Better Than Food Deserts in the United States |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=14 |issue=11 |pages=1366 |doi=10.3390/ijerph14111366 |doi-access=free |pmc=5708005 |pmid=29135909 |language=en}}</ref> Veldtogte in die [[massamedia]] blyk beperkte sukses te hê om die gedrag te verander wat obesiteit beïnvloed, maar kan kennis en bewustheid oor liggaamlike aktiwiteit en dieet verhoog, wat oor die lang termyn tot veranderinge kan lei. Sulke veldtogte kan ook die hoeveelheid tyd wat sittend of liggend deurgebring word, verminder. Voedingsetikette met energie-inligting op spyskaarte kan help om die energie-inname in restaurante te verlaag.<ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=19 Mei 2022 |title=How can local authorities reduce obesity? Insights from NIHR research |url=https://evidence.nihr.ac.uk/how-local-authorities-can-reduce-obesity/ |journal=NIHR Evidence |publisher=National Institute for Health and Care Research |access-date=23 Augustus 2026 |language=en |archive-date= 1 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230401161340/https://evidence.nihr.ac.uk/how-local-authorities-can-reduce-obesity/ |url-status=dead }}</ref> == Epidemiologie == [[Lêer:Obesity rate (WHO, 2022).png|duimnael|regs|350px|Aandeel van volwassenes met 'n LMI van meer as 30, 2022.]] In vroeër tydperke was obesiteit skaars en slegs vir 'n klein elite haalbaar, hoewel dit toe al as 'n gesondheidsprobleem erken is. Namate die welvaart in die vroeë moderne tyd toegeneem het, het dit al groter dele van die bevolking geraak. Voor die 1970's was obesiteit selfs in die rykste lande betreklik skaars, en waar dit voorgekom het, was dit hoofsaaklik onder die welgesteldes. Daarna het die gemiddelde LMI van bevolkings in die eerstewêreldlande begin styg, met 'n vinnige toename in die aandeel mense met oorgewig en obesiteit.<ref name="Caballero2007" /> Die WGO het obesiteit in 1997 amptelik as 'n wêreldwye [[epidemie]] erken. Die wêreldwye voorkoms van obesiteit het tussen 1980 en 2014 meer as verdubbel: in 2014 was meer as 600&nbsp;miljoen volwassenes obees, sowat 13&nbsp;% van die wêreld se volwasse bevolking, en volgens die Wêreldgesondheidsorganisasie het dié syfer teen 2022 tot 16&nbsp;% gestyg.<ref name="WHOsheet" /><ref name="Caballero2007" /> In 2000 het die WGO gesê dat oorgewig en obesiteit meer tradisionele bekommernisse in die openbare gesondheid, soos ondervoeding en aansteeklike siektes, as die belangrikste oorsaak van swak gesondheid verdring.<ref name="WGO2000">WGO 2000.</ref> Die twintig lande met die hoogste voorkoms van obesiteit onder volwassenes in 2022 was hoofsaaklik in die Stille Oseaan-eilande, die Karibiese Eilande en die Nabye Ooste en Noord-Afrika. In [[Tonga]] (71,7&nbsp;%), [[Nauru]] (69,9&nbsp;%), [[Tuvalu]] (64,2&nbsp;%) en [[Samoa]] (62,4&nbsp;%) is 60&nbsp;% of meer van die volwasse bevolking obees. Die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] het die dertiende hoogste voorkoms onder volwassenes (42,0&nbsp;%), maar weens sy groot bevolking is dit die land met die grootste getal obese volwassenes – een agtste van die wêreldwye totaal.<ref name="FAO2025">{{Cite book |author=Voedsel- en Landbou-organisasie |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd4313en |title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2025 |date=2025 |publisher=FAO |isbn=978-92-5-140174-3 |doi=10.4060/cd4313en |language=en}}</ref> Die voorkoms van obesiteit neem ook met ouderdom toe, minstens tot die ouderdom van 50 of 60&nbsp;jaar, en erge obesiteit neem in die Verenigde State, [[Australië]] en [[Kanada]] vinniger toe as die algehele obesiteitsyfer.<ref name="Seidell2005" /><ref name="Sturm2007" /> Die OESO het voorspel dat die obesiteitsyfers minstens tot 2030 sal styg, veral in die Verenigde State, [[Meksiko]] en [[Engeland]], waar dit onderskeidelik 47&nbsp;%, 39&nbsp;% en 35&nbsp;% sou bereik.<ref name="OESO2017">{{cite web |url=https://www.oecd.org/els/health-systems/Obesity-Update-2017.pdf |title=Obesity Update 2017 |publisher=Organisasie vir Ekonomiese Samewerking en Ontwikkeling |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Obesiteit is voorheen as 'n probleem van slegs die hoë-inkomstelande beskou, maar die syfers styg wêreldwyd en raak sowel die ontwikkelde as die ontwikkelende wêreld. Die stygings was die skerpste in stedelike gebiede.<ref name="Caballero2001" /> In 2021 was byna die helfte van die wêreld se volwasse bevolking – 'n miljard mans en 1,11&nbsp;miljard vroue van 25 jaar en ouer – oorgewig of obees, en daar is voorspel dat sowat 57,4&nbsp;% van mans en 60,3&nbsp;% van vroue teen 2050 oorgewig of obees sal wees indien hierdie tendense voortduur.<ref name="BBC2025">{{cite news |title=Over 50% of adults worldwide predicted to be obese or overweight by 2050 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cy87d2g81yxo |access-date=23 Augustus 2026 |publisher=BBC News |date=4 Maart 2025 |language=en}}</ref> Wêreldwyd is daar meer obese vroue as mans, hoewel die getalle verskil na gelang van hoe obesiteit gemeet word.<ref name="WHOsheet" /> === Suid-Afrika === Volgens die Suid-Afrikaanse Demografiese en Gesondheidsopname van 2016 was 68&nbsp;% van vroue van 15 jaar en ouer oorgewig of obees, teenoor 31&nbsp;% van mans in dieselfde ouderdomsgroep.<ref name="SADHS2016">{{cite report |author=Nasionale Departement van Gesondheid |author2=Statistiek Suid-Afrika |author3=Suid-Afrikaanse Mediese Navorsingsraad |title=South Africa Demographic and Health Survey 2016 |publisher=NDoH, Stats SA, SAMRC en ICF |location=Pretoria en Rockville |year=2019 |language=en}}</ref><ref name="AfricaCheck">{{cite web |title=Are some 70% of women, 39% of men in South Africa overweight? |url=https://africacheck.org/fact-checks/spotchecks/are-some-70-women-39-men-south-africa-overweight |publisher=Africa Check |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Onder vroue van 15 tot 49 jaar was 27,1&nbsp;% oorgewig en 34,5&nbsp;% obees, terwyl 4,9&nbsp;% ondergewig was.<ref name="Akokuwebe2021">{{cite journal |vauthors=Akokuwebe ME, Idemudia ES |title=Prevalence and Socio-Demographic Correlates of Body Weight Categories Among South African Women of Reproductive Age: A Cross-Sectional Study |journal=Frontiers in Public Health |volume=9 |pages=715956 |year=2021 |pmid=34760860 |pmc=8572979 |doi=10.3389/fpubh.2021.715956 |doi-access=free |language=en}}</ref> Die verskil tussen die geslagte begin reeds vroeg: sowat 60&nbsp;% van vroue tussen 20 en 24 jaar is oorgewig of obees, teenoor ongeveer 14,5&nbsp;% van mans in dieselfde ouderdomsgroep.<ref name="UNICEF2023">{{cite web |title=More than 31 per cent of 15–19-year-old females in South Africa live with overweight or obesity |url=https://www.unicef.org/southafrica/press-releases/more-31-cent-1519-year-old-females-south-africa-live-overweight-or-obesity |publisher=UNICEF Suid-Afrika |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Suid-Afrika hef 'n belasting op versoete drankies. Die gesondheidsbevorderingsheffing het op 1&nbsp;April 2018 in werking getree teen 2,1&nbsp;sent per gram suiker wat 4&nbsp;g per 100&nbsp;ml oorskry.<ref name="SARSHPL">{{cite web |title=Health Promotion Levy on Sugary Beverages |url=https://www.sars.gov.za/customs-and-excise/excise/health-promotion-levy-on-sugary-beverages/ |publisher=Suid-Afrikaanse Inkomstediens |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Navorsing het ná die aankondiging en die inwerkingstelling van die heffing 'n afname in die aankoop van versoete drankies aangeteken.<ref name="Stacey2021">{{cite journal |vauthors=Stacey N, Edoka I, Hofman K, Swart EC, Popkin B, Ng SW |title=Changes in beverage purchases following the announcement and implementation of South Africa's Health Promotion Levy: an observational study |journal=The Lancet Planetary Health |volume=5 |issue=4 |pages=e200–e208 |date=April 2021 |pmid=33838735 |doi=10.1016/S2542-5196(20)30304-1 |doi-access=free |language=en}}</ref> == Geskiedenis == === Etimologie === Die woord ''obesiteit'' kom van die [[Latyn]]se ''obesitas'', wat "geset, vet of vlesig" beteken. ''Ēsus'' is die verlede deelwoord van ''edere'' ("eet"), met ''ob'' ("oor") daarby gevoeg. Die ''Oxford English Dictionary'' teken die eerste gebruik in Engels in 1611 deur Randle Cotgrave aan.<ref name="etymol">{{cite web |url=https://www.etymonline.com/index.php?term=obesity |title=Online Etymology Dictionary: Obesity |website=Douglas Harper |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Die Afrikaanse ''vetsug'' is 'n samestelling van ''vet'' en ''-sug'', 'n agtervoegsel wat in ouer woorde soos ''watersug'' en ''geelsug'' "siekte" beteken en met ''siek'' verwant is.<ref name="Etymologiebank">{{cite web |url=https://etymologiebank.nl/trefwoord/zucht2 |title=zucht 2 (ziekte) |work=Etymologiebank |access-date=23 Augustus 2026 |language=nl}}</ref> === Historiese houdings === [[Lêer:La monstrua desnuda (1680), de Juan Carreño de Miranda..jpg|duimnael|regs|''La monstrua desnuda'' (1680) deur Juan Carreño de Miranda, 'n portret van Eugenia Martínez Vallejo.]] Die antieke Griekse geneeskunde het obesiteit as 'n mediese versteuring erken en teken aan dat die [[Antieke Egipte|antieke Egiptiërs]] dit op dieselfde manier gesien het. [[Hippokrates]] het geskryf dat "geset wees nie net self 'n siekte is nie, maar die voorbode van ander". Die Indiese chirurg Sushruta het obesiteit in die 6de eeu v.C. met diabetes en hartafwykings verbind en liggaamlike arbeid aanbeveel om dit en die gevolge daarvan te behandel.<ref name="Dwivedi2007">{{cite web |url=http://medind.nic.in/iae/t07/i4/iaet07i4p243.pdf |title=History of Medicine: Sushruta – the Clinician – Teacher par Excellence |vauthors=Dwivedi G, Dwivedi S |year=2007 |access-date=23 Augustus 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010045900/http://medind.nic.in/iae/t07/i4/iaet07i4p243.pdf |archive-date=10 Oktober 2008 |language=en}}</ref><ref name="PMID 16198769" /> Vir die grootste deel van die menslike geskiedenis het die mens met 'n tekort aan kos geworstel, en obesiteit is daarom van ouds as 'n teken van rykdom en welvaart beskou. Dit was algemeen onder hoë amptenare in die antieke Oos-Asiatiese beskawings. In die 17de eeu was die Engelse mediese skrywer Tobias Venner een van die eerstes wat na obesiteit as 'n siekte van die samelewing in 'n Engelse boek verwys het.<ref name="Haslam2007">{{cite journal | vauthors = Haslam D | title = Obesity: a medical history | journal = Obesity Reviews | volume = 8 | issue = Suppl 1 | pages = 31–6 | date = Maart 2007 | pmid = 17316298 | doi = 10.1111/j.1467-789X.2007.00314.x | doi-access = free |language=en}}</ref> Met die aanvang van die [[Industriële Revolusie]] is besef dat die militêre en ekonomiese mag van 'n land van sowel die liggaamsgrootte as die krag van sy soldate en werkers afhang. Die verhoging van die gemiddelde LMI van wat vandag as ondergewig beskou word tot wat nou die normale reeks is, het 'n aansienlike rol in die ontwikkeling van geïndustrialiseerde samelewings gespeel. Sowel lengte as gewig het gedurende die 19de eeu in die ontwikkelde wêreld toegeneem. In die 20ste eeu, toe bevolkings hul genetiese potensiaal vir lengte bereik het, het die gewig veel meer as die lengte begin toeneem, wat tot obesiteit gelei het. In die 1950's het toenemende welvaart in die ontwikkelde wêreld die kindersterftesyfer laat daal, maar namate liggaamsgewig gestyg het, het hart- en niersiektes algemener geword. In dieselfde tyd het versekeringsmaatskappye die verband tussen gewig en lewensverwagting begin besef en hoër premies vir obese mense gehef.<ref name="PMID 16198769" /> Baie kulture het obesiteit deur die geskiedenis as die gevolg van 'n karaktergebrek beskou. Die ''obesus''- of vet karakter in die antieke Griekse komedie was 'n vraat en 'n voorwerp van bespotting. In die Christelike tydperk is kos as 'n toegangsweg tot die sondes van luiheid en onkuisheid gesien. In die moderne Westerse kultuur word oortollige gewig dikwels as onaantreklik beskou en met verskeie negatiewe stereotipes verbind. Mense van alle ouderdomme kan sosiale stigmatisering ondervind, en kinders kan geboelie of deur hul maats vermy word.<ref name="Puhl2005">{{cite book | vauthors = Puhl R, Henderson K, Brownell K | chapter = Social consequences of obesity | veditors = Kopelman PG, Caterson ID, Stock MJ, Dietz WH |title=Clinical obesity in adults and children | url = https://archive.org/details/clinicalobesityi02edunse |publisher=Blackwell Publishing |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/clinicalobesityi02edunse/page/29 29]–45 |isbn=978-1-4051-1672-5 |language=en}}</ref> Die openbare opvatting in die Westerse samelewing van wat 'n gesonde liggaamsgewig is, verskil van wat as die ideale gewig beskou word, en albei het sedert die begin van die 20ste eeu verander. Die gewig wat as ideaal beskou word, het sedert die 1920's gedaal: die gemiddelde lengte van die wenners van die Miss America-skoonheidswedstryd het tussen 1922 en 1999 met 2&nbsp;% toegeneem terwyl hul gemiddelde gewig met 12&nbsp;% gedaal het.<ref name="Rubinstein2000">{{cite journal | vauthors = Rubinstein S, Caballero B | title = Is Miss America an undernourished role model? | journal = JAMA | volume = 283 | issue = 12 | pages = 1569 | year = 2000 | pmid = 10735392 | doi = 10.1001/jama.283.12.1569 |language=en}}</ref> Die opvatting van 'n gesonde gewig het egter in die teenoorgestelde rigting beweeg: in Brittanje was die gewig waarby mense hulself as oorgewig beskou het, in 2007 aansienlik hoër as in 1999. Dit word toegeskryf aan die stygende voorkoms van obesiteit, wat groter aanvaarding van ekstra liggaamsvet as normaal meebring.<ref name="John2008">{{cite journal | vauthors = Johnson F, Cooke L, Croker H, Wardle J | title = Changing perceptions of weight in Great Britain: comparison of two population surveys | journal = BMJ | volume = 337 | pages = a494 | date = Julie 2008 | pmid = 18617488 | pmc = 2500200 | doi = 10.1136/bmj.a494 |language=en}}</ref> In baie dele van Afrika word obesiteit steeds as 'n teken van rykdom en welstand beskou, wat veral algemeen geword het sedert die [[MIV]]-epidemie begin het.<ref name="PMID 16198769" /> === In die kuns === [[Lêer:Venus von Willendorf 01.jpg|duimnael|links|150px|Die Venus van Willendorf, sowat 25&nbsp;000&nbsp;jaar oud.]] Die eerste beeldhouwerke van die menslike liggaam, 20&nbsp;000 tot 35&nbsp;000&nbsp;jaar gelede, beeld obese vroue af. Party skryf hierdie Venus-figuurtjies toe aan die neiging om vrugbaarheid te beklemtoon, ander meen hulle stel die vetheid van die mense van daardie tyd voor. Gesetheid kom egter in nóg die Griekse nóg die Romeinse kuns voor, waarskynlik in ooreenstemming met hul ideale van matigheid. Dit het deur 'n groot deel van die Christelike Europese geskiedenis voortgeduur, waarin slegs mense van 'n lae sosio-ekonomiese status as obees uitgebeeld is.<ref name="Woodhouse" /> Gedurende die [[Renaissance]] het party van die hoër klasse hul grootte begin uitstal, soos in die portrette van [[Hendrik VIII van Engeland]] en Alessandro dal Borro gesien kan word. [[Peter Paul Rubens]] (1577–1640) het gereeld swaarlywige vroue in sy skilderye afgebeeld, waaruit die term ''Rubensagtig'' afgelei is. Hierdie vroue het egter steeds die uurglasvorm behou wat met vrugbaarheid verbind is. In die 19de eeu het opvattings oor obesiteit in die Westerse wêreld verander: nadat obesiteit eeue lank sinoniem met rykdom en maatskaplike status was, is slankheid as die begeerlike standaard gesien.<ref name="Woodhouse" /> == Samelewing en kultuur == === Ekonomiese uitwerking === [[Lêer:Wide Chair.jpg|duimnael|regs|'n Breë stoel. Verskeie bedrywe het spesiale toerusting vir mense met erge obesiteit ontwikkel.]] Benewens die gesondheidsgevolge kan obesiteit tot baie ander probleme lei, waaronder nadele in die arbeidsmark en hoër koste vir werkgewers.<ref name="Puhl2005" /> Navorsing het die mediese koste wat in 2005 in die Verenigde State aan obesiteit toegeskryf kan word, op 190,2&nbsp;miljard dollar of 20,6&nbsp;% van alle mediese besteding beraam, terwyl die koste van obesiteit in Kanada in 1997 op 2&nbsp;miljard Kanadese dollar (2,4&nbsp;% van die totale gesondheidskoste) beraam is. Die totale jaarlikse direkte koste van oorgewig en obesiteit in Australië was in 2005 21&nbsp;miljard Australiese dollar.<ref name="medical-costs">{{cite journal | vauthors = Cawley J, Meyerhoefer C | title = The medical care costs of obesity: an instrumental variables approach | journal = Journal of Health Economics | volume = 31 | issue = 1 | pages = 219–30 | date = Januarie 2012 | pmid = 22094013 | doi = 10.1016/j.jhealeco.2011.10.003 |language=en}}</ref><ref name="MJA2009">{{cite journal | vauthors = Colagiuri S, Lee CM, Colagiuri R, Magliano D, Shaw JE, Zimmet PZ, Caterson ID | title = The cost of overweight and obesity in Australia | journal = The Medical Journal of Australia | volume = 192 | issue = 5 | pages = 260–4 | date = Maart 2010 | pmid = 20201759 | doi = 10.5694/j.1326-5377.2010.tb03503.x |language=en}}</ref> Die kommissie oor obesiteit van ''The Lancet'' het in 2019 'n wêreldwye verdrag gevra, gemodelleer op die WGO se raamwerkkonvensie oor tabakbeheer, waarin lande hulle daartoe verbind om sowel obesiteit as ondervoeding aan te pak, met die kosbedryf uitdruklik uit die beleidsvorming uitgesluit. Hulle het die wêreldwye koste van obesiteit op 2&nbsp;biljoen dollar per jaar beraam, sowat 2,8&nbsp;% van die wêreld se [[bruto binnelandse produk]].<ref name="FT2019">{{cite news |title=Public health experts call for global food treaty |url=https://www.ft.com/content/e32dfada-1ffa-11e9-b126-46fc3ad87c65 |access-date=23 Augustus 2026 |newspaper=Financial Times |date=27 Januarie 2019 |language=en}}</ref> Programme om obesiteit te voorkom, verlaag aantoonbaar die koste om obesiteitverwante siektes te behandel. Hoe langer mense egter leef, hoe meer mediese koste maak hulle. Ontledings kom daarom tot die slotsom dat 'n verlaging in obesiteit die publiek se gesondheid kan verbeter, maar dat dit onwaarskynlik is dat dit die totale gesondheidsbesteding sal verlaag.<ref name="medical-costs" /> In vergelyking met kollegas van 'n ideale gewig is werkers met obesiteit gemiddeld meer afwesig van die werk en neem hulle meer ongeskiktheidsverlof, wat die koste vir werkgewers verhoog en produktiwiteit verlaag. 'n Studie van werknemers van die Duke-universiteit het bevind dat mense met 'n LMI van meer as 40&nbsp;kg/m² twee keer soveel eise vir werkersvergoeding ingedien het as dié met 'n LMI van 18,5 tot 24,9&nbsp;kg/m², en meer as twaalf keer soveel verlore werksdae gehad het. Die algemeenste beserings in hierdie groep was die gevolg van valle en optel, wat die onderste ledemate, die handgewrigte of hande, en die rug geraak het.<ref name="Ostbye2007">{{cite journal | vauthors = Østbye T, Dement JM, Krause KM | title = Obesity and workers' compensation: results from the Duke Health and Safety Surveillance System | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 167 | issue = 8 | pages = 766–73 | date = April 2007 | pmid = 17452538 | doi = 10.1001/archinte.167.8.766 |language=en}}</ref> Navorsing dui daarop dat mense met obesiteit minder geneig is om vir 'n pos aangestel of bevorder te word, en dat hulle minder betaal word as kollegas sonder obesiteit vir gelykwaardige werk: vroue met obesiteit verdien gemiddeld 6&nbsp;% minder en mans met obesiteit 3&nbsp;% minder.<ref name="Puhl2005" /> Bepaalde bedrywe, soos die lugrederybedryf, die gesondheidsorgbedryf en die kosbedryf, het besondere probleme. Weens die stygende obesiteitsyfers staar [[lugredery]]e hoër brandstofkoste en druk om sitplekke breër te maak in die gesig; in 2000 het die ekstra gewig van passasiers met obesiteit lugrederye 275&nbsp;miljoen dollar gekos. Die gesondheidsorgbedryf het in spesiale fasiliteite vir die hantering van pasiënte met klas&nbsp;III-obesiteit belê, waaronder spesiale hystoerusting en bariatriese ambulanse.<ref name="Forbes2002">{{cite web | vauthors = DiCarlo L |url=https://www.forbes.com/2002/10/24/cx_ld_1024obese.html |title=Why Airlines Can't Cut The Fat |website=Forbes.com |date=24 Oktober 2002 |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Met die Amerikaanse Mediese Vereniging se klassifikasie van obesiteit as 'n [[chroniese siekte]] in 2013 word verwag dat mediese versekeraars eerder vir die behandeling, berading en chirurgie sal betaal.<ref name="NYT2013">{{Cite news | vauthors = Pollack A |url=https://www.nytimes.com/2013/06/19/business/ama-recognizes-obesity-as-a-disease.html |title=A.M.A. Recognizes Obesity as a Disease |date=18 Junie 2013 |work=The New York Times |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Die Europese Hof van Justisie het in 2014 beslis dat morbiede obesiteit 'n [[gestremdheid]] is: as 'n werknemer se obesiteit sy of haar "volle en effektiewe deelname aan die beroepslewe op gelyke voet met ander werkers" verhinder, moet dit as 'n gestremdheid beskou word, en is dit diskriminerend om iemand op daardie grond af te dank.<ref name="Reuters2014">{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/eu-courts-obesity-idUSL1N0U20PE20141218 |title=Obesity can be deemed a disability at work – EU court |date=18 Desember 2014 |access-date=23 Augustus 2026 |work=Reuters |language=en}}</ref> === Sosio-ekonomiese status === In lae-inkomstelande kan obesiteit 'n aanduiding van rykdom wees. 'n Eksperimentele studie van 2023 het bevind dat obese mense in Uganda makliker toegang tot krediet gekry het.<ref name="Macchi2023">{{Cite journal |vauthors=Macchi E |date=2023 |title=Worth Your Weight: Experimental Evidence on the Benefits of Obesity in Low-Income Countries |journal=American Economic Review |volume=113 |issue=9 |pages=2287–2322 |doi=10.1257/aer.20211879 |pmid=40098923 |pmc=11912229 |language=en}}</ref> === Grootte-aanvaarding === Die hoofdoel van die vetaanvaardingsbeweging is om diskriminasie teen mense met oorgewig en obesiteit te verminder. Party lede van die beweging probeer ook die vasgestelde verband tussen obesiteit en negatiewe gesondheidsuitkomste bevraagteken.<ref name="NAAFA">{{cite web |url=http://www.capitalnaafa.org/whatisnaafa.html |title=What is NAAFA |publisher=National Association to Advance Fat Acceptance |access-date=23 Augustus 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090312001218/http://www.capitalnaafa.org/whatisnaafa.html |archive-date=12 Maart 2009 |language=en}}</ref> Verskeie organisasies bevorder die aanvaarding van obesiteit, en hulle het in die tweede helfte van die 20ste eeu meer prominent geword. Die Amerikaanse ''National Association to Advance Fat Acceptance'' is in 1969 gestig en beskryf homself as 'n burgerregte-organisasie wat hom vir die beëindiging van grootte-diskriminasie beywer.<ref name="NAAFA" /> Die ''International Size Acceptance Association'', 'n nieregeringsorganisasie wat in 1997 gestig is, het 'n meer wêreldwye ingesteldheid en beskryf sy doel as die bevordering van grootte-aanvaarding en die beëindiging van diskriminasie op grond van gewig. Sulke groepe voer dikwels aan dat obesiteit as 'n gestremdheid onder die Amerikaanse wet op gestremdhede erken moet word; die Amerikaanse regstelsel het egter beslis dat die moontlike koste vir die openbare gesondheid die voordele daarvan oortref.<ref name="Pulver2007">{{cite book | vauthors = Pulver A |title=An Imperfect Fit: Obesity, Public Health, and Disability Anti-Discrimination Law |publisher=Social Science Electronic Publishing |year=2007 |doi=10.2139/ssrn.1316106 |language=en}}</ref> === Invloed van die bedryf op navorsing === Die ''New York Times'' het in 2015 'n artikel oor die ''Global Energy Balance Network'' gepubliseer, 'n organisasie sonder winsbejag wat in 2014 gestig is en wat mense aangemoedig het om eerder meer te oefen as om hul kalorie-inname te verminder. Die organisasie is met minstens 1,5&nbsp;miljoen dollar se befondsing van die [[Coca-Cola]]-maatskappy gestig, en die maatskappy het sedert 2008 4&nbsp;miljoen dollar se navorsingsbefondsing aan die twee stigterswetenskaplikes verskaf.<ref name="NesleJAMA">{{cite journal | vauthors = Nestle M | title = Food Industry Funding of Nutrition Research: The Relevance of History for Current Debates | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 176 | issue = 11 | pages = 1685–1686 | date = November 2016 | pmid = 27618496 | doi = 10.1001/jamainternmed.2016.5400 |language=en}}</ref> === Verslae === Baie organisasies het verslae oor obesiteit gepubliseer. Die eerste Amerikaanse federale riglyne is in 1998 gepubliseer onder die titel "Clinical Guidelines on the Identification, Evaluation, and Treatment of Overweight and Obesity in Adults".<ref name="NHLBI-1998">NHLBI 1998.</ref> Die Kanadese obesiteitsnetwerk, vandag bekend as Obesity Canada, het in 2006 die "Canadian Clinical Practice Guidelines on the Management and Prevention of Obesity in Adults and Children" gepubliseer.<ref name="CADG2006" /> In 2004 het die Britse ''Royal College of Physicians'', die ''Faculty of Public Health'' en die ''Royal College of Paediatrics and Child Health'' die verslag "Storing up Problems" vrygestel, wat die groeiende probleem van obesiteit in die Verenigde Koninkryk uitgelig het.<ref name="RCP2004">{{cite book |title=Storing up problems; the medical case for a slimmer nation |date=11 Februarie 2004 |publisher=Royal College of Physicians |isbn=978-1-86016-200-8 |location=Londen |language=en}}</ref> In dieselfde jaar het die gesondheidskomitee van die Britse Laerhuis sy omvattendste ondersoek ooit na die uitwerking van obesiteit op gesondheid en die samelewing gepubliseer.<ref name="GB2004">{{cite book |author=Great Britain Parliament House of Commons Health Committee |url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200304/cmselect/cmhealth/23/2302.htm |title=Obesity – Volume 1, Third Report of session 2003–04 |date=Mei 2004 |publisher=The Stationery Office |isbn=978-0-215-01737-6 |location=Londen |access-date=23 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Die Britse ''National Institute for Health and Clinical Excellence'' het in 2006 'n riglyn oor die diagnose en behandeling van obesiteit uitgereik, saam met die beleidsimplikasies vir organisasies buite die gesondheidsorg.<ref name="PMID 22497033" /> In 2022 het die ''National Institute for Health and Care Research'' 'n omvattende oorsig gepubliseer van navorsing oor wat plaaslike owerhede kan doen om obesiteit te verminder.<ref name="NIHR2022" /> == Kinderobesiteit == Kinderobesiteit het in die 21ste eeu epidemiese afmetings aangeneem, met stygende syfers in sowel die ontwikkelde as die ontwikkelende wêreld. Die obesiteitsyfer onder Kanadese seuns het van 11&nbsp;% in die 1980's tot meer as 30&nbsp;% in die 1990's gestyg, en in dieselfde tydperk van 4&nbsp;% tot 14&nbsp;% onder Brasiliaanse kinders.<ref name="flynn2006">{{cite journal | vauthors = Flynn MA, McNeil DA, Maloff B, Mutasingwa D, Wu M, Ford C, Tough SC | title = Reducing obesity and related chronic disease risk in children and youth: a synthesis of evidence with 'best practice' recommendations | journal = Obesity Reviews | volume = 7 | issue = Suppl 1 | pages = 7–66 | date = Februarie 2006 | pmid = 16371076 | doi = 10.1111/j.1467-789X.2006.00242.x |language=en}}</ref> In die Verenigde Koninkryk was daar in 2005 60&nbsp;% meer obese kinders as in 1989,<ref name="Lawrence2005">{{cite journal | vauthors = Lawrence J | title = Childhood obesity | journal = British Journal of Perioperative Nursing | volume = 15 | issue = 2 | pages = 84–90 | date = Februarie 2005 | pmid = 15736809 | doi = 10.1177/175045890501500204 |language=en}}</ref> en in die Verenigde State het die persentasie kinders met oorgewig en obesiteit teen 2008 tot 16&nbsp;% gestyg – 'n toename van 300&nbsp;% oor die voorafgaande 30&nbsp;jaar.<ref name="Brownback2008">{{Cite journal | vauthors = Brownback S |date=Januarie 2008 |title=Confronting Childhood Obesity |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |volume=615 |issue=1 |pages=219–221 |doi=10.1177/0002716207308894 |language=en}}</ref> Soos by volwassenes dra baie faktore tot die stygende syfers by. 'n Veranderende dieet en dalende liggaamlike aktiwiteit word as die twee belangrikste oorsake van die onlangse toename beskou. Die bemarking van ongesonde kos aan [[kind|kinders]] dra ook by, aangesien dit hul gebruik van die produk verhoog. Antibiotika in die eerste ses maande van die lewe word met oortollige gewig op die ouderdom van sewe tot twaalf jaar verbind.<ref name="flynn2006" /><ref name="Cox2015" /> Omdat kinderobesiteit dikwels tot in die volwasse lewe voortduur en met talle chroniese siektes verband hou, word obese kinders dikwels vir hoë bloeddruk, [[diabetes]], hoë bloedvetvlakke en vetlewersiekte getoets.<ref name="Sweet2007" /> Die behandelings wat by kinders gebruik word, is hoofsaaklik leefwyse-ingrepe en gedragstegnieke, hoewel pogings om kinders se aktiwiteit te verhoog min sukses gehad het. In die Verenigde State is geen middels vir gebruik in hierdie ouderdomsgroep goedgekeur nie. Kort gewigsbestuuringrepe in die primêre gesondheidsorg het net 'n geringe positiewe uitwerking op die vermindering van oorgewig of obesiteit by kinders. Ingrepe met verskeie komponente wat sowel dieet- as aktiwiteitsveranderinge insluit, kan die LMI van kinders tussen 6 en 11&nbsp;jaar oor die kort termyn verlaag, hoewel die voordele klein is en die gehalte van die getuienis laag.<ref name="flynn2006" /><ref name="Wilks2011" /> == Ander diere == Obesiteit by troeteldiere kom in baie lande voor. In die Verenigde State is 23 tot 41&nbsp;% van [[hond]]e oorgewig en ongeveer 5,1&nbsp;% obees; die syfer vir [[kat]]te was met 6,4&nbsp;% effens hoër.<ref name="Lund2006">{{cite journal | vauthors = Lund EM |title=Prevalence and Risk Factors for Obesity in Adult Dogs from Private US Veterinary Practices |journal=International Journal of Applied Research in Veterinary Medicine |volume=4 |issue=2 |pages=177–86 |year=2006 |url=http://www.jarvm.com/articles/Vol4Iss2/Lund.pdf |language=en}}</ref> In Australië is die obesiteitsyfer onder honde in 'n veeartsopset op 7,6&nbsp;% bepaal.<ref name="McGreevy2005">{{cite journal | vauthors = McGreevy PD, Thomson PC, Pride C, Fawcett A, Grassi T, Jones B | title = Prevalence of obesity in dogs examined by Australian veterinary practices and the risk factors involved | journal = The Veterinary Record | volume = 156 | issue = 22 | pages = 695–702 | date = 28 Mei 2005 | pmid = 15923551 | doi = 10.1136/vr.156.22.695 |language=en}}</ref> Die risiko van obesiteit by honde hou verband met of hul eienaars obees is; by katte is daar geen soortgelyke verband nie.<ref name="Nijland2010">{{cite journal | vauthors = Nijland ML, Stam F, Seidell JC | title = Overweight in dogs, but not in cats, is related to overweight in their owners | journal = Public Health Nutrition | volume = 13 | issue = 1 | pages = 102–6 | date = Januarie 2010 | pmid = 19545467 | doi = 10.1017/S136898000999022X | doi-access = free |language=en}}</ref> == Sien ook == * [[Dieetkunde]] * [[Voeding]] * [[Diabetes]] * [[Openbare gesondheid]] == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Bronne == * {{cite book |author=Wêreldgesondheidsorganisasie |title=Obesity: preventing and managing the global epidemic. Report of a WHO consultation |series=WHO Technical Report Series |volume=894 |publisher=Wêreldgesondheidsorganisasie |location=Genève |year=2000 |isbn=978-92-4-120894-9 |url=https://iris.who.int/handle/10665/42330 |language=en}} * {{cite book |author=National Heart, Lung, and Blood Institute |title=Clinical Guidelines on the Identification, Evaluation, and Treatment of Overweight and Obesity in Adults: The Evidence Report |publisher=National Institutes of Health |location=Bethesda |year=1998 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK2003/ |language=en}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Obesity}} {{Normdata}} [[Kategorie:Gesondheid]] a3v10gv2aord1cgwc8mycq0wzsfpfy1 0 103152 2964767 2964563 2026-09-03T12:18:13Z JMK 649 /* Galery */ tooltip 2964767 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''Homo naledi''}} {{Taksoboks | name = ''Homo naledi'' | fossil_range = [[Pleistoseen|Middel-Pleistoseen]] {{fossil range|0.335|0.236}} | image = Homo naledi assembled skull.jpg | image_caption = Skedel van [[holotipe]] "DH1" | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Primates]] | familia = [[Hominidae]] |genus=''[[Homo]]'' | species = †'''''H. naledi''''' | binomial = ''Homo naledi'' | binomial_authority = [[Lee Rogers Berger|Berger]] ''et al''., 2015<ref name="Berger">[http://elifesciences.org/content/4/e09560.full.pdf {{Aut|L.R. Berger – e.a.}}, Homo naledi, a new species of the genus Homo from the Dinaledi Chamber, South Africa, in ''eLife'' 4 (10/09/2015).]</ref> }} '''''Homo naledi''''' is 'n uitgestorwe [[Hominini]]-spesie, wat vermoedelik geleef het tydens die Middel-[[Pleistoseen]]tydperk, tussen sowat 335&nbsp;000 en 236&nbsp;000 jaar gelede.<ref name="Berger" /> Die fossiele daarvan is meestal afkomstig van die Dinaledi-grotkamer in die Rising Star-grotstelsel, wat 800&nbsp;m van [[Swartkrans]] in die [[Wieg van die Mensdom]] geleë is. == Ontdekking == Verskillende fossiele van ''H. naledi'' is in 2013 in die Rising Star-grotte in [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]] ontdek. Hierdie tot dusver grootste fossielvonds van oermense in Afrika is in 2015 bekend gestel. Die oorblyfsels van 15 individue, bestaande uit 1&nbsp;550 fossielfragmente, is tydens die aanvanklike ondersoek gevind, en navorsers het vermoed dat meer in die grotkamer ontdek sou word.<ref name="iflscience">{{Cite web |url=http://www.iflscience.com/editors-blog/newly-discovered-human-ancestor-likely-ritualistically-disposed-its-dead |title={{Aut|J. Alford}}, ''New Species Of Human Discovered In South Africa'', IFLScience.com (10/09/2015). |access-date=11 September 2015 |archive-date=24 Mei 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160524163630/http://www.iflscience.com/editors-blog/newly-discovered-human-ancestor-likely-ritualistically-disposed-its-dead |url-status=dead }}</ref> Die woord ''naledi'' beteken ''ster'' in [[Sotho]], 'n verwysing na die plek waar die [[fossiel]]e gevind is.<ref name="Berger" /> Die navorsers het die moontlikhede uitgeskakel dat die ''Homo naledi''-mense 'n massasterfte in die grotkamer ondergaan het, daarin verongeluk het, sou ingespoel het, deur groot karnivore ingedra is, deur aasdiere gevreet is, of ooit die kamer bewoon het. Die kadawers het volgens hul afleidings die kamer een vir een, in een stuk, en oor 'n geruime tyd binnekom. Die feit dat soveel geraamtes saam aangetref is, sou dui op rituele gedrag, waar die spesie hul dooies doelbewus in die grotkamer gegooi of gesleep het. Daar word aangeneem dat al die beendere aan lede van dieselfde familie behoort, aangesien hulle gelaatstrekke opvallend ooreenstem. == Eienskappe == Individue van die [[spesie]] was klein van statuur, die mans ongeveer 150 sentimeters lank en die vroue effens korter. Analise van die geraamtes dui dat hulle regop geloop en volkome [[tweevoetig]] was.<ref name="iflscience" /> Die spesie het volgens die navorsers 'n interessante en weergalose kombinasie van primitiewe en verder ontwikkelde eienskappe bevat, wat gevolglik insigte kan verskaf omtrent genus ''Homo'' se fenotipes en gelaatstrekke wat ''[[Homo habilis|H. habilis]]'', ''[[Homo rudolfensis|H. rudolfensis]]'' en ''[[Homo erectus|H. erectus]]'' voorafgegaan het. Hul breinvolume het tussen 450 en 550 kubieke sentimeter beslaan, wat vergelykbaar is met dié van ''[[Australopithecus]]''. Dit impliseer 'n besonder klein breingrootte vergeleke met hedendaagse ''[[Homo sapiens]]'', of selfs vroeë ''[[Homo]]''-spesies.<ref name="iflscience" /> Die tande, soos die skedelvorm, is redelik mensagtig, waaruit afleidings omtrent hul dieet gemaak kan word. Die voetstrukstuur, waarvan 'n geartikuleerde voorbeeld gevind is, verskil min van 'n moderne mensevoet. Die bene en voete is volgens die navorsers goed aangepas om lang afstande te stap. Die hande, waarvan weereens 'n volledig geartikuleerde eksemplaar gevind is, het 'n duim en gewrigsbene in die moderne menslike patroon, en breë vingerpunte wat kleiner voorwerpe stewig kan vashou en manipuleer. Die vingerbene is egter meer geboë as enige wat nog in die genus ''Homo'' gevind is, en sou blykbaar klimaktiwiteite fasiliteer. Die heupe is besonder primitief, soos tewens ook die opwaarts geboë skouers, wat weereens klimbewegings vergemaklik. == Dinaledi-grotkamer == [[Lêer:Cartoon illustrating the geological and taphonomic context and distribution of fossils, sediments and flowstones within the Dinaledi Chamber.jpg|duimnael|links|250px|Skema van die Dinaledi-grotkamer in die Rising Star-grotstelsel met ingang bo, regs]] Die Dinaledi-grotkamer (d.w.s. "sterre"-grotkamer) is sowat 10&nbsp;m lank en 3&nbsp;m wyd en word deur 'n nou en vertikale 12&nbsp;m hoë skag verbind met die gevaarlike Drakerug-helling in 'n aanliggende grotkamer. Die Drakerug word op sy beurt deur die dalende grotingang en Superman se Kruipplek, ’n skeur van net 17&nbsp;cm in deursnee, bereik. Die hele grotstelsel en veral die grotdak is in detail gekarteer, om vas te stel watter alternatiewe ingange moontlik in oertye kon bestaan het, wat die teenwoordigheid van die fossiele kan verklaar. Die gevolgtrekking was egter dat die grot wel van vorm verander het, maar dat die grotkamers nooit oor alternatiewe ingange beskik het nie. Die chemiese samestelling van die Dinaledi-kamer se kleisediment wys eweneens dat dit altyd 'n afgesonderde afsettingseenheid was. Die fossielsamestelling is beperk tot Hominine-, enkele vroeë knaagdier-, en enkele onlangse uilbeendere. Almal kon slegs die kamer binnegekom het deur dieselde skag wat tans deur navorsers gebruik word. Die ''Homo naledi''-mense moes gevolglik ook klein van statuur wees om die kamer te bereik. Die fossielbeendere is uitstekend bewaar, en toon geen tekens van snymerke deur mense of bytmerke deur karnivore, wat hulle miskien kon ingesleep het nie. Ook bevat dit geen oorspronklike beenbreuke nie, slegs latere droë beenbreuke. Die beenverskeidenheid verteenwoordig volledige kadawers, wat die kamer in een stuk binnegekom het. Die Dinaledi-grotkamer is op 13 September 2013 verken deur twee Gautengse grotkruipers, Steven Tucker en Rick Hunter. Hulle het hul ontdekking van fossielbeendere kort daarna aan Pedro Boshoff en Lee Berger bekend gemaak. Berger het die grot in Oktober besoek, en 'n navorsingspan van 60 persone het dit in November 2013 stelselmatig ondersoek. == Galery == <gallery widths="215px" heights="165px"> Homo naledi.jpg|<center>[[Holotipe]]-skedelfragmente</center> Homo naledi tibia.jpg|<center>Skeenbene (tibia) van ''Homo naledi''</center> Homo naledi foot.jpg|<center>Voetbene van ''Homo naledi''</center> Homo naledi skeletal specimens.jpg|<center>'n Skelet van ''Homo naledi''</center> HomoNalediSkull.jpg|<center>Gerekonstrueerde skedel van ''Homo naledi''</center> Homo naledi, gesig-rekonstruksie, valskleur-KI-herskepping.jpg|<center>'n Gesigrekonstruksie^{{{tooltip|KI|KI-konsep van model deur C. Moraes et al., sien lêerinligting}}}]] </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Homo naledi}} {{Menslike evolusie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Fossiele]] [[Kategorie:Uitgestorwe primate]] 6hz7m39s4i5ssfx8nqjfuzcrfa33r4j 6 105248 2965077 2923636 2026-09-04T11:58:15Z JMK 649 +kat 2965077 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Die hoeksteenlegging van die [[Gereformeerde kerk Gobabis]] deur [[Gerard Moerdyk]], regs van die kabel |bron=75-jarige viering van die [[Gereformeerde kerk Gobabis]] |datum=[[29 Julie]] [[1950]] |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Hoeksteenleggings]] [[Kategorie:Geskiedenis van Namibië]] [[Kategorie:Gerard Moerdijk]] mxiqjk4qr9xpoyug2qyqr59790vnyo7 0 105986 2964785 2942764 2026-09-03T13:23:37Z Koavf 603 png 2964785 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Heinrich Böll | bynaam = | beeld = Bundesarchiv B 145 Bild-F062164-0004, Bonn, Heinrich Böll.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Heinrich Böll in 1981 | geboortenaam = Heinrich Theodor Böll | geboortedatum = {{Geboortedatum|1917|12|21}} | geboorteplek = [[Keulen]], [[Duitse Keiserryk]] | sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1917|12|21|1985|7|16}} | sterfteplek = Kreuzau-Langenbroich, [[Duitsland]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Duitsland}} | beroep = Skrywer, essayis, vertaler en redakteur | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = Georg Büchner-prys (1967)<br />[[Nobelprys vir Letterkunde]] (1972) | party = | religie = | huweliksmaat = Annemarie Böll, née Czech | kinders = | webblad = | handtekening = Heinrich Böll (signature).png }} '''Heinrich Theodor Böll''' (* [[21 Desember]] [[1917]] in [[Keulen]]; † [[16 Julie]] [[1985]] in Kreuzau-Langenbroich) was een van die vernaamste skrywers van die [[Tweede Wêreldoorlog|naoorlogse]] [[Duitsland]] en wenner van die [[Nobelprys vir Letterkunde]] in 1972.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Literature 1972 |publisher=Nobelprize.org |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1972/index.html |access-date=7 Oktober 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180812214317/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1972/index.html |archive-date=12 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In sy omvangryke literêre werk, wat romans, kortverhale, radiotoneelstukke en talle politieke essays insluit, kyk hy – vanuit sy standpunt as kerkkritiese Rooms-Katoliek (in 1976 het hy uit die kerk bedank), morele agent, nonkonformis, oortuigde [[Pasifisme|pasifis]] en kampvegter vir menseregte – krities en dikwels skerp satiries na die sosio-ekonomiese en politieke ontwikkelinge in die jong Wes-Duitse republiek. In sy latere lewe stel hy ook belang in die moeilike politieke situasie in [[Pole]], die [[Sowjetunie]] en sommige [[Suid-Amerika]]anse lande. Daarnaas het Böll saam met sy vrou, Annemarie, talle werke van [[Verenigde Koninkryk|Britse]], [[Republiek van Ierland|Ierse]], [[Verenigde State|Amerikaanse]] en [[Australië|Australiese]] skrywers in [[Duits]] vertaal en was ook as redakteur werksaam. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Nobelprys vir Letterkunde}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Boll, Heinrich}} [[Kategorie:Duitse skrywers]] [[Kategorie:Nobelprys vir Letterkunde wenners]] [[Kategorie:Geboortes in 1917]] [[Kategorie:Sterftes in 1985]] avlfaotkqgxrlg4ny8he1a5vmpu1eou 0 109722 2964902 2942886 2026-09-03T21:44:08Z Jcb 223 2964902 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Outeur | naam = Ronnie Belcher | bynaam = | beeld = Dr Ronnie Belcher.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Ronald Kenneth Belcher | geboortedatum = 21 April 1932 | geboorteplek = [[Goodwood]] | dood_datum = {{SDEO|1932|4|21|2006|10|21}} | sterfteplek = [[Stellenbosch]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]]ans | beroep = Digter, lektor, uitgewer | bekend = Gedigte | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | genre = | bekende_werke = ''So is die lewe vir een pond sewe'' | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Ronald Kenneth (Ronnie) Belcher''' (21 April 1933 – 21 Oktober 2006) was ’n [[Afrikaans]]e [[digter]], lektor en uitgewer. Hy is veral bekend vir sy vrolike kwatryne in bundels soos ''So is die lewe vir een pond sewe''. Hy het ook kinderverse geskryf.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> == Lewe en werk == Ronald Kenneth Belcher is op 21 April 1933 in [[Goodwood]] gebore<ref>{{cite book |last=Nienaber |first=P.J. |authorlink=P.J. Nienaber |title=Perspektief en Profiel |publisher=Afrikaanse Pers-Boekhandel |location=Johannesburg |edition=Derde hersiene uitgawe |date=1969 }}</ref> as die sesde van twaalf kinders in ’n Engelssprekende gesin.<ref>{{cite book |last=Antonissen |first=Rob |authorlink=P.J. Nienaber |title=Die Afrikaanse letterkunde van aanvang tot hede |publisher=Nasou Beperk |edition=Derde hersiene uitgawe Tweede druk |location=Elsiesrivier |date=1964 }}</ref> Sy pa was ’n boer op ’n kleinhoewe en na sy pa se tweede huwelik kry hy nog ’n halfsuster by. Hy gaan skool by [[Paul Roos Gimnasium]] op [[Stellenbosch]], maar word na standerd agt uit die skool gehaal om kleikapper en baksteendraer te word op sy pa se kleinhoewe in [[Bottelary]]. In 1950 matrikuleer hy aan die Hoërskool Goodwood in Epping, waarna hy aan die [[Universiteit van Stellenbosch]] studeer. Hy moet sy studies drie maal onderbreek weens ’n tekort aan geld, en werk as jong man in 1953 ’n jaar lank in ’n asbesmyn in Shabani in die destydse [[Suid-Rhodesië]] om geld te verdien om vir sy studies te betaal. Uiteindelik behaal hy die B.A.-graad in 1956, die B.A. Honneurs-graad in 1957 en die M.A.-graad in 1959 met ’n verhandeling oor “Die sonnet as digvorm”. Tydens die studies vir sy meestersgraad kan hy nie ’n kamer bekostig nie en moet staatmaak op vriende vir slaapplek, terwyl hy vir sy deurgetrapte skoene binnesole van karton insit.<ref>Abraham de Vries in “Volksblad” van 26 Oktober 2006</ref> Na universiteit werk hy agtereenvolgens as taalkundige by [[Sanlam]], verslaggewer by [[Die Burger]] en in 1959 as redakteur by [[Tafelberg-Uitgewers]]. In hierdie tyd is hy as losvoorspeler ’n kranige rugbyspeler vir die klubs Union en Van der Stel en word onder andere per geleentheid gekies as Van der Stel se Sportman van die Jaar. In 1969 promoveer hy (D.Litt.-graad) aan die Universiteit van Stellenbosch met ’n proefskrif oor “Die poëties-psigologiese grondslag van die sonnetvorm. ’n Ondersoek na die vormproblematiek van die sonnet”, wat later in verkorte en verwerkte vorm gepubliseer word as “Grondslae van die sonnetvorm”. Sy vrou, Ella du Toit, ontmoet hy in hierdie tyd. Die egpaar het twee kinders, ’n dogter Renée en ’n seun, Ronald Kenneth (Ronnie) Belcher, wat ’n bekende sanger is. Hy koop vir hom ’n erf tussen [[Strand]] en [[Gordonsbaai]], waar hy eiehandig in sy vrye tyd ’n huis vir hom en sy gesin bou.<ref>Remembered: http://remembered.co.za/obituary/view/9083{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In 1960 word hy eers assistent en dan lektor by die Universiteit van Stellenbosch,<ref>Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Belcher,_Ronnie_(Ronald_Kenneth){{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> waarna hy in Maart 1964 aangestel is as lektor in Afrikaans-Nederlands aan die [[Universiteit van Wes-Kaapland|Universiteitskollege van Wes-Kaapland]] en in 1966 bevorder word tot senior lektor. Hierdie betrekking beklee hy tot 1971 voltyds en tot Junie 1972 deeltyds. Dan word hy aangestel as publisiteitsbeampte in die departement van ontwikkeling aan die Universiteit van Stellenbosch, waar hy in 1975 redakteur is van Matieland en in 1976 bestuurder is van die [[Stellenbosch Universiteitskoor]] en die universiteit se blaasorkes. Hy neem dan ’n betrekking as senior lektor aan die [[Universiteit van Natal]]. In 1986 word hy aangestel as professor en hoof van die Departement Afrikaans aan die Universiteit van Bophuthatswana (later deel van die Noordwes-Universiteit). Sy intreerede by hierdie universiteit lewer hy in 1988 onder die titel “Afrikaans: a reappraisal”.<ref>{{cite book |last=Nienaber, P.J. |last2=Senekal |first2=J.H. |last3=Bothma |first3=T.C. |title=Mylpale in die geskiedenis van die Afrikaanse letterkunde|publisher=Afrikaanse Pers-Boekhandel |location=Johannesburg |edition=Tweede hersiene uitgawe |date=1963 }}</ref> In 1990 tree hy af en in dieselfde jaar vestig hy hom op Belcher Wynplaas in die Paarl, waar hy vir ses jaar lank sy eie wyn maak. In 1992 verower hy met sy heel eerste wyne drie brons-medaljes in die gesogte Veritas-toekennings. Hy verkoop die plaas in 1995 aan ’n Singapoerse ontwikkelaar. In 2000 word hy stigter en rektor van ’n onafhanklike kollege (Suider-Kollege) wat graad- en diploma-onderrig aanbied op kampusse regdeur die land. Dit is die eerste geregistreerde private hoër onderwys-inrigting wat deur die Suid-Afrikaanse Kwalifikasie Outoriteit (SAQA) as ’n universiteit geakkrediteer is.<ref>Dekker, G. “Afrikaanse Literatuurgeskiedenis” Nasou Beperk Kaapstad Elfde druk 1970</ref> Hier bedryf hy ook sy eie uitgewerye, Suider-Kollege Uitgewers en Sonop Uitgewers, op ’n nie-winsgewende basis ten einde belowende digters en skrywers die geleentheid te gee om te publiseer. Noemenswaardige debute op hierdie wyse sluit in [[Zandra Bezuidenhout]] en [[Christine Barkhuizen le Roux]]. ’n Verdere afdeling van Suider-Kollege is Die Kollege vir Literêre Kunste, wat ’n kursus in poësietegniek dwarsdeur die land per afstandsonderrig aanbied.<ref>Kannemeyer, J.C. “Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2” Academica, Pretoria, Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe Eerste druk 1983</ref> Hy is ’n gereelde aanbieder van gratis poësielesse aan lede van die gemeenskappe van Cloetesville en [[Kayamandi]] op Stellenbosch en reël maandelikse Afrikaanse poësie-aande op die Stellenbosse wynlandgoed [[Koopmanskloof]]. In sy latere lewe begin hy werk aan ’n verdere doktorsgraad (Ph.D.-graad) onder leiding van [[Bun Booyens]] oor “Die volkskultuur van die Afrikaanse Kleurling met spesiale verwysing na die volkstaal en letterkunde”.<ref>ATKV-Skrywersalbum op LitNet, gedateer 28 Januarie 2011</ref> Hoewel hy nie hierdie studie voltooi nie, reis hy landswyd om navorsing te doen oor die mondelingse letterkunde van die Afrikaanse bruin mense, vernaamlik die Griekwas se volksletterkunde, musiek en geskiedenis. Hy word die beskermheer van die Griekwa Nasionale Koor en tree gereeld op as beoordelaar by Griekwa-koorkompetisies en per geleentheid ook tydens die Nasionale Maleier koorkompetisie. Met sy sewentigste verjaarsdag in 2003 beland die gelukwensing per ongeluk onder Die Burger se sterfgevalle, wat daartoe lei dat mense van heinde en ver bel om hulle meegevoel te betuig. Sy reaksie was, “my vrou sê ek is gevrek, maar ek is darem nog nie morsdood nie”.<ref>Thinus Ferreira in “Die Burger” 22 April 2003</ref> Hy is op Saterdag, 21 Oktober 2006 op Stellenbosch aan [[kanker]] oorlede.<ref>De Vries, Abraham “Geliefde en vereerde digter gegroet” “Volksblad” 26 Oktober 2006</ref> == Skryfwerk == As digter word hy veral bekend met sy speelse volksverse en ook sy sonnette, ’n versvorm wat hy meermale gebruik en baie goed beheer. Verder maak hy kwistig gebruik van die Kaapse spreektaal en idioom om ook ernstige temas, insluitend die godsdiens, aan te spreek. So omdig hy die Onse Vader in Tronkafrikaans en skryf ’n gedig oor die kruisiging in Kaaps, maar toon tog verskuldigde eerbied waar dit van pas en nodig is. Sy debuut is met “Mens en Skepper”,<ref>Antonissen, Rob “Standpunte” Nuwe reeks 17 en 18, Mei-Desember 1957</ref> waarin hoofsaaklik in die sonnetvorm besin word oor die verhouding van die mens teenoor sy Skepper en ook die mens se rol as skepper van gedigte.<ref>Antonissen, Rob “Kern en tooi” Nasou Beperk Eerste uitgawe Eerste druk Elsiesrivier 1963</ref> Ander temas is Christus wat haweloos onder die mensdom verkeer in ’n godvergete samelewing, asook die liefde vir die vrou. Dit is ’n bundel waarin al die onderwerpe ernstig is en die gedrae aard van die gedigte sluit by die inhoud aan. “District Six” is ’n uitsondering met sy meer lighartige benadering van die sosiale en kleurproblematiek van die bruin mense. Daar is ook vrye verse. “Ver land”<ref>Antonissen, Rob “Standpunte” Nuwe reeks 38-39, Desember 1961-Februarie 1962</ref> (waar die titel die afstand tussen die mens en die Beloofde Land impliseer), beskryf die stryd tussen die mens se begeerte om ’n gesuiwerde dissipel van Christus te wees,<ref>Antonissen, Rob “Spitsberaad” Nasou Beperk Elsiesrivier Eerste uitgawe Eerste druk 1966</ref> teenoor die sondige begeertes wat van die mens besit neem. Hierdie temas word somtyds weergegee in die Kleurling-idioom as voorloper van sy latere verse. Die bundel word in twee afdelings verdeel, waarvan die eerste “Ver land” is.<ref>Stemmet, K. “Inset”, Oktober 1961</ref> Dit is veral die gedig “Voël” wat treffend is in sy uitbeelding van ’n dooie voël, wie se sang voortleef in die fluit wat van sy borsbeentjie gemaak word. Hier is ook realistiese sienings soos in “Jimmy Read”, waar ’n visser wat sy lewe gegee het om ’n ander te red, gehuldig word. Die tweede afdeling is “Dissipel”, ’n reeks sonnette waarin die digter die stryd tussen die vlees en gees uitbeeld. Belcher se gedigte in “So is die lewe vir een pond sewe”<ref>Brink, André P. “Rapport” 1 April 1979</ref> is volksverse waarin eg Boerse ma-nier veral die seksuele, die godsdiens, natuur en die dood vernuftig bewoord word.<ref>Brink, André P. “Tweede Voorlopige Rapport” Human & Rousseau Kaapstad Pretoria Johannesburg Eerste uitgawe 1980</ref> Die kwatryne maak hier dikwels (maar nie altyd nie) gebruik van die tradisionele dansliedjievorm,<ref name="cloete193">Cloete, T.T. “Tydskrif vir Geesteswetenskappe” Jaargang 19 no. 3, September 1979</ref> waar die tweede reël ’n herhaling van die eerste is met ’n “o” of “ja” vooraan die tweede, en reëls drie en vier niks te make het met die eerste twee nie. Hoewel die gedigte oënskynlik willekeurig gerangskik is, sorg die volkse perspektief vir binding.<ref name="cloete193" /> Die komiese in die bundel oorheers, maar daar is tog ook ’n groot aantal gedigte wat vra vir dieper dink oor die wonder en swaarkry van die lewe.<ref>Van Zyl, Dorothea “Beeld” 28 Mei 1979</ref> Die vernuftige woordgebruik, spontane ritme en ongewone perspektief op gewone dinge soos die liefde en die seksuele maak van hierdie bundel ’n treffer wat meermale herdruk word. Die sukses van hierdie bundel word opgevolg met die soortgelyke “’n Ding om te skil in die maand April”.<ref>Cloete, T.T. “Tydskrif vir Geesteswetenskappe” Jaargang 22 no. 2, Junie 1982</ref> Die bundel bevat kwatryne oor die dood, godsdiens en die seksuele, hierdie keer meestal in meer konvensionele kwatrynvorm met ’n oorwegend aaba rymskema.<ref>Malan, Lucas “Rapport” 30 Januarie 1994</ref> Daar is ook droogteverse, spotverse en ’n aantal politieke kwatryne. Weereens beïndruk die raak segging met paradoks, dubbelsinnigheid en veral suggestie wat telkens ’n besondere verrassing bewerkstellig. “My hart sing sewe moppies”<ref>Grové, A.P. “Beeld” 28 Oktober 1996</ref> bevat kwatryne met ’n oorwegend speelse toonaard.<ref>Olivier, Fanie “Beeld” 30 Maart 1981</ref> ’n Moppie is ’n komiese liedjie wat veral deur die Kaapse mense van Maleise afkoms gesing word.<ref>Cloete, T.T. “Tydskrif vir Letterkunde” Nuwe reeks 20 no. 3, Augustus 1982</ref> Belcher werk vernuftig met woordspelings en teenstellings en baie van die kwatryne bevat guitige dubbelsinnige seksuele implikasies, terwyl meer ernstige onderwerpe ook aangeroer word. Die oorwegende doel van die moppies<ref>Hugo, Daniël “Insig” Januarie 1997</ref> is egter om te bekoor en te vermaak, eerder as om te onderrig of tot nadenke te stem.<ref>Hambidge, Joan “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 35 no. 1, Februarie 1997</ref> “Halleluja Paternoster”<ref name="cloete212">Cloete, T.T. “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 21 no. 2, Mei 1983</ref> is ’n bundel met religieuse verse, waarin hy spitsvondig die klein mens se stryd tussen goed en kwaad verwoord. Die verse is in die idioom van die bruin vis-serman geskryf en gebruik dan ook die spraakvariante van hierdie bevolkingsgroep.<ref name="cloete234">Cloete, T.T. “Tydskrif vir Geesteswetenskappe” Jaargang 23 no. 4, Desember 1983</ref> Bybel-tekste, Bybel-idiome en volksliedjies word verwerk om unieke aweregse versiesvoort te bring en so op vernuftige wyse eerbied en komiek te meng.<ref name="snyman">Snyman, Henning “Standpunte” Nuwe reeks 172, Augustus 1984</ref> Hoewel die aanslag baie keer naïef van toonaard is, lê daar telkens wysheid daaragter verborge. “Ringe in ’n geelhoutboom”<ref>Brink, André P. “Rapport” 27 Maart 1983</ref> is ’n bundel sonnette. Die titel word verklaar in die gedig “Spel”, waar die afgekapte geelhoutboom bekyk word en ons volksgeskiedenis in die ringe gesien word, wat deur die bloedige klimaat van Afrika na sy oorsprong terug gedwing is.<ref name="cloete212" /> Die gedigte se temas is dan ook hoofsaaklik die gebeure van die afgelope meer as driehonderd jaar sedert die volksplanting aan die Kaap.<ref name="cloete234" /> Die kwaad in die samelewing (apartheid, taalpurisme, oordadige beheptheid met die verlede, vergaan van sedelike waardes, en dies meer) word soms met skerp satire aangespreek. Gesien teenoor die geelhoutboom<ref name="snyman" /> is die mens se lewe kortstondig en nietig. “Italiaanse krygsgevangene” beeld die lot uit van hierdie gevangenes wat tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] in Suid-Afrika hande-arbeid verrig het, maar ten spyte van hulle lae status hier plaaslik erfgename is van ’n baie ryker tradisie en kultuur as Suid-Afrika, wat slegs ’n jong kasteel as erfenis het. Belcher vertaal self van sy gedigte in Engels en laat dit publiseer onder die titel “Rings of a thundering tree”. “Van heidebos en klip”<ref>Cloete, T.T. “Rapport” 21 Mei 2000</ref> is weer ’n bundel sonnette.<ref>Grové, A.P. “Beeld” 5 Junie 2000</ref> Hierin lewer die digter kommentaar op die samelewing en dig oor die natuur, die politiek, die blanke Afrikaner se nasionalisme, die godsdiens en die literatuur self. Geslaagd is die vernuftige vermenging van erns en luim. Eie aan die sonnetvorm, lewer die digter telkens puntige kommentaar in die slotstrofe, soms goedig, soms ernstig en soms geniepsig. Die gedig van epiese omvang, “Bayeux”,<ref>Cloete, T.T. “Rapport” 23 Julie 2000</ref> herskryf die skeppings- en menslike geskiedenis en uiteindelik die geskiedenis van die Suid-Afrikaner.<ref>Grové, A.P. “Beeld” 22 Mei 2000</ref> Hierin ondersoek die digter veral die mens se siening van God en die eise wat Hy aan sy volgelinge stel met gebeure oor die eeue. Verskeie godsdienste kry ’n spreekbeurt, soos byvoorbeeld Judaïsme, Islam, die Christendom, primitiewe godsdienste en die Griekse mitologie. Veral die siening van God as toornig en wraakgierig kom na vore, as ’n mag wat kosmiese geweld kan uitoefen. Samehangende hiermee is die mens se onverdraagsaamheid wat groei uit die aanname dat sy geloof die enigste ware geloof is en dat God dus aan sy kant is in die vernietiging van teenstanders en sogenaamde ongelowiges en ketters. Eindelik is daar die besef dat elke visie van God maar slegs beramings is van hoe die mens Hom ervaar vanuit sy persoonlike standpunt. Die gedig mis egter die epiese gang en stukrag van ’n ware epos deur die vele los episodes wat soos ’n tapisserie aanmekaar gestik is. Na Belcher se dood maak Abraham de Vries ’n keur uit sy volwasse poësie wat as “Van heidebos en Skepper”<ref>Hambidge, Joan LitNet: http://www.litnet.co.za/ronnie-belcher-se-speelse-bekoring-leef-voort-in-van-heidebos/</ref> gepubliseer word.<ref>Visagie, Andries “Beeld” 3 November 2008</ref> Belcher lewer ook verskeie baie geslaagde kinderversies en jeugpoësie wat in bundels soos “Pampoenkoekies”, “Sit om jou dassie”, “Voëltjies met vlerkies”, “Rooikappie op rym” en “Kokkewiet en kokkedoor”<ref>Steenberg, Elsabe “Tydskrif vir Letterkunde” Nuwe reeks 20 no. 3, Augustus 1982</ref> gepubliseer word. Hy is ook vertaler en herberymer van verskeie van [[Dick Bruna]] se kleuterboeke met kleuterversies, insluitende “Die appel”, “Kietsie Kat”, “Kleintjie”, “Die matroos”, “Kleintjie in die dieretuin”, “Snuffie” en “Snuffie en die brand”. Sy gedigte word opgeneem in verskeie versamelbundels, wat insluit “Groot verseboek”, “Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte”, “Uit ons digkuns”, “Die mooiste Afrikaanse liefdes-gedigte”, “Nuwe Kleinverseboek”, “Nuwe Kleuterverseboek”, “Faune”, “Die dye trek die dye aan”, “Digterstemme”, “Miskien sal ek die wingerd prys”, “Voorspraak” en “Goudaar”. Vir die Stellen-bosch Universiteitskoor skryf hy liedere, waaronder die pragtige “Heer, laat nou U dienskneg in vrede gaan”. Die trefkrag van sy volkspoësie word daarin geïllustreer dat van sy verse geskryf staan op die mure van kroeë en wynkelders, op muurborde en ander ornamente in ge-skenkwinkels, opgeneem word in musiek-CD’s van sangers van ligte liedjies en aangehaal word op televisie en oor die radio as “vanuit die volksmond”.<ref>Protea Boekhuis: http://www.proteaboekhuis.com/site.php/protea-outeurs-authors-belcher {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170325204833/http://www.proteaboekhuis.com/site.php/protea-outeurs-authors-belcher |date=25 Maart 2017 }}</ref> Op prosagebied publiseer hy sy proefskrif, “Grondslae van die sonnetvorm”, waarin sy grondige kennis van die tegniek van hierdie digvorm en die verskillende variante daarvan, duidelik blyk. Sy kortverhaal “Beskermengel” word opgeneem in [[Abraham H. de Vries]] se versamelbundel “Uit die kontreie vandaan”.<ref>OCLC Classify: http://classify.oclc.org/classify2/ClassifyDemo?search-author-txt=Belcher,%20R.%20K.%20(Ronald%20Kenneth)</ref> == Eerbewyse == Ronnie Belcher was die enigste ere-Griekwa in die wêreld, deurdat hy in die tagtigerjare op hierdie manier vereer word deur die Griekwa Nasionale Raad vir sy bevordering van die mondelinge poësie van die Griekwas. Van die Duquesne-universiteit in Amerika ontvang hy ’n eerbewys ter erkenning van sy bevordering van internasionale betrekkinge en hy ontvang erelidmaatskap van die American Youth Symphony and Chorus. Hy vertolk ook vir baie jare die rol van [[Simon van der Stel]] tydens die jaarlikse Van der Stelfees op Stellenbosch. ’n Versameling van agt van sy gedigte oor wyn word vir die eerste keer op 23 April 1994 by die Belcher Wynplaas opgevoer onder die titel “Kelderkantate”, met musiek deur Paul Loeb van Zuilenberg,<ref>“Die Burger” 5 April 1994</ref> en later word dit in die konservatorium van die Universiteit van Stellenbosch herhaal. Baie van sy ander gedigte word ook getoonset deur verskillende musikante. Per geleentheid word hy vereer met ’n banket tot sy eer, aangebied deur die Departement van Landbou se Winterreënstreek, vir sy bevordering van die wynbou deur sy gedigte.<ref>Commendatio by geleentheid van toekenning van die Akkerprys 2005</ref> By die Versindaba in Stellenbosch in 2005 ontvang hy die Akker-eretoekenning vir sy onbaatsugtige diens aan die digkuns oor ’n lang tydperk, deurdat hy betrokke was by die ontwikkeling van verskeie manuskripte van ander digters en ook publikasiegeleenthede aangebied deur sy Suider-Kollege Uitgewery. ’n Straat in die Heidedal woonbuurt in Bloemfontein en ’n straat in die Strand word na hom vernoem. In 2005 vereer die Breedevallei Dichters hom met die huldigingsbundel “Breedevallei Dichters vereer Ronnie Belcher: sewe branders”, wat deur Floris A. Brown saamgestel is.<ref>Stellenbosch Writers: http://www.stellenboschwriters.com/belcherr.html</ref> == Publikasies == '''1956''' * Mens en skepper '''1960''' * Ver land '''1969''' * Grondslae van die sonnetvorm '''1973''' * Pampoenkoekies * Sit om jou dassie '''1978''' * So is die lewe vir een pond sewe '''1979''' * Voëltjies met vlerkies '''1980''' * ’n Ding om te skil in die maand April<ref>Brink, André P. “Standpunte” Nuwe reeks 154, Augustus 1981</ref> * Kokkewiet kokkedoor '''1981''' * Rooikappie op rym '''1982''' * Halleluja Paternoster<ref>Brink, André P. “Rapport” 13 Maart 1983</ref> * Ringe in ’n geelhoutboom '''1996''' * My hart sing sewe moppies '''2000''' * Van heidebos en klip * Bayeux * Rings of a thundering tree '''2008''' * Van heidebos en Skepper * Vertalings '''1972''' * Snuffie – [[Dick Bruna]] * Snuffie en die brand – Dick Bruna * Die appel – Dick Bruna * Kleintjie – Dick Bruna * Kleintjie in die dieretuin – Dick Bruna '''1973''' * Kietsie Kat – Dick Bruna * Die matroos – Dick Bruna * Die skool – Dick Bruna == Bronne == * Antonissen, Rob “Kern en tooi” Nasou Beperk Eerste uitgawe Eerste druk Elsiesrivier 1963 * Antonissen, Rob “Spitsberaad” Nasou Beperk Elsiesrivier Eerste uitgawe Eerste druk 1966 * Askes, H. en Landman, J.N. (samestellers) “Voorspraak” Tafelberg-Uitgewers Beperk Kaapstad Eerste uitgawe Tiende druk 1994 * Buning, Tj. “Uit ons digkuns” J.L. van Schaik Bpk. Pretoria Nuwe omgewerkte druk 1960 * Cloete, T.T. (red.) “Die Afrikaanse literatuur sedert sestig” Nasou Beperk Eerste uitgawe 1980 * Cloete, T.T. “Faune” Tafelberg-Uitgewers Bpk. Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe Derde druk 1971 * Kannemeyer, J.C. “Verse vir die vraestel” Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998 * Kannemeyer, J.C. “Die Afrikaanse literatuur 1652-2004” Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Van Coller, H.P. (red.) “Perspektief en Profiel Deel 2” J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1999 * Anoniem “Kantate in kelder” “Die Burger” 5 April 1994 * Ferreira, Thinus “Digter moet paai ná gelukwensing doodsberig word” “Die Burger” 22 April 2003 * Nieuwoudt, Stephanie “Belcher se baie dae” “Beeld” 26 April 2003 * LitNet ATKV-Skrywersalbum: [http://www.litnet.co.za/ www.litnet.co.za] * Versindaba: http://versindaba.co.za/gedigte/r-k-belcher/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160220155032/http://versindaba.co.za/gedigte/r-k-belcher/ |date=20 Februarie 2016 }} * Volksblad: http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2006/10/26/VB/8/ronniebelcher.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Worldcat: http://www.worldcat.org/search?q=au%3ABelcher%2C+Ronald+Kenneth.&qt=hot_author == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Belcher, Ronald Kenneth}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1932]] [[Kategorie:Sterftes in 2006]] gen7o6lqjwvsstx9zc0vdsgocjz4c6e 0 110583 2964903 2926281 2026-09-03T21:46:50Z Jcb 223 2964903 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Skool |naam = South African College Schools (SACS) |inheemse naam = |logo = Detail of SACS sign above door.jpg |onderskrif = Die SACS-hoërskoolwapen |leuse = ''Spectemur agendo''<br /><small>''([[Latyn]]s vir: "Laat ons geoordeel word aan ons dade")''</small> |gestig = 1 Oktober 1829 |gesluit = |tipe = Laer- en hoërskool |hoof = Kenneth Ball (Hoërskool)<br />François Nel (Laerskool) |adjunkhoof = |stigter = Sir [[Galbraith Lowry Cole]] |personeel = 792 (Hoërskool)<br />796 (Laerskool) |leerlinge = |grade = R-12 |adres = Nuwelandlaan (Hoërskool)<br />Deanstraat (Laerskool) |stad = [[Nuweland]], [[Kaapstad]] |provinsie = [[Wes-Kaap]] |land = [[Suid-Afrika]] |kleure = {{kleurkas|#000080}} {{kleurkas|#ADD8E6}} {{kleurkas|#FFFFFF}} |koshuise = Baxter (Hoërskool), Rosedale, Russel, Shaw (Hoërskool)<br />Hofmeyr, Kipps, Lewis, van Holdt (Laerskool) |jaarboek = |koerant = |webblad = [http://www.sacollege.org.za/ www.sacollege.org.za] }} Die '''South African College Schools''' ('''SACS''') is ’n laer- en hoërskool in [[Nuweland]], [[Kaapstad]], wat onderrig deur medium van [[Engels]] aan 1&nbsp;588 seuns van gr. R tot gr. 12 bied. Die hoërskool roem hom daarop dat hy die oudste sekondêre skool in [[Suid-Afrika]] is,<ref name="his">{{en}} [http://sacshigh.org.za/about/history/ Die geskiedenis van SACS weergegee op die hoërskool se webtuiste]. URL besoek op 7 Mei 2016.</ref> hoewel [[Muir-kollege]] op [[Uitenhage]] daarop aanspraak maak dat hy sewe jaar ouer is.<ref>{{en}} [http://www.muircollege.co.za/history.html Die geskiedenis van Muir-kollege op sy webtuiste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160612153252/http://www.muircollege.co.za/history.html |date=2016-06-12 }}. URL besoek op 12 Mei 2016.</ref> SACS is een van net vier skole wat [[Cecil John Rhodes]] in sy testament uitgesonder het as ontvanger van een van die 10 [[Rhodes-beurs]]e wat jaarliks aan matrikulante in [[Suider-Afrika]] toegeken word. Die ander drie is die Diocesan College (Bishops) in die aanliggende [[Rondebosch]], [[Paul Roos Gimnasium]] op [[Stellenbosch]] en [[St. Andrew-kollege]] in [[Grahamstad]].<ref>{{en}} [http://www.rhodeshouse.ox.ac.uk/southern-africa The Rhodes Scholarships for Southern Africa (including South Africa, Botswana, Lesotho, Malawi, Namibia and Swaziland)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160520023434/http://www.rhodeshouse.ox.ac.uk/southern-africa |date=20 Mei 2016 }}. URL besoek op 7 Mei 2016.</ref> Die twee afsonderlike afdelings wat gesamentlik as SACS bekendstaan, is die South African College Junior School en die South African College High School. Hoewel die hoërskool se skoolgeld van R34&nbsp;800 p.j. in 2016<ref>{{en}} [http://sacshigh.org.za/admissions/fees/ Besonderhede van SACS High School se skoolgeld vir 2016]. URL besoek op 7 Mei 2016.</ref> en die laerskool s’n van R37&nbsp;860<ref>{{en}} [http://www.sacsjunior.org.za/wp-content/uploads/2010/06/School-Fees-2016.pdf Besonderhede van SACS Junior School se skoolgeld vir 2016]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. URL besoek op 7 Mei 2016.</ref> amper gelyk aan of selfs meer is as sommige privaatskole s’n,<ref>{{af}} {{en}} [https://www.curro.co.za/media/6855/currolangebaan-2016-skoolgelde.pdf Curro Langebaan se skoolgeld vir 2016]. URL besoek op 7 Mei 2016</ref><ref>{{en}} {{af}} [http://www.curro.co.za/media/6856/curromosselbaai-fee-info-2016.pdf Curro Mosselbaai se skoolgeld vir 2016]{{Dooie skakel|date=Maart 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. URL besoek op 7 Mei 2016.</ref><ref>{{de}} [https://dsdurban.co.za/about/school-fees/ Skoolgeld van die Deutsch Schule Durban vir 2016]. URL besoek op 7 Mei 2016.</ref><ref>{{en}} [http://www.hatfieldcs.co.za/index.php/admissions/fees Skoolgeld van die Hatfield Christian School vir 2016]. URL besoek op 7 Mei 2016.</ref><ref>{{af}} [http://www.dirkpostma.co.za/#!tariewe/c1ylq Skoolgeld van die Gereformeerde Skool Dirk Postma vir 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151128050901/http://www.dirkpostma.co.za/#!tariewe/c1ylq |date=2015-11-28 }}. URL besoek op 7 Mei 2016.</ref><ref>{{en}} [http://www.timeslive.co.za/thetimes/2013/08/06/budget-private-schools-reeling-in-black-pupils Budget private schools reeling in black pupils] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818202149/http://www.timeslive.co.za/thetimes/2013/08/06/budget-private-schools-reeling-in-black-pupils |date=18 Augustus 2013 }}, Times Live, 6 Augustus 2013. URL besoek op 7 Mei 2016.</ref> is SACS al sedert Junie 1926 'n staatskool.<ref name="whit">{{en}} Whiteford, R. in Peacock, M.A. 1972. ''Some famous South African Schools. Volume One. English-medium boys' high schools''. Cape Town: Longman Southern Africa.</ref> Die vrouetydskrif ''Fairlady'' het SACS in 2015 in sy jaarlikse ondersoek na die 100 staatskole met die beste baccalaureus-slaagsyfer aangewys as een van die 25 beste staatshoërskole in die land. Nog vyf Engelsmedium-staatskole in Kaapstad se suidelike voorstede het dié lys gehaal: die Hoërskool Norman Henshilwood, Hoër Meisieskool Wynberg, [[Hoër Meisieskool Rustenburg]], Hoër Seunskool Rondebosch en Hoërskool Westerford. Die enigste Afrikaansmediumskool in die Moederstad wat die lys kon haal, is die [[Hoërskool D.F. Malan]] in [[Bellville]]. Vyf Bolandse skole was ook onder die top-25.<ref>{{en}} [http://www.rghs.org.za/wp-content/uploads/sites/5/2015/06/FairladySchoolsArticle2015-w.pdf Out top 25 government high schools]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. URL besoek op 8 Mei 2016.</ref> SACS het tot 2015 die vierde meeste [[Springbokke|Springbokrugbyspelers]] van alle Suid-Afrikaanse skole opgelewer, naamlik 29, 19 minder as [[Paul Roos Gimnasium]], die topskool, se 48.<ref>{{en}} [http://www.parent24.com/Teen_13-18/Learning/SAs-top-rugby-schools-20151022 SA's top rugby schools] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127110825/http://www.parent24.com/Teen_13-18/Learning/SAs-top-rugby-schools-20151022 |date=2015-11-27 }}. URL besoek op 8 Mei 2016.</ref><ref>{{en}} [http://www.rugby15.co.za/2012/02/schools-that-has-produced-the-most-springboks-rugby-players/ Most Springboks rugby players produced by School] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621062112/http://www.rugby15.co.za/2012/02/schools-that-has-produced-the-most-springboks-rugby-players/ |date=2013-06-21 }}. URL besoek op 12 Mei 2016.</ref> In dieselfde jaar was SACS 12de op die landwye ranglys van rugbyskole.<ref>{{en}} [http://www.sarugbymag.co.za/blog/details/top-20-schools-rankings-26-may-2015 Top 20 schools rankings (26 May)]. URL besoek op 8 Mei 2016.</ref> In die matriek-eindeksamen van 2015 is die SACS-matrikulant Andrew Tucker as Suid-Afrika se toppresteerder aangewys ten spyte daarvan dat Guillain–Barré-sindroom by hom gediagnoseer is.<ref>{{en}} [http://www.iol.co.za/news/south-africa/western-cape/wcape-class-of-2015-top-in-country-1967243 WCape Class of 2015 top in country]. URL besoek op 8 Mei 2016.</ref> == Ontstaan == [[Lêer:Sir Galbraith Lowry Cole by William Dyce.jpg|duimnael|regs|200px|Sir [[Galbraith Lowry Cole]], Kaapse goewerneur, het toestemming verleen vir die oprigting van die kollege.]] [[Lêer:Groote Kerk 1824.jpg|duimnael|links|270px|'n Swart-wit afdruk van 'n skildery deur T.F. Cromfield van die [[NG gemeente Kaapstad|Groote Kerk]] en ou slawehuis in 1824, vyf jaar voort die ZA College in die kerk gestig is.]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kollege.jpg|duimnael|links|Die ZA College, omstreeks 1840, toe dit nog gehuisves is in die oudste weeshuis in Suid-Afrika (gestig in 1808) se gebou aan die bopunt van Langstraat, Kaapstad.]] SACS en die [[Universiteit van Kaapstad]] het albei ontstaan uit die tweetalige (Engels en Nederlands) [[Suid-Afrikaanse Kollege]] (South African College in Engels; Zuid-Afrikaansch Athenæum of Zuid-Afrikaansche College in Nederlands), wat op sy beurt deur die toedoen van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] tot stand gekom het,<ref name="dreyer">{{nl}} [[Andries Dreyer|Dreyer, eerw. Andries]]. 1910. ''Historisch Album van de Nederduitsche Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika''. Kaapstad: Cape Times Beperkt.</ref> soos ook onder meer die Hoër Seunskool Rondebosch, die Hoër Meisieskool Rustenburg<ref>{{af}} [[Henry Charles Hopkins|Hopkins, ds. H.C.]] 1966. ''[[NG gemeente Rondebosch|Die Nederduitse Gereformeerde Kerk Rondebosch]] 1891–1966''. Kaapstad: Feeskomitee van die N.G. Kerk, Rondebosch.</ref> en die [[Seepunt]]se hoërskole vir seuns en meisies, wat later saamgesmelt het as die Hoërskool Seepunt.<ref>{{af}} Malan, Etienne G. 1980. ''Die kerk teen Seinheuwel: Drieankerbaai 1880 tot 1980''. Kaapstad: [[NG gemeente Drieankerbaai]].</ref> Al dié inrigtings was uit die staanspoor Engelsmedium of het mettertyd onderrig in Nederlands afgeskaf. Sir [[Langham Dale]], indertyd superintendent-generaal van onderwys in die [[Kaapkolonie]], maar van 1848 tot 1858 hoogleraar in die klassieke aan die ZA College,<ref>{{af}} De Kock, W.J. 1968. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]], deel I''. Kaapstad: Nasionale Boekhandel Beperk.</ref> het tereg tydens die sitting van die Kaapse Sinode in 1883 opgemerk: "''Ik kan de Nederduitsche Gereformeerde Kerk niet genoegzaam danken voor de krachdadige ondersteuning welke zij in het werk der opvoeding betoond heeft.''" By ’n ander geleentheid het hy gesê: "''Wanneer ik mij voor den gees breng de vele Opvoedings Instituten, welke door leeraars van der Nederduitsche Gereformeerde Kerk zijn opgericht worden, zoo ben ik trotsch erop dat het mij vergund is geweest een mede arbeider met hen te zijn.''" <ref name="dreyer" /> Reeds in die jaar 1791 het twee medeleraars van die [[NG gemeente Kaapstad|Groote Kerk, Kaapstad]], di. Johannes Petrus Serrurier (leraar van 1760–1802) en Christiaan Fleck (1781–1822), die behoefte gevoel aan beter en meer gevorderde skole as wat destyds in die Kaapkolonie bestaan het. Dié twee predikante het hul beywer vir die insameling van geld wat aangewend kon word ter stigting van sulke onderwysinstellings. Hulle het mettertyd sowat £3&nbsp;000 byeengebring. Die doel van die fonds wat so opgerig is, was dat op elke (groter) dorp ’n elementêre skool gestig sou word en in Kaapstad ’n ''Latijnsche School''. ’n eiendom in Gravestraat is aangekoop en ’n onderwyser, Cornelis Josias van Braak, aangestel, maar die oorgawe van die Kaap in 1795 aan [[Groot-Brittanje]] het die werk vernietig wat toe reeds verrig is. Eers in 1837 is die gekollekteerde bedrag van £3&nbsp;000 aan die bestuur van die ZA Anthenæum (ZA College) oorhandig. === Ontwikkelings op Kaapse onderwysgebied === In September 1831 is in Kaapstad ’n onderwysinrigting met die naam [[Tot Nut van 't Algemeen]] geopen. Ook dié skool, wat mettertyd talle vooraanstaande Afrikaans-Hollandse burgers van Suid-Afrika sou oplewer, het sy ontstaan hoofsaaklik aan die werksaamhede van die NG Kerk te danke. Met bekwame onderwysers aan die hoof en met die ondersteuning van manne soos ds. [[J.H. Neethling]] (self op sy dag ’n leerder aan die skool), ds. [[Johannes Spijker]], sir [[Christoffel Brand]] en C.J.C. Gie, het dié instelling sy stempel diep op Suid-Afrika afgedruk en het hy destyds, volgens eerw. [[Andries Dreyer]] (eerste argivaris van die NG Kerk), "moontlik meer vir die land beteken as enige ander skool".<ref name="dreyer" /> Die meeste van die vroeëre predikante van die Kerk het hul eerste opleiding aan [[Tot Nut van 't Algemeen]] ontvang.<ref>{{en}} Potgieter, J.W. (hoofred.) 1974. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]'', vol. 10. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery Ltd.</ref> === Die Zuid-Afrikaansch Athenæum gestig === [[Lêer:Het Oude Weeshuis, Lange Straat, Kaapstad.jpg|duimnael|regs|Die ou [[Suid-Afrikaanse Weeshuis, Langstraat|weeshuis in Langstraat]], ontwerp deur [[Louis Thibault]], waarin die ZA Athenæum begin het. Dié oorblyfsels van dié gebou vroeg in die 1980’s gesloop nadat die SA Kinderhuis in 1923 na die voorstad Tuine verhuis en dit eers as melkery gebruik is en eindelik as motorherstelplek.<ref>{{en}} [http://www.sakinderhuis.org/about/ Geskiedenis van die SA Kinderhuis]. URL besoek op 8 Mei 2016.</ref>]] [[Lêer:Sir John Truter.gif|duimnael|links|170px|Sir [[John Truter]], eerste hoofregter van die [[Kaapkolonie]], het die vergadering in 1828 gelei waarop besluit is om ''Het Zuid-Afrikaansch Athenæum'' te stig.]] Byna terselfdertyd as dié skool het die Zuid-Afrikaansch Athenæum ontstaan, merendeels danksy die bemoeiing van NG predikante, want op [[14 Oktober]] [[1828]] is in die konsistorie van die [[NG gemeente Kaapstad|vorige Groote Kerk]] ’n byeenkoms van Nederlands- en Engelssprekende Kapenaars onder voorsitterskap van sir [[John Truter]] gehou "''ten einde in overweging te nemen, of niet in deze Volkplanting, en zoo ja, op welke wijze, op het doelmatigste zou kunnen worden voorzien in de behoefte, zoo algemeen gevoeld, van hooger onderwijs voor de Kaapsche jeugd''". By hierdie geleentheid is ’n kommissie benoem, bestaande uit sir John, voorsitter; dr. [[Abraham Faure]]; C. Hough, J. Adamson, J.M. van Sateveren (al drie predikante); W.F. Hertzog (landmeter-generaal van die Kaapkolonie);<ref>{{en}} [http://www.digplanet.com/wiki/Andries_Botha 19th-century South African people > Andries Botha]{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. URL besoek op 8 Mei 2016.</ref> F.L. Mabille; D. Hertzog; sir [[Christoffel Brand]]; H. Roos; en [[Johannes de Wet]] (sekretaris), [[Marie Koopmans-de Wet]] se vader. Aan dié kommissie is die taak opgedra om ’n plan op te stel vir die oprigting van ’n "seminarium". Die werk het so ywerig verloop dat toe die kommissie op [[4 Junie]] [[1829]] verslag doen van sy werk, besluit is om ’n tweetalige inrigting vir hoër onderwys daar te stel wat die naam ''Het Zuid-Afrikaansch Athenæum'' sou dra. As grootste lokaal in die stad was die Hollandse kerk die aangewese plek vir die plegtige opening van die instituut op [[1 Oktober]] [[1829]] nadat, so is dit genotuleer, "''’s smorgens te 9 ure alle de leerlinge, benevens de Directeuren, Professoren, Senatoren en Deelnemers in het gebouw van het Athenæum waren byeengekomen, en in eene processie, met den Pedel aan het hoofd naar de Kerk gegaan''".<ref name="dreyer" /> Die kollege het twee doelstellings gehad: om Suid-Afrikaans in die volste sin van die woord te wees en te ontwikkel in 'n universiteit wat met die beste ter wêreld kon vergelyk. Jare lank sou die kollege egter grotendeels 'n gekombineerde laer- en hoërskool wees met 'n klein universitêre afdeling, want eers nadat die land se rykdom genoegsaam toegeneem het om die groter opvoedkundige las te dra, kon die ZA College die tweede deel van sy oorspronklike ambisie begin verwesenlik.<ref name="potgieter">{{en}} Potgieter, D.J. (hoofred.) 1974. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery Ltd.</ref> Van die Kaapse NG kerkraad se 14 benoemde lede vir die eerste bestuursliggaam van die ZA Athenæum, wat op [[4 Junie]] [[1829]] in die Groote Kerk se konsistorie gekies is en uit 15 lede sou bestaan, het 11 by die verkiesing die paal gehaal. Dr. [[Abraham Faure]] (die gemeente se medeleraar van 1822–1867) het maklik die hoogste getal stemme gekry en van 1829 tot 1873 in die kollegeraad gedien. As lid van die raad sowel as voorsitter van die senaat is hy deur verskeie leraars van die Groote Kerk gevolg. Ook was dr. Faure die eerste hoogleraar in Nederlands aan die kollege; later het dr. S.P. Heyns (medeleraar van 1834–1864) en ds. [[Gilles van de Wall]] (medeleraar van 1874–1875) dié stoel gevul.<ref>{{af}} [[Henry Charles Hopkins|Hopkins, dr. H.C.]] 1965. ''Die Moeder van ons Almal. Geskiedenis van die Gemeente Kaapstad, 1665–1965''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-Uitgewers en -Boekhandel.</ref> Die Groote Kerk se ondersteuning het meer as net mannekrag behels. Eers was die kerkraad bereid om £100 aan aandele in die inrigting uit te neem, maar toe die publiek in 1829 gevra word om £2&nbsp;000 in 200 aandele van £10 elk voor te skiet, het die kerkraad hul vroeëre aanbod met die helfte verminder. Aandeelhouers het die reg verkry om een student te laat matrikuleer aan die inrigting teen verminderde klasgeld. Die Vrymesselaars, waarvan sir [[John Truter]] ’n gesiene lid was, sou £50 per jaar bydra en die Openbare Biblioteek, wat nie self geld gehad het nie, het aangebied om boeke uit te leen. 'n Jaar later het die kerkraad onder leiding van di. [[Johan Heinrich von Manger|J.H. von Manger]] (medeleraar van 1802–1839) en dr. Faure onomwonde ten gunste van godsdiensonderwys binne die mure van die kollege self besluit. Dié besonderse band tussen die gemeente en die SA Kollege is in die destydse inrigting se eeufeesjaar, 1929, in herinnering geroep toe die [[Universiteit van Kaapstad]] dr. [[Johannes van Heerden|J.P. van Heerden]], die Groote Kerke se medeleraar van 1899–1935, vereer met 'n LL.D. Die kerkraad het sy akademiese toga en hoed voorsien. Ook het die kerkraad graag die gebruik van die Groote Kerk vir 'n eeufeesdiens afgestaan.<ref>{{af}} [[Henry Charles Hopkins|Hopkins, dr. H.C.]] 1965. ''Die Moeder van ons Almal. Geskiedenis van die Gemeente Kaapstad, 1665–1965''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-Uitgewers en -Boekhandel.</ref> == Beginjare == [[Lêer:Zuid-Afrikaansch Athenaeum, 1832.jpg|duimnael|regs|Die [[Suid-Afrikaanse Weeshuis, Langstraat|weeshuis in Langstraat]] waarin die ZA Athenæum van sy ontstaan tot 1841 gehuisves is.]] [[Lêer:Changuion.png|links|duimnael|170px|Prof. [[Antoine Changuion]] (1803–1881), vanaf 1831 hoogleraar in die klassieke en moderne tale.]] Sir [[John Truter]] was die eerste voorsitter van die ZA College se beheerraad. Ten einde toegang tot die skool te verkry, moes seuns kon lees en skryf en ’n basiese kennis van rekenkunde (matesis) hê. Drie onderwysers (hoogleraars) – bygestaan deur 'n assistent of twee – het hulle onderrig, wat die titel professor gekry en £200 per jaar verdien het (plus £100 wat uit skoolgeld ingesamel sou word). Die eerste drie hoogleraars was eerw. E. Judge (Engelse taal en alle niewetenskaplike vakke), dr. [[Abraham Faure]] (Nederlandse taal) en eerw. J. Adamson (matesis en wetenskap). Lyfstraf is nie toegelaat nie, maar in geval van moeilikheid, kon 'n leerling met toestemming van die Raad uit die instelling verban word.<ref>{{af}} [[Anna Böeseken|Boëseken, dr. A.J.]] 1966. ''Die Nuusbode''. Kaapstad: Nasou Beperk.</ref> Reeds in Augustus 1829 het die drie hoogleraars met drie lede van die raad van 15 saamgekom om die eerste senaat te vorm. Aanvanklik was daar 115 "studente" in die kollege, van wie die meeste laerskoolseuns was, maar teen 1841 het dit afgeneem tot net 16 nadat die instelling teëspoed beleef het, veral weens die beknopte omstandighede in enkele vertrekke aan die voorkant van die [[Suid-Afrikaanse Weeshuis, Langstraat|SA Weeshuis]]. Goewerneur sir [[Benjamin D'Urban]] het in 1837 'n verordening goedgekeur wat die kollege se bestaande stelsel van administrasie en finansies 'n regtelike en amptelike beslag gegee het.<ref name="potgieter" /> === In die Egiptiese Gebou === [[Lêer:Egyptian Building. Orange St, Cape Town..JPG|duimnael|Die ZA College het in 1841 die [[Egiptiese Gebou]] aan die bopunt van Goewermentslaan betrek, die eerste gebou wat in Suid-Afrika spesifiek vir hoër onderwys opgerig is. 'n Dieretuin (bestaande uit ’n voël- en bokpark asook ’n afdeling met roofdiere) is voorheen op dié perseel bedryf.]] [[Lêer:Thomas Bowler08.jpg|duimnael|links|170px|Die kunstenaar [[Thomas Bowler]] het in 1842 van die Diocesan College in [[Rondebosch]] na die ZA College gekom as tekenonderwyser.]] In 1841 het die Suid-Afrikaanse Kollege na ’n nuwe tuiste verskuif nadat dit tot dusver ’n nederige bestaan moes voer in ’n gedeelte van die [[Suid-Afrikaanse Weeshuis, Langstraat|weeshuis]] aan die bopunt van Langstraat (waarvan die laaste oorblyfsels einde 1981 gesloop is, maar waaraan die name Orphanstraat en Orphansteeg vandag nog herinner). Die nuwe gebou is opgerig op ’n perseel waar vroeër ’n dieretuin ('n "menagerie", oftewel klein dieretuin, genoem) gestaan het en wat die goewerneur, sir [[Benjamin D'Urban]], aan die kollege toegeken het. Dit was geleë aan die bopunt van Goewermentslaan in die [[Kompanjiestuin]]. Die toegang na dié perseel vanuit Goewermentslaan was deur die [[Leeuepoort, Kaapstad|Leeuepoort]], ontwerp deur [[Louis Thibault]] en [[Anton Anreith]]. Die kollege se eie Engelsprofessor, James Adamson, het ’n rowwe skets gemaak vir die nuwe gebou in die destyds gewilde Neo-Egiptiese of Egiptiese herlewingstyl. Kol. G.G. Lewis van die Koninklike Ingenieurs het dié tema vergroot nadat hy pas die ou militêre hospitaal voltooi het. Toe bouwerk aan die kollege se nuwe gebou begin, was die perseel nog omring van die verlate hokke waarin eens wilde diere vir Kapenaars se vermaak aangehou is. Dit is blykbaar wel afgebreek teen die tyd dat prof. Adamson die kollege op [[13 April]] [[1841]] ingewy het. Die [[Egiptiese Gebou]], geleë op die Oranjestraatse kampus van die [[Universiteit van Kaapstad]], is steeds in laasgenoemde instelling se besit en huisves die Michaelis-kunsskool.<ref>{{en}} Picton-Seymour, Désirée. 1989. ''Historical buildings in South Africa''. Cape Town: Struikhof Publishers.</ref> Die nuwe skoolgebou met sy vyf klaskamers wat £3&nbsp;000 gekos het, was ’n reuseverbetering op die beknopte omstandighede in die [[Suid-Afrikaanse Weeshuis, Langstraat|weeshuis]]. Dit het die onderskeiding dat dit die eerste gebou in Suid-Afrika is wat spesifiek vir die doeleindes van naskoolse opleiding opgerig is.<ref>{{en}} [http://capetownhistory.com/?page_id=426 Die geskiedenis van Kaapstad; Egiptiese Gebou] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160404010802/http://capetownhistory.com/?page_id=426 |date= 4 April 2016 }}. URL besoek op 15 Mei 2016.</ref> Ook buite was meer plek om te speel, hoewel The Paddock, ’n veld oorkant die laan, vir hulle verbode was. Dié veld, wat deesdae deel is van die Hoërskool Kaapstad se skoolterrein, was ’n weikamp vir die goewerneur se koeie en ’n wag in ’n rooi baadjie het met bajonet in die hand te alle tye gesorg dat geen indringer van die kollege dit op die koeie se weiding waag nie. Eers 30 jaar later, in 1871, het goewerneur sir [[George Grey]], wat soveel vir die onderwys in Suid-Afrika beteken het,<ref>{{af}} De Kock, W.J. 1968. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]], deel I''. Kaapstad en Johannesburg: Tafelberg-Uitgewers.</ref> aan die kollege toestemming verleen om The Paddock met die goewerneurskoeie te deel. Vanaf 1845 het die kollege geldelik baat begin vind by die verbetering in die Kaapkolonie se ekonomie en veral danksy die bystand van sir George Grey. Die vooruitgang op akademiese gebied was in hierdie jare ook indrukwekkend. Twee uitsonderlike hoogleraars, sir [[Langham Dale]] (1848–1860) en dr. [[Roderick Noble]] (1855–1875), is aangestel. Voorsiening is gemaak vir onderrig in [[Duits]] en [[Frans]] asook vir tekenklasse onder leiding van [[Thomas Bowler]]. Sir George het ’n jong lektor in koloniale reg aangestel, [[Jan Brand]], wat eindelik president van die [[Oranje-Vrystaat]] sou word. Met die stigting van ’n eksaminerende liggaam, die [[Universiteit van die Kaap die Goeie Hoop]] (voorganger van [[Unisa]]), in 1873 het die standaard van die kollege se werk aansienlik verbeter.<ref name="potgieter" /> == SACS op sy eie bene == [[Lêer:Original SA College Schools Building.jpg|links|260px|duimnael|Rosedale House, een van die hoërskool se oorspronklike koshuise in die stadskom.]] Veel belangriker as die verbeterde geldsake was die toekenning deur goewerneur Grey van die ou slawelosie aan die kollege, wat van die kollegeperseel geskei is deur ’n stuk grond waarop die UK se Hiddinghsaal later opgerig is. Toe is die kollege in staat gestel om ’n skool tot stand te bring waarvan die leerders natuurlikerwyse na die kollege sou kom sodra hul middelbare onderwys klaar was, want die kollege het steeds die senior klasse aangebied. Aangesien dié skool uit die SA Kollege ontstaan het, was die voor hand liggende naam daarvan die Suid-Afrikaanse Kollegeskool (of SACS).<ref name="whit" /> So het SACS in 1874 gestalte gekry as ’n afsonderlike instelling onder sy eerste skoolhoof, dr. J. Shaw, volgens oorlewering ’n streng tugmeester, wat aan die stuur sou bly tot sy onverwagte dood in 1890. Die SA Kollege het steeds beheer oor die skool uitgeoefen en ook die matrikulasieklasse onder sy eie sorg gehou. Dit kan óf wees omdat die hoogleraars nie dié verantwoordelikheid aan die onderwysers wou toevertrou nie óf omdat die kollege nie die inkomste wou verbeur wat hy gekry het uit die klasgeld wat die senior leerders betaal het nie. Dié reëling het tot 1900 voortgeduur toe ook die matriekklas aan SACS oorgedra is. Intussen het van die kollege se kosgangers in die skoolgebou ingewoon, wat dikwels tot wrywing gelei het weens strydende aansprake op die gebruik van lokale. Klaarblyklik moes ’n nuwe gebou vir die skool gevind word.<ref name="whit" /> In 1895 het Rosedale, ’n groot eiendom tussen die kollege en Oranjestraat, in die mark gekom en is dit aangekoop. In die volgende jaar is begin met die oprigting van ’n gebou wat van tyd tot tyd vergroot is deur aanbouings namate die skole se leerders toegeneem het, maar wat die tuiste van SACS sou wees vir die daaropvolgende 65 jaar. Die woning op die eiendom het ’n koshuis geword, maar nie juis goed in dié doel voorsien nie. Enkele jare later is dit gesloop en vervang deur ’n gebou wat sir [[Herbert Baker]] ontwerp het. Dit front deesdae aan wat eens ’n speelveld was, maar nou die perseel is van die 15 on Orange-hotel nadat die NG Kerksentrum op die perseel in 2009 gesloop is.<ref>{{af}} [http://m24arg02.naspers.com/argief/berigte/dieburger/2009/06/26/WG/2/HOTELS%20.html Vier luukse hotels vir 2010 vorder fluks in Kaapstad]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[Die Burger]]'', 26 Junie 2009. URL besoek op 8 Mei 201.</ref> Die nuwe koshuis, Rosedale, is beplan om sowat 60 seuns te huisves en het in 1902 geopen. ’n Toenemende vraag na koshuisverblyf het die oprigting van nog ’n gebou genoodsaak sodat Dryfe House, op ’n perseel wat aan die Mount Nelson-hotel grens, aangekoop is om in dié behoefte te voorsien. Nadat dit die hoërskool meer as 30 jaar gedien het, het Dryfe House ’n koshuis van die laerskool SACS geword.<ref name="whit" /> === Hoër onderwys vorder === [[Lêer:Sir Langham Dale.jpg|duimnael|regs|180px|Sir [[Langham Dale]], later superintendent-generaal van onderwys in die [[Kaapkolonie]], na wie [[Dale-kollege]] op [[King William's Town]] genoem is, was hoogleraar in die klassieke aan die kollege van 1848 tot 1858.]] Nadat die laer klasse tot en met st. VII in 1874 van die kollege geskei is, kon die instelling hom eindelik vanaf 1879 toespits op hoër onderwys toe die beheer van die SA Kollege kragtens die Wette op die SA Kollege van 1878–’79 van die aandeelhouers na die Raad oorgedra is, wat sou bestaan uit drie lede van die ou raad, drie gekies deur die lewenslange goewerneurs (gewese aandeelhouers en skenkers van minstens £20) en drie wat die goewerneur benoem het. Die nypende tekort aan geld wat die kollege se vooruitgang so lank gestrem het, is in ’n sekere mate verlig. In die 1870’s het mev. S.B.E. Jamison £5&nbsp;000 vir ’n beurs geskenk, later £5&nbsp;000 vir ’n leerstoel in wetenskap en eindelik ook £1&nbsp;500 vir ’n laboratorium. In hierdie stadium was die kollege gelukkig genoeg om die diens van vier bekwame hoogleraars te bekom: [[Paul Daniel Hahn|P.D. Hahn]] (1878–1918), C.E. Lewis (1879–1917), W. Ritchie (1882–1930) en J.C. Beattie (later sir Carruthers Beattie) vanaf 1897, wat van 1918 tot 1937 die UK se eerste prinsipaal sou wees. Onder dié professore se leiding is groot vooruitgang getoon: nuwe vakke is ingevoer, vergoeding verbeter en talle skenkings is ontvang. In 1887 is vrouestudente die eerste keer toegelaat. In dieselfde jaar is College House, die eerste manskoshuis, in Bredastraat in gebruik geneem. Eers in 1900 is die laaste skoolklas aan SACS oorgedra en is die matrikulasie-eksamen die eerste keer aanvaar as toelatingsvereiste tot die SA Kollege. Buiten dat SACS nog tot 1926 onder beheer van die universiteit se raad geval het, was 1900 dus die finale skeiding tussen skool en kollege, wat op [[2 April]] [[1918]] die UK sou word. == Voortgesette groei aan SACS == === Die junior skool stig af === [[Lêer:Hofmeyr.jpg|duimnael|links|170px|[[Jannie Hofmeyr]] (1894–1948), SACS se mees uitsonderlike oudleerder,<ref name="whit" /> was net 12 jaar oud toe hy aan die skool matrikuleer.<ref>{{af}} Harington, A.L. in De Kock, W.J. (hoofred. tot 1970) en [[D.W. Krüger|Krüger, prof. D.W.]] (hoofred. sedert 1971). 1972. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing.</ref>Hy het sy skoolloopbaan eers op 2 Januarie 1902 begin toe hy amper agt was. In 1903 is hy na die nuwe laerskool, maar het so flink gevorder dat hy gou terug in die hoërskool was en in 1906 op 12-jarige ouderdom derde in matriek in Suid-Afrika gestaan het.<ref>{{af}} Hofmeyr, W. Lou(w); Hofmeyr, Nico J.; Hofmeyr, S.M.; Hofmeyr, George S.; Hofmeyr, Johannes W. (samestellers). 1987. ''Die Hofmeyrs: 'n Familiegeskiedenis''. Lynnwoodrif en Bloemfontein: Die Samestellers.</ref> Daarna het hy met 'n beurs verder aan die kollege studeer.]] SACS het algaande gegroei vandat dit afsonderlik begin bestaan het en teen 1903 het die getal seuns dit wenslik gemaak om die laer standerds, tot en met st. 4 omdat st. 5 destyds nog deel was van hoërskole, in ’n afsonderlike skool te huisves. Die Kollegeraad het ’n eiendom aangekoop tussen The Paddock en Wandelstraat en dit het die tuiste geword van die SACS Junior School, wie se eerste skoolhoof G.B. Kipps was. Hy sou die skool eindelik 33 jaar lank tot groot hoogtes aanvoer en het die sonderlinge onderskeiding dat wetgewing deurgevoer is wat spesifiek op hom gerig was. Kipps was ’n onwrikbare stryder vir onderwysers se regte en ’n vooraanstaande lid van die Suid-Afrikaanse Onderwysersvereniging. Om sy magte om die onderwysprofessie selfs beter te dien te vergroot, het hy lid van die Kaapse Skoolraad geword. Onderwysers in staatskole is verbied om in dié raad te dien, maar SACS was toe nog ’n privaat skool. As lid van dié raad was Kipps so ’n doring in die onderwysdepartement se vlees dat wetgewing enkele jare later sodanig gewysig is dat alle onderwysers verbied is om in ’n skoolraad te dien. Aangesien die junior skool se hoof al onderwyser in ’n skoolraad was, was dit duidelik op wie die wysiging spesifiek gemik was. === Senior skool van krag tot krag === Dr. Shaw se opvolger as hoof van die hoërskool was W.A. Russell, wat in dié amp gedien het van 1891 tot 1901. Ná sy bedanking om skoolinspekteur te word, het H.B. Stanwell hom opgevolg en as hoof gedien van 1902 tot 1907. Stanwell se loopbaan as skoolhoof is op buitengewone wyse kortgeknip, want terwyl hy met langverlof in [[Engeland]] was, het die Kollegeraad ’n brief aan hom gerig waarin hy meegedeel is dat hy ontslaan is. Medelede van die onderwysberoep het sy verontwaardiging gedeel oor dié eienaardige ontslag en die SA Onderwysersvereniging het sy afkeur in ’n sterk bewoorde brief aan die Kollegeraad betuig. Al die besware was vergeefs, want Stanwell het nie na SACS teruggekeer nie. Die Kollegeraad het W. Baxter as die nuwe prinsipaal aangestel nadat hy geruime tyd adjunkhoof was. Hy het ’n sterk persoonlikheid gehad en was ’n bekwame administrateur. As vrygesel het hy by familielede in Tuine loseer en al sy energie en tyd aan SACS gewy. Hy het die hoofskap van 1907 tot 1926 beklee en eers drie jaar voor sy aftrede eindelik tot trou gekom. In Baxter se tyd het SACS ’n reus onder Suid-Afrikaanse skole geword.<ref>{{en}} Whiteford, R. in Peacock, M.A. 1972. Some famous South African Schools. Volume One. English-medium boys' high schools. Cape Town: Longman Southern Africa.</ref> Hierin het sy eie onderrig, invloed en voorbeeld ’n rol gespeel, maar hy kon hom gelukkig ag dat hy onder hom ’n kernspan uiters bekwame onderwysers gehad het, die produkte van Engelse en Skotse universiteite, wie se diens hy behou het tydens sy hele hoofskap. Destyds het onderwysers aan SACS beter vergoeding as dié aan staatskole ontvang; daarom was dit onwaarskynlik dat enigeen weggelok sou word, buiten om ’n hoofskap te aanvaar. Van die staatmakers van destyds was onder andere A.E. Griffiths (adjunkhoof en senior Engelsonderwyser), W. Glover, J. le Mesurier, M.B. Hutton, E.C.L. Smith, S.B. Hanton, J. van Niekerk, E.G. Veater en C.F. Schluter. Hulle het almal by SACS gebly tot hul aftrede, maar ander ewe bekwame onderwysers het die skool net ’n tyd lank gedien tot hulle ’n ander betrekking aanvaar het. Hulle was onder andere W.A.P. von Holdt (later hoof van die junior skool), S.M. Atkinson, C.H. Anderson, M. de Villiers, E.J. Hatswell, R.C.H. Hart, W.A. Andrews, G.N. Oakley, A.L. Charles en W.F. Grant (in later jare professor in opvoedkunde aan die UK). === 'n Bloeitydperk === Die matriekuitslae van 1924 toon in watter mate SACS die Kaapse onderwystoneel teen die einde van Baxter se termyn oorheers het. Destyds het alle skole, hetsy privaat of staatsinstellings, dieselfde matrikulasie-eksamen afgelê. In die hele Kaapland het in 1924 net 96 kandidate in die eersteklas geslaag. Van hulle was 30 leerders aan die 13 hoërskole in die Skiereiland, en van dié 30 was 16 leerders aan SACS en die orige 14 aan die ander 12 skole. Geen ander skool het meer as vier opgelewer nie en in ses was daar nie een nie. In 1921 het Baxter as volg aan ’n oudleerder geskryf: "In jou tyd was die totale leerdertal 300; nou het ons meer as 1&nbsp;300 van st. 1 tot matriek. Ons welslae in eksamens is landwyd bekend, so ook in sport. Vanjaar het ons die senior en junior krieketskild verower, albei swemkampioenskappe, die atletiekkampioenskap, twee rugbyskilde en twee sokkertrofeë. Ja! Die skool toon vooruitgang. Maar die eer kom my nie toe nie. Dis die Ou Brigade (Griffiths, Longwill, Glover, Le Mesurier, Hutton) wat die skool gemaak het. Waar anders sal ’n mens ooit so ’n bekwame personeel kry?"<ref>{{en}} Whiteford, R. in Peacock, M.A. 1972. Some famous South African Schools. Volume One. English-medium boys' high schools. Cape Town: Longman Southern Africa.</ref> == SACS as ’n staatskool == In 1926 is SACS, wat toe reeds agt jaar onder die beheer van die Universiteit van Kaapstad was, van sy ouer weggeruk en gedwing om ’n staatskool te word. Hierdie ingrypende verandering in die wese van die skool is deurgevoer ten spyte van kwaai teenstand van almal wat belang by die skool gehad het. Die besluit van die provinsiale administrasie was uitsluitlik op eie gewin gemik.<ref>{{en}} Whiteford, R. in Peacock, M.A. 1972. Some famous South African Schools. Volume One. English-medium boys' high schools. Cape Town: Longman Southern Africa.</ref> Die Unie-regering het nuwe maatreëls ingevoer met betrekking tot die subsidie wat aan provinsies betaal sou word vir onderwys. Die bedrag sou bereken word op grond van die getal leerders in elke provinsie se staatskole. Blykbaar was die meevaller wat die Kaapse provinsiale administrasie te beurt sou val as hy SACS se 1 300 leerders by sy totaal kon voeg, aansienlik. Nadat die administrasie alle argumente vir die handhawing van die bestaande bedeling van die tafel gevee het, het die oordrag in Junie 1926 plaasgevind. Miskien was dit vanweë die bittere teenstand dat die onderwysdepartement besluit het dat SACS nie onder die Kaapse Skoolraad sou ressorteer nie, maar in alle onderhandelings regstreeks met die departement sou skakel. Dit het dekades lank aansienlike voordele vir SACS ingehou. In nog ’n opsig was SACS as staatskool enig in sy soort, naamlik dat sy beheerliggaam aangestel is deur die raad van die Universiteit van Kaapstad. Dit het verseker dat die hoërskool sowel as die laerskool met die jare altyd die leiding van mense van die hoogste moontlike kaliber geniet het. Hulle almal was met die jare mans, buiten een merkwaardige uitsondering, dr. Nellie Spilhaus, ’n dogter van die eertydse superintendent-generaal van onderwys, sir [[Thomas Muir]], wat meer as 30 jaar in die SACS-komitee gedien het en wat reeds ver oor die 80 jaar oud was toe sy in 1965 aftree. Soos te verstane, het die verandering in die skool se beheer veral SACS se ouer onderwysers dwars in die krop gesteek omdat hulle waarskynlik gevoel het dat hulle van die vryheid moes inboet wat hulle onder die universiteit geniet het. Billy Baxter se lang en roemryke loopbaan as skoolhoof het saam met die oordrag na die onderwysdepartement geëindig. Sy opvolger was ’n senior personeellid, J. (Jock) Allan, wat in sy jeugjare ’n uitstekende sokkerspeler in [[Skotland]] was en tydens sy jare as assistentonderwyser aan SACS nog goed genoeg was om kaptein van die [[Westelike Provinsie]] te wees, maar teen die tyd dat hy prinsipaal geword het, was dié spel aan die uitsterf by die meeste ander skole. Blykbaar is gevoel dat die leerders aan sportsoorte moes deelneem waarin hulle teen ander skole kon meeding. == Agteruitgang == [[Lêer:HS Jan van Riebeeck 1952.jpg|duimnael|300px|regs|Namate ál meer skole in die Skiereiland gestig is, ook Afrikaanse skole soos die [[Hoërskool Jan van Riebeeck]] (1926), het dit ál moeiliker vir SACS geword om sy leerdertal te handhaaf.]] ’n Toename in die getal sekondêre en hoërskole in die Skiereiland, waarvan sommige ook Afrikaansmedium was, byvoorbeeld die [[Hoërskool Jan van Riebeeck]], het grotendeels daartoe bygedra dat SACS in die 1930's en '40's nie meer sulke groot getalle seuns kon lok nie. Ander faktore het ook tot ’n afname in die leerdertal gelei. Die afskaffing met die oordrag na die onderwysdepartement van die spesiale toelae wat aan SACS-leerkragte betaal is, het die einde beteken van die aansporing vir goeie onderwysers om by SACS te bly. Dat SACS nie meer ’n privaat skool was nie, kon sommige ouers se keuse van ’n skool vir hul seuns beïnvloed het. Die skool se beknopte geboue in die Kaapse middestad en sy betreklik gebrekkige sportgeriewe, wat altyddeur ’n probleem was, kon ook belangriker geword het in die oë van ouers wat nou uit ’n veel groter getal skole kon kies. Wat sportgeriewe betrek, het SACS in werklikheid altyd swak gevaar. Dit maak die skool se sportprestasies soveel indrukwekkender. Vir krieket was daar die klein Rosedale-veld langs Oranjestraat en die beperkte gebruik van The Paddock in die mate waarin die universiteit dit kon afstaan. Tot in die middel van die dekade ná 1920 het die meeste rugby-oefeninge op Mellish se Veld plaasgevind, wat anderkant Buitekantstraat geleë was, aan die voet van [[Tafelberg]], maar dit is swak in stand gehou en die speelveld was ongelyk. Vir atletiekoefeninge moes die atlete die hele ent aflê tot in [[Nuweland]] en op óf die krieket- óf die rugbyveld oefen. Laat in die 1920's, ná ’n tydperk waarin die rugbyspelers tot in Rosebank moes reis om te oefen, het die skool die sogenaamde St. Michael-veld bo in [[Tamboerskloof]] aangeskaf en omstreeks 1935, danksy die inspanning van die Oudleerdersunie, is die veld Leeuwenhof in Bo-Oranjezicht aangelê langsaan die [[Leeuwenhof|administrateurswoning]], deesdae die woning van die [[Wes-Kaap]]se premier. Albei dié velde was ’n aansienlike afstand van die skool af geleë en baie seuns met net ’n geringe belangstelling in die sport het eenvoudig weggebly van oefeninge omdat hulle in somerhitte en winterkoue bergop moes swoeg om oefeninge by te woon. Intussen het die laerskool gestadig gegroei onder die hoofskap van G.B. Kipps. Met sy aftrede in 1936 het sy opvolger, W.A.P. (Bill) von Holdt ’n goedgevestigde instelling by hom oorgeneem. Von Holdt was ’n oudleerder van SACS en het, voor hy by die personeel van die [[Hoër Seunskool Rondebosch]] aangesluit het, etlike jare skool gegee aan SACS. Hy het veral uitgeblink in rugby- en atletiekafrigting. Sy hoofskap is onderbreek deur die [[Tweede Wêreldoorlog]], toe hy ’n tyd lank as offisier in die Vloot gedien het. Toe hy in 1948 besluit om te gaan boer, nog voor hy die verpligte aftreeouderdom bereik het, het die skoolgemeenskap sy besluit met groot spyt begroet. Sy opvolger, R.W. Searle, het ná net ’n jaar vertrek om die leisels oor te neem aan [[Muir-kollege]] op [[Uitenhage]]. Die volgende laerskoolhoof, S.J. Hunter, het die amp beklee tot sy aftrede in 1966 en onder sy leiding het die skool voortdurend gegroei. Ook in 1966 het nog ’n bekende figuur, W.E. Westall, die adjunkhoof, deur wie se hande duisende seuns tydens sy 42 jaar in die personeel gegaan het, afgetree. Sy opvolger as adjunkhoof was L.G. McEwan, wat na die junior skool gekom het nadat hy hoof was van die Laerskool Kampsbaai. Allan se uitdagende 23-jarige hoofskap het in 1923 op ’n einde gekom nadat probleme hom in die gesig gestaar het wat onbekend was aan sy vier voorgangers. Namate die getal skole in die Skiereiland toegeneem het, het SACS se leerdertal ooreenkomstig afgeneem. Dit was nie meer nodig dat seuns die rit na die middestad aflê soos in die ou dae nie, selfs van [[Bellville]] en [[Simonstad]]. Ook is daar giere wat skole betref, soos in die mode, en afkeer is ewe aansteeklik as geesdrif. Allan het die skool ’n groot diens bewys deur die St. Michael-veld aan te skaf en twee nuwighede in te voer: die skooluniform en die prefekstelsel. Die uniform wat hy ingestel het, word vandag nog met enkele wysigings gebruik. SACS se leuse, ''Spectemur Agendo'', beteken (vry vertaal): "Laat ons op ons prestasies beoordeel word." Die eerste prefekte is in 1931 aangestel toe die hoofseun Harold van Hoogstraaten was, in later jare ’n ekonoom, suksesvolle sakeman en van [[22 April]] [[1970]] [[Verenigde Party|VP]]-parlementslid vir die kiesafdeling [[Kaapstad-Tuine (kiesafdeling)|Tuine]].<ref>{{en}} Potgieter, J.W. (hoofred.) 1974. ''Standard Encyclopaedia of Southern Africa, vol. 10''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery Ltd.</ref> == Aanloop tot verhuising == [[Lêer:Lady Michaelis00.jpg|duimnael|links|170px|Lady Michaelis se herehuis op die landgoed Montebello was 'n ideale koshuis vir SACS in Nuweland.]] [[Lêer:Johan Carinus.jpg|duimnael|regs|180px|SACS het [[Kaapland]] se indertydse administrateur, [[Johan Carinus]], in 1950 tentatief genader met die versoek dat die skole na [[Nuweland]] verhuis.]] [[Lêer:Hofmeyr-saal SACS.jpg|duimnael|links|Die J.H. Hofmeyr-gedenksaal en -biblioteek is deur oudleerders van SACS opgerig ter ere van [[Jannie Hofmeyr]] op die skool se nuwe perseel in [[Nuweland]] nadat dit uit die stadskom verhuis het. In die saal se voorportaal is 'n groot marmerblad met 'n borsbeeld van Hofmeyr daarop waarin die nege belangrikste datums van sy lewe in Afrikaans weergegee word, onder meer sy matrikulasie in 1907 op die ouderdom van 12, toe hy derde gestaan het in die [[Kaapkolonie]].]] In 1950 het Robin Whiteford vir Allan opgevolg nadat hy pas ’n jaar lange hoofskap aan [[Muir-kollege]] voltooi het. Die geringe getal leerders – minder as 300 – het almal bekommer wat SACS se welstand op die hart gedra het sodat gevoel is dat ’n verhuising na ’n nuwe perseel waar die skool sy geboue en sportvelde langs mekaar kon hê, die beste kans op oorlewing sou bied. Toe dit in 1950 aan die lig kom dat die provinsiale administrasie van voorneme was om ’n nuwe seunskool in die suidelike voorstede van Kaapstad op te rig, is stappe gedoen om die owerheid te oorreed om SACS dié rol te laat vervul. Die landgoed wat die administrasie vir dié doel wou bekom, was Montebello, die eiendom van die Michaelis-familie in [[Nuweland]]. Dit het ’n reuse-gebied beslaan van Nuwelandlaan tot by die uitgediende brouery in Hoofweg. Die Laerskool Nuweland het aan die onderste deel van die landgoed gegrens en gefront aan Deanstraat. Nadat die SACS-skoolkomitee die administrateur, [[Johan Carinus]] – wat in 1946 aangestel is toe die [[Verenigde Party]] nog aan bewind was, maar in 1951 moes plek maak vir ’n [[Nasionale Party]]-aanstelling – in 1950 tentatief genader het, het vele benoude maande gevolg, want die voorstel dat die twee SACS-skole na die voorstede verskuif, is aanvanklik nie gunstig ontvang nie. Selfs nadat die provinsiale administrasie ten gunste van die voorstel besluit het, moes talle ander sake eers bespreek en onderhandel word, veral die aangeleentheid van die verkryging as koshuise van die wonings wat aan lady Michaelis en [[Richard Stuttaford]] behoort het. Eersgenoemde was geleë by die ingang na die landgoed aan Nuwelandlaan en laasgenoemde, wat aan Mainstraat geleë was, het aan die landgoed gegrens. In dié tyd was al uitweg vir die skoolgemeenskap van SACS om geduldig op uitkoms te wag. Die hoof van die hoërskool het in sy jaarverslag van 1954 berig hy verwag die verhuising sou in 1957 plaasvind; in 1956 het hy 1959 as die waarskynlik jaartal aangedui. Selfs toe het hy hom misgis. In dié tydperk, terwyl die skool se toekoms in die weegskaal gehang het, het twee mans ’n lewensbelangrike rol gespeel om te verseker dat SACS se saak so volledig en gunstig moontlik gestel sou word. Spencer Smith was nie net ’n oudleerder nie; hy was ook die seun van iemand wat meer as ’n geslag lank aan SACS skool gegee het. Hy het self meer as 20 jaar lank skoolgehou aan die hoërskool. Hy was voorsitter van die Oudleerdersunie en het gevoel hy is geregtig daarop om die skool se saak by die provinsiale administrasie te bevorder. Sy energie en geesdrif het hom in staat gestel om baie vir die skool te verseker wat andersins dalk nie moontlik sou gewees het nie. Dit was daarom heel gepas dat hy aangestel sou word oor die 35 kosgangers van die hoërskool wat in Januarie 1954 besit geneem het van die skool se nuwe perseel toe hulle Michaelis House betrek. Gevolglik moes hulle daagliks per bus stad toe en terug ry vir hul onderrig, ’n reëling wat sou geld tot einde 1959. Ook in 1954 het die laerskool, terwyl hy sy volle verskeidenheid klasse in die stad gehandhaaf het, ’n voorstedelike tak in [[Nuweland]] geopen waar die adjunkhoof, W.E. Westhall, twee jaar lank aan die hoof gestaan het van talle klasse vir baie klein seuns. In 1956 het die hele laerskool sy nuwe lewe in die suidelike voorstede begin en sy gebou in die middestad ontruim, wat daarna oorgegaan het na die Hoërskool Tafelberg, ’n Engelsmediumskool vir sowel meisies as seuns. Tog was koshuisgeriewe vir laerskoolleerders nog nie in die suidelike voorstede beskikbaar nie; daarom moes kosgangers steeds tuisgaan in Dryfe House en elke dag per bus skool toe en terug pendel. Dié toedrag van sake het voortgeduur tot vroeg in 1959 toe eindelik ’n tuiste in Nuweland – Huis J.E. de Villiers – gereed was vir gebruik. Hierdie koshuis se naam bring hulde aan sy agbare regter De Villiers, regter-president van die Kaapse afdeling en op sy dag ’n [[Rhodes-beurs]]houer van SACS, wat baie jare lank lid was van die skoolkomitee en amper ’n dekade lank voorsitter. Huis De Villiers is op die ruim perseel van Milford House gebou, wat op ’n tyd behoort het aan [[Richard Stuttaford]] en wat nou die tuiste van die laerskoolhoof geword het en die nuwe naam Henshilwood gekry het uit erkentlikheid vir [[Norman Henshilwood]] se waardevolle bydrae tot die verhuising na die suide. Einde 1959 was die hoërskoolgeboue so te sê gereed om betrek te word. Die argitek daarvan was kapt. E.L. Elsworth. Toe, in 1960, vir die eerste keer in sewe jaar, was die hele SACS-gemeenskap weer saam in een ononderbroke gebied. Etlike jare lank het die getalle in albei skole geleidelik toegeneem, moontlik vanweë die vooruitsig van die grotendeels verbeterde geriewe wat SACS-leerders in Nuweland sou geniet wat die vertroue in die skool herstel het. Terwyl die totale getal leerders in 1940 slegs sowat 640 getel het, het dit aan die begin van die 1960-slooljaar meer as duisend getel. == In Nuweland == So het dan die jongste hoofstuk in die nou reeds sowat 190-jarige geskiedenis van SACS begin. Gou het albei skole se leerdertal toegeneem tot 600 elk in die vroeë 1970's en daarna tot presies 800 elk in 2016. Die hoërskool se koshuise – Rosedale en Michaelis House – bied huisvesting aan 130 kosgangers. Huis De Villiers, die laerskool se koshuis, bied huisvesting aan sowat 130 laerskoolseuns. In albei skole word die dagskoliere in huise gegroepeer en is die interhuis-mededinging lewendig. Op sy nuwe perseel kan SACS leerders 'n veel groter rykdom geriewe vir liggaamlike oefeninge bied as wat eens die geval was, en afrigting word aangebied in 'n wye verskeidenheid sportsoorte. Die hoërskool het eers 'n hele klompie jare ná sy verhuising 'n swembad gekry, maar die laerskool het syne te danke gehad aan die ywer van 'n eertydse skoolhoof, Stanley Hunter, na wie dit ook genoem is omdat hy die leiding geneem het om geld daarvoor in te samel. Tot die hoërskool sy eie swembad gekry het, kon die skool van die nabygeleë Nuwelandse swembad gebruik maak. == Noemenswaardige oudleerders == [[Lêer:Ds JP van Heerden.jpg|duimnael|160px|regs|Dr. [[Johannes van Heerden|J.P. van Heerden]], medeleraar van die [[NG gemeente Kaapstad|Groot Kerk]] van 1899 tot sy aftrede in 1935. Die [[Universiteit van Kaapstad]] het in die ou SA Kollege se eeufeesjaar, 1929, die eregraad LL.D. aan hom toegeken. Sir [[De Villiers Graaff]], [[Verenigde Party|VP-leier]], was 'n kleinseun van hom.<ref>{{af}} [[Hendrik Bernardus Thom|Thom, prof. H.B.]] (sameroeper: redaksiekomitee). 1966. ''Stellenbosch 1866–1966. Honderd Jaar van Hoër Onderwys''. Kaapstad: Nasionale Boekhandel Beperk.</ref>]] === Politici === * [[Jacobus Johannes Venter]], lid van die Vrystaatse Volksraad en waarnemende staatspresident. * [[Abraham Fischer]], eerste en enigste eerste minister van die Oranjerivierkolonie. * [[Jan Brand]], vierde president van die [[Oranje-Vrystaat]]. * [[Jacobus Wilhelmus Sauer]], Suid-Afrikaanse staatsman. * [[William Philip Schreiner]], Kaapse eerste minister. * [[Francis William Reitz]], prokureur, digter, skrywer, Kaapse parlementslid, hoofregter en vyfde president van die Oranje-Vrystaat, staatsekretaris van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek|ZAR]] en eerste president van die Unie-Senaat. * [[Abdullah Abdurrahman]], dokter, Kaapse politikus en gemeenskapsleier. * [[Jannie Hofmeyr]], adjunk-premier van die [[Unie van Suid-Afrika]]. * [[Morris Alexander]], [[Volksraad van die Unie van Suid-Afrika|Volksraadslid]] en advokaat. * [[Paul Sauer]], kabinetsminster. * [[Frank Waring]], [[Springbokke|Springbokrugbyspeler]] en een van die eerste twee Engelssprekende [[Nasionale Party|NP]]-kabinetsministers. === Predikante en sendelinge === * [[P.K. Albertyn]], van 1829 tot 1832 een van die eerste studente en later [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|NG]] predikant. * [[Adrian Roux]], die tweede NG predikant wat in Suid-Afrika georden is. * [[Hendrik Leibbrandt]], 'n NG predikant wat moes bedank weens sy "liberale" opvattings. * [[Johannes Jacobus Kotzé]], "liberale" predikant in die NG Kerk. * [[Stephanus Hofmeyr]], beroemde sendeling van die NG Kerk. * [[Jan Hendrik Hofmeyr (predikant)|Jan Hendrik Hofmeyr]], 41 jaar lank leraar van die [[NG gemeente Somerset-Oos]] en twee maal moderator van die Kaapse Kerk. * [[Alexander Daneel]], 37 jaar lank leraar van die [[NG gemeente Heidelberg, Wes-Kaap|NG gemeente Heidelberg, Kaap]]. * [[Daniël Jozua Pienaar]], predikant en leier in die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] asook stigter van die ambagskool op [[Uitenhage]]. * [[P.D. Rossouw]], predikant en vroeë Afrikaanse letterkundige. * [[Bernard Petrus Jacobus Marchand]], een van die stigters van die arbeidskolonie op [[Kakamas]], asook stigter van die [[Hoër Meisieskool Rustenburg]] en [[Hoërskool Seunskool Rondebosch]]. * [[August Daniël Lückhoff]], eerste sekretaris van die NG Kerk se kommissie vir armesorg. * [[Gustave Adolph Maeder]], NG predikant en skrywer. * [[Gijsbert Keet]], NG predikant en digter. * [[Abraham van der Merwe]], vyf maal moderator van die Kaapse NG Kerk. === Letterkundiges === * [[T.J. Haarhoff]], skrywer en letterkundige. * [[NP van Wyk Louw]], letterkundige en digter. * [[WEG Louw]], akademikus, letterkundige en digter. === Soldate === * [[Andrew Beauchamp-Proctor]], vegvlieënier en ontvanger van die [[Victoriakruis|Victoria Cross]]. * [[John Dering Nettleton]], Suid-Afrikaanse vlieënier aan wie die [[Victoriakruis|Victoria Cross]] toegeken is. === Sportmanne === * [[Billy Millar]], [[Springbokke|Springbokrubyspeler]] en Suid-Afrika se elfde Springbokkaptein. * [[Percy Montgomery]], [[Springbokke|Springbokrugbyspeler]]. === Diverse === * [[Alfred Ackerman]], ingenieur en uitvinder. == Galery van oudleerders == <gallery mode=packed heights=180px> Lêer:Petrus Kuypers Albertyn.jpg|Ds. [[P.K. Albertyn]] (1814–1878), was NG predikant en van 1829 tot 1832 een van die eerste groep studente aan die SA Kollege in Langstraat. Lêer:Adrian Roux.jpg|Dr. [[Adrian Roux]] (1812–1884), die tweede NG predikant wat in Suid-Afrika georden is. Lêer:JJ Venter.jpg|[[Jacobus Johannes Venter]] (1814–1889), meermale waarnemende president van die [[Oranje-Vrystaat]]. Hy was ook stigterslid van die [[Gereformeerde kerk Bethulie]]. Johannes Brand00.jpg-[[Jan Brand]] (1823–1888), vierde president van die [[Oranje-Vrystaat]], het aan die kollege studeer en is, ná sy studie aan die [[Universiteit van Leiden]], in 1858 aangestel as hoogleraar in die regte. Lêer:Dr JJ Kotzé.jpg|duimnael|regs|190px|Dr. [[Johannes Jacobus Kotzé]] (1835–1899), 'n "liberale" predikant in die NG Kerk. Lêer:Ds JH Hofmeyr ouer.jpg|Ds. [[Jan Hendrik Hofmeyr (predikant)|Jan Hendrik Hofmeyr]] (1835–1908), 41 jaar lank predikant op [[Somerset-Oos]], is as 14-jarige in die ZA College geplaas waar hy Nederlands, Hebreeus en wiskunde studeer het. Lêer:Ds Alexander Daneel teen die aand van sy lewe.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. [[George Daneel]] (1836–1899), 37 jaar lank leraar van die [[NG gemeente Heidelberg, Wes-Kaap]], sy enigste gemeente. Lêer:Ds Hendrik Leibbrandt.jpg|Ds. [[Hendrik Leibbrandt|H.C.V. Leibbrandt]] (1837–1911), 'n NG predikant wat moes bedank weens sy "liberale" opvattings. Lêer:Stephanus Hofmeyr jonk.jpg|Eerw. [[Stephanus Hofmeyr]] (1839–1905), baanbreker-sendeling van die NG Kerk, sou later sê: "Onder dr. Adamson het ek meer vergeet as geleer. Later, onder dr. [[Langham Dale|Dale]], het ek goed begin leer: Latyn, Grieks, skeikunde. Maar, o, die wildheid en ondeundheid! Geen kattekwaad te bedink of ek was daarin."<ref>{{af}} [[G.B.A. Gerdener|Gerdener, prof. G.B.A.]] 1941. ''Baanbrekers onder die Suiderkruis''. Stellenbosch: Die Christen-Studentevereniging van Suid-Afrika.</ref> Lêer:FWReitz VA0947.jpg|[[Francis William Reitz|F.W. Reitz]] (1844–1934), vyfde president van die [[Oranje-Vrystaat]]. Lêer:Ds PD Rossouw.jpg|Ds. [[P.D. Rossouw]] (1845–1896), NG predikant en vroeë Afrikaanse letterkundige. Ds GA Maeder.jpg|Ds. [[Gustave Adolph Maeder]] (1848–1918), NG predikant en skrywer van die monumentale ''Ons Kerk Album''. Lêer:Jacobus W Sauer - Cape Colony Liberal MP.png|[[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (1850–1930), Suid-Afrikaanse staatsman. Lêer:Abraham Fischer.jpg|[[Abraham Fischer]] (1850–1913), die eerste en enigste eerste minister van die [[Oranjerivierkolonie]]. Lêer:Ds GR Keet.jpg|Ds. [[Gijsbert Keet|G.R. Keet]] (1853–1899), was 'n NG predikant wie se nagelate gedigte ná sy vroeë dood uitgegee is. Lêer:Ds B Marchand.jpg|Ds. [[Bernard Petrus Jacobus Marchand|B.P.J. Marchand]] (1853–1917), medestigter van [[Kakamas]] en stigter van die Hoër Meisieskool Rustenburg en Hoër Seunskool Rondebosch. Lêer:Daniel Jozua Pienaar.jpg|Ds. [[Daniël Jozua Pienaar]] (1853–1926) was predikant en leier in die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]], onder meer moderator van die Kaapse Kerk in 1915, en 'n onderwysman na wie die Hoër Tegniese Skool Daniël Pienaar op [[Uitenhage]] genoem is. Lêer:WP Schreiner.jpg|[[William Philip Schreiner]] (1857–1919), prokureur, regsadviseur, prokureur-generaal, eerste minister van die Kaapkolonie, senator van die [[Unie van Suid-Afrika]] en hoë kommissaris in [[Londen]]. Lêer:Ds Ebbe Dommisse.jpg|Ds. [[Ebbe Dommisse (predikant)|Ebbe Dommisse]] (1871–1936), NG predikant. Lêer:Abdullah Abdurahman.jpg|Die Kaapse politikus [[Abdullah Abdurrahman]] (1872–1940) kon aan SACS skoolgaan voor die Kaapse Skoolraad in 1905 besluit het om net wit leerders tot die skool toe te laat. Eers begin 1992 (waarskynlik eintlik 1991) kon kinders van alle rasse weer die skool bywoon.<ref name="his" /> Lêer:August Daniël Lückhoff.jpg|Ds. [[August Daniël Lückhoff|A.D. Lückhoff]] (1874–1963), eerste sekretaris van die NG Kerk se kommissie vir armesorg. Lêer:Morris Alexander.jpg|[[Morris Alexander]] (1877–1946), het tussen 1910 en 1943 agt keer in die kiesafdeling [[Kaapstad-Kasteel (kiesafdeling)|Kaapstad-Kasteel]] gewen. Net in 1929 se verkiesing het hy nie gestaan nie. Lêer:TJ Haarhoff.jpg|Prof. [[T.J. Haarhoff]] (1892–1971) het die hoogste punte in Kaapland in sy eindeksamen behaal en was 'n [[Rhodes-beurs]]houer van SACS. Lêer:Andrew Beauchamp-Proctor VC IWM Q 067596.jpg|170px|duimnael|regs|Kapt. [[Andrew Beauchamp-Proctor]] (1894–1921) het in 1912 aan SACS gematrikuleer. Hy was 'n Suid-Afrikaanse vegvlieënier wat tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] met die [[Victoriakruis|Victoria Cross]] vereer is. Lêer:AJ van der Merwe.jpg|Dr. [[Abraham van der Merwe]] (1897–1978), vyf maal agtereenvolgens moderator van die Kaapse NG Sinode, voorsitter van die eerste Algemene Sinode in 1962 en amper 40 jaar lank leraar van die [[NG gemeente Kaapstad]]; voorsitter van die sentrale feeskomitee van die [[Van Riebeeckfees]]. Lêer:PO Sauer.jpg|[[Paul Sauer]] (1898–1976), kabinetsminister. Lêer:Frank Waring 1962.jpg|Die oudleerder [[Frank Waring]] (1908–2000) het vir die [[Springbokke]] rugby gespeel en later een van die eerste twee Engelssprekende ministers in 'n [[Nasionale Party|NP]]-kabinet geword, onder dr. [[H.F. Verwoerd]]. Lêer:NP van Wyk Louw.jpg|Die letterkundige [[NP van Wyk Louw]] (1906–1970) en sy broer, [[WEG Louw]] (1913–1980), het albei hul skoolloopbaan aan SACS voltooi nadat die gesin van [[Sutherland]] af Kaap toe verhuis het. Lêer:John Nettleton.jpg|Eskaderleier [[John Dering Nettleton]] (1917–1943), wat aan SACS skoolgegaan het, maar daarna die Western Province Prepatory School bygewoon het voor hy 'n vlootkadet geword het, was ’n Suid-Afrikaanse vlieënier aan wie die [[Victoriakruis|Victoria Cross]] toegeken is vir sy dapperheid tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], waartydens hy die hoogste prys betaal het.<ref>{{af}} Langham-Carter, R.R. in Beyers, C.J. 1981. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]''. Durban en Pretoria: Butterworth & Kie (SA) (Edms.) Bpk.</ref> Lêer:Percy Montgomery 2007.jpg|Die [[Springbokke|Springbok]] [[Percy Montgomery]] is 'n oudleerder van SACS. </gallery> == Bronne == * {{nl}} [[Andries Dreyer|Dreyer, eerw. Andries]]. 1910. ''Historisch Album van de Nederduitsche Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika''. Kaapstad: Cape Times Beperkt. * {{af}} [[Henry Charles Hopkins|Hopkins, dr. H.C.]] 1965. ''Die Moeder van ons Almal. Geskiedenis van die Gemeente Kaapstad, 1665–1965''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-Uitgewers en -Boekhandel. * {{en}} Potgieter, D.J. (hoofred.) 1974. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery Ltd. * {{en}} Whiteford, R. in Peacock, M.A. 1972. ''Some famous South African Schools. Volume One. English-medium boys' high schools''. Cape Town: Longman Southern Africa. * {{en}} [http://www.vassa.org.za/wp-content/uploads/2010/09/VASSA-Journal-5-June-2001.pdf Die geskiedenis van die Weeshuis-gebou, VASSA Journal, 5 Junie 2001]. URL besoek op 10 Mei 2016. == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{en}} [http://www.sacollege.org.za/ Die South African College Schools se webtuiste] {{Koördinate|33|58|14|S|18|27|37|O|region:ZA_type:landmark|aansig=titel}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Kaapstad]] [[Kategorie:Skole in die Wes-Kaap]] 565v70n1tfy5p701vg6adb5lg2kgte3 0 110619 2964912 2926415 2026-09-03T22:21:57Z Jcb 223 2964912 wikitext text/x-wiki Die '''Suid-Afrikaanse Kollege''' (Eng.: ''South African College''; Ndl.: Zuid-Afrikaansch Athenæum of Zuid-Afrikaansch College) was die eerste instelling in [[Suid-Afrika]] wat hoër onderwys gebied het. Dit is op [[1 Oktober]] [[1829]] gestig en was die voorloper van die hoër- en laerskole [[SACS]], wat van 1874 mettertyd tot 1900 (toe die kollege ook sy matriekklas aan die hoërskool afgestaan het) as afsonderlike instellings ontstaan het en nog tot 1926 as privaat skole regstreeks onder die [[Universiteit van Kaapstad]] se beheer was. Die kollege het op [[2 April]] [[1918]] ophou bestaan (weliswaar net in naam) toe die lank gekoesterde ideaal van universiteitstatus bereik is en die amper 90 jaar oue kollege herdoop is tot die Universiteit van Kaapstad. Dié instelling het sedertdien amper 40-voudig gegroei van 600 studente in 1918 tot amper 24&nbsp;000. == Ontstaan == [[Lêer:Sir Galbraith Lowry Cole by William Dyce.jpg|duimnael|regs|180px|Sir [[Galbraith Lowry Cole]], Kaapse goewerneur, het toestemming verleen vir die oprigting van die kollege.]] [[Lêer:Groote Kerk 1824.jpg|duimnael|links|270px|'n Swart-wit afdruk van 'n skildery deur T.F. Cromfield van die Groote Kerk en ou slawehuis in 1824, vyf jaar voor die ZA Athenæum in die kerk geopen is.]] [[Lêer:Zuid-Afrikaansch Athenaeum, 1832.jpg|duimnael|regs|Die [[Suid-Afrikaanse Weeshuis, Langstraat|SA Weeshuis]] in Langstraat waarin die ZA Athenæum van sy ontstaan tot 1841 gehuisves is.]] [[Lêer:Het Oude Weeshuis, Lange Straat, Kaapstad.jpg|duimnael|links|Die ou weeshuis in Langstraat waarin die ZA Athenæum begin het. Dié gebou is gesloop nadat die SA Kinderhuis in 1923 na die voorstad Tuine verhuis het.<ref>{{en}} [http://www.sakinderhuis.org/about/ Geskiedenis van die SA Kinderhuis]. URL besoek op 8 Mei 2016.</ref>]] [[Lêer:Ds JP van Heerden.jpg|duimnael|160px|regs|Dr. [[Johannes van Heerden|J.P. van Heerden]], medeleraar van die [[NG gemeente Kaapstad|Groot Kerk]] van 1899 tot sy aftrede in 1935. Die [[Universiteit van Kaapstad]] het in die ou SA Kollege se eeufeesjaar, 1929, die eregraad LL.D. aan hom toegeken. Een van sy kleinseuns was sir [[De Villiers Graaff]].<ref>{{af}} [[Hendrik Bernardus Thom|Thom, prof. H.B.]] (sameroeper: redaksiekomitee). 1966. ''Stellenbosch 1866–1966. Honderd Jaar van Hoër Onderwys''. Kaapstad: Nasionale Boekhandel Beperk.</ref>]] [[Lêer:Sir John Truter.gif|duimnael|links|170px|Sir [[John Truter]], eerste hoofregter van die [[Kaapkolonie]], het die vergadering in 1828 gelei waarop besluit is om ''Het Zuid-Afrikaansch Athenæum'' te stig.]] Die ZA Athenæum het deur die toedoen van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] tot stand gekom het.<ref name="dreyer">{{nl}} [[Andries Dreyer|Dreyer, eerw. Andries]]. 1910. ''Historisch Album van de Nederduitsche Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika''. Kaapstad: Cape Times Beperkt.</ref> Reeds in die jaar 1791 het twee medeleraars van die [[NG gemeente Kaapstad|Groote Kerk, Kaapstad]], di. Johannes Petrus Serrurier (leraar van 1760–1802) en [[Christiaan Fleck]] (1781–1822) die behoefte gevoel aan beter en meer gevorderde skole as wat indertyd aan die Kaap bestaan het. Dié twee predikante het hul beywer vir die insameling van geld wat aangewend kon word ter stigting van sulke skole. Hulle het mettertyd omtrent £3 000 byeengebring. Die doel van die fonds wat so gestig is, was dat op elke dorp ’n elementêre skool gestig wou word en in Kaapstad ’n ''Latijnsche School''. ’n eiendom in Gravestraat is aangekoop en ’n onderwyser, Cornelis Josias van Braak, aangestel, maar die oorgawe van die Kaap in 1795 aan [[Groot-Brittanje]] het die werk vernietig wat toe reeds verrig is. Eers in 1837 is die gekollekteerde bedrag van £3 000 aan die bestuur van die ZA Anthenaeum (ZA College) oorhandig. == Ontwikkelings op Kaapse onderwysgebied == In September 1831 is in Kaapstad ’n onderwysinrigting met die naam [[Tot Nut van 't Algemeen]] geopen. Ook dié skool, wat mettertyd talle vooraanstaande Afrikaans-Hollandse burgers van Suid-Afrika sou oplewer, het sy ontstaan hoofsaaklik aan die werksaamhede van die NG Kerk te danke. Met bekwame onderwysers aan die hoof en met die ondersteuning van manne soos ds. [[J.H. Neethling]] (self op sy dag ’n leerder aan die skool), ds. [[Johannes Spijker]], sir [[Christoffel Brand]] en C.J.C. Gie, het dié instelling sy stempel diep op Suid-Afrika afgedruk en het hy destyds, volgens eerw. [[Andries Dreyer]] (eerste argivaris van die NG Kerk), "moontlik meer vir die land beteken as enige ander skool".<ref name="dreyer" /> Die meeste van die vroeëre predikante van die Kerk het hul eerste opleiding aan [[Tot Nut van 't Algemeen]] ontvang.<ref>{{en}} Potgieter, J.W. (hoofred.) 1974. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]'', vol. 10. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery Ltd.</ref> == Die Zuid-Afrikaansch Athenæum gestig == Byna terselfdertyd as dié skool het die Zuid-Afrikaansch Athenæum ontstaan, merendeels danksy die bemoeiing van NG predikante, want op [[14 Oktober]] [[1828]] is in die konsistorie van die [[NG gemeente Kaapstad|vorige Groote Kerk]] ’n byeenkoms van Nederlands- en Engelssprekende Kapenaars onder voorsitterskap van sir [[John Truter]] gehou "ten einde in overweging te nemen, of niet in deze Volkplanting, en zoo ja, op welke wijze, op het doelmatigste zou kunnen worden voorzien in de behoefte, zoo algemeen gevoeld, van hooger onderwijs voor de Kaapsche jeugd". By hierdie geleentheid is ’n kommissie benoem, bestaande uit sir John, voorsitter; dr. [[Abraham Faure]]; C. Hough, J. Adamson, J.M. van Sateveren (al drie predikante); W.F. Hertzog (landmeter-generaal van die Kaapkolonie);<ref>{{en}} [http://www.digplanet.com/wiki/Andries_Botha 19th-century South African people > Andries Botha]{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. URL besoek op 8 Mei 2016.</ref> F.L. Mabille; D. Hertzog; sir [[Christoffel Brand]]; H. Roos; en J. de Wet (sekretaris). Aan dié kommissie is die taak opgedra om ’n plan op te stel vir die oprigting van ’n "seminarium". Die werk het so ywerig verloop dat toe die kommissie op [[4 Junie]] [[1829]] verslag doen van sy werk, daar besluit is om ’n inrigting vir hoër onderwys daar te stel wat die naam ''Het Zuid-Afrikaansch Athenæum'' sou dra. As grootste lokaal in die stad was die Hollandse kerk die aangewese plek vir die plegtige opening van die instituut op [[1 Oktober]] [[1829]] nadat, so is dit genotuleer, "'s smorgens te 9 ure alle de leerlinge, benevens de Directeuren, Professoren, Senatoren en Deelnemers in het gebouw van het Athenæum waren byeengekomen, en in eene processie, met den Pedel aan het hoofd naar de Kerk gegaan".<ref name="dreyer" /> Die kollege het twee doelstellings gehad: om Suid-Afrikaans in die volste sin van die woord te wees en te ontwikkel in 'n universiteit wat met die beste enige plek ter wêreld kon vergelyk. Jare lank sou die kollege egter grotendeels 'n gekombineerde laer- en hoërskool wees met 'n klein universitêre afdeling, want eers nadat die land se rykdom genoegsaam toegeneem het om die groter opvoedkundige las te dra, kon die ZA College die tweede deel van sy oorspronklike ambisie begin verwesenlik.<ref name="potgieter">{{en}} Potgieter, D.J. (hoofred.) 1974. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery Ltd.</ref> Van die Kaapse NG kerkraad se 14 benoemde lede vir die eerste bestuursliggaam van die ZA Athenæum, wat op [[4 Junie]] [[1829]] in die Groote Kerk se konsistorie gekies en is en uit 15 lede sou bestaan, het 11 by die verkiesing die paal gehaal. Dr. [[Abraham Faure]] (die gemeente se medeleraar van 1822–1867) het maklik die hoogste getal stemme gekry en van 1829 tot 1873 in die kollegeraad gedien. As lid van die raad sowel as voorsitter van die senaat is hy deur verskeie leraars van die Groote Kerk gevolg. Ook was dr. Faure die eerste in Nederlands aan die kollege; later het dr. S.P. Heyns (medeleraar van 1834–1864) en ds. [[Gilles van de Wall]] (medeleraar van 1874–1875) dié stoel gevul.<ref name="hopkins">{{af}} [[Henry Charles Hopkins|Hopkins, dr. H.C.]] 1965. ''Die Moeder van ons Almal. Geskiedenis van die Gemeente Kaapstad, 1665–1965''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-Uitgewers en -Boekhandel.</ref> Die Groote Kerk se ondersteuning het meer as net mannekrag behels, want eers was die kerkraad bereid om £100 aan aandele in die inrigting uit te neem, maar toe die publiek in 1829 gevra word om £2&nbsp;000 in 200 aandele van £10 elk voor te skiet, het die kerkraad hul vroeëre aanbod met die helfte verminder. Aandeelhouers het die reg verkry om een studente te laat matrikuleer aan die inrigting teen verminderde klasgeld. Die Vrymesselaars sou £50 per jaar bydra en die Openbare Biblioteek, wat nie self geld gehad het nie, het aanbied om boeke uit te leen. 'n Jaar later het die kerkraad onder leiding van di. [[Johan Heinrich von Manger|J.H. von Manger]] (medeleraar van 1802–1839) en dr. Faure onomwonde ten gunste van godsdiensonderwys binne die mure van die kollege self besluit. Dié besonderse band tussen die gemeente en die SA Kollege is in die destydse inrigting se eeufeesjaar, 1929, in herinnering geroep toe die [[Universiteit van Kaapstad]] dr. [[Johannes van Heerden|J.P. van Heerden]], die Groote Kerke se medeleraar van 1899–1935, vereer met 'n LL.D. Die kerkraad het sy akademiese toga en hoed voorsien. Ook het die kerkraad graag die gebruik van die Groote Kerk vir 'n eeufeesdiens afgestaan.<ref name="hopkins" /> == Beginjare == Sir [[John Truter]] was die eerste voorsitter van die ZA College se beheerraad. Ten einde toegang tot die skool te verkry, moes seuns kon lees en skryf en ’n basiese kennis van rekenkunde hê. Drie onderwysers, bygestaan deur 'n assistent of twee, het hulle onderrig, wat die titel professor gekry en £200 per jaar verdien het (plus £100 wat uit skoolgeld ingesamel sou word). Eerw. E. Judge (Engelse Klassieke), dr. [[Abraham Faure]] (Nederlandse Klassieke) en eerw. J. Adamson (wiskunde en wetenskap). Reeds in Augustus 1829 het die drie hoogleraars met drie lede van die raad van 15 saamgekom om die eerste senaat te vorm. Aanvanklik was daar 115 "studente" in die kollege, van wie die meeste laerskoolseuns, maar teen 1841 het dit afgeneem tot net 16 nadat die instelling teëspoed beleef het. Goewerneur sir [[Benjamin D'Urban]] het in 1837 'n verordening goedgekeur wat die kollege se bestaande stelsel van administrasie en finansies 'n regtelike en amptelike beslag gegee het.<ref name="potgieter" /> == In die Egiptiese Gebou == [[Lêer:Egyptian Building. Orange St, Cape Town..JPG|duimnael|regs|Die ZA College het in 1841 die [[Egiptiese Gebou]] aan die bopunt van Goewermentlaan betrek. 'n Dieretuin is voorheen op dié perseel bedryf.]] [[Lêer:Thomas Bowler08.jpg|duimnael|links|170px|Die kunstenaar [[Thomas Bowler]] het in 1842 van die Diocesan College na die ZA College gekom as tekenonderwyser.]] In 1841 het die Suid-Afrikaanse Kollege na ’n nuwe tuiste verskuif nadat dit tot dusver ’n nederige bestaan moes voer in ’n gedeelte van die [[Suid-Afrikaanse Weeshuis, Langstraat|weeshuis]] aan die bopunt van Langstraat (wat intussen gesloop is, maar waaraan die naam Orphanstraat vandag nog herinner). Die nuwe gebou is opgerig op ’n perseel waar vroeër ’n dieretuin gestaan het en wat die goewerneur, sir [[Benjamin D'Urban]], aan die kollege toegestaan het. Dit was geleë aan die bopunt van Goewermentslaan in die [[Kompanjiestuin]]. Die toegang na dié perseel vanuit Goewermentslaan was deur die Leeuepoort, ontwerp deur [[Louis Thibault]] en [[Anton Anreith]]. Die kollege se eie Engelsprofessor, James Adamson, het ’n rowwe skets gemaak vir die nuwe gebou in die destyds gewilde Neo-Egiptiese of Egiptiese herlewingstyl. Kol. G.G. Lewis van die Koninklike Ingenieurs het dié tema vergroot nadat hy pas die ou militêre hospitaal voltooi het. Toe bouwerk aan die kollege se nuwe gebou begin, was die perseel nog omring van die verlate hokke waarin eens wilde diere vir Kapenaars se vermaak aangehou is. Dit is blykbaar wel afgebreek teen die tyd dat prof. Adamson die kollege in 1841 ingewy het. Die [[Egiptiese Gebou]], geleë op die Oranjestraatse kampus van die Universiteit van Kaapstad, is steeds in die instelling se besit en huisves die Michaelis-kunsskool.<ref>{{en}} Picton-Seymour, Désirée. 1989. ''Historical buildings in South Africa''. Cape Town: Struikhof Publishers.</ref> Die nuwe skoolgebou met sy vyf klaskamers was ’n reuseverbetering op die beknopte omstandighede in die Weeshuis in Langstraat. Dit het die onderskeiding dat die eerste gebou in Suid-Afrika is wat vir naskoolse onderrig opgerig is.<ref>{{en}} [http://capetownhistory.com/?page_id=426 Die geskiedenis van Kaapstad; Egiptiese Gebou] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160404010802/http://capetownhistory.com/?page_id=426 |date= 4 April 2016 }}. URL besoek op 15 Mei 2016.</ref>Ook buite was meer plek om te speel, hoewel The Paddock, ’n veld oorkant die laan, vir hulle verbode was. Dié veld, wat deesdae deel is van die Hoërskool Kaapstad se skoolterrein, was ’n weikamp vir die goewerneur se koeie en ’n wag in ’n rooi baadjie het met bajonet in die hand te alle tye gesorg dat geen indringer van die kollege dit op die koeie se weiding waag nie. Eers 30 jaar later, in 1871, het goewerneur sir [[George Grey]], wat soveel vir die onderwys in Suid-Afrika beteken het,<ref>{{af}} De Kock, W.J. 1968. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]], deel I''. Kaapstad en Johannesburg: Tafelberg-Uitgewers.</ref> die kollege toestemming verleen om The Paddock met die goewerneurskoeie te deel. Vanaf 1845 het die kollege geldelik baat begin vind by die verbetering in die Kaapkolonie se ekonomie en veral aangehelp deur sir George. Die vooruitgang op akademiese gebied was in hierdie jare ook indrukwekkend. Twee uitsonderlike hoogleraars, sir [[Langham Dale]] (1848–1860) en dr. [[Roderick Noble]] (1855–1875) is aangestel. Voorsiening is gemaak vir onderrig in [[Duits]] en [[Frans]] asook vir tekenklasse onder leiding van [[Thomas Bowler]]. Sir George het ’n jong lektor in koloniale reg aangestel, [[Jan Brand]], wat eindelik president van die [[Oranje-Vrystaat]] sou word. Met die stigting van ’n eksaminerende liggaam, die Universiteit van die Kaap die Goeie Hoop (voorganger van [[Unisa]]), in 1873 het die standaard van die kollege se werk aansienlik verbeter.<ref name="potgieter" /> == SACS skei af == [[Lêer:Original SA College Schools Building.jpg|duimnael|regs|Rosedale House, een van die hoërskool se oorspronklike koshuise.]] [[Lêer:Detail of SACS sign above door.jpg|duimnael|links|Die hoërskoolwapen.]] Veel belangriker was die toekenning deur goewerneur Grey van die ou slawelosie aan die kollege, wat van die kollegeperseel geskei is deur ’n stuk grond waarop die UK se Hiddinghsaal later opgerig is. Toe is die kollege in staat gestel om ’n skool tot stand te bring waarvan die leerders natuurlikerwyse na die kollege sou kom sodra hul sekondêre onderwys klaar was. Aangesien dié skool uit die SA Kollege ontstaan het, was die voor hand liggende naam daarvan die Suid-Afrikaanse Kollegeskool (of SACS).<ref name="white">{{en}} Whiteford, R. in Peacock, M.A. 1972. ''Some famous South African Schools. Volume One. English-medium boys' high schools''. Cape Town: Longman Southern Africa.</ref> So het [[SACS]] in 1874 gestalte gekry as ’n afsonderlike instelling onder sy eerste skoolhoof, dr. J. Shaw, volgens oorlewering ’n streng tugmeester, wat aan die stuur sou bly tot sy onverwagte dood in 1890. Die SA Kollege het steeds beheer oor die skool uitgeoefen en ook die matrikulasieklasse onder sy eie sorg gehou. Dit kan óf wees omdat die hoogleraars nie dié verantwoordelikheid aan die onderwysers wou toevertrou nie óf omdat die kollege nie die inkomste wou verbeur wat hy gekry het uit die klasgeld wat die senior leerders betaal het nie. Dié reëling het tot 1900 voortgeduur toe ook die matriekklas aan SACS oorgedra is. Intussen het van die kollege se kosgangers in die skoolgebou ingewoon, wat dikwels tot wrywing gelei het weens strydende aansprake die gebruik van lokale. Klaarblyklik moes ’n nuwe gebou vir die skool gevind word.<ref name="white" /> In 1895 het ''Rosedale'', ’n groot eiendom tussen die kollege en Oranjestraat, in die mark gekom en is dit aangekoop. In die volgende jaar is begin met die oprigting van ’n gebou wat van tyd tot tyd vergroot is deur aanbouings namate die skole se leerders toegeneem het, maar wat die tuiste van SACS sou wees vir die daaropvolgende 65 jaar. Die woning op die eiendom het ’n koshuis geword, maar nie juis goed in dié doel voorsien nie. Jare later is dit gesloop en vervang deur ’n gebou wat sir [[Herbert Baker]] ontwerp het. == Hoër onderwys vorder == [[Lêer:Sir Langham Dale.jpg|duimnael|regs|180px|Sir [[Langham Dale]], later superintendent-generaal van onderwys in die [[Kaapkolonie]], na wie [[Dale-kollege]] op [[King William's Town]] genoem is, was hoogleraar in die Klassieke aan die kollege van 1848 tot 1858.]] [[Lêer:Prof HES Fremantle.jpg|duimnael|links|170px|Prof. [[Henry Fremantle]] is in 1899 aangestel as hoogleraar in Engels en filosofie, maar nadat die Senaat geweier het dat hy sy amp behou as hy verkies word tot die Kaapse Wetgewende Vergadering het hy reeds in 1903 bedank om die politiek en joernalistiek te betree.]] Nadat die laer klasse tot en met st. VII in 1874 van die kollege geskei is, kon die instelling hom eindelik vanaf 1879 toespits op hoër onderwys toe die beheer van die SA Kollege kragtens die Wette op die SA Kollege van 1878–’79 van die aandeelhouers na die Raad oorgedra is wat sou bestaan uit drie lede van die ou raad, drie gekies deur die lewenslange goewerneurs (gewese aandeelhouers en skenkers van minstens £20) en drie wat die goewerneur benoem het. Die nypende tekort aan geld wat die kollege se vooruitgang so lank gestrem het, is in ’n sekere verlig. In die 1870’s het mev. S.B.E. Jamison £5 000 vir ’n beurs geskenk, later £5 000 vir ’n stoel in wetenskap en eindelik ook £1 500 vir ’n laboratorium. In hierdie stadium was die kollege gelukkig genoeg om die diens van vier bekwame hoogleraars te bekom: [[Paul Daniel Hahn|P.D. Hahn]] (1878–1918), C.E. Lewis (1879–1917), W. Ritchie (1882–1930) en J.C. Beattie (later sir Carruthers Beattie) vanaf 1897, wat van 1918 tot 1937 die UK se eerste prinsipaal sou wees. Onder dié professore se leiding is groot vooruitgang getoon: nuwe vakke is ingevoer, vergoeding verbeter en talle skenkings is ontvang. In 1887 is vrouestudente die eerste keer toegelaat. In dieselfde jaar is College House, die eerste manskoshuis, in Bredastraat in gebruik geneem. Eers in 1900 is die laaste skoolklas aan [[SACS]] oorgedra is die matrikulasie-eksamen die eerste keer aanvaar as toelatingsvereiste tot die SA Kollege. == In in die twintigste eeu == [[Lêer:Uct-rag-concert-at-kirstenbosch-gardens-001.jpg|duimnael|regs|200px|Die biblioteek op die Hiddingh-kampus, wat vroeg in die 20ste eeu opgerig is.]] Vanaf die eeuwending het die kollege vinniger vooruitgang gemaak as voorheen. Dit was danksy die opbou van die kolonie se onderwysstelsel en die ekonomiese herstel landwyd. In die laaste 18 jaar van die SA Kollege se bestaan, het vele ontwikkelings plaasgevind: die skole vir geneeskunde, ingenieurswese en opvoedkunde het ontstaan; Hiddingh Hall met die biblioteek is in gebruik geneem; aandklasse (wat sou uitloop op die stigting van die Kaapse Tegniese Kollege) is ingestel en die studenteraad het sy beslag gekry. In dié tydperk is die kollege se omvang vergroot deur die insluiting van die postmatriekklasse van die Diocesan College (1911) en die onderwysopleidingsklasse van die [[Normaal School, Kaapstad|Normaalskool]]. In 1923 sou die UK ook nog die Suid-Afrikaanse Musiekkollege absorbeer en in 1925 die Kaapse Skool vir die Skone Kunste en Argitektuur. == Die kollege word ’n universiteit == In die jaar 1918 het die jare lange stryd om universiteitstatus eindelik vrugte afgewerp. Die oktrooi waarvolgens die Suid-Afrikaanse Kollege die Universiteit van Kaapstad geword het, is op [[2 April]] daardie jaar toegestaan. Die eerste taak was om die hoofbeamptes aan te wys: die prins van Wallis as kanselier, die goewerneur-generaal as “Visitor” en prof. J.C. Beattie as visekanselier en prinsipaal. ’n rojale skenking van £500 000 het die bouwerk moontlik gemaak. 'n Groot gedeelte het sir [[Alfred Beit]], ’n vriend van [[Cecil John Rhodes]] wat sy fortuin uit die mynbou gemaak het, in sy testament nagelaat. Die res van die halfmiljoen pond het gekom van Beit se broer [[Otto Beit|Otto]] en sir [[Julius Charles Wernher|Julius Wernher]]. Dit en ander skenkings het die bouwerk moontlik gemaak. Rhodes self het ’n groot gedeelte van die [[Groote Schuur]]-landgoed in sy testament aan die universiteit nagelaat waar die eerste fase van die geboue, aanvanklik ontwerp deur die argitek [[Joseph Solomon]], wat sy eie lewe in 1918 geneem het weens die onmoontlike omvang van die projek, in 1932 voltooi is toe Jameson Hall in gebruik geneem is. In 1918 het die pas gestigte universiteit 600 studente gehad, maar die geboue is beplan vir 2&nbsp;000. Teen 1968 het dit toegeneem tot 6&nbsp;500 en teen 2016 23&nbsp;500 sodat nuwe geboue met die jare keer op keer opgerig is.<ref name="potgieter" /> == Noemenswaardige oudstudente == === Politici === * [[Koos Venter]], lid van die Vrystaatse Volksraad en waarnemende staatspresident; stigter van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|Gereformeerde Kerk]] in die [[Oranje-Vrystaat]]. * [[Abraham Fischer]], eerste en enigste eerste minister van die Oranjerivierkolonie. * [[Jan Brand]], vierde president van die [[Oranje-Vrystaat]]. * [[Francis William Reitz]], prokureur, digter, skrywer, Kaapse parlementslid, hoofregter en vyfde president van die Oranje-Vrystaat, staatsekretaris van die ZAR en eerste president van die Unie-Senaat. * [[William Philip Schreiner]], Kaapse eerste minister. * [[Morris Alexander]], [[Volksraad van die Unie van Suid-Afrika|Volksraadslid]] en advokaat. * [[Jacobus Wilhelmus Sauer]], Suid-Afrikaanse staatsman. * [[Abdullah Abdurrahman]], dokter, Kaapse politikus en gemeenskapsleier. * [[Pieter Bam]], landboubevorderaar en politikus. * [[Jannie Hofmeyr]], adjunk-premier van die [[Unie van Suid-Afrika]]. * [[Leila Reitz]], die eerste vrou in die Suid-Afrikaanse Volksraad nadat vroue die stemreg gekry het in 1930. * [[Paul Sauer]], kabinetsminster. * [[Albertus van Rhyn]], onderwysman, koerantredakteur, politikus en ambassadeur. === Predikante en sendelinge === * [[P.K. Albertyn]], van 1829 tot 1832 een van die eerste studente en later NG predikant. * [[Adrian Roux]], die tweede NG predikant wat in SA georden is. * [[Stephanus Hofmeyr]], beroemde sendeling van die NG Kerk. * [[Johannes Jacobus Kotzé]], "liberale" predikant in die NG Kerk. * [[Jan Hendrik Hofmeyr (predikant)|Jan Hendrik Hofmeyr]], 41 jaar leraar van die [[NG gemeente Somerset-Oos]] en twee maal moderator van die Kaapse Kerk. * [[Alexander Daneel]], 37 jaar lank leraar van die [[NG gemeente Heidelberg, Wes-Kaap|NG gemeente Heidelberg, Kaap]]. * [[Hendrik Leibbrandt]], 'n NG predikant wat moes bedank weens sy "liberale" opvattings. * [[Daniël Jozua Pienaar]], predikant en leier in die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]]. * [[P.D. Rossouw]], predikant en vroeë Afrikaanse letterkundige. * [[Bernard Petrus Jacobus Marchand]], een van die stigters van die arbeidskolonie op [[Kakamas]], asook stigter van die [[Hoër Meisieskool Rustenburg]] en [[Hoërskool Seunskool Rondebosch]]. * [[August Daniël Lückhoff]], eerste sekretaris van die NG Kerk se kommissie vir armesorg. * [[Gustave Adolph Maeder]], NG predikant en skrywer. * [[Gijsbert Keet]], NG predikant en digter. * [[Abraham van der Merwe]], vyf maal moderator van die Kaapse NG Kerk. * [[Hermanus Bosman]], jare lange predikant van [[NG gemeente Pretoria|Pretoria]]. === Letterkundiges === * [[T.J. Haarhoff]], skrywer en letterkundige. * [[Boerneef]], Afrikaanse skrywer, digter, [[leksikograaf]] en akademikus. Hy het aan die SA Kollege studeer, 'n jaar lank onderwys gegee aan [[SACS]] en was daarna 41 jaar lank aan [[Universiteit van Kaapstad|Ikeys]] verbonde. * [[NP van Wyk Louw]], letterkundige en digter. === Diverse === * [[Alexander du Toit]], geoloog wat beroemd geword vir sy geskrifte oor kontinentale drywing. <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Petrus Kuypers Albertyn.jpg|Ds. [[P.K. Albertyn]] (1814–1878), was NG predikant en van 1829 tot 1832 een van die eerste groep studente. Lêer:Adrian Roux.jpg|Dr. [[Adrian Roux]] (1812–1884), die tweede NG predikant wat in Suid-Afrika georden is. Lêer:JJ Venter.jpg|[[Jacobus Johannes Venter]] (1814–1889), meermale waarnemende predikant van die [[Oranje-Vrystaat]]. Hy was ook stigterslid van die [[Gereformeerde kerk Bethulie]]. Johannes Brand00.jpg-[[Jan Brand]] (1823–1888), vierde president van die [[Oranje-Vrystaat]], het aan die kollege studeer en is, ná sy studie aan die [[Universiteit van Leiden]], in 1858 aangestel as hoogleraar in die regte. Lêer:Dr JJ Kotzé.jpg|duimnael|regs|190px|Dr. [[Johannes Jacobus Kotzé]] (1835–1899), 'n "liberale" predikant in die NG Kerk. Lêer:Ds JH Hofmeyr ouer.jpg|Ds. [[Jan Hendrik Hofmeyr (predikant)|Jan Hendrik Hofmeyr]] (1835–1908), 41 jaar lank predikant op [[Somerset-Oos]], is as 14-jarige in die ZA Collge geplaas waar hy Nederlands, Hebreeus en wiskunde studeer het. Lêer:Ds Alexander Daneel teen die aand van sy lewe.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. [[George Daneel]] (1836–1899), 37 jaar lank leraar van die [[NG gemeente Heidelberg, Wes-Kaap]], sy enigste gemeente. Lêer:Ds Hendrik Leibbrandt.jpg|Ds. [[Hendrik Leibbrandt|H.C.V. Leibbrandt]] (1837–1911), 'n NG predikant wat moes bedank weens sy "liberale" opvattings. Lêer:Stephanus Hofmeyr jonk.jpg|Eerw. [[Stephanus Hofmeyr]] (1839–1905), die baanbrekersendeling van die NG Kerk, sou later sê: "Onder dr. Adamson het ek meer vergeet as geleer. Later, onder dr. [[Langham Dale|Dale]], het ek goed begin leer: Latyn, Grieks, skeikunde. Maar, o, die wildheid en ondeundheid! Geen kattekwaad te bedink of ek was daarin."<ref>{{af}} [[G.B.A. Gerdener|Gerdener, prof. G.B.A.]] 1941. ''Baanbrekers onder die Suiderkruis''. Stellenbosch: Die Christen-Studentevereniging van Suid-Afrika.</ref> Lêer:FWReitz VA0947.jpg|[[Francis William Reitz|F.W. Reitz]] (1844–1934), vyfde president van die [[Oranje-Vrystaat]]. Lêer:Ds PD Rossouw.jpg|Ds. [[P.D. Rossouw]] (1845–1896), NG predikant en vroeë Afrkaanse letterkundige. Ds GA Maeder.jpg|Ds. [[Gustave Adolph Maeder]] (1848–1918), NG predikant en skrywer van die monumentale ''Ons Kerk Album''. Lêer:Jacobus W Sauer - Cape Colony Liberal MP.png|[[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (1850–1930), Suid-Afrikaanse staatsman. Abraham Fischer.jpg|[[Abraham Fischer]] (1850–1913), die eerste en enigste eerste minister van die [[Oranjerivierkolonie]]. Lêer:Ds GR Keet.jpg|Ds. [[Gijsbert Keet|G.R. Keet]] (1853–1899), was 'n NG predikant wie se nagelate gedigte ná sy vroeë dood uitgegee is. Lêer:Ds B Marchand.jpg|Ds. [[Bernard Petrus Jacobus Marchand|B.P.J. Marchand]] (1853–1917), medestigter van [[Kakamas]] en stigter van die [[Hoër Meisieskool Rustenburg]] en [[Hoër Seunskool Rondebosch]]. Lêer:Daniel Jozua Pienaar.jpg|Ds. [[Daniël Jozua Pienaar]] (1853–1926) was predikant en leier in die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]], onder meer moderator van die Kaapse Kerk in 1915, en 'n onderwysman na wie die Hoër Tegniese Skool Daniël Pienaar op [[Uitenhage]] genoem is. Lêer:WP Schreiner.jpg|[[William Philip Schreiner]] (1857–1919), prokureur, regsadviseur, prokureur-generaal, eerste minister van die Kaapkolonie, senator van die [[Unie van Suid-Afrika]] en hoë kommissaris in [[Londen]]. Lêer:Ds Ebbe Dommisse.jpg|Ds. [[Ebbe Dommisse (predikant)|Ebbe Dommisse]] (1871–1936), NG predikant. Lêer:Abdullah Abdurahman.jpg|Die Kaapse politikus [[Abdullah Abdurrahman]] (1872–1940) kon aan SACS skoolgaan voor die Kaapse Skoolraad in 1905 besluit het om net wit leerders tot die skool toe te laat. Eers begin 1992 kon kinders van alle rasse weer die skool bywoon.<ref>{{en}} [http://sacshigh.org.za/about/history/ Die geskiedenis van SACS weergegee op die hoërskool se webtuiste]. URL besoek op 7 Mei 2016.</ref> Lêer:August Daniël Lückhoff.jpg|Ds. [[August Daniël Lückhoff|A.D. Lückhoff]] (1874–1963), eerste sekretaris van die NG Kerk se kommissie vir armesorg. Lêer:Morris Alexander.jpg|[[Morris Alexander]] (1877–1946), het tussen 1910 en 1943 agt keer die kiesafdeling [[Kaapstad-Kasteel (kiesafdeling)|Kaapstad-Kasteel]] gewen. Net in 1929 se verkiesing het hy nie gestaan nie. Lêer:TJ Haarhoff.jpg|Prof. [[T.J. Haarhoff]] (1892–1971) het die hoogste punte in Kaapsland in sy eindeksamen behaal en was 'n [[Rhodes-beurs]]houer. Lêer:Hofmeyr.jpg|Adj.premier [[Jannie Hofmeyr]] (1894–1948), SACS se mees uitsonderlike oudleerder,<ref name="white" /> was net 12 jaar oud toe hy aan die skool matrikuleer.<ref>{{af}} Harington, A.L. in De Kock, W.J. (hoofred. tot 1970) en [[D.W. Krüger|Krüger, prof. D.W.]] (hoofred. sedert 1971). 1972. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing.</ref> Lêer:Boerneef.jpg |[[Boerneef]] (1897–1967), Afrikaanse skrywer, digter, [[leksikograaf]] en akademikus. Lêer:AJ van der Merwe.jpg|Dr. [[Abraham van der Merwe]] (1897–1978), vyf maal agtereenvolgens moderator van die Kaapse NG Sinode, voorsitter van die eerste Algemene Sinode in 1962 en amper 40 jaar leraar van die [[NG gemeente Kaapstad]]; voorsitter van die sentrale feeskomitee van die [[Van Riebeeckfees]]. Lêer:PO Sauer.jpg|[[Paul Sauer]] (1898–1976), kabinetsminister. Lêer:NP van Wyk Louw.jpg|Die letterkundige [[NP van Wyk Louw]] (1906–1970) en sy broer, [[WEG Louw]] (1913–1980), het albei hul skoolloopbaan aan SACS voltooi. </gallery></center> == Bronne == * {{nl}} [[Andries Dreyer|Dreyer, eerw. Andries]]. 1910. ''Historisch Album van de Nederduitsche Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika''. Kaapstad: Cape Times Beperkt. * {{af}} [[Henry Charles Hopkins|Hopkins, dr. H.C.]] 1965. ''Die Moeder van ons Almal. Geskiedenis van die Gemeente Kaapstad, 1665–1965''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-Uitgewers en -Boekhandel. * {{en}} Whiteford, R. in Peacock, M.A. 1972. ''Some famous South African Schools. Volume One. English-medium boys' high schools''. Cape Town: Longman Southern Africa. == Verwysings == {{Verwysings|3}} [[Kategorie:Skole in die Wes-Kaap]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse universiteite]] ixnw8brcf2s7gvy78nrap16rag82d14 0 113764 2964786 2073395 2026-09-03T13:23:38Z Aliwal2012 39067 /* Renuitslag */ 2964786 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Korea_international_circuit_v2.svg|regs|260px]] Die '''[[2013 Formule Een-seisoen|2013 Formule Een]] [[Koreaanse Grand Prix]]''' was 'n [[Formule Een]]-kampioenskapswedren wat op [[6 Oktober]] [[2013]] by die Korea Internasionale Renbaan in [[Suid-Korea]] gehou is. == Kwalifisering == {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Pos !No !Renjaer !Vervaardiger !K1 !K2 !K3 !Rooster |- ! 1 | 1 | {{DE-VLAG}} [[Sebastian Vettel]] | [[Red Bull Racing]]-[[Renault F1|Renault]] | 1:38.683 | '''1:37.569''' | '''1:37.202''' | 1 |- ! 2 | 10 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:38.574 | 1:37.824 | 1:37.420 | 2 |- ! 3 | 2 | {{AU-VLAG}} [[Mark Webber]] | [[Red Bull Racing]]-[[Renault F1|Renault]] | 1:39.138 | 1:37.840 | 1:37.464 | 13<ref name="Webber">{{nl}} [http://www.gpupdate.net/nl/f1-nieuws/300668/webber-zwaar-bestraft-voor-meerijden-met-alonso/ Webber zwaar bestraft voor meerijden met Alonso]</ref> |- ! 4 | 8 | {{FR-VLAG}} [[Romain Grosjean]] | [[Lotus F1-span|Lotus]]-[[Renault F1|Renault]] | 1:39.065 | 1:38.076 | 1:37.531 | 3 |- ! 5 | 9 | {{DE-VLAG}} [[Nico Rosberg]] | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:38.418 | 1:38.031 | 1:37.679 | 4 |- ! 6 | 3 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:38.520 | 1:37.978 | 1:38.038 | 5 |- ! 7 | 4 | {{BR-VLAG}} [[Felipe Massa]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:38.884 | 1:38.295 | 1:38.223 | 6 |- ! 8 | 11 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Sauber]]-[[Ferrari]] | 1:38.427 | 1:37.913 | 1:38.237 | 7 |- ! 9 | 12 | {{MX-VLAG}} [[Esteban Gutiérrez]] | [[Sauber]]-[[Ferrari]] | 1:38.725 | 1:38.327 | 1:38.405 | 8 |- ! 10 | 7 | {{FI-VLAG}} [[Kimi Räikkönen]] | [[Lotus F1-span|Lotus]]-[[Renault F1|Renault]] | '''1:38.341''' | 1:38.181 | 1:38.822 | 9 |- ! 11 | 6 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:39.049 | 1:38.362 | style="background-color:#ffcccc" | | 10 |- ! 12 | 5 | {{GB-VLAG}} [[Jenson Button]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:38.882 | 1:38.365 | style="background-color:#ffcccc" | | 11 |- ! 13 | 19 | {{AU-VLAG}} [[Daniel Ricciardo]] | [[Scuderia Toro Rosso|STR]]-[[Ferrari]] | 1:38.525 | 1:38.417 | style="background-color:#ffcccc" | | 12 |- ! 14 | 15 | {{DE-VLAG}} [[Adrian Sutil]] | [[Force India]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:38.988 | 1:38.431 | style="background-color:#ffcccc" | | 14 |- ! 15 | 14 | {{GB-VLAG}} [[Paul di Resta]] | [[Force India]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:39.185 | 1:38.718 | style="background-color:#ffcccc" | | 15 |- ! 16 | 18 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Éric Vergne]] | [[Scuderia Toro Rosso|STR]]-[[Ferrari]] | 1:39.075 | 1:38.781 | style="background-color:#ffcccc" | | 16 |- ! 17 | 17 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Renault F1|Renault]] | 1:39.470 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 17 |- ! 18 | 16 | {{VE-VLAG}} [[Pastor Maldonado]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Renault F1|Renault]] | 1:39.987 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 18 |- ! 19 | 20 | {{FR-VLAG}} Charles Pic | Caterham-[[Renault F1|Renault]] | 1:40.864 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 19 |- ! 20 | 21 | {{NL-VLAG}} Giedo van der Garde | Caterham-[[Renault F1|Renault]] | 1:40.871 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 20 |- ! 21 | 22 | {{FR-VLAG}} [[Jules Bianchi]] | [[Marussia F1-span|Marussia]]-[[Cosworth]] | 1:41.169 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 22<ref name="Bianchi">{{nl}} [http://www.gpupdate.net/nl/f1-nieuws/301203/bianchi-bestraft-voor-ophouden-di-resta/ Bianchi bestraft voor ophouden Di Resta]</ref> |- ! 22 | 23 | {{GB-VLAG}} Max Chilton | [[Marussia F1-span|Marussia]]-[[Cosworth]] | 1:41.322 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 21 |- !colspan="8"| 107% tyd: '''1:45.224''' |} {{multiple image | align = left | direction = vertical | width = 1000 | image1 = 2013-14-KOR-Qualy.png | caption1 = ← VOOR{{spaces|6}}Posisies na kwalifisering vir die 2013 Koreaanse Grand Prix | image2 = 2013-14-KOR-Start.png | caption2 = ← VOOR{{spaces|6}}Wegspringrooster vir die 2013 Koreaanse Grand Prix }} {{clr}} == Renuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Plek ! No ! Bestuurder ! Span ! Rondtes ! Tyd/Rede ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 1 | {{DE-VLAG}} '''[[Sebastian Vettel]]''' | '''[[Red Bull Racing]]-[[Renault F1|Renault]]''' | 55 | 1:43:13.701 | 1 | '''25''' |- ! 2 | 7 | {{FI-VLAG}} '''[[Kimi Räikkönen]]''' | '''[[Lotus F1-span|Lotus]]-[[Renault F1|Renault]]''' | 55 | +4.224 | 9 | '''18''' |- ! 3 | 8 | {{FR-VLAG}} '''[[Romain Grosjean]]''' | '''[[Lotus F1-span|Lotus]]-[[Renault F1|Renault]]''' | 55 | +4.927 | 3 | '''15''' |- ! 4 | 11 | {{DE-VLAG}} '''[[Nico Hülkenberg]]''' | '''[[Sauber]]-[[Ferrari]]''' | 55 | +24.114 | 7 | '''12''' |- ! 5 | 10 | {{GB-VLAG}} '''[[Lewis Hamilton]]''' | '''[[Mercedes-Benz|Mercedes]]''' | 55 | +25.255 | 2 | '''10''' |- ! 6 | 3 | {{ES-VLAG}} '''[[Fernando Alonso]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 55 | +26.189 | 5 | '''8''' |- ! 7 | 9 | {{DE-VLAG}} '''[[Nico Rosberg]]''' | '''[[Mercedes-Benz|Mercedes]]''' | 55 | +26.698 | 4 | '''6''' |- ! 8 | 5 | {{GB-VLAG}} '''[[Jenson Button]]''' | '''[[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]''' | 55 | +32.262 | 11 | '''4''' |- ! 9 | 4 | {{BR-VLAG}} '''[[Felipe Massa]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 55 | +34.390 | 6 | '''2''' |- ! 10 | 6 | {{MX-VLAG}} '''[[Sergio Pérez]]''' | '''[[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]''' | 55 | +35.155 | 10 | '''1''' |- ! 11 | 12 | {{MX-VLAG}} [[Esteban Gutiérrez]] | [[Sauber]]-[[Ferrari]] | 55 | +35.990 | 8 | |- ! 12 | 17 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Renault F1|Renault]] | 55 | +47.049 | 17 | |- ! 13 | 16 | {{VE-VLAG}} [[Pastor Maldonado]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Renault F1|Renault]] | 55 | +50.013 | 18 | |- ! 14 | 20 | {{FR-VLAG}} Charles Pic | [[Caterham F1-span|Caterham]]-[[Renault F1|Renault]] | 55 | +1:03.578 | 19 | |- ! 15 | 21 | {{NL-VLAG}} Giedo van der Garde | [[Caterham F1-span|Caterham]]-[[Renault F1|Renault]] | 55 | +1:04.501 | 20 | |- ! 16 | 22 | {{FR-VLAG}} [[Jules Bianchi]] | [[Marussia F1-span|Marussia]]-[[Cosworth]] | 55 | +1:07.970 | 22 | |- ! 17 | 23 | {{GB-VLAG}} Max Chilton | [[Marussia F1-span|Marussia]]-[[Cosworth]] | 55 | +1:12.898 | 21 | |- ! 18 | 18 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Éric Vergne]] | [[Scuderia Toro Rosso|STR]]-[[Ferrari]] | 53 | Suspensie | 16 | |- ! 19 | 19 | {{AU-VLAG}} [[Daniel Ricciardo]] | [[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]-[[Ferrari]] | 52 | Suspensie | 12 | |- ! 20 | 15 | {{DE-VLAG}} [[Adrian Sutil]] | [[Force India]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 50 | Botsingskade | 14 | |- ! DNF | 2 | {{AU-VLAG}} [[Mark Webber]] | [[Red Bull Racing]]-[[Renault F1|Renault]] | 36 | Botsing | 13 | |- ! DNF | 14 | {{GB-VLAG}} [[Paul di Resta]] | [[Force India]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 24 | Tol | 15 | |} == Verwysings == {{Verwysings}} <br /> {{F1GP 2010–19}} [[Kategorie:Koreaanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2013|Korea]] f3yjpa27hx967dcptm1w1jb398lsae5 0 113772 2964790 2073394 2026-09-03T13:25:04Z Aliwal2012 39067 /* Kwalifisering */ 2964790 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Korea_international_circuit_v2.svg|regs|260px]] Die '''[[2012 Formule Een-seisoen|2012 Formule Een]] [[Koreaanse Grand Prix]]''' was 'n [[Formule Een]]-kampioenskapswedren wat op [[14 Oktober]] [[2012]] by die Korea Internasionale Renbaan in [[Suid-Korea]] gehou is. == Kwalifisering == {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Pos !No !Renjaer !Vervaardiger !K1 !K2 !K3 !Rooster |- ! 1 | 2 | {{AU-VLAG}} [[Mark Webber]] | [[Red Bull Racing]]-[[Renault F1|Renault]] | 1:38.397 | 1:38.220 | '''1:37.242''' | 1 |- ! 2 | 1 | {{DE-VLAG}} [[Sebastian Vettel]] | [[Red Bull Racing]]-[[Renault F1|Renault]] | '''1:38.208''' | '''1:37.767''' | 1:37.316 | 2 |- ! 3 | 4 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:39.180 | 1:38.000 | 1:37.469 | 3 |- ! 4 | 5 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:39.144 | 1:37.987 | 1:37.534 | 4 |- ! 5 | 9 | {{FI-VLAG}} [[Kimi Räikkönen]] | [[Lotus F1-span|Lotus]]-[[Renault F1|Renault]] | 1:38.887 | 1:38.227 | 1:37.625 | 5 |- ! 6 | 6 | {{BR-VLAG}} [[Felipe Massa]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:38.937 | 1:38.253 | 1:37.884 | 6 |- ! 7 | 10 | {{FR-VLAG}} [[Romain Grosjean]] | [[Lotus F1-span|Lotus]]-[[Renault F1|Renault]] | 1:38.863 | 1:38.275 | 1:37.934 | 7 |- ! 8 | 12 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Force India]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:38.981 | 1:38.428 | 1:38.266 | 8 |- ! 9 | 8 | {{DE-VLAG}} [[Nico Rosberg]] | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:38.999 | 1:38.417 | 1:38.361 | 9 |- ! 10 | 7 | {{DE-VLAG}} [[Michael Schumacher]] | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:38.808 | 1:38.436 | 1:38.513 | 10 |- ! 11 | 3 | {{GB-VLAG}} [[Jenson Button]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:38.615 | 1:38.441 | style="background-color:#ffcccc" | | 11 |- ! 12 | 15 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Sauber]]-[[Ferrari]] | 1:38.630 | 1:38.460 | style="background-color:#ffcccc" | | 12 |- ! 13 | 14 | {{JP-VLAG}} Kamui Kobayashi | [[Sauber]]-[[Ferrari]] | 1:38.719 | 1:38.594 | style="background-color:#ffcccc" | | 13 |- ! 14 | 11 | {{GB-VLAG}} [[Paul di Resta]] | [[Force India]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:38.942 | 1:38.643 | style="background-color:#ffcccc" | | 14 |- ! 15 | 18 | {{VE-VLAG}} [[Pastor Maldonado]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Renault F1|Renault]] | 1:39.024 | 1:38.725 | style="background-color:#ffcccc" | | 15 |- ! 16 | 16 | {{AU-VLAG}} [[Daniel Ricciardo]] | [[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]-[[Ferrari]] | 1:38.784 | 1:39.084 | style="background-color:#ffcccc" | | 21<ref name="Ricciardo">{{nl}} [http://www.gpupdate.net/nl/f1-nieuws/285588/ricciardo-verliest-vijf-startplaatsen-in-korea/ Ricciardo verliest vijf startplaatsen in Korea]</ref> |- ! 17 | 17 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Éric Vergne]] | [[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]-[[Ferrari]] | 1:38.774 | 1:39.340 | style="background-color:#ffcccc" | | 16 |- ! 18 | 19 | {{BR-VLAG}} [[Bruno Senna]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Renault F1|Renault]] | 1:39.443 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 17 |- ! 19 | 21 | {{RU-VLAG}} [[Vitaly Petrov]] | [[Caterham F1-span|Caterham]]-[[Renault F1|Renault]] | 1:40.207 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 18 |- ! 20 | 20 | {{FI-VLAG}} [[Heikki Kovalainen]] | [[Caterham F1-span|Caterham]]-[[Renault F1|Renault]] | 1:40.333 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 19 |- ! 21 | 25 | {{FR-VLAG}} Charles Pic | [[Marussia F1-span|Marussia]]-[[Cosworth]] | 1:41.317 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 24<ref name="Pic">{{nl}} [http://www.gpupdate.net/nl/f1-nieuws/285472/pic-wisselt-van-motor-en-mag-achteraan-starten/ Pic wisselt van motor en mag achteraan starten]</ref> |- ! 22 | 24 | {{DE-VLAG}} [[Timo Glock]] | [[Marussia F1-span|Marussia]]-[[Cosworth]] | 1:41.371 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 20 |- ! 23 | 22 | {{ES-VLAG}} [[Pedro de la Rosa]] | HRT-[[Cosworth]] | 1:42.881 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 22 |- !colspan="8"| 107% tyd: 1:45.082 |- ! 24 | 23 | {{IN-VLAG}} Narain Karthikeyan | HRT-[[Cosworth]] | geen tyd | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 23 |} {{multiple image | align = left | direction = vertical | width = 1000 | image1 = Qua16KOR.png | caption1 = ← VOOR{{spaces|6}}Posisies na kwalifisering vir die 2012 Koreaanse Grand Prix | image2 = Sta16KOR.png | caption2 = ← VOOR{{spaces|6}}Wegspringrooster vir die 2012 Koreaanse Grand Prix }} {{clr}} == Renuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Plek ! No ! Bestuurder ! Span ! Rondtes ! Tyd/Rede ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 1 | {{DE-VLAG}} '''[[Sebastian Vettel]]''' | '''[[Red Bull Racing]]-[[Renault F1|Renault]]''' | 55 | 1:36:28:651 | 2 | '''25''' |- ! 2 | 2 | {{AU-VLAG}} '''[[Mark Webber]]''' | '''[[Red Bull Racing]]-[[Renault F1|Renault]]''' | 55 | +8.231 | 1 | '''18''' |- ! 3 | 5 | {{ES-VLAG}} '''[[Fernando Alonso]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 55 | +13.944 | 4 | '''15''' |- ! 4 | 6 | {{BR-VLAG}} '''[[Felipe Massa]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 55 | +20.168 | 6 | '''12''' |- ! 5 | 9 | {{FI-VLAG}} '''[[Kimi Räikkönen]]''' | '''[[Lotus F1-span|Lotus]]-[[Renault F1|Renault]]''' | 55 | +36.739 | 5 | '''10''' |- ! 6 | 12 | {{DE-VLAG}} '''[[Nico Hülkenberg]]''' | '''[[Force India]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]''' | 55 | +45.301 | 8 | '''8''' |- ! 7 | 10 | {{FR-VLAG}} '''[[Romain Grosjean]]''' | '''[[Lotus F1-span|Lotus]]-[[Renault F1|Renault]]''' | 55 | +54.812 | 7 | '''6''' |- ! 8 | 17 | {{FR-VLAG}} '''[[Jean-Éric Vergne]]''' | '''[[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]-[[Ferrari]]''' | 55 | +1:09.589 | 16 | '''4''' |- ! 9 | 16 | {{AU-VLAG}} '''[[Daniel Ricciardo]]''' | '''[[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]-[[Ferrari]]''' | 55 | +1:11.787 | 21 | '''2''' |- ! 10 | 4 | {{GB-VLAG}} '''[[Lewis Hamilton]]''' | '''[[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]''' | 55 | +1:19.692 | 3 | '''1''' |- ! 11 | 15 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Sauber]]-[[Ferrari]] | 55 | +1:20.062 | 12 | |- ! 12 | 11 | {{GB-VLAG}} [[Paul di Resta]] | [[Force India]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 55 | +1:24.448 | 14 | |- ! 13 | 7 | {{DE-VLAG}} [[Michael Schumacher]] | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 55 | +1:29.241 | 10 | |- ! 14 | 18 | {{VE-VLAG}} [[Pastor Maldonado]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Renault F1|Renault]] | 55 | +1:34.924 | 15 | |- ! 15 | 19 | {{BR-VLAG}} [[Bruno Senna]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Renault F1|Renault]] | 55 | +1:36.902 | 17 | |- ! 16 | 21 | {{RU-VLAG}} [[Vitaly Petrov]] | Caterham-[[Renault F1|Renault]] | 54 | +1 rondte | 18 | |- ! 17 | 20 | {{FI-VLAG}} [[Heikki Kovalainen]] | Caterham-[[Renault F1|Renault]] | 54 | +1 rondte | 19 | |- ! 18 | 24 | {{DE-VLAG}} [[Timo Glock]] | [[Marussia F1-span|Marussia]]-[[Cosworth]] | 54 | +1 rondte | 20 | |- ! 19 | 25 | {{FR-VLAG}} Charles Pic | [[Marussia F1-span|Marussia]]-[[Cosworth]] | 53 | +2 rondtes | 24 | |- ! 20 | 23 | {{IN-VLAG}} Narain Karthikeyan | Hispania-[[Cosworth]] | 53 | +2 rondtes | 23 | |- ! DNF | 22 | {{ES-VLAG}} [[Pedro de la Rosa]] | Hispania-[[Cosworth]] | 16 | Versneller | 22 | |- ! DNF | 16 | {{JP-VLAG}} Kamui Kobayashi | [[Sauber]]-[[Ferrari]] | 16 | Ongelukskade | 13 | |- ! DNF | 8 | {{DE-VLAG}} [[Nico Rosberg]] | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1 | Ongeluk | 9 | |- ! DNF | 3 | {{GB-VLAG}} [[Jenson Button]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1 | Ongeluk | 11 | |} == Verwysings == {{Verwysings}} <br /> {{F1GP 2010–19}} [[Kategorie:Koreaanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2012|Korea]] emie1s0by2309qnqau43pal1ky4da5s 2964792 2964790 2026-09-03T13:25:58Z Aliwal2012 39067 /* Renuitslag */ 2964792 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Korea_international_circuit_v2.svg|regs|260px]] Die '''[[2012 Formule Een-seisoen|2012 Formule Een]] [[Koreaanse Grand Prix]]''' was 'n [[Formule Een]]-kampioenskapswedren wat op [[14 Oktober]] [[2012]] by die Korea Internasionale Renbaan in [[Suid-Korea]] gehou is. == Kwalifisering == {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Pos !No !Renjaer !Vervaardiger !K1 !K2 !K3 !Rooster |- ! 1 | 2 | {{AU-VLAG}} [[Mark Webber]] | [[Red Bull Racing]]-[[Renault F1|Renault]] | 1:38.397 | 1:38.220 | '''1:37.242''' | 1 |- ! 2 | 1 | {{DE-VLAG}} [[Sebastian Vettel]] | [[Red Bull Racing]]-[[Renault F1|Renault]] | '''1:38.208''' | '''1:37.767''' | 1:37.316 | 2 |- ! 3 | 4 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:39.180 | 1:38.000 | 1:37.469 | 3 |- ! 4 | 5 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:39.144 | 1:37.987 | 1:37.534 | 4 |- ! 5 | 9 | {{FI-VLAG}} [[Kimi Räikkönen]] | [[Lotus F1-span|Lotus]]-[[Renault F1|Renault]] | 1:38.887 | 1:38.227 | 1:37.625 | 5 |- ! 6 | 6 | {{BR-VLAG}} [[Felipe Massa]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:38.937 | 1:38.253 | 1:37.884 | 6 |- ! 7 | 10 | {{FR-VLAG}} [[Romain Grosjean]] | [[Lotus F1-span|Lotus]]-[[Renault F1|Renault]] | 1:38.863 | 1:38.275 | 1:37.934 | 7 |- ! 8 | 12 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Force India]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:38.981 | 1:38.428 | 1:38.266 | 8 |- ! 9 | 8 | {{DE-VLAG}} [[Nico Rosberg]] | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:38.999 | 1:38.417 | 1:38.361 | 9 |- ! 10 | 7 | {{DE-VLAG}} [[Michael Schumacher]] | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:38.808 | 1:38.436 | 1:38.513 | 10 |- ! 11 | 3 | {{GB-VLAG}} [[Jenson Button]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:38.615 | 1:38.441 | style="background-color:#ffcccc" | | 11 |- ! 12 | 15 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Sauber]]-[[Ferrari]] | 1:38.630 | 1:38.460 | style="background-color:#ffcccc" | | 12 |- ! 13 | 14 | {{JP-VLAG}} Kamui Kobayashi | [[Sauber]]-[[Ferrari]] | 1:38.719 | 1:38.594 | style="background-color:#ffcccc" | | 13 |- ! 14 | 11 | {{GB-VLAG}} [[Paul di Resta]] | [[Force India]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:38.942 | 1:38.643 | style="background-color:#ffcccc" | | 14 |- ! 15 | 18 | {{VE-VLAG}} [[Pastor Maldonado]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Renault F1|Renault]] | 1:39.024 | 1:38.725 | style="background-color:#ffcccc" | | 15 |- ! 16 | 16 | {{AU-VLAG}} [[Daniel Ricciardo]] | [[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]-[[Ferrari]] | 1:38.784 | 1:39.084 | style="background-color:#ffcccc" | | 21<ref name="Ricciardo">{{nl}} [http://www.gpupdate.net/nl/f1-nieuws/285588/ricciardo-verliest-vijf-startplaatsen-in-korea/ Ricciardo verliest vijf startplaatsen in Korea]</ref> |- ! 17 | 17 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Éric Vergne]] | [[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]-[[Ferrari]] | 1:38.774 | 1:39.340 | style="background-color:#ffcccc" | | 16 |- ! 18 | 19 | {{BR-VLAG}} [[Bruno Senna]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Renault F1|Renault]] | 1:39.443 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 17 |- ! 19 | 21 | {{RU-VLAG}} [[Vitaly Petrov]] | [[Caterham F1-span|Caterham]]-[[Renault F1|Renault]] | 1:40.207 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 18 |- ! 20 | 20 | {{FI-VLAG}} [[Heikki Kovalainen]] | [[Caterham F1-span|Caterham]]-[[Renault F1|Renault]] | 1:40.333 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 19 |- ! 21 | 25 | {{FR-VLAG}} Charles Pic | [[Marussia F1-span|Marussia]]-[[Cosworth]] | 1:41.317 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 24<ref name="Pic">{{nl}} [http://www.gpupdate.net/nl/f1-nieuws/285472/pic-wisselt-van-motor-en-mag-achteraan-starten/ Pic wisselt van motor en mag achteraan starten]</ref> |- ! 22 | 24 | {{DE-VLAG}} [[Timo Glock]] | [[Marussia F1-span|Marussia]]-[[Cosworth]] | 1:41.371 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 20 |- ! 23 | 22 | {{ES-VLAG}} [[Pedro de la Rosa]] | HRT-[[Cosworth]] | 1:42.881 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 22 |- !colspan="8"| 107% tyd: 1:45.082 |- ! 24 | 23 | {{IN-VLAG}} Narain Karthikeyan | HRT-[[Cosworth]] | geen tyd | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 23 |} {{multiple image | align = left | direction = vertical | width = 1000 | image1 = Qua16KOR.png | caption1 = ← VOOR{{spaces|6}}Posisies na kwalifisering vir die 2012 Koreaanse Grand Prix | image2 = Sta16KOR.png | caption2 = ← VOOR{{spaces|6}}Wegspringrooster vir die 2012 Koreaanse Grand Prix }} {{clr}} == Renuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Plek ! No ! Bestuurder ! Span ! Rondtes ! Tyd/Rede ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 1 | {{DE-VLAG}} '''[[Sebastian Vettel]]''' | '''[[Red Bull Racing]]-[[Renault F1|Renault]]''' | 55 | 1:36:28:651 | 2 | '''25''' |- ! 2 | 2 | {{AU-VLAG}} '''[[Mark Webber]]''' | '''[[Red Bull Racing]]-[[Renault F1|Renault]]''' | 55 | +8.231 | 1 | '''18''' |- ! 3 | 5 | {{ES-VLAG}} '''[[Fernando Alonso]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 55 | +13.944 | 4 | '''15''' |- ! 4 | 6 | {{BR-VLAG}} '''[[Felipe Massa]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 55 | +20.168 | 6 | '''12''' |- ! 5 | 9 | {{FI-VLAG}} '''[[Kimi Räikkönen]]''' | '''[[Lotus F1-span|Lotus]]-[[Renault F1|Renault]]''' | 55 | +36.739 | 5 | '''10''' |- ! 6 | 12 | {{DE-VLAG}} '''[[Nico Hülkenberg]]''' | '''[[Force India]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]''' | 55 | +45.301 | 8 | '''8''' |- ! 7 | 10 | {{FR-VLAG}} '''[[Romain Grosjean]]''' | '''[[Lotus F1-span|Lotus]]-[[Renault F1|Renault]]''' | 55 | +54.812 | 7 | '''6''' |- ! 8 | 17 | {{FR-VLAG}} '''[[Jean-Éric Vergne]]''' | '''[[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]-[[Ferrari]]''' | 55 | +1:09.589 | 16 | '''4''' |- ! 9 | 16 | {{AU-VLAG}} '''[[Daniel Ricciardo]]''' | '''[[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]-[[Ferrari]]''' | 55 | +1:11.787 | 21 | '''2''' |- ! 10 | 4 | {{GB-VLAG}} '''[[Lewis Hamilton]]''' | '''[[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]''' | 55 | +1:19.692 | 3 | '''1''' |- ! 11 | 15 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Sauber]]-[[Ferrari]] | 55 | +1:20.062 | 12 | |- ! 12 | 11 | {{GB-VLAG}} [[Paul di Resta]] | [[Force India]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 55 | +1:24.448 | 14 | |- ! 13 | 7 | {{DE-VLAG}} [[Michael Schumacher]] | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 55 | +1:29.241 | 10 | |- ! 14 | 18 | {{VE-VLAG}} [[Pastor Maldonado]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Renault F1|Renault]] | 55 | +1:34.924 | 15 | |- ! 15 | 19 | {{BR-VLAG}} [[Bruno Senna]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Renault F1|Renault]] | 55 | +1:36.902 | 17 | |- ! 16 | 21 | {{RU-VLAG}} [[Vitaly Petrov]] | [[Caterham F1-span|Caterham]]-[[Renault F1|Renault]] | 54 | +1 rondte | 18 | |- ! 17 | 20 | {{FI-VLAG}} [[Heikki Kovalainen]] | [[Caterham F1-span|Caterham]]-[[Renault F1|Renault]] | 54 | +1 rondte | 19 | |- ! 18 | 24 | {{DE-VLAG}} [[Timo Glock]] | [[Marussia F1-span|Marussia]]-[[Cosworth]] | 54 | +1 rondte | 20 | |- ! 19 | 25 | {{FR-VLAG}} Charles Pic | [[Marussia F1-span|Marussia]]-[[Cosworth]] | 53 | +2 rondtes | 24 | |- ! 20 | 23 | {{IN-VLAG}} Narain Karthikeyan | Hispania-[[Cosworth]] | 53 | +2 rondtes | 23 | |- ! DNF | 22 | {{ES-VLAG}} [[Pedro de la Rosa]] | Hispania-[[Cosworth]] | 16 | Versneller | 22 | |- ! DNF | 16 | {{JP-VLAG}} Kamui Kobayashi | [[Sauber]]-[[Ferrari]] | 16 | Ongelukskade | 13 | |- ! DNF | 8 | {{DE-VLAG}} [[Nico Rosberg]] | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1 | Ongeluk | 9 | |- ! DNF | 3 | {{GB-VLAG}} [[Jenson Button]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1 | Ongeluk | 11 | |} == Verwysings == {{Verwysings}} <br /> {{F1GP 2010–19}} [[Kategorie:Koreaanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2012|Korea]] fkann0ycyhcxip9t7j3n3j4klomkkoc 0 115138 2964766 2829174 2026-09-03T12:00:20Z JMK 649 +prent 2964766 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Sarah Goldblatt, Oudtshoorn, ca 1913, valskleur-KI-herskepping.jpg|duimnael|regs|Goldblatt in Oudtshoorn, ca. 1913^{{{tooltip|KI|KI-konsep van bronfoto by jwa.org, sien lêerinligting}}}]] '''Sarah Eva Goldblatt''' (25 Desember [[1889]] in [[Londen]] – 22 Mei [[1975]] in [[Kaapstad]]) was 'n Suid-Afrikaanse [[joernalis]], [[Onderwys|onderwyser]] en letterkundige redakteur van [[C.J. Langenhoven]] se skryfwerk. Sy publiseer self [[Afrikaans]]e kinderverse. == Lewe en werk == Goldblatt is gebore as die oudste van vier kinders van David Nathan Goldblatt en Fanny Esther Smith. Haar ouers was Duitse Jode uit [[Pole]] wat kort voor haar geboorte na Engeland emigreer. Sarah het twee broers (onder wie die [[advokaat]] Israel) en ’n suster (Rebecca). As kind leer sy reeds om Duits en Engels vlot te praat. Die gesin emigreer in 1897 na [[Kaapstad-Kasteel (kiesafdeling)|Kaapstad]], waar sy skoolgaan aan die St. Martini Schule in Koningin Victoriastraat. Nadat sy standerd vier slaag begin sy werk in haar vader se klein drukkery in Kaapstad. Deur private onderrig in [[Nederlands]] by mnr. C.J. van Rhijn en deur selfstudie verwerf sy later die skooleindsertifikaat (standerd agt), waarna sy haar in 1911 aan die Cape Town Training College as primêre onderwyseres bekwaam deur die T3-sertifikaat vir primêre onderwys te verwerf. Sy werk hierna vir ’n jaar by die Cape Town Commercial College en in 1912 begin sy onderwys gee by die Commercial Evening School op [[Oudtshoorn]]. As daar ’n vakature by die koerant ''Het Zuid-Westen'' met [[C.J. Langenhoven]] as redakteur kom, tree sy in September 1912 toe tot die redaksie en hulle behartig tot aan die begin van 1915 saam hierdie koerant. Dit is in hierdie tyd wat die baie hegte vriendskap tussen hulle gesmee word. By haar aanstelling was sy nog nie Afrikaans magtig nie, maar sy leer die taal aan en deel gou Langenhoven se passie daarvoor. Die ineenstorting van die volstruisveremarkte en die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]] knou die koerant en weens finansiële probleme word dit aan die begin van 1915 gestaak. Sy gee dan weer tydelik klas by die Commercial Evening School op Oudtshoorn en op [[Wynandsrivier]] in die Oudtshoorndistrik, terwyl sy dikwels naweke dorp toe moet kom om vir Langenhoven tikwerk te doen. In Januarie 1916 beklee sy haar eerste pos in die Kaapse Onderwysdepartement as onderwyseres van die plaasskool op Leeublad in die distrik [[George]]. Dan keer sy in die middel van 1917 terug na Kaapstad en vestig haar later in [[Mowbray]] in ’n huis wat sy Loeloeraai noem. Vanaf 1 Oktober 1917 tot 31 Mei 1918 is sy die eerste vroulike redaksielid van ''[[Die Burger]]''. Hier begin sy haar taak met die versorging van C.J. Langenhoven se manuskripte by ''Die Burger'' en Nasionale Pers. ''Die Burger'' moet in 1918 personeel inkort om geld te bespaar en sy is een van diegene wat afgelê word, hoewel sy ’n goeie getuigskrif kry by die redakteur, [[Daniël François Malan|dr. D.F. Malan.]] Na haar termyn by ''Die Burger'' is sy betrokke by die stigting van [[Sanlamsentrum, Windhoek|Sanlam]] en hou dan in 1919 vir kort tye skool in Afrikaans aan die Laerskool [[Simonstad]] en Laerskool East Park en is daarna vir drie kwartale by Tokai Public School, wat later die Laerskool [[Simon van der Stel]] word. Agtereenvolgens gee sy hierna onderwys in Afrikaans op Retreat en dan vanaf Januarie 1922 aan die Cape Town Training College. Later gee sy skool aan die Central Girls High School in Roelandstraat in Kaapstad en dit is terwyl sy by hierdie skool werk dat sy die tyding ontvang van Langenhoven se dood op 15 Julie 1932. In 1924 slaag sy in die matrikulasie-eksamen en behaal daarna ook met onderskeiding die Hoër Primêre Onderwysdiploma en slaag in die hoogste Taalbondeksamen. Terselfdertyd voltooi sy ook kursusse in Sielkunde, Biologie en Soölogie en sy studeer ook verder in Duits en [[Nederlands]]. Vanaf 1940 tot 1944 is sy verbonde aan die Laerskool Brooklyn in Kaapstad en gee na haar amptelike aftrede op pensioen aan die einde van 1944 nog onderwys by die Herschel Meisieskool, die Christian Brothers in Seepunt en die Opleidingskollege vir Kleuteronderwysers in Claremont. Sy gee ook deurlopend in haar loopbaan private klasse in Afrikaans vir studente, hoërskoolleerlinge, immigrante, diplomate en Parlementslede aan haar huis. As onderwyser is sy ’n verbete kampvegter vir Afrikaans en voer Afrikaans as voertaal vir al haar klasse in, ongeag die teenstand. Sy dien as lid van die Suid-Afrikaanse Onderwysunie en is voorsitter van die Kaapse tak van hierdie vereniging en is ook een van die stigters van die Kaapse Skoolradiodiens. In later jare spits sy haar toe op verplegingsonderwys. Ná Langenhoven se dood in Julie 1932 tree sy op as letterkundige eksekutrise van sy nalatenskap en spandeer meeste van haar tyd daaraan om sy nalatenskap te bemark. Haar eerste groot taak was om sy “''Versamelde Werke''” byeen te bring en uit te gee, waarna sy ook die bewaring van Langenhoven se huis Arbeidsgenot inisieer. Reeds in 1935 lewer sy radiopraatjies vir die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie]] oor Langenhoven en sy werk en dwarsdeur haar lewe hou sy by herhaling geleentheidstoesprake en skryf artikels in koerante en tydskrifte oor Langenhoven. In 1943 is sy ook in adviserende hoedanigheid betrokke by die verfilming van Langenhoven se “''Donker spore''”, al was hierdie rolprent ’n mislukking. In 1973 organiseer sy ook die groot Langenhoven eeufees op Oudtshoorn. Haar sig gee hierna feitlik heeltemal in en sy bring die laaste maande van haar lewe in die Stikland inrigting deur, waar sy in 1975 oorlede is. Haar oorskot is op die terrein van [[Arbeidsgenot]], Langenhoven se huis in Oudtshoorn, begrawe. == Skryfwerk == Hoewel Elisabeth Eybers allerweë as Afrikaans se eerste gepubliseerde digteres beskryf word, verskyn Sarah se bundel “''Liefdes kransie''” reeds sestien jaar voor Eybers se debuut. Hierdie bundel is egter eerder kinderverse, geskik vir leerlinge op die laerskool asook vir ouer leerlinge. Vir laasgenoemde groep is daar onder andere haar vertaling van Shelley se “''The cloud''”, wat hoog deur Langenhoven aangeskryf word. Die verse word egter oor die algemeen afwysend beoordeel en met twee “''Wolf en jakhals''” versebundels kom haar digterlike loopbaan tot ’n einde. Sommige van haar versies word opgeneem in die versamelbundels “''Nuwe klein verseboek''” en [[Gerrit Komrij]] se bloemlesing “''Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte''”. As redakteur versorg sy C.J. Langenhoven se “''Versamelde werke''” in 1933 en alle hersienings daarvan daarna, tot met die eeufees-uitgawe van 1973. Saam met Louis Herrman is sy redakteur van “''Janus: A bilingual anthology / ’n Tweetalige bloemlesing''” waarin werke van bekende Suid-Afrikaanse Engelse en Afrikaanse skrywers opgeneem word. == Eerbewyse == Sy kry in 1964 ’n toekenning van die Drie Eeue-Stigting uit erkentlikheid vir haar werk as eksekutrise van Langenhoven se letterkundige nalatenskap. In 2003 behaal Leonie van Zyl ’n M.A.-graad aan die Universiteit van Stellenbosch met ’n verhandeling oor haar lewe en werk, getiteld “''Sarah Goldblatt: letterkundige administratrise van C.J. Langenhoven''”. == Publikasies  == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |1920 |Liefdes kransie |- | |Wolf en jakhals versies I: Beer is gulsig en Jakkals is slim |- |1921 |Wolf en jakhals versies II: Leeu is kwaad en Jakkals lag |- | !Redakteur |- |1933 |Versamelde werke – C.J. Langenhoven |- |1962 |Janus: A bilingual anthology / ’n Tweetalige bloemlesing (saam met Louis Herrman) |} == Bronnelys == === Boeke === * Kannemeyer, J.C. “Langenhoven: ’n Lewe” Tafelberg-Uitgewers Beperk Kaapstad Eerste uitgawe Eerste druk 1995 * Kannemeyer, J.C. “Ontsyferde stene” Inset-Uitgewers Stellenbosch Eerste uitgawe Eerste druk 1996 === Tydskrifte en koerante === * Anoniem “Sarah Goldblatt oorlede” “Daily Dispatch” 24 Mei 1975 * Cornelissen, Irene “Dienswillig die uwe” “Rooi Rose” April 2005 * Kannemeyer, J.C. “Was Saartjie Goldblatt ons eerste digteres?” “Insig” April 1993 * Korrespondent “Een van juf. Saartjie se laaste wense vervul” “Die Burger” 2 Junie 1975 * Korrespondent “Sarah Goldblatt se kamer oop” “Die Burger” 9 Desember 1975 * Swartz, J.F.A. “Sarah Goldblatt was ook kampvegter vir onderwysvernuwing” “Die Burger” 26 Mei 1975 * Verteenwoordiger “Neelsie en Sarah dan by mekaar” “Die Transvaler” 7 Junie 1975 * Winter, Gordon “Langenhoven had a Jewish mistress” “Sunday Express” 1 Junie 1975 === Internet === * Die Burger: http://m24arg02.naspers.com/argief/berigte/dieburger/2008/03/15/BY/16/GOLDBLATT.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Goldblatt,_Sarah * Worldcat: http://www.worldcat.org/identities/lccn-nr2005-21805/ === Ongepubliseerde dokumente === * [[Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum]] (NALN) Bloemfontein “Goldblatt, mej. Sarah Eva – Biografie {{DEFAULTSORT:Goldblatt, Sarah}} [[Kategorie:Britse Jode]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Groot-Brittanje]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Jode]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse joernaliste]] [[Kategorie:Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1889]] [[Kategorie:Sterftes in 1975]] 65rhcs2dmqr2ojb0ocle8k8t55lujtf 0 115374 2965003 2439746 2026-09-04T09:29:11Z Aliwal2012 39067 2965003 wikitext text/x-wiki '''Nan Henning''' (1910–2003) was ’n [[Afrikaans]]e [[skrywer]]. == Lewe en werk == Anna Breggie Branders is op 15 November 1910 op [[Dewetsdorp]] in die [[Oranje-Vrystaat (provinsie)|Oranje-Vrystaat]] gebore. Sy matrikuleer op Dewetsdorp en ontvang dan verdere onderrig in klavier, orrel en sang aan die [[Universiteit van Stellenbosch]]. Hierna kry sy ook opleiding as verpleegster en werk onder meer in [[Bethlehem]] en op [[Dundee]] in hospitale. Sy trou op 3 Junie 1933 op Dundee met Pieter Hermanus Steyn Henning, later generaal-majoor in die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens|Suid-Afrikaanse Polisie]], en hulle bly vir lank in [[Pietermaritzburg]] in [[Natal]]. Hier beklee sy ’n pos as musiekonderwyseres aan die Voortrekker Hoërskool, waar sy die stadskoor van Pietermaritzburg afrig en self sanguitvoerings gee saam met die simfonie-orkes. Sy is hier ook orreliste en koorleidster van die Voortrekkerkerk. Sy tree gereeld op oor die radiosenders van die Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie. In 1952 verhuis die egpaar na [[Pretoria]]. Na aftrede gaan bly hulle op [[Zastron]] in die Vrystaat. Hulle het twee kinders, ’n seun, Nicolas Johannes, en ’n dogter, Annemarie. Nan Henning is op 9 Augustus 2003 op 92-jarige leeftyd in die Stillehawe-tehuis vir bejaardes op Dewetsdorp oorlede. == Skryfwerk == Ná die verhuising na Pretoria in 1952 spits sy haar toe op skryf en sy skryf uiteindelik 64 boeke, meesal liefdesverhale. Verskeie kortverhale en vervolgverhale van haar word in tydskrifte gepubliseer, onder meer in ''Sarie'', en vier vervolgverhale van haar word oor die radio uitgesaai. Haar eerste roman is “''Tel nooit die ure''” (1954). “''Waar die Alpe-krokus blom''” (1957) skryf sy na aanleiding van haar ervarings op ’n reis deur Europa. “''Versperde grense''” (1958) speel in Noorweë af tydens die Tweede Wêreldoorlog. Bregitta Tequer is die mooi dogter van die burgemeester van die dorp Maugersund en sy is verlief op Thor Lindstrom. Thor is egter ’n Sweed (wat neutraal staan in die oorlog) en die vriend van die kommandant van die besettingsmagte. In “''Die goue oomblik''” (1961) soek die jong Duitse geneesheer Kurt en die Afrikanerdogter Tina op karnavalaand ’n pastoor om hulle te trou in die teenwoordigheid van ’n paar getuies. Tina vind egter later uit dat dit ’n skynhuwelik was en dit is vir haar ’n groot vernedering omdat iemand haar so misbruik het. Kurt keer terug na Duitsland, maar na vyf jaar keer hy weer terug om dinge te probeer regmaak. Hy sukkel om haar op te spoor en haar vriende hou haar bewegings geheim. In “''Die liefde van Karlien''” (1961) het die [[bywoner]] Hardus du Preez net een ideaal en dit is om Bergplaas, waar hy gebore is, te huur en daar te boer. Dries Malan hoor van sy strewe en maak dit vir hom moontlik om Bergplaas te koop en vir die eerste keer in dertien jaar kan Hardus nou ook aan liefde begin dink. “''Hulle vir jou, Suid-Afrika”'' (1963) is ’n polisieroman. Hierdie liefdesverhaal beskryf talle gebeure wat werklik in die lewens van polisiemense plaasgevind het. “''Die wag-ʼn-bietjie-bos''” (1964) het ’n bekende gedig van [[Totius]] as tema en vertel van hoogmoed wat tot ’n val kom. Dittmar se ma probeer sy lewe reël en keur nie sy verhouding met die minder gegoede Zaan goed nie. Sy stuur hom weg na Amerika en reël ’n huwelik met die welgestelde Dianna, maar Dianna ly aan oorerflike abnormaliteit. Hulle keer dan terug na Suid-Afrika en Dittmar kom in opstand teen sy ma se tirannie. Na die dood van die kinderlose oom Tienie in “''Biesiesvlei se mense''” (1967) wonder almal wie die spogplaas, Uithoek, sal erf. Aan die een kant was daar Herklaas Visagie, oom Tienie se neef, wat gehoop het dat sy seun, Andries, die erfgenaam sou wees, sodat die plaas in die familie bly. Aan die ander kant was daar Bertus Cronjé, boesemvriend van oom Tienie. Hy het nie verwag dat die plaas na hom sou gaan nie, maar het tog gehoop oom Tienie het voorsiening gemaak om hom op die een of ander manier deur die knellende droogte te dra. Die testament bepaal egter dat die plaas die eiendom word van Pierre de Villiers, susterskind van sy oorlede vrou, maar totaal onbekend in die buurt. Indien Pierre egter nie binne ’n jaar trou met Elsbet, dogter van Bertus Cronjé, nie, verloor hy die erfporsie. “''Uit die goue skemering''” (1968) is Fransa Maré se verhaal, wat reeds as jong dogtertjie na haar ma se dood die huishouding op haar skouers neem. Toe sy groter word, werk sy saam met haar pa op die plase van ryk Piet Reyneke, waar sy manswerk in die lande doen. Piet Reyneke het egter nie ’n goeie woord vir haar nie en trek haar jonger sussie Reinet voor. Terwyl haar broer verder gaan leer en haar pa oorlede is, lyk dit asof sy gedoem is tot ’n eensame bestaan van harde werk. Hugo Murray sien haar egter een dag wanneer hy by die Reynekes kuier en sy vuil en nat gesweet van die werk op haar perd aangery kom. In “''Die rosekrans''” (1969) kom die chirurg dokter Konrad Teichert na die hospitaal op ’n plattelandse dorpie, waar hy en die rooikopverpleegster Liza Naudé van die begin af haaks is. Hy het hierheen verhuis om weg te kom van sy verlede, maar wanneer Sonra opdaag, moet hy sy verlede in die gesig staar. In “''Die arendsnes''” (1971) woon die disfunksionele familie Metterkamp in die kliphuis op die rant. Jeanne Metterkamp was altyd ’n buitestaander en die skyf van haar broers en susters se venyn en dit word so erg dat sy drie jaar in die buiteland gaan werk. Haar ma, wat altyd genot geput het uit die kinders se struwelinge, is oorlede en Jeanne keer terug, maar die atmosfeer in die huis het nie veel verander nie. Jan Vermaak, wat haar altyd teen haar familie beskerm het, is steeds op die dorp, maar nou is daar ’n Sweedse meisie, Hilde Dunkel, ook op die toneel. “''Gedig in blou''” (1975) is die verhaal van dokter Tinus de Vos wat in Amerika op die punt gestaan het om met Nadine Langley te trou. Hy kry egter ’n aanstelling as superintendent van die hospitaal op sy tuisdorp, Kroonlaagte, waar suster Tania Vermaak werk. Sy was in Amerika vir ’n ruk aan dieselfde kliniek as hy verbonde. “''Annalien''” (1976) was van kleins af maats met Johan Strauss en Dirk Nienaber. Wanneer hulle ouer word, begin die twee mans om te kompeteer om haar hand. In “''Die verlore droom''” (1977) is Mariet Nienaber ’n toegewyde verpleegsuster wat graag ander onder haar sorg neem, wat sy ook doen met verpleegster Susan Venter. Hierdie daad van barmhartigheid skud egter haar eie lewe tot in sy fondamente. In “''Die lag van die sonneblom''” (1979) kom die chirurg Dirk de Jager na twee jaar se studie in die buiteland terug huis toe. Hy soek steeds na antwoorde hoekom sy pa altyd so hatig teenoor hom was, hoekom hy en sy broer Jopie so totaal verskil van mekaar en hoekom sy fyn opgevoede ma hoegenaamd met ’n man soos sy pa getrou het. Dirk kry sy antwoorde en hy kyk met ander oë na suster Mariet Meyer, met wie hy voor sy vertrek haaks was. Die chirurg Dries Vermaak kom in “''As die liefde kom''” (1981) na jare se studie in Engeland terug na sy tuisdorp, wat hy na die dood van sy ouers verlaat het. Hy wonder steeds oor die onverklaarbare verwoesting van die familieplaas na sy oupa se dood en sy vader se raaiselagtige dood na ’n ongeluk. In die dorp se hospitaal is hy en die selfaangestelde hoofchirurg, Dennis Lindsey, onmiddellik aanmekaar en hy kan nie die oorsaak van hierdie uitermatige vyandigheid begryp nie. Dennis se mooi dogter, Estelle, is ook verbonde aan die hospitaal en verlief op hom. Dries onthou egter die klein rooikop Adrie Malan en wonder wat van haar geword het. == Eerbewyse == In 1963 word haar liefdesverhale op die Kaapse Uitgewers-skou bekroon. In 1979 ontvang sy die J.P. van der Walt-trofee vir ontspanningslektuur en in 1983 kry sy ’n verdere toekenning vir voortreflike skryfwerk van dieselfde uitgewer. == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |s.j. |Keer tog terug, beminde |- | |Roos en jasmyn |- |1954 |’n Lied deur die jare |- | |In die skadu’s van Koesberg |- | |Tel nooit die ure |- |1955 |As die denne fluister |- | |Die Bassons van Bassonslaer |- | |Die blou tango |- | |Die helder droom |- | |Die roos van Sharron |- |1956 |Somerstorms |- |1957 |Waar die Alpe-krokus blom |- |1958 |Die lied van die singende waters |- | |Versperde grense |- |1959 |Die nag het sterre |- |1960 |Kromvlei se erfenis |- | |Die ontembare hart |- | |Twee gewels |- |1961 |Die eensame reisiger |- | |Die goue oomblik |- | |Die liefde van Karlien |- | |Die onbereikbare ster |- | |Wees stil my hart |- |1963 |Die eensame reisiger; Twee gewels; Waar die Alpe-krokus blom |- | |Hermien van Alwyndrif |- | |Hulle vir jou, Suid-Afrika |- | |In die skadu’s van Koesberg; Tel nooit die ure; Die blou tango |- | |Met ’n lied in die hart |- | |Versperde grense; Die onbereikbare ster; Somerstorms |- |1964 |Geliefde rabbedoe |- | |Die Venesiaanse kruik |- | |Die wag-ʼn-bietjie-bos |- |1966 |Skadu voor die son |- |1967 |Biesiesvlei se mense |- | |Die nuwe matrone |- |1968 |Uit die goue skemering |- |1969 |Die rosekrans |- | |Wie die sterre lees |- |1971 |Die arendsnes |- | |Roos en jasmyn; Skadu voor die son |- |1972 |Soek na ’n reënboog |- |1975 |Gedig in blou |- | |Die nag het sterre; Hermien van Alwyndrif |- |1976 |Annalien |- |1977 |Die verlore droom |- |1979 |Die lag van die sonneblom |- |1980 |Klein erfenis |- |1981 |As die liefde kom |- |1985 |Blye waters |} == Bronnelys == === Boeke === * Kannemeyer, J.C. “Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2” Academica, Pretoria, Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe Eerste druk 1983 === Tydskrifte en koerante === * Kruger, Engela “Immergroen Nan Henning op 92 dood” “Volksblad” 12 Augustus 2003 * Smith, Charles “Nan Henning se 65 boeke is met potlood geskryf” “Die Volksblad” 24 Julie 1996 === Internet === * Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Henning,_Anna_Breggie * Geni: https://www.geni.com/people/Anna-Henning/6000000035647674391 * Henning Geslagsregister: http://www.henning.org/CD/databasis/persone/2/6/2698p.htm * Kruger, Engela Volksblad: http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2003/08/12/vb/3k/04.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * OCLC Classify: http://classify.oclc.org/classify2/ClassifyDemo?search-author-txt=Henning,%20Nan * Springbokboeke: http://www.springbokboeke.co.za/html/nan_henning_boeklys.html * Worldcat: http://www.worldcat.org/search?q=au%3AHenning%2C+Nan%2C&qt=hot_author {{DEFAULTSORT:Henning, Nan}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1910]] [[Kategorie:Sterftes in 2003]] tl3upzognmebvpbb5lzcptiel7i912z 0 117668 2964848 2924704 2026-09-03T17:56:46Z Jcb 223 2964848 wikitext text/x-wiki Die '''Jerusalemgangers''' (ook bekend as die '''Enselin<!--korrek gespel-->-party''' of '''-geselskap''') was ’n groep Voortrekkers in [[Transvaal]] wat oor land na [[Jerusalem]] in [[Palestina]] wou trek, veral omdat hulle wou ontsnap aan [[Groot-Brittanje|Britse]] heerskappy in Suider-Afrika. Hulle het in 1837 uit die omgewing van die huidige [[Tarkastad]] na [[Natal]] getrek en ná die Britse anneksasie in 1844 van daar na die [[Vrystaat]] en eindelik [[Transvaal]]. Hulle word soms as ’n eksentrieke, fanatiese en dweepsugtige sekte onder die Boere geteken.<ref name="StdEnc">{{en}} Potgieter, D.J. (red.) 1972. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Kaapstad: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou).</ref> Dr. [[D.W. Krüger]] het hulle byvoorbeeld beskryf as "seker die eienaardigste verskynsel wat hom voorgedoen het onder die lewe van die Transvalers van die (19de) eeu."<ref>{{af}}[[D.W. Krüger]] in [[N.H. van der Walt]] 1937. ''Almanak van die Gereformeerde Kerk in Suide-Afrika vir die jaar 1938''. Potchefstroom: Administratiewe Buro.</ref> Tog is hulle nie deur hul mede-Transvalers as iets eienaardigs beskou nie.<ref name="spoelstra">{{af}} Spoelstra, dr. Bouke. 1963. ''Die Doppers in Suid-Afrika 1760–1899''. Kaapstad, Bloemfontein, Johannesburg: Nasionale Boekhandel Bpk.</ref> Nog 'n beskouing is dat hulle uit die geledere gekom het van die Doppers wat "die onbybelse idee gehad het dat hulle weens afstamming die uitverkore volk was". Die Jerusalemgangers het dan glo "gemeen hulle moet voortrek om Jerusalem te gaan herbou".<ref>{{af}} [http://www.gereformeerd.org/af/geskiedenis/13-wie-was-die-doppers Wie was die Doppers op die webtuiste gereformeerd.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304105808/http://www.gereformeerd.org/af/geskiedenis/13-wie-was-die-doppers |date= 4 Maart 2016 }}. URL besoek op 16 Desember 2016.</ref> Die groep het uit die samelewing verdwyn ná hul leier, kmdt. [[Johan Enslin|Johan Adam Enslin]] se dood. Al wat nog aan hulle herinner, is die naam Enselsberg in die distrik [[Zeerust]] en die naam [[Nylstroom]]. == Agtergrond == Min is bekend oor die agtergrond en ontstaan van die Jerusalemgangers. Hul opvattings was 'n eienaardige vermenging van godsdiens en politiek. Hulle het Brittanje byvoorbeeld beskou as een van die horings van die dier in die Bybelboek [[Openbaring]]. Hul leier was [[Johan Enslin|Johan Adam Enslin]] (1800–1852), ’n eertydse smous in die [[Kaapkolonie]], wat omstreeks 1846 in die omgewing van [[Winburg]] as "die profeet" bekend was. Van die ander lede van sy trekgeselskap was Jacob Erasmus, Stoffel de Wet, Paul Roos<!-- geen skakel asseblief; hy was nie 'n Springbok nie --> en Jurie Bekker. Die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|NG]] predikant dr. [[William Robertson]] het reeds in 1836 in die Swartberge tussen die Groot- en Klein-Karoo met die groep mense in aanraking gekom wat oor land na [[Jerusalem]] wou trek. Van die families wat tot dié groep behoort het, byvoorbeeld die De Beers en De Klerks, kan in ’n mate met die [[Slagtersnek-rebellie]] (1815–'16) verbind word, een van die vernaamste aanleidende oorsake van die emigrasie of Groot Trek uit die Kaapkolonie.<ref>{{af}} Swart, M.J., e.a. (red.). 1980. ''Afrikaanse Kultuuralmanak''. Auckland Park: Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge.</ref> Luidens ’n berig in ''[[De Zuid-Afrikaan]]'' van [[17 November]] [[1837]] het die Enselin-geselskap omstreeks 1837 getrek uit die latere distrik [[Tarkastad]], waar die [[Slagtersnek-rebellie|Slagtersnek-opstand]] sowat 20 jaar vantevore plaasgevind het. Dié groep het hulle in [[Natal]] gaan vestig waar een van hulle, [[Lourens Erasmus]] van [[Winburg]], hom as Volksraadslid onderskei het wat nie maklik tevrede gestel kon word. Hy was moontlik die vader van Hans en Jacob Erasmus wat in 1849 met ds. [[Andrew Murray]] van die NG Kerk en in 1853 met ds. [[Dirk van der Hoff]] van die [[Nederduitsch Hervormde Kerk|Hervormde Kerk]] gebots het. In ds. Murray se geval het twee hewige openbare rusies van 'n ossewa af plaasgevind wat daartoe gelei het dat heelparty van die Jerusalemgangers die groep die rug toegekeer het terwyl ander hom wou stenig omdat hy volgens hulle 'n predikant in diens van die "Antichris" (Engeland) was.<ref name="claasen">{{af}} Claasen, J.P. in Beyers, C.J. (hoofred.). 1987. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'', deel V. Pretoria: [[Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing]].</ref> Omstreeks 1851 het ds. [[J.H. Neethling]] ook kwaai weerstand ervaar teen sy pogings om die trekkers te bedien.<ref>{{en}} Potgieter, D.J. (red.) 1972. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Kaapstad: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou).</ref> == Beweegredes == Volgens die Jerusalemganger Zacharias J. de Beer, later 'n bekende [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|Gereformeerde]] ouderling van [[Gereformeerde kerk Waterberg|Waterberg]], was daar reeds in die dae van eerw. [[Erasmus Smit]] en ds. [[Daniel Lindley]] "gedurig ergernis wegens de gezangen", een van die oorsake van die stigting van die Gereformeerde Kerk in 1859.<ref>{{af}} [[Joseph Petrus Jooste|Jooste, prof. dr. J.P.]]: "Oorsig van die geskiedenis van die [[Gereformeerde kerk Burgersdorp]]". In: 1960. ''Die Gereformeerde Kerk, Burgersdorp. Gedenkalbum by geleentheid van die Eeufees 22-24 Januarie 1960''. Burgersdorp: Kerkraad van die Gereformeerde kerk.</ref> Daarom het, volgens De Beer, 'n "groot gedeelte der Emigranten" afsydig teenoor die kerklike lewe gestaan, Nederduits-Gereformeerd sowel as Hervormd. Dr. Bouke Spoelstra meen "hierdie bewering pas nie by die houding van die toonaangewende latere Gereformeerdes teenoor die Kaapse bedieningskommissies nie. Casper Kruger was (trouens) ds. (Andrew) [[Andrew Murray|Murray]] se gids tydens sy ontmoeting met die Marico-party."<ref name="spoelstra" /> Volgens De Beer het die groep in 1844 uit Natal getrek "wegens de annexatie". Hierop grond dr. Spoelstra sy aanname: "Dit het dus niks met 'n Jerusalemtrek te doen nie, maar wel met 'n radikale afkeer van enige Engelse heerskappy." De Beer het aangevoer dat die Jerusalemgangers goed op hoogte was met die verhouding van die Kaapse Kerk tot die Britse owerheid. Jacob Erasmus is uit die Kolonie ingelig dat di. [[Philip Eduard Faure|P.E. Faure]] (van die [[NG gemeente Wynberg]])<ref>{{af}} [[Andries Dreyer|Dreyer, eerw. A.]] 1929. ''Kerksouvenir van Wynberg, Gemeente-Eeuwfeest 1829–1929''. Kaapstad, Stellenbosch en Bloemfontein: Nasionale Pers Beperk</ref> en dr. [[William Robertson]] (indertyd leraar van die [[NG gemeente Swellendam]])<ref>{{af}}Hofmeyr, George (hoofred.), "NG Kerk 350", Lux Verbi.BM, Wellington, 2002.</ref> "in oorleg met die Britse regering" 'n besoek aan Transvaal sou bring. Daarom wou 'n deel van die Voortrekkers, wat die Kaapkolonie juis verlaat het om aan die Britse oorheersing te ontsnap, niks met hulle te doen hê nie. De Beer het selfs beweer die inwoners van [[Lydenburg]] was afsydig "omdat wy tegen de Gezangen waren". So het hy die politieke beswaar sonder meer met die sing van Gesange vereenselwig. Dr. Bouke meen dit "openbaar 'n gees van beswaardheid teen die Kaapse Kerk". Jacob Erasmus was bewus van goewerneur sir [[Harry Smith]] se dreigement om „de Emigranten door het Zwaard des Geestes onder haar gezag" te bring. Predikante soos ds. Murray, ’n lojale Britse onderdaan,<ref>{{af}} De Kock, W.J. 1968. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]], deel I''. Kaapstad: Nasionale Boekhandel Beperk.</ref> se besoeke het die Jerusalemgangers in die lig van dié dreigement gesien. Daarom het Jacob Erasmus saam met Jan Enslin, Paul Roos, Stoffel de Wet en Mietjie Gous in 1849 opgeruk om hulle teen ds. Murray te verset. Dr. Bouke meen dis verstaanbaar dat hul redenering vir ds. Murray sou klink na sektariese "verdraaiing der Heilige Schrift" en van [[Wilhemus á Brakel]], ’n vername verteenwoordiger van die "Nadere Reformatie" in [[Nederland]]. Hulle het hom geskok met die bewering dat die saligheid nie van eie godsvrug nie, maar van die uitverkiesing afhanklik is – iets wat hulle gemeen gehad het met die Gereformeerdes wat in 1859 van die Hervormde en NG Kerk sou afstig.<ref>{{af}} Spoelstra, dr. B. 1973. ''Beknopte Kerkgeskiedenis vir Katkisasie''. Potchefstroom: Pro Rege.</ref> Omdat hulle hulleself met die uitverkore Israel op reis na Jerusalem vereenselwig het, het hulle die naam "Jerusalemgangers" gekry, maar ds. [[Frans Lion Cachet]] van die NG Kerk was daarvan oortuig die uitstaande motief van dié mense was om 'Engelands overmacht' te ontvlug.<ref name="lion">{{nl}} [[Frans Lion Cachet|Lion Cachet, Frans]]. 1882. ''De Worstelstrijd der Transvalers aan het Volk van Nederland verhaald''. Amsterdam: J. Kruyt / [[Paarl]]: J.F. du Toit.</ref> Daarom meen dr. Spoelstra dis "'n ope vraag of die naam 'Jerusalemgangers' aan hulle reg laat geskied. Die feit dat hulle met (ds.) Murray 'n woordestryd aangeknoop het omdat hy vir hulle 'n Engelse gevaar verpersoonlik, toon juis dat hulle nie tot 'n verdere trek na Jerusalem gedwing wou wees nie." Dit was destyds beeldspraak onder Voortrekkers, van wie baie net die [[Statebybel]] as leesstof gehad het, om 'n eie vrye politieke heenkome voor te stel met die land Kanaän of stad Jerusalem. Selfs [[Andries Pretorius]] het op ’n keer gesê: "Soo wy niet eensgezind en voll liefde blijven, sullende wy nim(m)er den aartschen nog Heemelschen Canan of Jerusalem beryken, maar meer als veertig jaren sullen om loopen." <ref name="spoelstra" /> Voorts het hul medeburgers hulle nie as 'n godsdienstige sekte beskou nie, so nie sou J.A. Enslin nie in 1851 die benoeming tot kommandant-generaal ontvang het nie. En hul afkeer van 'n predikant uit die Kaapse staatskerk het ook by ander Voortrekkers voorgekom. Volgens dr. Spoelstra sou 'n sektariese groep ook nie so natuurlik in die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|Gereformeerde Kerk]] kon oplos nie. == Kenmerke == Ds. [[J.H. Neethling]] wat op sy grootworddorp, [[Prins Albert]], met die Jerusalemgangers te doen moes gekry het en die Voortrekkers in die vroeë jare van Transvaal in Marico besoek het, het hulle beskryf as 'n "fanatiese godsdienstige sekte onder die invloed van 'n profetes" (die weduwee Maria Elizabeth Gou(w)s).<ref name="StdEnc"/>> Die besonderse kenmerk van die Enslin-groep was nie godsdienstig van aard nie, maar hul radikale afkeer van alles wat Engels was, aldus dr. Spoelstra. Enslin het byvoorbeeld na Engeland verwys as die “verdrukker waar wey voor gevlug heb" met verwysing na die Britse anneksasie van Natal en, nadat hulle uit die Tuinkolonie weggetrek het, van die gebied tussen die Oranje- en Vaalrivier in 1848. Dit het hulle laat besluit om na 'n ver weg van Britse invloed te trek.<ref name="StdEnc"/> Hy het hom vereenselwig met die “onderdaanen” van die Volksraad en op godsdienstige gronde gepleit dat reg moet geskied. Van ’n verdere trekplan na Jerusalem het hy nie melding gemaak nie, hoewel hulle gemeen het hulle sou Jerusalem maklik oorland kon bereik met die "Nyl" langs. Die Jerusalemgangers was oortuig die beloofde land kon nie te ver wees nie aangesien hulle Arabiese perde in die besit van inboorlingstamme waargeneem het.<ref name="StdEnc"/> In die ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'' skryf J.P. Claasen die Jerusalemgangers het wel voorbereidings vir die tog na Jerusalem getref. Mietjie Gouws het byvoorbeeld begin beskuit bak en biltong droog en lede van die groep het rondvertel haar rate sou die trekkers teen siektes en kwale kon beskerm. Hulle het die Nederlandse bemiddelaar tussen die Boerefaksies in Transvaal [[Hendrik Bührmann|H.T. Bührmann]] (1822–1890)<ref>{{af}} De Kock, W.J. (hoofred. tot 1970) en [[D.W. Krüger|Krüger, prof. D.W.]] (hoofred. sedert 1971). 1972. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'', deel II. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing.</ref> uitgevra hoe ver Jerusalem van Marico was. Hulle het gemeen die trek sou nie langer as ses weke of twee maande met die ossewa duur as alles goed sou gaan nie. Die Nederlander het hulle probeer duidelik maak dat Jerusalem omtrent sewe of agt maal sover as Kaapstad van Rustenburg af was, dat daar onoorkomelike moeilikhede in die weg was, dat hulle geen Moses het nie en dat Palestina indertyd 'n halfwoestyn en rowersnes was.<ref name="kruger">{{af}}[[D.W. Krüger|Krüger, dr. D.W.]] in [[N.H. van der Walt|Van der Walt, ds. N.H.]] 1937. ''Almanak van die Gereformeerde Kerk in Suide-Afrika vir die jaar 1938''. Potchefstroom: Administratiewe Buro.</ref> Aan hierdie waarskuwings het die Jerusalemhgangers hulle nie gesteur nie. Vir hulle was Palestina die land van die druiwetros van die Bybelse Josua en Kaleb, en Bybelse uitdrukkings soos "melk en honig" en "balsem Gileads" het hierdie wanindruk selfs verder versterk. Baie van hulle wou aanvanklik glad nie glo dat die trek onuitvoerbaar was nie. Hulle het gemeen daar sou wel middels wees om die ondeurwaadbare riviere te deurkruis, by die Rooi See sou hulle wel skuite kry en die roofsugtige Arabiere in Palestina sou hulle gou-gou met die Sanna op hul plek sit. Eers die dood van Enslin het die voorgenome trek in duie laat stort,<ref name="kruger" /> want in die somer van 1851-'52 het 'n malaria-epidemie hom en talle van sy volgelinge se lewe geëis. 'n Aantal voornemende trekkers het daarna so gou moontlik ter wille van oorlewing uit Marico weggevlug. Party het in die distrik Waterberg aangekom waar hulle die breë biesiesomsoomde rivier (wat noordwaarts vloei) die [[Nylrivier (Suid-Afrika)|Nyl]] genoem en die dorpie Nylstroom tot stand gebring het.<ref name="claasen" /> Hulle het [[Kranskop (koppie)|Kranskop]] vir 'n piramide aangesien.<ref>{{af}} [http://www.diepos.co.za/articles/news/37454/2016-06-24/nederige-dorp-nou-an-trotse-baken-in-die-waterberge Nederige dorp nou ’n trotse baken in die Waterberge, ''Die Pos''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161216202352/http://www.diepos.co.za/articles/news/37454/2016-06-24/nederige-dorp-nou-an-trotse-baken-in-die-waterberge |date=2016-12-16 }}. URL besoek op 16 Desember 2016.</ref> Die Enslin-party was in Marico nie geliefd nie, veral omdat hulle so vurig teen die betreklik verligte [[Andries Pretorius]] gekant was. Hulle het hom veral gewantrou omdat hy aanvanklik in die Britse anneksasie van Natal berus het. Toe hy met die Engelse by [[Sandrivierkonvensie|Sandrivier]] onderhandel, het hulle gemeen dat hy hulle aan die Engelse uitverkoop. Enslin was op die punt om met 'n gewapende demonstrasie sy afkeur te betuig, toe die [[geelkoors]] hom met 'n groot deel van sy volgelinge afgemaai het. Die res van die Voortrekkers het gevra Pretorius moet vir hulle 'n ander kommandant aanwys omdat hulle nie bereid was om onder Enslin te dien nie. 'n Geskil met Pretorius het tot 'n hofgeding aanleiding gegee. Hy is dan ook plegtig gebrandmerk as die draak van Openbaring 12:4. Die groep het geweier om die staatsgesag te aanvaar tensy Enslin hul kommandant was. Die Volksraad het die probleem in 1851 probeer oplos deur Enslin as kommandant net van sy eie groep aan te stel. Ná sy dood in April 1852,<ref>{{en}}[https://www.geni.com/people/Johan-Adam-Enslin/6000000012437352979 Sy genealogiese besonderhede op die webtuiste geni.com]. URL besoek op 16 Desember 2016.</ref> het Johannes J. Erasmus sy plek as kommandant ingeneem en die party het Stefanus Schoeman of Piet Potgieter bo 'n Pretorius as kommandant-generaal verkies. Uit die versoekskrifte blyk die party het bestaan uit 'n aantal families De Beer, Prinsloo, Erasmus, Enslin, De Klerk, Swanepoel, Roos, Smit en andere. Hulle het spoedig in die distrikte Marico, Magaliesberg en Waterberg versprei en veral in laasgenoemde distrik in onbemiddelde omstandighede geraak. Dr. Spoelstra meen die duidelike Enslin-party kan glad nie met die “Doppers” (uit wie se geledere ’n groot gedeelte van die oorspronklike lidmate van die Gereformeerde Kerk gekom het) of met die Magaliesbergers (onder wie pres. [[Paul Kruger]] se familie) vereenselwig word nie. Tog het Jurie Bekker uit Marico ook na ds. [[Dirk Postma]] gekom as woordvoerder van sowat 60 mense wat 15 jaar, dus sedert die anneksasie van Natal, beswaard was. Ds. Postma het 'n kind van Enslin wat 10 jaar oud was, van sy seun twee, van wie die oudste ses jaar was en van sy dogter drie tussen ses en twee jaar gedoop. Dieselfde het gebeur met families Combrinck en De Jager, terwyl 'n seun van Stoffel Meyer selfs 17 jaar oud was. So het die Gereformeerde Kerk met sy stigting in 1859 aan hierdie politieke en kerklike ekstremiste, wat voorheen geweier het om eredienste saam met hul mede-Voortrekkers by te woon,<ref name="StdEnc"/> 'n geestelike heenkome gebied en hulle uit die woestyn gebring waarheen hulle self getrek het. Uit hul geledere het deelnemers aan die [[Dorslandtrek]] (1874–'80), soos Jurie Bekker, gekom. In die lidmaatregister van die [[Gereformeerde kerk Humpata]] verskyn die name van onder andere drie Enslins. == Nadraai == Die naam van die dorp [[Nylstroom]] (nou Modimolle) is aan hom gegee deur die Jerusalemgangers wat weens hul gebrekkige kennis van [[aardrykskunde]] tot die gevolgtrekking laat kom het dat hulle in Noord-Transvaal op 'n tak van die [[Nyl]] afgekom het; vandaar die naam Nylstroom wat verkort is tot [[Nylrivier (Suid-Afrika)|Nyl]] vir die riviertjie, die [[Mogalakwenarivier|Mogalakwena]] wat juis toe sterk gestroom het ná oorvloedige reëns,<ref>{{af}} [[P.J. Nienaber|Nienaber, P.J.]] 1963. ''Suid-Afrikaanse Pleknaamwoordeboek''. Kaapstad, Johannesburg: Suid-Afrikaanse Boeksentrum.</ref> en wat hulle gemeen het by die Nyl aansluit omdat die water noordwaarts gevloei het.<ref name="StdEnc"/> Ds. [[Frans Lion Cachet]] doen aan die hand hulle sou verder noordwaarts na Palestina getrek het, as die [[tsetsevlieg]] hulle nie teruggedwing het nie.<ref name="lion" /> Hoewel die gedagte aan 'n trek na Jerusalem nie dadelik uitgesterf het nie, het die verlange daarna ná Enslin se dood mettertyd verdwyn.<ref name="claasen" /> == Sien ook == * [[Afrikaners in Argentinië]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{GKSA}} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|*]] c1uhegyr4dssmctdooq1klv95i0188f 0 120101 2964906 2956022 2026-09-03T22:05:56Z Jcb 223 2964906 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pompeii - Casa del Fauno - Satyr and Nymph - MAN.jpg|duimnael|280px|’n [[Sater]] en [[nimf]], [[mitologie]]se simbole van [[seksualiteit]], op ’n [[mosaïek]] in ’n slaapkamer in [[Pompeji|Pompeii]].]] Die opvattings oor '''seksualiteit in antieke Rome''', en in ’n breër sin die seksuele oortuigings en gedrag in [[antieke Rome]], is duidelik uit [[Romeinse Ryk|Romeinse]] [[kuns]], [[letterkunde]] en inskripsies en in ’n mindere mate uit Romeinse [[argeologie]]se oorblyfsels soos erotiese artifakte en [[argitektuur]]. Daar word soms aanvaar [[seks]] in antieke Rome het geen grense gehad nie;<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 65.</ref> Verstraete en Provençal meen egter dié siening was bloot ’n [[Christelik]]e vertolking: "Die seksualiteit van die antieke Romeine is nog nooit sedert die opkoms van die Christendom in ’n goeie lig in die [[Weste]] gesien nie. In die moderne verbeelding en kultuur is dit sinoniem met seksuele losbandigheid en misbruike."<ref>Verstraete, Beert C. en Provencal, Vernon, reds. (2005) ''Same-Sex Desire and Love in Greco-Roman Antiquity and in the Classical Tradition''. Haworth Press. bl. 5</ref> Seksualiteit was egter nie uitgesluit van die ''mos maiorum'', die tradisionele sosiale norme wat die openbare, private en militêre lewe bepaal het, nie.<ref>Karl-J. Hölkeskamp, ''Reconstructing the Roman Republic: An Ancient Political Culture and Modern Research'' (Princeton University Press, 2010), ble. 17–18.</ref> ''Pudor'', "skaamte, beskeidenheid", was ’n belangrike faktor in gedrag<ref>[[#Langlands|Langlands]], bl. 17.</ref> en ook regsbeperkings op sekere seksuele vergrype – in beide die [[Romeinse Republiek]] en die [[Romeinse Ryk]].<ref>[[#Langlands|Langlands]], bl. 20.</ref> Romeinse sensors (openbare amptenare wat die sosiale rang van individue bepaal het) het die mag gehad om burgers uit hul amp te ontslaan weens seksuele wangedrag en hulle het dit soms gedoen.<ref>[[#Fantham|Fantham]], bl. 121</ref><ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 556. Under the Empire, the emperor assumed the powers of the censors (bl. 560).</ref> Die middel-20ste-eeuse seksualiteitsteoretikus [[Michel Foucault]] het gereken seks in die Grieks-Romeinse wêreld is regeer deur terughouding en deur die kuns om seksuele plesier te bestuur.<ref>Michel Foucault, ''The History of Sexuality: The Care of the Self'' (New York: Vintage Books, 1988), vol. 3, bl. 239</ref> Die Romeinse gemeenskap was [[Patriargie|patriargaal]] en manlikheid was ’n vooropgestelde eienskap wat nodig was om jouself en ander met ’n laer status te beheer; nie net in [[oorlog]] en [[politiek]] nie, maar ook in seksuele verhoudings.<ref>[[#Cantarella|Cantarella]], bl. xii.</ref> ''Virtus'' (deug) was ’n belangrike eienskap vir mans en die term was selfs verwant aan die woord vir man, ''vir''. Daarteenoor was ''pudicitia'' (iets soos nederige selfbeheersing) belangrik vir vroue.<ref>[[#Langlands|Langlands]], bl. 37–38.</ref> Daar is van Romeinse vroue van die hoër klasse verwag om goed opgevoed te wees, ’n sterk karakter te hê en aktief daarna te streef om haar gesin se posisie in die gemeenskap te handhaaf.<ref>[[#Cantarella|Cantarella]], bl. xii–xiii.</ref> Maar met enkele uitsonderings het net opgevoede mans se siening van seksualiteit eindelik bewaar gebly. Visuele kuns is deur mense uit ’n laer stand geskep, maar dit is aangepas by die smake van dié wat ryk genoeg was om dit te bekostig.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 9, 153ff.</ref> Sommige seksuele idees en dade in die antieke Romeinse kultuur verskil grootliks van dié in latere Westerse samelewings.<ref>[[#Langlands|Langlands]], bl. 31, let veral op na 55</ref><ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 11.</ref> Die Romeinse godsdiens het seksualiteit voorgehou as voordelig vir die vooruitgang van die staat, en individue het soms privaat godsdienstige rituele of "towerkrag" ingespan om hul sekslewe of voortplantingsvermoëns te verbeter. [[Prostitusie]] was wettig en algemeen. "[[Pornografie|Pornografiese]]" skilderye het voorgekom onder die versamelings in fatsoenlike hoërklashuishoudings.<ref>[[#McGinn2004|McGinn (2004)]], bl. 164.</ref> Dit is as natuurlik en alledaags beskou dat mans seksueel aangetrokke was tot tieners van albei geslagte, en seks met seuns was aanvaarbaar solank die seun nie ’n vrygebore Romein was nie. Mense het nie gedink in terme van "[[homoseksualiteit]]" en "[[heteroseksualiteit]]" nie en daar bestaan geen [[Latyn]]se woorde vir dié begrippe nie.<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 304, citing Saara Lilja, ''Homosexuality in Republican and Augustan Rome'' (Societas Scientiarum Fennica, 1983), bl. 122.</ref> Geen wenkbroue is gelig vir ’n man wat seks met vroue én seuns van ’n laer rang geniet het nie, solank sy gedrag geen swakhede of vergrype geopenbaar het of ingemeng het met die regte en voorregte van sy manlike gelykes nie. Hoewel neergesien is op verwyfdheid, veral in die politieke arena, is niks met iemand se manlikheid foutgevind as hy seks met manlike prostitute of slawe gehad het nie, solank hy die aktiewe posisie ingeneem het. [[Hiperseksualiteit]] by mans en vroue is egter moreel en medies veroordeel. Die morele kode vir vroue was strenger as vir mans<ref name=n299>[[#Nussbaum|Nussbaum]], bl. 299–300</ref> en daar is min bewyse van seks tussen vroue. Hul seksualiteit is egter reg deur die Latynse letterkunde afwisselend gevier of veroordeel. In die algemeen het die Romeine meer buigsame geslagskategorieë gehad as die [[Antieke Griekeland|antieke Grieke]].<ref name=h11>[[#Hallett|Hallett]], bl. 11.</ref> [[Lêer:Pompeii - Love Act on the Nile 2.jpg|duimnael|450px|Seks tussen drie mense op ’n boot, omring deur wilde diere; sekstonele op die [[Nyl]] het baiekeer die "hondjiestyl" uitgebeeld – dikwels, soos hier, gekombineer met [[Orale seks|fellatio]].<ref name="international184">Paul G.P. Meyboom en Miguel John Versluys, "The Meaning of Dwarfs in Nilotic Scenes," in ''Nile into Tiber: Egypt in the Roman World. Proceedings of the IIIrd International Conference of Isis Studies, Leiden, Mei 11–14, 2005'' (Brill, 2007), bl. 184.</ref>]] == Erotiese letterkunde en kuns == Antieke letterkunde oor seksualiteit val hoofsaaklik in vier kategorieë: regsgeskrifte; mediese tekste; poësie en politieke verhandelings.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 9.</ref> Uitdrukkingsvorme met ’n laer kulturele stempel – soos [[komedie]]s, [[satire]], skeldigte, liefdesgedigte, graffiti, towerspreuke en binneversiering – het idees oor seks beter uitgestippel as genres van beter gehalte soos [[tragedie]]s en [[Epiek|epiese gedigte]]. Inligting oor die Romeine se sekslewe is yl gesaai in historiografie, redenaarskuns, filosofie en geskrifte oor medisyne, landbou en ander tegniese onderwerpe.<ref>[[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 330.</ref> In regsdokumente kan gesien word watter gedrag die Romeine wou beheer of verbied, sonder dat dit werklik weergee wat mense gedoen het of nie gedoen het nie.<ref>[[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 331.</ref> Groot Latynse skrywers wie se werk aansienlik bygedra het tot ’n begrip van Romeinse seksualiteit sluit in: * die komiese dramaturg [[Plautus]] (oorl. 184&nbsp;v.C.), wie se stories dikwels gedraai het om sekskomedie en jong geliefdes wat deur omstandighede uitmekaargehou is; * die staatsman en moralis [[Cato die ouere]] (oorl. 149&nbsp;v.C.), wat kykies gee op seksualiteit in ’n tyd wat latere Romeine beskou het as ’n tydperk van hoër morele standaarde; * die digter [[Lucretius]] (oorl.&nbsp;c. 55&nbsp;v.C.), wat epikuristiese seksualiteit uitgebreid behandel in sy filosofiese werk ''De rerum natura''; * [[Catullus]] (''[[floruit|fl.]]'' 50's v.C.), wie se gedigte ’n reeks erotiese ondervindings ondersoek na aan die einde van die Romeinse Republiek, van delikate romantisisme tot uiters obsene uitskellery; [[Lêer:Roman mosaic- Love Scene - Centocelle - Rome - KHM - Vienna.jpg|duimnael|240px|’n Romantiese toneel op ’n mosaïek, Villa in Centocelle, [[Rome]], 20 v.C – 20 n.C.]] * [[Cicero]] (oorl. 43&nbsp;v.C.), met hoftoesprake waarin sy teenstanders se seksuele gedrag dikwels veroordeel is en briewe deurspek van skindernuus oor Rome se elite; * die treurdigters [[Propertius]] en [[Tibullus]], wat sosiale gedrag verduidelik deur hul beskrywing van liefdesverhoudings met minnaresse; * [[Ovidius]] (oorl. 17&nbsp;n.C.), veral sy ''Amores'' ("Liefdesake") en ''Ars Amatoria'' ("Liefdeskuns"), asook sy ''Metamorphoses'' ("[[Metamorfoses]]"), met heelwat oor seksualiteit en met die klem op [[verkragting]] deur die lens van [[mitologie]]; * die epigramdigter/skrywer [[Martialis]] (oorl.&nbsp;c. 102/'04&nbsp;n.C.), wie se waarnemings van die gemeenskap vol eksplisiete skeltaal is; * die [[Satire|satirikus]] [[Juvenalis]] (oorl. vroeg 2de eeu n.C.), wat uitgevaar het teen die seksuele moraal van sy tyd. Ovidius noem ’n aantal skrywers wat bekend was vir hul gewaagde materiaal wat intussen verlore gegaan het.<ref>Ovidius, ''Tristia'' 2.431ff.</ref> Griekse sekshandboeke en "onverbloemde pornografie"<ref>{{cite journal|doi=10.2307/299915 |jstor=299915 |title=Propertius and Antony |journal=Journal of Roman Studies |volume=67 |pages=17–26 (20) |year=2012 |last1=Griffin |first1=Jasper }}</ref> is onder die name van bekende ''heterai'' ([[Prostitusie|hoëklasprostitute]]) gepubliseer en in Rome versprei. Erotiese kuns, veral soos dit bewaar gebly het in [[Pompeii]] en [[Herculaneum]], is ’n ryk maar dalk twyfelagtige bron; sommige beelde weerspreek seksuele voorkeure soos in letterkundige bronne uiteengesit en kon bedoel gewees het om mense te laat lag of konvensionele houdings uit te daag.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 3.</ref> Alledaagse voorwerpe soos spieëls en bekers is dikwels met erotiese tonele versier; dit het gewissel van ’n "elegante amoreuse flankeerdery" tot eksplisiete sekstonele.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 108.</ref> Erotiese skilderye is in die mees fatsoenlike huise van die adel aangetref, soos Ovidius sê: <blockquote> "Net soos wat hoogwaardige figure van mans wat deur kunstenaars geskilder is, ons huise versier, net so is daar ’n klein skildery (''tabella'')<ref>Die ''tabella'' was ’n klein, draagbare skildery in teenstelling met ’n permanente muurskildery.</ref> op die een of ander plek wat verskeie seksdade en {{nowrap|–posisies}} uitbeeld; nes [die mitologiese held] [[Alias die Grote|Alias]] sit met ’n uitdrukking wat sy woede uitbeeld en die barbaarse ma [Medea] se oë vol misdaad is, so maak Venus haar nat hare met haar vingers droog terwyl sy skaars deur die moederswater bedek word."<ref>Ovidius, ''Tristia'' 2, soos aangehaal in [[#Clarke|Clarke]], bl. 91–92.</ref> </blockquote> [[Lêer:Clarke Ars Erotica 04.jpg|duimnael|links|250px|Erotiese kuns teen die muur van ’n huis in Pompeii.]] Die pornografiese ''tabella'' en die erotiese Venus is net twee van die beelde wat ’n kunskenner sou kon geniet.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 93.</ref> ’n Reeks skilderye uit die openbare baddens van Pompeii wat in 1986 ontdek en in 1995 gepubliseer is, bevat erotiese tonele "wat lyk of dit bedoel is om die kyker met verregaande seksuele kykstof te vermaak", onder meer ’n verskeidenheid seksposisies, orale seks, en groepseks met dade van mans met mans, vroue met vroue en mans met vroue.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 3 en 212 ff., aanhaling op bl. 216.</ref> Die dekor van ’n Romeinse slaapkamer kon heel letterlik die seksuele gebruik daarvan uitstippel: Die digter [[Horatius]] het na bewering ’n kamer vol spieëls gehad vir seks, sodat hy die dade tussen hom en die prostitute wat hy gehuur het van alle kante af kon bekyk.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 92.</ref> Keiser [[Tiberius]] se slaapkamer was met "die mees onkuise" skilderye en beeldhouwerke versier en daar was sekshandboeke ingeval sy seksmaats enige leiding nodig gehad het.<ref name="lovemaking92">Suetonius, ''Life of Tiberius'' 44.2; [[#Clarke|Clarke]], bl. 92–93.</ref> In die [[2de eeu]] n.C. "was daar ’n groot toename in Griekse en Latynse geskrifte oor seks," asook in romantiese boeke.<ref name="p329">[[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 329.</ref> Maar hierna verdwyn openlike seksualiteit so te sê uit letterkunde, en seksonderwerpe word net in mediese en Christelike geskrifte aangetref. In die [[3de eeu]] het [[selibaat]] die ideaal van al hoe meer Christene geword en [[kerkvaders]] soos [[Tertullianus]] en [[Clemens van Alexandrië]] het selfs gedebatteer oor of seks in die huwelik geoorloof is ter wille van voortplanting. == Seks, godsdiens en die staat == [[Lêer:Pompeii - Villa dei Misteri - Room 4.jpg|duimnael|240px|’n Man maak gereed vir die nagtelike offerande van ’n vark aan [[Priapus]], met [[Kupido]] as die varkwagter<ref>Anthony King, "Mammals," in ''The Natural History of Pompeii'' (Cambridge University Press, 2002), bl. 444; John R. Clarke, ''The Houses of Roman Italy, 100 B.C.–A.D. 250: Ritual, Space and Decoration'' (University of California Press, 1991), bl. 97.</ref> (muurskildering, Villa van die Geheimenisse, Pompeii).]] Nes ander aspekte van die Romeine se lewe is seksualiteit deur godsdienstige tradisies ondersteun en gereguleer, van beide die openbare staatskultus en private godsdienspraktyke. Seksualiteit was ’n belangrike kategorie van Romeinse godsdienstige denke.<ref>[[#Staples|Staples]]</ref> Mans en vroue wat mekaar aanvul, was uiters belangrik vir die Romeinse idee van gode. Die ''Dii Consentes'' was ’n raad van gode wat bestaan het uit pare mans en vroue; dit was in ’n mate die Romeinse weergawe van die Grieke se [[Olimpiese gode]].<ref>Celia E. Schultz, ''Women's Religious Activity in the Roman Republic'' (University of North Carolina Press, 2006), bl. 79–81; Michael Lipka, ''Roman Gods: A Conceptual Approach'' (Brill, 2009), bl. 141–142</ref> Die [[Vestaalse maagd]]e, die enigste priesterorde net vir vroue, het ’n eed van kuisheid afgelê wat hulle redelik onafhanklik van manlike beheer gemaak het; onder die godsdiensvoorwerpe wat hulle bewaak het, was ’n heilige [[fallus]].<ref>Mary Beard, J.A. North en S.R.F. Price, ''Religions of Rome: A History'' (Cambridge University Press, 1998), vol. 1, bl. 53; Robin Lorsch Wildfang, ''Rome's Vestal Virgins: A Study of Rome's Vestal Priestesses in the Late Republic and Early Empire'' (Routledge, 2006), bl. 20.</ref> In teenstelling met die maagde is van mans wat in die verskillende priesterordes gedien het, verwag om te trou en gesinne te hê. Cicero het geglo die begeerte (''libido'') om voort te plant was die "saadbedding van die republiek", want dit was die rede vir die belangrikste sosiale instelling, die huwelik. ’n Huwelik het kinders voortgebring en hulle weer ’n huis (''domus'') vir gesinseenheid, wat die boublok van die stedelike lewe was.<ref>Cicero, ''De officiis'' 1.17.54</ref> Baie Romeinse godsdiensfeeste het ’n element van seksualiteit bevat. Die [[Lupercalia]] in Februarie, wat tot in die [[5de eeu]] n.C. gevier is, het ’n argaïese vrugbaarheidsritueel ingesluit. Op die [[Floralia]] is kaal gedans. Op sekere godsdiensfeeste wat regdeur April gehou is, het prostitute deelgeneem of is hulle amptelik erken. [[Lêer:Sulla Coin.jpg|duimnael|links|’n Denarius wat c. 84–83 v.C. deur Sulla uitgereik is met Venus, Kupido, trofeë en godsdienstige elemente.]] Die verband tussen menslike voortplanting, algemene vooruitgang en die welstand van die staat is verteenwoordig deur die Romeinse kultus van [[Venus (mitologie)|Venus]], wat van haar Griekse eweknie, [[Afrodite]], verskil het deurdat sy ’n rol vertolk het as moeder van die Romeinse volk deur haar halfsterflike seun, [[Aeneas]]. Tydens die burgeroorlog van die 80's v.C. het [[Sulla]], wat op die punt was om sy eie land binne te val met die legioene onder sy bevel, ’n muntstuk uitgereik wat Venus uitbeeld as sy persoonlike beskermgodin en [[Kupido]] met ’n palmtak van oorwinning; op die agterkant pryk militêre trofeë en simbole van die [[augur]]s, die staatspriesters wat die wil van die gode vertolk het. Die ikonografie verbind gode van liefde en begeerte met militêre sukses en godsdienstige gesag; Sulla het die titel ''Epaphroditus'', "Afrodite se eie," aangeneem voordat hy ’n diktator geword het.<ref>J. Rufus Fears, "The Theology of Victory at Rome: Approaches and Problem," ''Aufstieg und Niedergang der römischen Welt'' II.17.2 (1981), bl. 791–795.</ref> Die ''[[fascinum]]'', ’n falliese gelukbringer, was alomteenwoordig in die Romeinse kultuur en het op alles verskyn van juweliersware en klokke tot windklokkies en lampe,<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 92.</ref> selfs op gelukbringers wat kinders<ref>Martin Henig, ''Religion in Roman Britain'' (Londen: Batsford, 1984), bl. 185–186.</ref> en seëvierende generaals moes beskerm. Volgens [[Plinius die ouere]] het die Vestaalse maagde ’n fascinum onder ’n generaal se strydwa gehang wanneer hy ’n oorwinning gevier het, om hom teen afguns te beskerm.<ref>''Natural History'' 28.4.7 (28.39)</ref> Kupido het begeerte ontlok; die ingevoerde god [[Priapus]] het wellus verteenwoordig; [[Mutunus Tutunus]] het seks in die huwelik bevorder. Die god [[Liber]] ("die vry een") was in beheer van fisiologiese reaksies tydens seks. Wanneer ’n man die ''toga virilis'' ("toga van viriliteit") aangetrek het, het Liber sy beskermgod geword; volgens die liefdesdigters het hy dan die onskuldige beskeidenheid (''pudor'') van die kleintyd agtergelaat en die seksuele vryheid (''libertas'') verkry om sy liefdestaak te begin.<ref>Sien Propertius 3.15.3–6; Ovidius, ''Fasti)'' 3.777–778; Michelle George, "The 'Dark Side' of the Toga," in ''Roman Dress and the Fabrics of Roman Culture'' (University of Toronto Press, 2008), bl. 55. Robert E.A. Palmer, "Mutinus Titinus: A Study in Etrusco-Roman Religion and Topography," in ''Roman Religion and Roman Empire: Five Essays'' (University of Pennsylvania Press, 1974), bl. 187–206</ref> ’n Klomp gode het oor elke aspek van seks, bevrugting en geboorte toesig gehou.<ref>Robert Turcan, ''The Gods of Ancient Rome'' (Routledge, 2001; Jörg Rüpke, ''Religion in Republican Rome: Rationalization and Ritual Change'' (University of Pennsylvania Press, 2002), bl. 181–182.</ref> Klassieke [[mite]]s het dikwels seksuele temas gehad soos geslagsidentifikasie, owerspel, bloedskande en verkragting. In Romeinse kuns en letterkunde is die Hellenistiese behandeling van mitologiese figure voortgesit – hulle het seks op ’n menslik erotiese en soms humoristiese manier gehad, wat dikwels verskil het van die godsdienstige dimensie.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 46–47.</ref> === Morele en wetsbegrippe === ==== ''Castitas'' ==== Die Latynse woord ''castitas'' is ’n abstrakte [[selfstandige naamwoord]] wat dui op ’n "morele en fisieke reinheid, gewoonlik in ’n spesifiek godsdienstige verband"; dit hou soms, maar nie altyd nie, verband met seksuele kuisheid.<ref name="langlands1">[[#Langlands|Langlands]], bl. 30.</ref> Die godin [[Ceres (mitologie)|Ceres]] was verteenwoordigend van beide rituele en seksuele ''castitas''; die fakkel wat op Romeinse troues ter ere van haar gedra is, is verbind met die bruid se reinheid. Ceres het ook moederskap verpersoonlik.<ref>Barbette Stanley Spaeth, ''The Roman Goddess Ceres'' (University of Texas Press, 1996), bl. 115–116</ref> Die godin Vesta is ook met ''castitas'' verbind en was self ’n maagd; haar priesteresse, die Vestaalse maagde, het ’n eed afgelê om selibaat te bly. ==== ''Incestum'' ==== [[Lêer:Chief Vestal.jpg|duimnael|160px|’n Vestaalse maagd.]] ''Incestum'' (dit wat nie ''castitas'' is nie), is ’n daad wat godsdienstige reinheid skend,<ref name="langlands1" /> dalk dieselfde as ''nefas'', godsdienstig ontoelaatbaar.<ref>H.H.J. Brouwer,'' Bona Dea: The Sources and a Description of the Cult'' (Brill, 1989), bl. 367–367, nota 319.</ref> Die skending van ’n Vestaalse maagd se kuisheidseed was ''incestum''; sy en die man wat haar onrein gemaak het, kon regtens aangekla word, ongeag of die seks vrywillig of gedwonge was. ’n Vestaalse maagd se verlies van ''castitas'' het Rome se verbond met die gode (''pax deorum'') verbreek,<ref>Mueller, ''Roman Religion in Valerius Maximus'', bl. 51; Susanne William Rasmussen, ''Public Portents in Republican Rome'' («L'Erma» di Bretschneider, 2003), bl. 41.</ref> en het gewoonlik gepaard gegaan met die waarneming van slegte voortekens (''prodigia''). Die vervolging van een van dié maagde het dikwels met politieke onrus saamgeval, en sommige aanklagte van ''incestum'' was skynbaar polities gemotiveer:<ref>Wildfang, ''Rome's Vestal Virgins'', bl. 82 ''et passim''.</ref> Hoewel die [[Engels]]e woord ''incest'' van die Latynse woord afgelei is, was bloedskande net een vorm van die Romeinse ''incestum''.<ref name="langlands1" /> ==== ''Stuprum'' ==== In Latynse regsterme is ''stuprum'' ongeoorloofde seks, wat vertaal kan word as "kriminele losbandigheid"<ref>Bruce W. Frier en Thomas A.&nbsp;J. McGinn, ''A Casebook on Roman Family Law'' (Oxford University Press, 2004), bl. 38 en 52.</ref> of "seksmisdaad".<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 30.</ref> Dit het verskeie seksuele oortredings ingesluit, onder meer ''incestum'', verkragting en owerspel. In die vroeë Rome was ''stuprum'' enige skandalige daad, nie noodwendig seksueel van aard nie. Dit het sy enger betekenis gekry teen die tyd van die komedieskrywer Plautus (c. 254–184&nbsp;v.C.).<ref name="attitudes118">[[#Fantham|Fantham]], bl. 118.</ref> ==== ''Raptus'' ==== Hoewel die Engelse woord ''rape'' van die Latynse werkwoord ''rapio, rapere, raptus'' kom, het ''raptus'' in die Romeinse reg "ontvoering" beteken.<ref>Diana C. Moses, "Livy's Lucretia and the Validity of Coerced Consent in Roman Law," in ''Consent and Coercion to Sex and Marriage in Ancient and Medieval Societies'' (Dunbarton Oaks, 1993), bl. 50; Gillian Clark, ''Women in Late Antiquity: Pagan and Christian Life-styles'' (Oxford University Press, 1993), bl. 36.</ref> Die "ontvoering" van ’n ongetroude meisie uit haar pa se huishouding het soms behels dat die paartjie weggeloop het om sonder haar pa se toestemming te trou. Toe wette oor geweld aan die einde van die republiek opgestel is, het ''raptus ad stuprum'' ontstaan as ’n term vir "ontvoering met die doel om ’n seksmisdaad te pleeg".<ref>Moses, "Livy's Lucretia," bl. 50–51.</ref> === Heling en towerkuns === [[Lêer:Museo Nazionale Napoli Gabinetto Segreto Findings From Pompeji.jpg|duimnael|Votiewe offers uit Pompeii stel borste, penisse en ’n uterus voor.]] Soms is goddelike hulp in privaat godsdiensrituele gevra om saam met mediese behandelings te help om vrugbaarheid aan te help of te voorkom, of om siektes van die voortplantingsorgane te heel. [[Votiewe offer]]s (''vota'') in die vorm van borste of penisse is by gesondheidsoorde ontdek. ’n Privaat ritueel kon onder sekere omstandighede as "towerkrag" beskou word; in die antieke tyd was daar nie ’n onderskeid nie.<ref>Hans Dieter Betz, ''The Greek Magical Papyri in Translation'' (University of Chicago Press, 1986, 1992), bl. xliff.</ref> ’n ''Amatorium'' was ’n liefdesgelukbringer of {{nowrap|-drankie}},<ref>Matthew W. Dickie, ''Magic and Magicians in the Greco-Roman World'' (Routledge, 2003), bl. 16.</ref> en daar was spreuke (''defixiones'') wat veronderstel was om ’n mens se seksuele toegeneentheid "reg te stel".<ref>Dickie, ''Magic and Magicians'', bl. 36.</ref> Die ''Papyri Graecae Magicae'', ’n versameling towertekste, bevat baie liefdespreuke en dit dui daarop dat daar in die Romeinse tyd ’n groot vraag na erotiese towerkrag was.<ref>Richard Gordon, "Innovation and Authority in Graeco-Egyptian Magic," in ''Kykeon: Studies in Honour of H.&nbsp;S. Versnel'' (Brill, 2002), bl. 72.</ref> Canidia, ’n heks wat deur Horace beskryf is, het ’n towerspreuk uitgevoer met ’n vroulike afbeelding wat ’n kleiner manlike pop oorheers.<ref>Christopher A. Faraone, "Agents and Victims: Constructions of Gender and Desire in Ancient Greek Love Magic," in ''The Sleep of Reason'', bl. 410.</ref> Stimuleerders en onderdrukkers van die geslagsdrang, voorbehoedmiddels en aborteermiddels kom voor in mediese handboeke en towerspreuktekste; dit is moeilik om towerdrankies van [[Aptekerswese|farmakologie]] te onderskei. In sy Boek 33 ''De medicamentis'', het die mediese skrywer Marcellus van Bordeaux meer as 70 behandelings versamel vir groeisels en letsels aan die [[penis]] en [[testikel]]s, testikels wat nie afgesak het nie, [[Impotensie|erektiele disfunksie]], die versameling van vloeistof om ’n testikel, hoe om ’n [[eunug]] van iemand te maak sonder chirurgie, hoe om ’n vrou se getrouheid te verseker en hoe om ’n man se seksdrang se verhoog of te verlaag. Van dié behandelings het vreemde rituele ingesluit: <blockquote> "As jy ’n vrou het en jy wil nie hê ’n ander man moet haar ooit weer penetreer nie, doen die volgende: Sny die stert van ’n groen akkedis met jou linkerhand af en laat dit los terwyl dit nog lewe. Hou die stert toe in die palm van dieselfde hand totdat dit doodgaan en raak aan die vrou en haar geslagsdele wanneer jy omgang met haar het."<ref>Marcellus, ''De medicamentis'' 33.64.</ref> </blockquote> <blockquote> "Daar is ’n krui wat in [[Grieks]] ''nymphaea'' genoem word, in [[Latyn]] ''Hercules-klawer'' en in [[Gallies]] ''baditis''. As ’n seun die plant se wortel verpulp en tien dae agtereenvolgens saam met [[asyn]] drink, sal dit hom wonderbaarlik in ’n eunug verander."<ref>Marcellus, ''De medicamentis'' 33.64; compare Plinius die ouere, ''Natural History'' 25.75 (37).</ref> </blockquote> <blockquote> "As die testikel-are van ’n onvolgroeide seun vergroot, kloof ’n kersieboom middeldeur tot by die wortels, maar laat die boom regop staan sodat die seun deur die opening kan loop. Bind daarna weer die boom vas en seël dit met beesmis en ander kunsmis sodat die dele wat oopgekloof is, makliker weer kan saamgroei. Die spoed waarteen die boom weer saamgroei en sy letsel vorm, sal bepaal hoe vinnig die seun se geswelde are gesond word."<ref>Marcellus, ''De medicamentis'' 33.26.</ref> </blockquote> Marcellus noem ook watter kruie gebruik kan word om [[menstruasie]] te bespoedig, of om die [[baarmoeder]] te reinig ná ’n geboorte of aborsie; hierdie kruie sluit moontlike aborteermiddels in en is moontlik daarvoor gebruik.<ref>Riddle, ''Contraception and Abortion from the Ancient World to the Renaissance'', bl. 91.</ref> Ander bronne het raad soos om ’n mengsel van heuning en peper aan die penis te smeer om ’n [[ereksie]] te kry,<ref>Die ''Paignia'' van Democritus, PGM 7.167–186, aangehaal in James N. Davidson, "Don't Try This at Home: Pliny's Salpe, Salpe's ''Paignia'' and Magic," ''Classical Quarterly'' 45.2 (1995), bl. 591.</ref> of om ’n donkie se geslagsdele in olie te kook om ’n salf te maak.<ref>Plinius, ''Natuurgeskiedenis'' 28.262, soos aangehaal in Davidson, "Don't Try This at Home," bl. 591.</ref> == Antieke teorieë == Seksualiteitsteorieë is opgestel deur en vir ’n opgevoede elite. Die mate waarin teoretisering oor seks werklik gedrag beïnvloed het, is debatteerbaar, selfs onder diegene wat hulle gesteur het aan die filosofiese en mediese geskrifte wat sulke menings gelug het. Hierdie elitistiese debatte was dikwels met opset krities teenoor tipiese gedrag, maar het nie noodwendig die algemene waardes van die gemeenskap uitgesluit nie. === Seksualiteit van die genotsoeker === Die vierde boek van Lucretius se ''De rerum natura'' bevat een van die mees uitgebreide aanhalings oor menslike seksualiteit in die Latynse letterkunde. [[William Butler Yeats|Yeats]] het dit in sy bespreking van John Dryden se vertaling "die beste beskrywing van seksuele omgang ooit" genoem.<ref>Stuart Gillespie en Philip Hardie, inleiding tot ''The Cambridge Companion to Lucretius'' (Cambridge University Press, 2007), bl. 12.</ref> Lucretius het in die middel 1ste eeu v.C. gelewe. Sy didaktiese gedig ''De rerum natura'' is ’n voorstelling van [[Epikurus|epikuristiese]] filosofie binne die [[Ennius]]-tradisie van Latynse poësie. Epikurisme is beide materialisties en hedonies. Die hoofdoel van die lewe is genot, wat beskryf word as die afwesigheid van fisieke pyn en emosionele bekommernis.<ref>[[Epikurus]], ''Brief aan Menoeceus'' 131.</ref> Die epikuris wil sy begeertes met so min passie en inspanning as moontlik bevredig. Begeertes word verdeel tussen dié wat beide natuurlik en noodsaaklik is, soos honger en dors; dié wat natuurlik maar nie noodsaaklik is nie, soos seks; en dié wat nie natuurlik of noodsaaklik is nie, soos om oor ander te heers en jouself te verheerlik.<ref>J.M. Rist, ''Epicurus: An Introduction'' (Cambridge University Press, 1972), bl. 116–119.</ref> Dit is binne hierdie verband dat Lucretius sy ontleding van liefde en seksuele begeerte aanbied. Dit vorm ’n teenwig teen die erotiese etos van Catullus en het die liefdesdigters in [[Augustus Octavianus|Augustus]] se tyd beïnvloed.<ref>Philip Hardie, "Lucretius and Later Latin Literature in Antiquity," in ''The Cambridge Companion to Lucretius'', bl. 121, nota 32.</ref> [[Lêer:Lucretius Rome.jpg|duimnael|links|160px|Titus Lucretius Carus.]] Lucretius behandel manlike begeerte, vroulike seksuele plesier, erflikheid en onvrugbaarheid as aspekte van seksuele fisiologie. Volgens die epikuristiese siening spruit seksualiteit uit onpersoonlike fisieke oorsake, sonder goddelike of bonatuurlike invloed. Die begin van fisieke volwassenheid bring semen voort, en [[nat droom|nat drome]] kom voor namate seksuele instink ontwikkel.<ref>Lucretius, ''De rerum natura'', 4.1030–57</ref><ref>[[#Brown|Brown]], bl. 62–63.</ref> Sintuiglike waarneming, veral die sien van ’n mooi liggaam, bring mee dat semen tot in die geslagsdele en van daar na die voorwerp van begeerte vloei. Die swelling van die penis skep ’n begeerte om te [[Ejakulasie|ejakuleer]] en ’n afwagting van plesier. Die liggaam se reaksie op fisieke aantrekking is outomaties, en nie die karakter van die persoon wat begeer word of ’n mens se eie keuse is ’n faktor nie. Met ’n kombinasie van wetenskaplike objektiwiteit en ironiese humor beskryf Lucretius die menslike seksdrang as ''muta cupido'' ("dom begeerte"), en vergelyk die fisiologiese reaksie van ejakulasie met bloed wat uit ’n wond spuit.<ref>[[#Brown|Brown]], bl. 63, 181–182.</ref> Liefde (''amor'') is volgens hom bloot ’n ingewikkelde kulturele wanopvatting van ’n kliertoestand;<ref>[[#Brown|Brown]], bl. 64.</ref> die liefde bederf seksuele plesier net soos wat die lewe bederf word deur die vrees om te sterf.<ref>[[#Brown|Brown]], bl. 65. Epikurus het geleer die siel is ’n dun laag atome wat by die dood in die kosmos versprei word; daar is dus geen lewe ná die dood nie en geen rede vir sterflinge om met vrese te lewe oor wat ná die dood gebeur nie.</ref> Lucretius het hoofsaaklik vir ’n manlike gehoor geskryf en het aangeneem liefde is ’n manlike passie wat óf op seuns óf op vroue gerig is.<ref>Lucretius, ''De rerum natura'' 4.1053–1054</ref><ref>[[#Brown|Brown]], bl. 123.</ref> Manlike begeerte word beskou as patologies, frustrerend en gewelddadig.<ref name="lucretius65">[[#Brown|Brown]], bl. 65–66.</ref> Lucretius koppel dus ’n epikuristiese teenstrydigheid aan seksualiteit, wat ’n mens se gemoedsrus bedreig as begeerte ’n vorm van onderworpenheid en foltering word,<ref name="b67">[[#Brown|Brown]], bl. 67.</ref> maar sy siening van vroulike seksualiteit is minder negatief.<ref name="lucretius65" /> Terwyl mans aangedryf word deur onnatuurlike verwagtings van eensydige en desperate seks, reageer vroue met ’n suiwer dierlike instink op toenadering, en dit lei tot wedersydse bevrediging.<ref name="lucretius66">[[#Brown|Brown]], bl. 66.</ref> Die vergelyking met bronstige wyfies is nie as ’n belediging bedoel nie, maar om aan te dui begeerte is natuurlik en moenie as ’n foltering ervaar word nie.<ref name="lucretius66" /> Nadat Lucretius die seksdaad ontleed het, wend hy hom tot bevrugting en wat in moderne terme beskryf sal word as genetika. Mans en vroue vervaardig volgens hom albei genitale vloeistof, wat vermeng en lei tot geslaagde voortplanting. Die kind se eienskappe word gevorm deur die relatiewe verhoudings tussen die ma en pa se "saad". ’n Kind wat meer soos die ma lyk, word gebore as die vroulike saad die manlike saad oorheers, en omgekeer. As nie die manlike of vroulike saad oorheersend is nie, sal die kind ewe veel eienskappe van albei ouers hê. Onvrugbaarheid kom voor wanneer die ouers se saad nie by mekaar pas nie; die rede vir onvrugbaarheid is fisiologies en rasioneel van aard en het niks met die gode te doen nie.<ref>Lucretius, ''De rerum natura'' 4.1209–1277</ref><ref name="b67" /> Lucretius se doel is om onkunde uit die weg te ruim en die kennis daar te stel wat nodig is om ’n mens se sekslewe rasioneel te bestuur.<ref name="lucretius68">[[#Brown|Brown]], bl. 68.</ref> Hy onderskei tussen plesier en bevrugting as die doelwit van seks; albei is geregverdig, maar vereis verskillende benaderings.<ref name="lucretius68" /> Hy beveel los seks aan as ’n manier om van seksuele spanning ontslae te raak sonder om obsessief te raak oor ’n enkele onderwerp van begeerte;<ref>Lucretius, ''De rerum natura'' 4.1144ff.</ref><ref>[[#Brown|Brown]], bl. 193.</ref> ’n "Venus" wat op straat loop – ’n straatprostituut – moet as plaasvervanger gebruik word.<ref>Phebe Lowell Bowditch, ''Horace and the Gifty Economy of Patronage'' (University of California Press, 2001), bl. 215.</ref> Seks sonder ’n verknogtheid met passie is ’n hoër vorm van plesier wat geen onsekerheid, waansin en geestelike ontwrigting tot gevolg het nie.<ref>Lucretius, ''De rerum natura'' 4.1076ff.</ref><ref>[[#Brown|Brown]], bl. 217.</ref> Lucretius noem hierdie vorm van seksuele plesier ''venus'', in teenstelling met ''amor'' (passievolle liefde).<ref>Lucretius, ''De rerum natura'' 4.1058, 1073, 1084</ref><ref>[[#Brown|Brown]], bl. 227.</ref> Volgens hom is die beste seks dié tussen gelukkige diere of tussen gode.<ref>[[#Fredrick|Fredrick]], bl. 105.</ref> === Stoïsynse seksuele moraliteit === Tydens die vroeë [[stoïsisme]] onder die Grieke is seks beskou as iets goeds, solank dit plaasvind tussen mense wat die beginsels van respek en vriendskap handhaaf; in die ideale gemeenskap behoort seks vrylik geniet te word, sonder die perke van die huwelik wat die lewensmaat as eiendom behandel. Sommige Griekse stoïsyne het voorkeur gegee aan seksverhoudings tussen ’n ouer en jonger man.<ref name="aurelius16">{{cite book|editor-last=Richlin|editor-first=Amy|page=16|title=Marcus Aurelius in Love|url=https://books.google.com/books?id=rctbkYo30_MC|date=2008|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-71302-1}}</ref> Stoïsyne in die [[Romeinse Ryk]] het egter afgesien van die siening van mense as "kommunaal seksuele diere"<ref>[[#Gaca|Gaca]], bl. 89. Gaca (bl. 60)</ref> en klem gelê op seks binne die huwelik,<ref name="aurelius16" /> wat as ’n instelling gehelp het om sosiale orde te handhaaf.<ref>William Loader, ''Sexuality and the Jesus Tradition'' (Wm. B. Eerdmans, 2005), bl. 186.</ref> Hoewel hulle sterk passies, insluitende seksuele begeerte, gewantrou het,<ref>Martha Nussbaum, ''The Therapy of Desire: Theory and Practice in Hellenistic Ethics'' (Princeton University Press, 1994, 2009), bl. 359–401.</ref> was seksuele lewenskrag noodsaaklik vir voortplanting. Romeinse stoïsyne soos [[Seneca die jongere|Seneca]] en [[Musonius Rufus]], wat albei aktief was sowat 100 jaar ná Lucretius, het klem gelê op "geslagseenheid" eerder as die verskil tussen die geslagte.<ref>Prudence Allen, ''The Concept of Woman: The Aristotelian Revolution, 750 BC–AD 1250'' (Eden Press, 1985), bl. 159.</ref> Hoewel Musonius hoofsaaklik ’n stoïsyn was, het sy filosofie ook invloed getoon van [[plato]]nisme en [[Pythagoras|pithagoreïsme]].<ref>[[#Nussbaum|Nussbaum]], bl. 299.</ref> Hy het die [[Aristoteles|aristoteliaanse tradisie]] verwerp wat [[geslagsdimorfie]] beskou het as ’n verskil tussen dié wat heers (mans) en dié oor wie geheers word (vroue), en geglo het vroue skiet biologies tekort. Volgens Musonius het geslagsdimorfie bloot bestaan om verskille te skep, en verskille het weer die begeerte na ’n komplementêre vriendskap geskep, dus ’n paartjie wat vir die res van hul lewe sal saambly ter wille van mekaar en hul kinders.<ref name="n299" /> Die Romeinse ideaal vir die huwelik was ’n bondgenootskap van metgeselle wat saamwerk om kinders te kry en groot te maak, alledaagse take te bestuur, voorbeeldige lewens te lei en toegeneentheid te geniet. Musonius het dié ideaal gebruik om die stoïsynse siening te bevorder dat die kapasiteit vir deugsaamheid en selfbeheersing nie geslagspesifiek was nie.<ref>[[#Nussbaum|Nussbaum]], bl. 300.</ref> [[Lêer:Marcus Aurelius Metropolitan Museum.png|duimnael|180px|Marcus Aurelius het geskryf seks is "die wrywing van ’n stuk ingewande en, ná ’n soort rukking, die uitskeiding van slym".]] Beide Musonius en Seneca het die dubbele standaarde, kultureel én wetlik, gekritiseer wat mans groter seksuele vryheid as vroue gegee het.<ref name="n299" /><ref>[[#Colish|Colish]], bl. 37–38.</ref> Musonius het gesê mans word deur die gemeenskap verskoon as hulle hulle tot prostitute en slawe wend om hul seksuele aptyt te bevredig, hoewel sulke gedrag onder vroue nie toegelaat sou word nie. As mans dus glo hulle het gesag oor vroue omdat hulle groter selfbeheersing het, moet hulle hul seksdrang kan bestuur. Die argument is dus nie dat seksuele vryheid ’n menslike waarde is nie, maar dat mans en vroue albei seksuele selfbeheersing moet toepas.<ref name="n299" /><ref>Gretchen Reydams-Schils, ''The Roman Stoics: Self, Responsibility, and Affection'' (University of Chicago Press, 2005), bl. 151.</ref> ’n Man wat ’n prostituut besoek, skaad homself deur ’n gebrek aan selfbeheersing; volgens Musonius is disrespek vir sy vrou en haar verwagtings van getrouheid nie ter sake nie.<ref>[[#Nussbaum|Nussbaum]], bl. 307–308.</ref> Net so behoort ’n man nie so selfsugtig te wees dat hy ’n slaaf vir seks uitbuit nie; haar reg om nie misbruik te word nie, behoort egter nie die rede te wees dat hy homself inhou nie.<ref>[[#Nussbaum|Nussbaum]], bl. 308.</ref> Volgens Musonius moes seks selfs binne die huwelik gebruik word om toegeneentheid te wys en voort te plant, en nie vir "blote plesier" nie.<ref>"Bare pleasure" is ''psilên hêdonên''; [[#Nussbaum|Nussbaum]], bl. 309.</ref> Musonius het selfdegeslagverhoudings afgekeur omdat hulle nie voortplanting ten doel gehad het nie.<ref name=n299>[[#Nussbaum|Nussbaum]], bl. 299–300</ref><ref>Reydams-Schils, ''The Roman Stoics'', bl. 152.</ref> Seneca en [[Epiktetus]] het ook geglo voortplanting maak seks binne ’n huwelik aanvaarbaar,<ref>[[#Gaca|Gaca]], bl. 87.</ref> en Seneca was sterk teen owerspel gekant.<ref>[[#Gaca|Gaca]], bl. 89.</ref> Hoewel Seneca nie hoofsaaklik ’n stoïsynse filosoof was nie, het hy baie by neopithagoreïsme geleen vir sy sienings van seksualiteit.<ref name="fornication1">[[#Gaca|Gaca]], bl. 111.</ref> Neopithagoreïste het seks buite die huwelik as onwenslik beskou; [[selibaat]] was nie ’n ideaal nie, maar kuisheid binne die huwelik wel.<ref>Allen, ''The Concept of Woman'', bl. 147–148.</ref> Vir Seneca was seksuele begeerte vir plesier (''libido'') ’n "vernietigende mag (''exitium'') wat verraderlik in die ingewande lê"; as dit nie beheer word nie, word dit ''cupiditas'', wellus. Die enigste regverdiging vir seks was voortplanting binne die huwelik.<ref>[[#Gaca|Gaca]], bl. 111</ref> Hoewel ander stoïsyne potensiaal gesien het in skoonheid as ’n etiese stimulus, ’n manier om toegeneentheid en vriendskap binne seksuele verhoudings te ontlok en ontwikkel, wantrou Seneca die liefde van fisieke skoonheid as vernietigend vir gesonde rede tot op ’n punt van waansin.<ref>[[#Gaca|Gaca]], bl. 112</ref> ’n Man mag nie ’n ander seksmaat as sy vrou te hê nie en ’n wyse man (''sapiens'') sal goeie oordeel (''iudicium'') toepas wanneer hy met sy vrou seks het, nie emosie (''affectus'') nie.<ref name="fornication">[[#Gaca|Gaca]], bl. 112.</ref> Dit is ’n baie strenger siening as dié van ander stoïsyne, wat seks voorgestaan het as ’n manier om wedersydse toegeneentheid binne die huwelik te bevorder.<ref name="fornication" /> Die filosofiese siening van die liggaam as ’n lyk wat die siel ronddra,<ref>’n Siening van Epiktetus, soos aangehaal deur Marcus Aurelius, 4.41</ref> kan lei tot ’n volkome minagting van seksualiteit: Die keiser en stoïsynse filosoof [[Marcus Aurelius]] het geskryf seksuele omgang is "die wrywing van ’n stuk ingewande en, ná ’n soort rukking, die uitskeiding van slym".<ref>Marcus Aurelius, ''Meditations'' 6.13</ref> Seneca het kwaai uitgevaar teen die perversiteit van ene Hostius Quadra, wat homself met geronde spieëls omring het sodat hy groepsekspartytjies kon dophou teen verwronge hoeke wat penisse groter laat lyk het.<ref>Seneca, ''Naturales quaestiones'' 1.16</ref> Hul seksuele sienings het Romeinse stoïsyne blootgestel aan beskuldigings van skynheiligheid: Juvenalis het gespot met mense wat ’n ruwe en manlike stoïsynse uiterlike voorhou, maar hulself in privaatheid te buite gaan.<ref>Juvenalis, ''Satire'' 2.8–10, 15–17, soos aangehaal in [[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 340</ref> Daar is gereeld gespot dat stoïsyne nie net geneig is tot pederastie nie, maar hou van jong mans wat al baard het, in teenstelling met Romeinse seksgebruike.<ref name="aurelius16" /> Martialis het herhaaldelik insinuasies gemaak oor mense wat uiterlik stoïsyns is, maar in privaatheid die passiewe homoseksuele rol geniet.<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 542, citing Martialis 1.24, 1.96, 2.36, 6.56, 7.58, 9.27 en 12.42.</ref> == Manlike seksualiteit == [[Lêer:Oil lamp with couple performing Sex at the Römisch-Germanisches Museum Cologne.jpg|duimnael|180px|Seks tussen ’n man en vrou op ’n olielamp (Römisch-Germanisches Museum).]] In die tyd van die Romeinse Republiek was deel van die Romeinse burger se politieke vryheid (''libertas'') dat sy liggaam nie aan fisieke dwangpraktyke soos lyfstraf en seksuele uitbuiting blootgestel mag word nie.<ref name="g326">[[#McGinn1998|McGinn (1998)]], bl. 326.</ref> ''Virtus'' ("deug") was wat van ’n man ’n ware man (''vir'') gemaak het.<ref>Elaine Fantham, "The Ambiguity of ''Virtus'' in Lucan's ''Civil War'' en Statius se ''Thebiad''," ''Arachnion'' 3</ref><ref>{{cite journal|doi=10.2307/301365 |jstor=301365 |title=Cicero and the Spectacle of Power |journal=The Journal of Roman Studies |volume=87 |pages=1–22 (9) |year=1997 |last1=Bell |first1=Andrew J. E. }}</ref><ref>Edwin S. Ramage, “Aspects of Propaganda in the ''De bello gallico'': Caesar’s Virtues and Attributes,” ''Athenaeum'' 91 (2003) 331–372; Myles Anthony McDonnell, ''Roman manliness:'' virtus ''and the Roman Republic'' (Cambridge University Press, 2006) ''passim''; Rhiannon Evans, ''Utopia Antiqua: Readings of the Golden Age and Decline at Rome'' (Routledge, 2008), bl. 156–157.</ref> Die Romeinse ideaal van manlikheid was om ’n aktiewe rol te speel, wat gelei het tot ’n begeerte om te oorheers, soos weerspieël in die hiërargie van die Romeinse patriargale gemeenskap.<ref name="w18">[[#Williams|Williams]], bl. 18.</ref> Die "oorwinningsmentaliteit" was deel van ’n "kultus van viriliteit" wat onder meer vorm gegee het aan Romeinse homoseksuele praktyke.<ref>[[#Cantarella|Cantarella]], bl. xi</ref><ref name="h11" /> In die laat 20ste en vroeë 21ste eeu het ’n klem op oorheersing geleerdes laat glo die uitdrukking van Romeinse manlike seksualiteit was ’n kwessie van "penetreerder versus gepenetreerde"; dus dat die regte manier vir ’n Romeinse man om seksuele bevrediging te kry was om sy maat te penetreer.<ref>{{cite book|ref=Langlands|author=Langlands, Rebecca|title=Sexual Morality in Ancient Rome|publisher=Cambridge University Press|year= 2006}}</ref> As hy toegelaat het dat hy gepenetreer word, het dit sy vryheid as ’n vrye burger en sy seksuele integriteit bedreig. Dit was sosiaal heeltemal aanvaarbaar dat ’n vrye Romeinse man seks met manlike én vroulike maats het, solank hy die dominerende rol speel.<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 225.</ref> Aanvaarde voorwerpe van begeerte was vroue van enige sosiale of wetlike stand en manlike prostitute of slawe. Seks buite die huwelik was egter beperk tot slawe en prostitute of, minder algemeen, ’n bywyf. ’n Gebrek aan selfbeheersing, ook in ’n man se sekslewe, het daarop gedui dat hy nie in staat is om ander te bestuur nie;<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 67–68.</ref> die genieting van "lae sensuele plesier" het dus die man se identiteit as ’n gekultiveerde mens bedreig.<ref name="unspeakable">[[#Hallett|Hallett]], bl. 68.</ref> In die tyd van die Romeinse Ryk het vrese oor die verlies van politieke vryheid en die onderwerping van die burger aan die keiser gelei tot ’n merkbare toename in passiewe homoseksuele gedrag onder vrye mans, asook ’n toename in teregstellings en lyfstraf onder burgers.<ref name="p329" /> Die verdwyning van republikeinse ideale van fisieke integriteit ter wille van ''libertas'' het bygedra tot en is weerspieël deur die seksuele vryheid en verval wat met die ryk verbind word.<ref>Dit is ’n tema reg deur Carlin A. Barton se ''The Sorrows of the Ancient Romans: The Gladiator and the Monster'' (Princeton University Press, 1993).</ref> === Manlike naaktheid === [[Lêer:Stele warrior BM GR1905.10-23.1.jpg|duimnael|180px|’n Romeinse [[stele]] beeld ’n vegter uit en verheerlik die manlike vorm sonder naaktheid, 1ste eeu v.C.]] Die digter Ennius (c. 239–169&nbsp;v.C.) het verklaar die "ontbloting van burgers se liggaam is die begin van openbare oneer (''flagitium'')," ’n siening wat Cicero gedeel het en wat weer selfbeheersing oor die liggaam verbind het met burgerskap.<ref>Cicero, ''Tusculan Disputations'' 4.33.70</ref><ref>[[#Williams|Williams]], bl. 64 en 292, nota 12</ref><ref>[[#Younger|Younger]], bl. 134</ref><ref>Simon Goldhill, inleiding tot ''Being Greek under Rome: Cultural Identity, the Second Sophistic and the Development of Empire'' (Cambridge University Press, 2001), bl. 2.</ref> Die Romeine se houding teenoor naaktheid het verskil van dié van die Grieke, wat die manlike liggaam verheerlik het met naakte lywe in kuns en op plekke soos sportbyeenkomste. In teenstelling daarmee het die toga die liggaam van die seksueel bevoorregte Romeinse man gekenmerk.<ref>[[#Habinek|Habinek]], bl. 39.</ref> Selfs wanneer Romeinse mans uitgetrek het om te oefen, het hulle hul sitvlakke en geslagsdele toegehou. Naaktheid in die openbaar was smaakloos, selfs op tradisionele plekke. Cicero het die spot met [[Markus Antonius]] se waardigheid gedryf omdat hy halfkaal aan die Lupercalia-fees deelgeneem het, hoewel dit ’n vereiste vir deelname was.<ref>Julia Heskel, "Cicero as Evidence for Attitudes to Dress in the Late Republic," in ''The World of Roman Costume'' (University of Wisconsin Press, 2001), bl. 138</ref><ref name=bonfante>{{cite journal|doi=10.2307/505328|jstor=505328|title=Nudity as a Costume in Classical Art|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1989-10_93_4/page/543|journal=American Journal of Archaeology|volume=93|issue=4|pages=543–570 |year=1989|last1=Bonfante|first1=Larissa}}</ref> Naaktheid is een van die aspekte van hierdie godsdiensfees waaraan Ovidius aandag skenk in die ''Fasti'', sy lang gedig oor die Romeinse kalender.<ref>Ovidius, ''Fasti'' 2.283–380.</ref> Augustus het tydens sy godsdiens-opwekkingsprogram probeer om die Lupercalia te verander deur onder meer die gebruik van naaktheid stop te sit ondanks die vrugbaarheidsaspek daarvan.<ref>Carole E. Newlands, ''Playing with Time: Ovid and the Fasti'' (Cornell University Press, 1995), bl. 59–60.</ref> Negatiewe verbintenis aan naaktheid het ingesluit nederlaag in oorloë, want gevangenes is kaal uitgetrek; en slawerny, want slawe wat te koop aangebied is, is dikwels naak vertoon. Die afkeer van naaktheid was dus eerder ’n kwessie van die behoud van waardigheid as die onderdrukking van onbehoorlike seksuele begeertes.<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 69–70.</ref> Die invloed van Griekse kuns het egter daartoe gelei dat Romeinse mans en gode naak uitgebeeld is, ’n praktyk wat in die 2de eeu v.C. begin het. Toe standbeelde van kaal Romeinse generaals in die trant van Hellenistiese konings die eerste keer hul verskyning maak, was dit skokkend – nie net omdat dit die naakte manlike liggaam vertoon het nie, maar ook omdat die beelde begrippe van koninklikheid en goddelikheid opgeroep het wat in teenstelling was met die republikeinse ideale van burgerskap soos verpersoonlik deur die toga.<ref>Paul Zanker, ''The Power of Images in the Age of Augustus'' (University of Michigan Press, 1988), bl. 5ff.</ref> Die god [[Mars (mitologie)|Mars]] is voorgestel as ’n volwasse man met ’n baard in die drag van ’n Romeinse generaal wanneer hy die waardige vader van die Romeinse volk uitgebeeld het, terwyl uitbeeldings van ’n jong, baardlose, naakte Mars onder invloed van die Griekse [[Ares]] was. Een uitsondering wat openbare naaktheid betref, was die warmbaddens, hoewel houdings jeens kaal bad ook mettertyd verander het. In die 2de eeu v.C. het Cato verkies om nie in sy seun se teenwoordigheid te bad nie, en [[Plutarchus]] impliseer dat dit vir ouer Romeine van hierdie vroeë tye vernederend was om hul liggaam voor jonger mans te ontbloot.<ref>Plutarchus, ''Life of Cato'' 20.5</ref><ref>[[#Williams|Williams]], bl. 69–70</ref><ref>Zanker, ''The Power of Images in the Age of Augustus'', bl. 6.</ref> Later het mans en vroue egter selfs saam gebad. === Falliese seksualiteit === : ''Sien ook [[Fascinum]]''. [[Lêer:Bronze ithyphallic figurine with a head of phalluses.jpg|duimnael|links|180px|’n Polifalliese koper-''tintinnabulum''; aan die punt van elke fallus was ’n ring waaraan ’n klokkie gehang het.]] Romeinse seksualiteit soos dit in Latynse letterkunde voorkom, is al beskryf as "fallosentries".<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 84</ref><ref>David J. Mattingly, ''Imperialism, Power, and Identity: Experiencing the Roman Empire'' (Princeton University Press, 2011), bl. 106.</ref> Die [[fallus]] was veronderstel om magte hê wat die [[bose oog]] en ander negatiewe bonatuurlike magte afweer. Dit is gebruik as ’n gelukbringer (''fascinum''), waarvan baie voorbeelde bewaar gebly het, veral in die vorm van windklokkies (''tintinnabula'').<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 215.</ref> Sommige geleerdes het selfs die bouplan van die [[Forum Augustum]] as "fallies" beskryf – met sy twee halfsirkel-galerye as die testikels en lang voorhof as die skag van die fallus.<ref>[[Lêer:Foro de Augusto-planta.png|duimnael|100px|Bouplan van die Forum Augustum (in geel)]]Dominic Montserrat, "Reading Gender in the Roman World," in ''Experiencing Rome: Culture, Identity, and Power in the Roman Empire'' (Routledge, 2000), bl. 168–170 (aanhaling op bl. 169)</ref> Die oorgroot fallus in Romeinse kuns is onder andere met die god Priapus vereenselwig. Dit was humoristies en grotesk of is gebruik vir magiese doeleindes.<ref>[[#Fredrick|Fredrick]], bl. 156.</ref> Priapus, wat as [[Priapos]] op die Griekse dorp Lampsacus ontstaan het, was ’n vrugbaarheidsgod wie se standbeeld in tuine geplaas is om diewe weg te hou. Die gedigversameling bekend as ''Priapea'' handel oor falliese seksualiteit en bevat gedigte waarin Priapus self praat. In een dreig hy byvoorbeeld dat hy enige dief [[Anale seks|in die anus sal verkrag]]. Die wraak van Priapus kon [[impotensie]] of ’n [[Priapisme|voortdurende ereksie]] veroorsaak; een vervloeking van Priapus was dat ’n dief geen vrou of seun sal hê om sy ereksie weg te neem nie en dat dit sal bars.<ref name="w18" /> [[Lêer:Pompeya erótica6.jpg|duimnael|180px|Priapus weeg sy fallus op ’n skaal (Pompeii).]] Daar is sowat 120 aangetekende Latynse terme en [[Metafoor|metafore]] vir die penis. In die grootste kategorie word die manlike geslagsdeel beskou as ’n instrument van aggressie, ’n wapen.<ref>Mattingly, ''Imperialism, Power, and Identity'', bl. 106.</ref> Hierdie metaforiese tendens word geïllustreer deur koeëls waarop ’n prentjie van ’n fallus voorkom, of deur booddskappe wat die teiken verbind met ’n persoon wat seksueel verower word, bv. "Ek soek [[Augustus Octavianus|Octavianus]] se gat."<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 21.</ref> Die mees algemene vloekwoord vir die penis is ''mentula''. Martialis het gereken dit hoort in hoflike Latyn, maar Cicero het nie eens die woord gebruik in ’n brief aan sy vriend Attikus waarin hy die aard van vloektaal bespreek nie;<ref>Cicero, ''Ad familiares'' 9.22</ref> Catullus het dit gebruik as ’n skuilnaam vir die berugte Mamurra, [[Julius Caesar]] se vriend.<ref>Dit is die algemene woord vir penis in die poësie van Catullus (dit word agt keer gebruik); [[#Adams|Adams]], bl. 10–11.</ref> ''Mentula'' verskyn dikwels in graffiti en in die ''Priapea'' (18 keer in graffiti in Pompeii). Hoewel dit nie ’n mooi woord was nie, is dit nie as skeltaal gebruik nie. Daarteenoor was ''verpa'' ’n "emosievolle en beledigende" woord vir die penis met die [[voorhuid]] teruggetrek vanweë ’n ereksie, [[besnydenis]] of oormatige seksuele aktiwiteit.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 13.</ref> ''Virga'', sowel as ander woorde vir "tak, stok, balk, paal", was ’n algemene metafoor,<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 14–17, 23, 28.</ref> nes ''vomer'', "ploeg".<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 24.</ref> Daar is ook na die penis verwys as die "aar" ''(vena)'', "stert" (''penis'' of ''cauda'') of "sening" ''(nervus)''.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 35–38.</ref> Die [[Afrikaans]]e woord "penis" kom van die Latynse woord wat oorspronklik "stert" beteken het, maar dikwels in gewaagde geselstaal gebruik is as ’n term vir die manlike geslagsorgaan. Later het ''penis'' die standaardwoord in hoflike Latyn geword.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 35–36.</ref> Die oënskynlike verband tussen die Latynse woorde ''testes'' ("testikels") en ''testis'' ("getuie"; meervoud ''testes''), wat die oorsprong van die Engelse woord ''testify'' en ''testimony'' is,<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 67.</ref> lê dalk in ’n argaïese ritueel. In sommige Mediterreense kulture is ’n eed afgelê op die manlike geslagsdele, wat gesimboliseer het "valse getuienis bring ’n vloek oor nie net jouself nie, maar ook jou huis en nageslag".<ref>Joshua T. Katz, "''Testimonia Ritus Italicus'': Male Genitalia, Solemn Declarations, and a New Latin Sound Law," ''Harvard Studies in Classical Philology'' 98 (1998) 183–217 (aanhaling op bl. 193).</ref> Die vloekwoord vir "testikel" was ''coleus''.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 66.</ref> ==== Kastrasie en besnydenis ==== Vir die Romeine was [[kastrasie]] en [[besnydenis]] ’n barbaarse verminking van die manlike geslagsdele.<ref>Juvenalis 14.103–104; Tacitus, ''Historia'' 5.5.1–2; Martialis 7.30.5, 7.35.3–4, 7.82.5–6, 11.94; Margaret Williams, "Jews and Jewish Communities in the Roman Empire," in ''Experiencing Rome: Culture, Identity and Power in the Roman Empire'' (Routledge, 2000), bl. 325</ref><ref>[[#Smallwood|Smallwood]], bl. 431</ref><ref>Jack N. Lightstone, "Roman Diaspora Judaism," in ''A Companion to Roman Religion'' (Blackwell, 2007), bl. 362.</ref> Toe die kultus van die godin [[Kibele]] aan die einde van die 3de eeu v.C. in Rome ingevoer is, is die tradisie van [[eunug]]isme beperk tot buitelandse priesters (''Galli'') terwyl Romeinse burgers ''sodalities'' gestig het om volgens hul eie gebruike te aanbid.<ref>Eric Orlin, "Urban Religion in the Middle and Late Republic", bl. 63–64, en John Scheid, "Sacrifices for Gods and Ancestors", bl. 268, in ''A Companion to Roman Religion''.</ref> Sommige geleerdes reken dat die [[Paulus van Tarsus|apostel Paulus]] se beroep op die [[Galasiërs]] om hulle nie te laat besny nie, moenie net verstaan word in terme van Joodse besnydenis nie, maar ook van die rituele kastrasie wat met Kibele verbind word (haar kultus was in Galasië gesentreer).<ref>Paulus van Tarsus, ''Galasiërs'' 4:21–5:1</ref><ref>{{cite journal|doi=10.2307/3268109 |jstor=3268109 |title=Choose Your Mother, Choose Your Master: Galatians 4:21–5:1 in the Shadow of the Anatolian Mother of the Gods |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biblical-literature_winter-1999_118_4/page/661 |journal=Journal of Biblical Literature |volume=118 |issue=4 |pages=661–683 (680–681)|year=1999 |last1=Elliott |first1=Susan M. }}</ref><ref>"The Rhetorical Situation Revisited: Circumcision and Castration," in ''Cutting Too Close for Comfort: Paul’s Letter to the Galatians in Its Anatolian Cultic Context'' (T&T Clark International, 2003) ''passim''.</ref> Hoewel Grieks-Romeinse skrywers besnydenis beskou het as ’n tipies Joodse gebruik, het hulle geglo dit het in [[Antieke Egipte|Egipte]] ontstaan,<ref>Verskeie Grieks-Romeinse skrywers soos [[Strabo]], het gedink die Jode is van Egiptiese herkoms; dit was skynbaar hoe hulle die uittog uit Egipte verstaan het. [[#Schafer1997|Schafer (1997)]], bl. 93–94.</ref> en het dit ook aangeteken onder volke wat hulle geïdentifiseer het as [[Arabiere]], [[Sirië]]rs, [[Fenisië]]rs, [[Kolchis|Kolchisiërs]] en [[Ethiopië]]rs.<ref>[[#Smallwood|Smallwood]], bl. 430</ref><ref>[[#Schafer1997|Schafer (1997)]], bl. 93–94.</ref> Party Romeine het manlike slawe as ''deliciae'' of ''delicati'' ("speelgoed, plesier") aangehou; hulle was soms gekastreer in ’n poging om hulle die onmanlike voorkoms van hul jeug te laat behou. Keiser [[Nero]] het sy vrygemaakte slaaf [[Sporus]] laat kastreer en is op ’n openbare seremonie met hom getroud.<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 251–252, aangehaal uit Suetonius, ''Life of Nero''.</ref> Teen die einde van die 1ste eeu n.C. het keisers [[Domitianus]] en [[Nerva]] ’n verbod op kastrasie geplaas te midde van ’n toenemende handel in enugslawe. [[Antoninus Pius]] het Jode<ref>[[#Schafer2003|Schäfer (2003)]], bl. 150</ref><ref>[[#Smallwood|Smallwood]], bl. 467.</ref> en Egiptiese priesters<ref>[[#Smallwood|Smallwood]], bl. 470.</ref> van die verbod kwytgeskeld. Kragtens die wet onder [[Konstantyn die Grote|Konstantyn]], die eerste Christelike keiser, is enige slawe vrygemaak wat kastrasie moes ondergaan; in 339&nbsp;n.C. is die kastrasie van ’n slaaf met die dood gestraf.<ref>[[#Schafer2003|Schäfer (2003)]], bl. 185.</ref> ’n Chirurgiese prosedure (epispasme) het bestaan om die [[voorhuid]] te herstel en die [[eikel]] van die penis te bedek "ter wille van fatsoenlikheid".<ref>''Causa decoris'': Celsus, ''De medicina'' 7.25.1A</ref><ref name=Crowther>{{cite journal|author=Crowther, Nigel B. |title=Nudity and Morality: Athletics in Italy|url=https://archive.org/details/sim_classical-journal_december-january-1980-1981_76_2/page/119 |journal=Classical Journal|volume= 76|issue=2|year=1980|pages=119–123 |jstor=3297374 }}</ref> Sommige Jode wat vergrieks of verromeins het, het dit ondergaan om hulle minder opvallend by die baddens of op speles te maak.<ref>[[#Schafer2003|Schäfer (2003)]], bl. 151.</ref> === Regulering van semen === Daar is geglo ’n man word swak as hy te veel [[Ejakulasie|ejakuleer]]. Griekse mediese teorieë wat gebaseer was op die [[klassieke element]]e en die [[humor (medies)|humores]], het die beperking van die vervaardiging van [[semen]] aanbeveel deur middel van afkoelings-, uitdrogings- en sametrekkingsbehandelings – dit het ingesluit koue baddens en die vermyding van kos wat winderigheid veroorsaak.<ref>[[#Dugan|Dugan]], bl. 403–404.</ref> In die 2de eeu n.C. het die mediese skrywer [[Galen]] verduidelik semen is ’n konkoksie van bloed (een van die humores) en ''pneuma'' (die "lewensnoodsaaklike lug" wat die organe nodig het om te werk) wat in die man se opgerolde seminale are gevorm het; die humor het vanweë hitte wit geword wanneer dit die [[testikel]]s binnegaan.<ref>[[#Dugan|Dugan]], bl. 404–405.</ref> In sy verhandeling ''Oor Semen'' waarsku Galen oormatige seksuele aktiwiteit lei tot die verlies van ''pneuma'' en dus lewenskrag. Die gevolg is dat sommige mense "al dood is van te veel plesier".<ref>Galen, ''De semine'' 1.16.30–32 (4.588 Kühn = De Lacy 1992, 138–41).</ref> ’n Minder ernstige gevolg sou wees die verlies van ’n helder verstand, manlikheid en ’n sterk manlike stem,<ref>[[#Dugan|Dugan]], bl. 406.</ref> ’n gevaar wat ook in die ''Priapea'' genoem word.<ref>Ann Ellis Hanson, "The Restructuring of Female Physiology at Rome," in ''Les écoles médicales à Rome'' (Université de Nantes, 1991), bl. 267, ’n aanhaling uit ''Priapea'' 78 en ''Corpus Inscriptionum Latinarum'' 12.6721(5).</ref> Daar is veral geglo seksuele aktiwiteit tas die stem aan; sangers en akteurs het spesiale bande gedra om hul penis te beskerm en so hul stem te bewaar,<ref>Martialis 6.82, Juvenalis 6.73, 379; J.P. Sullivan, ''Martial, the Unexpected Classic'' (Cambridge University Press, 1991), bl. 189</ref><ref>[[#Schafer1997|Schafer (1997)]], bl. 101</ref><ref>Peter J. Ucko, "Penis Sheaths: A Comparative Study," in ''Material Culture: Critical Concepts in the Social Sciences'' (Routledge, 2004), bl. 260.</ref> en [[Quintilianus]] het voorgestel openbare sprekers wat ’n diep manlike stem wil ontwikkel, weerhou hulle van seks.<ref>Quintilianus, ''Institutio Oratoria'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Quintilian/Institutio_Oratoria/11C*.html#3.19 11.3.19.]</ref> Dit was iets wat veral [[Catullus]] se vriend [[Calvus]], ’n avant-garde-digter en spreker uit die 1ste eeu v.C., gekwel het – hy het met loodplate aan geslaap om [[Nat droom|nat drome]] te voorkom. [[Plinius die ouere|Plinius]] het geskryf: <blockquote> "Wanneer loodplate om die area van die lendene en niere gebind word, help verhinder die verkoelende aard daarvan aanvalle van seksuele begeerte en seksuele drome in ’n mens se slaap wat spontane stortings veroorsaak tot in so ’n mate dat dit ’n soort siekte word. Met hierdie plate het die spreker Calvus na berig word homself in toom gehou en sy liggaamskrag vir sy werk bewaar."<ref>Plinius, ''Natuurgeskiedenis'' 34.166.</ref> </blockquote> Loodplate, [[bloedlating]] en die verwydering van liggaamshare is voorgeskryf vir drie seksuele aandoenings wat glo met [[nagtelike storting]]s verband gehou het: satiriase, of [[hiperseksualiteit]]; [[priapisme]], ’n chroniese [[ereksie]] wat nie met ’n begeerte na seks verband hou nie; en die onwillekeurige storting van semen (''seminis lapsus'' of ''seminis effusio'').<ref>Die Griekse woord vir laasgeoemde was ''gonorree''. [[#Dugan|Dugan]], bl. 403–404.</ref> === Verwyfdheid en transvestisme === [[Lêer:Mosaico Trabajos Hércules (M.A.N. Madrid) 13.jpg|duimnael|Hercules en Omphale het mekaar se klere gedra (mosaïek uit Spanje, 3de eeu n.C.).]] Verwyfdheid was ’n gewilde skelwoord in die Romeinse politiek, veral vir die ''populares'', die politici wat hulle vir die sake van die gewone mense beywer het en soms die "demokratiese party" van Rome genoem word, in teenstelling met die ''optimates'', ’n konserwatiewe elite van adellikes.<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 63–64.</ref> In die laaste jare van die republiek is die populariste [[Julius Caesar]], [[Markus Antonius]] en [[Clodius Pulcher]] beskou as verwyfd, oorversorgd en te mooi, en as mans wat dalk in seks met ander mans die passiewe rol sou kon inneem; terselfdertyd was hulle veronderstel om vrouejagters te wees met ongelooflike seksuele aantrekkingskrag.<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 47.</ref> Dalk die berugste voorval van [[Kruiskleding|fopdossery]] in antieke Rome was in 62&nbsp;v.C., toe Clodius Pulcher sy opwagting gemaak het by jaarlikse rituele van die Bona Dea, waar net vroue toegelaat is. Die rituele is by die senior magistraat se huis gehou, wat dié jaar Julius Caesar was; hy was aan die einde van sy termyn as magistraat en pas bevestig as ''Pontifex Maximus''. Clodius het hom as ’n vroulike musikant vermom om toegang te kry. Dié daad van Clodius, wat pas as ''quaestor'' (’n soort ondersoekende amptenaar) gekies is, was waarskynlik net voor sy 30ste verjaardag en word dikwels beskou as die laaste poets van ’n jong man. Die vroulike aard van die rituele was die onderwerp van vele gissings onder mans; hulle het gafantaseer oor hierdie "partytjies met dronk lesbiërs" en gedink dit sou pret wees om te sien.<ref>[[#Williams|Williams]]</ref> Clodius se plan was glo om Caesar se vrou te verlei, maar sy manlike stem het hom weggegee voordat hy dit kon doen. Hy is daarna deur Cicero vervolg vir [[#Incestum|ontheiliging]] (''incestum'').<ref>W. Jeffrey Tatum, ''The Patrician Tribune: Publius Clodius Pulcher'' (University of North Carolina Press, 1999), bl. 62ff.</ref> Weens die skandaal het Caesar dadelik van sy vrou geskei om sy eie reputasie te beskerm, en dit het aanleiding gegee tot ’n veel gebruikte uitdrukking: "Caesar se vrou moet bo verdenking wees." Die voorval "som die wanorde van die laaste jare van die republiek" op.<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 34</ref><ref>W. Jeffrey Tatum, ''Always I Am Caesar'' (Blackwell, 2008), bl. 109.</ref> Buiten dié politieke daad kom fopdossery in Romeinse letterkunde en kuns voor as ’n mitologiese neiging (soos in die storie van [[Herakles|Hercules]] en Omphale wat mekaar se klere dra en geslagsrolle omruil),<ref>Richard J. King, ''Desiring Rome: Male Subjectivity and Reading Ovid's Fasti'' (Ohio State University Press, 2006), bl. 185, 195, 200, 204.</ref> as godsdiensklere en selde indien ooit as ’n [[Fetisjisme|fetisj]]. ’n Voorval van [[transvestisme]] is aangeteken in ’n regsaak, waar " ’n sekere senator wat vroue-aanddrag gedra het" dit in sy testament uitdeel.<ref>''Digest'' 34.2.33, soos aangehaal in [[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 540.</ref> In ’n kamtige verhoor as ’n regsoefening gebruik [[Seneca die ouere]] die geval van ’n jong man wat deur ’n klomp mans verkrag is terwyl hy vrouedrag in die openbaar gedra het, maar die verduideliking vir sy klere is dat vriende hom uitgedaag het om dit te doen en nie dat hy gekies het om dit te dra weens ’n genderkrisis of vir erotiese plesier nie.<ref name="homosexuality564">Seneca die ouere, ''Controversia'' 5.6</ref><ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 564.</ref> Genderverwarring was ’n kenmerk van die godin Kibele se priesters wat as ''Galli'' bekend was; hul rituele klere het vrouedragitems ingesluit. Hulle word soms as ’n [[transgender]] priesterorde beskou, want van hulle is verwag om gekastreer te word in nabootsing van Kibele se man, Attis. Die ingewikkeldhede van genderidentiteit in die godsdiens van Kibele en die mite van Attis word deur Catullus ontgin in een van sy langste gedigte, ''Carmen'' 63.<ref>Stephen O. Murray, ''Homosexualities'' (University of Chicago Press, 2000), bl. 298–303; Mary R. Bachvarova, "Sumerian ''Gala'' Priests and Eastern Mediterranean Returning Gods: Tragic Lamentation in Cross-Cultural Perspective," in ''Lament: Studies in the Ancient Mediterranean and Beyond'' (Oxford University Press, 2008), bl. 19, 33, 36.</ref> === Seks tussen mans === Romeinse mans kon seks hê met ander mans van ’n laer stand sonder om as minder manlik beskou te word. Dié wat die passiewe rol ingeneem het, is egter as swak en verwyfd beskou. Beheer oor jou eie liggaam was ’n aspek van die burger se ''libertas'', of politieke vryheid. Die oorgawe van ’n mens se liggaam vir ander se plesier is as onderworpenheid beskou. Wette wat nie goed verstaan word nie, soos ''Lex Scantinia'', en verskeie dele van ''Lex Iulia'' het seks tussen vrye mans beperk omdat dit die man se status en onafhanklikheid as burger bedreig het. Daar was soveel Latynse woorde vir mans buite die norm van manlikheid dat sommige geleerdes<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]]</ref> glo daar was ’n homoseksuele subkultuur in Rome. Hoewel daar geen ekwivalent vir die term "homoseksueel" in Latyn is nie, onthul letterkundige bronne ’n gedragspatroon onder ’n minderheid vrye mans wat op selfdegeslagvoorkeur of {{nowrap|-oriëntasie}} dui.<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 85.</ref> Homo-erotiese Latynse letterkunde sluit in die "Juventius"-gedigte van Catullus,<ref>Catullus, ''Carmina'' 24, 48, 81, 99.</ref> treurdigte deur [[Tibullus]]<ref>Tibullus, Boek Een, treurdigte 4, 8 en 9.</ref> en [[Propertius]],<ref>Propertius, 4.2.</ref> die tweede ekloge van [[Vergilius]] en verskeie gedigte deur Horatius. Lucretius skryf oor die liefde vir seuns in ''De rerum natura'' (4.1052–1056). Hoewel [[Ovidius]] mitologiese behandelings van homo-erotika in ''Metamorfoses'' insluit,<ref>Soos in ''Metamorphoses'' 10.155ff.</ref> verskil hy van ander Latynse liefdesdigters, en eintlik van Romeine in die algemeen, vanweë sy aggressief heteroseksuele standpunte. Die ''Satyricon'' van [[Petronius]] is so deurspek van die kultuur van seks tussen mans dat sy naam in 18de-eeuse Europese letterkundekringe ’n sinoniem vir homoseksualiteit geword het.<ref>Louis Crompton, ''Byron and Greek Love'' (Londen, 1998), bl. 93.</ref> Hoewel die Romeinse reg nie huwelike tussen mans erken het nie, het sommige manlike pare in die vroeë jare van die Romeinse Ryk tradisionele huwelikseremonies gehad. Die skrywers van die berigte spot met hulle; dit is nie bekend wat die deelnemers se gevoelens was nie. Suetonius berig keiser Nero het twee keer met mans getrou; een keer was hy die bruid en een keer die bruidegom.<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 28</ref><ref>Karen K. Hersh, ''The Roman Wedding: Ritual and Meaning in Antiquity'' (Cambridge University Press, 2010), bl. 36; Caroline Vout, ''Power and Eroticism in Imperial Rome'' (Cambridge University Press, 2007), bl. 151ff.</ref> Benewens stappe om die vryheid van burgers te beskerm, het vervolging vir homoseksualiteit as ’n algemene misdaad in die 3de eeu begin toe manlike prostitusie deur [[Philip die Arabier]] verbied is. Teen die einde van die 4de eeu was passiewe homoseksualiteit in die Christelike ryk strafbaar met die brandstapel.<ref>Michael Groneberg, "Reasons for Homophobia: Three Types of Explanation," in ''Combatting Homophobia: Experiences and Analyses Pertinent to Education'' (LIT Verlag, 2011), bl. 193.</ref> Onder [[Justinianus]] was alle selfdegeslagseks, passief of aktief, "teen die natuur" en strafbaar met die dood, ongeag wie betrokke was.<ref>Groneberg, "Reasons for Homophobia," bl. 193.</ref> Homoseksuele gedrag het die skuld gekry vir God se wraak ná ’n reeks rampe tussen omstreeks [[542]] en [[559]].<ref>Michael Brinkschröde, "Christian Homophobia: Four Central Discourses," in ''Combatting Homophobia'', bl. 166.</ref> === Verkragting van mans === Mans wat verkrag is, was vrygestel van die verlies aan sosiale of regstatus (''infamia'') waaraan mans onderworpe was wat prostitute geword of vrywillig die passiewe rol in seks ingeneem het.<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 558–559.</ref> Soos die regsgeleerde Pomponius dit gestel het: Daar behoort geen stigma te kleef aan "watter man ook al deur rowers of die vyand in oorlogstyd verkrag is" nie.<ref>''Digest'' 3.1.1.6, soos aangehaal in [[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 559.</ref> Mans was net so uitgelewer aan massaverkragting ná ’n militêre nederlaag as vroue.<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 104–105.</ref> [[Lêer:Rape Hylas Massimo.jpg|duimnael|240px|Die mitologiese ontvoering en "verkragting" van [[Hylas]] deur die [[nimf]]e, basilika van Junius Bassus, 4de eeu n.C.]] Die Romeinse reg was so vroeg as die 2de eeu v.C. gemoeid met die verkragting van ’n manlike burger toe uitspraak gelewer is in ’n saak waarby ’n man van selfdegeslagoriëntasie betrokke kon gewees het. Hoewel ’n man wat as prostituut gewerk het kragtens die reg nie verkrag kon word nie, is beslis selfs ’n man wat "berug" of "twyfelagtig" was, het dieselfde reg as ’n ander vrye man gehad dat sy liggaam nie aan verkragting blootgestel word nie.<ref>Toespraak ''De Re Floria'' deur Cato die ouere (frg. 57 Jordan = Aulus Gellius 9.12.7); bespreek in [[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 561.</ref> Volgens ’n boek oor retoriek uit die vroeë 1ste eeu v.C. was die verkragting van ’n vrye man strafbaar met die dood.<ref>''Rhetorica ad Herennium'' 4.8.12</ref><ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 562.</ref> Die ''Lex Julia de vi publica'',<ref>''Digest'' 48.6.3.4 en 48.6.5.2.</ref> wat "waarskynlik dateer uit die Romeinse diktatorskap van Julius Caesar", definieer verkragting as gedwonge seks "met ’n seun, vrou of enigiemand"; die verkragter sou tereggestel word, ’n seldsame straf in die Romeinse reg.<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 562–563.</ref> Doodstraf het iemand in die gesig gestaar wat ’n vrye seun ontvoer het vir seksuele doeleindes, of wat die seun se chaperon omgekoop het vir die geleentheid.<ref>Paulus (juris), ''Digest'' 47.11.1.2</ref> Agtelosige chaperons kon kragtens verskeie wette vervolg word en het die skuld gedra vir wat met die slagoffer gebeur het.<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 563.</ref> In sy versameling van 12 staaltjies wat handel oor ’n aanslag op kuisheid, gebruik die historikus [[Valerius Maximus]] net soveel manlike as vroulike slagoffers.<ref>Valerius Maximus 6.1</ref><ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 564.</ref> In die reeds genoemde kamtige verhoor deur Seneca die ouere is ’n jong man of seun deur 10 mans van sy ouderdomsgroep verkrag. Hoewel die saak denkbeeldig was, het Seneca aangeneem die reg maak voorsiening vir die suksesvolle vervolging van die verkragters.<ref name="homosexuality564" /> ’n Ander hipotetiese geval handel oor die uiterstes waartoe ’n verkragtingslagoffer sou kon gaan: Die vrye man wat verkrag is, pleeg selfmoord.<ref>Quintilian, ''Institutio oratoria'' 4.2.69–71</ref><ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 565.</ref> Die verkragting van ’n vrye man is een van die ergste misdade wat in Rome gepleeg kon word; dit was op dieselfde vlak as die verkragting van ’n vroulike maagd of om ’n tempel te beroof.<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 565.</ref> Daar was egter ’n tradisie dat ’n man ’n ander man sou verkrag wat owerspel met sy vrou gepleeg het,<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 27, 76.</ref> hoewel dit eerder ’n manier van wraak sou wees as iets wat algemeen gebeur het.<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 55–56.</ref> Die dreigement om ’n ander man anaal of oraal te verkrag is ’n tema van die skeldigkuns en kom veral voor in Catullus se berugte ''Carmen'' 16;<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 27–28, 43 (oor Martialis), 58.</ref> dit was egter ’n vorm van manlike grootpratery.<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 20</ref><ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 12</ref><ref name=richlin1981>{{cite journal|author=Richlin, Amy |title=The Meaning of ''irrumare'' in Catullus and Martial|url=https://archive.org/details/sim_classical-philology_1981-01_76_1/page/40 |journal=Classical Philology|volume= 76|issue=1|year=1981|pages=40–46|jstor=269544 }}</ref> === Seks in die weermag === Van die Romeinse soldaat is, nes van ander respektabele vrye mans, verwag om selfbeheersing te hê in sake betreffende seks. Soldate wat aan owerspel skuldig bevind is, het ’n oneervolle ontslag gekry; reeds veroordeelde owerspelers is nie tot die weermag toegelaat nie. Streng bevelvoerders kon prostitute in die kampe verbied<ref name="prostitution40">[[#McGinn1998|McGinn (1998)]], bl. 40.</ref> hoewel soldate, selfs wanneer hulle op pad iewers heen was, gewoonlik ’n gevolg gehad het wat prostitute kon insluit. Dit lyk of hul teenwoordigheid as vanselfsprekend aanvaar is en dit is hoofsaaklik genoem wanneer dit ’n probleem veroorsaak het.<ref name="prostitution40" /> Toe Scipio Aemilianus byvoorbeeld in 133&nbsp;v.C. na Numantia opruk, het hy kampvolgelinge verbied as ’n manier om dissipline te herstel.<ref>David Potter, "The Roman Army and Navy," in ''The Cambridge Companion to the Roman Republic'', bl. 79.</ref> Miskien een van die vreemdste gebruike was die verbod op huwelike in die keiserlike weermag. In die vroeë tydperk het Rome ’n weermag van burgers gehad wat hul gesinne agtergelaat het om te gaan veg indien dit nodig was. Tydens die uitbreiding van die Middelrepubliek het Rome groot gebiede begin verower wat as provinsies verdedig moes word, en in die tyd van [[Gaius Marius]] (oorl. 86&nbsp;v.C.) is die weermag geprofessionaliseer. Die verbod op huwelike is in Augustus (bewind 27 v.C. tot 14&nbsp;n.C.) se tyd ingestel, moontlik om gesinne te ontmoedig om die weermag te volg en hulle minder mobiel te maak. Net mans van die regeringsklasse was van die verbod kwytgeskeld. Teen die 2de eeu n.C. het die stabiliteit van die ryk daartoe gelei dat die meeste eenhede in permanente forte gebly het, waar verhoudings met plaaslike vroue dikwels ontwikkel het. Hoewel dit regtens nie tot huwelike kon lei nie, is die waarde van die verhoudings in die verskaffing van emosionele steun aan die soldate erken. Nadat ’n soldaat die weermag verlaat het, kon die paartjie trou en enige kinders wat hulle dan reeds gehad het, is beskou as dié van burgers.<ref>Pat Southern, ''The Roman Army: A Social and Institutional History'' (Oxford University Press, 2006), bl. 144.</ref> [[Septimius Severus]] het die verbod in 197&nbsp;n.C. herroep.<ref>[[#Phang2001|Phang (2001)]], bl. 2.</ref> [[Lêer:Caesar venustrophy3b.jpg|duimnael|240px|Die agterkant van ’n denarius wat deur Julius Caesar uitgereik is; dit toon onder meer ’n naakte [[Gallië|Galliese]] gevangene en ’n vroulike verpersoonliking van die verslane Gallië.]] Ander vorme van seksuele bevrediging tot die soldaat se beskikking was die gebruik van manlike slawe en oorlogsverkragting.<ref>[[#Phang2001|Phang (2001)]], bl. 3.</ref> Swaar strawwe is opgelê vir homoseksuele dade tussen soldate, insluitende die doodstraf;<ref name="prostitution40" /> dit is beskou as ’n oortreding van militêre dissipline. Polybius (2de eeu v.C.) het berig die straf vir selfdegeslagseks in die weermag was om met knuppels doodgeslaan te word (''fustuarium'').<ref>Polybius, ''The Histories'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Polybius/6*.html#37 6.37.9]</ref> ’n Soldaat het nes ’n ander vrye man sy manlikheid behou deur nie toe te laat dat iemand sy liggaam vir seksuele doeleindes gebruik nie. Dit was in skrille kontras met die feit dat soldate die enigste burgers was wat lyfstraf kon kry, iets wat in die siviele lewe slegs vir slawe gegeld het. Seksuele integriteit het dus die soldaat sy status help behou, want hy het op ander gebiede ’n groot deel van sy burgerlike vryheid opgeoffer.<ref>[[#Phang2008|Phang (2008)]], bl. 93.</ref> In oorlogstyd is verkragting verbind met nederlaag, nog ’n motief vir die soldaat om nie sy liggaam seksueel bloot te stel nie.<ref>[[#Phang2008|Phang (2008)]], bl. 94.</ref> ’n Voorval wat deur Plutarchus vertel word in sy biografie van Marius illustreer die soldaat se reg om sy seksuele integriteit te behou. ’n Aantreklike jong rekruut met die naam Trebonius is oor ’n tydperk aanhoudend seksueel lastig geval deur ’n offisier wat toevallig Marius se nefie Gaius Luscius was. Een nag, nadat die rekruut sy seksuele integriteit verskeie kere moes verdedig, het Luscius hom na sy tent ontbied. Trebonius kon nie sy offisier se bevele verontagsaam nie en moes na sy tent gaan. Toe dié hom seksueel aanrand, het hy Luscius met sy swaard doodgemaak. Die doodstraf was gewoonlik die gevolg van ’n skuldigbevinding aan die moord op ’n offisier, maar toe die rekruut tydens sy verhoor getuies kon roep om te bewys hy moes hom verskeie kere teen Luscius se onwelkome aandag verdedig, het Marius hom nie net onskuldig bevind nie, maar ook ’n dekorasie vir dapperheid gegee.<ref>Plutarchus, ''Life of Marius'' 14.4–8.</ref><ref>[[#Phang2008|Phang (2008)]], bl. 93–94</ref><ref>[[#Phang2001|Phang (2001)]], bl. 281</ref><ref>[[#Cantarella|Cantarella]], bl. 105–106.</ref> Romeinse historici noem ook ander gevalle waar Romeinse offisiere hul mag misbruik het om seks aan hul soldate op te dwing, met ernstige gevolge.<ref>[[#Phang2001|Phang (2001)]], bl. 280–282.</ref> Die jongste offisiere, wat soms nog van die adolessente aantrekkingskrag oorgehou het waarvan die Romeine so gehou het in man-tot-manverhoudings, is aangeraai om hul manlike eienskappe te beklemtoon, soos om nie parfuum te dra of die hare in hul neusgate en onder hul arms te skeer nie.<ref>[[#Phang2008|Phang (2008)]], bl. 97, aanhaling uit Juvenalis, ''Satire'' 14.194–195.</ref> In oorlogstyd is die gewelddadige gebruik van gevangenes vir seks nie beskou as kriminele verkragting nie.<ref>[[#Phang2008|Phang (2008)]], bl. 244, 253–254.</ref> Massaverkragting was een van die strafmaatreëls deur die veroweraars wanneer ’n stad met geweld ingeneem is,<ref>[[#Phang2008|Phang (2008)]], bl. 267–268.</ref> maar as die beleg beëindig is deur diplomatieke onderhandelings, is die inwoners volgens gebruik nie gevange geneem of met geweld behandel nie. Massaverkragtings kon wel in sulke gevalle voorgekom het en is waarskynlik dikwels verswyg in bronne wat bewaar gebly het, maar dit was nie ’n doelbewuste strategie om die bevolking te oorheers nie.<ref>C.R. Whittaker, ''Rome and Its Frontiers: The Dynamics of Empire'' (Routledge, 2004), bl. 128–132.</ref> ’n Etiese ideaal van seksuele selfbeheersing onder soldate was belangrik vir vrede nadat vyandelikhede gestaak is. In gebiede en provinsies waarmee Rome verdrae gesluit het, het swaarder strawwe op soldate gewag wat die plaaslike bevolking verkrag het as op burgerlikes.<ref>[[#Phang2008|Phang (2008)]], bl. 256, 261.</ref> Sertorius, die goewerneur van Romeinse Spanje wie se beleide gerig was op respek en samewerking, het ’n hele kohort (militêre eenheid) laat teregstel nadat net een soldaat probeer het om ’n plaaslike vrou te verkrag.<ref>Appian, ''Bellum Civile'' 1.13.109</ref><ref>[[#Phang2008|Phang (2008)]], bl. 124 en 257.</ref> == Vroulike seksualiteit == Vanweë die Romeine se klem op die gesin was vroulike vrugbaarheid ’n grondslag vir sosiale orde en vooruitgang. Augustus het selfs spesiale toekennings gegee aan vrou wat drie kinders gehad het. Van vroulike burgers is egter verwag om net seks binne die huwelik te hê. Die beheer van vroulike seksualiteit is beskou as noodsaaklik vir die stabiliteit van die staat, soos vergestalt deur die maagdelikheid van die Vestale.<ref>Beth Severy, ''Augustus and the Family at the Birth of the Roman Empire'' (Routledge, 2003), bl. 39.</ref> ’n Vestaalse maagd wat haar eed verbreek het, is lewend in ’n tombe begrawe in ’n ritueel wat ooreekomste met ’n Romeinse begrafnis getoon het; haar minnaar is tereggestel.<ref>Hans-Friedrich Mueller, ''Roman Religion in Valerius Maximus'' (Routledge, 2002), bl. 51.</ref> Baie Romeinse bronne het dit goedgekeur dat fatsoenlike vroue passie binne die huwelik toon.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 103.</ref> Nes soos met mans, is vrye vroue wat egter hul liggaam op ’n seksuele manier vertoon het, soos prostitute en vermaakkunstenaars, of wat los seks gehad het, uitgesluit van wetlike beskerming en sosiale fatsoenlikheid. === Vroulike liggaam === [[Lêer:Tellus - Ara Pacis.jpg|duimnael|240px|Uitbeeldings van halfnaakte godinne toon Romeinse simboliek en ’n Griekse stylinvloed.]] Die Romeinse houding teenoor vroulike naaktheid het verskil van, maar is beïnvloed deur dié van die Grieke, wat die naakte manlike liggaam geïdealiseer het terwyl fatsoenlike vroue met hul klere aan uitgebeeld is. Vroulike borste kon egter in Romeinse kuns gewys word as fatsoenlike maar genotvolle simbole van voeding, oorvloed en vrede.<ref>Cohen, "Divesting the Female Breast," bl. 66; Cameron, ''The Last Pagans'', bl. 725</ref><ref name="bonfante" /> Uit erotiese kuns blyk vroue met klein borste en breë heupe het die ideale vrouefiguur gehad.<ref>Kelly Olson, "The Appearance of the Young Roman Girl," in ''Roman Dress and the Fabrics of Roman Culture'' (University of Toronto Press, 2008), bl. 143</ref><ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 34.</ref> Teen die 1ste eeu n.C. was daar in Romeinse kuns ’n breë belangstelling in die naakte vrouefiguur wat besig is met ’n verskeidenheid bedrywighede, onder meer seks.<ref>[[#Fredrick|Fredrick]], bl. 160.</ref> In pornografie kon die borste van vroue wat as prostitute uitgeken kon word, bedek gewees het terwyl die res van die liggaam kaal was. In die regte lewe, soos in die letterkunde beskryf, het prostitute soms kaal voor die ingang na hul bordeelkamertjies gestaan, of hulle het deursigtige syklere gedra. Slawe wat te koop was, is dikwels kaal vertoon sodat kopers hulle vir gebreke kon ondersoek en as teken dat hulle nie die reg het om beheer oor hul eie liggaam uit te oefen nie.<ref>Alastair J. L. Blanshard, ''Sex: Vice and Love from Antiquity to Modernity'' (Wiley-Blackwell, 2010), bl. 24</ref><ref>[[#Harper|Harper]], bl. 293–294.</ref> Seneca die ouere beskryf ’n vrou wat te koop was as volg: <blockquote> "Nakend het sy op die strand gestaan; elke deel van haar liggaam is ondersoek en betas. Wil jy die uitslag van die transaksie hoor? Die seerower het verkoop; die koppelaar het gekoop, sodat hy haar as ’n prostituut kan inspan."<ref>Seneca, ''Controversia'' 1.2.</ref> </blockquote> ==== Vroulike geslagsdele ==== [[Lêer:Pompeii - House of Menander - Caldarium - Mosaic 1.jpg|duimnael|160px|links|’n Voorstelling van vroulike geslagsdele op ’n mosaïek.]] Die "algemene vloekwoord" vir die vroulike geslagsdele was ''cunnus'', maar dit was dalk nie so vulgêr soos die Engelse woord ''cunt'' nie.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 80–81.</ref> Martialis gebruik die woord meer as 30 keer, Catullus een keer en Horatius drie keer, maar net in sy vroeë werk; dit kom ook in die ''Priapea'' en graffiti voor.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 81.</ref> ’n Woord wat vroue self gebruik het, is ''porcus'', "vark", wat moontlik kom van die gebruik om ’n vark voor ’n troue aan die godin Ceres te offer.<ref>Varro, ''On Agriculture'' 2.4.9; Karen K. Hersch, ''The Roman Wedding: Ritual and Meaning in Antiquity'' (Cambridge University Press, 2010), bl. 122, 276; Barbette Stanley Spaeth, ''The Roman Goddess Ceres'' (University of Texas Press, 1996), bl. 17.</ref> Metafore van landerye, tuine en vleie was algemeen, asook die term "voor" om aan te sluit by die man se "ploeg".<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 82–83.</ref> Hoewel vroue se geslagsdele dikwels voorkom in skel- en satiriese verse as voorwerpe van weersin, word selde in Latynse liefdesgedigte daarna verwys.<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. xvi, 26, 68–69, 109, 276 ''et passim''.</ref> Ovidius, die mees heteroseksuele klassieke liefdesdigter, is die enigste een wat die gee van plesier deur die stimulering van die vroulike geslagsdele noem.<ref>Reg deur die ''Ars Amatoria''; Gibson, ''Ars Amatoria Book 3'', bl. 399.</ref> Martialis skryf net neerhalend van die vroulike geslagsdele en beskryf een vrou se vagina as "los … soos die stink slukderm van ’n pikkewyn".<ref>Martialis, ''Epigramme'' 11.21.1, 10.</ref><ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 27.</ref> Die vagina is dikwels met ’n seun se anus vergelyk as ’n plek om die fallus in te steek.<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 49, 67</ref><ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 21, 48, 116.</ref> Die funksie van die [[klitoris]] (''landica'') is "goed verstaan".<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 97.</ref> In klassieke Latyn is ''landica'' ’n hoogs onwelvoeglike term wat in graffiti en die ''Priapea'' gebruik is; daar is gewoonlik met ’n metafoor na die klitoris verwys, soos Juvenalis se ''crista'' ("kuif").<ref>Juvenal 6.422</ref><ref>[[#Adams|Adams]], bl. 98.</ref> ’n Loodkoeël wat ontdek is, het die inskripsie bevat: "Ek mik vir Fulvia se klitoris." (Fulvia was die vrou van Markus Antonius, wat troepe tydens die burgeroorloë van die 40's en 30's aangevoer het.)<ref>Hooper, ''The Priapus Poems'', bl. 135–136.</ref> Daar was nie in Latyn ’n standaardwoord vir [[Labia (geslagsdele)|labia]] nie;<ref name="vocabulary99">[[#Adams|Adams]], bl. 99.</ref> twee terme wat in mediese geskrifte voorkom, is ''orae'', "kante",<ref>[[Aulus Cornelius Celsus|Celsus]] 2.7.15, 7.26.1C, 7.26.4, 7.28.1.</ref> en ''pinnacula'', "vlerkies".<ref name="vocabulary99" /> Die eerste gebruik van die woord ''vulva'' kom in Varro se werk oor landbou voor (1ste eeu v.C.), waar dit verwys na die membraan om ’n fetus.<ref>Varro, ''On Agriculture'' 2.1.19</ref><ref>[[#Adams|Adams]], bl. 101.</ref> In die vroeë tyd van die ryk het ''vulva'' "baarmoeder" beteken. Later het dit die betekenis van "vroulike voortplantingsorgane" gekry, of soms het dit net na die vagina verwys.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 103–105.</ref> ==== Borste ==== [[Lêer:Satiro che abbraccia una menade, da pompei, casa di l. cecilio giocondo, 1-50 dc. ca, 110590.JPG|duimnael|240px|’n Muurskildering uit Pompeii.]] Latynse woorde vir "borste" sluit in ''mammae'', ''papillae'' (meer spesifiek vir "tepels") en ''ubera'' (as borste in hul kapasiteit om te voed; dit sluit die tiete en uier van diere in). ''Papillae'' was die verkose woord wanneer Catullus en Augustynse digters borste in ’n erotiese verband genoem het.<ref>Catullus, ''Carmina'' 40.12, 61.101, 64.65, 66.81.</ref> Die borste van ’n mooi vrou moes "diskreet" wees. Die ideale borste in Hellenistiese gedigte is vergelyk met [[appel]]s;<ref>Bv. Rufinus 5.60, 62</ref><ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 49, 52.</ref> Martialis spot met groot borste.<ref>Martialis, ''Epigramme'' 1.100, 2.52, 14.66, 14.134, 14.149</ref><ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 54</ref><ref>Craig A. Williams ''Epigrams: Martial'' (Oxford University Press, 2004), bl. 181.</ref> Ou vroue wat stereotipies lelik en in elke opsig onbegeerlik was, is in kuns met groot borste uitgebeeld.<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 52, 68.</ref> Op die verhoog, waar mans in vroueklere die vroulike rolle vertolk het, was die toevoeging van buitengewoon groot borste ’n manier om komies onaantreklike vroue uit te beeld.<ref>C.W. Marshall, ''The Stagecraft and Performance of Roman Comedy'' (Cambridge University Press, 2006), bl. 65.</ref> Terwyl die ideale borste dikwels in Griekse epigramme beskryf is,<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 55.</ref> toon Latynse digters min belangstelling in hulle as voorwerpe om te troetel en bewonder.<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 38.</ref> Hulle was meestal aspekte van ’n vrou se skoonheid of perfekte vorm, hoewel Ovidius graag aan hulle wou gevat het.<ref>Ovidius, ''Amores'' 1.5.20; Philodemus 12; Andrew Dalby, ''Empires of Pleasures: Luxury and Indulgence in the Roman World'' (Routledge, 2000), bl. 24, 64–65, 263.</ref> [[Lêer:Dryckeskärl, Skyfos 1, Nordisk familjebok.png|duimnael|140px|links|’n ''Mastos'', ’n borsvormige drinkbeker.]] Borste is hoofsaaklik beskou as ’n embleem van voeding en moederskap.<ref>Larissa Bonfante, "Nursing Mothers in Classical Art," in ''Naked Truths: Women, Sexuality, and Gender in Classical Art and Archaeology'' (Routledge, 1997, 2000), bl. 174ff., met baie voorbeelde.</ref> ’n ''Mastos'' was ’n borsvormige drinkbeker en voorstellings van borste was onder die [[#Heling en towerkuns|votiewe offers]] wat by gode se altare ontdek is.<ref>Celia E. Schultz, ''Women's Religious Activity in the Roman Republic'' (University of North Carolina Press, 2006), bl. 54, 68, 101, 115</ref> Die bekers kon ’n godsdienstige betekenis gehad het; die drink van borsmelk deur ’n volwassene wat oud is of besig is om dood te gaan, het moontlike hergeboorte in die hiernamaals gesimboliseer.<ref>Anthony Corbeill, ''Nature Embodied: Gesture in Ancient Rome'' (Princeton University Press, 2004), bl. 101–103</ref><ref>[[#Younger|Younger]], bl. 35–36</ref><ref>Fritz Graf en Sarah Iles Johnston, ''Ritual Texts for the Afterlife: Orpheus and the Bacchic Gold Tablets'' (Routledge, 2007), bl. 128–129.</ref> Plinius die ouere vertel van medisinale gebruike van borsmelk en beskou dit as een van die nuttigste kure, veral vir kwale van die oë en ore. Die draai van ’n bra om jou kop is beskou as ’n kuur vir hoofpyn.<ref>Plinius, ''Natuurgeskiedenis'' 28.73, 123</ref><ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 204–205.</ref> Om die borste te ontbloot was een van die gebare van vroue, veral moeders en verpleegsters, om te wys hulle rou of as ’n oproep om genade.<ref>Corbeill, ''Nature Embodied'', bl. 87 ''et passim''.</ref> Servius het die ontbloting en slaan van borste in routyd vertolk as vir die voortbring van melk om die dooies mee te voed.<ref>Servius, nota aan ''Aeneid'' 5.78; Corbeill, ''Nature Embodied'', bl. 86–87.</ref> In ’n tyd van ellende was dit ’n versoek dat hul rol as voeders gerespekteer word;<ref>Beth Cohen, "Divesting the Female Breast of Clothes in Classical Sculpture," in ''Naked Truths: Women, Sexuality, and Gender in Classical Art and Archaeology'' (Routledge, 1997), bl. 69.</ref> dit het ook toorkrag gehad om die bose af te weer.<ref>Claire L. Lyons en Ann Olga Koloski-Ostrow, introduction to ''Naked Truths'', bl. 10; Bonfante, "Nursing Mothers," bl. 187–188</ref><ref name="bonfante" /> Omdat vroue gewoonlik in kuns as ten volle geklee uitgebeeld is, kon ’n kaal bors dui op kwesbaarheid of erotiese beskikbaarheid – uit eie keuse, uit dwang of per ongeluk. Die ontbloting van een bors was ’n motief in klassieke Griekse beeldhouwerk, waar dit onder meer kon dui op verleiding, maar dikwels ook ’n teken was van dreigende geweld of ’n verkragting.<ref>Cohen, "Divesting the Female Breast," bl. 68ff.</ref> Die erotiese mag van borste is nie heeltemal veronagsaam nie: ’n Griekse roman uit die tyd van die Romeinse Ryk vergelyk seks met ’n vrou en met ’n seun; die skrywer meen "haar borste, wanneer hulle gestreel word, verskaf ’n eiesoortige plesier".<ref>Achilles Tatius, ''Leucippe en Clitophon'' 37.7; Lefkowitz en Fant, ''Women's Life in Greece and Rome'', bl. 182.</ref> Propertius verbind die ontwikkeling van borste by meisies met die aanbreek van die ouderdom waarop hulle kan begin "speel".<ref>Thomas Habinek, ''The World of Roman Song: From Ritualized Speech to Social Order'' (Johns Hopkins University Press, 2005), bl. 114.</ref> Tibullus sê ’n vrou kan dalk net los klere dra sodat haar borste ontbloot word as sy gaan lê om te eet.<ref>Tibullus 1.6.18; Dalby, ''Empire of Pleasures'', bl. 263.</ref> Volgens ’n Hellenistiese [[astrologie]]se tradisie word [[Seksposisie#Posisies sonder penetrasie|borsseks]] (met die penis tussen die vrou se borste) geniet deur mans wat onder die konjunksie van [[Venus (planeet)|Venus]], [[Mercurius (planeet)|Mercurius]] en [[Saturnus]] gebore is.<ref>[[#Younger|Younger]], bl. 20, aanhaling uit [[Manetho]] 4.312.</ref> === Seks tussen vroue === [[Lêer:Pompeii - Terme Suburbane - Apodyterium - Scene V.jpg|duimnael|240px|’n Vroulike paartjie uit ’n reeks erotiese skilderye uit Pompeii.]] Griekse woorde vir vroue wat seks met ander vroue verkies, sluit in ''hetairistria'' ("hoëklasprostituut" of "metgesel"), ''tribas'' en ''Lesbia''; Latynse woorde is onder meer die leenwoord ''tribas'', ''fricatrix'' ("sy wat vryf") en ''virago'' (''vir'', "man", plus ’n agtervoegsel wat die woord vroulik maak).<ref>Bernadette J. Brooten, ''Love between Women: Early Christian Responses to Female Homoeroticism'' (University of Chicago Press, 1996), bl. 4.</ref> Verwysings na seks tussen vroue kom nie baie voor in die republikeinse tydperk nie. Ovidius, wat ’n heteroseksuele lewenstyl verkondig het, noem dit ’n "begeerte wat niemand ken nie, grillig, nuut … geen wyfie in die diereryk begeer ’n ander wyfie nie".<ref>Ovidius, ''Metamorfoses'' 9.727, 733–4, soos aangehaal in [[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 346.</ref> In die keiserlike tydperk is daar baie meer bronne wat seks tussen vroue noem, in die vorm van onder meer liefdestowerspreuke, mediese geskrifte, tekste oor astrologie en die vertolking van drome.<ref>Brooten, ''Love between Women'', bl. 1.</ref> ’n Vroeë verwysing na verhoudings tussen vroue as "lesbiese liefde" word aangetref in Lucianus (2de eeu n.C.): "Hulle sê daar is sulke vroue op Lesbos, manlik, maar hulle wil dit nie prysgee vir mans nie. Hulle verkeer eerder met vroue, nes mans."<ref>Lucianus, ''Dialogues of the Courtesans'' 5.</ref> Omdat die Romeine gedink het die seksdaad vereis ’n aktiewe of dominante maat met ’n "[[fallus]]", het manlike skrywers geglo dat gedurende lesbiese seks gebruik een van die vroue ’n [[Seksspeelding|dildo]] of het sy ’n besonder groot klitoris vir penetrasie, en dat sy die een sou wees wat plesier ondervind.<ref>Jonathan Walters, "Invading the Roman Body: Manliness and Impenetrability in Roman Thought," bl. 30–31, en Pamela Gordon, "The Lover's Voice in ''Heroides'' 15: Or, Why Is Sappho a Man?," bl. 283, albei in [[#Hallett|Hallett]]; [[#Fredrick|Fredrick]], bl. 168.</ref> Martialis beskryf lesbiërs as vroue met ’n besonder groot seksuele aptyt wat beide vroue en seuns penetreer.<ref>Martialis 1.90 en 7.67, 50; [[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 347</ref> Uitbeeldings van vroue wat seuns sodomiseer en soos mans eet en drink, kon in die tyd van die Romeinse Ryk kulturele vrese weerspieël het oor die groeiende onafhanklikheid van Romeinse vroue.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 228.</ref> === Verkragting === [[Lêer:Sandro Botticelli 078.jpg|duimnael|240px|Botticelli se ''Dood van Lucretia'' (c. 1500). Volgens Romeinse oorlewering het Lucretia se verkragting en selfmoord gelei tot die omverwerping van die monargie en die stigting van die Romeinse Republiek.]] ==== Die mitologie van verkragting ==== Die verkragting van vroue is ’n omvattende tema in mites en legendes van die vroeë Rome. Die legendariese stigters, [[Romulus en Remus]], is gebore ná die verkragting van die Vestaalse maagd Rhea Silvia deur die god Mars.<ref>Livius 1.3.11–4.3.</ref> Romulus en sy "bende vrybuiters" verander hul nedersetting, wat net uit mans bestaan, in ’n stad deur die verkragting van [[Sabyne|Sabynse]] maagde; dus deur hul bure, die Sabyne, se dogters te ontvoer om as vrou te neem. Die omverwerping van die Romeinse konings en die stigting van die republiek is bespoedig deur die verkragting van die gewilde [[Lucretia]] deur Sextus Tarquinius, die koning se seun. Die legende het die Romeine se siening gevorm van onbeheerste ''libido'' as ’n vorm van tirannie.<ref>[[#Kuttner|Kuttner]], bl. 348.</ref> ==== Verkragting en die wet ==== Die Romeinse reg het verkragting as ’n misdaad erken.<ref>[[#Staples|Staples]], bl. 81.</ref> Die slagoffer van omgang weens dwang of verpligting het geen skuld daaraan gehad nie, selfs al sou dit plaasvind onder omstandighede wat andersins onwettig vir ’n vrou was.<ref>[[#Staples|Staples]], bl. 82</ref><ref>[[#Gardner|Gardner]], bl. 118ff.</ref> Hoewel bronne uit die republikeinse tydperk dit duidelik stel verkragting is verkeerd en strafbaar, is die statuut waaronder iemand aangekla sou word onbekend tot met die aanvaarding van die ''Lex Iulia de vi publica'', wat waarskynlik dateer uit die diktatorskap van Julius Caesar in die 40's v.C.<ref name="gardner118">[[#Gardner|Gardner]], bl. 118.</ref> Rome het geen staatsaanklaers gehad nie; enige burger met die nodige kennis en vermoë kon die rol van aanklaer vervul. Aangesien vrye vroue mense krimineel kon aankla in die republiek, sou hulle waarskynlik self die aanklaer kon wees. Anders kon dit haar pa, haar man of enigiemand anders wees. Regtens kon net ’n burger met ’n goeie reputasie verkrag word. ’n Vrou was as prostituut of vermaakkunstenaar gewerk het, het haar sosiale status verloor en ’n ''infamis'' geword; deur haar liggaam aan die publiek beskikbaar te stel, het sy haar reg prysgegee om teen seksuele uitbuiting of fisieke geweld beskerm te word.<ref name=g119>[[#Gardner|Gardner]], bl. 119</ref><ref name="g326"> Cicero verdedig ’n kliënt, wie se misdade die groepverkragting van ’n aktrise insluit, op grond daarvan dat mans ’n onbeperkte lisensie met kunstenaars het.<ref>Cicero, ''Pro Planco'' 30</ref><ref name="g326"><ref>Roy K. Olson, ''Ars Amatoria, Book 3'' (Cambridge University Press, 2003), bl. 386; J.P. Toner, ''Leisure and Ancient Rome'' (Blackwell, 1995), bl. 68.</ref> Die verkragter van ’n slaaf kon net vervolg word onder die wet op die beskadiging van ’n eienaar se eiendom.<ref name="prostitution314">[[#McGinn1998|McGinn (1998)]], bl. 314</ref><ref name="g119" /> ’n Pleit op ’n verkragtingsklag dat die vrou ingestem het tot seks, sou die man nie noodwendig vry daarvan laat afkom nie; hy sou steeds aangekla kon word onder die meer algemene seksuele aanklag [[#Stuprum|''stuprum'']] teen ’n burger, want mans se seksuele vryheid was beperk tot prostitute en slawe. As die verkragting van ’n getroude vrou nie bewys kon word nie, kon die man steeds van owerspel aangekla word. ’n Aanklag van ''stuprum'' of owerspel sou egter die vrou ook blootgestel het aan vervolging.<ref name="gardner2">[[#Gardner|Gardner]], bl. 120–121.</ref> As ’n persoon vrygespreek is van verkragting, kon hy soos met enige ander saak die aanklaer daarna aankla van kwaadwillige vervolging.<ref>[[#Gardner|Gardner]], bl. 121.</ref> Houdings jeens verkragting het verander nadat die ryk [[Christendom|gekersten]] is. [[Augustinus van Hippo|Sint Augustinus]] het Lucretia se selfmoord vertolk as ’n moontlike erkenning dat sy die verkragter in die geheim aangemoedig het,<ref>[[#Staples|Staples]], bl. 164, aangehaal uit Norman Bryson, "Two Narratives of Rape in the Visual Arts: Lucretia and the Sabine Women," in ''Rape'' (Blackwell, 1986), bl. 199.</ref> en Christelike apologete het haar beskuldig van die sonde van "onwillekeurige seksuele genot".<ref>[[#Staples|Staples]], bl. 164.</ref> Die eerste Christelike keiser, [[Konstantyn die Grote|Konstantyn]], het verkragting herdefinieer as ’n openbare misdaad in plaas van ’n privaat saak.<ref>James A. Brundage, ''Law, Sex, and Christian Society in Medieval Europe'' (University of Chicago Press, 1987, 1990), bl. 107.</ref> Daar was nie ’n groot onderskeid tussen ’n ontvoering en weglopery nie, want albei was die aantasting van die ''paterfamilias'' se reg om toestemming vir sy dogter se troue te gee of te weerhou. Die woord ''raptus'' het dus na albei verwys. As die dogter ingestem het, moes sy volgens Konstantyn saam met die manlike ontvoerder gestraf word deur lewendig verbrand te word. As sy nie haar toestemming gegee het nie, kon sy steeds as ’n medepligtige beskou word "op grond daarvan dat sy haarself kon gered het deur om hulp te skree".<ref name="gardner120">[[#Gardner|Gardner]], bl. 120.</ref> As ’n medepligtige aan verkragting is sy wetlik onterf, ongeag die wense van haar familie.<ref>Charles Matson Odahl, ''Constantine and the Christian Empire'' (Routledge, 2004), bl. 179; Timothy David Barnes, ''Constantine and Eusebius'' (Harvard University Press, 1981), bl. 220; Gillian Clark, ''Women in Late Antiquity: Pagan and Christian Lifestyles'' (Oxford University Press, 1993), bl. 36–37.</ref> Selfs al het sy en haar familie ingestem tot ’n huwelik as gevolg van die weglopery, was die huwelik amptelik onwettig. == Seksualiteit en kinders == [[Lêer:Roman boy wearing bulla.jpg|duimnael|160px|links|’n Romeinse seun met ’n ''bulla'' (gelukbringer) wat ’n fallus bevat.]] Beide manlike en vroulike vrygebore kinders het die ''toga praetexta'' gedra; dit was ’n pers omlynde kleed wat aangedui het die draer het "onaantasbare" status.<ref>Judith Lynn Sebesta, "Women's Costume and Feminine Civic Morality in Augustan Rome," ''Gender & History'' 9.3 (1997), bl. 532, en "Symbolism in the Costume of the Roman Woman," bl. 47.</ref> ’n Eed kon afgelê word op die "heilige ''praetexta''" en dit was ontoelaatbaar om vuil taal te gebruik voor iemand wat die ''praetexta'' dra.<ref>Festus 282–283&nbsp;L = 245&nbsp;M).</ref> Cato die ouere het gesê voor sy seun probeer hy praat asof Vestaalse maagde teenwoordig is.<ref>Plutarch, ''Life of Cato'' 20.5</ref><ref>[[#Williams|Williams]], bl. 69.</ref> Vrye Romeinse seuns het ook ’n gelukbringer gedra wat die ''bulla'' genoem is. Dit het ’n [[fascinum]], ’n falliese voorwerp, bevat.<ref>Plinius, ''Natuurgeskiedenis'' 28.29; Varro, ''De lingua latina'' 7.97</ref><ref>[[#Habinek|Habinek]], bl. 166</ref><ref>Judith Lynn Sebesta, "Symbolism in the Costume of the Roman Woman," in ''The World of Roman Costume'' (University of Wisconsin Press, 2001), bl. 47.</ref> Benewens die towerfunksie daarvan, sou die ''bulla'' ook ’n visuele waarskuwing wees dat die seun seksueel verbode terrein is.<ref>Plutarchus, ''Moralia'' 288a</ref><ref>[[#Habinek|Habinek]], bl. 39</ref><ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 545–546.</ref> Die ekwivalent vir meisies was die ''lunula'', ’n gelukbringer met ’n halfmaan.<ref>Sebesta, "Symbolism in the Costume of the Roman Woman," bl. 47, 51.</ref> Daar was wette wat vrygebore kinders teen sekspeste beskerm het,<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 563</ref><ref>Paulus, ''Digest'' 47.11.1.2.</ref> en die verkragting van ’n vrye seun was strafbaar met die dood.<ref>[[#Fantham|Fantham]], bl. 130</ref> Fiktiewe vryheid was nie ’n verweer nie; Valerius Maximus berig ’n digterlike spoggery oor die verleiding van ’n vrygebore seun en maagd is in die hof gebruik om twyfel te werp op die morele gesag van ’n aanklaer.<ref>Valerius Maximus 8.1 absol. 8, soos aangehaal in Kelly Olson, "The Appearance of the Young Roman Girl," in ''Roman Dress and the Fabrics of Roman Culture'', bl. 142.</ref> In sy veroordeling van die losbandigheid van Quintus Apronius het Cicero die ergste bewys genoem: Apronius het op ’n banket kaal gedans voor ’n seun wat nog jonk genoeg was om die ''praetexta'' te dra.<ref>Cicero, ''Verrine'' 3.23.</ref> Hoewel kinders na sosiale byeenkomste geneem is om hulle die regte sosiale gedrag te leer, het Quintilianus ouers daarvan beskuldig dat hulle slegte rolmodelle is: Hulle paradeer hul minnaresse en manlike prostitute voor hul kinders en tree indiskreet op, en hulle dink dis oulik as hul kinders iets sê wat te volwasse vir hul ouderdom is. Quintilianus beskou dié wangedrag as ’n teken van algemene morele verval.<ref>Quintiltianus, ''Institution Oratoria'' 1.2.7–8; Matthew B. Roller, ''Dining Posture in Ancient Rome'' (Princeton University Press, 2006), bl. 160.</ref> Op troues is seuns egter volgens gebruik toegelaat om te vloek en die bruidspaar met vuil grappies te peper, want humor en lag is beskou as bevorderlik vir vrugbaarheid.<ref>Robinson Ellis, ''A Commentary to Catullus'' (Oxford: Clarendon Press, 1876), bl. 180.</ref> Die beskerming het net gegeld vir vrygebore kinders; nie vir die kinders van slawe of dié wat in oorlogstyd gevange geneem is nie. Die sosiale aanvaarbaarheid van pederastie onder die Romeine van die hoër stand was geskoei op die uitbuiting van jong manlike slawe of prostitute.<ref>[[#Williams|Williams]]</ref><ref>Elizabeth Manwell, "Gender and Masculinity," in ''A Companion to Catullus'' (Blackwell, 2007), bl. 118.</ref> === Mondigwording === Adolessente van albei geslagte wat ritueel voorberei het om volwasse status te verkry het ’n ander toga, die ''tunica recta'', gedra.<ref name="sebesta">Sebesta, "Women's Costume," bl. 533.</ref> Die puberteitsritueel vir jong mans het ingesluit sy eerste skeer en om sy ''bulla'' af te haal.<ref>Persius 5.30–31.</ref> Hy het die ''toga virilis'' ("toga van manlikheid") aangetrek, is as ’n burger in die sensus opgeneem en het kort daarna met sy militêre diensplig begin.<ref>Larissa Bonfante, inleiding tot ''The World of Roman Costume'', bl. 7; Shelley Stone, "The Toga: From National to Ceremonial Costume," in ''The World of Roman Costume'', bl. 41; Sebesta, "Women's Costume," bl. 533.</ref> Die seremonie is tradisioneel gehou op die ''Liberalia'', die fees ter ere van die god [[Liber]], wat beide politieke en seksuele vryheid verteenwoordig het. Ná sy mondigwording kon die jong man deelneem aan al die seksuele aktiwiteite wat toelaatbaar was vir ander Romeinse mans van dieselfde sosiale status.<ref name="sebesta1">Sebesta, "Women's Costume," bl. 534.</ref> Hy is dikwels deur ’n ervare prostituut ingelei in die kuns van heteroseksuele omgang.<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 533, aangehaal uit Martial 12.96.</ref> Van vroue is verwag om maagde te bly totdat hulle trou. Hoe hoër ’n vrou se sosiale stand, hoe vroeër het sy waarskynlik verloof geraak en getrou.<ref>Judith P. Hallett, ''Fathers and Daughters in Roman Society: Women and the Elite Family'' (Princeton University Press, 1984), 142; Beryl Rawson, "The Roman Family in Italy" (Oxford University Press, 1999), bl. 21.</ref> Die gewone ouderdom vir meisies van ’n hoë stand om verloof te raak was 14, maar vir lede van die adel was dit 12. Troues is dikwels uitgestel totdat die meisie volwasse genoeg was. Die huwelikseremonie was gedeeltelik ’n mondigwording vir die bruid.<ref>Beryl Rawson, ''Children and Childhood in Roman Italy'' (Oxford University Press, 2003), bl. 48, 128.</ref> Op die aand voor die troue sou die bruid haar hare vasbind met ’n geel haarnet wat sy geweef het. Die inperking van haar hare het gedui op die beperking van haar seksualiteit tot die huwelik. Die weef van die toga en haarnet was ’n aanduiding van haar vermoë om die moeder se posisie in die huishouding te vervul.<ref>Sebesta, "Women's Costume," bl. 529, 534, 538.</ref> Op haar huweliksdag het sy haar rok omgord met die ''cingulum'', wat van die wol van ’n ooi gemaak is as teken van haar vrugbaarheid, en dit vasgebind met die "knoop van Hercules", wat veronderstel was om moeilik los te maak.<ref>Sebesta, "Women's Costume," bl. 534–535.</ref> Die knoop het kuisheid in die huwelik gesimboliseer omdat net haar man dit kon losmaak. Die ''cingulum'' was ook ’n simbool van die man se gebondenheid aan sy vrou.<ref>Festus 55; Karen K. Hersch, ''The Roman Wedding: Ritual and Meaning in Antiquity'' (Cambridge University Press, 2010), bl. 101, 110, 211.</ref> Die bruid het ook ’n sluier gedra wat aan die einde van die seremonie deur haar man opgelig is as simbool van die opoffering van haar maagdelikheid vir hom.<ref>Sebesta, "Women's Costume," bl. 535.</ref> == Seks, die huwelik en die gemeenskap == === Seks in die huwelik === Omdat mans sonder ernstige gevolge buite-egtelike seks kon hê, is aangeneem bevredigende seks binne die huwelik was nie ’n verwagting in Rome nie.<ref>Susan Dixon, ''The Roman Family'' (Johns Hopkins University Press, 1992), bl. 86–88.</ref> Die regsgeleerde Ulpian het gesê dit is nie seksuele omgang wat ’n huwelik suksesvol maak nie, maar toegeneentheid.<ref>Bruce W. Frier en Thomas A.J. McGinn, ''A Casebook on Family Law'' (Oxford University Press, 2004), bl. 49.</ref> Waarskuwings deur moraliste en filosowe teen ’n obsessie met seks binne die huwelik dui egter op die potensiaal van passie in die huwelik.<ref>Dixon, ''The Roman Family'', bl. 86–88.</ref> Seksuele intimiteit tussen getroudes was ’n privaat saak en is nie gewoonlik in geskrifte bespreek nie.<ref>James A. Brundage, ''Law, Sex, and Christian Society in Medieval Europe'' (University of Chicago Press, 1987, 1990), bl. 22.</ref><ref>[[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 350.</ref> ’n Uitsondering was die huweliksgedig, ’n poëtiese genre wat die huwelik gevier het. ’n Huweliksgesang deur Catullus prys byvoorbeeld die liefdesgodin Venus, want "niks is moontlik sonder jou nie".<ref>Catullus, ''Carmen'' 61.</ref> Ovidius, wie se liefdesgedigte vroeg in sy loopbaan gerig was op fiktiewe minnaresse, het tydens sy bannelingskap treurdigte geskryf waarin hy na sy vrou verlang.<ref name="family87">Dixon, ''The Roman Family'', bl. 87.</ref> Onder die versamelde briewe van [[Plinius die jongere]] is een wat hy oor sy gevoelens vir sy vou geskryf het: <blockquote> ’n Ongelooflike verlange na jou het my beetgepak. Die rede is eerstens my liefde, maar tweedens die feit dat ons nie daaraan gewoond is om van mekaar geskei te wees nie. Dis hoekom jou beeld die grootste deel van die nag by my spook; dis hoekom my voete my elke nou en dan vanself na jou kamer lei (die regte uitdrukking!) op tye wat ek gewoond is om jou te besoek; dis hoekom ek, kortliks gestel, my terugtrek, morbied en ontroosbaar, soos ’n uitgesluite minnaar van ’n ongasvrye deuropening. </blockquote> {{multiple image | direction = vertical | width = 240 | footer = | image1 = Casa della Farnesina - Cubiculum D - Right wall - Left Side.jpg | alt1 = | caption1 = Pasgetroudes wat deur ’n dienskneg bedien word; die vrou hou haar klere aan en stribbel teë (Casa della Farnesina, Rome, c. 19 v.C.). | image2 = Casa della Farnesina - Cubiculum D - Right wall - Right Side.jpg | alt2 = | caption2 = Die tweede skildery beeld die vrou se nuwe seksuele houding uit. }} Plinius gebruik die retoriek van liefdespoësie wat gewoonlik aan ’n verbode of onbereikbare minnares gerig is om sy verlange na sy vroue te verwoord.<ref name="family87" /> Hoewel dit vir ’n vrou ’n kwessie van trots was om net een keer te trou, het daar geen stigma aan ’n egskeiding gekleef nie. ’n Tweede huwelik kort ná ’n egskeiding of die dood van ’n eggenoot was algemeen en dit is selfs van die elite verwag, want die huwelik is beskou as reg en natuurlik vir volwassenes.<ref>Susan Treggiari, ''Roman Marriage: 'Iusti Coniuges' from the Time of Cicero to the Time of Ulpian'' (Oxford University Press, 1991), bl. 258–259, 500–502 ''et passim''.</ref> Hoewel van wewenaars verwag is om minstens 10 maande te wag voordat hulle weer trou, kon selfs ’n swanger vrou ’n nuwe man vat solank die vaderskap van die kind nie wetlik ’n kwessie was nie.<ref>Eva Cantarella, "Marriage and Sexuality in Republican Rome: A Roman Conjugal Love Story," in ''The Sleep of Reason'', bl. 276.</ref> Ná ’n eerste huwelik het vroue skynbaar ’n groter sê gehad in die reëlings vir ’n tweede huwelik. Terwyl kinders ’n primêre doel van ’n huwelik was, het sosiale en familiebande in ’n tweede huwelik groter aandag gekry, en dit kon persoonlike kameraadskap en seksuele plesier tussen ’n man en vrou insluit, soos aangedui deur die huwelik van vroue wat verby hul vrugbare jare was.<ref>Beryl Rawson, "Finding Roman Women," in ''A Companion to the Roman Republic'' (Blackwell, 2010), bl. 338.</ref> Die [[Troje|Trojaanse]] koninklike paartjie Hector en Andromache het mitologiese rolmodelle vir seks in die huwelik geword. Latynse liefdesgedigte fokus op hul sekslewe eerder as op die tragiese einde van hul huwelik toe Achilles Hector doodmaak.<ref>Propertius, 2.22 B, 31–34 Heyworth; Ovidius, ''Amores'' 1.9.35–36, ''Ars Amatoria'' 2.709–710 en 3.107–110, ''Heroides'' 5.107; Barbara Graziosi en Johannes Haubold, ''Homer: Iliad Book VI'' (Cambridge University Press, 2010), bl. 52.</ref> Hulle was bekend vir die vrou-bo-posisie, met ’n werkwoord wat impliseer die vrou "ry" die man soos ’n perd.<ref>Helen King, "Sowing the Field: Greek and Roman Sexology," in ''Sexual Knowledge, Sexual Science: The History of Attitudes to Sexuality'' (Cambridge University Press, 1994), bl. 38.</ref> ==== Die huweliksnag ==== ’n Huweliksgedig deur Catullus<ref>Catullus, ''Carmen'' 61.</ref> skilder ’n prentjie van die huweliksnag as ’n tyd van groot erotisisme, aangevuur deur humoristiese en ontugtige liedere deur die gaste. "Kyk binne," raai die digter die bruid aan wat met ’n "intieme vlam" brand, "na waar jou man lê, geheel en al beskikbaar vir jou". Die man word daaraan herinner dat die goeie Venus hom geseën het, want hy kan nou openlik begeer wat hy begeer en hoef dit nie meer weg te steek nie. Die paartjie word aangemoedig om hulself te geniet nes hulle wil; die doel is om gou kinders te hê. Twee skilderye (sien regs) in ’n slaapkamer van die Casa della Farnesina, ’n gebou in [[Rome]] met pragtige muuskilderings, is al vertolk as "die verhaal van die fatsoenlike bruid wat die onfatsoenlike minnares word – dalk om te voldoen aan ’n smerige manlike fantasie".<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 99–104, quotation bl. 103–104.</ref> ==== Getrouheid en owerspel ==== Uit sommige Romeinse geskrifte kan afgelei word ’n pasgetroude man kon sy seksverhoudings vir ’n ruk onderbreek en daarop fokus om ’n band met sy vrou te vorm met die oog daarop om ’n gesin te begin.<ref>Catullus 61.123; James L. Butrica, "Some Myths and Anomalies in the Study of Roman Sexuality," in ''Same-Sex Desire and Love in Greco-Roman Antiquity'', bl. 218, 224.</ref> Sommige Stoïsyne het geglo getrouheid in die huwelik was net so nodig vir mans as vir vroue. Regtens het die Romeinse man egter nie owerspel gepleeg as hy seks buite die huwelik gehad het nie, solank sy minnaar of minnares beskou is as seksueel beskikbaar; seksuele wangedrag (''stuprum'') was owerspel, afhangende van die vrou se status. Getroude of hubare vroue en jong manlike burgers was verbode terrein, maar seks met ’n prostituut of manlike slaaf was toelaatbaar.<ref>{{cite journal|doi=10.2307/284457 |jstor=284457 |title=Concubinage and the Lex Iulia on Adultery |journal=Transactions of the American Philological Association (1974–) |volume=121 |pages=335–375 (342)|year=1991 |last1=McGinn |first1=Thomas A. J. }}</ref> Vir ’n getroude vrou was geen ontrouheid toelaatbaar nie en daar is van hulle verwag om met hul eerste troue ’n maagd te wees.<ref>Judith P. Hallett, ''Fathers and Daughters in Roman Society: Women and the Elite Family'' (Princeton University Press, 1984), 142.</ref> Volgens Cato (2de eeu v.C.) het ’n man ’n "antieke reg" gehad om sy vrou dood te maak as hy haar vang dat sy owerspel pleeg. As so ’n "reg" bestaan het, was dit egter ’n kwessie van gebruik en nie amptelik wet nie.<ref>Susan Dixon, ''The Roman Family'' (Johns Hopkins University Press, 1992), bl. 202.</ref> In die republiek is owerspel beskou as ’n privaat saak wat binne ’n familie hanteer moes word, nie ’n ernstige saak wat op ’n hofsaak sou uitloop nie.<ref>[[#Cantarella|Cantarella]], bl. 104</ref><ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 34–35</ref><ref>[[#Nussbaum|Nussbaum]], bl. 305.</ref> Owerspel was wel gronde vir 'n skeisaak.<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 38.</ref> [[Lêer:Ares e Afrodite.JPG|duimnael|240px|Die mitologiese owerspel van Venus en Mars, hier saam met Kupido, was ’n gewilde onderwerp om te skilder.]] Ná die val van die republiek het morele wette deel geword van die nuwe politieke orde onder Rome se eerste keiser, Augustus. Wette oor owerspel wat in 18&nbsp;v.C. uitgevaardig is, was deel van sy program om die tradisionele sosiale norme te herstel terwyl hy ná die burgeroorloë sy politieke mag gekonsolideer en ’n strenger sosiale hiërargie opgestel het. Die ''Lex Iulia de adulteriis'' ("Juliaanse Wet oor Dade van Owerspel") was daarop gerig om vroue te straf vir buite-egtelike verhoudings.<ref>P.E. Corbett, ''The Roman Law of Marriage'' (1930), soos aangehaal in [[#Edwards|Edwards]], bl. 35.</ref> Persoonlike vrese oor owerspel word weerspieël in towerspreuke wat bedoel was om ’n ander persoon se erotiese aandag te behou.<ref>Matthew W. Dickie, ''Magic and Magicians in the Greco-Roman World'' (Routledge, 2003), bl. 36.</ref> Daar was ook spreuke om ’n geliefde mee te ondervra oor getrouheid. Een papirus uit Romeinse Egipte oor towerkrag beveel aan dat die hart van ’n [[hoephoep]] op die vrou se geslagsdele geplaas word om opregte antwoorde te kry; volgens ’n ander moes die tong van ’n [[Hoender|hen]] op haar lippe of bors geplaas word, dan sal sy die naam bekend maak van die man wat sy bemin.<ref>Dickie, ''Magic and Magicians'', bl. 116.</ref> Geskrifte uit die laat republikeinse en vroeë keiserlike tydperk, veral deur [[Horatius]] en [[Juvenalis]], bevat verskeie beskrywings, of dalk fantasieë, oor hoe ’n man sy vrou se minnaar kan straf en aan vernedering onderwerp. Daarvolgens word die man gekastreer, geslaan, deur die man self of deur sy slawe verkrag, of word sy anus met ’n [[harder]] gepenetreer. Verwysings na sulke dade word nie in die briewe van Cicero of die geskiedenisgeskrifte van Tacitus aangetref nie en kan fiktiewe oordrywings wees.<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 55–56.</ref> Ovidius spot met jaloerse mans en sê hulle het ’n gebrek aan beskaafdheid: "Die man wat oormatig seergemaak word deur sy vrou se owerspelige verhoudings is ’n gomtor."<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 56, uit Ovidius, ''Amores'' 3.4.37.</ref> Ovidius se voorganger, Catullus, skryf gedigte waarin hy sy owerspelige verhouding met "Lesbia", sy sosiale meerdere, vier. Die ontstaan van ’n laat-maar-gaanhouding as gevolg van verstedeliking kon gelei het tot Augustus se owerspelwet waarkragtens ’n man van sy owerspelige vrou moes skei en ’n amptelike klag teen haar moes lê, anders kon hy self aangekla word van koppelary.<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 56.</ref> === Verhoudings tussen slawe en eienaars === Seksualiteit was ’n belangrike aspek in die slawerny van antieke Rome.<ref>[[#Harper|Harper]], bl. 26.</ref> Omdat slawe regtens as eiendom beskou is, kon ’n eienaar met hulle seks hê of hulle aan ander uithuur om seksueel te gebruik.<ref>[[#Fantham|Fantham]], bl. 118, 128.</ref> Soos die Italiaanse klassikus Eva Cantarella dit reguit stel: "Die Romeinse ''paterfamilias'' was ’n algehele meester … hy het mag gehad wat verhewe was bo enige beheer deur die gemeenskap en die staat. In so ’n situasie, hoekom op aarde sou hy hom daarvan weerhou om sy slawe te sodomiseer?"<ref>[[#Cantarella|Cantarella]], bl. 99.</ref> Hierdie manier van seksuele bevrediging was egter nie baie eroties nie; om jou eie slawe te gebruik, "was een stappie verhewe bo [[masturbasie]]".<ref>[[#Parker|Parker]], bl. 286.</ref> In sy beskrywing van die ideale maat in pederastie verkies Martialis ’n seun wat "meer soos ’n vrygebore man optree as sy meester", dus iemand wat die verhouding kon omskep in ’n stimulerende spel van hofmakery.<ref>William Fitzgerald, ''Slavery and the Roman Literary Imagination'' (Cambridge University Press, 2000), bl. 47–48</ref><ref name="h13">Hubbard, Thomas K. (2003) ''Homosexuality in Greece and Rome: A Sourcebook of Basic Documents''. University of California Press. bl. 13. {{ISBN|978-0-520-23430-7}}.</ref> In sy werk oor die vertolking van drome (c. 170&nbsp;n.C.) het [[Artemidorus]] ’n simboliese siening van die seksuele waarde van slawe: Om te droom jy het seks met jou eie vroulike slaaf was ’n goeie ding, "want slawe is die dromer se eiendom; as hulle dus plesier aan die dromer verskaf, beteken dit hy is in sy skik met sy eie besittings".<ref>Artemidorus, bl. 88.5–12 Pack</ref><ref>[[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 340.</ref> [[Lêer:Ithyphallic slave Louvre Myr332.jpg|duimnael|links|160px|Die groteske figuur van ’n slaaf met ’n oorgroot [[fallus]]: in Romeinse komedie is slawe dikwels uitgebeeld as oorbelustig.]] ’n Romein kon sy eie slawe vir seks uitbuit, maar kon nie sommer met enige slaaf seks hê nie, want die eienaar het die reg gehad om beheer oor sy eie besittings uit te oefen.<ref name="bisexuality103" /> As iemand met ’n ander man se slaaf wou seks hê, kon hy oorreding of dreigemente gebruik.<ref name="h13" /> ’n Slaaf kon nie ’n klag van verkragting teen ’n vrye man lê nie omdat slawe nie die regstatus gehad het wat ’n burger teen die uitbuiting van sy liggaam beskerm het nie. Die slaaf se eienaar kon egter die verkragter laat aankla kragtens die ''Lex Aquilia'', ’n wet op die beskadiging van eiendom.<ref>[[#McGinn1998|McGinn (1998)]], bl. 314.</ref> Slawe se seksualiteit is streng beheer. Hulle mag nie getrou het nie, maar kon saamwoon. ’n Eienaar het die heteroseksuele bedrywighede van sy manlike slawe beperk tot vroulike slawe in sy besit; kinders wat uit so ’n verbintenis gebore is, het tot sy rykdom bygedra.<ref name="bisexuality103" /> In ’n tyd toe Rome se grootskaalse slaafgebaseerde ekonomie nog in sy kinderskoene was, het Cato dit goedgedink om sy slawe se sekslewe te monitor; hy het manlike slawe ’n fooi gevra om met hul vroulike medeslawe seks te hê.<ref>Plutarchus, ''Life of the Elder Cato'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Cato_Major*.html#21.2 21.2]; Sandra R. Joshel en Sheila Murnaghan, inleiding tot ''Women and Slaves in Greco-Roman Culture: Differential Equations'' (Routledge, 1998), bl. 11.</ref> As ’n eienaar uitgevind het sy manlike slaaf het ’n verhouding met ’n vrygebore vrou, moes hy hulle kragtens die wet drie keer waarsku om dit te beëindig. As die verhouding voortgeduur het, het hy die reg gehad om die vrye vrou as eiendom te neem.<ref name="bisexuality103">[[#Cantarella|Cantarella]], bl. 103.</ref> Verwysings na vroue uit fatsoenlike families wat seks met ’n manlike slaaf het, kom nie baie voor nie. Dit is ’n aanduiding dat manlike skrywers hulle nie oor dié risiko bekommer het nie.<ref>[[#Parker|Parker]], bl. 281.</ref> Ondanks die beperkings op en beheer oor slawe se seksualiteit, word slawe dikwels in Romeinse kuns en letterkunde uitgebeeld as wellustig en voyeuristies.<ref>[[#Harper|Harper]], bl. 203–204.</ref> Een van die temas wat Romeinse komedie van die Grieke s’n onderskei, is hul uitbeelding van die verhouding tussen slaaf en meester.<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 36–38.</ref> Vrygebore Romeine wat in slawerny beland het, was veronderstel om beskerm te wees teen seksuele uitbuiting, soos aangedui deur twee verskillende verhale wat deur antieke historici neergepen is.<ref>Livius 8.28; Dionysius van Halicarnassus 16.5; Valerius Maximus 6.1.9.</ref> Voor die afskaffing van [[skuldslawerny]] in die 4de eeu v.C. was vrygebore Romeine soms genoodsaak om hulself of hul kinders as slawe te verkoop om hul skuld af te betaal. Volgens [[Livius]] is skuldslawerny (''nexum'') juis afgeskaf weens ’n poging deur die woekeraar Lucius Papirius om ’n vrygebore seun wat as sekuriteit vir sy pa se skuld gedien het, seksueel te misbruik. Die seun, Gaius Publilius, was besonder mooi en Papirius het daarop aangedring dat hy as skuldslaaf seksuele dienste lewer. Toe Publilius weier, het Papirius hom kaal laat uittrek en met ’n sweep laat slaan. Die seun het sy beserings in die straat aan mense gewys en hul woede het daartoe gelei dat die konsul die senaat moes byeenroep. Die politieke proses het eindelik gelei tot die ''Lex Poetelia Papiria'', wat ’n verbod geplaas het op die verkoop van skuldenaars as slawe en vereis het dat hul eiendom eerder as sekuriteit dien. In ’n verhaal deur Valerius Maximus het dieselfde gebeur met die seun Titus Veturius, wie se eienaar, Publius Plotius, hom probeer verlei het. Nadat Plotius hom met ’n sweep laat slaan het, het Veturius by die konsuls gaan kla en het Plotius tronkstraf gekry.<ref>[[#Cantarella|Cantarella]], bl. 104–105</ref><ref>[[#Williams|Williams]], bl. 102–103; Forsythe, ''A Critical History of Early Rome'', bl. 313–314; Butrica, "Some Myths and Anomalies in the Study of Roman Sexuality," bl. 214–215.</ref> === Prostitusie === [[Lêer:Pompeii - Lupanar - Erotic Scene - MAN.jpg|duimnael|240px|’n Muurskildering uit ’n bordeel in Pompeii.]] [[Prostitusie]] was reg deur die Romeinse Ryk wettig.<ref>[[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 350.</ref> Die meeste prostitute was slawe of bevryde slawe. Hulle moes registreer. Ondanks wat na ’n duidelike onderskeid lyk, het die regsgeleerde Ulpianus gesê ’n vrou wat openlik promisku is, haal haarself die status van prostituut op die hals, al aanvaar sy geen geld nie.<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 76, aangehaal uit Ulpianus, ''Digest'' 23.2.43.3.</ref> Die Augustynse wet oor owerspel het prostitute uitgesluit; hulle kon wettig met getroude mans seks hê. Dit het daartoe gelei dat sommige bekende sosiale vlinders hulle as prostitute laat registreer het om vervolging vir owerspel vry te spring.<ref>[[#Habinek|Habinek]], bl. 29.</ref> Verwarring oor ’n vrou se status het dikwels die storielyn in Romeinse komedies gekompliseer. So raak ’n jong man byvoorbeeld verlief op ’n prostituut wat nie ’n burger is nie, en hy wil graag met haar trou. Hy is oorstelp wanneer dit blyk sy is eintlik ’n vrygebore maagd. Hy kon met laasgenoemde trou, maar nie met eersgenoemde nie.<ref>[[#Langlands|Langlands]], bl. 205–206.</ref> Prostitute verskyn ook in erotiese kuns in [[Pompeji|Pompeii]] en [[Herculaneum]], onder meer op die muurskilderings van bordele; hulle is dikwels nakend behalwe vir ’n bandjielose bra. Verskeie [[seksposisie]]s word uitgebeeld wat bots met sommige geleerdes se bewerings oor die voorkeure van Romeinse mans in heteroseksuele seksdade.<ref>[[#Clarke|Clarke]]</ref> ==== Plesier en eerloosheid ==== Prostitute was onder die mense wat in Rome as ''infames'' geklassifiseer is; hulle het min regsbeskerming gehad al was hulle tegnies nie slawe nie.<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 66.</ref> ''Infamia'' was ’n regstatus wat jy nooit weer kon afskud nie; ’n prostituut was dus nie net ’n vrou wat prostitusie beoefen nie, maar ook een wat dit voorheen gedoen het, al het sy intussen opgehou.<ref>''Lex Iulia et Papia'', soos aangehaal in ''Women's Life in Greece and Rome: A Sourcebook in Translation'', reds. Mary R. Lefkowitz en Maureen B. Fant (Johns Hopkins University Press, 2005, 3de uitg.), bl. 118.</ref> In die Romeinse morele tradisie was plesier (''voluptas'') ’n twyfelagtige spel. Die Stoïsynse moralis Seneca sê die volgende oor plesier en deug (''virtus''): <blockquote> "Deug sal jy kry in die tempel, in die forum, in die senaatshuis, voor die stadsmure, stowwerig en deur die son gebrand, haar hande grof; plesier sal jy meestal vind waar sy om die baddens en stoomkamers rondhang, vir die polisie wegkruip, op soek na donkerte, sag, oorverfyn, met ’n reuk van wyn en parfuum, bleek of andersins met grimering opgemaak soos ’n lyk."<ref>Seneca, ''De vita beata'' 7.3</ref><ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 84.</ref> </blockquote> [[Lêer:Retiarius stabs secutor (color).jpg|duimnael|240px|Juvenalis het gedink die ''retiarius'' (links), ’n gladiator wat geveg het met sy gesig en liggaam ontbloot, was verwyfd en geneig tot seksueel afwykende gedrag.<ref>Juvenalis, ''Satires'' 2 en 8; Michael Carter, "(Un)Dressed to Kill: Viewing the ''Retiarius''," in ''Roman Dress and the Fabrics of Roman Culture'' (University of Toronto Press, 2008), bl. 120–121.</ref>]] Die teenstrydigheid in die Romeine se siening van fisieke plesier word weerspieël in die ''infamia'' van dié wie se liggame dit openlik verskaf het.<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 66–67.</ref> In ’n tegniese sin was ''infamia'' die amptelike verlies van regstatus vir ’n vrygebore persoon weens wangedrag, insluitende seksuele wangedrag, maar die woord kon ook vir ’n slegte reputasie in die algemeen gebruik word.<ref>[[#McGinn1998|McGinn (1998)]], bl. 65ff.</ref> ''Infamia'' was die "onvermydelike gevolg" van sekere loopbane – nie net prostitute en koppelaars nie, maar ook vermaakkunstenaars soos akteurs, dansers en gladiators:<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 67.</ref> "Hierdie figure was die voorwerp van ander mense se begeertes. Hulle het plesier aan ander verskaf. Hulle was besoedel deur blootstelling aan die openbare blik."<ref name="unspeakable" /> Mense wat as ''infames'' (enkelvoud: ''infamis'') geëtiketteer is, kon lyfstraf kry, iets wat andersins tot slawe beperk was.<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 73.</ref> Die Romeinse burger se politieke vryheid het ingesluit dat sy liggaam nie onderwerp word aan fisieke uitbuiting of lyfstraf nie.<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 73–74.</ref> Burgers wat egter gekies het om vemaakkunstenaars te word, het hul liggaam gebruik om ander mense openbare plesier te verskaf en was uitgesluit van hierdie fisieke beskerming; hulle kon geslaan of anders gewelddadig behandel word.<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 74–75.</ref> Enige vrye man wat ’n gladiator geword het, het ’n eed afgelê dat hy bereid is om gebrandmerk, geslaan, onderwerp en moontlik met ’n swaard doodgemaak te word.<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 77.</ref> Hulle is beide verheerlik en verag, en was veronderstel om ’n onweerstaanbare seksuele aantrekkingskrag vir vroue te hê.<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 77–78</ref><ref>Michael Carter, "(Un)Dressed to Kill: Viewing the ''Retiarius''," in ''Roman Dress and the Fabrics of Roman Culture'' (University of Toronto Press, 2008), bl. 114 ''et passim''.</ref> Akteurs was seksueel twyfelagtig, deels omdat hulle vroue kon naboots (vrouerolle is deur mans met maskers en in vroueklere vertolk).<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 80</ref><ref>Juvenalis, ''Satire'' 3.95–97.</ref> Beide mans en vroue het hulle aantreklik gevind. Die diktator [[Sulla]] het ’n lang verhouding met ’n akteur gehad;<ref>Plutarchus, ''Life of Sulla'' 3.3.</ref> Maecenas, die kunsbeskermheer en {{nowrap|-raadgewer}} van Augustus, was verlief op ’n akteur met die naam Bathyllus,<ref>Tacitus, ''Annales'' 1.54.</ref> en vroue van die keiserlike familie het na bewering verhoudings met akteurs gehad.<ref>Insluitende "die vroue van Claudius en Domitianus": [[#Hallett|Hallett]], bl. 80.</ref> Daar is algemeen aangeneem aktrises is prostitute.<ref name="unspeakable1">[[#Hallett|Hallett]], bl. 81.</ref> ’n Man wat die passiewe rol in anale seks geniet het of daarvan gehou het om orale seks te gee (dikwels beskryf as ’n ''cinaedus'') kon ook as ’n ''infamis'' geëtiketteer word, maar as hy ’n burger was, kon hy sy regstatus behou.<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], 550–551, 555ff.</ref><ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 68.</ref> ==== Privaat seksklubs ==== Volgens [[argeologie]]se vondste, veral in Pompeii en Herculaneum, en letterkundige bronne was daar skynbaar privaat "seksklubs" in sommige Romeinse huise (''domūs'').<ref>[[#McGinn2004|McGinn (2004)]], bl. 157–159.</ref> Die meeste Romeine het in woonstelle (''insulae'') gewoon; die ''domūs'' was ’n groot, onafhanklike woning wat deur ’n taamlike ryk familie besit is en het in Rome ’n groot deel gevorm van die familie se sosiale identiteit. ’n Paar van hierdie huisies het kamers gehad wat met pornografie versier was, nie veel anders as dié wat in bordele ontdek is nie. In sommige gevalle het dié kamers ’n aparte buitedeur gehad vir gaste,<ref>[[#McGinn2004|McGinn (2004)]], bl. 157–158.</ref> wat normaalweg die huis deur die hoofdeur sou binnekom en deur die atrium sou loop waar fatsoenlike voorwerpe uitgestal is. Sommige meen<ref>[[#McGinn2004|McGinn (2004)]], bl. 158–159.</ref> hierdie kamers is so versier dat dit die atmosfeer van ’n bordeel gehad het en is gebruik vir eksklusiewe sekspartytjies, soos die een wat die historikus Valerius Maximus beskryf (dit het in 52&nbsp;v.C. plaasgevind met ’n konsul en volksverteenwoordigers as gaste): <blockquote> "Net so berug is die partytjie wat vir Metellus Scipio gereël is terwyl hy konsul was en vir die volksverteenwoordigers – deur Gemellus, hul boodskapper. Hy was ’n vrygebore man, maar weens sy besigheid wat misluk het, moes hy noodgedwonge die rol van ’n dienskneg speel. Die gemeenskap het gebloos toe hy ’n hoerhuis in sy eie huis oopmaak en koppelaar speel vir Mucia en Flavia, die een noemenswaardig vanweë haar pa en die ander vanweë haar man, asook vir die aristokratiese seun Saturninus. Liggame in skaamtelose oorgawe, gereed om te kom vir ’n spel van dronk seks! ’n Banket nie tot eer van ’n konsul en volksverteenwoordigers nie, maar as ’n aanklag teen hulle!"<ref>Valerius Maximus 9.1.8; [[#McGinn2004|McGinn (2004)]], bl. 159.</ref> </blockquote> Die bestaan van seksklubs kon die agtergrond gevorm het van laatrepublikeinse politieke smeerveldtogte teen openbare figure wie se partytjiegaste prostitute ingesluit het<ref>''In Verrem'' 2.3.6, 2.4.83, 2.5.81–82, 137; ''Post Reditum in Senatu'' 11, 14; ''Philippicae'' 2.15, 62–63, 69; [[#McGinn2004|McGinn (2004)]], bl. 163.</ref> en van die berugte keiserlike hoerhuis wat [[Caligula]] op die [[Palatyn]] gestig het en waar hy getroude vroue en vrygebore jeugdiges geprostitueer het.<ref>[[#McGinn2004|McGinn (2004)]], bl. 159, 162.</ref> == Seksdade en -posisies == Sowat 90 [[seksposisie]]s in die antieke wêreld is aangeteken.<ref name="international184" /> Beide Romeinse erotiese kuns en Latynse letterkunde (veral bekend is ’n deel uit Ovidius se ''Liefdeskuns''<ref>Ovidius, ''Ars Amatoria'' 3.771ff.</ref>) beeld verskeie seksvorme (''concubitus varii'') en seksposisies (''figurae veneris'') uit. Die Latynse terme kom van Ovidius, uit sy beskrywing van die mees aristokratiese huishoudings wat erotiese skilderye as deel van hul kunsversamelings uitstal.<ref>Ovidius, ''Tristia'' 2.1.523</ref><ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 91–92.</ref> Volgens [[Suetonius]] het Tiberius ’n groot versameling sekshandboeke en erotiese kuns gehad, insluitende ’n skildery van die mitologiese jagter Atalanta wat vir Meleager orale seks gee, ’n werk wat die keiser gereken het meer as ’n miljoen sestersies (’n Romeinse muntstuk) werd was.<ref name="lovemaking92" /> Seksuele afwisseling het Romeine gefassineer. Daar is geglo [[astrologie]] beïnvloed ’n mens se voorkeure en bedrywighede: Mense wat gebore is toe die son, maan en planete in sekere sterretekens was ([[Steenbok (sterreteken)|Steenbok]], [[Waterdraer (sterreteken)|Waterdraer]], [[Bul (sterreteken)|Bul]] of [[Kreef (sterreteken)|Kreef]]) was veronderstel om geneig te wees tot geheime onsedelikheid of "onnatuurlike" vorme van seks, of om ’n ''pathicus'' te wees (iemand wat van die passiewe rol in homoseksuele seks hou).<ref>Firmicus Maternus 5.2.4, 5.3.11 en 17, 5.6.8, 6.30.15; Vettius Valens 1.1, 2.16, 2.36 en 38.</ref> Lucretius het gemeen elke seksdaad het ’n ander doel. Prostitute gebruik sekere bewegings om hul kliënte te bevredig en swangerskap te voorkom. Vroue wat swanger wil raak, word afgeraai om te woes te beweeg tydens seks, want sulke bewegings "stamp die ploegskaar uit die voor en laat die saad op die verkeerde plek beland".<ref>Lucretius, ''De rerum natura'' 4.1268–1273</ref><ref>[[#Brown|Brown]], bl. 68.</ref> Lucretius beveel die "hondjiestyl" aan vir paartjies wat swanger wil raak, want dit stem ooreen met die natuurlike seks van diere.<ref>Lucretius, ''De rerum natura'' 4.1263–1267</ref><ref>[[#Brown|Brown]], bl. 67–68.</ref> === Seks tussen mans en vroue === [[Lêer:Sexual scene on pompeian mural 5.jpg|duimnael|240px|Die vrou-bo-posisie was ’n gunsteling in Romeinse kuns.<ref>[[#Fredrick|Fredrick]], bl. 159.</ref>]] Die basiese onwelvoeglike woord vir ’n man wat met ’n vrou seks het, was ''futuo'', "ek naai". Hoewel dit nie in fatsoenlike letterkunde voorkom nie, was dit nie noodwendig beledigend of aggressief nie; dit is gebruik vir transaksies tussen ’n prostituut en haar kliënte en in liefdevolle of passievolle situasies om intimiteit aan te wakker.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 120–121.</ref> Uit ’n toneelstuk deur Plautus blyk dit die aanleer van ’n erotiese woordeskat was dalk deel van ’n vrou se voorbereiding op seksualiteit in die huwelik: ’n Maagd verduidelik sy het nog nie die woorde geleer wat geskik is vir ’n huweliksnag nie.<ref>Plautus, frg. 68</ref><ref>[[#Adams|Adams]], bl. 121.</ref> Die formidabele aristokratiese vrou Fulvia het ’n uitdaging aan Augustus gestel: ''Aut futue aut pugnemus'' (letterlik: "Naai my of laat ons veg"). Augustus het verkies om te veg.<ref>Martialis 11.20.7; [[#Adams|Adams]], bl. 121.</ref> In graffiti in Pompeii is die woord deur mans en vroue gebruik om hul vaardigheid, bevrediging of beskikbaarheid te verklaar. Thomas Habinek meen "Ovidius het die kategorie heteroseksuele man uitgedink", want selfdegeslagseks was heel normaal vir ’n Romeinse man.<ref>[[#Habinek|Habinek]], bl. 31.</ref> Ovidius het die Romeinse tradisie van pederastie verwerp en gesê hy put meer plesier daaruit om seks met ’n vrou te hê. Seksuele plesier moet wedersyds wees, het hy gesê,<ref>Ovidius, ''Ars Amatoria'' 2.681–684; [[#Edwards|Edwards]], bl. 7</ref><ref>{{cite journal|doi=10.2307/3051285 |jstor=3051285|title=The Warren Cup: Homoerotic Love and Symposial Rhetoric in Silver|url=https://archive.org/details/sim_art-bulletin_1999-03_81_1/page/n22 |journal=The Art Bulletin|volume=81|pages=21–52 (36)|year=1999|last1=Pollini|first1=John}}</ref> en hy het mans aangeraai om nie die seksdaad te voltooi sonder dat die vrou ’n orgasme bereik nie. In een paragraaf beveel hy skynbaar ’n gesamentlike orgasme aan: <blockquote> "Maar moenie jou dame in die steek laat deur groter seile in te span nie, en moenie dat sy jou voorspring nie; jaag saam na die eindstreep: Dit is wanneer plesier volkome is, wanneer man en vrou daar lê, ewe verslaan."<ref>Ovidius, ''Ars Amatoria'' 2.725–8; [[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 343.</ref> </blockquote> ==== ''Mulier equitans'' ==== "Perdry" was ’n algemene [[metafoor]] vir die seksdaad, veral wanneer die vrou bo was.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 165.</ref> Die ''mulier equitans'' ("vrou wat perdry") kom nie op Griekse geverfde potte voor nie, maar is gewild in Romeinse kuns. Ovidius beveel dit vir die klein vroutjie aan, omdat ’n lang vrou nie sal wil lyk asof sy bo die man uittroon nie.<ref>Ovidius, ''Ars Amatoria'' 3.777–778; Gibson, ''Ars Amatoria Book 3'', bl. 393.</ref> Dit was blykbaar ’n gunsteling van die mitologiese paartjie Hector en Andromache, al was sy legendaries lank, en is grappenderwys "die Hector-perd" genoem.<ref>''Hectoreus equus'' (''Ars Amatoria'' 3.777–778); Meyboom en Versluys, "The Meaning of Dwarfs in Nilotic Scenes," in ''Nile into Tiber'', bl. 188.</ref> Een reliëf uit Romeinse Gallië wat die ''mulier equitans'' uitbeeld, sinspeel op die metafoor deur ’n galoppende perd in ’n raampie op die agtergrond te wys (sien eerste foto onder).<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 258.</ref> in Kuns wat die ''mulier equitans'' uitbeeld, sit die vrou gewoonlik so dat die kyker haar hele liggaam kan sien, dikwels met haar onthaarde geslagsdele beklemtoon. Die betekenis van dié posisie verskil van skrywer tot skrywer. Kenneth Dover het gedink dit toon die relatiewe seksuele bevryding van die Romeinse vrou.<ref>Kenneth Dover, ''Greek Homosexuality'' (Harvard University Press, 1978), bl. 107, soos aangehaal in [[#Fredrick|Fredrick]], bl. 159.</ref> Uit die vrou se oogpunt kon dit aan haar ’n groter onafhanklikheid gegee het wat beweging betref en haar plesier verhoog het.<ref>Catherine Johns, ''Sex or Symbol? Erotic Images of Greece and Rome'' (Routledge, 1982), bl. 136–137, soos aangehaal in [[#Fredrick|Fredrick]], bl. 159.</ref> Paul Veyne het egter geglo dit beteken die vrou moes die werk doen en die man dien, terwyl hy daar lê en sonder inspanning bevredig word.<ref>Paul Veyne, "La famille et l'amour sous le haut-empire romain," ''Annales: Économies, sociétés, civilisations'' 33 (1978) 53–54, soos aangehaal in [[#Fredrick|Fredrick]], bl. 159.</ref> Die posisie was dalk ’n gunsteling in kuns omdat die manlike én vroulike kyker daarvan gehou het: Dit het mans ’n onbelemmerde uitsig op die vrou se liggaam gegee, soos Ovidius voorgestel het, asook van die penis in die vagina; vroue het gehou van die visueel dominante vrou wat die aktiewe rol speel.<ref>[[#Fredrick|Fredrick]], bl. 159–160.</ref> ’n Perdrymetafoor is ook gebruik vir die ''cinaedus'' wat bo "ry" in anale seks tussen mans,<ref>Petronius, ''Satyricon'' 24.4; ''Corpus Inscriptionum Latinarum'' 4.1825</ref><ref>[[#Adams|Adams]], bl. 165–166.</ref> en minstens een keer vir lesbiërs wat "beurte maak om perd te ry en te beweeg met die maan as getuie".<ref>Juvenal 6.311</ref><ref>[[#Adams|Adams]], bl. 166.</ref> <gallery> Beeld:Pompeii - Casa del Ristorante 3.jpg|Casa del Ristorante, Pompeji. Beeld:Roman oil lamp with an erotic theme Römisch Germanisches Museum Cologne.jpg|Uitbeelding op ’n olielamp. </gallery> === Anale seks === [[Lêer:Pompeii - Casa del Ristorante 2.jpg|duimnael|240px|Die "leeuwyfie"-posisie (Casa del Ristorante, Pompeii).]] Die Latynse woord vir "anaal penetreer" is ''pedicare''. Die persoon wat gepenetreer is, was gewoonlik manlik, maar nie altyd nie. ''Pedicare'' is ’n lelike woord wat ook in ’n dreigement gebruik kan word, soos Catullus in ''Carmen'' 16, of in die algemeen soos in "fok jou".<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 123–124</ref><ref name="richlin1981" /> Die herkoms van die woord is onseker, maar sommige glo dit is afgelei van die [[Grieks]]e ''paidika'', wat te doen het met pederastie.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 123.</ref> Die basiese woord vir "anus" was ''culus''. Algemene metafore was ''ficus'' ("vy") en ''anus'' ("ring"), wat as ’n fatsoenlike term beskou en algemeen in mediese geskrifte gebruik is.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 112–114.</ref> Mans wat die passiewe rol gespeel het, het dit "soos ’n vrou gevat", maar wanneer ’n vrou anaal gepenetreer is, het sy "die seun se rol gespeel".<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 31.</ref> Martialis glo anale seks is beter met seuns as met vroue; toe sy vrou sê sy laat hom anale seks toe sodat hy getrou aan haar kan bly, tart hy haar met die minderwaardigheid van haar anus in vergelyking met dié van ’n seun.<ref>Martialis 12.75 en 96, waar hy die "vy"-metafoor gebruik; [[#Williams|Williams]], bl. 27</ref><ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 41–42.</ref> Die ''figura veneris'', die posisie waarin die vrou vooroor buk om haar sitvlak te lig en wat "die leeuwyfie" genoem is, kon gewees het vir anale penetrasie, want seuns in Griekse kuns het dieselfde posisie ingeneem. Met ’n vrou is dit egter moeilik om in kuns te onderskei van ''a tergo'' (hondjiestyl). ''Culibonia'' ("goeie anus") was ’n grappige term vir ’n prostituut met dié spesialiteit.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 110–111.</ref> Een rede dat vroulike prostitute dit verkies het, was waarskynlik om swangerskap te vermy,<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 230.</ref> want volgens letterkundige bronne is seuns daarvoor verkies. === ''Os impurum'' === ''Os impurum'' ("vuil mond" of "onreine mond") was ’n skelnaam vir mense wat [[orale seks]] verskaf het.<ref>Valentina Arena, "Roman Oratorical Invective," in ''A Companion to Roman Rhetoric'' (Blackwell, 2010), bl. 156; Nancy Woman, ''Abusive Mouths in Classical Athens'' (Cambridge University Press, 2008), bl. 322.</ref> "Orale slegtheid"<ref name="abusive">Woman, ''Abusive Mouths'', bl. 322.</ref> was ’n gunstelingskelnaam vir Catullus,<ref>Catullus, ''Carmina'' 39, 78b, 97, 99; William Fitzgerald, ''Catullan Provocations: Lyric Poetry and the Drama of Position'' (University of California Press, 1995, 1999), bl. 262.</ref> Horatius en Martialis.<ref name="abusive" /> Om iemand daarvan te beskuldig dat hy of sy ’n ''os impurum'' het, was die grootste belediging.<ref>''A Companion to Catullus'' (Blackwell, 2011), [https://books.google.com/books?id=2buHe449NoAC&pg=PT323&dq=%22the+imputation+of+os+impurum%22&hl=en&ei=3SsoTtzdIeupsAKwqq07&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=%22the%20imputation%20of%20os%20impurum%22&f=false n.p.]</ref> [[Lêer:Pompeya erótica3.jpg|duimnael|180px|’n Muurskildering uit Pompeii wat cunnilingus uitbeeld.]] Dit was tradisie in obsene komedies dat orale seks ’n slegte asem veroorsaak wat byna toksies is.<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 27</ref><ref>Guillermo Galán Vioque, ''Martial, Book VII: A Commentary'' (Brill, 2002), bl. 495.</ref> "Hoere van die agterstrate" is besmet deur die orale seks wat hulle gegee het; die feit dat die penis ook gebruik word om te urineer, het gemaak dat orale seks buitengewoon afstootlik was vir Catullus, wat gepraat het van "die vuil spoeg van ’n bepiste hoer".<ref>Catullus, ''Carmen'' 99.10</ref><ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 27</ref> Martialis spot dat ’n goeie parfuum in vissous (''garum'') verander wanneer dit geruik word deur ’n man wie se asem na orale seks ruik.<ref>Martialis, 7.94; Vioque, ''Martialis, Book VII'', bl. 495.</ref> In nog ’n epigram van Martialis blaas ’n ''fellator'' op ’n warm koek om dit af te koel en verander dit in ontlasting.<ref>Martial, 3.17; Guillermo Galán Vioque, ''Martial, Book VII: A Commentary'', bl. 495.</ref> ==== Cunnilingus en fellatio ==== Weens die stigma wat gekleef het aan die verskaffing van fisieke plesier, is ’n man wat aan ’n vrou orale seks gegee het, dikwels bespot. [[Seksposisie#Cunnilingus|Cunnilingus]] word in Romeinse kuns bloot as ’n wederkerige handeling uitgebeeld, wanneer die vrou haar man orale seks gee in ’n vorm van die [[Seksposisie#69-posisie|69-posisie]].<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 224.</ref> In ’n muurskildering uit Pompeii (op die foto regs) word ’n unieke omruiling van rolle uitgebeeld: Die vrou wat cunnilingus kry, is lank, goed gebou en kaal, terwyl die man klein en ten volle geklee is. Hy is vooroor gebuig en het ’n angstige uitdrukking op sy gesig.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 223</ref> Die situasie is so buitengewoon dat dit waarskynlik bedoel was om humoristies te wees.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 224–227.</ref> Daar is bewyse dat vroue manlike prostitute kon huur om cunnilingus te verskaf. Graffiti in Pompeii adverteer die pryse wat manlike prostitute vir cunnilingus gevra het: min of meer dieselfde as vir ’n fellatio deur ’n vroulike prostituut; die graffiti kon egter ook net bedoel gewees het as ’n belediging vir die mans wie se name genoem is.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 226.</ref> Een graffito is dalk bedoel as ’n politieke smeerveldtog: "Stem vir Isidore as ''aedile''; hy lek [[poes]] die lekkerste!"<ref>''CIL'' 4.1383, by die ingang van ’n winkel in Pompeji; Antonio Varone, ''Erotica Pompeiana: Love Inscriptions on the Walls of Pompeii'' («L'Erma» di Bretschneider, 2002), bl. 81.</ref> Die Latynse werkwoord ''fellare'' is gewoonlik gebruik vir ’n vrou wat aan ’n man orale seks gee.<ref name="richlin1981" /> Om ’n man daarvan te beskuldig dat hy ’n ander man ''fellare'', was waarskynlik die grootste belediging.<ref>[[#Fredrick|Fredrick]], bl. 162.</ref> Dit was ook iets wat ’n mens sou gevra het van ’n ''infamis''<ref name="richlin1981" /><ref>Catullus ''Carmina'' 58 en 59; en Martialis, ''Epigrams'' 4.84, 9.4, 9.67, en 12.55.</ref> en nie iets wat ’n man in ’n fatsoenlike huishouding van sy vrou sou verwag nie.<ref name="laughing161">[[#Fredrick|Fredrick]], bl. 161.</ref> Fellatio is beskou as ’n ietwat bespotlike voorkeur van ouer mans wat gesukkel het om ’n ereksie te behou,<ref name="richlin1981" /> maar volgens graffiti is die dienste van ’n goeie ''fellatrix'' met geesdrif verwelkom.<ref>[[#Fredrick|Fredrick]], bl. 163.</ref> Fellatio was in Romeinse kuns ’n redelik algemene onderwerp.<ref name="laughing161" /> ==== ''Irrumatio'' ==== ''Irrumatio'' was ’n gedwonge vorm van fellatio, feitlik altyd teenoor ’n ander man. Om iemand te dwing om orale seks op jou toe te pas is beskou as ’n bewys van jou viriliteit, iets om oor te spog, soos aangedui in die ''Priapeia'' en die gedigte van Catullus en Martialis. Dit was ook ’n dreigement van straf, veral vir owerspelers.<ref name="richlin1981" /> Martialis raai ’n man aan wat reeds die ore en neus van sy vrou se minnaar afgesny het, om die vernedering af te handel deur die owerspeler se mond met orale verkragting te bevuil.<ref>Martialis, 2.47.4</ref><ref name="richlin1981" /> === Groepseks === [[Lêer:Sexual scene on pompeian mural 2.jpg|duimnael|240px|Seks tussen drie mense uit Pompeii soos beskryf deur Catullus, gedig 56.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 233–234.</ref>]] [[Seksposisie#Groepseks|Groepseks]] kom voor in letterkunde, graffiti en kuns.<ref>Clark, ''Looking at Lovemaking'', bl. 233–234.</ref> Suetonius vertel dat keiser Tiberius daarvan gehou het om na groepseks te kyk, en beskryf "kettings" wat deur seuns en meisies gevorm is: <blockquote> "In sy vakansiehuis op Capri het hy ’n slaapkamer gehad wat die teater vir sy geheime losbandigheid was. Daar het hy van oral oor groepe manlike en vroulike prostitute vergader, asook uitvinders van verregaande koppulasies (wat hy ''spintriae'' genoem het); ineengestrengel het hulle ’n driedubbele ketting (''triplici serie connexi'') gevorm en hulself voor hom geprostitueer om sy kwynende begeerte te laat opvlam."<ref>Suetonius, ''Life of Tiberius'' 43, soos aangehaal in [[#Clarke|Clarke]], bl. 234.</ref></blockquote> [[Lêer:Pompeii - Terme Suburbane - Apodyterium - Scene VII.jpg|duimnael|180px|Vier mense het seks in ’n bad in Pompeii.]] In die meeste tonele van seks tussen drie mense word twee mans uitgebeeld wat ’n vrou penetreer. ’n Medalje uit Romeinse Gallië beeld twee mans uit wat op ’n bed lê, een links en een regs, met hul bene uitgestrek onder ’n vrou tussen hulle. Op ’n ander een word ’n vrou gewys wat op ’n man "perdry" terwyl hy agteroor lê en ’n man agter haar haar bene oopmaak om haar te penetreer. ’n Variasie wat veel minder voorkom, is een man wat ’n vrou van agter penetreer terwyl hy self anale seks van ’n man agter hom ontvang, ’n scenario wat gevind word in Catullus, ''Carmen'' 56, sowel as in kuns. Catullus maak dit duidelik dat hierdie posisie humoristies was,<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 234.</ref> moontlik omdat die man in die middel ’n ''cinaedus'' kon wees, ’n man wat graag die ontvanger van anale seks was, maar ook beskou is as aanloklik vir vroue.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 234–235.</ref> Seks tussen vier mense word ook in Romeinse kuns aangetref, veral tussen twee mans en twee vroue en soms in selfdegeslagparings. Een voorbeeld van so ’n sekssituasie uit Pompeii demonstreer wat die Romeine as die superieure rol beskou het. ’n Vrou heel regs kniel langs ’n bed om aan ’n ander vrou, wat daarop lê, cunnilingus te gee; dié vrou gee weer orale seks aan ’n man wat oor haar kniel. Dié man word anaal gepenetreer deur ’n vierde persoon, wat as die "veroweraar" voorgestel word: Hy kry bevrediging sonder om dit aan iemand anders te gee, en hy kyk reguit vorentoe met ’n triomfantelike waai van die hand.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 255.</ref> ’n Latynse epigram deur die Gallies-Romeinse digter Ausonius (4de eeu n.C.) is ’n raaisel wat staatmaak op kennis van die konfigurasies in groepseks: <blockquote>"Drie mans is saam in die bed: twee gee ongeoorloofde seks (''stuprum'') en twee ontvang ongeoorloofde seks."<br />"Is daar dan nie vier mans nie?"<br />"Nee, die mans aan die buitekant tel elk as ’n enkele oortreding, maar die een in die middel gee en ontvang ongeoorloofde seks."<ref>Ausonius, ''Epigram'' 43 Green (39); Matthew Kuefler, ''The Manly Eunuch: Masculinity, Gender Ambiguity, and Christian Ideology in Late Antiquity'' (University of Chicago Press, 2001), bl. 92.</ref></blockquote> === Masturbasie === Romeinse bronne gee min aandag aan [[masturbasie]].<ref>Richlin, "Sexuality in the Roman Empire," bl. 351.</ref> Martialis noem dit ’n paar keer in sy gedigte, maar beskou dit as ’n minderwaardige vorm van seksuele bevrediging wat deur slawe toegepas word. Hy erken egter dat hy self masturbeer wanneer ’n mooi slaweseun te duur is: "My hand het my bevredig as ’n plaasvervanger vir [[Ganimedes (mitologie)|Ganimedes]]".<ref>Martialius, 2.43.14</ref><ref>[[#Williams|Williams]], bl. 270</ref><ref>J.P. Sullivan, ''Martial, the Unexpected Classic: A Literary and Historical Study'' (Cambridge University Press, 1991), bl. 190. Martialis beskryf hoe slawe agter die deur masturbeer terwyl hulle kyk hoe Andromache op Hector "perdry" (11.104.13–14).</ref> Masturbasie was lank, maar nie dikwels nie, ’n tema in Latynse satire; in een van die min oorblywende geskrifte van Lucilius, Rome se vroegste satiris, word gespot met ’n verpersoonlikte penis, Mutto, wie se meisie, Laeva ("Linkshandige"), sy "trane" afvee.<ref>Lucilius 307 en 959.</ref> Die Romeine het verkies om met die linkerhand te masturbeer. ’n Graffito in Pompeii lui: "Wanneer my bekommernisse my liggaam knel, stel ek my opgekropte vloeistof met my linkerhand vry."<ref>''Corpus Inscriptionum Latinarum'' 4.2066, soos aangehaal deur [[#Younger|Younger]], bl. 108.</ref> Die oorsprong van die Latynse werkwoord ''masturbari'' is onseker. Daar is al gereken dit is ’n samestelling van ''turbare'', "oprui", en ''mas'', "manlik", in ’n unieke gebruik vir "penis".<ref>Joshua T. Katz, "''Testimonia Ritus Italici'': Male Genitalia, Solemn Declarations, and a New Latin Sound Law," ''Harvard Studies in Classical Philology'' 98 (1998), bl. 210–213; Judith P. Hallett, "Masturbator, mascarpio", ''Glotta'' 54 (1976) 292–308.</ref> Een tradisionele siening is dat dit kom van ''man(u)-'', "hand-," en ’n veranderde vorm van ''[[#Stuprum|stuprare]]'', "om te besoedel, om ’n seksuele onreg te pleeg teenoor".<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 208–211.</ref> Calvert Watkins meen dit is afgelei van ’n Proto-Indo-Europese stam wat beteken "murg, brein", omdat antieke mediese skrywers gedink het semen kom van die brein af deur die bene;<ref>Calvert Watkins, ''How to Kill a Dragon: Aspects of Indo-European Poetics'' (Oxford University Press, 1995), p 533ff.</ref> as dit reg is, kon die woord ''turbare'' steeds ’n invloed gehad het op die vorming van die woord in Latyn.<ref>Katz, "''Testimonia Ritus Italici''," bl. 212.</ref> === Bestialiteit === [[Lêer:Linz Schlossmuseum - Leda.jpg|duimnael|240px|Leda en die swaan, ook met Kupido (4de-eeuse Romeinse reliëf).]] Die mitologiese tradisie is vol seksdade tussen mens en dier, veral tussen sterflike vroue en gode wat as diere vermom is. [[Bestialiteit]] is veral ’n eienskap van seks met Jupiter (Gieks: [[Zeus]]), wat Leda as ’n swaan en Europa as ’n bul nader. Die [[Minotourus]] word gebore toe Pasiphaë so aangetrokke tot ’n bul voel dat sy haar as ’n koei vermom om met hom te paar. [[Sater]]s, bekend vir hul seksuele vraatsug, word dikwels met dierlike eienskappe uitgebeeld. Kamma-bestialiteit is aangeteken as ’n vorm van seksuele rolspel in antieke Rome. [[Nero]] het glo ’n vorm van vasbinding met manlike én vroulike seksmaats geniet waarin hy diervelle aangetrek en hul geslagsdele aangeval het, nes veroordeelde gevangenes vasgebind en in die arena deur wilde diere aangeval is.<ref>Suetonius, ''Life of Nero'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Nero*.html#29 29]; Carlin A. Barton, ''The Sorrows of the Ancient Romans: The Gladiator and the Monster'' (Princeton University Press, 1993), bl. 68.</ref> Die historikus Dio vertel hoe ’n prostituut haar as ’n luiperd voorgedoen het vir die bevrediging van ’n senator.<ref>Cassius Dio [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/76*.html#8 76.8.2]; Barton, ''The Sorrows of the Ancient Romans'', bl. 68.</ref> Die akteur Bathyllus was bekend daarvoor dat hy ’n erotiese dans uitgevoer het geklee as Leda wat seks het met die swaan.<ref>Juvenalis, ''Satire'' 6.60ff.; Erik Gunderson, "The Libidinal Rhetoric of Satire," in ''The Cambridge Companion to Roman Satire'' (Cambridge University Press, 2005), bl. 235; Blanshard, ''Sex: Vice and Love from Antiquity to Modernity'', bl. 40.</ref> Bestialiteit is ook ’n tema van Apuleius se roman ''Metamorphoses'' (of ''Die Goue Donkie''), waarin die [[protagonis]], wat in ’n donkie verander is, begeer word deur ’n ryk vrou, nes Pasiphaë die bul begeer het.<ref>Apuleius, ''Die Goue Donkie'' 10.19–22; Barton, ''The Sorrows of the Ancient Romans'', bl. 68.</ref> Daar is aanduidings dat gewelddadige seksdade soos dit in mitologiese scenarios uitgebeeld is, in die arena nageboots is as straf vir gevangenes. Die digter Martialis loof ’n toneel vir sy getrouheid aan die mite oor Pasiphaë.<ref>Martialis, ''De spectaculis'' 5</ref><ref>{{cite journal| doi=10.2307/300280 | jstor=300280 | title=Fatal Charades: Roman Executions Staged as Mythological Enactments | journal=Journal of Roman Studies | volume=80 | pages=44 | year=2012 | last1=Coleman | first1=K. M. }}</ref><ref>Paul Veyne, ''Foucault: His Thought, His Character'' (Polity Press, 2010.</ref> Die manier waarop ’n seksdaad tussen ’n vrou en ’n bul nageboots sou word, is ’n kwessie van spekulasie; as "Pasiphaë" ’n veroordeelde misdadiger was wat gemartel en doodgemaak moes word, sou die bul opgewek gewees het deur "die vaginale afskeiding van ’n koei op hitte" aan die persoon te smeer.<ref>Coleman, "Fatal Charades," bl. 64.</ref> In Apuleius se roman moet ’n vroulike gevangene wat tot ''ad bestias'' gevonnis is, in die arena verskyn vir seks met die protagonis in sy dierlike vorm.<ref>Apuleius, ''Metamorphoses'' 10.29.34; Coleman, "Fatal Charades," bl. 64.</ref> == Hermafroditisme en androgeniteit == [[Lêer:Satiro e Ermafrodito. Pompeii. National Archaeological Museum, Naples.jpg|duimnael|links|240px|Hermafroditos weer ’n sater af, Pompeii, c. 45–79 n.C.]] In sy hoofstuk oor antropologie en menslike fisiologie in die ensiklopedie ''Natuurgeskiedenis'' sê Plinius "daar is selfs diegene wat van albei geslagte gebore word en wat ons hermafrodiete noem, voorheen ''androgyni''" (''andr-'', "man," en ''gyn-'', "vrou," uit [[Grieks]]).<ref>Plinius, ''Natuurgeskiedenis'' 7.34</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1111/1468-0092.00024|title=Multiple births in Graeco-Roman antiquity|url=https://archive.org/details/sim_oxford-journal-of-archaeology_1997-03_16_1/page/n52|journal=Oxford Journal of Archaeology|volume=16|pages=49–63 (61)|year=1997|last1=Dasen|first1=Veronique}}</ref> Die [[Sisilië|Sisiliaanse]] historikus [[Diodorus Siculus|Diodorus]] (laat 1ste eeu v.C.) het geskryf "daar is sommige wat sê die geboorte van sulke wesens is wonderwerke en omdat dit selde gebeur, kondig hulle die toekoms aan, soms ten goede en soms ten kwade".<ref>Diodorus Siculus 4.6.5; Will Roscoe, "Priests of the Goddess: Gender Transgression in Ancient Religion," in ''History of Religions'' 35.3 (1996), bl. 204.</ref> [[Isidorus van Sevilla]] (c. 560–636) beskryf hermafrodiete onrealisties as "mense wat die regterbors van ’n man en die linkerbors van ’n vrou het, en ná seks kan hulle kinders verwek én baar".<ref>Isidorus van Sevilla, ''Eytmologiae'' 11.3. 11.</ref> In die moderne wêreld het die woord "hermafrodiet" ’n negatiewe term geword vir mense wat met eienskappe van albei geslagte gebore word; in die oudheid was die liggaam van die sogenaamde hermafrodiet ’n belangrike bron van vrae oor geslagsidentiteit.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 49</ref><ref>[[#Taylor|Taylor]], bl. 78.</ref> Die hermafrodiet verteenwoordig ’n "oortreding van die sosiale grense, veral dié wat verband hou met die alledaagse lewe as mans en vroue".<ref>Roscoe, "Priests of the Goddess," bl. 204.</ref> In tradisionele Romeinse godsdiens het die geboorte van ’n hermafrodiet gedui op ’n ontwrigting van die ''pax deorum'', Rome se verdrag met die gode.<ref>Veit Rosenberger, "Republican ''nobiles'': Controlling the ''Res Publica''," in ''A Companion to Roman Religion'' (Blackwell, 2007), bl. 295.</ref> Livius beskryf ’n voorval in oorlogstyd toe die ontdekking van ’n vierjarige hermafrodiet gelei het tot ’n uitgebreide reeks "regstellings": Die kind is in ’n kis toegemaak en in die see verdrink.<ref>Livius 27.11 (wat die term ''androgynus'' gebruik); Rosenberger, "Republican ''nobiles''," bl. 297.</ref> Dit is gevolg deur nog rituele. ’n Hermafrodiet wat in 133&nbsp;v.C. ontdek is, is in die plaaslike rivier verdrink. Dit lyk of die oorgee van die hermafrodiet aan die waterelement die voorgeskrewe manier was om dit wat as ’n oortreding van die natuurlike orde beskou is, te herstel.<ref>Julius Obsequens 27a ''(androgynus)''; Rosenberger, "Republican ''nobiles''," bl. 298.</ref> Plinius meen hoewel hermafrodiete eens as voorbodes beskou is, was hulle in sy tyd voorwerpe van genot; hulle was onder die menslike vreemdhede wat die rykes sou kon aanskaf op die "monstermark" in Rome, soos beskryf deur Plutarchus.<ref>Plutarchus, ''Moralia'' 520c; Dasen, "Multiple Births in Graeco-Roman Antiquity," bl. 61.</ref> In die [[mitologie]] was [[Hermafroditos]] (Hermaphroditus vir die Romeine) die pragtige seun van [[Hermes]] (Mercurius) en [[Afrodite]] (Venus).<ref>Ovidius, ''Metamorfoses'' 4.287–88.</ref> Ovidius het ’n invloedryke verhaal geskryf<ref>[[#Taylor|Taylor]], bl. 77</ref><ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 49.</ref> oor hoe Hermafroditos androgeen geword het. Terwyl die jong man aan die vooraand van volwassenheid gestaan het, het hy die liefde verwerp, nes [[Narsisme|Narsissus]] gedoen het, en ook langs ’n poel water.<ref>[[#Taylor|Taylor]], bl. 78ff.</ref> Dit is waar die waternimf Salmacis hom gesien en begeer het. Hy het haar verwerp en sy het gemaak of sy weggaan. Toe hy dink hy is alleen, het Hermafroditos uitgetrek om in haar water te bad. Sy het haarself op hom gewerp en gebid dat hulle nooit weer geskei word nie. Die gode het haar versoek toegestaan en daarna het Hermafroditos se liggaam beide manlike en vroulike eienskappe gehad. Ná die voorval het mans wat uit Salmacis se poel gedrink het, "sag geword met die eienskappe van ’n ''impudicitia'' (die passiewe maat in man-tot-manseks)", volgens die leksikograaf Festus.<ref>Paulus ex Festo 439L</ref><ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 549.</ref> [[Lêer:IAM 363T - Hermaphroditus statue.jpg|duimnael|140px|Afroditos.]] Die mite van Hylas, die jong minnaar van Hercules wat deur waternimfe ontvoer is, vertel saam met dié van Hermafroditos en Narsissus van die gevare wat mooi jong mans in die gesig staar terwyl hulle op die drumpel van volwassenheid staan, met verskillende uiteindes.<ref>[[#Taylor|Taylor]], bl. 216, nota 46.</ref> Uitbeeldings van Hermafroditos was gewild onder die Romeine. Die dramatiese uitbeeldings het mense dikwels twee keer laat kyk of die tema van seksuele frustrasie uitgebeeld.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 50.</ref> Hermafroditos was dikwels in die geselskap van ’n [[sater]], ’n figuur met dierlike seksualiteit wat daarvoor bekend was dat hulle dikwels met niksvermoedende of slapende slagoffers teen hul sin seks gehad het; die sater in tonele saam met Hermafroditos het gewoonlik ’n uitdrukking van verbasing of weersin op sy gesig, vir humoristiese effek. In ’n paar werke is Hermafroditos sterk genoeg om die sater af te weer, maar in ander lyk hy gewillig om seks te hê, selfs al stel die sater nie meer belang nie.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 50–55.</ref> Macrobius beskryf ’n manlike vorm van "Venus" (Afrodite) wat op [[Siprus]] aanbid is; sy het ’n baard en manlike geslagsdele gehad, maar vroueklere gedra. Die godheid se manlike aanbidders het vroueklere gedra en die vroue mansklere.<ref>Macrobius, ''Saturnalia'' 3.8.2.</ref> Die Latynse digter Laevius het geskryf oor die aanbidding van die "vertroetelende Venus", vroulik óf manlik.<ref>''Saturnalia'' 3.8.3.</ref> Die figuur is soms "Afroditos" genoem. In verskeie voorbeelde van Griekse en Romeinse beeldhouwerk wat bewaar gebly het, word sy uitgebeeld met haar rok voor opgelig<ref>[[#Penner|Penner]], bl. 22.</ref> om haar manlike eienskappe te vertoon, ’n houding wat tradisioneel die nodige towerkrag gehad het om die bose af te weer.<ref>Dominic Montserrat, "Reading Gender in the Roman World," in ''Experiencing Rome: Culture, Identity, and Power in the Roman Empire'' (Routledge, 2000), bl. 172–173.</ref> == Seksuele verowering en imperialisme == [[Lêer:Iudaea capta reverse of Vespasian sestertius.jpg|duimnael|links|200px|’n Sestersie van Vespasianus wat die verowerde Judea uitbeeld.]] [[Lêer:Carracci Achille et Briseis.jpg|duimnael|240px|’n Gravure geskoei op die oorspronklike ''Achilles en Briseis''.]] In 55&nbsp;v.C. het [[Pompeius]] sy teaterkompeks geopen wat aan Venus Victrix ("Venus die Veroweraar") opgedra was. Dit het tot in die laat oudheid as verhoog gedien vir uitvoerende kunste, letterkunde, landskapontwerp, visuele kuns en argitektuur.<ref>[[#Kuttner|Kuttner]], bl. 343.</ref> Die teater was in baie opsigte ’n permanente monument vir Pompeius se militêre oorwinnings ses jaar tevore. Onder die uitstallings was galerye met portrette van vroulike skrywers en van hoëklasprostitute. In die algemeen is intellektualiteit en kultuur as vroulik en Hellenisties uitgebeeld, terwyl oorlog en politiek manlik en Romeins was.<ref>[[#Kuttner|Kuttner]], bl. 348–349.</ref> Standbeelde het 14 verowerde nasies verpersoonlik as vroue in etniese drag.<ref>[[#Kuttner|Kuttner]], bl. 354–346</ref><ref>[[#Penner|Penner]], bl. 122, 145.</ref> Ander monumente reg deur die Romeinse Ryk, insluitende die Sebasteion by Afrodisias en die altaar van die Tempel van die Drie Galliës by Lugdunum (die moderne [[Lyon]], [[Frankryk]]), sowel as verskeie muntstukke, het verowerde gebiede en volke as vroue voorgestel: Die Romeinse militêre mag het "vervroulikte" nasies oorgeneem.<ref>[[#Penner|Penner]], bl. 134</ref><ref>[[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 353</ref> Hoewel die figure uit Pompeius se teater nie bewaar gebly het nie, het reliëfpanele van Afrodisias tonele ingesluit soos ’n naakte [[Claudius]] wat [[Britannia (provinsie)|Britannia]], met ’n ontblote regterbors, tot oorgawe dwing en Nero wat ’n dooie Armenia wegsleep, ’n komposisie wat die verowering van die [[Amasone (mitologie)|Amasones]] se Penthesilea deur Achilles voorstel.<ref name="Lopez bl. 135">[[#Penner|Penner]], bl. 135–138.</ref> ’n Reeks muntstukke wat besonder goed gedokumenteer is, beeld ''Iudaea Capta'' uit, ’n vroulike verpersoonliking van die verowerde Judea as ’n gevangene. Die munte is uitgereik ná die vernietiging van die Joodse Tempel in 70&nbsp;n.C.<ref>[[#Penner|Penner]], bl. 121.</ref> Seksuele oorwinning is ’n metafoor wat die Romeine dikwels vir imperialisme gebruik het,<ref name="Lopez bl. 135" /> maar nie noodwendig vir Romeinse oorheersing nie. Horatius het dit uitstekend gestel toe hy gesê het die verowerde Griekeland het die Romeine verower. Die beeld van die Romeinse kultuur wat van binne gekoloniseer is deur ’n beskawing wat hulle verower het maar intellektueel en asteties as hul meerdere beskou het, kan uitgedruk word deur mites waarin ’n man ’n vrou verkrag, ontvoer of tot slaaf maak maar dan op haar verlief raak, soos uitgebeeld in die kunswerk ''Achilles en Briseis''.<ref>Alessandro Barchiesi, "Roman Perspectives on the Greeks", in ''The Oxford Handbook of Hellenic Studies'' (Oxford University Press, 2009), bl. 104.</ref> == Sien ook == * [[Geskiedenis van erotiese afbeeldings]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronne == {{refbegin|3}} * {{cite book|ref=Adams|author=Adams, J.N. |title=The Latin Sexual Vocabulary|publisher=Johns Hopkins University Press|year= 1982|isbn=978-0-8018-4106-4}} * {{cite book|ref=Brown|author=Brown, Robert D. |title=Lucretius on Love and Sex|publisher=Brill|year= 1987}} * {{cite book|ref=Cantarella|author=Cantarella, Eva|title=Bisexuality in the Ancient World|url=https://archive.org/details/bisexualityinanc00unse|publisher=Yale University Press|year= 1992|isbn=978-0-300-04844-5}} * {{cite book|ref=Clarke|author=Clarke, John R. |title=Looking at Lovemaking: Constructions of Sexuality in Roman Art 100 B.C.–A.D. 250|url=https://archive.org/details/lookingatlovemak00clar|publisher=University of California Press|year= 1998}} * {{cite book|ref=Colish|author=Colish, Marcia l. |title=The Stoic Tradition from Antiquity to the Early Middle Ages|url=https://books.google.com/books?id=JokeAAAAIAAJ|year=1985|publisher=BRILL|isbn=90-04-07267-5}} * {{cite journal|ref=Dugan|doi=10.1086/449558|jstor=1215514 |title=Preventing Ciceronianism: C. Licinius Calvus' Regimens for Sexual and Oratorical Self-Mastery|url=https://archive.org/details/sim_classical-philology_2001-10_96_4/page/400|journal=Classical Philology|volume=96|issue=4|pages=400–428|year=2001|last1=Dugan|first1=John}} * {{cite book|ref=Edwards|author=Edwards, Catharine|title=The Politics of Immorality in Ancient Rome|publisher=Cambridge University Press|year=1993}} * {{cite book|ref=Fantham|author=Fantham, Elaine|chapter=''Stuprum'': Public Attitudes and Penalties for Sexual Offences in Republican Rome|title=Roman Readings: Roman Response to Greek Literature from Plautus to Statius and Quintilian|publisher=Walter de Gruyter|year= 2011}} * {{cite book|ref=Fredrick|editor-last=Fredrick|editor-first= David |title=The Roman Gaze: Vision, Power, and the Body|url=https://books.google.com/books?id=KmVd4I2qvhwC|date=3 October 2002|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-6961-7}} * {{cite book|ref=Gaca|author=Gaca, Kathy L. |title=The Making of Fornication: Eros, Ethics and Political Reform in Greek Philosophy and Early Christianity|url=https://archive.org/details/makingoffornicat0000gaca|publisher=University of California Press|year= 2003}} * {{cite book|ref=Gardner|author=Gardner, Jane F. |title=Women in Roman Law and Society|publisher=Indiana University Press|year= 1991}} * {{cite book|ref=Habinek|author1=Habinek, Thomas |author2=Schiesaro, Alessandro |title=The Roman Cultural Revolution|url=https://books.google.com/books?id=EAhxUkWffHAC|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-58092-2}} * {{cite book|ref=Hallett|editor-last1=Hallett|editor-first1= Judith P. |editor-last2=Skinner|editor-first2= Marilyn|title=Roman Sexualities|publisher=Princeton University Press|year= 1997}} * {{cite journal|ref=Kuttner|doi=10.2307/284436|jstor=284436|title=Culture and History at Pompey's Museum|journal=Transactions of the American Philological Association (1974–)|volume=129|pages=343–373|year=1999|last1=Kuttner|first1=Ann L.}} * {{cite book|ref=Langlands|author=Langlands, Rebecca|title=Sexual Morality in Ancient Rome|publisher=Cambridge University Press|year= 2006}} * {{cite book|ref=McGinn1998|author=McGinn, Thomas A.J. |title=Prostitution, Sexuality and the Law in Ancient Rome|publisher=Oxford University Press|year= 1998}} * {{cite book|ref=McGinn2004|author=McGinn, Thomas A. |title=The Economy of Prostitution in the Roman World|url=https://archive.org/details/economyofprostit0000mcgi|publisher=University of Michigan Press|year= 2004}} * {{cite book|ref=McGinn, Thomas A.J.|title=The Economy of Prostitution in the Roman World|url=https://archive.org/details/economyofprostit0000mcgi|publisher=University of Michigan Press|year= 2004}} * {{cite book|ref=Nussbaum|author=Nussbaum, Martha C. |chapter=The Incomplete Feminism of Musonius Rufus, Platonist, Stoic, and Roman|title=The Sleep of Reason: Erotic Experience and Sexual Ethics in Ancient Greece and Rome|url=https://archive.org/details/isbn_9780226609157|publisher=University of Chicago Press|year= 2002}} * {{cite book|ref=Parker|url=http://www.persee.fr/doc/girea_0000-0000_2007_act_29_1_1002|author=Parker, H.| title=Free Women and Male Slaves, or Mandingo meets the Roman Empire|isbn=2848671696|year=2007|publisher=Presses universitaires de Franche-Comté}} * {{cite book|ref=Penner|editor-last1=Penner|editor-first1= Todd C. |editor-last2=Van der Stichele|editor-first2= Caroline |title=Mapping Gender in Ancient Religious Discourses|url=https://books.google.com/books?id=2udV9fAz1UkC|year=2007|publisher=BRILL|isbn=90-04-15447-7}} * {{cite book|ref=Phang2001|author=Phang, Sara Elise|title=The Marriage of Roman Soldiers (13 B.C.–A.D. 235): Law and Family in the Imperial Army|publisher=Brill|year= 2001}} * {{cite book|ref=Phang2008|author=Phang|title=Roman Military Service: Ideologies of Discipline in the Late Republic and Early Principate|publisher=Cambridge University Press|year= 2008}} * {{cite book|ref=Potter2009|editor-last=Potter|editor-first= David S. |title=A Companion to the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=g4ZmqsyC5kEC|date=2009|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4051-9918-6}} * {{cite book|ref=Richlin1983|author=Richlin, Amy|title=The Garden of Priapus: Sexuality and Aggression in Roman Humor|publisher=Oxford University Press|year= 1983}} * {{cite journal|ref=Richlin1993| title=Not before Homosexuality: The Materiality of the ''cinaedus'' and the Roman Law against Love between Men |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-sexuality_1993-04_3_4/page/523| jstor=3704392|author=Richlin, Amy |journal=Journal of the History of Sexuality|volume= 3|issue=4 |year=1993|pages=523–573}} * {{cite book|ref=Schafer1997|author=Schäfer, Peter |title=Judeophobia: Attitudes Toward the Jews in the Ancient World|url=https://books.google.com/books?id=5tP5nQEACAAJ|year=1997|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-48778-9}} * {{cite book|ref=Schafer2003|author=Peter Schäfer|title=The History of the Jews in the Greco-Roman World: The Jews of Palestine from Alexander the Great to the Arab Conquest|url=https://books.google.com/books?id=-0aBAgAAQBAJ|date=2003|publisher=Routledge|isbn=1-134-40316-X}} * {{cite book|ref=Smallwood|author=Smallwood, E. Mary |title=The Jews Under Roman Rule: From Pompey to Diocletian|url=https://books.google.com/books?id=FdQUAAAAIAAJ|year=1976|publisher=Brill Archive|isbn=90-04-04491-4}} * {{cite book|ref=Staples|author=Staples, Ariadne |title=From Good Goddess to Vestal Virgins: Sex and Category in Roman Religion|url=https://books.google.com/books?id=cRS3E3u3HuAC|date=1998|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-13233-6}} * {{cite book|ref=Taylor|author=Taylor, Rabun M. |title=The Moral Mirror of Roman Art|url=https://books.google.com/books?id=rCKm0OnZr0kC|date=2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86612-5}} * {{cite book|ref=Williams|author=Williams, Craig A. |title=Roman Homosexuality: Ideologies of Masculinity in Classical Antiquity|url=https://archive.org/details/romanhomosexuali00will_0|publisher=Oxford University Press|year= 1999}} * {{cite book|ref=Younger|author=Younger, John G. |title=Sex in the Ancient World from A to Z|url=https://archive.org/details/sexinancientworl0000youn|publisher=Routledge|year= 2005}} {{refend}} == Eksterne skakels == * [http://www2.warwick.ac.uk/fac/arts/classics/students/modules/sex/bibliography "Sex and Gender: Basic Bibliography"], Warwick-universiteit * {{Commons-kategorie inlyn|Ancient Roman erotic art}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Sexuality in ancient Rome|Engelse Wikipedia]] {{Voorbladster}} [[Kategorie:Romeinse Ryk]] [[Kategorie:Seksualiteit]] sbmpx01jpp9iclxxw0b746g4wd4nwat 2964907 2964906 2026-09-03T22:07:37Z Jcb 223 2964907 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pompeii - Casa del Fauno - Satyr and Nymph - MAN.jpg|duimnael|280px|’n [[Sater]] en [[nimf]], [[mitologie]]se simbole van [[seksualiteit]], op ’n [[mosaïek]] in ’n slaapkamer in [[Pompeji|Pompeii]].]] Die opvattings oor '''seksualiteit in antieke Rome''', en in ’n breër sin die seksuele oortuigings en gedrag in [[antieke Rome]], is duidelik uit [[Romeinse Ryk|Romeinse]] [[kuns]], [[letterkunde]] en inskripsies en in ’n mindere mate uit Romeinse [[argeologie]]se oorblyfsels soos erotiese artifakte en [[argitektuur]]. Daar word soms aanvaar [[seks]] in antieke Rome het geen grense gehad nie;<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 65.</ref> Verstraete en Provençal meen egter dié siening was bloot ’n [[Christelik]]e vertolking: "Die seksualiteit van die antieke Romeine is nog nooit sedert die opkoms van die Christendom in ’n goeie lig in die [[Weste]] gesien nie. In die moderne verbeelding en kultuur is dit sinoniem met seksuele losbandigheid en misbruike."<ref>Verstraete, Beert C. en Provencal, Vernon, reds. (2005) ''Same-Sex Desire and Love in Greco-Roman Antiquity and in the Classical Tradition''. Haworth Press. bl. 5</ref> Seksualiteit was egter nie uitgesluit van die ''mos maiorum'', die tradisionele sosiale norme wat die openbare, private en militêre lewe bepaal het, nie.<ref>Karl-J. Hölkeskamp, ''Reconstructing the Roman Republic: An Ancient Political Culture and Modern Research'' (Princeton University Press, 2010), ble. 17–18.</ref> ''Pudor'', "skaamte, beskeidenheid", was ’n belangrike faktor in gedrag<ref>[[#Langlands|Langlands]], bl. 17.</ref> en ook regsbeperkings op sekere seksuele vergrype – in beide die [[Romeinse Republiek]] en die [[Romeinse Ryk]].<ref>[[#Langlands|Langlands]], bl. 20.</ref> Romeinse sensors (openbare amptenare wat die sosiale rang van individue bepaal het) het die mag gehad om burgers uit hul amp te ontslaan weens seksuele wangedrag en hulle het dit soms gedoen.<ref>[[#Fantham|Fantham]], bl. 121</ref><ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 556. Under the Empire, the emperor assumed the powers of the censors (bl. 560).</ref> Die middel-20ste-eeuse seksualiteitsteoretikus [[Michel Foucault]] het gereken seks in die Grieks-Romeinse wêreld is regeer deur terughouding en deur die kuns om seksuele plesier te bestuur.<ref>Michel Foucault, ''The History of Sexuality: The Care of the Self'' (New York: Vintage Books, 1988), vol. 3, bl. 239</ref> Die Romeinse gemeenskap was [[Patriargie|patriargaal]] en manlikheid was ’n vooropgestelde eienskap wat nodig was om jouself en ander met ’n laer status te beheer; nie net in [[oorlog]] en [[politiek]] nie, maar ook in seksuele verhoudings.<ref>[[#Cantarella|Cantarella]], bl. xii.</ref> ''Virtus'' (deug) was ’n belangrike eienskap vir mans en die term was selfs verwant aan die woord vir man, ''vir''. Daarteenoor was ''pudicitia'' (iets soos nederige selfbeheersing) belangrik vir vroue.<ref>[[#Langlands|Langlands]], bl. 37–38.</ref> Daar is van Romeinse vroue van die hoër klasse verwag om goed opgevoed te wees, ’n sterk karakter te hê en aktief daarna te streef om haar gesin se posisie in die gemeenskap te handhaaf.<ref>[[#Cantarella|Cantarella]], bl. xii–xiii.</ref> Maar met enkele uitsonderings het net opgevoede mans se siening van seksualiteit eindelik bewaar gebly. Visuele kuns is deur mense uit ’n laer stand geskep, maar dit is aangepas by die smake van dié wat ryk genoeg was om dit te bekostig.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 9, 153ff.</ref> Sommige seksuele idees en dade in die antieke Romeinse kultuur verskil grootliks van dié in latere Westerse samelewings.<ref>[[#Langlands|Langlands]], bl. 31, let veral op na 55</ref><ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 11.</ref> Die Romeinse godsdiens het seksualiteit voorgehou as voordelig vir die vooruitgang van die staat, en individue het soms privaat godsdienstige rituele of "towerkrag" ingespan om hul sekslewe of voortplantingsvermoëns te verbeter. [[Prostitusie]] was wettig en algemeen. "[[Pornografie|Pornografiese]]" skilderye het voorgekom onder die versamelings in fatsoenlike hoërklashuishoudings.<ref>[[#McGinn2004|McGinn (2004)]], bl. 164.</ref> Dit is as natuurlik en alledaags beskou dat mans seksueel aangetrokke was tot tieners van albei geslagte, en seks met seuns was aanvaarbaar solank die seun nie ’n vrygebore Romein was nie. Mense het nie gedink in terme van "[[homoseksualiteit]]" en "[[heteroseksualiteit]]" nie en daar bestaan geen [[Latyn]]se woorde vir dié begrippe nie.<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 304, citing Saara Lilja, ''Homosexuality in Republican and Augustan Rome'' (Societas Scientiarum Fennica, 1983), bl. 122.</ref> Geen wenkbroue is gelig vir ’n man wat seks met vroue én seuns van ’n laer rang geniet het nie, solank sy gedrag geen swakhede of vergrype geopenbaar het of ingemeng het met die regte en voorregte van sy manlike gelykes nie. Hoewel neergesien is op verwyfdheid, veral in die politieke arena, is niks met iemand se manlikheid foutgevind as hy seks met manlike prostitute of slawe gehad het nie, solank hy die aktiewe posisie ingeneem het. [[Hiperseksualiteit]] by mans en vroue is egter moreel en medies veroordeel. Die morele kode vir vroue was strenger as vir mans<ref name=n299>[[#Nussbaum|Nussbaum]], bl. 299–300</ref> en daar is min bewyse van seks tussen vroue. Hul seksualiteit is egter reg deur die Latynse letterkunde afwisselend gevier of veroordeel. In die algemeen het die Romeine meer buigsame geslagskategorieë gehad as die [[Antieke Griekeland|antieke Grieke]].<ref name=h11>[[#Hallett|Hallett]], bl. 11.</ref> [[Lêer:Pompeii - Love Act on the Nile 2.jpg|duimnael|450px|Seks tussen drie mense op ’n boot, omring deur wilde diere; sekstonele op die [[Nyl]] het baiekeer die "hondjiestyl" uitgebeeld – dikwels, soos hier, gekombineer met [[Orale seks|fellatio]].<ref name="international184">Paul G.P. Meyboom en Miguel John Versluys, "The Meaning of Dwarfs in Nilotic Scenes," in ''Nile into Tiber: Egypt in the Roman World. Proceedings of the IIIrd International Conference of Isis Studies, Leiden, Mei 11–14, 2005'' (Brill, 2007), bl. 184.</ref>]] == Erotiese letterkunde en kuns == Antieke letterkunde oor seksualiteit val hoofsaaklik in vier kategorieë: regsgeskrifte; mediese tekste; poësie en politieke verhandelings.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 9.</ref> Uitdrukkingsvorme met ’n laer kulturele stempel – soos [[komedie]]s, [[satire]], skeldigte, liefdesgedigte, graffiti, towerspreuke en binneversiering – het idees oor seks beter uitgestippel as genres van beter gehalte soos [[tragedie]]s en [[Epiek|epiese gedigte]]. Inligting oor die Romeine se sekslewe is yl gesaai in historiografie, redenaarskuns, filosofie en geskrifte oor medisyne, landbou en ander tegniese onderwerpe.<ref>[[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 330.</ref> In regsdokumente kan gesien word watter gedrag die Romeine wou beheer of verbied, sonder dat dit werklik weergee wat mense gedoen het of nie gedoen het nie.<ref>[[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 331.</ref> Groot Latynse skrywers wie se werk aansienlik bygedra het tot ’n begrip van Romeinse seksualiteit sluit in: * die komiese dramaturg [[Plautus]] (oorl. 184&nbsp;v.C.), wie se stories dikwels gedraai het om sekskomedie en jong geliefdes wat deur omstandighede uitmekaargehou is; * die staatsman en moralis [[Cato die ouere]] (oorl. 149&nbsp;v.C.), wat kykies gee op seksualiteit in ’n tyd wat latere Romeine beskou het as ’n tydperk van hoër morele standaarde; * die digter [[Lucretius]] (oorl.&nbsp;c. 55&nbsp;v.C.), wat epikuristiese seksualiteit uitgebreid behandel in sy filosofiese werk ''De rerum natura''; * [[Catullus]] (''[[floruit|fl.]]'' 50's v.C.), wie se gedigte ’n reeks erotiese ondervindings ondersoek na aan die einde van die Romeinse Republiek, van delikate romantisisme tot uiters obsene uitskellery; [[Lêer:Roman mosaic- Love Scene - Centocelle - Rome - KHM - Vienna.jpg|duimnael|240px|’n Romantiese toneel op ’n mosaïek, Villa in Centocelle, [[Rome]], 20 v.C – 20 n.C.]] * [[Cicero]] (oorl. 43&nbsp;v.C.), met hoftoesprake waarin sy teenstanders se seksuele gedrag dikwels veroordeel is en briewe deurspek van skindernuus oor Rome se elite; * die treurdigters [[Propertius]] en [[Tibullus]], wat sosiale gedrag verduidelik deur hul beskrywing van liefdesverhoudings met minnaresse; * [[Ovidius]] (oorl. 17&nbsp;n.C.), veral sy ''Amores'' ("Liefdesake") en ''Ars Amatoria'' ("Liefdeskuns"), asook sy ''Metamorphoses'' ("[[Metamorfoses]]"), met heelwat oor seksualiteit en met die klem op [[verkragting]] deur die lens van [[mitologie]]; * die epigramdigter/skrywer [[Martialis]] (oorl.&nbsp;c. 102/'04&nbsp;n.C.), wie se waarnemings van die gemeenskap vol eksplisiete skeltaal is; * die [[Satire|satirikus]] [[Juvenalis]] (oorl. vroeg 2de eeu n.C.), wat uitgevaar het teen die seksuele moraal van sy tyd. Ovidius noem ’n aantal skrywers wat bekend was vir hul gewaagde materiaal wat intussen verlore gegaan het.<ref>Ovidius, ''Tristia'' 2.431ff.</ref> Griekse sekshandboeke en "onverbloemde pornografie"<ref>{{cite journal|doi=10.2307/299915 |jstor=299915 |title=Propertius and Antony |journal=Journal of Roman Studies |volume=67 |pages=17–26 (20) |year=2012 |last1=Griffin |first1=Jasper }}</ref> is onder die name van bekende ''heterai'' ([[Prostitusie|hoëklasprostitute]]) gepubliseer en in Rome versprei. Erotiese kuns, veral soos dit bewaar gebly het in [[Pompeii]] en [[Herculaneum]], is ’n ryk maar dalk twyfelagtige bron; sommige beelde weerspreek seksuele voorkeure soos in letterkundige bronne uiteengesit en kon bedoel gewees het om mense te laat lag of konvensionele houdings uit te daag.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 3.</ref> Alledaagse voorwerpe soos spieëls en bekers is dikwels met erotiese tonele versier; dit het gewissel van ’n "elegante amoreuse flankeerdery" tot eksplisiete sekstonele.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 108.</ref> Erotiese skilderye is in die mees fatsoenlike huise van die adel aangetref, soos Ovidius sê: <blockquote> "Net soos wat hoogwaardige figure van mans wat deur kunstenaars geskilder is, ons huise versier, net so is daar ’n klein skildery (''tabella'')<ref>Die ''tabella'' was ’n klein, draagbare skildery in teenstelling met ’n permanente muurskildery.</ref> op die een of ander plek wat verskeie seksdade en {{nowrap|–posisies}} uitbeeld; nes [die mitologiese held] [[Alias die Grote|Alias]] sit met ’n uitdrukking wat sy woede uitbeeld en die barbaarse ma [Medea] se oë vol misdaad is, so maak Venus haar nat hare met haar vingers droog terwyl sy skaars deur die moederswater bedek word."<ref>Ovidius, ''Tristia'' 2, soos aangehaal in [[#Clarke|Clarke]], bl. 91–92.</ref> </blockquote> [[Lêer:Clarke Ars Erotica 04.jpg|duimnael|links|250px|Erotiese kuns teen die muur van ’n huis in Pompeii.]] Die pornografiese ''tabella'' en die erotiese Venus is net twee van die beelde wat ’n kunskenner sou kon geniet.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 93.</ref> ’n Reeks skilderye uit die openbare baddens van Pompeii wat in 1986 ontdek en in 1995 gepubliseer is, bevat erotiese tonele "wat lyk of dit bedoel is om die kyker met verregaande seksuele kykstof te vermaak", onder meer ’n verskeidenheid seksposisies, orale seks, en groepseks met dade van mans met mans, vroue met vroue en mans met vroue.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 3 en 212 ff., aanhaling op bl. 216.</ref> Die dekor van ’n Romeinse slaapkamer kon heel letterlik die seksuele gebruik daarvan uitstippel: Die digter [[Horatius]] het na bewering ’n kamer vol spieëls gehad vir seks, sodat hy die dade tussen hom en die prostitute wat hy gehuur het van alle kante af kon bekyk.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 92.</ref> Keiser [[Tiberius]] se slaapkamer was met "die mees onkuise" skilderye en beeldhouwerke versier en daar was sekshandboeke ingeval sy seksmaats enige leiding nodig gehad het.<ref name="lovemaking92">Suetonius, ''Life of Tiberius'' 44.2; [[#Clarke|Clarke]], bl. 92–93.</ref> In die [[2de eeu]] n.C. "was daar ’n groot toename in Griekse en Latynse geskrifte oor seks," asook in romantiese boeke.<ref name="p329">[[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 329.</ref> Maar hierna verdwyn openlike seksualiteit so te sê uit letterkunde, en seksonderwerpe word net in mediese en Christelike geskrifte aangetref. In die [[3de eeu]] het [[selibaat]] die ideaal van al hoe meer Christene geword en [[kerkvaders]] soos [[Tertullianus]] en [[Clemens van Alexandrië]] het selfs gedebatteer oor of seks in die huwelik geoorloof is ter wille van voortplanting. == Seks, godsdiens en die staat == [[Lêer:Pompeii - Villa dei Misteri - Room 4.jpg|duimnael|240px|’n Man maak gereed vir die nagtelike offerande van ’n vark aan [[Priapus]], met [[Kupido]] as die varkwagter<ref>Anthony King, "Mammals," in ''The Natural History of Pompeii'' (Cambridge University Press, 2002), bl. 444; John R. Clarke, ''The Houses of Roman Italy, 100 B.C.–A.D. 250: Ritual, Space and Decoration'' (University of California Press, 1991), bl. 97.</ref> (muurskildering, Villa van die Geheimenisse, Pompeii).]] Nes ander aspekte van die Romeine se lewe is seksualiteit deur godsdienstige tradisies ondersteun en gereguleer, van beide die openbare staatskultus en private godsdienspraktyke. Seksualiteit was ’n belangrike kategorie van Romeinse godsdienstige denke.<ref>[[#Staples|Staples]]</ref> Mans en vroue wat mekaar aanvul, was uiters belangrik vir die Romeinse idee van gode. Die ''Dii Consentes'' was ’n raad van gode wat bestaan het uit pare mans en vroue; dit was in ’n mate die Romeinse weergawe van die Grieke se [[Olimpiese gode]].<ref>Celia E. Schultz, ''Women's Religious Activity in the Roman Republic'' (University of North Carolina Press, 2006), bl. 79–81; Michael Lipka, ''Roman Gods: A Conceptual Approach'' (Brill, 2009), bl. 141–142</ref> Die [[Vestaalse maagd]]e, die enigste priesterorde net vir vroue, het ’n eed van kuisheid afgelê wat hulle redelik onafhanklik van manlike beheer gemaak het; onder die godsdiensvoorwerpe wat hulle bewaak het, was ’n heilige [[fallus]].<ref>Mary Beard, J.A. North en S.R.F. Price, ''Religions of Rome: A History'' (Cambridge University Press, 1998), vol. 1, bl. 53; Robin Lorsch Wildfang, ''Rome's Vestal Virgins: A Study of Rome's Vestal Priestesses in the Late Republic and Early Empire'' (Routledge, 2006), bl. 20.</ref> In teenstelling met die maagde is van mans wat in die verskillende priesterordes gedien het, verwag om te trou en gesinne te hê. Cicero het geglo die begeerte (''libido'') om voort te plant was die "saadbedding van die republiek", want dit was die rede vir die belangrikste sosiale instelling, die huwelik. ’n Huwelik het kinders voortgebring en hulle weer ’n huis (''domus'') vir gesinseenheid, wat die boublok van die stedelike lewe was.<ref>Cicero, ''De officiis'' 1.17.54</ref> Baie Romeinse godsdiensfeeste het ’n element van seksualiteit bevat. Die [[Lupercalia]] in Februarie, wat tot in die [[5de eeu]] n.C. gevier is, het ’n argaïese vrugbaarheidsritueel ingesluit. Op die [[Floralia]] is kaal gedans. Op sekere godsdiensfeeste wat regdeur April gehou is, het prostitute deelgeneem of is hulle amptelik erken. [[Lêer:Sulla Coin.jpg|duimnael|links|’n Denarius wat c. 84–83 v.C. deur Sulla uitgereik is met Venus, Kupido, trofeë en godsdienstige elemente.]] Die verband tussen menslike voortplanting, algemene vooruitgang en die welstand van die staat is verteenwoordig deur die Romeinse kultus van [[Venus (mitologie)|Venus]], wat van haar Griekse eweknie, [[Afrodite]], verskil het deurdat sy ’n rol vertolk het as moeder van die Romeinse volk deur haar halfsterflike seun, [[Aeneas]]. Tydens die burgeroorlog van die 80's v.C. het [[Sulla]], wat op die punt was om sy eie land binne te val met die legioene onder sy bevel, ’n muntstuk uitgereik wat Venus uitbeeld as sy persoonlike beskermgodin en [[Kupido]] met ’n palmtak van oorwinning; op die agterkant pryk militêre trofeë en simbole van die [[augur]]s, die staatspriesters wat die wil van die gode vertolk het. Die ikonografie verbind gode van liefde en begeerte met militêre sukses en godsdienstige gesag; Sulla het die titel ''Epaphroditus'', "Afrodite se eie," aangeneem voordat hy ’n diktator geword het.<ref>J. Rufus Fears, "The Theology of Victory at Rome: Approaches and Problem," ''Aufstieg und Niedergang der römischen Welt'' II.17.2 (1981), bl. 791–795.</ref> Die ''[[fascinum]]'', ’n falliese gelukbringer, was alomteenwoordig in die Romeinse kultuur en het op alles verskyn van juweliersware en klokke tot windklokkies en lampe,<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 92.</ref> selfs op gelukbringers wat kinders<ref>Martin Henig, ''Religion in Roman Britain'' (Londen: Batsford, 1984), bl. 185–186.</ref> en seëvierende generaals moes beskerm. Volgens [[Plinius die ouere]] het die Vestaalse maagde ’n fascinum onder ’n generaal se strydwa gehang wanneer hy ’n oorwinning gevier het, om hom teen afguns te beskerm.<ref>''Natural History'' 28.4.7 (28.39)</ref> Kupido het begeerte ontlok; die ingevoerde god [[Priapus]] het wellus verteenwoordig; [[Mutunus Tutunus]] het seks in die huwelik bevorder. Die god [[Liber]] ("die vry een") was in beheer van fisiologiese reaksies tydens seks. Wanneer ’n man die ''toga virilis'' ("toga van viriliteit") aangetrek het, het Liber sy beskermgod geword; volgens die liefdesdigters het hy dan die onskuldige beskeidenheid (''pudor'') van die kleintyd agtergelaat en die seksuele vryheid (''libertas'') verkry om sy liefdestaak te begin.<ref>Sien Propertius 3.15.3–6; Ovidius, ''Fasti)'' 3.777–778; Michelle George, "The 'Dark Side' of the Toga," in ''Roman Dress and the Fabrics of Roman Culture'' (University of Toronto Press, 2008), bl. 55. Robert E.A. Palmer, "Mutinus Titinus: A Study in Etrusco-Roman Religion and Topography," in ''Roman Religion and Roman Empire: Five Essays'' (University of Pennsylvania Press, 1974), bl. 187–206</ref> ’n Klomp gode het oor elke aspek van seks, bevrugting en geboorte toesig gehou.<ref>Robert Turcan, ''The Gods of Ancient Rome'' (Routledge, 2001; Jörg Rüpke, ''Religion in Republican Rome: Rationalization and Ritual Change'' (University of Pennsylvania Press, 2002), bl. 181–182.</ref> Klassieke [[mite]]s het dikwels seksuele temas gehad soos geslagsidentifikasie, owerspel, bloedskande en verkragting. In Romeinse kuns en letterkunde is die Hellenistiese behandeling van mitologiese figure voortgesit – hulle het seks op ’n menslik erotiese en soms humoristiese manier gehad, wat dikwels verskil het van die godsdienstige dimensie.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 46–47.</ref> === Morele en wetsbegrippe === ==== ''Castitas'' ==== Die Latynse woord ''castitas'' is ’n abstrakte [[selfstandige naamwoord]] wat dui op ’n "morele en fisieke reinheid, gewoonlik in ’n spesifiek godsdienstige verband"; dit hou soms, maar nie altyd nie, verband met seksuele kuisheid.<ref name="langlands1">[[#Langlands|Langlands]], bl. 30.</ref> Die godin [[Ceres (mitologie)|Ceres]] was verteenwoordigend van beide rituele en seksuele ''castitas''; die fakkel wat op Romeinse troues ter ere van haar gedra is, is verbind met die bruid se reinheid. Ceres het ook moederskap verpersoonlik.<ref>Barbette Stanley Spaeth, ''The Roman Goddess Ceres'' (University of Texas Press, 1996), bl. 115–116</ref> Die godin Vesta is ook met ''castitas'' verbind en was self ’n maagd; haar priesteresse, die Vestaalse maagde, het ’n eed afgelê om selibaat te bly. ==== ''Incestum'' ==== [[Lêer:Chief Vestal.jpg|duimnael|160px|’n Vestaalse maagd.]] ''Incestum'' (dit wat nie ''castitas'' is nie), is ’n daad wat godsdienstige reinheid skend,<ref name="langlands1" /> dalk dieselfde as ''nefas'', godsdienstig ontoelaatbaar.<ref>H.H.J. Brouwer,'' Bona Dea: The Sources and a Description of the Cult'' (Brill, 1989), bl. 367–367, nota 319.</ref> Die skending van ’n Vestaalse maagd se kuisheidseed was ''incestum''; sy en die man wat haar onrein gemaak het, kon regtens aangekla word, ongeag of die seks vrywillig of gedwonge was. ’n Vestaalse maagd se verlies van ''castitas'' het Rome se verbond met die gode (''pax deorum'') verbreek,<ref>Mueller, ''Roman Religion in Valerius Maximus'', bl. 51; Susanne William Rasmussen, ''Public Portents in Republican Rome'' («L'Erma» di Bretschneider, 2003), bl. 41.</ref> en het gewoonlik gepaard gegaan met die waarneming van slegte voortekens (''prodigia''). Die vervolging van een van dié maagde het dikwels met politieke onrus saamgeval, en sommige aanklagte van ''incestum'' was skynbaar polities gemotiveer:<ref>Wildfang, ''Rome's Vestal Virgins'', bl. 82 ''et passim''.</ref> Hoewel die [[Engels]]e woord ''incest'' van die Latynse woord afgelei is, was bloedskande net een vorm van die Romeinse ''incestum''.<ref name="langlands1" /> ==== ''Stuprum'' ==== In Latynse regsterme is ''stuprum'' ongeoorloofde seks, wat vertaal kan word as "kriminele losbandigheid"<ref>Bruce W. Frier en Thomas A.&nbsp;J. McGinn, ''A Casebook on Roman Family Law'' (Oxford University Press, 2004), bl. 38 en 52.</ref> of "seksmisdaad".<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 30.</ref> Dit het verskeie seksuele oortredings ingesluit, onder meer ''incestum'', verkragting en owerspel. In die vroeë Rome was ''stuprum'' enige skandalige daad, nie noodwendig seksueel van aard nie. Dit het sy enger betekenis gekry teen die tyd van die komedieskrywer Plautus (c. 254–184&nbsp;v.C.).<ref name="attitudes118">[[#Fantham|Fantham]], bl. 118.</ref> ==== ''Raptus'' ==== Hoewel die Engelse woord ''rape'' van die Latynse werkwoord ''rapio, rapere, raptus'' kom, het ''raptus'' in die Romeinse reg "ontvoering" beteken.<ref>Diana C. Moses, "Livy's Lucretia and the Validity of Coerced Consent in Roman Law," in ''Consent and Coercion to Sex and Marriage in Ancient and Medieval Societies'' (Dunbarton Oaks, 1993), bl. 50; Gillian Clark, ''Women in Late Antiquity: Pagan and Christian Life-styles'' (Oxford University Press, 1993), bl. 36.</ref> Die "ontvoering" van ’n ongetroude meisie uit haar pa se huishouding het soms behels dat die paartjie weggeloop het om sonder haar pa se toestemming te trou. Toe wette oor geweld aan die einde van die republiek opgestel is, het ''raptus ad stuprum'' ontstaan as ’n term vir "ontvoering met die doel om ’n seksmisdaad te pleeg".<ref>Moses, "Livy's Lucretia," bl. 50–51.</ref> === Heling en towerkuns === [[Lêer:Museo Nazionale Napoli Gabinetto Segreto Findings From Pompeji.jpg|duimnael|Votiewe offers uit Pompeii stel borste, penisse en ’n uterus voor.]] Soms is goddelike hulp in privaat godsdiensrituele gevra om saam met mediese behandelings te help om vrugbaarheid aan te help of te voorkom, of om siektes van die voortplantingsorgane te heel. [[Votiewe offer]]s (''vota'') in die vorm van borste of penisse is by gesondheidsoorde ontdek. ’n Privaat ritueel kon onder sekere omstandighede as "towerkrag" beskou word; in die antieke tyd was daar nie ’n onderskeid nie.<ref>Hans Dieter Betz, ''The Greek Magical Papyri in Translation'' (University of Chicago Press, 1986, 1992), bl. xliff.</ref> ’n ''Amatorium'' was ’n liefdesgelukbringer of {{nowrap|-drankie}},<ref>Matthew W. Dickie, ''Magic and Magicians in the Greco-Roman World'' (Routledge, 2003), bl. 16.</ref> en daar was spreuke (''defixiones'') wat veronderstel was om ’n mens se seksuele toegeneentheid "reg te stel".<ref>Dickie, ''Magic and Magicians'', bl. 36.</ref> Die ''Papyri Graecae Magicae'', ’n versameling towertekste, bevat baie liefdespreuke en dit dui daarop dat daar in die Romeinse tyd ’n groot vraag na erotiese towerkrag was.<ref>Richard Gordon, "Innovation and Authority in Graeco-Egyptian Magic," in ''Kykeon: Studies in Honour of H.&nbsp;S. Versnel'' (Brill, 2002), bl. 72.</ref> Canidia, ’n heks wat deur Horace beskryf is, het ’n towerspreuk uitgevoer met ’n vroulike afbeelding wat ’n kleiner manlike pop oorheers.<ref>Christopher A. Faraone, "Agents and Victims: Constructions of Gender and Desire in Ancient Greek Love Magic," in ''The Sleep of Reason'', bl. 410.</ref> Stimuleerders en onderdrukkers van die geslagsdrang, voorbehoedmiddels en aborteermiddels kom voor in mediese handboeke en towerspreuktekste; dit is moeilik om towerdrankies van [[Aptekerswese|farmakologie]] te onderskei. In sy Boek 33 ''De medicamentis'', het die mediese skrywer Marcellus van Bordeaux meer as 70 behandelings versamel vir groeisels en letsels aan die [[penis]] en [[testikel]]s, testikels wat nie afgesak het nie, [[Impotensie|erektiele disfunksie]], die versameling van vloeistof om ’n testikel, hoe om ’n [[eunug]] van iemand te maak sonder chirurgie, hoe om ’n vrou se getrouheid te verseker en hoe om ’n man se seksdrang se verhoog of te verlaag. Van dié behandelings het vreemde rituele ingesluit: <blockquote> "As jy ’n vrou het en jy wil nie hê ’n ander man moet haar ooit weer penetreer nie, doen die volgende: Sny die stert van ’n groen akkedis met jou linkerhand af en laat dit los terwyl dit nog lewe. Hou die stert toe in die palm van dieselfde hand totdat dit doodgaan en raak aan die vrou en haar geslagsdele wanneer jy omgang met haar het."<ref>Marcellus, ''De medicamentis'' 33.64.</ref> </blockquote> <blockquote> "Daar is ’n krui wat in [[Grieks]] ''nymphaea'' genoem word, in [[Latyn]] ''Hercules-klawer'' en in [[Gallies]] ''baditis''. As ’n seun die plant se wortel verpulp en tien dae agtereenvolgens saam met [[asyn]] drink, sal dit hom wonderbaarlik in ’n eunug verander."<ref>Marcellus, ''De medicamentis'' 33.64; compare Plinius die ouere, ''Natural History'' 25.75 (37).</ref> </blockquote> <blockquote> "As die testikel-are van ’n onvolgroeide seun vergroot, kloof ’n kersieboom middeldeur tot by die wortels, maar laat die boom regop staan sodat die seun deur die opening kan loop. Bind daarna weer die boom vas en seël dit met beesmis en ander kunsmis sodat die dele wat oopgekloof is, makliker weer kan saamgroei. Die spoed waarteen die boom weer saamgroei en sy letsel vorm, sal bepaal hoe vinnig die seun se geswelde are gesond word."<ref>Marcellus, ''De medicamentis'' 33.26.</ref> </blockquote> Marcellus noem ook watter kruie gebruik kan word om [[menstruasie]] te bespoedig, of om die [[baarmoeder]] te reinig ná ’n geboorte of aborsie; hierdie kruie sluit moontlike aborteermiddels in en is moontlik daarvoor gebruik.<ref>Riddle, ''Contraception and Abortion from the Ancient World to the Renaissance'', bl. 91.</ref> Ander bronne het raad soos om ’n mengsel van heuning en peper aan die penis te smeer om ’n [[ereksie]] te kry,<ref>Die ''Paignia'' van Democritus, PGM 7.167–186, aangehaal in James N. Davidson, "Don't Try This at Home: Pliny's Salpe, Salpe's ''Paignia'' and Magic," ''Classical Quarterly'' 45.2 (1995), bl. 591.</ref> of om ’n donkie se geslagsdele in olie te kook om ’n salf te maak.<ref>Plinius, ''Natuurgeskiedenis'' 28.262, soos aangehaal in Davidson, "Don't Try This at Home," bl. 591.</ref> == Antieke teorieë == Seksualiteitsteorieë is opgestel deur en vir ’n opgevoede elite. Die mate waarin teoretisering oor seks werklik gedrag beïnvloed het, is debatteerbaar, selfs onder diegene wat hulle gesteur het aan die filosofiese en mediese geskrifte wat sulke menings gelug het. Hierdie elitistiese debatte was dikwels met opset krities teenoor tipiese gedrag, maar het nie noodwendig die algemene waardes van die gemeenskap uitgesluit nie. === Seksualiteit van die genotsoeker === Die vierde boek van Lucretius se ''De rerum natura'' bevat een van die mees uitgebreide aanhalings oor menslike seksualiteit in die Latynse letterkunde. [[William Butler Yeats|Yeats]] het dit in sy bespreking van John Dryden se vertaling "die beste beskrywing van seksuele omgang ooit" genoem.<ref>Stuart Gillespie en Philip Hardie, inleiding tot ''The Cambridge Companion to Lucretius'' (Cambridge University Press, 2007), bl. 12.</ref> Lucretius het in die middel 1ste eeu v.C. gelewe. Sy didaktiese gedig ''De rerum natura'' is ’n voorstelling van [[Epikurus|epikuristiese]] filosofie binne die [[Ennius]]-tradisie van Latynse poësie. Epikurisme is beide materialisties en hedonies. Die hoofdoel van die lewe is genot, wat beskryf word as die afwesigheid van fisieke pyn en emosionele bekommernis.<ref>[[Epikurus]], ''Brief aan Menoeceus'' 131.</ref> Die epikuris wil sy begeertes met so min passie en inspanning as moontlik bevredig. Begeertes word verdeel tussen dié wat beide natuurlik en noodsaaklik is, soos honger en dors; dié wat natuurlik maar nie noodsaaklik is nie, soos seks; en dié wat nie natuurlik of noodsaaklik is nie, soos om oor ander te heers en jouself te verheerlik.<ref>J.M. Rist, ''Epicurus: An Introduction'' (Cambridge University Press, 1972), bl. 116–119.</ref> Dit is binne hierdie verband dat Lucretius sy ontleding van liefde en seksuele begeerte aanbied. Dit vorm ’n teenwig teen die erotiese etos van Catullus en het die liefdesdigters in [[Augustus Octavianus|Augustus]] se tyd beïnvloed.<ref>Philip Hardie, "Lucretius and Later Latin Literature in Antiquity," in ''The Cambridge Companion to Lucretius'', bl. 121, nota 32.</ref> [[Lêer:Lucretius Rome.jpg|duimnael|links|160px|Titus Lucretius Carus.]] Lucretius behandel manlike begeerte, vroulike seksuele plesier, erflikheid en onvrugbaarheid as aspekte van seksuele fisiologie. Volgens die epikuristiese siening spruit seksualiteit uit onpersoonlike fisieke oorsake, sonder goddelike of bonatuurlike invloed. Die begin van fisieke volwassenheid bring semen voort, en [[nat droom|nat drome]] kom voor namate seksuele instink ontwikkel.<ref>Lucretius, ''De rerum natura'', 4.1030–57</ref><ref>[[#Brown|Brown]], bl. 62–63.</ref> Sintuiglike waarneming, veral die sien van ’n mooi liggaam, bring mee dat semen tot in die geslagsdele en van daar na die voorwerp van begeerte vloei. Die swelling van die penis skep ’n begeerte om te [[Ejakulasie|ejakuleer]] en ’n afwagting van plesier. Die liggaam se reaksie op fisieke aantrekking is outomaties, en nie die karakter van die persoon wat begeer word of ’n mens se eie keuse is ’n faktor nie. Met ’n kombinasie van wetenskaplike objektiwiteit en ironiese humor beskryf Lucretius die menslike seksdrang as ''muta cupido'' ("dom begeerte"), en vergelyk die fisiologiese reaksie van ejakulasie met bloed wat uit ’n wond spuit.<ref>[[#Brown|Brown]], bl. 63, 181–182.</ref> Liefde (''amor'') is volgens hom bloot ’n ingewikkelde kulturele wanopvatting van ’n kliertoestand;<ref>[[#Brown|Brown]], bl. 64.</ref> die liefde bederf seksuele plesier net soos wat die lewe bederf word deur die vrees om te sterf.<ref>[[#Brown|Brown]], bl. 65. Epikurus het geleer die siel is ’n dun laag atome wat by die dood in die kosmos versprei word; daar is dus geen lewe ná die dood nie en geen rede vir sterflinge om met vrese te lewe oor wat ná die dood gebeur nie.</ref> Lucretius het hoofsaaklik vir ’n manlike gehoor geskryf en het aangeneem liefde is ’n manlike passie wat óf op seuns óf op vroue gerig is.<ref>Lucretius, ''De rerum natura'' 4.1053–1054</ref><ref>[[#Brown|Brown]], bl. 123.</ref> Manlike begeerte word beskou as patologies, frustrerend en gewelddadig.<ref name="lucretius65">[[#Brown|Brown]], bl. 65–66.</ref> Lucretius koppel dus ’n epikuristiese teenstrydigheid aan seksualiteit, wat ’n mens se gemoedsrus bedreig as begeerte ’n vorm van onderworpenheid en foltering word,<ref name="b67">[[#Brown|Brown]], bl. 67.</ref> maar sy siening van vroulike seksualiteit is minder negatief.<ref name="lucretius65" /> Terwyl mans aangedryf word deur onnatuurlike verwagtings van eensydige en desperate seks, reageer vroue met ’n suiwer dierlike instink op toenadering, en dit lei tot wedersydse bevrediging.<ref name="lucretius66">[[#Brown|Brown]], bl. 66.</ref> Die vergelyking met bronstige wyfies is nie as ’n belediging bedoel nie, maar om aan te dui begeerte is natuurlik en moenie as ’n foltering ervaar word nie.<ref name="lucretius66" /> Nadat Lucretius die seksdaad ontleed het, wend hy hom tot bevrugting en wat in moderne terme beskryf sal word as genetika. Mans en vroue vervaardig volgens hom albei genitale vloeistof, wat vermeng en lei tot geslaagde voortplanting. Die kind se eienskappe word gevorm deur die relatiewe verhoudings tussen die ma en pa se "saad". ’n Kind wat meer soos die ma lyk, word gebore as die vroulike saad die manlike saad oorheers, en omgekeer. As nie die manlike of vroulike saad oorheersend is nie, sal die kind ewe veel eienskappe van albei ouers hê. Onvrugbaarheid kom voor wanneer die ouers se saad nie by mekaar pas nie; die rede vir onvrugbaarheid is fisiologies en rasioneel van aard en het niks met die gode te doen nie.<ref>Lucretius, ''De rerum natura'' 4.1209–1277</ref><ref name="b67" /> Lucretius se doel is om onkunde uit die weg te ruim en die kennis daar te stel wat nodig is om ’n mens se sekslewe rasioneel te bestuur.<ref name="lucretius68">[[#Brown|Brown]], bl. 68.</ref> Hy onderskei tussen plesier en bevrugting as die doelwit van seks; albei is geregverdig, maar vereis verskillende benaderings.<ref name="lucretius68" /> Hy beveel los seks aan as ’n manier om van seksuele spanning ontslae te raak sonder om obsessief te raak oor ’n enkele onderwerp van begeerte;<ref>Lucretius, ''De rerum natura'' 4.1144ff.</ref><ref>[[#Brown|Brown]], bl. 193.</ref> ’n "Venus" wat op straat loop – ’n straatprostituut – moet as plaasvervanger gebruik word.<ref>Phebe Lowell Bowditch, ''Horace and the Gifty Economy of Patronage'' (University of California Press, 2001), bl. 215.</ref> Seks sonder ’n verknogtheid met passie is ’n hoër vorm van plesier wat geen onsekerheid, waansin en geestelike ontwrigting tot gevolg het nie.<ref>Lucretius, ''De rerum natura'' 4.1076ff.</ref><ref>[[#Brown|Brown]], bl. 217.</ref> Lucretius noem hierdie vorm van seksuele plesier ''venus'', in teenstelling met ''amor'' (passievolle liefde).<ref>Lucretius, ''De rerum natura'' 4.1058, 1073, 1084</ref><ref>[[#Brown|Brown]], bl. 227.</ref> Volgens hom is die beste seks dié tussen gelukkige diere of tussen gode.<ref>[[#Fredrick|Fredrick]], bl. 105.</ref> === Stoïsynse seksuele moraliteit === Tydens die vroeë [[stoïsisme]] onder die Grieke is seks beskou as iets goeds, solank dit plaasvind tussen mense wat die beginsels van respek en vriendskap handhaaf; in die ideale gemeenskap behoort seks vrylik geniet te word, sonder die perke van die huwelik wat die lewensmaat as eiendom behandel. Sommige Griekse stoïsyne het voorkeur gegee aan seksverhoudings tussen ’n ouer en jonger man.<ref name="aurelius16">{{cite book|editor-last=Richlin|editor-first=Amy|page=16|title=Marcus Aurelius in Love|url=https://books.google.com/books?id=rctbkYo30_MC|date=2008|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-71302-1}}</ref> Stoïsyne in die [[Romeinse Ryk]] het egter afgesien van die siening van mense as "kommunaal seksuele diere"<ref>[[#Gaca|Gaca]], bl. 89. Gaca (bl. 60)</ref> en klem gelê op seks binne die huwelik,<ref name="aurelius16" /> wat as ’n instelling gehelp het om sosiale orde te handhaaf.<ref>William Loader, ''Sexuality and the Jesus Tradition'' (Wm. B. Eerdmans, 2005), bl. 186.</ref> Hoewel hulle sterk passies, insluitende seksuele begeerte, gewantrou het,<ref>Martha Nussbaum, ''The Therapy of Desire: Theory and Practice in Hellenistic Ethics'' (Princeton University Press, 1994, 2009), bl. 359–401.</ref> was seksuele lewenskrag noodsaaklik vir voortplanting. Romeinse stoïsyne soos [[Seneca die jongere|Seneca]] en [[Musonius Rufus]], wat albei aktief was sowat 100 jaar ná Lucretius, het klem gelê op "geslagseenheid" eerder as die verskil tussen die geslagte.<ref>Prudence Allen, ''The Concept of Woman: The Aristotelian Revolution, 750 BC–AD 1250'' (Eden Press, 1985), bl. 159.</ref> Hoewel Musonius hoofsaaklik ’n stoïsyn was, het sy filosofie ook invloed getoon van [[plato]]nisme en [[Pythagoras|pithagoreïsme]].<ref>[[#Nussbaum|Nussbaum]], bl. 299.</ref> Hy het die [[Aristoteles|aristoteliaanse tradisie]] verwerp wat [[geslagsdimorfie]] beskou het as ’n verskil tussen dié wat heers (mans) en dié oor wie geheers word (vroue), en geglo het vroue skiet biologies tekort. Volgens Musonius het geslagsdimorfie bloot bestaan om verskille te skep, en verskille het weer die begeerte na ’n komplementêre vriendskap geskep, dus ’n paartjie wat vir die res van hul lewe sal saambly ter wille van mekaar en hul kinders.<ref name="n299" /> Die Romeinse ideaal vir die huwelik was ’n bondgenootskap van metgeselle wat saamwerk om kinders te kry en groot te maak, alledaagse take te bestuur, voorbeeldige lewens te lei en toegeneentheid te geniet. Musonius het dié ideaal gebruik om die stoïsynse siening te bevorder dat die kapasiteit vir deugsaamheid en selfbeheersing nie geslagspesifiek was nie.<ref>[[#Nussbaum|Nussbaum]], bl. 300.</ref> [[Lêer:Marcus Aurelius Metropolitan Museum.png|duimnael|180px|Marcus Aurelius het geskryf seks is "die wrywing van ’n stuk ingewande en, ná ’n soort rukking, die uitskeiding van slym".]] Beide Musonius en Seneca het die dubbele standaarde, kultureel én wetlik, gekritiseer wat mans groter seksuele vryheid as vroue gegee het.<ref name="n299" /><ref>[[#Colish|Colish]], bl. 37–38.</ref> Musonius het gesê mans word deur die gemeenskap verskoon as hulle hulle tot prostitute en slawe wend om hul seksuele aptyt te bevredig, hoewel sulke gedrag onder vroue nie toegelaat sou word nie. As mans dus glo hulle het gesag oor vroue omdat hulle groter selfbeheersing het, moet hulle hul seksdrang kan bestuur. Die argument is dus nie dat seksuele vryheid ’n menslike waarde is nie, maar dat mans en vroue albei seksuele selfbeheersing moet toepas.<ref name="n299" /><ref>Gretchen Reydams-Schils, ''The Roman Stoics: Self, Responsibility, and Affection'' (University of Chicago Press, 2005), bl. 151.</ref> ’n Man wat ’n prostituut besoek, skaad homself deur ’n gebrek aan selfbeheersing; volgens Musonius is disrespek vir sy vrou en haar verwagtings van getrouheid nie ter sake nie.<ref>[[#Nussbaum|Nussbaum]], bl. 307–308.</ref> Net so behoort ’n man nie so selfsugtig te wees dat hy ’n slaaf vir seks uitbuit nie; haar reg om nie misbruik te word nie, behoort egter nie die rede te wees dat hy homself inhou nie.<ref>[[#Nussbaum|Nussbaum]], bl. 308.</ref> Volgens Musonius moes seks selfs binne die huwelik gebruik word om toegeneentheid te wys en voort te plant, en nie vir "blote plesier" nie.<ref>"Bare pleasure" is ''psilên hêdonên''; [[#Nussbaum|Nussbaum]], bl. 309.</ref> Musonius het selfdegeslagverhoudings afgekeur omdat hulle nie voortplanting ten doel gehad het nie.<ref name=n299>[[#Nussbaum|Nussbaum]], bl. 299–300</ref><ref>Reydams-Schils, ''The Roman Stoics'', bl. 152.</ref> Seneca en [[Epiktetus]] het ook geglo voortplanting maak seks binne ’n huwelik aanvaarbaar,<ref>[[#Gaca|Gaca]], bl. 87.</ref> en Seneca was sterk teen owerspel gekant.<ref>[[#Gaca|Gaca]], bl. 89.</ref> Hoewel Seneca nie hoofsaaklik ’n stoïsynse filosoof was nie, het hy baie by neopithagoreïsme geleen vir sy sienings van seksualiteit.<ref name="fornication1">[[#Gaca|Gaca]], bl. 111.</ref> Neopithagoreïste het seks buite die huwelik as onwenslik beskou; [[selibaat]] was nie ’n ideaal nie, maar kuisheid binne die huwelik wel.<ref>Allen, ''The Concept of Woman'', bl. 147–148.</ref> Vir Seneca was seksuele begeerte vir plesier (''libido'') ’n "vernietigende mag (''exitium'') wat verraderlik in die ingewande lê"; as dit nie beheer word nie, word dit ''cupiditas'', wellus. Die enigste regverdiging vir seks was voortplanting binne die huwelik.<ref>[[#Gaca|Gaca]], bl. 111</ref> Hoewel ander stoïsyne potensiaal gesien het in skoonheid as ’n etiese stimulus, ’n manier om toegeneentheid en vriendskap binne seksuele verhoudings te ontlok en ontwikkel, wantrou Seneca die liefde van fisieke skoonheid as vernietigend vir gesonde rede tot op ’n punt van waansin.<ref>[[#Gaca|Gaca]], bl. 112</ref> ’n Man mag nie ’n ander seksmaat as sy vrou te hê nie en ’n wyse man (''sapiens'') sal goeie oordeel (''iudicium'') toepas wanneer hy met sy vrou seks het, nie emosie (''affectus'') nie.<ref name="fornication">[[#Gaca|Gaca]], bl. 112.</ref> Dit is ’n baie strenger siening as dié van ander stoïsyne, wat seks voorgestaan het as ’n manier om wedersydse toegeneentheid binne die huwelik te bevorder.<ref name="fornication" /> Die filosofiese siening van die liggaam as ’n lyk wat die siel ronddra,<ref>’n Siening van Epiktetus, soos aangehaal deur Marcus Aurelius, 4.41</ref> kan lei tot ’n volkome minagting van seksualiteit: Die keiser en stoïsynse filosoof [[Marcus Aurelius]] het geskryf seksuele omgang is "die wrywing van ’n stuk ingewande en, ná ’n soort rukking, die uitskeiding van slym".<ref>Marcus Aurelius, ''Meditations'' 6.13</ref> Seneca het kwaai uitgevaar teen die perversiteit van ene Hostius Quadra, wat homself met geronde spieëls omring het sodat hy groepsekspartytjies kon dophou teen verwronge hoeke wat penisse groter laat lyk het.<ref>Seneca, ''Naturales quaestiones'' 1.16</ref> Hul seksuele sienings het Romeinse stoïsyne blootgestel aan beskuldigings van skynheiligheid: Juvenalis het gespot met mense wat ’n ruwe en manlike stoïsynse uiterlike voorhou, maar hulself in privaatheid te buite gaan.<ref>Juvenalis, ''Satire'' 2.8–10, 15–17, soos aangehaal in [[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 340</ref> Daar is gereeld gespot dat stoïsyne nie net geneig is tot pederastie nie, maar hou van jong mans wat al baard het, in teenstelling met Romeinse seksgebruike.<ref name="aurelius16" /> Martialis het herhaaldelik insinuasies gemaak oor mense wat uiterlik stoïsyns is, maar in privaatheid die passiewe homoseksuele rol geniet.<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 542, citing Martialis 1.24, 1.96, 2.36, 6.56, 7.58, 9.27 en 12.42.</ref> == Manlike seksualiteit == [[Lêer:Oil lamp with couple performing Sex at the Römisch-Germanisches Museum Cologne.jpg|duimnael|180px|Seks tussen ’n man en vrou op ’n olielamp (Römisch-Germanisches Museum).]] In die tyd van die Romeinse Republiek was deel van die Romeinse burger se politieke vryheid (''libertas'') dat sy liggaam nie aan fisieke dwangpraktyke soos lyfstraf en seksuele uitbuiting blootgestel mag word nie.<ref name="g326">[[#McGinn1998|McGinn (1998)]], bl. 326.</ref> ''Virtus'' ("deug") was wat van ’n man ’n ware man (''vir'') gemaak het.<ref>Elaine Fantham, "The Ambiguity of ''Virtus'' in Lucan's ''Civil War'' en Statius se ''Thebiad''," ''Arachnion'' 3</ref><ref>{{cite journal|doi=10.2307/301365 |jstor=301365 |title=Cicero and the Spectacle of Power |journal=The Journal of Roman Studies |volume=87 |pages=1–22 (9) |year=1997 |last1=Bell |first1=Andrew J. E. }}</ref><ref>Edwin S. Ramage, “Aspects of Propaganda in the ''De bello gallico'': Caesar’s Virtues and Attributes,” ''Athenaeum'' 91 (2003) 331–372; Myles Anthony McDonnell, ''Roman manliness:'' virtus ''and the Roman Republic'' (Cambridge University Press, 2006) ''passim''; Rhiannon Evans, ''Utopia Antiqua: Readings of the Golden Age and Decline at Rome'' (Routledge, 2008), bl. 156–157.</ref> Die Romeinse ideaal van manlikheid was om ’n aktiewe rol te speel, wat gelei het tot ’n begeerte om te oorheers, soos weerspieël in die hiërargie van die Romeinse patriargale gemeenskap.<ref name="w18">[[#Williams|Williams]], bl. 18.</ref> Die "oorwinningsmentaliteit" was deel van ’n "kultus van viriliteit" wat onder meer vorm gegee het aan Romeinse homoseksuele praktyke.<ref>[[#Cantarella|Cantarella]], bl. xi</ref><ref name="h11" /> In die laat 20ste en vroeë 21ste eeu het ’n klem op oorheersing geleerdes laat glo die uitdrukking van Romeinse manlike seksualiteit was ’n kwessie van "penetreerder versus gepenetreerde"; dus dat die regte manier vir ’n Romeinse man om seksuele bevrediging te kry was om sy maat te penetreer.<ref>{{cite book|ref=Langlands|author=Langlands, Rebecca|title=Sexual Morality in Ancient Rome|publisher=Cambridge University Press|year= 2006}}</ref> As hy toegelaat het dat hy gepenetreer word, het dit sy vryheid as ’n vrye burger en sy seksuele integriteit bedreig. Dit was sosiaal heeltemal aanvaarbaar dat ’n vrye Romeinse man seks met manlike én vroulike maats het, solank hy die dominerende rol speel.<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 225.</ref> Aanvaarde voorwerpe van begeerte was vroue van enige sosiale of wetlike stand en manlike prostitute of slawe. Seks buite die huwelik was egter beperk tot slawe en prostitute of, minder algemeen, ’n bywyf. ’n Gebrek aan selfbeheersing, ook in ’n man se sekslewe, het daarop gedui dat hy nie in staat is om ander te bestuur nie;<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 67–68.</ref> die genieting van "lae sensuele plesier" het dus die man se identiteit as ’n gekultiveerde mens bedreig.<ref name="unspeakable">[[#Hallett|Hallett]], bl. 68.</ref> In die tyd van die Romeinse Ryk het vrese oor die verlies van politieke vryheid en die onderwerping van die burger aan die keiser gelei tot ’n merkbare toename in passiewe homoseksuele gedrag onder vrye mans, asook ’n toename in teregstellings en lyfstraf onder burgers.<ref name="p329" /> Die verdwyning van republikeinse ideale van fisieke integriteit ter wille van ''libertas'' het bygedra tot en is weerspieël deur die seksuele vryheid en verval wat met die ryk verbind word.<ref>Dit is ’n tema reg deur Carlin A. Barton se ''The Sorrows of the Ancient Romans: The Gladiator and the Monster'' (Princeton University Press, 1993).</ref> === Manlike naaktheid === [[Lêer:Stele warrior BM GR1905.10-23.1.jpg|duimnael|180px|’n Romeinse [[stele]] beeld ’n vegter uit en verheerlik die manlike vorm sonder naaktheid, 1ste eeu v.C.]] Die digter Ennius (c. 239–169&nbsp;v.C.) het verklaar die "ontbloting van burgers se liggaam is die begin van openbare oneer (''flagitium'')," ’n siening wat Cicero gedeel het en wat weer selfbeheersing oor die liggaam verbind het met burgerskap.<ref>Cicero, ''Tusculan Disputations'' 4.33.70</ref><ref>[[#Williams|Williams]], bl. 64 en 292, nota 12</ref><ref>[[#Younger|Younger]], bl. 134</ref><ref>Simon Goldhill, inleiding tot ''Being Greek under Rome: Cultural Identity, the Second Sophistic and the Development of Empire'' (Cambridge University Press, 2001), bl. 2.</ref> Die Romeine se houding teenoor naaktheid het verskil van dié van die Grieke, wat die manlike liggaam verheerlik het met naakte lywe in kuns en op plekke soos sportbyeenkomste. In teenstelling daarmee het die toga die liggaam van die seksueel bevoorregte Romeinse man gekenmerk.<ref>[[#Habinek|Habinek]], bl. 39.</ref> Selfs wanneer Romeinse mans uitgetrek het om te oefen, het hulle hul sitvlakke en geslagsdele toegehou. Naaktheid in die openbaar was smaakloos, selfs op tradisionele plekke. Cicero het die spot met [[Markus Antonius]] se waardigheid gedryf omdat hy halfkaal aan die Lupercalia-fees deelgeneem het, hoewel dit ’n vereiste vir deelname was.<ref>Julia Heskel, "Cicero as Evidence for Attitudes to Dress in the Late Republic," in ''The World of Roman Costume'' (University of Wisconsin Press, 2001), bl. 138</ref><ref name=bonfante>{{cite journal|doi=10.2307/505328|jstor=505328|title=Nudity as a Costume in Classical Art|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1989-10_93_4/page/543|journal=American Journal of Archaeology|volume=93|issue=4|pages=543–570 |year=1989|last1=Bonfante|first1=Larissa}}</ref> Naaktheid is een van die aspekte van hierdie godsdiensfees waaraan Ovidius aandag skenk in die ''Fasti'', sy lang gedig oor die Romeinse kalender.<ref>Ovidius, ''Fasti'' 2.283–380.</ref> Augustus het tydens sy godsdiens-opwekkingsprogram probeer om die Lupercalia te verander deur onder meer die gebruik van naaktheid stop te sit ondanks die vrugbaarheidsaspek daarvan.<ref>Carole E. Newlands, ''Playing with Time: Ovid and the Fasti'' (Cornell University Press, 1995), bl. 59–60.</ref> Negatiewe verbintenis aan naaktheid het ingesluit nederlaag in oorloë, want gevangenes is kaal uitgetrek; en slawerny, want slawe wat te koop aangebied is, is dikwels naak vertoon. Die afkeer van naaktheid was dus eerder ’n kwessie van die behoud van waardigheid as die onderdrukking van onbehoorlike seksuele begeertes.<ref name="w6970">[[#Williams|Williams]], bl. 69–70.</ref> Die invloed van Griekse kuns het egter daartoe gelei dat Romeinse mans en gode naak uitgebeeld is, ’n praktyk wat in die 2de eeu v.C. begin het. Toe standbeelde van kaal Romeinse generaals in die trant van Hellenistiese konings die eerste keer hul verskyning maak, was dit skokkend – nie net omdat dit die naakte manlike liggaam vertoon het nie, maar ook omdat die beelde begrippe van koninklikheid en goddelikheid opgeroep het wat in teenstelling was met die republikeinse ideale van burgerskap soos verpersoonlik deur die toga.<ref>Paul Zanker, ''The Power of Images in the Age of Augustus'' (University of Michigan Press, 1988), bl. 5ff.</ref> Die god [[Mars (mitologie)|Mars]] is voorgestel as ’n volwasse man met ’n baard in die drag van ’n Romeinse generaal wanneer hy die waardige vader van die Romeinse volk uitgebeeld het, terwyl uitbeeldings van ’n jong, baardlose, naakte Mars onder invloed van die Griekse [[Ares]] was. Een uitsondering wat openbare naaktheid betref, was die warmbaddens, hoewel houdings jeens kaal bad ook mettertyd verander het. In die 2de eeu v.C. het Cato verkies om nie in sy seun se teenwoordigheid te bad nie, en [[Plutarchus]] impliseer dat dit vir ouer Romeine van hierdie vroeë tye vernederend was om hul liggaam voor jonger mans te ontbloot.<ref>Plutarchus, ''Life of Cato'' 20.5</ref><ref name="w6970" /><ref>Zanker, ''The Power of Images in the Age of Augustus'', bl. 6.</ref> Later het mans en vroue egter selfs saam gebad. === Falliese seksualiteit === : ''Sien ook [[Fascinum]]''. [[Lêer:Bronze ithyphallic figurine with a head of phalluses.jpg|duimnael|links|180px|’n Polifalliese koper-''tintinnabulum''; aan die punt van elke fallus was ’n ring waaraan ’n klokkie gehang het.]] Romeinse seksualiteit soos dit in Latynse letterkunde voorkom, is al beskryf as "fallosentries".<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 84</ref><ref>David J. Mattingly, ''Imperialism, Power, and Identity: Experiencing the Roman Empire'' (Princeton University Press, 2011), bl. 106.</ref> Die [[fallus]] was veronderstel om magte hê wat die [[bose oog]] en ander negatiewe bonatuurlike magte afweer. Dit is gebruik as ’n gelukbringer (''fascinum''), waarvan baie voorbeelde bewaar gebly het, veral in die vorm van windklokkies (''tintinnabula'').<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 215.</ref> Sommige geleerdes het selfs die bouplan van die [[Forum Augustum]] as "fallies" beskryf – met sy twee halfsirkel-galerye as die testikels en lang voorhof as die skag van die fallus.<ref>[[Lêer:Foro de Augusto-planta.png|duimnael|100px|Bouplan van die Forum Augustum (in geel)]]Dominic Montserrat, "Reading Gender in the Roman World," in ''Experiencing Rome: Culture, Identity, and Power in the Roman Empire'' (Routledge, 2000), bl. 168–170 (aanhaling op bl. 169)</ref> Die oorgroot fallus in Romeinse kuns is onder andere met die god Priapus vereenselwig. Dit was humoristies en grotesk of is gebruik vir magiese doeleindes.<ref>[[#Fredrick|Fredrick]], bl. 156.</ref> Priapus, wat as [[Priapos]] op die Griekse dorp Lampsacus ontstaan het, was ’n vrugbaarheidsgod wie se standbeeld in tuine geplaas is om diewe weg te hou. Die gedigversameling bekend as ''Priapea'' handel oor falliese seksualiteit en bevat gedigte waarin Priapus self praat. In een dreig hy byvoorbeeld dat hy enige dief [[Anale seks|in die anus sal verkrag]]. Die wraak van Priapus kon [[impotensie]] of ’n [[Priapisme|voortdurende ereksie]] veroorsaak; een vervloeking van Priapus was dat ’n dief geen vrou of seun sal hê om sy ereksie weg te neem nie en dat dit sal bars.<ref name="w18" /> [[Lêer:Pompeya erótica6.jpg|duimnael|180px|Priapus weeg sy fallus op ’n skaal (Pompeii).]] Daar is sowat 120 aangetekende Latynse terme en [[Metafoor|metafore]] vir die penis. In die grootste kategorie word die manlike geslagsdeel beskou as ’n instrument van aggressie, ’n wapen.<ref>Mattingly, ''Imperialism, Power, and Identity'', bl. 106.</ref> Hierdie metaforiese tendens word geïllustreer deur koeëls waarop ’n prentjie van ’n fallus voorkom, of deur booddskappe wat die teiken verbind met ’n persoon wat seksueel verower word, bv. "Ek soek [[Augustus Octavianus|Octavianus]] se gat."<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 21.</ref> Die mees algemene vloekwoord vir die penis is ''mentula''. Martialis het gereken dit hoort in hoflike Latyn, maar Cicero het nie eens die woord gebruik in ’n brief aan sy vriend Attikus waarin hy die aard van vloektaal bespreek nie;<ref>Cicero, ''Ad familiares'' 9.22</ref> Catullus het dit gebruik as ’n skuilnaam vir die berugte Mamurra, [[Julius Caesar]] se vriend.<ref>Dit is die algemene woord vir penis in die poësie van Catullus (dit word agt keer gebruik); [[#Adams|Adams]], bl. 10–11.</ref> ''Mentula'' verskyn dikwels in graffiti en in die ''Priapea'' (18 keer in graffiti in Pompeii). Hoewel dit nie ’n mooi woord was nie, is dit nie as skeltaal gebruik nie. Daarteenoor was ''verpa'' ’n "emosievolle en beledigende" woord vir die penis met die [[voorhuid]] teruggetrek vanweë ’n ereksie, [[besnydenis]] of oormatige seksuele aktiwiteit.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 13.</ref> ''Virga'', sowel as ander woorde vir "tak, stok, balk, paal", was ’n algemene metafoor,<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 14–17, 23, 28.</ref> nes ''vomer'', "ploeg".<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 24.</ref> Daar is ook na die penis verwys as die "aar" ''(vena)'', "stert" (''penis'' of ''cauda'') of "sening" ''(nervus)''.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 35–38.</ref> Die [[Afrikaans]]e woord "penis" kom van die Latynse woord wat oorspronklik "stert" beteken het, maar dikwels in gewaagde geselstaal gebruik is as ’n term vir die manlike geslagsorgaan. Later het ''penis'' die standaardwoord in hoflike Latyn geword.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 35–36.</ref> Die oënskynlike verband tussen die Latynse woorde ''testes'' ("testikels") en ''testis'' ("getuie"; meervoud ''testes''), wat die oorsprong van die Engelse woord ''testify'' en ''testimony'' is,<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 67.</ref> lê dalk in ’n argaïese ritueel. In sommige Mediterreense kulture is ’n eed afgelê op die manlike geslagsdele, wat gesimboliseer het "valse getuienis bring ’n vloek oor nie net jouself nie, maar ook jou huis en nageslag".<ref>Joshua T. Katz, "''Testimonia Ritus Italicus'': Male Genitalia, Solemn Declarations, and a New Latin Sound Law," ''Harvard Studies in Classical Philology'' 98 (1998) 183–217 (aanhaling op bl. 193).</ref> Die vloekwoord vir "testikel" was ''coleus''.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 66.</ref> ==== Kastrasie en besnydenis ==== Vir die Romeine was [[kastrasie]] en [[besnydenis]] ’n barbaarse verminking van die manlike geslagsdele.<ref>Juvenalis 14.103–104; Tacitus, ''Historia'' 5.5.1–2; Martialis 7.30.5, 7.35.3–4, 7.82.5–6, 11.94; Margaret Williams, "Jews and Jewish Communities in the Roman Empire," in ''Experiencing Rome: Culture, Identity and Power in the Roman Empire'' (Routledge, 2000), bl. 325</ref><ref>[[#Smallwood|Smallwood]], bl. 431</ref><ref>Jack N. Lightstone, "Roman Diaspora Judaism," in ''A Companion to Roman Religion'' (Blackwell, 2007), bl. 362.</ref> Toe die kultus van die godin [[Kibele]] aan die einde van die 3de eeu v.C. in Rome ingevoer is, is die tradisie van [[eunug]]isme beperk tot buitelandse priesters (''Galli'') terwyl Romeinse burgers ''sodalities'' gestig het om volgens hul eie gebruike te aanbid.<ref>Eric Orlin, "Urban Religion in the Middle and Late Republic", bl. 63–64, en John Scheid, "Sacrifices for Gods and Ancestors", bl. 268, in ''A Companion to Roman Religion''.</ref> Sommige geleerdes reken dat die [[Paulus van Tarsus|apostel Paulus]] se beroep op die [[Galasiërs]] om hulle nie te laat besny nie, moenie net verstaan word in terme van Joodse besnydenis nie, maar ook van die rituele kastrasie wat met Kibele verbind word (haar kultus was in Galasië gesentreer).<ref>Paulus van Tarsus, ''Galasiërs'' 4:21–5:1</ref><ref>{{cite journal|doi=10.2307/3268109 |jstor=3268109 |title=Choose Your Mother, Choose Your Master: Galatians 4:21–5:1 in the Shadow of the Anatolian Mother of the Gods |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biblical-literature_winter-1999_118_4/page/661 |journal=Journal of Biblical Literature |volume=118 |issue=4 |pages=661–683 (680–681)|year=1999 |last1=Elliott |first1=Susan M. }}</ref><ref>"The Rhetorical Situation Revisited: Circumcision and Castration," in ''Cutting Too Close for Comfort: Paul’s Letter to the Galatians in Its Anatolian Cultic Context'' (T&T Clark International, 2003) ''passim''.</ref> Hoewel Grieks-Romeinse skrywers besnydenis beskou het as ’n tipies Joodse gebruik, het hulle geglo dit het in [[Antieke Egipte|Egipte]] ontstaan,<ref>Verskeie Grieks-Romeinse skrywers soos [[Strabo]], het gedink die Jode is van Egiptiese herkoms; dit was skynbaar hoe hulle die uittog uit Egipte verstaan het. [[#Schafer1997|Schafer (1997)]], bl. 93–94.</ref> en het dit ook aangeteken onder volke wat hulle geïdentifiseer het as [[Arabiere]], [[Sirië]]rs, [[Fenisië]]rs, [[Kolchis|Kolchisiërs]] en [[Ethiopië]]rs.<ref>[[#Smallwood|Smallwood]], bl. 430</ref><ref>[[#Schafer1997|Schafer (1997)]], bl. 93–94.</ref> Party Romeine het manlike slawe as ''deliciae'' of ''delicati'' ("speelgoed, plesier") aangehou; hulle was soms gekastreer in ’n poging om hulle die onmanlike voorkoms van hul jeug te laat behou. Keiser [[Nero]] het sy vrygemaakte slaaf [[Sporus]] laat kastreer en is op ’n openbare seremonie met hom getroud.<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 251–252, aangehaal uit Suetonius, ''Life of Nero''.</ref> Teen die einde van die 1ste eeu n.C. het keisers [[Domitianus]] en [[Nerva]] ’n verbod op kastrasie geplaas te midde van ’n toenemende handel in enugslawe. [[Antoninus Pius]] het Jode<ref>[[#Schafer2003|Schäfer (2003)]], bl. 150</ref><ref>[[#Smallwood|Smallwood]], bl. 467.</ref> en Egiptiese priesters<ref>[[#Smallwood|Smallwood]], bl. 470.</ref> van die verbod kwytgeskeld. Kragtens die wet onder [[Konstantyn die Grote|Konstantyn]], die eerste Christelike keiser, is enige slawe vrygemaak wat kastrasie moes ondergaan; in 339&nbsp;n.C. is die kastrasie van ’n slaaf met die dood gestraf.<ref>[[#Schafer2003|Schäfer (2003)]], bl. 185.</ref> ’n Chirurgiese prosedure (epispasme) het bestaan om die [[voorhuid]] te herstel en die [[eikel]] van die penis te bedek "ter wille van fatsoenlikheid".<ref>''Causa decoris'': Celsus, ''De medicina'' 7.25.1A</ref><ref name=Crowther>{{cite journal|author=Crowther, Nigel B. |title=Nudity and Morality: Athletics in Italy|url=https://archive.org/details/sim_classical-journal_december-january-1980-1981_76_2/page/119 |journal=Classical Journal|volume= 76|issue=2|year=1980|pages=119–123 |jstor=3297374 }}</ref> Sommige Jode wat vergrieks of verromeins het, het dit ondergaan om hulle minder opvallend by die baddens of op speles te maak.<ref>[[#Schafer2003|Schäfer (2003)]], bl. 151.</ref> === Regulering van semen === Daar is geglo ’n man word swak as hy te veel [[Ejakulasie|ejakuleer]]. Griekse mediese teorieë wat gebaseer was op die [[klassieke element]]e en die [[humor (medies)|humores]], het die beperking van die vervaardiging van [[semen]] aanbeveel deur middel van afkoelings-, uitdrogings- en sametrekkingsbehandelings – dit het ingesluit koue baddens en die vermyding van kos wat winderigheid veroorsaak.<ref>[[#Dugan|Dugan]], bl. 403–404.</ref> In die 2de eeu n.C. het die mediese skrywer [[Galen]] verduidelik semen is ’n konkoksie van bloed (een van die humores) en ''pneuma'' (die "lewensnoodsaaklike lug" wat die organe nodig het om te werk) wat in die man se opgerolde seminale are gevorm het; die humor het vanweë hitte wit geword wanneer dit die [[testikel]]s binnegaan.<ref>[[#Dugan|Dugan]], bl. 404–405.</ref> In sy verhandeling ''Oor Semen'' waarsku Galen oormatige seksuele aktiwiteit lei tot die verlies van ''pneuma'' en dus lewenskrag. Die gevolg is dat sommige mense "al dood is van te veel plesier".<ref>Galen, ''De semine'' 1.16.30–32 (4.588 Kühn = De Lacy 1992, 138–41).</ref> ’n Minder ernstige gevolg sou wees die verlies van ’n helder verstand, manlikheid en ’n sterk manlike stem,<ref>[[#Dugan|Dugan]], bl. 406.</ref> ’n gevaar wat ook in die ''Priapea'' genoem word.<ref>Ann Ellis Hanson, "The Restructuring of Female Physiology at Rome," in ''Les écoles médicales à Rome'' (Université de Nantes, 1991), bl. 267, ’n aanhaling uit ''Priapea'' 78 en ''Corpus Inscriptionum Latinarum'' 12.6721(5).</ref> Daar is veral geglo seksuele aktiwiteit tas die stem aan; sangers en akteurs het spesiale bande gedra om hul penis te beskerm en so hul stem te bewaar,<ref>Martialis 6.82, Juvenalis 6.73, 379; J.P. Sullivan, ''Martial, the Unexpected Classic'' (Cambridge University Press, 1991), bl. 189</ref><ref>[[#Schafer1997|Schafer (1997)]], bl. 101</ref><ref>Peter J. Ucko, "Penis Sheaths: A Comparative Study," in ''Material Culture: Critical Concepts in the Social Sciences'' (Routledge, 2004), bl. 260.</ref> en [[Quintilianus]] het voorgestel openbare sprekers wat ’n diep manlike stem wil ontwikkel, weerhou hulle van seks.<ref>Quintilianus, ''Institutio Oratoria'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Quintilian/Institutio_Oratoria/11C*.html#3.19 11.3.19.]</ref> Dit was iets wat veral [[Catullus]] se vriend [[Calvus]], ’n avant-garde-digter en spreker uit die 1ste eeu v.C., gekwel het – hy het met loodplate aan geslaap om [[Nat droom|nat drome]] te voorkom. [[Plinius die ouere|Plinius]] het geskryf: <blockquote> "Wanneer loodplate om die area van die lendene en niere gebind word, help verhinder die verkoelende aard daarvan aanvalle van seksuele begeerte en seksuele drome in ’n mens se slaap wat spontane stortings veroorsaak tot in so ’n mate dat dit ’n soort siekte word. Met hierdie plate het die spreker Calvus na berig word homself in toom gehou en sy liggaamskrag vir sy werk bewaar."<ref>Plinius, ''Natuurgeskiedenis'' 34.166.</ref> </blockquote> Loodplate, [[bloedlating]] en die verwydering van liggaamshare is voorgeskryf vir drie seksuele aandoenings wat glo met [[nagtelike storting]]s verband gehou het: satiriase, of [[hiperseksualiteit]]; [[priapisme]], ’n chroniese [[ereksie]] wat nie met ’n begeerte na seks verband hou nie; en die onwillekeurige storting van semen (''seminis lapsus'' of ''seminis effusio'').<ref>Die Griekse woord vir laasgeoemde was ''gonorree''. [[#Dugan|Dugan]], bl. 403–404.</ref> === Verwyfdheid en transvestisme === [[Lêer:Mosaico Trabajos Hércules (M.A.N. Madrid) 13.jpg|duimnael|Hercules en Omphale het mekaar se klere gedra (mosaïek uit Spanje, 3de eeu n.C.).]] Verwyfdheid was ’n gewilde skelwoord in die Romeinse politiek, veral vir die ''populares'', die politici wat hulle vir die sake van die gewone mense beywer het en soms die "demokratiese party" van Rome genoem word, in teenstelling met die ''optimates'', ’n konserwatiewe elite van adellikes.<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 63–64.</ref> In die laaste jare van die republiek is die populariste [[Julius Caesar]], [[Markus Antonius]] en [[Clodius Pulcher]] beskou as verwyfd, oorversorgd en te mooi, en as mans wat dalk in seks met ander mans die passiewe rol sou kon inneem; terselfdertyd was hulle veronderstel om vrouejagters te wees met ongelooflike seksuele aantrekkingskrag.<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 47.</ref> Dalk die berugste voorval van [[Kruiskleding|fopdossery]] in antieke Rome was in 62&nbsp;v.C., toe Clodius Pulcher sy opwagting gemaak het by jaarlikse rituele van die Bona Dea, waar net vroue toegelaat is. Die rituele is by die senior magistraat se huis gehou, wat dié jaar Julius Caesar was; hy was aan die einde van sy termyn as magistraat en pas bevestig as ''Pontifex Maximus''. Clodius het hom as ’n vroulike musikant vermom om toegang te kry. Dié daad van Clodius, wat pas as ''quaestor'' (’n soort ondersoekende amptenaar) gekies is, was waarskynlik net voor sy 30ste verjaardag en word dikwels beskou as die laaste poets van ’n jong man. Die vroulike aard van die rituele was die onderwerp van vele gissings onder mans; hulle het gafantaseer oor hierdie "partytjies met dronk lesbiërs" en gedink dit sou pret wees om te sien.<ref>[[#Williams|Williams]]</ref> Clodius se plan was glo om Caesar se vrou te verlei, maar sy manlike stem het hom weggegee voordat hy dit kon doen. Hy is daarna deur Cicero vervolg vir [[#Incestum|ontheiliging]] (''incestum'').<ref>W. Jeffrey Tatum, ''The Patrician Tribune: Publius Clodius Pulcher'' (University of North Carolina Press, 1999), bl. 62ff.</ref> Weens die skandaal het Caesar dadelik van sy vrou geskei om sy eie reputasie te beskerm, en dit het aanleiding gegee tot ’n veel gebruikte uitdrukking: "Caesar se vrou moet bo verdenking wees." Die voorval "som die wanorde van die laaste jare van die republiek" op.<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 34</ref><ref>W. Jeffrey Tatum, ''Always I Am Caesar'' (Blackwell, 2008), bl. 109.</ref> Buiten dié politieke daad kom fopdossery in Romeinse letterkunde en kuns voor as ’n mitologiese neiging (soos in die storie van [[Herakles|Hercules]] en Omphale wat mekaar se klere dra en geslagsrolle omruil),<ref>Richard J. King, ''Desiring Rome: Male Subjectivity and Reading Ovid's Fasti'' (Ohio State University Press, 2006), bl. 185, 195, 200, 204.</ref> as godsdiensklere en selde indien ooit as ’n [[Fetisjisme|fetisj]]. ’n Voorval van [[transvestisme]] is aangeteken in ’n regsaak, waar " ’n sekere senator wat vroue-aanddrag gedra het" dit in sy testament uitdeel.<ref>''Digest'' 34.2.33, soos aangehaal in [[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 540.</ref> In ’n kamtige verhoor as ’n regsoefening gebruik [[Seneca die ouere]] die geval van ’n jong man wat deur ’n klomp mans verkrag is terwyl hy vrouedrag in die openbaar gedra het, maar die verduideliking vir sy klere is dat vriende hom uitgedaag het om dit te doen en nie dat hy gekies het om dit te dra weens ’n genderkrisis of vir erotiese plesier nie.<ref name="homosexuality564">Seneca die ouere, ''Controversia'' 5.6</ref><ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 564.</ref> Genderverwarring was ’n kenmerk van die godin Kibele se priesters wat as ''Galli'' bekend was; hul rituele klere het vrouedragitems ingesluit. Hulle word soms as ’n [[transgender]] priesterorde beskou, want van hulle is verwag om gekastreer te word in nabootsing van Kibele se man, Attis. Die ingewikkeldhede van genderidentiteit in die godsdiens van Kibele en die mite van Attis word deur Catullus ontgin in een van sy langste gedigte, ''Carmen'' 63.<ref>Stephen O. Murray, ''Homosexualities'' (University of Chicago Press, 2000), bl. 298–303; Mary R. Bachvarova, "Sumerian ''Gala'' Priests and Eastern Mediterranean Returning Gods: Tragic Lamentation in Cross-Cultural Perspective," in ''Lament: Studies in the Ancient Mediterranean and Beyond'' (Oxford University Press, 2008), bl. 19, 33, 36.</ref> === Seks tussen mans === Romeinse mans kon seks hê met ander mans van ’n laer stand sonder om as minder manlik beskou te word. Dié wat die passiewe rol ingeneem het, is egter as swak en verwyfd beskou. Beheer oor jou eie liggaam was ’n aspek van die burger se ''libertas'', of politieke vryheid. Die oorgawe van ’n mens se liggaam vir ander se plesier is as onderworpenheid beskou. Wette wat nie goed verstaan word nie, soos ''Lex Scantinia'', en verskeie dele van ''Lex Iulia'' het seks tussen vrye mans beperk omdat dit die man se status en onafhanklikheid as burger bedreig het. Daar was soveel Latynse woorde vir mans buite die norm van manlikheid dat sommige geleerdes<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]]</ref> glo daar was ’n homoseksuele subkultuur in Rome. Hoewel daar geen ekwivalent vir die term "homoseksueel" in Latyn is nie, onthul letterkundige bronne ’n gedragspatroon onder ’n minderheid vrye mans wat op selfdegeslagvoorkeur of {{nowrap|-oriëntasie}} dui.<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 85.</ref> Homo-erotiese Latynse letterkunde sluit in die "Juventius"-gedigte van Catullus,<ref>Catullus, ''Carmina'' 24, 48, 81, 99.</ref> treurdigte deur [[Tibullus]]<ref>Tibullus, Boek Een, treurdigte 4, 8 en 9.</ref> en [[Propertius]],<ref>Propertius, 4.2.</ref> die tweede ekloge van [[Vergilius]] en verskeie gedigte deur Horatius. Lucretius skryf oor die liefde vir seuns in ''De rerum natura'' (4.1052–1056). Hoewel [[Ovidius]] mitologiese behandelings van homo-erotika in ''Metamorfoses'' insluit,<ref>Soos in ''Metamorphoses'' 10.155ff.</ref> verskil hy van ander Latynse liefdesdigters, en eintlik van Romeine in die algemeen, vanweë sy aggressief heteroseksuele standpunte. Die ''Satyricon'' van [[Petronius]] is so deurspek van die kultuur van seks tussen mans dat sy naam in 18de-eeuse Europese letterkundekringe ’n sinoniem vir homoseksualiteit geword het.<ref>Louis Crompton, ''Byron and Greek Love'' (Londen, 1998), bl. 93.</ref> Hoewel die Romeinse reg nie huwelike tussen mans erken het nie, het sommige manlike pare in die vroeë jare van die Romeinse Ryk tradisionele huwelikseremonies gehad. Die skrywers van die berigte spot met hulle; dit is nie bekend wat die deelnemers se gevoelens was nie. Suetonius berig keiser Nero het twee keer met mans getrou; een keer was hy die bruid en een keer die bruidegom.<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 28</ref><ref>Karen K. Hersh, ''The Roman Wedding: Ritual and Meaning in Antiquity'' (Cambridge University Press, 2010), bl. 36; Caroline Vout, ''Power and Eroticism in Imperial Rome'' (Cambridge University Press, 2007), bl. 151ff.</ref> Benewens stappe om die vryheid van burgers te beskerm, het vervolging vir homoseksualiteit as ’n algemene misdaad in die 3de eeu begin toe manlike prostitusie deur [[Philip die Arabier]] verbied is. Teen die einde van die 4de eeu was passiewe homoseksualiteit in die Christelike ryk strafbaar met die brandstapel.<ref>Michael Groneberg, "Reasons for Homophobia: Three Types of Explanation," in ''Combatting Homophobia: Experiences and Analyses Pertinent to Education'' (LIT Verlag, 2011), bl. 193.</ref> Onder [[Justinianus]] was alle selfdegeslagseks, passief of aktief, "teen die natuur" en strafbaar met die dood, ongeag wie betrokke was.<ref>Groneberg, "Reasons for Homophobia," bl. 193.</ref> Homoseksuele gedrag het die skuld gekry vir God se wraak ná ’n reeks rampe tussen omstreeks [[542]] en [[559]].<ref>Michael Brinkschröde, "Christian Homophobia: Four Central Discourses," in ''Combatting Homophobia'', bl. 166.</ref> === Verkragting van mans === Mans wat verkrag is, was vrygestel van die verlies aan sosiale of regstatus (''infamia'') waaraan mans onderworpe was wat prostitute geword of vrywillig die passiewe rol in seks ingeneem het.<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 558–559.</ref> Soos die regsgeleerde Pomponius dit gestel het: Daar behoort geen stigma te kleef aan "watter man ook al deur rowers of die vyand in oorlogstyd verkrag is" nie.<ref>''Digest'' 3.1.1.6, soos aangehaal in [[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 559.</ref> Mans was net so uitgelewer aan massaverkragting ná ’n militêre nederlaag as vroue.<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 104–105.</ref> [[Lêer:Rape Hylas Massimo.jpg|duimnael|240px|Die mitologiese ontvoering en "verkragting" van [[Hylas]] deur die [[nimf]]e, basilika van Junius Bassus, 4de eeu n.C.]] Die Romeinse reg was so vroeg as die 2de eeu v.C. gemoeid met die verkragting van ’n manlike burger toe uitspraak gelewer is in ’n saak waarby ’n man van selfdegeslagoriëntasie betrokke kon gewees het. Hoewel ’n man wat as prostituut gewerk het kragtens die reg nie verkrag kon word nie, is beslis selfs ’n man wat "berug" of "twyfelagtig" was, het dieselfde reg as ’n ander vrye man gehad dat sy liggaam nie aan verkragting blootgestel word nie.<ref>Toespraak ''De Re Floria'' deur Cato die ouere (frg. 57 Jordan = Aulus Gellius 9.12.7); bespreek in [[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 561.</ref> Volgens ’n boek oor retoriek uit die vroeë 1ste eeu v.C. was die verkragting van ’n vrye man strafbaar met die dood.<ref>''Rhetorica ad Herennium'' 4.8.12</ref><ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 562.</ref> Die ''Lex Julia de vi publica'',<ref>''Digest'' 48.6.3.4 en 48.6.5.2.</ref> wat "waarskynlik dateer uit die Romeinse diktatorskap van Julius Caesar", definieer verkragting as gedwonge seks "met ’n seun, vrou of enigiemand"; die verkragter sou tereggestel word, ’n seldsame straf in die Romeinse reg.<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 562–563.</ref> Doodstraf het iemand in die gesig gestaar wat ’n vrye seun ontvoer het vir seksuele doeleindes, of wat die seun se chaperon omgekoop het vir die geleentheid.<ref>Paulus (juris), ''Digest'' 47.11.1.2</ref> Agtelosige chaperons kon kragtens verskeie wette vervolg word en het die skuld gedra vir wat met die slagoffer gebeur het.<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 563.</ref> In sy versameling van 12 staaltjies wat handel oor ’n aanslag op kuisheid, gebruik die historikus [[Valerius Maximus]] net soveel manlike as vroulike slagoffers.<ref>Valerius Maximus 6.1</ref><ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 564.</ref> In die reeds genoemde kamtige verhoor deur Seneca die ouere is ’n jong man of seun deur 10 mans van sy ouderdomsgroep verkrag. Hoewel die saak denkbeeldig was, het Seneca aangeneem die reg maak voorsiening vir die suksesvolle vervolging van die verkragters.<ref name="homosexuality564" /> ’n Ander hipotetiese geval handel oor die uiterstes waartoe ’n verkragtingslagoffer sou kon gaan: Die vrye man wat verkrag is, pleeg selfmoord.<ref>Quintilian, ''Institutio oratoria'' 4.2.69–71</ref><ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 565.</ref> Die verkragting van ’n vrye man is een van die ergste misdade wat in Rome gepleeg kon word; dit was op dieselfde vlak as die verkragting van ’n vroulike maagd of om ’n tempel te beroof.<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 565.</ref> Daar was egter ’n tradisie dat ’n man ’n ander man sou verkrag wat owerspel met sy vrou gepleeg het,<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 27, 76.</ref> hoewel dit eerder ’n manier van wraak sou wees as iets wat algemeen gebeur het.<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 55–56.</ref> Die dreigement om ’n ander man anaal of oraal te verkrag is ’n tema van die skeldigkuns en kom veral voor in Catullus se berugte ''Carmen'' 16;<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 27–28, 43 (oor Martialis), 58.</ref> dit was egter ’n vorm van manlike grootpratery.<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 20</ref><ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 12</ref><ref name=richlin1981>{{cite journal|author=Richlin, Amy |title=The Meaning of ''irrumare'' in Catullus and Martial|url=https://archive.org/details/sim_classical-philology_1981-01_76_1/page/40 |journal=Classical Philology|volume= 76|issue=1|year=1981|pages=40–46|jstor=269544 }}</ref> === Seks in die weermag === Van die Romeinse soldaat is, nes van ander respektabele vrye mans, verwag om selfbeheersing te hê in sake betreffende seks. Soldate wat aan owerspel skuldig bevind is, het ’n oneervolle ontslag gekry; reeds veroordeelde owerspelers is nie tot die weermag toegelaat nie. Streng bevelvoerders kon prostitute in die kampe verbied<ref name="prostitution40">[[#McGinn1998|McGinn (1998)]], bl. 40.</ref> hoewel soldate, selfs wanneer hulle op pad iewers heen was, gewoonlik ’n gevolg gehad het wat prostitute kon insluit. Dit lyk of hul teenwoordigheid as vanselfsprekend aanvaar is en dit is hoofsaaklik genoem wanneer dit ’n probleem veroorsaak het.<ref name="prostitution40" /> Toe Scipio Aemilianus byvoorbeeld in 133&nbsp;v.C. na Numantia opruk, het hy kampvolgelinge verbied as ’n manier om dissipline te herstel.<ref>David Potter, "The Roman Army and Navy," in ''The Cambridge Companion to the Roman Republic'', bl. 79.</ref> Miskien een van die vreemdste gebruike was die verbod op huwelike in die keiserlike weermag. In die vroeë tydperk het Rome ’n weermag van burgers gehad wat hul gesinne agtergelaat het om te gaan veg indien dit nodig was. Tydens die uitbreiding van die Middelrepubliek het Rome groot gebiede begin verower wat as provinsies verdedig moes word, en in die tyd van [[Gaius Marius]] (oorl. 86&nbsp;v.C.) is die weermag geprofessionaliseer. Die verbod op huwelike is in Augustus (bewind 27 v.C. tot 14&nbsp;n.C.) se tyd ingestel, moontlik om gesinne te ontmoedig om die weermag te volg en hulle minder mobiel te maak. Net mans van die regeringsklasse was van die verbod kwytgeskeld. Teen die 2de eeu n.C. het die stabiliteit van die ryk daartoe gelei dat die meeste eenhede in permanente forte gebly het, waar verhoudings met plaaslike vroue dikwels ontwikkel het. Hoewel dit regtens nie tot huwelike kon lei nie, is die waarde van die verhoudings in die verskaffing van emosionele steun aan die soldate erken. Nadat ’n soldaat die weermag verlaat het, kon die paartjie trou en enige kinders wat hulle dan reeds gehad het, is beskou as dié van burgers.<ref>Pat Southern, ''The Roman Army: A Social and Institutional History'' (Oxford University Press, 2006), bl. 144.</ref> [[Septimius Severus]] het die verbod in 197&nbsp;n.C. herroep.<ref>[[#Phang2001|Phang (2001)]], bl. 2.</ref> [[Lêer:Caesar venustrophy3b.jpg|duimnael|240px|Die agterkant van ’n denarius wat deur Julius Caesar uitgereik is; dit toon onder meer ’n naakte [[Gallië|Galliese]] gevangene en ’n vroulike verpersoonliking van die verslane Gallië.]] Ander vorme van seksuele bevrediging tot die soldaat se beskikking was die gebruik van manlike slawe en oorlogsverkragting.<ref>[[#Phang2001|Phang (2001)]], bl. 3.</ref> Swaar strawwe is opgelê vir homoseksuele dade tussen soldate, insluitende die doodstraf;<ref name="prostitution40" /> dit is beskou as ’n oortreding van militêre dissipline. Polybius (2de eeu v.C.) het berig die straf vir selfdegeslagseks in die weermag was om met knuppels doodgeslaan te word (''fustuarium'').<ref>Polybius, ''The Histories'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Polybius/6*.html#37 6.37.9]</ref> ’n Soldaat het nes ’n ander vrye man sy manlikheid behou deur nie toe te laat dat iemand sy liggaam vir seksuele doeleindes gebruik nie. Dit was in skrille kontras met die feit dat soldate die enigste burgers was wat lyfstraf kon kry, iets wat in die siviele lewe slegs vir slawe gegeld het. Seksuele integriteit het dus die soldaat sy status help behou, want hy het op ander gebiede ’n groot deel van sy burgerlike vryheid opgeoffer.<ref>[[#Phang2008|Phang (2008)]], bl. 93.</ref> In oorlogstyd is verkragting verbind met nederlaag, nog ’n motief vir die soldaat om nie sy liggaam seksueel bloot te stel nie.<ref>[[#Phang2008|Phang (2008)]], bl. 94.</ref> ’n Voorval wat deur Plutarchus vertel word in sy biografie van Marius illustreer die soldaat se reg om sy seksuele integriteit te behou. ’n Aantreklike jong rekruut met die naam Trebonius is oor ’n tydperk aanhoudend seksueel lastig geval deur ’n offisier wat toevallig Marius se nefie Gaius Luscius was. Een nag, nadat die rekruut sy seksuele integriteit verskeie kere moes verdedig, het Luscius hom na sy tent ontbied. Trebonius kon nie sy offisier se bevele verontagsaam nie en moes na sy tent gaan. Toe dié hom seksueel aanrand, het hy Luscius met sy swaard doodgemaak. Die doodstraf was gewoonlik die gevolg van ’n skuldigbevinding aan die moord op ’n offisier, maar toe die rekruut tydens sy verhoor getuies kon roep om te bewys hy moes hom verskeie kere teen Luscius se onwelkome aandag verdedig, het Marius hom nie net onskuldig bevind nie, maar ook ’n dekorasie vir dapperheid gegee.<ref>Plutarchus, ''Life of Marius'' 14.4–8.</ref><ref>[[#Phang2008|Phang (2008)]], bl. 93–94</ref><ref>[[#Phang2001|Phang (2001)]], bl. 281</ref><ref>[[#Cantarella|Cantarella]], bl. 105–106.</ref> Romeinse historici noem ook ander gevalle waar Romeinse offisiere hul mag misbruik het om seks aan hul soldate op te dwing, met ernstige gevolge.<ref>[[#Phang2001|Phang (2001)]], bl. 280–282.</ref> Die jongste offisiere, wat soms nog van die adolessente aantrekkingskrag oorgehou het waarvan die Romeine so gehou het in man-tot-manverhoudings, is aangeraai om hul manlike eienskappe te beklemtoon, soos om nie parfuum te dra of die hare in hul neusgate en onder hul arms te skeer nie.<ref>[[#Phang2008|Phang (2008)]], bl. 97, aanhaling uit Juvenalis, ''Satire'' 14.194–195.</ref> In oorlogstyd is die gewelddadige gebruik van gevangenes vir seks nie beskou as kriminele verkragting nie.<ref>[[#Phang2008|Phang (2008)]], bl. 244, 253–254.</ref> Massaverkragting was een van die strafmaatreëls deur die veroweraars wanneer ’n stad met geweld ingeneem is,<ref>[[#Phang2008|Phang (2008)]], bl. 267–268.</ref> maar as die beleg beëindig is deur diplomatieke onderhandelings, is die inwoners volgens gebruik nie gevange geneem of met geweld behandel nie. Massaverkragtings kon wel in sulke gevalle voorgekom het en is waarskynlik dikwels verswyg in bronne wat bewaar gebly het, maar dit was nie ’n doelbewuste strategie om die bevolking te oorheers nie.<ref>C.R. Whittaker, ''Rome and Its Frontiers: The Dynamics of Empire'' (Routledge, 2004), bl. 128–132.</ref> ’n Etiese ideaal van seksuele selfbeheersing onder soldate was belangrik vir vrede nadat vyandelikhede gestaak is. In gebiede en provinsies waarmee Rome verdrae gesluit het, het swaarder strawwe op soldate gewag wat die plaaslike bevolking verkrag het as op burgerlikes.<ref>[[#Phang2008|Phang (2008)]], bl. 256, 261.</ref> Sertorius, die goewerneur van Romeinse Spanje wie se beleide gerig was op respek en samewerking, het ’n hele kohort (militêre eenheid) laat teregstel nadat net een soldaat probeer het om ’n plaaslike vrou te verkrag.<ref>Appian, ''Bellum Civile'' 1.13.109</ref><ref>[[#Phang2008|Phang (2008)]], bl. 124 en 257.</ref> == Vroulike seksualiteit == Vanweë die Romeine se klem op die gesin was vroulike vrugbaarheid ’n grondslag vir sosiale orde en vooruitgang. Augustus het selfs spesiale toekennings gegee aan vrou wat drie kinders gehad het. Van vroulike burgers is egter verwag om net seks binne die huwelik te hê. Die beheer van vroulike seksualiteit is beskou as noodsaaklik vir die stabiliteit van die staat, soos vergestalt deur die maagdelikheid van die Vestale.<ref>Beth Severy, ''Augustus and the Family at the Birth of the Roman Empire'' (Routledge, 2003), bl. 39.</ref> ’n Vestaalse maagd wat haar eed verbreek het, is lewend in ’n tombe begrawe in ’n ritueel wat ooreekomste met ’n Romeinse begrafnis getoon het; haar minnaar is tereggestel.<ref>Hans-Friedrich Mueller, ''Roman Religion in Valerius Maximus'' (Routledge, 2002), bl. 51.</ref> Baie Romeinse bronne het dit goedgekeur dat fatsoenlike vroue passie binne die huwelik toon.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 103.</ref> Nes soos met mans, is vrye vroue wat egter hul liggaam op ’n seksuele manier vertoon het, soos prostitute en vermaakkunstenaars, of wat los seks gehad het, uitgesluit van wetlike beskerming en sosiale fatsoenlikheid. === Vroulike liggaam === [[Lêer:Tellus - Ara Pacis.jpg|duimnael|240px|Uitbeeldings van halfnaakte godinne toon Romeinse simboliek en ’n Griekse stylinvloed.]] Die Romeinse houding teenoor vroulike naaktheid het verskil van, maar is beïnvloed deur dié van die Grieke, wat die naakte manlike liggaam geïdealiseer het terwyl fatsoenlike vroue met hul klere aan uitgebeeld is. Vroulike borste kon egter in Romeinse kuns gewys word as fatsoenlike maar genotvolle simbole van voeding, oorvloed en vrede.<ref>Cohen, "Divesting the Female Breast," bl. 66; Cameron, ''The Last Pagans'', bl. 725</ref><ref name="bonfante" /> Uit erotiese kuns blyk vroue met klein borste en breë heupe het die ideale vrouefiguur gehad.<ref>Kelly Olson, "The Appearance of the Young Roman Girl," in ''Roman Dress and the Fabrics of Roman Culture'' (University of Toronto Press, 2008), bl. 143</ref><ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 34.</ref> Teen die 1ste eeu n.C. was daar in Romeinse kuns ’n breë belangstelling in die naakte vrouefiguur wat besig is met ’n verskeidenheid bedrywighede, onder meer seks.<ref>[[#Fredrick|Fredrick]], bl. 160.</ref> In pornografie kon die borste van vroue wat as prostitute uitgeken kon word, bedek gewees het terwyl die res van die liggaam kaal was. In die regte lewe, soos in die letterkunde beskryf, het prostitute soms kaal voor die ingang na hul bordeelkamertjies gestaan, of hulle het deursigtige syklere gedra. Slawe wat te koop was, is dikwels kaal vertoon sodat kopers hulle vir gebreke kon ondersoek en as teken dat hulle nie die reg het om beheer oor hul eie liggaam uit te oefen nie.<ref>Alastair J. L. Blanshard, ''Sex: Vice and Love from Antiquity to Modernity'' (Wiley-Blackwell, 2010), bl. 24</ref><ref>[[#Harper|Harper]], bl. 293–294.</ref> Seneca die ouere beskryf ’n vrou wat te koop was as volg: <blockquote> "Nakend het sy op die strand gestaan; elke deel van haar liggaam is ondersoek en betas. Wil jy die uitslag van die transaksie hoor? Die seerower het verkoop; die koppelaar het gekoop, sodat hy haar as ’n prostituut kan inspan."<ref>Seneca, ''Controversia'' 1.2.</ref> </blockquote> ==== Vroulike geslagsdele ==== [[Lêer:Pompeii - House of Menander - Caldarium - Mosaic 1.jpg|duimnael|160px|links|’n Voorstelling van vroulike geslagsdele op ’n mosaïek.]] Die "algemene vloekwoord" vir die vroulike geslagsdele was ''cunnus'', maar dit was dalk nie so vulgêr soos die Engelse woord ''cunt'' nie.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 80–81.</ref> Martialis gebruik die woord meer as 30 keer, Catullus een keer en Horatius drie keer, maar net in sy vroeë werk; dit kom ook in die ''Priapea'' en graffiti voor.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 81.</ref> ’n Woord wat vroue self gebruik het, is ''porcus'', "vark", wat moontlik kom van die gebruik om ’n vark voor ’n troue aan die godin Ceres te offer.<ref>Varro, ''On Agriculture'' 2.4.9; Karen K. Hersch, ''The Roman Wedding: Ritual and Meaning in Antiquity'' (Cambridge University Press, 2010), bl. 122, 276; Barbette Stanley Spaeth, ''The Roman Goddess Ceres'' (University of Texas Press, 1996), bl. 17.</ref> Metafore van landerye, tuine en vleie was algemeen, asook die term "voor" om aan te sluit by die man se "ploeg".<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 82–83.</ref> Hoewel vroue se geslagsdele dikwels voorkom in skel- en satiriese verse as voorwerpe van weersin, word selde in Latynse liefdesgedigte daarna verwys.<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. xvi, 26, 68–69, 109, 276 ''et passim''.</ref> Ovidius, die mees heteroseksuele klassieke liefdesdigter, is die enigste een wat die gee van plesier deur die stimulering van die vroulike geslagsdele noem.<ref>Reg deur die ''Ars Amatoria''; Gibson, ''Ars Amatoria Book 3'', bl. 399.</ref> Martialis skryf net neerhalend van die vroulike geslagsdele en beskryf een vrou se vagina as "los … soos die stink slukderm van ’n pikkewyn".<ref>Martialis, ''Epigramme'' 11.21.1, 10.</ref><ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 27.</ref> Die vagina is dikwels met ’n seun se anus vergelyk as ’n plek om die fallus in te steek.<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 49, 67</ref><ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 21, 48, 116.</ref> Die funksie van die [[klitoris]] (''landica'') is "goed verstaan".<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 97.</ref> In klassieke Latyn is ''landica'' ’n hoogs onwelvoeglike term wat in graffiti en die ''Priapea'' gebruik is; daar is gewoonlik met ’n metafoor na die klitoris verwys, soos Juvenalis se ''crista'' ("kuif").<ref>Juvenal 6.422</ref><ref>[[#Adams|Adams]], bl. 98.</ref> ’n Loodkoeël wat ontdek is, het die inskripsie bevat: "Ek mik vir Fulvia se klitoris." (Fulvia was die vrou van Markus Antonius, wat troepe tydens die burgeroorloë van die 40's en 30's aangevoer het.)<ref>Hooper, ''The Priapus Poems'', bl. 135–136.</ref> Daar was nie in Latyn ’n standaardwoord vir [[Labia (geslagsdele)|labia]] nie;<ref name="vocabulary99">[[#Adams|Adams]], bl. 99.</ref> twee terme wat in mediese geskrifte voorkom, is ''orae'', "kante",<ref>[[Aulus Cornelius Celsus|Celsus]] 2.7.15, 7.26.1C, 7.26.4, 7.28.1.</ref> en ''pinnacula'', "vlerkies".<ref name="vocabulary99" /> Die eerste gebruik van die woord ''vulva'' kom in Varro se werk oor landbou voor (1ste eeu v.C.), waar dit verwys na die membraan om ’n fetus.<ref>Varro, ''On Agriculture'' 2.1.19</ref><ref>[[#Adams|Adams]], bl. 101.</ref> In die vroeë tyd van die ryk het ''vulva'' "baarmoeder" beteken. Later het dit die betekenis van "vroulike voortplantingsorgane" gekry, of soms het dit net na die vagina verwys.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 103–105.</ref> ==== Borste ==== [[Lêer:Satiro che abbraccia una menade, da pompei, casa di l. cecilio giocondo, 1-50 dc. ca, 110590.JPG|duimnael|240px|’n Muurskildering uit Pompeii.]] Latynse woorde vir "borste" sluit in ''mammae'', ''papillae'' (meer spesifiek vir "tepels") en ''ubera'' (as borste in hul kapasiteit om te voed; dit sluit die tiete en uier van diere in). ''Papillae'' was die verkose woord wanneer Catullus en Augustynse digters borste in ’n erotiese verband genoem het.<ref>Catullus, ''Carmina'' 40.12, 61.101, 64.65, 66.81.</ref> Die borste van ’n mooi vrou moes "diskreet" wees. Die ideale borste in Hellenistiese gedigte is vergelyk met [[appel]]s;<ref>Bv. Rufinus 5.60, 62</ref><ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 49, 52.</ref> Martialis spot met groot borste.<ref>Martialis, ''Epigramme'' 1.100, 2.52, 14.66, 14.134, 14.149</ref><ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 54</ref><ref>Craig A. Williams ''Epigrams: Martial'' (Oxford University Press, 2004), bl. 181.</ref> Ou vroue wat stereotipies lelik en in elke opsig onbegeerlik was, is in kuns met groot borste uitgebeeld.<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 52, 68.</ref> Op die verhoog, waar mans in vroueklere die vroulike rolle vertolk het, was die toevoeging van buitengewoon groot borste ’n manier om komies onaantreklike vroue uit te beeld.<ref>C.W. Marshall, ''The Stagecraft and Performance of Roman Comedy'' (Cambridge University Press, 2006), bl. 65.</ref> Terwyl die ideale borste dikwels in Griekse epigramme beskryf is,<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 55.</ref> toon Latynse digters min belangstelling in hulle as voorwerpe om te troetel en bewonder.<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 38.</ref> Hulle was meestal aspekte van ’n vrou se skoonheid of perfekte vorm, hoewel Ovidius graag aan hulle wou gevat het.<ref>Ovidius, ''Amores'' 1.5.20; Philodemus 12; Andrew Dalby, ''Empires of Pleasures: Luxury and Indulgence in the Roman World'' (Routledge, 2000), bl. 24, 64–65, 263.</ref> [[Lêer:Dryckeskärl, Skyfos 1, Nordisk familjebok.png|duimnael|140px|links|’n ''Mastos'', ’n borsvormige drinkbeker.]] Borste is hoofsaaklik beskou as ’n embleem van voeding en moederskap.<ref>Larissa Bonfante, "Nursing Mothers in Classical Art," in ''Naked Truths: Women, Sexuality, and Gender in Classical Art and Archaeology'' (Routledge, 1997, 2000), bl. 174ff., met baie voorbeelde.</ref> ’n ''Mastos'' was ’n borsvormige drinkbeker en voorstellings van borste was onder die [[#Heling en towerkuns|votiewe offers]] wat by gode se altare ontdek is.<ref>Celia E. Schultz, ''Women's Religious Activity in the Roman Republic'' (University of North Carolina Press, 2006), bl. 54, 68, 101, 115</ref> Die bekers kon ’n godsdienstige betekenis gehad het; die drink van borsmelk deur ’n volwassene wat oud is of besig is om dood te gaan, het moontlike hergeboorte in die hiernamaals gesimboliseer.<ref>Anthony Corbeill, ''Nature Embodied: Gesture in Ancient Rome'' (Princeton University Press, 2004), bl. 101–103</ref><ref>[[#Younger|Younger]], bl. 35–36</ref><ref>Fritz Graf en Sarah Iles Johnston, ''Ritual Texts for the Afterlife: Orpheus and the Bacchic Gold Tablets'' (Routledge, 2007), bl. 128–129.</ref> Plinius die ouere vertel van medisinale gebruike van borsmelk en beskou dit as een van die nuttigste kure, veral vir kwale van die oë en ore. Die draai van ’n bra om jou kop is beskou as ’n kuur vir hoofpyn.<ref>Plinius, ''Natuurgeskiedenis'' 28.73, 123</ref><ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 204–205.</ref> Om die borste te ontbloot was een van die gebare van vroue, veral moeders en verpleegsters, om te wys hulle rou of as ’n oproep om genade.<ref>Corbeill, ''Nature Embodied'', bl. 87 ''et passim''.</ref> Servius het die ontbloting en slaan van borste in routyd vertolk as vir die voortbring van melk om die dooies mee te voed.<ref>Servius, nota aan ''Aeneid'' 5.78; Corbeill, ''Nature Embodied'', bl. 86–87.</ref> In ’n tyd van ellende was dit ’n versoek dat hul rol as voeders gerespekteer word;<ref>Beth Cohen, "Divesting the Female Breast of Clothes in Classical Sculpture," in ''Naked Truths: Women, Sexuality, and Gender in Classical Art and Archaeology'' (Routledge, 1997), bl. 69.</ref> dit het ook toorkrag gehad om die bose af te weer.<ref>Claire L. Lyons en Ann Olga Koloski-Ostrow, introduction to ''Naked Truths'', bl. 10; Bonfante, "Nursing Mothers," bl. 187–188</ref><ref name="bonfante" /> Omdat vroue gewoonlik in kuns as ten volle geklee uitgebeeld is, kon ’n kaal bors dui op kwesbaarheid of erotiese beskikbaarheid – uit eie keuse, uit dwang of per ongeluk. Die ontbloting van een bors was ’n motief in klassieke Griekse beeldhouwerk, waar dit onder meer kon dui op verleiding, maar dikwels ook ’n teken was van dreigende geweld of ’n verkragting.<ref>Cohen, "Divesting the Female Breast," bl. 68ff.</ref> Die erotiese mag van borste is nie heeltemal veronagsaam nie: ’n Griekse roman uit die tyd van die Romeinse Ryk vergelyk seks met ’n vrou en met ’n seun; die skrywer meen "haar borste, wanneer hulle gestreel word, verskaf ’n eiesoortige plesier".<ref>Achilles Tatius, ''Leucippe en Clitophon'' 37.7; Lefkowitz en Fant, ''Women's Life in Greece and Rome'', bl. 182.</ref> Propertius verbind die ontwikkeling van borste by meisies met die aanbreek van die ouderdom waarop hulle kan begin "speel".<ref>Thomas Habinek, ''The World of Roman Song: From Ritualized Speech to Social Order'' (Johns Hopkins University Press, 2005), bl. 114.</ref> Tibullus sê ’n vrou kan dalk net los klere dra sodat haar borste ontbloot word as sy gaan lê om te eet.<ref>Tibullus 1.6.18; Dalby, ''Empire of Pleasures'', bl. 263.</ref> Volgens ’n Hellenistiese [[astrologie]]se tradisie word [[Seksposisie#Posisies sonder penetrasie|borsseks]] (met die penis tussen die vrou se borste) geniet deur mans wat onder die konjunksie van [[Venus (planeet)|Venus]], [[Mercurius (planeet)|Mercurius]] en [[Saturnus]] gebore is.<ref>[[#Younger|Younger]], bl. 20, aanhaling uit [[Manetho]] 4.312.</ref> === Seks tussen vroue === [[Lêer:Pompeii - Terme Suburbane - Apodyterium - Scene V.jpg|duimnael|240px|’n Vroulike paartjie uit ’n reeks erotiese skilderye uit Pompeii.]] Griekse woorde vir vroue wat seks met ander vroue verkies, sluit in ''hetairistria'' ("hoëklasprostituut" of "metgesel"), ''tribas'' en ''Lesbia''; Latynse woorde is onder meer die leenwoord ''tribas'', ''fricatrix'' ("sy wat vryf") en ''virago'' (''vir'', "man", plus ’n agtervoegsel wat die woord vroulik maak).<ref>Bernadette J. Brooten, ''Love between Women: Early Christian Responses to Female Homoeroticism'' (University of Chicago Press, 1996), bl. 4.</ref> Verwysings na seks tussen vroue kom nie baie voor in die republikeinse tydperk nie. Ovidius, wat ’n heteroseksuele lewenstyl verkondig het, noem dit ’n "begeerte wat niemand ken nie, grillig, nuut … geen wyfie in die diereryk begeer ’n ander wyfie nie".<ref>Ovidius, ''Metamorfoses'' 9.727, 733–4, soos aangehaal in [[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 346.</ref> In die keiserlike tydperk is daar baie meer bronne wat seks tussen vroue noem, in die vorm van onder meer liefdestowerspreuke, mediese geskrifte, tekste oor astrologie en die vertolking van drome.<ref>Brooten, ''Love between Women'', bl. 1.</ref> ’n Vroeë verwysing na verhoudings tussen vroue as "lesbiese liefde" word aangetref in Lucianus (2de eeu n.C.): "Hulle sê daar is sulke vroue op Lesbos, manlik, maar hulle wil dit nie prysgee vir mans nie. Hulle verkeer eerder met vroue, nes mans."<ref>Lucianus, ''Dialogues of the Courtesans'' 5.</ref> Omdat die Romeine gedink het die seksdaad vereis ’n aktiewe of dominante maat met ’n "[[fallus]]", het manlike skrywers geglo dat gedurende lesbiese seks gebruik een van die vroue ’n [[Seksspeelding|dildo]] of het sy ’n besonder groot klitoris vir penetrasie, en dat sy die een sou wees wat plesier ondervind.<ref>Jonathan Walters, "Invading the Roman Body: Manliness and Impenetrability in Roman Thought," bl. 30–31, en Pamela Gordon, "The Lover's Voice in ''Heroides'' 15: Or, Why Is Sappho a Man?," bl. 283, albei in [[#Hallett|Hallett]]; [[#Fredrick|Fredrick]], bl. 168.</ref> Martialis beskryf lesbiërs as vroue met ’n besonder groot seksuele aptyt wat beide vroue en seuns penetreer.<ref>Martialis 1.90 en 7.67, 50; [[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 347</ref> Uitbeeldings van vroue wat seuns sodomiseer en soos mans eet en drink, kon in die tyd van die Romeinse Ryk kulturele vrese weerspieël het oor die groeiende onafhanklikheid van Romeinse vroue.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 228.</ref> === Verkragting === [[Lêer:Sandro Botticelli 078.jpg|duimnael|240px|Botticelli se ''Dood van Lucretia'' (c. 1500). Volgens Romeinse oorlewering het Lucretia se verkragting en selfmoord gelei tot die omverwerping van die monargie en die stigting van die Romeinse Republiek.]] ==== Die mitologie van verkragting ==== Die verkragting van vroue is ’n omvattende tema in mites en legendes van die vroeë Rome. Die legendariese stigters, [[Romulus en Remus]], is gebore ná die verkragting van die Vestaalse maagd Rhea Silvia deur die god Mars.<ref>Livius 1.3.11–4.3.</ref> Romulus en sy "bende vrybuiters" verander hul nedersetting, wat net uit mans bestaan, in ’n stad deur die verkragting van [[Sabyne|Sabynse]] maagde; dus deur hul bure, die Sabyne, se dogters te ontvoer om as vrou te neem. Die omverwerping van die Romeinse konings en die stigting van die republiek is bespoedig deur die verkragting van die gewilde [[Lucretia]] deur Sextus Tarquinius, die koning se seun. Die legende het die Romeine se siening gevorm van onbeheerste ''libido'' as ’n vorm van tirannie.<ref>[[#Kuttner|Kuttner]], bl. 348.</ref> ==== Verkragting en die wet ==== Die Romeinse reg het verkragting as ’n misdaad erken.<ref>[[#Staples|Staples]], bl. 81.</ref> Die slagoffer van omgang weens dwang of verpligting het geen skuld daaraan gehad nie, selfs al sou dit plaasvind onder omstandighede wat andersins onwettig vir ’n vrou was.<ref>[[#Staples|Staples]], bl. 82</ref><ref>[[#Gardner|Gardner]], bl. 118ff.</ref> Hoewel bronne uit die republikeinse tydperk dit duidelik stel verkragting is verkeerd en strafbaar, is die statuut waaronder iemand aangekla sou word onbekend tot met die aanvaarding van die ''Lex Iulia de vi publica'', wat waarskynlik dateer uit die diktatorskap van Julius Caesar in die 40's v.C.<ref name="gardner118">[[#Gardner|Gardner]], bl. 118.</ref> Rome het geen staatsaanklaers gehad nie; enige burger met die nodige kennis en vermoë kon die rol van aanklaer vervul. Aangesien vrye vroue mense krimineel kon aankla in die republiek, sou hulle waarskynlik self die aanklaer kon wees. Anders kon dit haar pa, haar man of enigiemand anders wees. Regtens kon net ’n burger met ’n goeie reputasie verkrag word. ’n Vrou was as prostituut of vermaakkunstenaar gewerk het, het haar sosiale status verloor en ’n ''infamis'' geword; deur haar liggaam aan die publiek beskikbaar te stel, het sy haar reg prysgegee om teen seksuele uitbuiting of fisieke geweld beskerm te word.<ref name=g119>[[#Gardner|Gardner]], bl. 119</ref><ref name="g326"> Cicero verdedig ’n kliënt, wie se misdade die groepverkragting van ’n aktrise insluit, op grond daarvan dat mans ’n onbeperkte lisensie met kunstenaars het.<ref>Cicero, ''Pro Planco'' 30</ref><ref name="g326"><ref>Roy K. Olson, ''Ars Amatoria, Book 3'' (Cambridge University Press, 2003), bl. 386; J.P. Toner, ''Leisure and Ancient Rome'' (Blackwell, 1995), bl. 68.</ref> Die verkragter van ’n slaaf kon net vervolg word onder die wet op die beskadiging van ’n eienaar se eiendom.<ref name="prostitution314">[[#McGinn1998|McGinn (1998)]], bl. 314</ref><ref name="g119" /> ’n Pleit op ’n verkragtingsklag dat die vrou ingestem het tot seks, sou die man nie noodwendig vry daarvan laat afkom nie; hy sou steeds aangekla kon word onder die meer algemene seksuele aanklag [[#Stuprum|''stuprum'']] teen ’n burger, want mans se seksuele vryheid was beperk tot prostitute en slawe. As die verkragting van ’n getroude vrou nie bewys kon word nie, kon die man steeds van owerspel aangekla word. ’n Aanklag van ''stuprum'' of owerspel sou egter die vrou ook blootgestel het aan vervolging.<ref name="gardner2">[[#Gardner|Gardner]], bl. 120–121.</ref> As ’n persoon vrygespreek is van verkragting, kon hy soos met enige ander saak die aanklaer daarna aankla van kwaadwillige vervolging.<ref>[[#Gardner|Gardner]], bl. 121.</ref> Houdings jeens verkragting het verander nadat die ryk [[Christendom|gekersten]] is. [[Augustinus van Hippo|Sint Augustinus]] het Lucretia se selfmoord vertolk as ’n moontlike erkenning dat sy die verkragter in die geheim aangemoedig het,<ref>[[#Staples|Staples]], bl. 164, aangehaal uit Norman Bryson, "Two Narratives of Rape in the Visual Arts: Lucretia and the Sabine Women," in ''Rape'' (Blackwell, 1986), bl. 199.</ref> en Christelike apologete het haar beskuldig van die sonde van "onwillekeurige seksuele genot".<ref>[[#Staples|Staples]], bl. 164.</ref> Die eerste Christelike keiser, [[Konstantyn die Grote|Konstantyn]], het verkragting herdefinieer as ’n openbare misdaad in plaas van ’n privaat saak.<ref>James A. Brundage, ''Law, Sex, and Christian Society in Medieval Europe'' (University of Chicago Press, 1987, 1990), bl. 107.</ref> Daar was nie ’n groot onderskeid tussen ’n ontvoering en weglopery nie, want albei was die aantasting van die ''paterfamilias'' se reg om toestemming vir sy dogter se troue te gee of te weerhou. Die woord ''raptus'' het dus na albei verwys. As die dogter ingestem het, moes sy volgens Konstantyn saam met die manlike ontvoerder gestraf word deur lewendig verbrand te word. As sy nie haar toestemming gegee het nie, kon sy steeds as ’n medepligtige beskou word "op grond daarvan dat sy haarself kon gered het deur om hulp te skree".<ref name="gardner120">[[#Gardner|Gardner]], bl. 120.</ref> As ’n medepligtige aan verkragting is sy wetlik onterf, ongeag die wense van haar familie.<ref>Charles Matson Odahl, ''Constantine and the Christian Empire'' (Routledge, 2004), bl. 179; Timothy David Barnes, ''Constantine and Eusebius'' (Harvard University Press, 1981), bl. 220; Gillian Clark, ''Women in Late Antiquity: Pagan and Christian Lifestyles'' (Oxford University Press, 1993), bl. 36–37.</ref> Selfs al het sy en haar familie ingestem tot ’n huwelik as gevolg van die weglopery, was die huwelik amptelik onwettig. == Seksualiteit en kinders == [[Lêer:Roman boy wearing bulla.jpg|duimnael|160px|links|’n Romeinse seun met ’n ''bulla'' (gelukbringer) wat ’n fallus bevat.]] Beide manlike en vroulike vrygebore kinders het die ''toga praetexta'' gedra; dit was ’n pers omlynde kleed wat aangedui het die draer het "onaantasbare" status.<ref>Judith Lynn Sebesta, "Women's Costume and Feminine Civic Morality in Augustan Rome," ''Gender & History'' 9.3 (1997), bl. 532, en "Symbolism in the Costume of the Roman Woman," bl. 47.</ref> ’n Eed kon afgelê word op die "heilige ''praetexta''" en dit was ontoelaatbaar om vuil taal te gebruik voor iemand wat die ''praetexta'' dra.<ref>Festus 282–283&nbsp;L = 245&nbsp;M).</ref> Cato die ouere het gesê voor sy seun probeer hy praat asof Vestaalse maagde teenwoordig is.<ref>Plutarch, ''Life of Cato'' 20.5</ref><ref>[[#Williams|Williams]], bl. 69.</ref> Vrye Romeinse seuns het ook ’n gelukbringer gedra wat die ''bulla'' genoem is. Dit het ’n [[fascinum]], ’n falliese voorwerp, bevat.<ref>Plinius, ''Natuurgeskiedenis'' 28.29; Varro, ''De lingua latina'' 7.97</ref><ref>[[#Habinek|Habinek]], bl. 166</ref><ref>Judith Lynn Sebesta, "Symbolism in the Costume of the Roman Woman," in ''The World of Roman Costume'' (University of Wisconsin Press, 2001), bl. 47.</ref> Benewens die towerfunksie daarvan, sou die ''bulla'' ook ’n visuele waarskuwing wees dat die seun seksueel verbode terrein is.<ref>Plutarchus, ''Moralia'' 288a</ref><ref>[[#Habinek|Habinek]], bl. 39</ref><ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 545–546.</ref> Die ekwivalent vir meisies was die ''lunula'', ’n gelukbringer met ’n halfmaan.<ref>Sebesta, "Symbolism in the Costume of the Roman Woman," bl. 47, 51.</ref> Daar was wette wat vrygebore kinders teen sekspeste beskerm het,<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 563</ref><ref>Paulus, ''Digest'' 47.11.1.2.</ref> en die verkragting van ’n vrye seun was strafbaar met die dood.<ref>[[#Fantham|Fantham]], bl. 130</ref> Fiktiewe vryheid was nie ’n verweer nie; Valerius Maximus berig ’n digterlike spoggery oor die verleiding van ’n vrygebore seun en maagd is in die hof gebruik om twyfel te werp op die morele gesag van ’n aanklaer.<ref>Valerius Maximus 8.1 absol. 8, soos aangehaal in Kelly Olson, "The Appearance of the Young Roman Girl," in ''Roman Dress and the Fabrics of Roman Culture'', bl. 142.</ref> In sy veroordeling van die losbandigheid van Quintus Apronius het Cicero die ergste bewys genoem: Apronius het op ’n banket kaal gedans voor ’n seun wat nog jonk genoeg was om die ''praetexta'' te dra.<ref>Cicero, ''Verrine'' 3.23.</ref> Hoewel kinders na sosiale byeenkomste geneem is om hulle die regte sosiale gedrag te leer, het Quintilianus ouers daarvan beskuldig dat hulle slegte rolmodelle is: Hulle paradeer hul minnaresse en manlike prostitute voor hul kinders en tree indiskreet op, en hulle dink dis oulik as hul kinders iets sê wat te volwasse vir hul ouderdom is. Quintilianus beskou dié wangedrag as ’n teken van algemene morele verval.<ref>Quintiltianus, ''Institution Oratoria'' 1.2.7–8; Matthew B. Roller, ''Dining Posture in Ancient Rome'' (Princeton University Press, 2006), bl. 160.</ref> Op troues is seuns egter volgens gebruik toegelaat om te vloek en die bruidspaar met vuil grappies te peper, want humor en lag is beskou as bevorderlik vir vrugbaarheid.<ref>Robinson Ellis, ''A Commentary to Catullus'' (Oxford: Clarendon Press, 1876), bl. 180.</ref> Die beskerming het net gegeld vir vrygebore kinders; nie vir die kinders van slawe of dié wat in oorlogstyd gevange geneem is nie. Die sosiale aanvaarbaarheid van pederastie onder die Romeine van die hoër stand was geskoei op die uitbuiting van jong manlike slawe of prostitute.<ref>[[#Williams|Williams]]</ref><ref>Elizabeth Manwell, "Gender and Masculinity," in ''A Companion to Catullus'' (Blackwell, 2007), bl. 118.</ref> === Mondigwording === Adolessente van albei geslagte wat ritueel voorberei het om volwasse status te verkry het ’n ander toga, die ''tunica recta'', gedra.<ref name="sebesta">Sebesta, "Women's Costume," bl. 533.</ref> Die puberteitsritueel vir jong mans het ingesluit sy eerste skeer en om sy ''bulla'' af te haal.<ref>Persius 5.30–31.</ref> Hy het die ''toga virilis'' ("toga van manlikheid") aangetrek, is as ’n burger in die sensus opgeneem en het kort daarna met sy militêre diensplig begin.<ref>Larissa Bonfante, inleiding tot ''The World of Roman Costume'', bl. 7; Shelley Stone, "The Toga: From National to Ceremonial Costume," in ''The World of Roman Costume'', bl. 41; Sebesta, "Women's Costume," bl. 533.</ref> Die seremonie is tradisioneel gehou op die ''Liberalia'', die fees ter ere van die god [[Liber]], wat beide politieke en seksuele vryheid verteenwoordig het. Ná sy mondigwording kon die jong man deelneem aan al die seksuele aktiwiteite wat toelaatbaar was vir ander Romeinse mans van dieselfde sosiale status.<ref name="sebesta1">Sebesta, "Women's Costume," bl. 534.</ref> Hy is dikwels deur ’n ervare prostituut ingelei in die kuns van heteroseksuele omgang.<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 533, aangehaal uit Martial 12.96.</ref> Van vroue is verwag om maagde te bly totdat hulle trou. Hoe hoër ’n vrou se sosiale stand, hoe vroeër het sy waarskynlik verloof geraak en getrou.<ref>Judith P. Hallett, ''Fathers and Daughters in Roman Society: Women and the Elite Family'' (Princeton University Press, 1984), 142; Beryl Rawson, "The Roman Family in Italy" (Oxford University Press, 1999), bl. 21.</ref> Die gewone ouderdom vir meisies van ’n hoë stand om verloof te raak was 14, maar vir lede van die adel was dit 12. Troues is dikwels uitgestel totdat die meisie volwasse genoeg was. Die huwelikseremonie was gedeeltelik ’n mondigwording vir die bruid.<ref>Beryl Rawson, ''Children and Childhood in Roman Italy'' (Oxford University Press, 2003), bl. 48, 128.</ref> Op die aand voor die troue sou die bruid haar hare vasbind met ’n geel haarnet wat sy geweef het. Die inperking van haar hare het gedui op die beperking van haar seksualiteit tot die huwelik. Die weef van die toga en haarnet was ’n aanduiding van haar vermoë om die moeder se posisie in die huishouding te vervul.<ref>Sebesta, "Women's Costume," bl. 529, 534, 538.</ref> Op haar huweliksdag het sy haar rok omgord met die ''cingulum'', wat van die wol van ’n ooi gemaak is as teken van haar vrugbaarheid, en dit vasgebind met die "knoop van Hercules", wat veronderstel was om moeilik los te maak.<ref>Sebesta, "Women's Costume," bl. 534–535.</ref> Die knoop het kuisheid in die huwelik gesimboliseer omdat net haar man dit kon losmaak. Die ''cingulum'' was ook ’n simbool van die man se gebondenheid aan sy vrou.<ref>Festus 55; Karen K. Hersch, ''The Roman Wedding: Ritual and Meaning in Antiquity'' (Cambridge University Press, 2010), bl. 101, 110, 211.</ref> Die bruid het ook ’n sluier gedra wat aan die einde van die seremonie deur haar man opgelig is as simbool van die opoffering van haar maagdelikheid vir hom.<ref>Sebesta, "Women's Costume," bl. 535.</ref> == Seks, die huwelik en die gemeenskap == === Seks in die huwelik === Omdat mans sonder ernstige gevolge buite-egtelike seks kon hê, is aangeneem bevredigende seks binne die huwelik was nie ’n verwagting in Rome nie.<ref>Susan Dixon, ''The Roman Family'' (Johns Hopkins University Press, 1992), bl. 86–88.</ref> Die regsgeleerde Ulpian het gesê dit is nie seksuele omgang wat ’n huwelik suksesvol maak nie, maar toegeneentheid.<ref>Bruce W. Frier en Thomas A.J. McGinn, ''A Casebook on Family Law'' (Oxford University Press, 2004), bl. 49.</ref> Waarskuwings deur moraliste en filosowe teen ’n obsessie met seks binne die huwelik dui egter op die potensiaal van passie in die huwelik.<ref>Dixon, ''The Roman Family'', bl. 86–88.</ref> Seksuele intimiteit tussen getroudes was ’n privaat saak en is nie gewoonlik in geskrifte bespreek nie.<ref>James A. Brundage, ''Law, Sex, and Christian Society in Medieval Europe'' (University of Chicago Press, 1987, 1990), bl. 22.</ref><ref>[[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 350.</ref> ’n Uitsondering was die huweliksgedig, ’n poëtiese genre wat die huwelik gevier het. ’n Huweliksgesang deur Catullus prys byvoorbeeld die liefdesgodin Venus, want "niks is moontlik sonder jou nie".<ref>Catullus, ''Carmen'' 61.</ref> Ovidius, wie se liefdesgedigte vroeg in sy loopbaan gerig was op fiktiewe minnaresse, het tydens sy bannelingskap treurdigte geskryf waarin hy na sy vrou verlang.<ref name="family87">Dixon, ''The Roman Family'', bl. 87.</ref> Onder die versamelde briewe van [[Plinius die jongere]] is een wat hy oor sy gevoelens vir sy vou geskryf het: <blockquote> ’n Ongelooflike verlange na jou het my beetgepak. Die rede is eerstens my liefde, maar tweedens die feit dat ons nie daaraan gewoond is om van mekaar geskei te wees nie. Dis hoekom jou beeld die grootste deel van die nag by my spook; dis hoekom my voete my elke nou en dan vanself na jou kamer lei (die regte uitdrukking!) op tye wat ek gewoond is om jou te besoek; dis hoekom ek, kortliks gestel, my terugtrek, morbied en ontroosbaar, soos ’n uitgesluite minnaar van ’n ongasvrye deuropening. </blockquote> {{multiple image | direction = vertical | width = 240 | footer = | image1 = Casa della Farnesina - Cubiculum D - Right wall - Left Side.jpg | alt1 = | caption1 = Pasgetroudes wat deur ’n dienskneg bedien word; die vrou hou haar klere aan en stribbel teë (Casa della Farnesina, Rome, c. 19 v.C.). | image2 = Casa della Farnesina - Cubiculum D - Right wall - Right Side.jpg | alt2 = | caption2 = Die tweede skildery beeld die vrou se nuwe seksuele houding uit. }} Plinius gebruik die retoriek van liefdespoësie wat gewoonlik aan ’n verbode of onbereikbare minnares gerig is om sy verlange na sy vroue te verwoord.<ref name="family87" /> Hoewel dit vir ’n vrou ’n kwessie van trots was om net een keer te trou, het daar geen stigma aan ’n egskeiding gekleef nie. ’n Tweede huwelik kort ná ’n egskeiding of die dood van ’n eggenoot was algemeen en dit is selfs van die elite verwag, want die huwelik is beskou as reg en natuurlik vir volwassenes.<ref>Susan Treggiari, ''Roman Marriage: 'Iusti Coniuges' from the Time of Cicero to the Time of Ulpian'' (Oxford University Press, 1991), bl. 258–259, 500–502 ''et passim''.</ref> Hoewel van wewenaars verwag is om minstens 10 maande te wag voordat hulle weer trou, kon selfs ’n swanger vrou ’n nuwe man vat solank die vaderskap van die kind nie wetlik ’n kwessie was nie.<ref>Eva Cantarella, "Marriage and Sexuality in Republican Rome: A Roman Conjugal Love Story," in ''The Sleep of Reason'', bl. 276.</ref> Ná ’n eerste huwelik het vroue skynbaar ’n groter sê gehad in die reëlings vir ’n tweede huwelik. Terwyl kinders ’n primêre doel van ’n huwelik was, het sosiale en familiebande in ’n tweede huwelik groter aandag gekry, en dit kon persoonlike kameraadskap en seksuele plesier tussen ’n man en vrou insluit, soos aangedui deur die huwelik van vroue wat verby hul vrugbare jare was.<ref>Beryl Rawson, "Finding Roman Women," in ''A Companion to the Roman Republic'' (Blackwell, 2010), bl. 338.</ref> Die [[Troje|Trojaanse]] koninklike paartjie Hector en Andromache het mitologiese rolmodelle vir seks in die huwelik geword. Latynse liefdesgedigte fokus op hul sekslewe eerder as op die tragiese einde van hul huwelik toe Achilles Hector doodmaak.<ref>Propertius, 2.22 B, 31–34 Heyworth; Ovidius, ''Amores'' 1.9.35–36, ''Ars Amatoria'' 2.709–710 en 3.107–110, ''Heroides'' 5.107; Barbara Graziosi en Johannes Haubold, ''Homer: Iliad Book VI'' (Cambridge University Press, 2010), bl. 52.</ref> Hulle was bekend vir die vrou-bo-posisie, met ’n werkwoord wat impliseer die vrou "ry" die man soos ’n perd.<ref>Helen King, "Sowing the Field: Greek and Roman Sexology," in ''Sexual Knowledge, Sexual Science: The History of Attitudes to Sexuality'' (Cambridge University Press, 1994), bl. 38.</ref> ==== Die huweliksnag ==== ’n Huweliksgedig deur Catullus<ref>Catullus, ''Carmen'' 61.</ref> skilder ’n prentjie van die huweliksnag as ’n tyd van groot erotisisme, aangevuur deur humoristiese en ontugtige liedere deur die gaste. "Kyk binne," raai die digter die bruid aan wat met ’n "intieme vlam" brand, "na waar jou man lê, geheel en al beskikbaar vir jou". Die man word daaraan herinner dat die goeie Venus hom geseën het, want hy kan nou openlik begeer wat hy begeer en hoef dit nie meer weg te steek nie. Die paartjie word aangemoedig om hulself te geniet nes hulle wil; die doel is om gou kinders te hê. Twee skilderye (sien regs) in ’n slaapkamer van die Casa della Farnesina, ’n gebou in [[Rome]] met pragtige muuskilderings, is al vertolk as "die verhaal van die fatsoenlike bruid wat die onfatsoenlike minnares word – dalk om te voldoen aan ’n smerige manlike fantasie".<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 99–104, quotation bl. 103–104.</ref> ==== Getrouheid en owerspel ==== Uit sommige Romeinse geskrifte kan afgelei word ’n pasgetroude man kon sy seksverhoudings vir ’n ruk onderbreek en daarop fokus om ’n band met sy vrou te vorm met die oog daarop om ’n gesin te begin.<ref>Catullus 61.123; James L. Butrica, "Some Myths and Anomalies in the Study of Roman Sexuality," in ''Same-Sex Desire and Love in Greco-Roman Antiquity'', bl. 218, 224.</ref> Sommige Stoïsyne het geglo getrouheid in die huwelik was net so nodig vir mans as vir vroue. Regtens het die Romeinse man egter nie owerspel gepleeg as hy seks buite die huwelik gehad het nie, solank sy minnaar of minnares beskou is as seksueel beskikbaar; seksuele wangedrag (''stuprum'') was owerspel, afhangende van die vrou se status. Getroude of hubare vroue en jong manlike burgers was verbode terrein, maar seks met ’n prostituut of manlike slaaf was toelaatbaar.<ref>{{cite journal|doi=10.2307/284457 |jstor=284457 |title=Concubinage and the Lex Iulia on Adultery |journal=Transactions of the American Philological Association (1974–) |volume=121 |pages=335–375 (342)|year=1991 |last1=McGinn |first1=Thomas A. J. }}</ref> Vir ’n getroude vrou was geen ontrouheid toelaatbaar nie en daar is van hulle verwag om met hul eerste troue ’n maagd te wees.<ref>Judith P. Hallett, ''Fathers and Daughters in Roman Society: Women and the Elite Family'' (Princeton University Press, 1984), 142.</ref> Volgens Cato (2de eeu v.C.) het ’n man ’n "antieke reg" gehad om sy vrou dood te maak as hy haar vang dat sy owerspel pleeg. As so ’n "reg" bestaan het, was dit egter ’n kwessie van gebruik en nie amptelik wet nie.<ref>Susan Dixon, ''The Roman Family'' (Johns Hopkins University Press, 1992), bl. 202.</ref> In die republiek is owerspel beskou as ’n privaat saak wat binne ’n familie hanteer moes word, nie ’n ernstige saak wat op ’n hofsaak sou uitloop nie.<ref>[[#Cantarella|Cantarella]], bl. 104</ref><ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 34–35</ref><ref>[[#Nussbaum|Nussbaum]], bl. 305.</ref> Owerspel was wel gronde vir 'n skeisaak.<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 38.</ref> [[Lêer:Ares e Afrodite.JPG|duimnael|240px|Die mitologiese owerspel van Venus en Mars, hier saam met Kupido, was ’n gewilde onderwerp om te skilder.]] Ná die val van die republiek het morele wette deel geword van die nuwe politieke orde onder Rome se eerste keiser, Augustus. Wette oor owerspel wat in 18&nbsp;v.C. uitgevaardig is, was deel van sy program om die tradisionele sosiale norme te herstel terwyl hy ná die burgeroorloë sy politieke mag gekonsolideer en ’n strenger sosiale hiërargie opgestel het. Die ''Lex Iulia de adulteriis'' ("Juliaanse Wet oor Dade van Owerspel") was daarop gerig om vroue te straf vir buite-egtelike verhoudings.<ref>P.E. Corbett, ''The Roman Law of Marriage'' (1930), soos aangehaal in [[#Edwards|Edwards]], bl. 35.</ref> Persoonlike vrese oor owerspel word weerspieël in towerspreuke wat bedoel was om ’n ander persoon se erotiese aandag te behou.<ref>Matthew W. Dickie, ''Magic and Magicians in the Greco-Roman World'' (Routledge, 2003), bl. 36.</ref> Daar was ook spreuke om ’n geliefde mee te ondervra oor getrouheid. Een papirus uit Romeinse Egipte oor towerkrag beveel aan dat die hart van ’n [[hoephoep]] op die vrou se geslagsdele geplaas word om opregte antwoorde te kry; volgens ’n ander moes die tong van ’n [[Hoender|hen]] op haar lippe of bors geplaas word, dan sal sy die naam bekend maak van die man wat sy bemin.<ref>Dickie, ''Magic and Magicians'', bl. 116.</ref> Geskrifte uit die laat republikeinse en vroeë keiserlike tydperk, veral deur [[Horatius]] en [[Juvenalis]], bevat verskeie beskrywings, of dalk fantasieë, oor hoe ’n man sy vrou se minnaar kan straf en aan vernedering onderwerp. Daarvolgens word die man gekastreer, geslaan, deur die man self of deur sy slawe verkrag, of word sy anus met ’n [[harder]] gepenetreer. Verwysings na sulke dade word nie in die briewe van Cicero of die geskiedenisgeskrifte van Tacitus aangetref nie en kan fiktiewe oordrywings wees.<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 55–56.</ref> Ovidius spot met jaloerse mans en sê hulle het ’n gebrek aan beskaafdheid: "Die man wat oormatig seergemaak word deur sy vrou se owerspelige verhoudings is ’n gomtor."<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 56, uit Ovidius, ''Amores'' 3.4.37.</ref> Ovidius se voorganger, Catullus, skryf gedigte waarin hy sy owerspelige verhouding met "Lesbia", sy sosiale meerdere, vier. Die ontstaan van ’n laat-maar-gaanhouding as gevolg van verstedeliking kon gelei het tot Augustus se owerspelwet waarkragtens ’n man van sy owerspelige vrou moes skei en ’n amptelike klag teen haar moes lê, anders kon hy self aangekla word van koppelary.<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 56.</ref> === Verhoudings tussen slawe en eienaars === Seksualiteit was ’n belangrike aspek in die slawerny van antieke Rome.<ref>[[#Harper|Harper]], bl. 26.</ref> Omdat slawe regtens as eiendom beskou is, kon ’n eienaar met hulle seks hê of hulle aan ander uithuur om seksueel te gebruik.<ref>[[#Fantham|Fantham]], bl. 118, 128.</ref> Soos die Italiaanse klassikus Eva Cantarella dit reguit stel: "Die Romeinse ''paterfamilias'' was ’n algehele meester … hy het mag gehad wat verhewe was bo enige beheer deur die gemeenskap en die staat. In so ’n situasie, hoekom op aarde sou hy hom daarvan weerhou om sy slawe te sodomiseer?"<ref>[[#Cantarella|Cantarella]], bl. 99.</ref> Hierdie manier van seksuele bevrediging was egter nie baie eroties nie; om jou eie slawe te gebruik, "was een stappie verhewe bo [[masturbasie]]".<ref>[[#Parker|Parker]], bl. 286.</ref> In sy beskrywing van die ideale maat in pederastie verkies Martialis ’n seun wat "meer soos ’n vrygebore man optree as sy meester", dus iemand wat die verhouding kon omskep in ’n stimulerende spel van hofmakery.<ref>William Fitzgerald, ''Slavery and the Roman Literary Imagination'' (Cambridge University Press, 2000), bl. 47–48</ref><ref name="h13">Hubbard, Thomas K. (2003) ''Homosexuality in Greece and Rome: A Sourcebook of Basic Documents''. University of California Press. bl. 13. {{ISBN|978-0-520-23430-7}}.</ref> In sy werk oor die vertolking van drome (c. 170&nbsp;n.C.) het [[Artemidorus]] ’n simboliese siening van die seksuele waarde van slawe: Om te droom jy het seks met jou eie vroulike slaaf was ’n goeie ding, "want slawe is die dromer se eiendom; as hulle dus plesier aan die dromer verskaf, beteken dit hy is in sy skik met sy eie besittings".<ref>Artemidorus, bl. 88.5–12 Pack</ref><ref>[[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 340.</ref> [[Lêer:Ithyphallic slave Louvre Myr332.jpg|duimnael|links|160px|Die groteske figuur van ’n slaaf met ’n oorgroot [[fallus]]: in Romeinse komedie is slawe dikwels uitgebeeld as oorbelustig.]] ’n Romein kon sy eie slawe vir seks uitbuit, maar kon nie sommer met enige slaaf seks hê nie, want die eienaar het die reg gehad om beheer oor sy eie besittings uit te oefen.<ref name="bisexuality103" /> As iemand met ’n ander man se slaaf wou seks hê, kon hy oorreding of dreigemente gebruik.<ref name="h13" /> ’n Slaaf kon nie ’n klag van verkragting teen ’n vrye man lê nie omdat slawe nie die regstatus gehad het wat ’n burger teen die uitbuiting van sy liggaam beskerm het nie. Die slaaf se eienaar kon egter die verkragter laat aankla kragtens die ''Lex Aquilia'', ’n wet op die beskadiging van eiendom.<ref>[[#McGinn1998|McGinn (1998)]], bl. 314.</ref> Slawe se seksualiteit is streng beheer. Hulle mag nie getrou het nie, maar kon saamwoon. ’n Eienaar het die heteroseksuele bedrywighede van sy manlike slawe beperk tot vroulike slawe in sy besit; kinders wat uit so ’n verbintenis gebore is, het tot sy rykdom bygedra.<ref name="bisexuality103" /> In ’n tyd toe Rome se grootskaalse slaafgebaseerde ekonomie nog in sy kinderskoene was, het Cato dit goedgedink om sy slawe se sekslewe te monitor; hy het manlike slawe ’n fooi gevra om met hul vroulike medeslawe seks te hê.<ref>Plutarchus, ''Life of the Elder Cato'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Cato_Major*.html#21.2 21.2]; Sandra R. Joshel en Sheila Murnaghan, inleiding tot ''Women and Slaves in Greco-Roman Culture: Differential Equations'' (Routledge, 1998), bl. 11.</ref> As ’n eienaar uitgevind het sy manlike slaaf het ’n verhouding met ’n vrygebore vrou, moes hy hulle kragtens die wet drie keer waarsku om dit te beëindig. As die verhouding voortgeduur het, het hy die reg gehad om die vrye vrou as eiendom te neem.<ref name="bisexuality103">[[#Cantarella|Cantarella]], bl. 103.</ref> Verwysings na vroue uit fatsoenlike families wat seks met ’n manlike slaaf het, kom nie baie voor nie. Dit is ’n aanduiding dat manlike skrywers hulle nie oor dié risiko bekommer het nie.<ref>[[#Parker|Parker]], bl. 281.</ref> Ondanks die beperkings op en beheer oor slawe se seksualiteit, word slawe dikwels in Romeinse kuns en letterkunde uitgebeeld as wellustig en voyeuristies.<ref>[[#Harper|Harper]], bl. 203–204.</ref> Een van die temas wat Romeinse komedie van die Grieke s’n onderskei, is hul uitbeelding van die verhouding tussen slaaf en meester.<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 36–38.</ref> Vrygebore Romeine wat in slawerny beland het, was veronderstel om beskerm te wees teen seksuele uitbuiting, soos aangedui deur twee verskillende verhale wat deur antieke historici neergepen is.<ref>Livius 8.28; Dionysius van Halicarnassus 16.5; Valerius Maximus 6.1.9.</ref> Voor die afskaffing van [[skuldslawerny]] in die 4de eeu v.C. was vrygebore Romeine soms genoodsaak om hulself of hul kinders as slawe te verkoop om hul skuld af te betaal. Volgens [[Livius]] is skuldslawerny (''nexum'') juis afgeskaf weens ’n poging deur die woekeraar Lucius Papirius om ’n vrygebore seun wat as sekuriteit vir sy pa se skuld gedien het, seksueel te misbruik. Die seun, Gaius Publilius, was besonder mooi en Papirius het daarop aangedring dat hy as skuldslaaf seksuele dienste lewer. Toe Publilius weier, het Papirius hom kaal laat uittrek en met ’n sweep laat slaan. Die seun het sy beserings in die straat aan mense gewys en hul woede het daartoe gelei dat die konsul die senaat moes byeenroep. Die politieke proses het eindelik gelei tot die ''Lex Poetelia Papiria'', wat ’n verbod geplaas het op die verkoop van skuldenaars as slawe en vereis het dat hul eiendom eerder as sekuriteit dien. In ’n verhaal deur Valerius Maximus het dieselfde gebeur met die seun Titus Veturius, wie se eienaar, Publius Plotius, hom probeer verlei het. Nadat Plotius hom met ’n sweep laat slaan het, het Veturius by die konsuls gaan kla en het Plotius tronkstraf gekry.<ref>[[#Cantarella|Cantarella]], bl. 104–105</ref><ref>[[#Williams|Williams]], bl. 102–103; Forsythe, ''A Critical History of Early Rome'', bl. 313–314; Butrica, "Some Myths and Anomalies in the Study of Roman Sexuality," bl. 214–215.</ref> === Prostitusie === [[Lêer:Pompeii - Lupanar - Erotic Scene - MAN.jpg|duimnael|240px|’n Muurskildering uit ’n bordeel in Pompeii.]] [[Prostitusie]] was reg deur die Romeinse Ryk wettig.<ref>[[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 350.</ref> Die meeste prostitute was slawe of bevryde slawe. Hulle moes registreer. Ondanks wat na ’n duidelike onderskeid lyk, het die regsgeleerde Ulpianus gesê ’n vrou wat openlik promisku is, haal haarself die status van prostituut op die hals, al aanvaar sy geen geld nie.<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 76, aangehaal uit Ulpianus, ''Digest'' 23.2.43.3.</ref> Die Augustynse wet oor owerspel het prostitute uitgesluit; hulle kon wettig met getroude mans seks hê. Dit het daartoe gelei dat sommige bekende sosiale vlinders hulle as prostitute laat registreer het om vervolging vir owerspel vry te spring.<ref>[[#Habinek|Habinek]], bl. 29.</ref> Verwarring oor ’n vrou se status het dikwels die storielyn in Romeinse komedies gekompliseer. So raak ’n jong man byvoorbeeld verlief op ’n prostituut wat nie ’n burger is nie, en hy wil graag met haar trou. Hy is oorstelp wanneer dit blyk sy is eintlik ’n vrygebore maagd. Hy kon met laasgenoemde trou, maar nie met eersgenoemde nie.<ref>[[#Langlands|Langlands]], bl. 205–206.</ref> Prostitute verskyn ook in erotiese kuns in [[Pompeji|Pompeii]] en [[Herculaneum]], onder meer op die muurskilderings van bordele; hulle is dikwels nakend behalwe vir ’n bandjielose bra. Verskeie [[seksposisie]]s word uitgebeeld wat bots met sommige geleerdes se bewerings oor die voorkeure van Romeinse mans in heteroseksuele seksdade.<ref>[[#Clarke|Clarke]]</ref> ==== Plesier en eerloosheid ==== Prostitute was onder die mense wat in Rome as ''infames'' geklassifiseer is; hulle het min regsbeskerming gehad al was hulle tegnies nie slawe nie.<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 66.</ref> ''Infamia'' was ’n regstatus wat jy nooit weer kon afskud nie; ’n prostituut was dus nie net ’n vrou wat prostitusie beoefen nie, maar ook een wat dit voorheen gedoen het, al het sy intussen opgehou.<ref>''Lex Iulia et Papia'', soos aangehaal in ''Women's Life in Greece and Rome: A Sourcebook in Translation'', reds. Mary R. Lefkowitz en Maureen B. Fant (Johns Hopkins University Press, 2005, 3de uitg.), bl. 118.</ref> In die Romeinse morele tradisie was plesier (''voluptas'') ’n twyfelagtige spel. Die Stoïsynse moralis Seneca sê die volgende oor plesier en deug (''virtus''): <blockquote> "Deug sal jy kry in die tempel, in die forum, in die senaatshuis, voor die stadsmure, stowwerig en deur die son gebrand, haar hande grof; plesier sal jy meestal vind waar sy om die baddens en stoomkamers rondhang, vir die polisie wegkruip, op soek na donkerte, sag, oorverfyn, met ’n reuk van wyn en parfuum, bleek of andersins met grimering opgemaak soos ’n lyk."<ref>Seneca, ''De vita beata'' 7.3</ref><ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 84.</ref> </blockquote> [[Lêer:Retiarius stabs secutor (color).jpg|duimnael|240px|Juvenalis het gedink die ''retiarius'' (links), ’n gladiator wat geveg het met sy gesig en liggaam ontbloot, was verwyfd en geneig tot seksueel afwykende gedrag.<ref>Juvenalis, ''Satires'' 2 en 8; Michael Carter, "(Un)Dressed to Kill: Viewing the ''Retiarius''," in ''Roman Dress and the Fabrics of Roman Culture'' (University of Toronto Press, 2008), bl. 120–121.</ref>]] Die teenstrydigheid in die Romeine se siening van fisieke plesier word weerspieël in die ''infamia'' van dié wie se liggame dit openlik verskaf het.<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 66–67.</ref> In ’n tegniese sin was ''infamia'' die amptelike verlies van regstatus vir ’n vrygebore persoon weens wangedrag, insluitende seksuele wangedrag, maar die woord kon ook vir ’n slegte reputasie in die algemeen gebruik word.<ref>[[#McGinn1998|McGinn (1998)]], bl. 65ff.</ref> ''Infamia'' was die "onvermydelike gevolg" van sekere loopbane – nie net prostitute en koppelaars nie, maar ook vermaakkunstenaars soos akteurs, dansers en gladiators:<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 67.</ref> "Hierdie figure was die voorwerp van ander mense se begeertes. Hulle het plesier aan ander verskaf. Hulle was besoedel deur blootstelling aan die openbare blik."<ref name="unspeakable" /> Mense wat as ''infames'' (enkelvoud: ''infamis'') geëtiketteer is, kon lyfstraf kry, iets wat andersins tot slawe beperk was.<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 73.</ref> Die Romeinse burger se politieke vryheid het ingesluit dat sy liggaam nie onderwerp word aan fisieke uitbuiting of lyfstraf nie.<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 73–74.</ref> Burgers wat egter gekies het om vemaakkunstenaars te word, het hul liggaam gebruik om ander mense openbare plesier te verskaf en was uitgesluit van hierdie fisieke beskerming; hulle kon geslaan of anders gewelddadig behandel word.<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 74–75.</ref> Enige vrye man wat ’n gladiator geword het, het ’n eed afgelê dat hy bereid is om gebrandmerk, geslaan, onderwerp en moontlik met ’n swaard doodgemaak te word.<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 77.</ref> Hulle is beide verheerlik en verag, en was veronderstel om ’n onweerstaanbare seksuele aantrekkingskrag vir vroue te hê.<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 77–78</ref><ref>Michael Carter, "(Un)Dressed to Kill: Viewing the ''Retiarius''," in ''Roman Dress and the Fabrics of Roman Culture'' (University of Toronto Press, 2008), bl. 114 ''et passim''.</ref> Akteurs was seksueel twyfelagtig, deels omdat hulle vroue kon naboots (vrouerolle is deur mans met maskers en in vroueklere vertolk).<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 80</ref><ref>Juvenalis, ''Satire'' 3.95–97.</ref> Beide mans en vroue het hulle aantreklik gevind. Die diktator [[Sulla]] het ’n lang verhouding met ’n akteur gehad;<ref>Plutarchus, ''Life of Sulla'' 3.3.</ref> Maecenas, die kunsbeskermheer en {{nowrap|-raadgewer}} van Augustus, was verlief op ’n akteur met die naam Bathyllus,<ref>Tacitus, ''Annales'' 1.54.</ref> en vroue van die keiserlike familie het na bewering verhoudings met akteurs gehad.<ref>Insluitende "die vroue van Claudius en Domitianus": [[#Hallett|Hallett]], bl. 80.</ref> Daar is algemeen aangeneem aktrises is prostitute.<ref name="unspeakable1">[[#Hallett|Hallett]], bl. 81.</ref> ’n Man wat die passiewe rol in anale seks geniet het of daarvan gehou het om orale seks te gee (dikwels beskryf as ’n ''cinaedus'') kon ook as ’n ''infamis'' geëtiketteer word, maar as hy ’n burger was, kon hy sy regstatus behou.<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], 550–551, 555ff.</ref><ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 68.</ref> ==== Privaat seksklubs ==== Volgens [[argeologie]]se vondste, veral in Pompeii en Herculaneum, en letterkundige bronne was daar skynbaar privaat "seksklubs" in sommige Romeinse huise (''domūs'').<ref>[[#McGinn2004|McGinn (2004)]], bl. 157–159.</ref> Die meeste Romeine het in woonstelle (''insulae'') gewoon; die ''domūs'' was ’n groot, onafhanklike woning wat deur ’n taamlike ryk familie besit is en het in Rome ’n groot deel gevorm van die familie se sosiale identiteit. ’n Paar van hierdie huisies het kamers gehad wat met pornografie versier was, nie veel anders as dié wat in bordele ontdek is nie. In sommige gevalle het dié kamers ’n aparte buitedeur gehad vir gaste,<ref>[[#McGinn2004|McGinn (2004)]], bl. 157–158.</ref> wat normaalweg die huis deur die hoofdeur sou binnekom en deur die atrium sou loop waar fatsoenlike voorwerpe uitgestal is. Sommige meen<ref>[[#McGinn2004|McGinn (2004)]], bl. 158–159.</ref> hierdie kamers is so versier dat dit die atmosfeer van ’n bordeel gehad het en is gebruik vir eksklusiewe sekspartytjies, soos die een wat die historikus Valerius Maximus beskryf (dit het in 52&nbsp;v.C. plaasgevind met ’n konsul en volksverteenwoordigers as gaste): <blockquote> "Net so berug is die partytjie wat vir Metellus Scipio gereël is terwyl hy konsul was en vir die volksverteenwoordigers – deur Gemellus, hul boodskapper. Hy was ’n vrygebore man, maar weens sy besigheid wat misluk het, moes hy noodgedwonge die rol van ’n dienskneg speel. Die gemeenskap het gebloos toe hy ’n hoerhuis in sy eie huis oopmaak en koppelaar speel vir Mucia en Flavia, die een noemenswaardig vanweë haar pa en die ander vanweë haar man, asook vir die aristokratiese seun Saturninus. Liggame in skaamtelose oorgawe, gereed om te kom vir ’n spel van dronk seks! ’n Banket nie tot eer van ’n konsul en volksverteenwoordigers nie, maar as ’n aanklag teen hulle!"<ref>Valerius Maximus 9.1.8; [[#McGinn2004|McGinn (2004)]], bl. 159.</ref> </blockquote> Die bestaan van seksklubs kon die agtergrond gevorm het van laatrepublikeinse politieke smeerveldtogte teen openbare figure wie se partytjiegaste prostitute ingesluit het<ref>''In Verrem'' 2.3.6, 2.4.83, 2.5.81–82, 137; ''Post Reditum in Senatu'' 11, 14; ''Philippicae'' 2.15, 62–63, 69; [[#McGinn2004|McGinn (2004)]], bl. 163.</ref> en van die berugte keiserlike hoerhuis wat [[Caligula]] op die [[Palatyn]] gestig het en waar hy getroude vroue en vrygebore jeugdiges geprostitueer het.<ref>[[#McGinn2004|McGinn (2004)]], bl. 159, 162.</ref> == Seksdade en -posisies == Sowat 90 [[seksposisie]]s in die antieke wêreld is aangeteken.<ref name="international184" /> Beide Romeinse erotiese kuns en Latynse letterkunde (veral bekend is ’n deel uit Ovidius se ''Liefdeskuns''<ref>Ovidius, ''Ars Amatoria'' 3.771ff.</ref>) beeld verskeie seksvorme (''concubitus varii'') en seksposisies (''figurae veneris'') uit. Die Latynse terme kom van Ovidius, uit sy beskrywing van die mees aristokratiese huishoudings wat erotiese skilderye as deel van hul kunsversamelings uitstal.<ref>Ovidius, ''Tristia'' 2.1.523</ref><ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 91–92.</ref> Volgens [[Suetonius]] het Tiberius ’n groot versameling sekshandboeke en erotiese kuns gehad, insluitende ’n skildery van die mitologiese jagter Atalanta wat vir Meleager orale seks gee, ’n werk wat die keiser gereken het meer as ’n miljoen sestersies (’n Romeinse muntstuk) werd was.<ref name="lovemaking92" /> Seksuele afwisseling het Romeine gefassineer. Daar is geglo [[astrologie]] beïnvloed ’n mens se voorkeure en bedrywighede: Mense wat gebore is toe die son, maan en planete in sekere sterretekens was ([[Steenbok (sterreteken)|Steenbok]], [[Waterdraer (sterreteken)|Waterdraer]], [[Bul (sterreteken)|Bul]] of [[Kreef (sterreteken)|Kreef]]) was veronderstel om geneig te wees tot geheime onsedelikheid of "onnatuurlike" vorme van seks, of om ’n ''pathicus'' te wees (iemand wat van die passiewe rol in homoseksuele seks hou).<ref>Firmicus Maternus 5.2.4, 5.3.11 en 17, 5.6.8, 6.30.15; Vettius Valens 1.1, 2.16, 2.36 en 38.</ref> Lucretius het gemeen elke seksdaad het ’n ander doel. Prostitute gebruik sekere bewegings om hul kliënte te bevredig en swangerskap te voorkom. Vroue wat swanger wil raak, word afgeraai om te woes te beweeg tydens seks, want sulke bewegings "stamp die ploegskaar uit die voor en laat die saad op die verkeerde plek beland".<ref>Lucretius, ''De rerum natura'' 4.1268–1273</ref><ref>[[#Brown|Brown]], bl. 68.</ref> Lucretius beveel die "hondjiestyl" aan vir paartjies wat swanger wil raak, want dit stem ooreen met die natuurlike seks van diere.<ref>Lucretius, ''De rerum natura'' 4.1263–1267</ref><ref>[[#Brown|Brown]], bl. 67–68.</ref> === Seks tussen mans en vroue === [[Lêer:Sexual scene on pompeian mural 5.jpg|duimnael|240px|Die vrou-bo-posisie was ’n gunsteling in Romeinse kuns.<ref>[[#Fredrick|Fredrick]], bl. 159.</ref>]] Die basiese onwelvoeglike woord vir ’n man wat met ’n vrou seks het, was ''futuo'', "ek naai". Hoewel dit nie in fatsoenlike letterkunde voorkom nie, was dit nie noodwendig beledigend of aggressief nie; dit is gebruik vir transaksies tussen ’n prostituut en haar kliënte en in liefdevolle of passievolle situasies om intimiteit aan te wakker.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 120–121.</ref> Uit ’n toneelstuk deur Plautus blyk dit die aanleer van ’n erotiese woordeskat was dalk deel van ’n vrou se voorbereiding op seksualiteit in die huwelik: ’n Maagd verduidelik sy het nog nie die woorde geleer wat geskik is vir ’n huweliksnag nie.<ref>Plautus, frg. 68</ref><ref>[[#Adams|Adams]], bl. 121.</ref> Die formidabele aristokratiese vrou Fulvia het ’n uitdaging aan Augustus gestel: ''Aut futue aut pugnemus'' (letterlik: "Naai my of laat ons veg"). Augustus het verkies om te veg.<ref>Martialis 11.20.7; [[#Adams|Adams]], bl. 121.</ref> In graffiti in Pompeii is die woord deur mans en vroue gebruik om hul vaardigheid, bevrediging of beskikbaarheid te verklaar. Thomas Habinek meen "Ovidius het die kategorie heteroseksuele man uitgedink", want selfdegeslagseks was heel normaal vir ’n Romeinse man.<ref>[[#Habinek|Habinek]], bl. 31.</ref> Ovidius het die Romeinse tradisie van pederastie verwerp en gesê hy put meer plesier daaruit om seks met ’n vrou te hê. Seksuele plesier moet wedersyds wees, het hy gesê,<ref>Ovidius, ''Ars Amatoria'' 2.681–684; [[#Edwards|Edwards]], bl. 7</ref><ref>{{cite journal|doi=10.2307/3051285 |jstor=3051285|title=The Warren Cup: Homoerotic Love and Symposial Rhetoric in Silver|url=https://archive.org/details/sim_art-bulletin_1999-03_81_1/page/n22 |journal=The Art Bulletin|volume=81|pages=21–52 (36)|year=1999|last1=Pollini|first1=John}}</ref> en hy het mans aangeraai om nie die seksdaad te voltooi sonder dat die vrou ’n orgasme bereik nie. In een paragraaf beveel hy skynbaar ’n gesamentlike orgasme aan: <blockquote> "Maar moenie jou dame in die steek laat deur groter seile in te span nie, en moenie dat sy jou voorspring nie; jaag saam na die eindstreep: Dit is wanneer plesier volkome is, wanneer man en vrou daar lê, ewe verslaan."<ref>Ovidius, ''Ars Amatoria'' 2.725–8; [[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 343.</ref> </blockquote> ==== ''Mulier equitans'' ==== "Perdry" was ’n algemene [[metafoor]] vir die seksdaad, veral wanneer die vrou bo was.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 165.</ref> Die ''mulier equitans'' ("vrou wat perdry") kom nie op Griekse geverfde potte voor nie, maar is gewild in Romeinse kuns. Ovidius beveel dit vir die klein vroutjie aan, omdat ’n lang vrou nie sal wil lyk asof sy bo die man uittroon nie.<ref>Ovidius, ''Ars Amatoria'' 3.777–778; Gibson, ''Ars Amatoria Book 3'', bl. 393.</ref> Dit was blykbaar ’n gunsteling van die mitologiese paartjie Hector en Andromache, al was sy legendaries lank, en is grappenderwys "die Hector-perd" genoem.<ref>''Hectoreus equus'' (''Ars Amatoria'' 3.777–778); Meyboom en Versluys, "The Meaning of Dwarfs in Nilotic Scenes," in ''Nile into Tiber'', bl. 188.</ref> Een reliëf uit Romeinse Gallië wat die ''mulier equitans'' uitbeeld, sinspeel op die metafoor deur ’n galoppende perd in ’n raampie op die agtergrond te wys (sien eerste foto onder).<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 258.</ref> in Kuns wat die ''mulier equitans'' uitbeeld, sit die vrou gewoonlik so dat die kyker haar hele liggaam kan sien, dikwels met haar onthaarde geslagsdele beklemtoon. Die betekenis van dié posisie verskil van skrywer tot skrywer. Kenneth Dover het gedink dit toon die relatiewe seksuele bevryding van die Romeinse vrou.<ref>Kenneth Dover, ''Greek Homosexuality'' (Harvard University Press, 1978), bl. 107, soos aangehaal in [[#Fredrick|Fredrick]], bl. 159.</ref> Uit die vrou se oogpunt kon dit aan haar ’n groter onafhanklikheid gegee het wat beweging betref en haar plesier verhoog het.<ref>Catherine Johns, ''Sex or Symbol? Erotic Images of Greece and Rome'' (Routledge, 1982), bl. 136–137, soos aangehaal in [[#Fredrick|Fredrick]], bl. 159.</ref> Paul Veyne het egter geglo dit beteken die vrou moes die werk doen en die man dien, terwyl hy daar lê en sonder inspanning bevredig word.<ref>Paul Veyne, "La famille et l'amour sous le haut-empire romain," ''Annales: Économies, sociétés, civilisations'' 33 (1978) 53–54, soos aangehaal in [[#Fredrick|Fredrick]], bl. 159.</ref> Die posisie was dalk ’n gunsteling in kuns omdat die manlike én vroulike kyker daarvan gehou het: Dit het mans ’n onbelemmerde uitsig op die vrou se liggaam gegee, soos Ovidius voorgestel het, asook van die penis in die vagina; vroue het gehou van die visueel dominante vrou wat die aktiewe rol speel.<ref>[[#Fredrick|Fredrick]], bl. 159–160.</ref> ’n Perdrymetafoor is ook gebruik vir die ''cinaedus'' wat bo "ry" in anale seks tussen mans,<ref>Petronius, ''Satyricon'' 24.4; ''Corpus Inscriptionum Latinarum'' 4.1825</ref><ref>[[#Adams|Adams]], bl. 165–166.</ref> en minstens een keer vir lesbiërs wat "beurte maak om perd te ry en te beweeg met die maan as getuie".<ref>Juvenal 6.311</ref><ref>[[#Adams|Adams]], bl. 166.</ref> <gallery> Beeld:Pompeii - Casa del Ristorante 3.jpg|Casa del Ristorante, Pompeji. Beeld:Roman oil lamp with an erotic theme Römisch Germanisches Museum Cologne.jpg|Uitbeelding op ’n olielamp. </gallery> === Anale seks === [[Lêer:Pompeii - Casa del Ristorante 2.jpg|duimnael|240px|Die "leeuwyfie"-posisie (Casa del Ristorante, Pompeii).]] Die Latynse woord vir "anaal penetreer" is ''pedicare''. Die persoon wat gepenetreer is, was gewoonlik manlik, maar nie altyd nie. ''Pedicare'' is ’n lelike woord wat ook in ’n dreigement gebruik kan word, soos Catullus in ''Carmen'' 16, of in die algemeen soos in "fok jou".<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 123–124</ref><ref name="richlin1981" /> Die herkoms van die woord is onseker, maar sommige glo dit is afgelei van die [[Grieks]]e ''paidika'', wat te doen het met pederastie.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 123.</ref> Die basiese woord vir "anus" was ''culus''. Algemene metafore was ''ficus'' ("vy") en ''anus'' ("ring"), wat as ’n fatsoenlike term beskou en algemeen in mediese geskrifte gebruik is.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 112–114.</ref> Mans wat die passiewe rol gespeel het, het dit "soos ’n vrou gevat", maar wanneer ’n vrou anaal gepenetreer is, het sy "die seun se rol gespeel".<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 31.</ref> Martialis glo anale seks is beter met seuns as met vroue; toe sy vrou sê sy laat hom anale seks toe sodat hy getrou aan haar kan bly, tart hy haar met die minderwaardigheid van haar anus in vergelyking met dié van ’n seun.<ref>Martialis 12.75 en 96, waar hy die "vy"-metafoor gebruik; [[#Williams|Williams]], bl. 27</ref><ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 41–42.</ref> Die ''figura veneris'', die posisie waarin die vrou vooroor buk om haar sitvlak te lig en wat "die leeuwyfie" genoem is, kon gewees het vir anale penetrasie, want seuns in Griekse kuns het dieselfde posisie ingeneem. Met ’n vrou is dit egter moeilik om in kuns te onderskei van ''a tergo'' (hondjiestyl). ''Culibonia'' ("goeie anus") was ’n grappige term vir ’n prostituut met dié spesialiteit.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 110–111.</ref> Een rede dat vroulike prostitute dit verkies het, was waarskynlik om swangerskap te vermy,<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 230.</ref> want volgens letterkundige bronne is seuns daarvoor verkies. === ''Os impurum'' === ''Os impurum'' ("vuil mond" of "onreine mond") was ’n skelnaam vir mense wat [[orale seks]] verskaf het.<ref>Valentina Arena, "Roman Oratorical Invective," in ''A Companion to Roman Rhetoric'' (Blackwell, 2010), bl. 156; Nancy Woman, ''Abusive Mouths in Classical Athens'' (Cambridge University Press, 2008), bl. 322.</ref> "Orale slegtheid"<ref name="abusive">Woman, ''Abusive Mouths'', bl. 322.</ref> was ’n gunstelingskelnaam vir Catullus,<ref>Catullus, ''Carmina'' 39, 78b, 97, 99; William Fitzgerald, ''Catullan Provocations: Lyric Poetry and the Drama of Position'' (University of California Press, 1995, 1999), bl. 262.</ref> Horatius en Martialis.<ref name="abusive" /> Om iemand daarvan te beskuldig dat hy of sy ’n ''os impurum'' het, was die grootste belediging.<ref>''A Companion to Catullus'' (Blackwell, 2011), [https://books.google.com/books?id=2buHe449NoAC&pg=PT323&dq=%22the+imputation+of+os+impurum%22&hl=en&ei=3SsoTtzdIeupsAKwqq07&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=%22the%20imputation%20of%20os%20impurum%22&f=false n.p.]</ref> [[Lêer:Pompeya erótica3.jpg|duimnael|180px|’n Muurskildering uit Pompeii wat cunnilingus uitbeeld.]] Dit was tradisie in obsene komedies dat orale seks ’n slegte asem veroorsaak wat byna toksies is.<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 27</ref><ref>Guillermo Galán Vioque, ''Martial, Book VII: A Commentary'' (Brill, 2002), bl. 495.</ref> "Hoere van die agterstrate" is besmet deur die orale seks wat hulle gegee het; die feit dat die penis ook gebruik word om te urineer, het gemaak dat orale seks buitengewoon afstootlik was vir Catullus, wat gepraat het van "die vuil spoeg van ’n bepiste hoer".<ref>Catullus, ''Carmen'' 99.10</ref><ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 27</ref> Martialis spot dat ’n goeie parfuum in vissous (''garum'') verander wanneer dit geruik word deur ’n man wie se asem na orale seks ruik.<ref>Martialis, 7.94; Vioque, ''Martialis, Book VII'', bl. 495.</ref> In nog ’n epigram van Martialis blaas ’n ''fellator'' op ’n warm koek om dit af te koel en verander dit in ontlasting.<ref>Martial, 3.17; Guillermo Galán Vioque, ''Martial, Book VII: A Commentary'', bl. 495.</ref> ==== Cunnilingus en fellatio ==== Weens die stigma wat gekleef het aan die verskaffing van fisieke plesier, is ’n man wat aan ’n vrou orale seks gegee het, dikwels bespot. [[Seksposisie#Cunnilingus|Cunnilingus]] word in Romeinse kuns bloot as ’n wederkerige handeling uitgebeeld, wanneer die vrou haar man orale seks gee in ’n vorm van die [[Seksposisie#69-posisie|69-posisie]].<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 224.</ref> In ’n muurskildering uit Pompeii (op die foto regs) word ’n unieke omruiling van rolle uitgebeeld: Die vrou wat cunnilingus kry, is lank, goed gebou en kaal, terwyl die man klein en ten volle geklee is. Hy is vooroor gebuig en het ’n angstige uitdrukking op sy gesig.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 223</ref> Die situasie is so buitengewoon dat dit waarskynlik bedoel was om humoristies te wees.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 224–227.</ref> Daar is bewyse dat vroue manlike prostitute kon huur om cunnilingus te verskaf. Graffiti in Pompeii adverteer die pryse wat manlike prostitute vir cunnilingus gevra het: min of meer dieselfde as vir ’n fellatio deur ’n vroulike prostituut; die graffiti kon egter ook net bedoel gewees het as ’n belediging vir die mans wie se name genoem is.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 226.</ref> Een graffito is dalk bedoel as ’n politieke smeerveldtog: "Stem vir Isidore as ''aedile''; hy lek [[poes]] die lekkerste!"<ref>''CIL'' 4.1383, by die ingang van ’n winkel in Pompeji; Antonio Varone, ''Erotica Pompeiana: Love Inscriptions on the Walls of Pompeii'' («L'Erma» di Bretschneider, 2002), bl. 81.</ref> Die Latynse werkwoord ''fellare'' is gewoonlik gebruik vir ’n vrou wat aan ’n man orale seks gee.<ref name="richlin1981" /> Om ’n man daarvan te beskuldig dat hy ’n ander man ''fellare'', was waarskynlik die grootste belediging.<ref>[[#Fredrick|Fredrick]], bl. 162.</ref> Dit was ook iets wat ’n mens sou gevra het van ’n ''infamis''<ref name="richlin1981" /><ref>Catullus ''Carmina'' 58 en 59; en Martialis, ''Epigrams'' 4.84, 9.4, 9.67, en 12.55.</ref> en nie iets wat ’n man in ’n fatsoenlike huishouding van sy vrou sou verwag nie.<ref name="laughing161">[[#Fredrick|Fredrick]], bl. 161.</ref> Fellatio is beskou as ’n ietwat bespotlike voorkeur van ouer mans wat gesukkel het om ’n ereksie te behou,<ref name="richlin1981" /> maar volgens graffiti is die dienste van ’n goeie ''fellatrix'' met geesdrif verwelkom.<ref>[[#Fredrick|Fredrick]], bl. 163.</ref> Fellatio was in Romeinse kuns ’n redelik algemene onderwerp.<ref name="laughing161" /> ==== ''Irrumatio'' ==== ''Irrumatio'' was ’n gedwonge vorm van fellatio, feitlik altyd teenoor ’n ander man. Om iemand te dwing om orale seks op jou toe te pas is beskou as ’n bewys van jou viriliteit, iets om oor te spog, soos aangedui in die ''Priapeia'' en die gedigte van Catullus en Martialis. Dit was ook ’n dreigement van straf, veral vir owerspelers.<ref name="richlin1981" /> Martialis raai ’n man aan wat reeds die ore en neus van sy vrou se minnaar afgesny het, om die vernedering af te handel deur die owerspeler se mond met orale verkragting te bevuil.<ref>Martialis, 2.47.4</ref><ref name="richlin1981" /> === Groepseks === [[Lêer:Sexual scene on pompeian mural 2.jpg|duimnael|240px|Seks tussen drie mense uit Pompeii soos beskryf deur Catullus, gedig 56.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 233–234.</ref>]] [[Seksposisie#Groepseks|Groepseks]] kom voor in letterkunde, graffiti en kuns.<ref>Clark, ''Looking at Lovemaking'', bl. 233–234.</ref> Suetonius vertel dat keiser Tiberius daarvan gehou het om na groepseks te kyk, en beskryf "kettings" wat deur seuns en meisies gevorm is: <blockquote> "In sy vakansiehuis op Capri het hy ’n slaapkamer gehad wat die teater vir sy geheime losbandigheid was. Daar het hy van oral oor groepe manlike en vroulike prostitute vergader, asook uitvinders van verregaande koppulasies (wat hy ''spintriae'' genoem het); ineengestrengel het hulle ’n driedubbele ketting (''triplici serie connexi'') gevorm en hulself voor hom geprostitueer om sy kwynende begeerte te laat opvlam."<ref>Suetonius, ''Life of Tiberius'' 43, soos aangehaal in [[#Clarke|Clarke]], bl. 234.</ref></blockquote> [[Lêer:Pompeii - Terme Suburbane - Apodyterium - Scene VII.jpg|duimnael|180px|Vier mense het seks in ’n bad in Pompeii.]] In die meeste tonele van seks tussen drie mense word twee mans uitgebeeld wat ’n vrou penetreer. ’n Medalje uit Romeinse Gallië beeld twee mans uit wat op ’n bed lê, een links en een regs, met hul bene uitgestrek onder ’n vrou tussen hulle. Op ’n ander een word ’n vrou gewys wat op ’n man "perdry" terwyl hy agteroor lê en ’n man agter haar haar bene oopmaak om haar te penetreer. ’n Variasie wat veel minder voorkom, is een man wat ’n vrou van agter penetreer terwyl hy self anale seks van ’n man agter hom ontvang, ’n scenario wat gevind word in Catullus, ''Carmen'' 56, sowel as in kuns. Catullus maak dit duidelik dat hierdie posisie humoristies was,<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 234.</ref> moontlik omdat die man in die middel ’n ''cinaedus'' kon wees, ’n man wat graag die ontvanger van anale seks was, maar ook beskou is as aanloklik vir vroue.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 234–235.</ref> Seks tussen vier mense word ook in Romeinse kuns aangetref, veral tussen twee mans en twee vroue en soms in selfdegeslagparings. Een voorbeeld van so ’n sekssituasie uit Pompeii demonstreer wat die Romeine as die superieure rol beskou het. ’n Vrou heel regs kniel langs ’n bed om aan ’n ander vrou, wat daarop lê, cunnilingus te gee; dié vrou gee weer orale seks aan ’n man wat oor haar kniel. Dié man word anaal gepenetreer deur ’n vierde persoon, wat as die "veroweraar" voorgestel word: Hy kry bevrediging sonder om dit aan iemand anders te gee, en hy kyk reguit vorentoe met ’n triomfantelike waai van die hand.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 255.</ref> ’n Latynse epigram deur die Gallies-Romeinse digter Ausonius (4de eeu n.C.) is ’n raaisel wat staatmaak op kennis van die konfigurasies in groepseks: <blockquote>"Drie mans is saam in die bed: twee gee ongeoorloofde seks (''stuprum'') en twee ontvang ongeoorloofde seks."<br />"Is daar dan nie vier mans nie?"<br />"Nee, die mans aan die buitekant tel elk as ’n enkele oortreding, maar die een in die middel gee en ontvang ongeoorloofde seks."<ref>Ausonius, ''Epigram'' 43 Green (39); Matthew Kuefler, ''The Manly Eunuch: Masculinity, Gender Ambiguity, and Christian Ideology in Late Antiquity'' (University of Chicago Press, 2001), bl. 92.</ref></blockquote> === Masturbasie === Romeinse bronne gee min aandag aan [[masturbasie]].<ref>Richlin, "Sexuality in the Roman Empire," bl. 351.</ref> Martialis noem dit ’n paar keer in sy gedigte, maar beskou dit as ’n minderwaardige vorm van seksuele bevrediging wat deur slawe toegepas word. Hy erken egter dat hy self masturbeer wanneer ’n mooi slaweseun te duur is: "My hand het my bevredig as ’n plaasvervanger vir [[Ganimedes (mitologie)|Ganimedes]]".<ref>Martialius, 2.43.14</ref><ref>[[#Williams|Williams]], bl. 270</ref><ref>J.P. Sullivan, ''Martial, the Unexpected Classic: A Literary and Historical Study'' (Cambridge University Press, 1991), bl. 190. Martialis beskryf hoe slawe agter die deur masturbeer terwyl hulle kyk hoe Andromache op Hector "perdry" (11.104.13–14).</ref> Masturbasie was lank, maar nie dikwels nie, ’n tema in Latynse satire; in een van die min oorblywende geskrifte van Lucilius, Rome se vroegste satiris, word gespot met ’n verpersoonlikte penis, Mutto, wie se meisie, Laeva ("Linkshandige"), sy "trane" afvee.<ref>Lucilius 307 en 959.</ref> Die Romeine het verkies om met die linkerhand te masturbeer. ’n Graffito in Pompeii lui: "Wanneer my bekommernisse my liggaam knel, stel ek my opgekropte vloeistof met my linkerhand vry."<ref>''Corpus Inscriptionum Latinarum'' 4.2066, soos aangehaal deur [[#Younger|Younger]], bl. 108.</ref> Die oorsprong van die Latynse werkwoord ''masturbari'' is onseker. Daar is al gereken dit is ’n samestelling van ''turbare'', "oprui", en ''mas'', "manlik", in ’n unieke gebruik vir "penis".<ref>Joshua T. Katz, "''Testimonia Ritus Italici'': Male Genitalia, Solemn Declarations, and a New Latin Sound Law," ''Harvard Studies in Classical Philology'' 98 (1998), bl. 210–213; Judith P. Hallett, "Masturbator, mascarpio", ''Glotta'' 54 (1976) 292–308.</ref> Een tradisionele siening is dat dit kom van ''man(u)-'', "hand-," en ’n veranderde vorm van ''[[#Stuprum|stuprare]]'', "om te besoedel, om ’n seksuele onreg te pleeg teenoor".<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 208–211.</ref> Calvert Watkins meen dit is afgelei van ’n Proto-Indo-Europese stam wat beteken "murg, brein", omdat antieke mediese skrywers gedink het semen kom van die brein af deur die bene;<ref>Calvert Watkins, ''How to Kill a Dragon: Aspects of Indo-European Poetics'' (Oxford University Press, 1995), p 533ff.</ref> as dit reg is, kon die woord ''turbare'' steeds ’n invloed gehad het op die vorming van die woord in Latyn.<ref>Katz, "''Testimonia Ritus Italici''," bl. 212.</ref> === Bestialiteit === [[Lêer:Linz Schlossmuseum - Leda.jpg|duimnael|240px|Leda en die swaan, ook met Kupido (4de-eeuse Romeinse reliëf).]] Die mitologiese tradisie is vol seksdade tussen mens en dier, veral tussen sterflike vroue en gode wat as diere vermom is. [[Bestialiteit]] is veral ’n eienskap van seks met Jupiter (Gieks: [[Zeus]]), wat Leda as ’n swaan en Europa as ’n bul nader. Die [[Minotourus]] word gebore toe Pasiphaë so aangetrokke tot ’n bul voel dat sy haar as ’n koei vermom om met hom te paar. [[Sater]]s, bekend vir hul seksuele vraatsug, word dikwels met dierlike eienskappe uitgebeeld. Kamma-bestialiteit is aangeteken as ’n vorm van seksuele rolspel in antieke Rome. [[Nero]] het glo ’n vorm van vasbinding met manlike én vroulike seksmaats geniet waarin hy diervelle aangetrek en hul geslagsdele aangeval het, nes veroordeelde gevangenes vasgebind en in die arena deur wilde diere aangeval is.<ref>Suetonius, ''Life of Nero'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Nero*.html#29 29]; Carlin A. Barton, ''The Sorrows of the Ancient Romans: The Gladiator and the Monster'' (Princeton University Press, 1993), bl. 68.</ref> Die historikus Dio vertel hoe ’n prostituut haar as ’n luiperd voorgedoen het vir die bevrediging van ’n senator.<ref>Cassius Dio [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/76*.html#8 76.8.2]; Barton, ''The Sorrows of the Ancient Romans'', bl. 68.</ref> Die akteur Bathyllus was bekend daarvoor dat hy ’n erotiese dans uitgevoer het geklee as Leda wat seks het met die swaan.<ref>Juvenalis, ''Satire'' 6.60ff.; Erik Gunderson, "The Libidinal Rhetoric of Satire," in ''The Cambridge Companion to Roman Satire'' (Cambridge University Press, 2005), bl. 235; Blanshard, ''Sex: Vice and Love from Antiquity to Modernity'', bl. 40.</ref> Bestialiteit is ook ’n tema van Apuleius se roman ''Metamorphoses'' (of ''Die Goue Donkie''), waarin die [[protagonis]], wat in ’n donkie verander is, begeer word deur ’n ryk vrou, nes Pasiphaë die bul begeer het.<ref>Apuleius, ''Die Goue Donkie'' 10.19–22; Barton, ''The Sorrows of the Ancient Romans'', bl. 68.</ref> Daar is aanduidings dat gewelddadige seksdade soos dit in mitologiese scenarios uitgebeeld is, in die arena nageboots is as straf vir gevangenes. Die digter Martialis loof ’n toneel vir sy getrouheid aan die mite oor Pasiphaë.<ref>Martialis, ''De spectaculis'' 5</ref><ref>{{cite journal| doi=10.2307/300280 | jstor=300280 | title=Fatal Charades: Roman Executions Staged as Mythological Enactments | journal=Journal of Roman Studies | volume=80 | pages=44 | year=2012 | last1=Coleman | first1=K. M. }}</ref><ref>Paul Veyne, ''Foucault: His Thought, His Character'' (Polity Press, 2010.</ref> Die manier waarop ’n seksdaad tussen ’n vrou en ’n bul nageboots sou word, is ’n kwessie van spekulasie; as "Pasiphaë" ’n veroordeelde misdadiger was wat gemartel en doodgemaak moes word, sou die bul opgewek gewees het deur "die vaginale afskeiding van ’n koei op hitte" aan die persoon te smeer.<ref>Coleman, "Fatal Charades," bl. 64.</ref> In Apuleius se roman moet ’n vroulike gevangene wat tot ''ad bestias'' gevonnis is, in die arena verskyn vir seks met die protagonis in sy dierlike vorm.<ref>Apuleius, ''Metamorphoses'' 10.29.34; Coleman, "Fatal Charades," bl. 64.</ref> == Hermafroditisme en androgeniteit == [[Lêer:Satiro e Ermafrodito. Pompeii. National Archaeological Museum, Naples.jpg|duimnael|links|240px|Hermafroditos weer ’n sater af, Pompeii, c. 45–79 n.C.]] In sy hoofstuk oor antropologie en menslike fisiologie in die ensiklopedie ''Natuurgeskiedenis'' sê Plinius "daar is selfs diegene wat van albei geslagte gebore word en wat ons hermafrodiete noem, voorheen ''androgyni''" (''andr-'', "man," en ''gyn-'', "vrou," uit [[Grieks]]).<ref>Plinius, ''Natuurgeskiedenis'' 7.34</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1111/1468-0092.00024|title=Multiple births in Graeco-Roman antiquity|url=https://archive.org/details/sim_oxford-journal-of-archaeology_1997-03_16_1/page/n52|journal=Oxford Journal of Archaeology|volume=16|pages=49–63 (61)|year=1997|last1=Dasen|first1=Veronique}}</ref> Die [[Sisilië|Sisiliaanse]] historikus [[Diodorus Siculus|Diodorus]] (laat 1ste eeu v.C.) het geskryf "daar is sommige wat sê die geboorte van sulke wesens is wonderwerke en omdat dit selde gebeur, kondig hulle die toekoms aan, soms ten goede en soms ten kwade".<ref>Diodorus Siculus 4.6.5; Will Roscoe, "Priests of the Goddess: Gender Transgression in Ancient Religion," in ''History of Religions'' 35.3 (1996), bl. 204.</ref> [[Isidorus van Sevilla]] (c. 560–636) beskryf hermafrodiete onrealisties as "mense wat die regterbors van ’n man en die linkerbors van ’n vrou het, en ná seks kan hulle kinders verwek én baar".<ref>Isidorus van Sevilla, ''Eytmologiae'' 11.3. 11.</ref> In die moderne wêreld het die woord "hermafrodiet" ’n negatiewe term geword vir mense wat met eienskappe van albei geslagte gebore word; in die oudheid was die liggaam van die sogenaamde hermafrodiet ’n belangrike bron van vrae oor geslagsidentiteit.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 49</ref><ref>[[#Taylor|Taylor]], bl. 78.</ref> Die hermafrodiet verteenwoordig ’n "oortreding van die sosiale grense, veral dié wat verband hou met die alledaagse lewe as mans en vroue".<ref>Roscoe, "Priests of the Goddess," bl. 204.</ref> In tradisionele Romeinse godsdiens het die geboorte van ’n hermafrodiet gedui op ’n ontwrigting van die ''pax deorum'', Rome se verdrag met die gode.<ref>Veit Rosenberger, "Republican ''nobiles'': Controlling the ''Res Publica''," in ''A Companion to Roman Religion'' (Blackwell, 2007), bl. 295.</ref> Livius beskryf ’n voorval in oorlogstyd toe die ontdekking van ’n vierjarige hermafrodiet gelei het tot ’n uitgebreide reeks "regstellings": Die kind is in ’n kis toegemaak en in die see verdrink.<ref>Livius 27.11 (wat die term ''androgynus'' gebruik); Rosenberger, "Republican ''nobiles''," bl. 297.</ref> Dit is gevolg deur nog rituele. ’n Hermafrodiet wat in 133&nbsp;v.C. ontdek is, is in die plaaslike rivier verdrink. Dit lyk of die oorgee van die hermafrodiet aan die waterelement die voorgeskrewe manier was om dit wat as ’n oortreding van die natuurlike orde beskou is, te herstel.<ref>Julius Obsequens 27a ''(androgynus)''; Rosenberger, "Republican ''nobiles''," bl. 298.</ref> Plinius meen hoewel hermafrodiete eens as voorbodes beskou is, was hulle in sy tyd voorwerpe van genot; hulle was onder die menslike vreemdhede wat die rykes sou kon aanskaf op die "monstermark" in Rome, soos beskryf deur Plutarchus.<ref>Plutarchus, ''Moralia'' 520c; Dasen, "Multiple Births in Graeco-Roman Antiquity," bl. 61.</ref> In die [[mitologie]] was [[Hermafroditos]] (Hermaphroditus vir die Romeine) die pragtige seun van [[Hermes]] (Mercurius) en [[Afrodite]] (Venus).<ref>Ovidius, ''Metamorfoses'' 4.287–88.</ref> Ovidius het ’n invloedryke verhaal geskryf<ref>[[#Taylor|Taylor]], bl. 77</ref><ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 49.</ref> oor hoe Hermafroditos androgeen geword het. Terwyl die jong man aan die vooraand van volwassenheid gestaan het, het hy die liefde verwerp, nes [[Narsisme|Narsissus]] gedoen het, en ook langs ’n poel water.<ref>[[#Taylor|Taylor]], bl. 78ff.</ref> Dit is waar die waternimf Salmacis hom gesien en begeer het. Hy het haar verwerp en sy het gemaak of sy weggaan. Toe hy dink hy is alleen, het Hermafroditos uitgetrek om in haar water te bad. Sy het haarself op hom gewerp en gebid dat hulle nooit weer geskei word nie. Die gode het haar versoek toegestaan en daarna het Hermafroditos se liggaam beide manlike en vroulike eienskappe gehad. Ná die voorval het mans wat uit Salmacis se poel gedrink het, "sag geword met die eienskappe van ’n ''impudicitia'' (die passiewe maat in man-tot-manseks)", volgens die leksikograaf Festus.<ref>Paulus ex Festo 439L</ref><ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 549.</ref> [[Lêer:IAM 363T - Hermaphroditus statue.jpg|duimnael|140px|Afroditos.]] Die mite van Hylas, die jong minnaar van Hercules wat deur waternimfe ontvoer is, vertel saam met dié van Hermafroditos en Narsissus van die gevare wat mooi jong mans in die gesig staar terwyl hulle op die drumpel van volwassenheid staan, met verskillende uiteindes.<ref>[[#Taylor|Taylor]], bl. 216, nota 46.</ref> Uitbeeldings van Hermafroditos was gewild onder die Romeine. Die dramatiese uitbeeldings het mense dikwels twee keer laat kyk of die tema van seksuele frustrasie uitgebeeld.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 50.</ref> Hermafroditos was dikwels in die geselskap van ’n [[sater]], ’n figuur met dierlike seksualiteit wat daarvoor bekend was dat hulle dikwels met niksvermoedende of slapende slagoffers teen hul sin seks gehad het; die sater in tonele saam met Hermafroditos het gewoonlik ’n uitdrukking van verbasing of weersin op sy gesig, vir humoristiese effek. In ’n paar werke is Hermafroditos sterk genoeg om die sater af te weer, maar in ander lyk hy gewillig om seks te hê, selfs al stel die sater nie meer belang nie.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 50–55.</ref> Macrobius beskryf ’n manlike vorm van "Venus" (Afrodite) wat op [[Siprus]] aanbid is; sy het ’n baard en manlike geslagsdele gehad, maar vroueklere gedra. Die godheid se manlike aanbidders het vroueklere gedra en die vroue mansklere.<ref>Macrobius, ''Saturnalia'' 3.8.2.</ref> Die Latynse digter Laevius het geskryf oor die aanbidding van die "vertroetelende Venus", vroulik óf manlik.<ref>''Saturnalia'' 3.8.3.</ref> Die figuur is soms "Afroditos" genoem. In verskeie voorbeelde van Griekse en Romeinse beeldhouwerk wat bewaar gebly het, word sy uitgebeeld met haar rok voor opgelig<ref>[[#Penner|Penner]], bl. 22.</ref> om haar manlike eienskappe te vertoon, ’n houding wat tradisioneel die nodige towerkrag gehad het om die bose af te weer.<ref>Dominic Montserrat, "Reading Gender in the Roman World," in ''Experiencing Rome: Culture, Identity, and Power in the Roman Empire'' (Routledge, 2000), bl. 172–173.</ref> == Seksuele verowering en imperialisme == [[Lêer:Iudaea capta reverse of Vespasian sestertius.jpg|duimnael|links|200px|’n Sestersie van Vespasianus wat die verowerde Judea uitbeeld.]] [[Lêer:Carracci Achille et Briseis.jpg|duimnael|240px|’n Gravure geskoei op die oorspronklike ''Achilles en Briseis''.]] In 55&nbsp;v.C. het [[Pompeius]] sy teaterkompeks geopen wat aan Venus Victrix ("Venus die Veroweraar") opgedra was. Dit het tot in die laat oudheid as verhoog gedien vir uitvoerende kunste, letterkunde, landskapontwerp, visuele kuns en argitektuur.<ref>[[#Kuttner|Kuttner]], bl. 343.</ref> Die teater was in baie opsigte ’n permanente monument vir Pompeius se militêre oorwinnings ses jaar tevore. Onder die uitstallings was galerye met portrette van vroulike skrywers en van hoëklasprostitute. In die algemeen is intellektualiteit en kultuur as vroulik en Hellenisties uitgebeeld, terwyl oorlog en politiek manlik en Romeins was.<ref>[[#Kuttner|Kuttner]], bl. 348–349.</ref> Standbeelde het 14 verowerde nasies verpersoonlik as vroue in etniese drag.<ref>[[#Kuttner|Kuttner]], bl. 354–346</ref><ref>[[#Penner|Penner]], bl. 122, 145.</ref> Ander monumente reg deur die Romeinse Ryk, insluitende die Sebasteion by Afrodisias en die altaar van die Tempel van die Drie Galliës by Lugdunum (die moderne [[Lyon]], [[Frankryk]]), sowel as verskeie muntstukke, het verowerde gebiede en volke as vroue voorgestel: Die Romeinse militêre mag het "vervroulikte" nasies oorgeneem.<ref>[[#Penner|Penner]], bl. 134</ref><ref>[[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 353</ref> Hoewel die figure uit Pompeius se teater nie bewaar gebly het nie, het reliëfpanele van Afrodisias tonele ingesluit soos ’n naakte [[Claudius]] wat [[Britannia (provinsie)|Britannia]], met ’n ontblote regterbors, tot oorgawe dwing en Nero wat ’n dooie Armenia wegsleep, ’n komposisie wat die verowering van die [[Amasone (mitologie)|Amasones]] se Penthesilea deur Achilles voorstel.<ref name="Lopez bl. 135">[[#Penner|Penner]], bl. 135–138.</ref> ’n Reeks muntstukke wat besonder goed gedokumenteer is, beeld ''Iudaea Capta'' uit, ’n vroulike verpersoonliking van die verowerde Judea as ’n gevangene. Die munte is uitgereik ná die vernietiging van die Joodse Tempel in 70&nbsp;n.C.<ref>[[#Penner|Penner]], bl. 121.</ref> Seksuele oorwinning is ’n metafoor wat die Romeine dikwels vir imperialisme gebruik het,<ref name="Lopez bl. 135" /> maar nie noodwendig vir Romeinse oorheersing nie. Horatius het dit uitstekend gestel toe hy gesê het die verowerde Griekeland het die Romeine verower. Die beeld van die Romeinse kultuur wat van binne gekoloniseer is deur ’n beskawing wat hulle verower het maar intellektueel en asteties as hul meerdere beskou het, kan uitgedruk word deur mites waarin ’n man ’n vrou verkrag, ontvoer of tot slaaf maak maar dan op haar verlief raak, soos uitgebeeld in die kunswerk ''Achilles en Briseis''.<ref>Alessandro Barchiesi, "Roman Perspectives on the Greeks", in ''The Oxford Handbook of Hellenic Studies'' (Oxford University Press, 2009), bl. 104.</ref> == Sien ook == * [[Geskiedenis van erotiese afbeeldings]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronne == {{refbegin|3}} * {{cite book|ref=Adams|author=Adams, J.N. |title=The Latin Sexual Vocabulary|publisher=Johns Hopkins University Press|year= 1982|isbn=978-0-8018-4106-4}} * {{cite book|ref=Brown|author=Brown, Robert D. |title=Lucretius on Love and Sex|publisher=Brill|year= 1987}} * {{cite book|ref=Cantarella|author=Cantarella, Eva|title=Bisexuality in the Ancient World|url=https://archive.org/details/bisexualityinanc00unse|publisher=Yale University Press|year= 1992|isbn=978-0-300-04844-5}} * {{cite book|ref=Clarke|author=Clarke, John R. |title=Looking at Lovemaking: Constructions of Sexuality in Roman Art 100 B.C.–A.D. 250|url=https://archive.org/details/lookingatlovemak00clar|publisher=University of California Press|year= 1998}} * {{cite book|ref=Colish|author=Colish, Marcia l. |title=The Stoic Tradition from Antiquity to the Early Middle Ages|url=https://books.google.com/books?id=JokeAAAAIAAJ|year=1985|publisher=BRILL|isbn=90-04-07267-5}} * {{cite journal|ref=Dugan|doi=10.1086/449558|jstor=1215514 |title=Preventing Ciceronianism: C. Licinius Calvus' Regimens for Sexual and Oratorical Self-Mastery|url=https://archive.org/details/sim_classical-philology_2001-10_96_4/page/400|journal=Classical Philology|volume=96|issue=4|pages=400–428|year=2001|last1=Dugan|first1=John}} * {{cite book|ref=Edwards|author=Edwards, Catharine|title=The Politics of Immorality in Ancient Rome|publisher=Cambridge University Press|year=1993}} * {{cite book|ref=Fantham|author=Fantham, Elaine|chapter=''Stuprum'': Public Attitudes and Penalties for Sexual Offences in Republican Rome|title=Roman Readings: Roman Response to Greek Literature from Plautus to Statius and Quintilian|publisher=Walter de Gruyter|year= 2011}} * {{cite book|ref=Fredrick|editor-last=Fredrick|editor-first= David |title=The Roman Gaze: Vision, Power, and the Body|url=https://books.google.com/books?id=KmVd4I2qvhwC|date=3 October 2002|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-6961-7}} * {{cite book|ref=Gaca|author=Gaca, Kathy L. |title=The Making of Fornication: Eros, Ethics and Political Reform in Greek Philosophy and Early Christianity|url=https://archive.org/details/makingoffornicat0000gaca|publisher=University of California Press|year= 2003}} * {{cite book|ref=Gardner|author=Gardner, Jane F. |title=Women in Roman Law and Society|publisher=Indiana University Press|year= 1991}} * {{cite book|ref=Habinek|author1=Habinek, Thomas |author2=Schiesaro, Alessandro |title=The Roman Cultural Revolution|url=https://books.google.com/books?id=EAhxUkWffHAC|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-58092-2}} * {{cite book|ref=Hallett|editor-last1=Hallett|editor-first1= Judith P. |editor-last2=Skinner|editor-first2= Marilyn|title=Roman Sexualities|publisher=Princeton University Press|year= 1997}} * {{cite journal|ref=Kuttner|doi=10.2307/284436|jstor=284436|title=Culture and History at Pompey's Museum|journal=Transactions of the American Philological Association (1974–)|volume=129|pages=343–373|year=1999|last1=Kuttner|first1=Ann L.}} * {{cite book|ref=Langlands|author=Langlands, Rebecca|title=Sexual Morality in Ancient Rome|publisher=Cambridge University Press|year= 2006}} * {{cite book|ref=McGinn1998|author=McGinn, Thomas A.J. |title=Prostitution, Sexuality and the Law in Ancient Rome|publisher=Oxford University Press|year= 1998}} * {{cite book|ref=McGinn2004|author=McGinn, Thomas A. |title=The Economy of Prostitution in the Roman World|url=https://archive.org/details/economyofprostit0000mcgi|publisher=University of Michigan Press|year= 2004}} * {{cite book|ref=McGinn, Thomas A.J.|title=The Economy of Prostitution in the Roman World|url=https://archive.org/details/economyofprostit0000mcgi|publisher=University of Michigan Press|year= 2004}} * {{cite book|ref=Nussbaum|author=Nussbaum, Martha C. |chapter=The Incomplete Feminism of Musonius Rufus, Platonist, Stoic, and Roman|title=The Sleep of Reason: Erotic Experience and Sexual Ethics in Ancient Greece and Rome|url=https://archive.org/details/isbn_9780226609157|publisher=University of Chicago Press|year= 2002}} * {{cite book|ref=Parker|url=http://www.persee.fr/doc/girea_0000-0000_2007_act_29_1_1002|author=Parker, H.| title=Free Women and Male Slaves, or Mandingo meets the Roman Empire|isbn=2848671696|year=2007|publisher=Presses universitaires de Franche-Comté}} * {{cite book|ref=Penner|editor-last1=Penner|editor-first1= Todd C. |editor-last2=Van der Stichele|editor-first2= Caroline |title=Mapping Gender in Ancient Religious Discourses|url=https://books.google.com/books?id=2udV9fAz1UkC|year=2007|publisher=BRILL|isbn=90-04-15447-7}} * {{cite book|ref=Phang2001|author=Phang, Sara Elise|title=The Marriage of Roman Soldiers (13 B.C.–A.D. 235): Law and Family in the Imperial Army|publisher=Brill|year= 2001}} * {{cite book|ref=Phang2008|author=Phang|title=Roman Military Service: Ideologies of Discipline in the Late Republic and Early Principate|publisher=Cambridge University Press|year= 2008}} * {{cite book|ref=Potter2009|editor-last=Potter|editor-first= David S. |title=A Companion to the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=g4ZmqsyC5kEC|date=2009|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4051-9918-6}} * {{cite book|ref=Richlin1983|author=Richlin, Amy|title=The Garden of Priapus: Sexuality and Aggression in Roman Humor|publisher=Oxford University Press|year= 1983}} * {{cite journal|ref=Richlin1993| title=Not before Homosexuality: The Materiality of the ''cinaedus'' and the Roman Law against Love between Men |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-sexuality_1993-04_3_4/page/523| jstor=3704392|author=Richlin, Amy |journal=Journal of the History of Sexuality|volume= 3|issue=4 |year=1993|pages=523–573}} * {{cite book|ref=Schafer1997|author=Schäfer, Peter |title=Judeophobia: Attitudes Toward the Jews in the Ancient World|url=https://books.google.com/books?id=5tP5nQEACAAJ|year=1997|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-48778-9}} * {{cite book|ref=Schafer2003|author=Peter Schäfer|title=The History of the Jews in the Greco-Roman World: The Jews of Palestine from Alexander the Great to the Arab Conquest|url=https://books.google.com/books?id=-0aBAgAAQBAJ|date=2003|publisher=Routledge|isbn=1-134-40316-X}} * {{cite book|ref=Smallwood|author=Smallwood, E. Mary |title=The Jews Under Roman Rule: From Pompey to Diocletian|url=https://books.google.com/books?id=FdQUAAAAIAAJ|year=1976|publisher=Brill Archive|isbn=90-04-04491-4}} * {{cite book|ref=Staples|author=Staples, Ariadne |title=From Good Goddess to Vestal Virgins: Sex and Category in Roman Religion|url=https://books.google.com/books?id=cRS3E3u3HuAC|date=1998|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-13233-6}} * {{cite book|ref=Taylor|author=Taylor, Rabun M. |title=The Moral Mirror of Roman Art|url=https://books.google.com/books?id=rCKm0OnZr0kC|date=2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86612-5}} * {{cite book|ref=Williams|author=Williams, Craig A. |title=Roman Homosexuality: Ideologies of Masculinity in Classical Antiquity|url=https://archive.org/details/romanhomosexuali00will_0|publisher=Oxford University Press|year= 1999}} * {{cite book|ref=Younger|author=Younger, John G. |title=Sex in the Ancient World from A to Z|url=https://archive.org/details/sexinancientworl0000youn|publisher=Routledge|year= 2005}} {{refend}} == Eksterne skakels == * [http://www2.warwick.ac.uk/fac/arts/classics/students/modules/sex/bibliography "Sex and Gender: Basic Bibliography"], Warwick-universiteit * {{Commons-kategorie inlyn|Ancient Roman erotic art}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Sexuality in ancient Rome|Engelse Wikipedia]] {{Voorbladster}} [[Kategorie:Romeinse Ryk]] [[Kategorie:Seksualiteit]] i0ojl3sj54syap6lamdmpi6fltu7i7x 2965001 2964907 2026-09-04T09:28:13Z Jcb 223 2965001 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pompeii - Casa del Fauno - Satyr and Nymph - MAN.jpg|duimnael|280px|’n [[Sater]] en [[nimf]], [[mitologie]]se simbole van [[seksualiteit]], op ’n [[mosaïek]] in ’n slaapkamer in [[Pompeji|Pompeii]].]] Die opvattings oor '''seksualiteit in antieke Rome''', en in ’n breër sin die seksuele oortuigings en gedrag in [[antieke Rome]], is duidelik uit [[Romeinse Ryk|Romeinse]] [[kuns]], [[letterkunde]] en inskripsies en in ’n mindere mate uit Romeinse [[argeologie]]se oorblyfsels soos erotiese artifakte en [[argitektuur]]. Daar word soms aanvaar [[seks]] in antieke Rome het geen grense gehad nie;<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 65.</ref> Verstraete en Provençal meen egter dié siening was bloot ’n [[Christelik]]e vertolking: "Die seksualiteit van die antieke Romeine is nog nooit sedert die opkoms van die Christendom in ’n goeie lig in die [[Weste]] gesien nie. In die moderne verbeelding en kultuur is dit sinoniem met seksuele losbandigheid en misbruike."<ref>Verstraete, Beert C. en Provencal, Vernon, reds. (2005) ''Same-Sex Desire and Love in Greco-Roman Antiquity and in the Classical Tradition''. Haworth Press. bl. 5</ref> Seksualiteit was egter nie uitgesluit van die ''mos maiorum'', die tradisionele sosiale norme wat die openbare, private en militêre lewe bepaal het, nie.<ref>Karl-J. Hölkeskamp, ''Reconstructing the Roman Republic: An Ancient Political Culture and Modern Research'' (Princeton University Press, 2010), ble. 17–18.</ref> ''Pudor'', "skaamte, beskeidenheid", was ’n belangrike faktor in gedrag<ref>[[#Langlands|Langlands]], bl. 17.</ref> en ook regsbeperkings op sekere seksuele vergrype – in beide die [[Romeinse Republiek]] en die [[Romeinse Ryk]].<ref>[[#Langlands|Langlands]], bl. 20.</ref> Romeinse sensors (openbare amptenare wat die sosiale rang van individue bepaal het) het die mag gehad om burgers uit hul amp te ontslaan weens seksuele wangedrag en hulle het dit soms gedoen.<ref>[[#Fantham|Fantham]], bl. 121</ref><ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 556. Under the Empire, the emperor assumed the powers of the censors (bl. 560).</ref> Die middel-20ste-eeuse seksualiteitsteoretikus [[Michel Foucault]] het gereken seks in die Grieks-Romeinse wêreld is regeer deur terughouding en deur die kuns om seksuele plesier te bestuur.<ref>Michel Foucault, ''The History of Sexuality: The Care of the Self'' (New York: Vintage Books, 1988), vol. 3, bl. 239</ref> Die Romeinse gemeenskap was [[Patriargie|patriargaal]] en manlikheid was ’n vooropgestelde eienskap wat nodig was om jouself en ander met ’n laer status te beheer; nie net in [[oorlog]] en [[politiek]] nie, maar ook in seksuele verhoudings.<ref>[[#Cantarella|Cantarella]], bl. xii.</ref> ''Virtus'' (deug) was ’n belangrike eienskap vir mans en die term was selfs verwant aan die woord vir man, ''vir''. Daarteenoor was ''pudicitia'' (iets soos nederige selfbeheersing) belangrik vir vroue.<ref>[[#Langlands|Langlands]], bl. 37–38.</ref> Daar is van Romeinse vroue van die hoër klasse verwag om goed opgevoed te wees, ’n sterk karakter te hê en aktief daarna te streef om haar gesin se posisie in die gemeenskap te handhaaf.<ref>[[#Cantarella|Cantarella]], bl. xii–xiii.</ref> Maar met enkele uitsonderings het net opgevoede mans se siening van seksualiteit eindelik bewaar gebly. Visuele kuns is deur mense uit ’n laer stand geskep, maar dit is aangepas by die smake van dié wat ryk genoeg was om dit te bekostig.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 9, 153ff.</ref> Sommige seksuele idees en dade in die antieke Romeinse kultuur verskil grootliks van dié in latere Westerse samelewings.<ref>[[#Langlands|Langlands]], bl. 31, let veral op na 55</ref><ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 11.</ref> Die Romeinse godsdiens het seksualiteit voorgehou as voordelig vir die vooruitgang van die staat, en individue het soms privaat godsdienstige rituele of "towerkrag" ingespan om hul sekslewe of voortplantingsvermoëns te verbeter. [[Prostitusie]] was wettig en algemeen. "[[Pornografie|Pornografiese]]" skilderye het voorgekom onder die versamelings in fatsoenlike hoërklashuishoudings.<ref>[[#McGinn2004|McGinn (2004)]], bl. 164.</ref> Dit is as natuurlik en alledaags beskou dat mans seksueel aangetrokke was tot tieners van albei geslagte, en seks met seuns was aanvaarbaar solank die seun nie ’n vrygebore Romein was nie. Mense het nie gedink in terme van "[[homoseksualiteit]]" en "[[heteroseksualiteit]]" nie en daar bestaan geen [[Latyn]]se woorde vir dié begrippe nie.<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 304, citing Saara Lilja, ''Homosexuality in Republican and Augustan Rome'' (Societas Scientiarum Fennica, 1983), bl. 122.</ref> Geen wenkbroue is gelig vir ’n man wat seks met vroue én seuns van ’n laer rang geniet het nie, solank sy gedrag geen swakhede of vergrype geopenbaar het of ingemeng het met die regte en voorregte van sy manlike gelykes nie. Hoewel neergesien is op verwyfdheid, veral in die politieke arena, is niks met iemand se manlikheid foutgevind as hy seks met manlike prostitute of slawe gehad het nie, solank hy die aktiewe posisie ingeneem het. [[Hiperseksualiteit]] by mans en vroue is egter moreel en medies veroordeel. Die morele kode vir vroue was strenger as vir mans<ref name=n299>[[#Nussbaum|Nussbaum]], bl. 299–300</ref> en daar is min bewyse van seks tussen vroue. Hul seksualiteit is egter reg deur die Latynse letterkunde afwisselend gevier of veroordeel. In die algemeen het die Romeine meer buigsame geslagskategorieë gehad as die [[Antieke Griekeland|antieke Grieke]].<ref name=h11>[[#Hallett|Hallett]], bl. 11.</ref> [[Lêer:Pompeii - Love Act on the Nile 2.jpg|duimnael|450px|Seks tussen drie mense op ’n boot, omring deur wilde diere; sekstonele op die [[Nyl]] het baiekeer die "hondjiestyl" uitgebeeld – dikwels, soos hier, gekombineer met [[Orale seks|fellatio]].<ref name="international184">Paul G.P. Meyboom en Miguel John Versluys, "The Meaning of Dwarfs in Nilotic Scenes," in ''Nile into Tiber: Egypt in the Roman World. Proceedings of the IIIrd International Conference of Isis Studies, Leiden, Mei 11–14, 2005'' (Brill, 2007), bl. 184.</ref>]] == Erotiese letterkunde en kuns == Antieke letterkunde oor seksualiteit val hoofsaaklik in vier kategorieë: regsgeskrifte; mediese tekste; poësie en politieke verhandelings.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 9.</ref> Uitdrukkingsvorme met ’n laer kulturele stempel – soos [[komedie]]s, [[satire]], skeldigte, liefdesgedigte, graffiti, towerspreuke en binneversiering – het idees oor seks beter uitgestippel as genres van beter gehalte soos [[tragedie]]s en [[Epiek|epiese gedigte]]. Inligting oor die Romeine se sekslewe is yl gesaai in historiografie, redenaarskuns, filosofie en geskrifte oor medisyne, landbou en ander tegniese onderwerpe.<ref>[[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 330.</ref> In regsdokumente kan gesien word watter gedrag die Romeine wou beheer of verbied, sonder dat dit werklik weergee wat mense gedoen het of nie gedoen het nie.<ref>[[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 331.</ref> Groot Latynse skrywers wie se werk aansienlik bygedra het tot ’n begrip van Romeinse seksualiteit sluit in: * die komiese dramaturg [[Plautus]] (oorl. 184&nbsp;v.C.), wie se stories dikwels gedraai het om sekskomedie en jong geliefdes wat deur omstandighede uitmekaargehou is; * die staatsman en moralis [[Cato die ouere]] (oorl. 149&nbsp;v.C.), wat kykies gee op seksualiteit in ’n tyd wat latere Romeine beskou het as ’n tydperk van hoër morele standaarde; * die digter [[Lucretius]] (oorl.&nbsp;c. 55&nbsp;v.C.), wat epikuristiese seksualiteit uitgebreid behandel in sy filosofiese werk ''De rerum natura''; * [[Catullus]] (''[[floruit|fl.]]'' 50's v.C.), wie se gedigte ’n reeks erotiese ondervindings ondersoek na aan die einde van die Romeinse Republiek, van delikate romantisisme tot uiters obsene uitskellery; [[Lêer:Roman mosaic- Love Scene - Centocelle - Rome - KHM - Vienna.jpg|duimnael|240px|’n Romantiese toneel op ’n mosaïek, Villa in Centocelle, [[Rome]], 20 v.C – 20 n.C.]] * [[Cicero]] (oorl. 43&nbsp;v.C.), met hoftoesprake waarin sy teenstanders se seksuele gedrag dikwels veroordeel is en briewe deurspek van skindernuus oor Rome se elite; * die treurdigters [[Propertius]] en [[Tibullus]], wat sosiale gedrag verduidelik deur hul beskrywing van liefdesverhoudings met minnaresse; * [[Ovidius]] (oorl. 17&nbsp;n.C.), veral sy ''Amores'' ("Liefdesake") en ''Ars Amatoria'' ("Liefdeskuns"), asook sy ''Metamorphoses'' ("[[Metamorfoses]]"), met heelwat oor seksualiteit en met die klem op [[verkragting]] deur die lens van [[mitologie]]; * die epigramdigter/skrywer [[Martialis]] (oorl.&nbsp;c. 102/'04&nbsp;n.C.), wie se waarnemings van die gemeenskap vol eksplisiete skeltaal is; * die [[Satire|satirikus]] [[Juvenalis]] (oorl. vroeg 2de eeu n.C.), wat uitgevaar het teen die seksuele moraal van sy tyd. Ovidius noem ’n aantal skrywers wat bekend was vir hul gewaagde materiaal wat intussen verlore gegaan het.<ref>Ovidius, ''Tristia'' 2.431ff.</ref> Griekse sekshandboeke en "onverbloemde pornografie"<ref>{{cite journal|doi=10.2307/299915 |jstor=299915 |title=Propertius and Antony |journal=Journal of Roman Studies |volume=67 |pages=17–26 (20) |year=2012 |last1=Griffin |first1=Jasper }}</ref> is onder die name van bekende ''heterai'' ([[Prostitusie|hoëklasprostitute]]) gepubliseer en in Rome versprei. Erotiese kuns, veral soos dit bewaar gebly het in [[Pompeii]] en [[Herculaneum]], is ’n ryk maar dalk twyfelagtige bron; sommige beelde weerspreek seksuele voorkeure soos in letterkundige bronne uiteengesit en kon bedoel gewees het om mense te laat lag of konvensionele houdings uit te daag.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 3.</ref> Alledaagse voorwerpe soos spieëls en bekers is dikwels met erotiese tonele versier; dit het gewissel van ’n "elegante amoreuse flankeerdery" tot eksplisiete sekstonele.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 108.</ref> Erotiese skilderye is in die mees fatsoenlike huise van die adel aangetref, soos Ovidius sê: <blockquote> "Net soos wat hoogwaardige figure van mans wat deur kunstenaars geskilder is, ons huise versier, net so is daar ’n klein skildery (''tabella'')<ref>Die ''tabella'' was ’n klein, draagbare skildery in teenstelling met ’n permanente muurskildery.</ref> op die een of ander plek wat verskeie seksdade en {{nowrap|–posisies}} uitbeeld; nes [die mitologiese held] [[Alias die Grote|Alias]] sit met ’n uitdrukking wat sy woede uitbeeld en die barbaarse ma [Medea] se oë vol misdaad is, so maak Venus haar nat hare met haar vingers droog terwyl sy skaars deur die moederswater bedek word."<ref>Ovidius, ''Tristia'' 2, soos aangehaal in [[#Clarke|Clarke]], bl. 91–92.</ref> </blockquote> [[Lêer:Clarke Ars Erotica 04.jpg|duimnael|links|250px|Erotiese kuns teen die muur van ’n huis in Pompeii.]] Die pornografiese ''tabella'' en die erotiese Venus is net twee van die beelde wat ’n kunskenner sou kon geniet.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 93.</ref> ’n Reeks skilderye uit die openbare baddens van Pompeii wat in 1986 ontdek en in 1995 gepubliseer is, bevat erotiese tonele "wat lyk of dit bedoel is om die kyker met verregaande seksuele kykstof te vermaak", onder meer ’n verskeidenheid seksposisies, orale seks, en groepseks met dade van mans met mans, vroue met vroue en mans met vroue.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 3 en 212 ff., aanhaling op bl. 216.</ref> Die dekor van ’n Romeinse slaapkamer kon heel letterlik die seksuele gebruik daarvan uitstippel: Die digter [[Horatius]] het na bewering ’n kamer vol spieëls gehad vir seks, sodat hy die dade tussen hom en die prostitute wat hy gehuur het van alle kante af kon bekyk.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 92.</ref> Keiser [[Tiberius]] se slaapkamer was met "die mees onkuise" skilderye en beeldhouwerke versier en daar was sekshandboeke ingeval sy seksmaats enige leiding nodig gehad het.<ref name="lovemaking92">Suetonius, ''Life of Tiberius'' 44.2; [[#Clarke|Clarke]], bl. 92–93.</ref> In die [[2de eeu]] n.C. "was daar ’n groot toename in Griekse en Latynse geskrifte oor seks," asook in romantiese boeke.<ref name="p329">[[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 329.</ref> Maar hierna verdwyn openlike seksualiteit so te sê uit letterkunde, en seksonderwerpe word net in mediese en Christelike geskrifte aangetref. In die [[3de eeu]] het [[selibaat]] die ideaal van al hoe meer Christene geword en [[kerkvaders]] soos [[Tertullianus]] en [[Clemens van Alexandrië]] het selfs gedebatteer oor of seks in die huwelik geoorloof is ter wille van voortplanting. == Seks, godsdiens en die staat == [[Lêer:Pompeii - Villa dei Misteri - Room 4.jpg|duimnael|240px|’n Man maak gereed vir die nagtelike offerande van ’n vark aan [[Priapus]], met [[Kupido]] as die varkwagter<ref>Anthony King, "Mammals," in ''The Natural History of Pompeii'' (Cambridge University Press, 2002), bl. 444; John R. Clarke, ''The Houses of Roman Italy, 100 B.C.–A.D. 250: Ritual, Space and Decoration'' (University of California Press, 1991), bl. 97.</ref> (muurskildering, Villa van die Geheimenisse, Pompeii).]] Nes ander aspekte van die Romeine se lewe is seksualiteit deur godsdienstige tradisies ondersteun en gereguleer, van beide die openbare staatskultus en private godsdienspraktyke. Seksualiteit was ’n belangrike kategorie van Romeinse godsdienstige denke.<ref>[[#Staples|Staples]]</ref> Mans en vroue wat mekaar aanvul, was uiters belangrik vir die Romeinse idee van gode. Die ''Dii Consentes'' was ’n raad van gode wat bestaan het uit pare mans en vroue; dit was in ’n mate die Romeinse weergawe van die Grieke se [[Olimpiese gode]].<ref>Celia E. Schultz, ''Women's Religious Activity in the Roman Republic'' (University of North Carolina Press, 2006), bl. 79–81; Michael Lipka, ''Roman Gods: A Conceptual Approach'' (Brill, 2009), bl. 141–142</ref> Die [[Vestaalse maagd]]e, die enigste priesterorde net vir vroue, het ’n eed van kuisheid afgelê wat hulle redelik onafhanklik van manlike beheer gemaak het; onder die godsdiensvoorwerpe wat hulle bewaak het, was ’n heilige [[fallus]].<ref>Mary Beard, J.A. North en S.R.F. Price, ''Religions of Rome: A History'' (Cambridge University Press, 1998), vol. 1, bl. 53; Robin Lorsch Wildfang, ''Rome's Vestal Virgins: A Study of Rome's Vestal Priestesses in the Late Republic and Early Empire'' (Routledge, 2006), bl. 20.</ref> In teenstelling met die maagde is van mans wat in die verskillende priesterordes gedien het, verwag om te trou en gesinne te hê. Cicero het geglo die begeerte (''libido'') om voort te plant was die "saadbedding van die republiek", want dit was die rede vir die belangrikste sosiale instelling, die huwelik. ’n Huwelik het kinders voortgebring en hulle weer ’n huis (''domus'') vir gesinseenheid, wat die boublok van die stedelike lewe was.<ref>Cicero, ''De officiis'' 1.17.54</ref> Baie Romeinse godsdiensfeeste het ’n element van seksualiteit bevat. Die [[Lupercalia]] in Februarie, wat tot in die [[5de eeu]] n.C. gevier is, het ’n argaïese vrugbaarheidsritueel ingesluit. Op die [[Floralia]] is kaal gedans. Op sekere godsdiensfeeste wat regdeur April gehou is, het prostitute deelgeneem of is hulle amptelik erken. [[Lêer:Sulla Coin.jpg|duimnael|links|’n Denarius wat c. 84–83 v.C. deur Sulla uitgereik is met Venus, Kupido, trofeë en godsdienstige elemente.]] Die verband tussen menslike voortplanting, algemene vooruitgang en die welstand van die staat is verteenwoordig deur die Romeinse kultus van [[Venus (mitologie)|Venus]], wat van haar Griekse eweknie, [[Afrodite]], verskil het deurdat sy ’n rol vertolk het as moeder van die Romeinse volk deur haar halfsterflike seun, [[Aeneas]]. Tydens die burgeroorlog van die 80's v.C. het [[Sulla]], wat op die punt was om sy eie land binne te val met die legioene onder sy bevel, ’n muntstuk uitgereik wat Venus uitbeeld as sy persoonlike beskermgodin en [[Kupido]] met ’n palmtak van oorwinning; op die agterkant pryk militêre trofeë en simbole van die [[augur]]s, die staatspriesters wat die wil van die gode vertolk het. Die ikonografie verbind gode van liefde en begeerte met militêre sukses en godsdienstige gesag; Sulla het die titel ''Epaphroditus'', "Afrodite se eie," aangeneem voordat hy ’n diktator geword het.<ref>J. Rufus Fears, "The Theology of Victory at Rome: Approaches and Problem," ''Aufstieg und Niedergang der römischen Welt'' II.17.2 (1981), bl. 791–795.</ref> Die ''[[fascinum]]'', ’n falliese gelukbringer, was alomteenwoordig in die Romeinse kultuur en het op alles verskyn van juweliersware en klokke tot windklokkies en lampe,<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 92.</ref> selfs op gelukbringers wat kinders<ref>Martin Henig, ''Religion in Roman Britain'' (Londen: Batsford, 1984), bl. 185–186.</ref> en seëvierende generaals moes beskerm. Volgens [[Plinius die ouere]] het die Vestaalse maagde ’n fascinum onder ’n generaal se strydwa gehang wanneer hy ’n oorwinning gevier het, om hom teen afguns te beskerm.<ref>''Natural History'' 28.4.7 (28.39)</ref> Kupido het begeerte ontlok; die ingevoerde god [[Priapus]] het wellus verteenwoordig; [[Mutunus Tutunus]] het seks in die huwelik bevorder. Die god [[Liber]] ("die vry een") was in beheer van fisiologiese reaksies tydens seks. Wanneer ’n man die ''toga virilis'' ("toga van viriliteit") aangetrek het, het Liber sy beskermgod geword; volgens die liefdesdigters het hy dan die onskuldige beskeidenheid (''pudor'') van die kleintyd agtergelaat en die seksuele vryheid (''libertas'') verkry om sy liefdestaak te begin.<ref>Sien Propertius 3.15.3–6; Ovidius, ''Fasti)'' 3.777–778; Michelle George, "The 'Dark Side' of the Toga," in ''Roman Dress and the Fabrics of Roman Culture'' (University of Toronto Press, 2008), bl. 55. Robert E.A. Palmer, "Mutinus Titinus: A Study in Etrusco-Roman Religion and Topography," in ''Roman Religion and Roman Empire: Five Essays'' (University of Pennsylvania Press, 1974), bl. 187–206</ref> ’n Klomp gode het oor elke aspek van seks, bevrugting en geboorte toesig gehou.<ref>Robert Turcan, ''The Gods of Ancient Rome'' (Routledge, 2001; Jörg Rüpke, ''Religion in Republican Rome: Rationalization and Ritual Change'' (University of Pennsylvania Press, 2002), bl. 181–182.</ref> Klassieke [[mite]]s het dikwels seksuele temas gehad soos geslagsidentifikasie, owerspel, bloedskande en verkragting. In Romeinse kuns en letterkunde is die Hellenistiese behandeling van mitologiese figure voortgesit – hulle het seks op ’n menslik erotiese en soms humoristiese manier gehad, wat dikwels verskil het van die godsdienstige dimensie.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 46–47.</ref> === Morele en wetsbegrippe === ==== ''Castitas'' ==== Die Latynse woord ''castitas'' is ’n abstrakte [[selfstandige naamwoord]] wat dui op ’n "morele en fisieke reinheid, gewoonlik in ’n spesifiek godsdienstige verband"; dit hou soms, maar nie altyd nie, verband met seksuele kuisheid.<ref name="langlands1">[[#Langlands|Langlands]], bl. 30.</ref> Die godin [[Ceres (mitologie)|Ceres]] was verteenwoordigend van beide rituele en seksuele ''castitas''; die fakkel wat op Romeinse troues ter ere van haar gedra is, is verbind met die bruid se reinheid. Ceres het ook moederskap verpersoonlik.<ref>Barbette Stanley Spaeth, ''The Roman Goddess Ceres'' (University of Texas Press, 1996), bl. 115–116</ref> Die godin Vesta is ook met ''castitas'' verbind en was self ’n maagd; haar priesteresse, die Vestaalse maagde, het ’n eed afgelê om selibaat te bly. ==== ''Incestum'' ==== [[Lêer:Chief Vestal.jpg|duimnael|160px|’n Vestaalse maagd.]] ''Incestum'' (dit wat nie ''castitas'' is nie), is ’n daad wat godsdienstige reinheid skend,<ref name="langlands1" /> dalk dieselfde as ''nefas'', godsdienstig ontoelaatbaar.<ref>H.H.J. Brouwer,'' Bona Dea: The Sources and a Description of the Cult'' (Brill, 1989), bl. 367–367, nota 319.</ref> Die skending van ’n Vestaalse maagd se kuisheidseed was ''incestum''; sy en die man wat haar onrein gemaak het, kon regtens aangekla word, ongeag of die seks vrywillig of gedwonge was. ’n Vestaalse maagd se verlies van ''castitas'' het Rome se verbond met die gode (''pax deorum'') verbreek,<ref>Mueller, ''Roman Religion in Valerius Maximus'', bl. 51; Susanne William Rasmussen, ''Public Portents in Republican Rome'' («L'Erma» di Bretschneider, 2003), bl. 41.</ref> en het gewoonlik gepaard gegaan met die waarneming van slegte voortekens (''prodigia''). Die vervolging van een van dié maagde het dikwels met politieke onrus saamgeval, en sommige aanklagte van ''incestum'' was skynbaar polities gemotiveer:<ref>Wildfang, ''Rome's Vestal Virgins'', bl. 82 ''et passim''.</ref> Hoewel die [[Engels]]e woord ''incest'' van die Latynse woord afgelei is, was bloedskande net een vorm van die Romeinse ''incestum''.<ref name="langlands1" /> ==== ''Stuprum'' ==== In Latynse regsterme is ''stuprum'' ongeoorloofde seks, wat vertaal kan word as "kriminele losbandigheid"<ref>Bruce W. Frier en Thomas A.&nbsp;J. McGinn, ''A Casebook on Roman Family Law'' (Oxford University Press, 2004), bl. 38 en 52.</ref> of "seksmisdaad".<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 30.</ref> Dit het verskeie seksuele oortredings ingesluit, onder meer ''incestum'', verkragting en owerspel. In die vroeë Rome was ''stuprum'' enige skandalige daad, nie noodwendig seksueel van aard nie. Dit het sy enger betekenis gekry teen die tyd van die komedieskrywer Plautus (c. 254–184&nbsp;v.C.).<ref name="attitudes118">[[#Fantham|Fantham]], bl. 118.</ref> ==== ''Raptus'' ==== Hoewel die Engelse woord ''rape'' van die Latynse werkwoord ''rapio, rapere, raptus'' kom, het ''raptus'' in die Romeinse reg "ontvoering" beteken.<ref>Diana C. Moses, "Livy's Lucretia and the Validity of Coerced Consent in Roman Law," in ''Consent and Coercion to Sex and Marriage in Ancient and Medieval Societies'' (Dunbarton Oaks, 1993), bl. 50; Gillian Clark, ''Women in Late Antiquity: Pagan and Christian Life-styles'' (Oxford University Press, 1993), bl. 36.</ref> Die "ontvoering" van ’n ongetroude meisie uit haar pa se huishouding het soms behels dat die paartjie weggeloop het om sonder haar pa se toestemming te trou. Toe wette oor geweld aan die einde van die republiek opgestel is, het ''raptus ad stuprum'' ontstaan as ’n term vir "ontvoering met die doel om ’n seksmisdaad te pleeg".<ref>Moses, "Livy's Lucretia," bl. 50–51.</ref> === Heling en towerkuns === [[Lêer:Museo Nazionale Napoli Gabinetto Segreto Findings From Pompeji.jpg|duimnael|Votiewe offers uit Pompeii stel borste, penisse en ’n uterus voor.]] Soms is goddelike hulp in privaat godsdiensrituele gevra om saam met mediese behandelings te help om vrugbaarheid aan te help of te voorkom, of om siektes van die voortplantingsorgane te heel. [[Votiewe offer]]s (''vota'') in die vorm van borste of penisse is by gesondheidsoorde ontdek. ’n Privaat ritueel kon onder sekere omstandighede as "towerkrag" beskou word; in die antieke tyd was daar nie ’n onderskeid nie.<ref>Hans Dieter Betz, ''The Greek Magical Papyri in Translation'' (University of Chicago Press, 1986, 1992), bl. xliff.</ref> ’n ''Amatorium'' was ’n liefdesgelukbringer of {{nowrap|-drankie}},<ref>Matthew W. Dickie, ''Magic and Magicians in the Greco-Roman World'' (Routledge, 2003), bl. 16.</ref> en daar was spreuke (''defixiones'') wat veronderstel was om ’n mens se seksuele toegeneentheid "reg te stel".<ref>Dickie, ''Magic and Magicians'', bl. 36.</ref> Die ''Papyri Graecae Magicae'', ’n versameling towertekste, bevat baie liefdespreuke en dit dui daarop dat daar in die Romeinse tyd ’n groot vraag na erotiese towerkrag was.<ref>Richard Gordon, "Innovation and Authority in Graeco-Egyptian Magic," in ''Kykeon: Studies in Honour of H.&nbsp;S. Versnel'' (Brill, 2002), bl. 72.</ref> Canidia, ’n heks wat deur Horace beskryf is, het ’n towerspreuk uitgevoer met ’n vroulike afbeelding wat ’n kleiner manlike pop oorheers.<ref>Christopher A. Faraone, "Agents and Victims: Constructions of Gender and Desire in Ancient Greek Love Magic," in ''The Sleep of Reason'', bl. 410.</ref> Stimuleerders en onderdrukkers van die geslagsdrang, voorbehoedmiddels en aborteermiddels kom voor in mediese handboeke en towerspreuktekste; dit is moeilik om towerdrankies van [[Aptekerswese|farmakologie]] te onderskei. In sy Boek 33 ''De medicamentis'', het die mediese skrywer Marcellus van Bordeaux meer as 70 behandelings versamel vir groeisels en letsels aan die [[penis]] en [[testikel]]s, testikels wat nie afgesak het nie, [[Impotensie|erektiele disfunksie]], die versameling van vloeistof om ’n testikel, hoe om ’n [[eunug]] van iemand te maak sonder chirurgie, hoe om ’n vrou se getrouheid te verseker en hoe om ’n man se seksdrang se verhoog of te verlaag. Van dié behandelings het vreemde rituele ingesluit: <blockquote> "As jy ’n vrou het en jy wil nie hê ’n ander man moet haar ooit weer penetreer nie, doen die volgende: Sny die stert van ’n groen akkedis met jou linkerhand af en laat dit los terwyl dit nog lewe. Hou die stert toe in die palm van dieselfde hand totdat dit doodgaan en raak aan die vrou en haar geslagsdele wanneer jy omgang met haar het."<ref>Marcellus, ''De medicamentis'' 33.64.</ref> </blockquote> <blockquote> "Daar is ’n krui wat in [[Grieks]] ''nymphaea'' genoem word, in [[Latyn]] ''Hercules-klawer'' en in [[Gallies]] ''baditis''. As ’n seun die plant se wortel verpulp en tien dae agtereenvolgens saam met [[asyn]] drink, sal dit hom wonderbaarlik in ’n eunug verander."<ref>Marcellus, ''De medicamentis'' 33.64; compare Plinius die ouere, ''Natural History'' 25.75 (37).</ref> </blockquote> <blockquote> "As die testikel-are van ’n onvolgroeide seun vergroot, kloof ’n kersieboom middeldeur tot by die wortels, maar laat die boom regop staan sodat die seun deur die opening kan loop. Bind daarna weer die boom vas en seël dit met beesmis en ander kunsmis sodat die dele wat oopgekloof is, makliker weer kan saamgroei. Die spoed waarteen die boom weer saamgroei en sy letsel vorm, sal bepaal hoe vinnig die seun se geswelde are gesond word."<ref>Marcellus, ''De medicamentis'' 33.26.</ref> </blockquote> Marcellus noem ook watter kruie gebruik kan word om [[menstruasie]] te bespoedig, of om die [[baarmoeder]] te reinig ná ’n geboorte of aborsie; hierdie kruie sluit moontlike aborteermiddels in en is moontlik daarvoor gebruik.<ref>Riddle, ''Contraception and Abortion from the Ancient World to the Renaissance'', bl. 91.</ref> Ander bronne het raad soos om ’n mengsel van heuning en peper aan die penis te smeer om ’n [[ereksie]] te kry,<ref>Die ''Paignia'' van Democritus, PGM 7.167–186, aangehaal in James N. Davidson, "Don't Try This at Home: Pliny's Salpe, Salpe's ''Paignia'' and Magic," ''Classical Quarterly'' 45.2 (1995), bl. 591.</ref> of om ’n donkie se geslagsdele in olie te kook om ’n salf te maak.<ref>Plinius, ''Natuurgeskiedenis'' 28.262, soos aangehaal in Davidson, "Don't Try This at Home," bl. 591.</ref> == Antieke teorieë == Seksualiteitsteorieë is opgestel deur en vir ’n opgevoede elite. Die mate waarin teoretisering oor seks werklik gedrag beïnvloed het, is debatteerbaar, selfs onder diegene wat hulle gesteur het aan die filosofiese en mediese geskrifte wat sulke menings gelug het. Hierdie elitistiese debatte was dikwels met opset krities teenoor tipiese gedrag, maar het nie noodwendig die algemene waardes van die gemeenskap uitgesluit nie. === Seksualiteit van die genotsoeker === Die vierde boek van Lucretius se ''De rerum natura'' bevat een van die mees uitgebreide aanhalings oor menslike seksualiteit in die Latynse letterkunde. [[William Butler Yeats|Yeats]] het dit in sy bespreking van John Dryden se vertaling "die beste beskrywing van seksuele omgang ooit" genoem.<ref>Stuart Gillespie en Philip Hardie, inleiding tot ''The Cambridge Companion to Lucretius'' (Cambridge University Press, 2007), bl. 12.</ref> Lucretius het in die middel 1ste eeu v.C. gelewe. Sy didaktiese gedig ''De rerum natura'' is ’n voorstelling van [[Epikurus|epikuristiese]] filosofie binne die [[Ennius]]-tradisie van Latynse poësie. Epikurisme is beide materialisties en hedonies. Die hoofdoel van die lewe is genot, wat beskryf word as die afwesigheid van fisieke pyn en emosionele bekommernis.<ref>[[Epikurus]], ''Brief aan Menoeceus'' 131.</ref> Die epikuris wil sy begeertes met so min passie en inspanning as moontlik bevredig. Begeertes word verdeel tussen dié wat beide natuurlik en noodsaaklik is, soos honger en dors; dié wat natuurlik maar nie noodsaaklik is nie, soos seks; en dié wat nie natuurlik of noodsaaklik is nie, soos om oor ander te heers en jouself te verheerlik.<ref>J.M. Rist, ''Epicurus: An Introduction'' (Cambridge University Press, 1972), bl. 116–119.</ref> Dit is binne hierdie verband dat Lucretius sy ontleding van liefde en seksuele begeerte aanbied. Dit vorm ’n teenwig teen die erotiese etos van Catullus en het die liefdesdigters in [[Augustus Octavianus|Augustus]] se tyd beïnvloed.<ref>Philip Hardie, "Lucretius and Later Latin Literature in Antiquity," in ''The Cambridge Companion to Lucretius'', bl. 121, nota 32.</ref> [[Lêer:Lucretius Rome.jpg|duimnael|links|160px|Titus Lucretius Carus.]] Lucretius behandel manlike begeerte, vroulike seksuele plesier, erflikheid en onvrugbaarheid as aspekte van seksuele fisiologie. Volgens die epikuristiese siening spruit seksualiteit uit onpersoonlike fisieke oorsake, sonder goddelike of bonatuurlike invloed. Die begin van fisieke volwassenheid bring semen voort, en [[nat droom|nat drome]] kom voor namate seksuele instink ontwikkel.<ref>Lucretius, ''De rerum natura'', 4.1030–57</ref><ref>[[#Brown|Brown]], bl. 62–63.</ref> Sintuiglike waarneming, veral die sien van ’n mooi liggaam, bring mee dat semen tot in die geslagsdele en van daar na die voorwerp van begeerte vloei. Die swelling van die penis skep ’n begeerte om te [[Ejakulasie|ejakuleer]] en ’n afwagting van plesier. Die liggaam se reaksie op fisieke aantrekking is outomaties, en nie die karakter van die persoon wat begeer word of ’n mens se eie keuse is ’n faktor nie. Met ’n kombinasie van wetenskaplike objektiwiteit en ironiese humor beskryf Lucretius die menslike seksdrang as ''muta cupido'' ("dom begeerte"), en vergelyk die fisiologiese reaksie van ejakulasie met bloed wat uit ’n wond spuit.<ref>[[#Brown|Brown]], bl. 63, 181–182.</ref> Liefde (''amor'') is volgens hom bloot ’n ingewikkelde kulturele wanopvatting van ’n kliertoestand;<ref>[[#Brown|Brown]], bl. 64.</ref> die liefde bederf seksuele plesier net soos wat die lewe bederf word deur die vrees om te sterf.<ref>[[#Brown|Brown]], bl. 65. Epikurus het geleer die siel is ’n dun laag atome wat by die dood in die kosmos versprei word; daar is dus geen lewe ná die dood nie en geen rede vir sterflinge om met vrese te lewe oor wat ná die dood gebeur nie.</ref> Lucretius het hoofsaaklik vir ’n manlike gehoor geskryf en het aangeneem liefde is ’n manlike passie wat óf op seuns óf op vroue gerig is.<ref>Lucretius, ''De rerum natura'' 4.1053–1054</ref><ref>[[#Brown|Brown]], bl. 123.</ref> Manlike begeerte word beskou as patologies, frustrerend en gewelddadig.<ref name="lucretius65">[[#Brown|Brown]], bl. 65–66.</ref> Lucretius koppel dus ’n epikuristiese teenstrydigheid aan seksualiteit, wat ’n mens se gemoedsrus bedreig as begeerte ’n vorm van onderworpenheid en foltering word,<ref name="b67">[[#Brown|Brown]], bl. 67.</ref> maar sy siening van vroulike seksualiteit is minder negatief.<ref name="lucretius65" /> Terwyl mans aangedryf word deur onnatuurlike verwagtings van eensydige en desperate seks, reageer vroue met ’n suiwer dierlike instink op toenadering, en dit lei tot wedersydse bevrediging.<ref name="lucretius66">[[#Brown|Brown]], bl. 66.</ref> Die vergelyking met bronstige wyfies is nie as ’n belediging bedoel nie, maar om aan te dui begeerte is natuurlik en moenie as ’n foltering ervaar word nie.<ref name="lucretius66" /> Nadat Lucretius die seksdaad ontleed het, wend hy hom tot bevrugting en wat in moderne terme beskryf sal word as genetika. Mans en vroue vervaardig volgens hom albei genitale vloeistof, wat vermeng en lei tot geslaagde voortplanting. Die kind se eienskappe word gevorm deur die relatiewe verhoudings tussen die ma en pa se "saad". ’n Kind wat meer soos die ma lyk, word gebore as die vroulike saad die manlike saad oorheers, en omgekeer. As nie die manlike of vroulike saad oorheersend is nie, sal die kind ewe veel eienskappe van albei ouers hê. Onvrugbaarheid kom voor wanneer die ouers se saad nie by mekaar pas nie; die rede vir onvrugbaarheid is fisiologies en rasioneel van aard en het niks met die gode te doen nie.<ref>Lucretius, ''De rerum natura'' 4.1209–1277</ref><ref name="b67" /> Lucretius se doel is om onkunde uit die weg te ruim en die kennis daar te stel wat nodig is om ’n mens se sekslewe rasioneel te bestuur.<ref name="lucretius68">[[#Brown|Brown]], bl. 68.</ref> Hy onderskei tussen plesier en bevrugting as die doelwit van seks; albei is geregverdig, maar vereis verskillende benaderings.<ref name="lucretius68" /> Hy beveel los seks aan as ’n manier om van seksuele spanning ontslae te raak sonder om obsessief te raak oor ’n enkele onderwerp van begeerte;<ref>Lucretius, ''De rerum natura'' 4.1144ff.</ref><ref>[[#Brown|Brown]], bl. 193.</ref> ’n "Venus" wat op straat loop – ’n straatprostituut – moet as plaasvervanger gebruik word.<ref>Phebe Lowell Bowditch, ''Horace and the Gifty Economy of Patronage'' (University of California Press, 2001), bl. 215.</ref> Seks sonder ’n verknogtheid met passie is ’n hoër vorm van plesier wat geen onsekerheid, waansin en geestelike ontwrigting tot gevolg het nie.<ref>Lucretius, ''De rerum natura'' 4.1076ff.</ref><ref>[[#Brown|Brown]], bl. 217.</ref> Lucretius noem hierdie vorm van seksuele plesier ''venus'', in teenstelling met ''amor'' (passievolle liefde).<ref>Lucretius, ''De rerum natura'' 4.1058, 1073, 1084</ref><ref>[[#Brown|Brown]], bl. 227.</ref> Volgens hom is die beste seks dié tussen gelukkige diere of tussen gode.<ref>[[#Fredrick|Fredrick]], bl. 105.</ref> === Stoïsynse seksuele moraliteit === Tydens die vroeë [[stoïsisme]] onder die Grieke is seks beskou as iets goeds, solank dit plaasvind tussen mense wat die beginsels van respek en vriendskap handhaaf; in die ideale gemeenskap behoort seks vrylik geniet te word, sonder die perke van die huwelik wat die lewensmaat as eiendom behandel. Sommige Griekse stoïsyne het voorkeur gegee aan seksverhoudings tussen ’n ouer en jonger man.<ref name="aurelius16">{{cite book|editor-last=Richlin|editor-first=Amy|page=16|title=Marcus Aurelius in Love|url=https://books.google.com/books?id=rctbkYo30_MC|date=2008|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-71302-1}}</ref> Stoïsyne in die [[Romeinse Ryk]] het egter afgesien van die siening van mense as "kommunaal seksuele diere"<ref>[[#Gaca|Gaca]], bl. 89. Gaca (bl. 60)</ref> en klem gelê op seks binne die huwelik,<ref name="aurelius16" /> wat as ’n instelling gehelp het om sosiale orde te handhaaf.<ref>William Loader, ''Sexuality and the Jesus Tradition'' (Wm. B. Eerdmans, 2005), bl. 186.</ref> Hoewel hulle sterk passies, insluitende seksuele begeerte, gewantrou het,<ref>Martha Nussbaum, ''The Therapy of Desire: Theory and Practice in Hellenistic Ethics'' (Princeton University Press, 1994, 2009), bl. 359–401.</ref> was seksuele lewenskrag noodsaaklik vir voortplanting. Romeinse stoïsyne soos [[Seneca die jongere|Seneca]] en [[Musonius Rufus]], wat albei aktief was sowat 100 jaar ná Lucretius, het klem gelê op "geslagseenheid" eerder as die verskil tussen die geslagte.<ref>Prudence Allen, ''The Concept of Woman: The Aristotelian Revolution, 750 BC–AD 1250'' (Eden Press, 1985), bl. 159.</ref> Hoewel Musonius hoofsaaklik ’n stoïsyn was, het sy filosofie ook invloed getoon van [[plato]]nisme en [[Pythagoras|pithagoreïsme]].<ref>[[#Nussbaum|Nussbaum]], bl. 299.</ref> Hy het die [[Aristoteles|aristoteliaanse tradisie]] verwerp wat [[geslagsdimorfie]] beskou het as ’n verskil tussen dié wat heers (mans) en dié oor wie geheers word (vroue), en geglo het vroue skiet biologies tekort. Volgens Musonius het geslagsdimorfie bloot bestaan om verskille te skep, en verskille het weer die begeerte na ’n komplementêre vriendskap geskep, dus ’n paartjie wat vir die res van hul lewe sal saambly ter wille van mekaar en hul kinders.<ref name="n299" /> Die Romeinse ideaal vir die huwelik was ’n bondgenootskap van metgeselle wat saamwerk om kinders te kry en groot te maak, alledaagse take te bestuur, voorbeeldige lewens te lei en toegeneentheid te geniet. Musonius het dié ideaal gebruik om die stoïsynse siening te bevorder dat die kapasiteit vir deugsaamheid en selfbeheersing nie geslagspesifiek was nie.<ref>[[#Nussbaum|Nussbaum]], bl. 300.</ref> [[Lêer:Marcus Aurelius Metropolitan Museum.png|duimnael|180px|Marcus Aurelius het geskryf seks is "die wrywing van ’n stuk ingewande en, ná ’n soort rukking, die uitskeiding van slym".]] Beide Musonius en Seneca het die dubbele standaarde, kultureel én wetlik, gekritiseer wat mans groter seksuele vryheid as vroue gegee het.<ref name="n299" /><ref>[[#Colish|Colish]], bl. 37–38.</ref> Musonius het gesê mans word deur die gemeenskap verskoon as hulle hulle tot prostitute en slawe wend om hul seksuele aptyt te bevredig, hoewel sulke gedrag onder vroue nie toegelaat sou word nie. As mans dus glo hulle het gesag oor vroue omdat hulle groter selfbeheersing het, moet hulle hul seksdrang kan bestuur. Die argument is dus nie dat seksuele vryheid ’n menslike waarde is nie, maar dat mans en vroue albei seksuele selfbeheersing moet toepas.<ref name="n299" /><ref>Gretchen Reydams-Schils, ''The Roman Stoics: Self, Responsibility, and Affection'' (University of Chicago Press, 2005), bl. 151.</ref> ’n Man wat ’n prostituut besoek, skaad homself deur ’n gebrek aan selfbeheersing; volgens Musonius is disrespek vir sy vrou en haar verwagtings van getrouheid nie ter sake nie.<ref>[[#Nussbaum|Nussbaum]], bl. 307–308.</ref> Net so behoort ’n man nie so selfsugtig te wees dat hy ’n slaaf vir seks uitbuit nie; haar reg om nie misbruik te word nie, behoort egter nie die rede te wees dat hy homself inhou nie.<ref>[[#Nussbaum|Nussbaum]], bl. 308.</ref> Volgens Musonius moes seks selfs binne die huwelik gebruik word om toegeneentheid te wys en voort te plant, en nie vir "blote plesier" nie.<ref>"Bare pleasure" is ''psilên hêdonên''; [[#Nussbaum|Nussbaum]], bl. 309.</ref> Musonius het selfdegeslagverhoudings afgekeur omdat hulle nie voortplanting ten doel gehad het nie.<ref name=n299>[[#Nussbaum|Nussbaum]], bl. 299–300</ref><ref>Reydams-Schils, ''The Roman Stoics'', bl. 152.</ref> Seneca en [[Epiktetus]] het ook geglo voortplanting maak seks binne ’n huwelik aanvaarbaar,<ref>[[#Gaca|Gaca]], bl. 87.</ref> en Seneca was sterk teen owerspel gekant.<ref>[[#Gaca|Gaca]], bl. 89.</ref> Hoewel Seneca nie hoofsaaklik ’n stoïsynse filosoof was nie, het hy baie by neopithagoreïsme geleen vir sy sienings van seksualiteit.<ref name="fornication1">[[#Gaca|Gaca]], bl. 111.</ref> Neopithagoreïste het seks buite die huwelik as onwenslik beskou; [[selibaat]] was nie ’n ideaal nie, maar kuisheid binne die huwelik wel.<ref>Allen, ''The Concept of Woman'', bl. 147–148.</ref> Vir Seneca was seksuele begeerte vir plesier (''libido'') ’n "vernietigende mag (''exitium'') wat verraderlik in die ingewande lê"; as dit nie beheer word nie, word dit ''cupiditas'', wellus. Die enigste regverdiging vir seks was voortplanting binne die huwelik.<ref>[[#Gaca|Gaca]], bl. 111</ref> Hoewel ander stoïsyne potensiaal gesien het in skoonheid as ’n etiese stimulus, ’n manier om toegeneentheid en vriendskap binne seksuele verhoudings te ontlok en ontwikkel, wantrou Seneca die liefde van fisieke skoonheid as vernietigend vir gesonde rede tot op ’n punt van waansin.<ref>[[#Gaca|Gaca]], bl. 112</ref> ’n Man mag nie ’n ander seksmaat as sy vrou te hê nie en ’n wyse man (''sapiens'') sal goeie oordeel (''iudicium'') toepas wanneer hy met sy vrou seks het, nie emosie (''affectus'') nie.<ref name="fornication">[[#Gaca|Gaca]], bl. 112.</ref> Dit is ’n baie strenger siening as dié van ander stoïsyne, wat seks voorgestaan het as ’n manier om wedersydse toegeneentheid binne die huwelik te bevorder.<ref name="fornication" /> Die filosofiese siening van die liggaam as ’n lyk wat die siel ronddra,<ref>’n Siening van Epiktetus, soos aangehaal deur Marcus Aurelius, 4.41</ref> kan lei tot ’n volkome minagting van seksualiteit: Die keiser en stoïsynse filosoof [[Marcus Aurelius]] het geskryf seksuele omgang is "die wrywing van ’n stuk ingewande en, ná ’n soort rukking, die uitskeiding van slym".<ref>Marcus Aurelius, ''Meditations'' 6.13</ref> Seneca het kwaai uitgevaar teen die perversiteit van ene Hostius Quadra, wat homself met geronde spieëls omring het sodat hy groepsekspartytjies kon dophou teen verwronge hoeke wat penisse groter laat lyk het.<ref>Seneca, ''Naturales quaestiones'' 1.16</ref> Hul seksuele sienings het Romeinse stoïsyne blootgestel aan beskuldigings van skynheiligheid: Juvenalis het gespot met mense wat ’n ruwe en manlike stoïsynse uiterlike voorhou, maar hulself in privaatheid te buite gaan.<ref>Juvenalis, ''Satire'' 2.8–10, 15–17, soos aangehaal in [[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 340</ref> Daar is gereeld gespot dat stoïsyne nie net geneig is tot pederastie nie, maar hou van jong mans wat al baard het, in teenstelling met Romeinse seksgebruike.<ref name="aurelius16" /> Martialis het herhaaldelik insinuasies gemaak oor mense wat uiterlik stoïsyns is, maar in privaatheid die passiewe homoseksuele rol geniet.<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 542, citing Martialis 1.24, 1.96, 2.36, 6.56, 7.58, 9.27 en 12.42.</ref> == Manlike seksualiteit == [[Lêer:Oil lamp with couple performing Sex at the Römisch-Germanisches Museum Cologne.jpg|duimnael|180px|Seks tussen ’n man en vrou op ’n olielamp (Römisch-Germanisches Museum).]] In die tyd van die Romeinse Republiek was deel van die Romeinse burger se politieke vryheid (''libertas'') dat sy liggaam nie aan fisieke dwangpraktyke soos lyfstraf en seksuele uitbuiting blootgestel mag word nie.<ref name="g326">[[#McGinn1998|McGinn (1998)]], bl. 326.</ref> ''Virtus'' ("deug") was wat van ’n man ’n ware man (''vir'') gemaak het.<ref>Elaine Fantham, "The Ambiguity of ''Virtus'' in Lucan's ''Civil War'' en Statius se ''Thebiad''," ''Arachnion'' 3</ref><ref>{{cite journal|doi=10.2307/301365 |jstor=301365 |title=Cicero and the Spectacle of Power |journal=The Journal of Roman Studies |volume=87 |pages=1–22 (9) |year=1997 |last1=Bell |first1=Andrew J. E. }}</ref><ref>Edwin S. Ramage, “Aspects of Propaganda in the ''De bello gallico'': Caesar’s Virtues and Attributes,” ''Athenaeum'' 91 (2003) 331–372; Myles Anthony McDonnell, ''Roman manliness:'' virtus ''and the Roman Republic'' (Cambridge University Press, 2006) ''passim''; Rhiannon Evans, ''Utopia Antiqua: Readings of the Golden Age and Decline at Rome'' (Routledge, 2008), bl. 156–157.</ref> Die Romeinse ideaal van manlikheid was om ’n aktiewe rol te speel, wat gelei het tot ’n begeerte om te oorheers, soos weerspieël in die hiërargie van die Romeinse patriargale gemeenskap.<ref name="w18">[[#Williams|Williams]], bl. 18.</ref> Die "oorwinningsmentaliteit" was deel van ’n "kultus van viriliteit" wat onder meer vorm gegee het aan Romeinse homoseksuele praktyke.<ref>[[#Cantarella|Cantarella]], bl. xi</ref><ref name="h11" /> In die laat 20ste en vroeë 21ste eeu het ’n klem op oorheersing geleerdes laat glo die uitdrukking van Romeinse manlike seksualiteit was ’n kwessie van "penetreerder versus gepenetreerde"; dus dat die regte manier vir ’n Romeinse man om seksuele bevrediging te kry was om sy maat te penetreer.<ref>{{cite book|ref=Langlands|author=Langlands, Rebecca|title=Sexual Morality in Ancient Rome|publisher=Cambridge University Press|year= 2006}}</ref> As hy toegelaat het dat hy gepenetreer word, het dit sy vryheid as ’n vrye burger en sy seksuele integriteit bedreig. Dit was sosiaal heeltemal aanvaarbaar dat ’n vrye Romeinse man seks met manlike én vroulike maats het, solank hy die dominerende rol speel.<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 225.</ref> Aanvaarde voorwerpe van begeerte was vroue van enige sosiale of wetlike stand en manlike prostitute of slawe. Seks buite die huwelik was egter beperk tot slawe en prostitute of, minder algemeen, ’n bywyf. ’n Gebrek aan selfbeheersing, ook in ’n man se sekslewe, het daarop gedui dat hy nie in staat is om ander te bestuur nie;<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 67–68.</ref> die genieting van "lae sensuele plesier" het dus die man se identiteit as ’n gekultiveerde mens bedreig.<ref name="unspeakable">[[#Hallett|Hallett]], bl. 68.</ref> In die tyd van die Romeinse Ryk het vrese oor die verlies van politieke vryheid en die onderwerping van die burger aan die keiser gelei tot ’n merkbare toename in passiewe homoseksuele gedrag onder vrye mans, asook ’n toename in teregstellings en lyfstraf onder burgers.<ref name="p329" /> Die verdwyning van republikeinse ideale van fisieke integriteit ter wille van ''libertas'' het bygedra tot en is weerspieël deur die seksuele vryheid en verval wat met die ryk verbind word.<ref>Dit is ’n tema reg deur Carlin A. Barton se ''The Sorrows of the Ancient Romans: The Gladiator and the Monster'' (Princeton University Press, 1993).</ref> === Manlike naaktheid === [[Lêer:Stele warrior BM GR1905.10-23.1.jpg|duimnael|180px|’n Romeinse [[stele]] beeld ’n vegter uit en verheerlik die manlike vorm sonder naaktheid, 1ste eeu v.C.]] Die digter Ennius (c. 239–169&nbsp;v.C.) het verklaar die "ontbloting van burgers se liggaam is die begin van openbare oneer (''flagitium'')," ’n siening wat Cicero gedeel het en wat weer selfbeheersing oor die liggaam verbind het met burgerskap.<ref>Cicero, ''Tusculan Disputations'' 4.33.70</ref><ref>[[#Williams|Williams]], bl. 64 en 292, nota 12</ref><ref>[[#Younger|Younger]], bl. 134</ref><ref>Simon Goldhill, inleiding tot ''Being Greek under Rome: Cultural Identity, the Second Sophistic and the Development of Empire'' (Cambridge University Press, 2001), bl. 2.</ref> Die Romeine se houding teenoor naaktheid het verskil van dié van die Grieke, wat die manlike liggaam verheerlik het met naakte lywe in kuns en op plekke soos sportbyeenkomste. In teenstelling daarmee het die toga die liggaam van die seksueel bevoorregte Romeinse man gekenmerk.<ref>[[#Habinek|Habinek]], bl. 39.</ref> Selfs wanneer Romeinse mans uitgetrek het om te oefen, het hulle hul sitvlakke en geslagsdele toegehou. Naaktheid in die openbaar was smaakloos, selfs op tradisionele plekke. Cicero het die spot met [[Markus Antonius]] se waardigheid gedryf omdat hy halfkaal aan die Lupercalia-fees deelgeneem het, hoewel dit ’n vereiste vir deelname was.<ref>Julia Heskel, "Cicero as Evidence for Attitudes to Dress in the Late Republic," in ''The World of Roman Costume'' (University of Wisconsin Press, 2001), bl. 138</ref><ref name=bonfante>{{cite journal|doi=10.2307/505328|jstor=505328|title=Nudity as a Costume in Classical Art|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1989-10_93_4/page/543|journal=American Journal of Archaeology|volume=93|issue=4|pages=543–570 |year=1989|last1=Bonfante|first1=Larissa}}</ref> Naaktheid is een van die aspekte van hierdie godsdiensfees waaraan Ovidius aandag skenk in die ''Fasti'', sy lang gedig oor die Romeinse kalender.<ref>Ovidius, ''Fasti'' 2.283–380.</ref> Augustus het tydens sy godsdiens-opwekkingsprogram probeer om die Lupercalia te verander deur onder meer die gebruik van naaktheid stop te sit ondanks die vrugbaarheidsaspek daarvan.<ref>Carole E. Newlands, ''Playing with Time: Ovid and the Fasti'' (Cornell University Press, 1995), bl. 59–60.</ref> Negatiewe verbintenis aan naaktheid het ingesluit nederlaag in oorloë, want gevangenes is kaal uitgetrek; en slawerny, want slawe wat te koop aangebied is, is dikwels naak vertoon. Die afkeer van naaktheid was dus eerder ’n kwessie van die behoud van waardigheid as die onderdrukking van onbehoorlike seksuele begeertes.<ref name="w6970">[[#Williams|Williams]], bl. 69–70.</ref> Die invloed van Griekse kuns het egter daartoe gelei dat Romeinse mans en gode naak uitgebeeld is, ’n praktyk wat in die 2de eeu v.C. begin het. Toe standbeelde van kaal Romeinse generaals in die trant van Hellenistiese konings die eerste keer hul verskyning maak, was dit skokkend – nie net omdat dit die naakte manlike liggaam vertoon het nie, maar ook omdat die beelde begrippe van koninklikheid en goddelikheid opgeroep het wat in teenstelling was met die republikeinse ideale van burgerskap soos verpersoonlik deur die toga.<ref>Paul Zanker, ''The Power of Images in the Age of Augustus'' (University of Michigan Press, 1988), bl. 5ff.</ref> Die god [[Mars (mitologie)|Mars]] is voorgestel as ’n volwasse man met ’n baard in die drag van ’n Romeinse generaal wanneer hy die waardige vader van die Romeinse volk uitgebeeld het, terwyl uitbeeldings van ’n jong, baardlose, naakte Mars onder invloed van die Griekse [[Ares]] was. Een uitsondering wat openbare naaktheid betref, was die warmbaddens, hoewel houdings jeens kaal bad ook mettertyd verander het. In die 2de eeu v.C. het Cato verkies om nie in sy seun se teenwoordigheid te bad nie, en [[Plutarchus]] impliseer dat dit vir ouer Romeine van hierdie vroeë tye vernederend was om hul liggaam voor jonger mans te ontbloot.<ref>Plutarchus, ''Life of Cato'' 20.5</ref><ref name="w6970" /><ref>Zanker, ''The Power of Images in the Age of Augustus'', bl. 6.</ref> Later het mans en vroue egter selfs saam gebad. === Falliese seksualiteit === : ''Sien ook [[Fascinum]]''. [[Lêer:Bronze ithyphallic figurine with a head of phalluses.jpg|duimnael|links|180px|’n Polifalliese koper-''tintinnabulum''; aan die punt van elke fallus was ’n ring waaraan ’n klokkie gehang het.]] Romeinse seksualiteit soos dit in Latynse letterkunde voorkom, is al beskryf as "fallosentries".<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 84</ref><ref>David J. Mattingly, ''Imperialism, Power, and Identity: Experiencing the Roman Empire'' (Princeton University Press, 2011), bl. 106.</ref> Die [[fallus]] was veronderstel om magte hê wat die [[bose oog]] en ander negatiewe bonatuurlike magte afweer. Dit is gebruik as ’n gelukbringer (''fascinum''), waarvan baie voorbeelde bewaar gebly het, veral in die vorm van windklokkies (''tintinnabula'').<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 215.</ref> Sommige geleerdes het selfs die bouplan van die [[Forum Augustum]] as "fallies" beskryf – met sy twee halfsirkel-galerye as die testikels en lang voorhof as die skag van die fallus.<ref>[[Lêer:Foro de Augusto-planta.png|duimnael|100px|Bouplan van die Forum Augustum (in geel)]]Dominic Montserrat, "Reading Gender in the Roman World," in ''Experiencing Rome: Culture, Identity, and Power in the Roman Empire'' (Routledge, 2000), bl. 168–170 (aanhaling op bl. 169)</ref> Die oorgroot fallus in Romeinse kuns is onder andere met die god Priapus vereenselwig. Dit was humoristies en grotesk of is gebruik vir magiese doeleindes.<ref>[[#Fredrick|Fredrick]], bl. 156.</ref> Priapus, wat as [[Priapos]] op die Griekse dorp Lampsacus ontstaan het, was ’n vrugbaarheidsgod wie se standbeeld in tuine geplaas is om diewe weg te hou. Die gedigversameling bekend as ''Priapea'' handel oor falliese seksualiteit en bevat gedigte waarin Priapus self praat. In een dreig hy byvoorbeeld dat hy enige dief [[Anale seks|in die anus sal verkrag]]. Die wraak van Priapus kon [[impotensie]] of ’n [[Priapisme|voortdurende ereksie]] veroorsaak; een vervloeking van Priapus was dat ’n dief geen vrou of seun sal hê om sy ereksie weg te neem nie en dat dit sal bars.<ref name="w18" /> [[Lêer:Pompeya erótica6.jpg|duimnael|180px|Priapus weeg sy fallus op ’n skaal (Pompeii).]] Daar is sowat 120 aangetekende Latynse terme en [[Metafoor|metafore]] vir die penis. In die grootste kategorie word die manlike geslagsdeel beskou as ’n instrument van aggressie, ’n wapen.<ref>Mattingly, ''Imperialism, Power, and Identity'', bl. 106.</ref> Hierdie metaforiese tendens word geïllustreer deur koeëls waarop ’n prentjie van ’n fallus voorkom, of deur booddskappe wat die teiken verbind met ’n persoon wat seksueel verower word, bv. "Ek soek [[Augustus Octavianus|Octavianus]] se gat."<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 21.</ref> Die mees algemene vloekwoord vir die penis is ''mentula''. Martialis het gereken dit hoort in hoflike Latyn, maar Cicero het nie eens die woord gebruik in ’n brief aan sy vriend Attikus waarin hy die aard van vloektaal bespreek nie;<ref>Cicero, ''Ad familiares'' 9.22</ref> Catullus het dit gebruik as ’n skuilnaam vir die berugte Mamurra, [[Julius Caesar]] se vriend.<ref>Dit is die algemene woord vir penis in die poësie van Catullus (dit word agt keer gebruik); [[#Adams|Adams]], bl. 10–11.</ref> ''Mentula'' verskyn dikwels in graffiti en in die ''Priapea'' (18 keer in graffiti in Pompeii). Hoewel dit nie ’n mooi woord was nie, is dit nie as skeltaal gebruik nie. Daarteenoor was ''verpa'' ’n "emosievolle en beledigende" woord vir die penis met die [[voorhuid]] teruggetrek vanweë ’n ereksie, [[besnydenis]] of oormatige seksuele aktiwiteit.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 13.</ref> ''Virga'', sowel as ander woorde vir "tak, stok, balk, paal", was ’n algemene metafoor,<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 14–17, 23, 28.</ref> nes ''vomer'', "ploeg".<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 24.</ref> Daar is ook na die penis verwys as die "aar" ''(vena)'', "stert" (''penis'' of ''cauda'') of "sening" ''(nervus)''.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 35–38.</ref> Die [[Afrikaans]]e woord "penis" kom van die Latynse woord wat oorspronklik "stert" beteken het, maar dikwels in gewaagde geselstaal gebruik is as ’n term vir die manlike geslagsorgaan. Later het ''penis'' die standaardwoord in hoflike Latyn geword.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 35–36.</ref> Die oënskynlike verband tussen die Latynse woorde ''testes'' ("testikels") en ''testis'' ("getuie"; meervoud ''testes''), wat die oorsprong van die Engelse woord ''testify'' en ''testimony'' is,<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 67.</ref> lê dalk in ’n argaïese ritueel. In sommige Mediterreense kulture is ’n eed afgelê op die manlike geslagsdele, wat gesimboliseer het "valse getuienis bring ’n vloek oor nie net jouself nie, maar ook jou huis en nageslag".<ref>Joshua T. Katz, "''Testimonia Ritus Italicus'': Male Genitalia, Solemn Declarations, and a New Latin Sound Law," ''Harvard Studies in Classical Philology'' 98 (1998) 183–217 (aanhaling op bl. 193).</ref> Die vloekwoord vir "testikel" was ''coleus''.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 66.</ref> ==== Kastrasie en besnydenis ==== Vir die Romeine was [[kastrasie]] en [[besnydenis]] ’n barbaarse verminking van die manlike geslagsdele.<ref>Juvenalis 14.103–104; Tacitus, ''Historia'' 5.5.1–2; Martialis 7.30.5, 7.35.3–4, 7.82.5–6, 11.94; Margaret Williams, "Jews and Jewish Communities in the Roman Empire," in ''Experiencing Rome: Culture, Identity and Power in the Roman Empire'' (Routledge, 2000), bl. 325</ref><ref>[[#Smallwood|Smallwood]], bl. 431</ref><ref>Jack N. Lightstone, "Roman Diaspora Judaism," in ''A Companion to Roman Religion'' (Blackwell, 2007), bl. 362.</ref> Toe die kultus van die godin [[Kibele]] aan die einde van die 3de eeu v.C. in Rome ingevoer is, is die tradisie van [[eunug]]isme beperk tot buitelandse priesters (''Galli'') terwyl Romeinse burgers ''sodalities'' gestig het om volgens hul eie gebruike te aanbid.<ref>Eric Orlin, "Urban Religion in the Middle and Late Republic", bl. 63–64, en John Scheid, "Sacrifices for Gods and Ancestors", bl. 268, in ''A Companion to Roman Religion''.</ref> Sommige geleerdes reken dat die [[Paulus van Tarsus|apostel Paulus]] se beroep op die [[Galasiërs]] om hulle nie te laat besny nie, moenie net verstaan word in terme van Joodse besnydenis nie, maar ook van die rituele kastrasie wat met Kibele verbind word (haar kultus was in Galasië gesentreer).<ref>Paulus van Tarsus, ''Galasiërs'' 4:21–5:1</ref><ref>{{cite journal|doi=10.2307/3268109 |jstor=3268109 |title=Choose Your Mother, Choose Your Master: Galatians 4:21–5:1 in the Shadow of the Anatolian Mother of the Gods |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biblical-literature_winter-1999_118_4/page/661 |journal=Journal of Biblical Literature |volume=118 |issue=4 |pages=661–683 (680–681)|year=1999 |last1=Elliott |first1=Susan M. }}</ref><ref>"The Rhetorical Situation Revisited: Circumcision and Castration," in ''Cutting Too Close for Comfort: Paul’s Letter to the Galatians in Its Anatolian Cultic Context'' (T&T Clark International, 2003) ''passim''.</ref> Hoewel Grieks-Romeinse skrywers besnydenis beskou het as ’n tipies Joodse gebruik, het hulle geglo dit het in [[Antieke Egipte|Egipte]] ontstaan,<ref>Verskeie Grieks-Romeinse skrywers soos [[Strabo]], het gedink die Jode is van Egiptiese herkoms; dit was skynbaar hoe hulle die uittog uit Egipte verstaan het. [[#Schafer1997|Schafer (1997)]], bl. 93–94.</ref> en het dit ook aangeteken onder volke wat hulle geïdentifiseer het as [[Arabiere]], [[Sirië]]rs, [[Fenisië]]rs, [[Kolchis|Kolchisiërs]] en [[Ethiopië]]rs.<ref>[[#Smallwood|Smallwood]], bl. 430</ref><ref>[[#Schafer1997|Schafer (1997)]], bl. 93–94.</ref> Party Romeine het manlike slawe as ''deliciae'' of ''delicati'' ("speelgoed, plesier") aangehou; hulle was soms gekastreer in ’n poging om hulle die onmanlike voorkoms van hul jeug te laat behou. Keiser [[Nero]] het sy vrygemaakte slaaf [[Sporus]] laat kastreer en is op ’n openbare seremonie met hom getroud.<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 251–252, aangehaal uit Suetonius, ''Life of Nero''.</ref> Teen die einde van die 1ste eeu n.C. het keisers [[Domitianus]] en [[Nerva]] ’n verbod op kastrasie geplaas te midde van ’n toenemende handel in enugslawe. [[Antoninus Pius]] het Jode<ref>[[#Schafer2003|Schäfer (2003)]], bl. 150</ref><ref>[[#Smallwood|Smallwood]], bl. 467.</ref> en Egiptiese priesters<ref>[[#Smallwood|Smallwood]], bl. 470.</ref> van die verbod kwytgeskeld. Kragtens die wet onder [[Konstantyn die Grote|Konstantyn]], die eerste Christelike keiser, is enige slawe vrygemaak wat kastrasie moes ondergaan; in 339&nbsp;n.C. is die kastrasie van ’n slaaf met die dood gestraf.<ref>[[#Schafer2003|Schäfer (2003)]], bl. 185.</ref> ’n Chirurgiese prosedure (epispasme) het bestaan om die [[voorhuid]] te herstel en die [[eikel]] van die penis te bedek "ter wille van fatsoenlikheid".<ref>''Causa decoris'': Celsus, ''De medicina'' 7.25.1A</ref><ref name=Crowther>{{cite journal|author=Crowther, Nigel B. |title=Nudity and Morality: Athletics in Italy|url=https://archive.org/details/sim_classical-journal_december-january-1980-1981_76_2/page/119 |journal=Classical Journal|volume= 76|issue=2|year=1980|pages=119–123 |jstor=3297374 }}</ref> Sommige Jode wat vergrieks of verromeins het, het dit ondergaan om hulle minder opvallend by die baddens of op speles te maak.<ref>[[#Schafer2003|Schäfer (2003)]], bl. 151.</ref> === Regulering van semen === Daar is geglo ’n man word swak as hy te veel [[Ejakulasie|ejakuleer]]. Griekse mediese teorieë wat gebaseer was op die [[klassieke element]]e en die [[humor (medies)|humores]], het die beperking van die vervaardiging van [[semen]] aanbeveel deur middel van afkoelings-, uitdrogings- en sametrekkingsbehandelings – dit het ingesluit koue baddens en die vermyding van kos wat winderigheid veroorsaak.<ref>[[#Dugan|Dugan]], bl. 403–404.</ref> In die 2de eeu n.C. het die mediese skrywer [[Galen]] verduidelik semen is ’n konkoksie van bloed (een van die humores) en ''pneuma'' (die "lewensnoodsaaklike lug" wat die organe nodig het om te werk) wat in die man se opgerolde seminale are gevorm het; die humor het vanweë hitte wit geword wanneer dit die [[testikel]]s binnegaan.<ref>[[#Dugan|Dugan]], bl. 404–405.</ref> In sy verhandeling ''Oor Semen'' waarsku Galen oormatige seksuele aktiwiteit lei tot die verlies van ''pneuma'' en dus lewenskrag. Die gevolg is dat sommige mense "al dood is van te veel plesier".<ref>Galen, ''De semine'' 1.16.30–32 (4.588 Kühn = De Lacy 1992, 138–41).</ref> ’n Minder ernstige gevolg sou wees die verlies van ’n helder verstand, manlikheid en ’n sterk manlike stem,<ref>[[#Dugan|Dugan]], bl. 406.</ref> ’n gevaar wat ook in die ''Priapea'' genoem word.<ref>Ann Ellis Hanson, "The Restructuring of Female Physiology at Rome," in ''Les écoles médicales à Rome'' (Université de Nantes, 1991), bl. 267, ’n aanhaling uit ''Priapea'' 78 en ''Corpus Inscriptionum Latinarum'' 12.6721(5).</ref> Daar is veral geglo seksuele aktiwiteit tas die stem aan; sangers en akteurs het spesiale bande gedra om hul penis te beskerm en so hul stem te bewaar,<ref>Martialis 6.82, Juvenalis 6.73, 379; J.P. Sullivan, ''Martial, the Unexpected Classic'' (Cambridge University Press, 1991), bl. 189</ref><ref>[[#Schafer1997|Schafer (1997)]], bl. 101</ref><ref>Peter J. Ucko, "Penis Sheaths: A Comparative Study," in ''Material Culture: Critical Concepts in the Social Sciences'' (Routledge, 2004), bl. 260.</ref> en [[Quintilianus]] het voorgestel openbare sprekers wat ’n diep manlike stem wil ontwikkel, weerhou hulle van seks.<ref>Quintilianus, ''Institutio Oratoria'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Quintilian/Institutio_Oratoria/11C*.html#3.19 11.3.19.]</ref> Dit was iets wat veral [[Catullus]] se vriend [[Calvus]], ’n avant-garde-digter en spreker uit die 1ste eeu v.C., gekwel het – hy het met loodplate aan geslaap om [[Nat droom|nat drome]] te voorkom. [[Plinius die ouere|Plinius]] het geskryf: <blockquote> "Wanneer loodplate om die area van die lendene en niere gebind word, help verhinder die verkoelende aard daarvan aanvalle van seksuele begeerte en seksuele drome in ’n mens se slaap wat spontane stortings veroorsaak tot in so ’n mate dat dit ’n soort siekte word. Met hierdie plate het die spreker Calvus na berig word homself in toom gehou en sy liggaamskrag vir sy werk bewaar."<ref>Plinius, ''Natuurgeskiedenis'' 34.166.</ref> </blockquote> Loodplate, [[bloedlating]] en die verwydering van liggaamshare is voorgeskryf vir drie seksuele aandoenings wat glo met [[nagtelike storting]]s verband gehou het: satiriase, of [[hiperseksualiteit]]; [[priapisme]], ’n chroniese [[ereksie]] wat nie met ’n begeerte na seks verband hou nie; en die onwillekeurige storting van semen (''seminis lapsus'' of ''seminis effusio'').<ref>Die Griekse woord vir laasgeoemde was ''gonorree''. [[#Dugan|Dugan]], bl. 403–404.</ref> === Verwyfdheid en transvestisme === [[Lêer:Mosaico Trabajos Hércules (M.A.N. Madrid) 13.jpg|duimnael|Hercules en Omphale het mekaar se klere gedra (mosaïek uit Spanje, 3de eeu n.C.).]] Verwyfdheid was ’n gewilde skelwoord in die Romeinse politiek, veral vir die ''populares'', die politici wat hulle vir die sake van die gewone mense beywer het en soms die "demokratiese party" van Rome genoem word, in teenstelling met die ''optimates'', ’n konserwatiewe elite van adellikes.<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 63–64.</ref> In die laaste jare van die republiek is die populariste [[Julius Caesar]], [[Markus Antonius]] en [[Clodius Pulcher]] beskou as verwyfd, oorversorgd en te mooi, en as mans wat dalk in seks met ander mans die passiewe rol sou kon inneem; terselfdertyd was hulle veronderstel om vrouejagters te wees met ongelooflike seksuele aantrekkingskrag.<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 47.</ref> Dalk die berugste voorval van [[Kruiskleding|fopdossery]] in antieke Rome was in 62&nbsp;v.C., toe Clodius Pulcher sy opwagting gemaak het by jaarlikse rituele van die Bona Dea, waar net vroue toegelaat is. Die rituele is by die senior magistraat se huis gehou, wat dié jaar Julius Caesar was; hy was aan die einde van sy termyn as magistraat en pas bevestig as ''Pontifex Maximus''. Clodius het hom as ’n vroulike musikant vermom om toegang te kry. Dié daad van Clodius, wat pas as ''quaestor'' (’n soort ondersoekende amptenaar) gekies is, was waarskynlik net voor sy 30ste verjaardag en word dikwels beskou as die laaste poets van ’n jong man. Die vroulike aard van die rituele was die onderwerp van vele gissings onder mans; hulle het gafantaseer oor hierdie "partytjies met dronk lesbiërs" en gedink dit sou pret wees om te sien.<ref>[[#Williams|Williams]]</ref> Clodius se plan was glo om Caesar se vrou te verlei, maar sy manlike stem het hom weggegee voordat hy dit kon doen. Hy is daarna deur Cicero vervolg vir [[#Incestum|ontheiliging]] (''incestum'').<ref>W. Jeffrey Tatum, ''The Patrician Tribune: Publius Clodius Pulcher'' (University of North Carolina Press, 1999), bl. 62ff.</ref> Weens die skandaal het Caesar dadelik van sy vrou geskei om sy eie reputasie te beskerm, en dit het aanleiding gegee tot ’n veel gebruikte uitdrukking: "Caesar se vrou moet bo verdenking wees." Die voorval "som die wanorde van die laaste jare van die republiek" op.<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 34</ref><ref>W. Jeffrey Tatum, ''Always I Am Caesar'' (Blackwell, 2008), bl. 109.</ref> Buiten dié politieke daad kom fopdossery in Romeinse letterkunde en kuns voor as ’n mitologiese neiging (soos in die storie van [[Herakles|Hercules]] en Omphale wat mekaar se klere dra en geslagsrolle omruil),<ref>Richard J. King, ''Desiring Rome: Male Subjectivity and Reading Ovid's Fasti'' (Ohio State University Press, 2006), bl. 185, 195, 200, 204.</ref> as godsdiensklere en selde indien ooit as ’n [[Fetisjisme|fetisj]]. ’n Voorval van [[transvestisme]] is aangeteken in ’n regsaak, waar " ’n sekere senator wat vroue-aanddrag gedra het" dit in sy testament uitdeel.<ref>''Digest'' 34.2.33, soos aangehaal in [[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 540.</ref> In ’n kamtige verhoor as ’n regsoefening gebruik [[Seneca die ouere]] die geval van ’n jong man wat deur ’n klomp mans verkrag is terwyl hy vrouedrag in die openbaar gedra het, maar die verduideliking vir sy klere is dat vriende hom uitgedaag het om dit te doen en nie dat hy gekies het om dit te dra weens ’n genderkrisis of vir erotiese plesier nie.<ref name="homosexuality564">Seneca die ouere, ''Controversia'' 5.6</ref><ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 564.</ref> Genderverwarring was ’n kenmerk van die godin Kibele se priesters wat as ''Galli'' bekend was; hul rituele klere het vrouedragitems ingesluit. Hulle word soms as ’n [[transgender]] priesterorde beskou, want van hulle is verwag om gekastreer te word in nabootsing van Kibele se man, Attis. Die ingewikkeldhede van genderidentiteit in die godsdiens van Kibele en die mite van Attis word deur Catullus ontgin in een van sy langste gedigte, ''Carmen'' 63.<ref>Stephen O. Murray, ''Homosexualities'' (University of Chicago Press, 2000), bl. 298–303; Mary R. Bachvarova, "Sumerian ''Gala'' Priests and Eastern Mediterranean Returning Gods: Tragic Lamentation in Cross-Cultural Perspective," in ''Lament: Studies in the Ancient Mediterranean and Beyond'' (Oxford University Press, 2008), bl. 19, 33, 36.</ref> === Seks tussen mans === Romeinse mans kon seks hê met ander mans van ’n laer stand sonder om as minder manlik beskou te word. Dié wat die passiewe rol ingeneem het, is egter as swak en verwyfd beskou. Beheer oor jou eie liggaam was ’n aspek van die burger se ''libertas'', of politieke vryheid. Die oorgawe van ’n mens se liggaam vir ander se plesier is as onderworpenheid beskou. Wette wat nie goed verstaan word nie, soos ''Lex Scantinia'', en verskeie dele van ''Lex Iulia'' het seks tussen vrye mans beperk omdat dit die man se status en onafhanklikheid as burger bedreig het. Daar was soveel Latynse woorde vir mans buite die norm van manlikheid dat sommige geleerdes<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]]</ref> glo daar was ’n homoseksuele subkultuur in Rome. Hoewel daar geen ekwivalent vir die term "homoseksueel" in Latyn is nie, onthul letterkundige bronne ’n gedragspatroon onder ’n minderheid vrye mans wat op selfdegeslagvoorkeur of {{nowrap|-oriëntasie}} dui.<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 85.</ref> Homo-erotiese Latynse letterkunde sluit in die "Juventius"-gedigte van Catullus,<ref>Catullus, ''Carmina'' 24, 48, 81, 99.</ref> treurdigte deur [[Tibullus]]<ref>Tibullus, Boek Een, treurdigte 4, 8 en 9.</ref> en [[Propertius]],<ref>Propertius, 4.2.</ref> die tweede ekloge van [[Vergilius]] en verskeie gedigte deur Horatius. Lucretius skryf oor die liefde vir seuns in ''De rerum natura'' (4.1052–1056). Hoewel [[Ovidius]] mitologiese behandelings van homo-erotika in ''Metamorfoses'' insluit,<ref>Soos in ''Metamorphoses'' 10.155ff.</ref> verskil hy van ander Latynse liefdesdigters, en eintlik van Romeine in die algemeen, vanweë sy aggressief heteroseksuele standpunte. Die ''Satyricon'' van [[Petronius]] is so deurspek van die kultuur van seks tussen mans dat sy naam in 18de-eeuse Europese letterkundekringe ’n sinoniem vir homoseksualiteit geword het.<ref>Louis Crompton, ''Byron and Greek Love'' (Londen, 1998), bl. 93.</ref> Hoewel die Romeinse reg nie huwelike tussen mans erken het nie, het sommige manlike pare in die vroeë jare van die Romeinse Ryk tradisionele huwelikseremonies gehad. Die skrywers van die berigte spot met hulle; dit is nie bekend wat die deelnemers se gevoelens was nie. Suetonius berig keiser Nero het twee keer met mans getrou; een keer was hy die bruid en een keer die bruidegom.<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 28</ref><ref>Karen K. Hersh, ''The Roman Wedding: Ritual and Meaning in Antiquity'' (Cambridge University Press, 2010), bl. 36; Caroline Vout, ''Power and Eroticism in Imperial Rome'' (Cambridge University Press, 2007), bl. 151ff.</ref> Benewens stappe om die vryheid van burgers te beskerm, het vervolging vir homoseksualiteit as ’n algemene misdaad in die 3de eeu begin toe manlike prostitusie deur [[Philip die Arabier]] verbied is. Teen die einde van die 4de eeu was passiewe homoseksualiteit in die Christelike ryk strafbaar met die brandstapel.<ref>Michael Groneberg, "Reasons for Homophobia: Three Types of Explanation," in ''Combatting Homophobia: Experiences and Analyses Pertinent to Education'' (LIT Verlag, 2011), bl. 193.</ref> Onder [[Justinianus]] was alle selfdegeslagseks, passief of aktief, "teen die natuur" en strafbaar met die dood, ongeag wie betrokke was.<ref>Groneberg, "Reasons for Homophobia," bl. 193.</ref> Homoseksuele gedrag het die skuld gekry vir God se wraak ná ’n reeks rampe tussen omstreeks [[542]] en [[559]].<ref>Michael Brinkschröde, "Christian Homophobia: Four Central Discourses," in ''Combatting Homophobia'', bl. 166.</ref> === Verkragting van mans === Mans wat verkrag is, was vrygestel van die verlies aan sosiale of regstatus (''infamia'') waaraan mans onderworpe was wat prostitute geword of vrywillig die passiewe rol in seks ingeneem het.<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 558–559.</ref> Soos die regsgeleerde Pomponius dit gestel het: Daar behoort geen stigma te kleef aan "watter man ook al deur rowers of die vyand in oorlogstyd verkrag is" nie.<ref>''Digest'' 3.1.1.6, soos aangehaal in [[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 559.</ref> Mans was net so uitgelewer aan massaverkragting ná ’n militêre nederlaag as vroue.<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 104–105.</ref> [[Lêer:Rape Hylas Massimo.jpg|duimnael|240px|Die mitologiese ontvoering en "verkragting" van [[Hylas]] deur die [[nimf]]e, basilika van Junius Bassus, 4de eeu n.C.]] Die Romeinse reg was so vroeg as die 2de eeu v.C. gemoeid met die verkragting van ’n manlike burger toe uitspraak gelewer is in ’n saak waarby ’n man van selfdegeslagoriëntasie betrokke kon gewees het. Hoewel ’n man wat as prostituut gewerk het kragtens die reg nie verkrag kon word nie, is beslis selfs ’n man wat "berug" of "twyfelagtig" was, het dieselfde reg as ’n ander vrye man gehad dat sy liggaam nie aan verkragting blootgestel word nie.<ref>Toespraak ''De Re Floria'' deur Cato die ouere (frg. 57 Jordan = Aulus Gellius 9.12.7); bespreek in [[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 561.</ref> Volgens ’n boek oor retoriek uit die vroeë 1ste eeu v.C. was die verkragting van ’n vrye man strafbaar met die dood.<ref>''Rhetorica ad Herennium'' 4.8.12</ref><ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 562.</ref> Die ''Lex Julia de vi publica'',<ref>''Digest'' 48.6.3.4 en 48.6.5.2.</ref> wat "waarskynlik dateer uit die Romeinse diktatorskap van Julius Caesar", definieer verkragting as gedwonge seks "met ’n seun, vrou of enigiemand"; die verkragter sou tereggestel word, ’n seldsame straf in die Romeinse reg.<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 562–563.</ref> Doodstraf het iemand in die gesig gestaar wat ’n vrye seun ontvoer het vir seksuele doeleindes, of wat die seun se chaperon omgekoop het vir die geleentheid.<ref>Paulus (juris), ''Digest'' 47.11.1.2</ref> Agtelosige chaperons kon kragtens verskeie wette vervolg word en het die skuld gedra vir wat met die slagoffer gebeur het.<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 563.</ref> In sy versameling van 12 staaltjies wat handel oor ’n aanslag op kuisheid, gebruik die historikus [[Valerius Maximus]] net soveel manlike as vroulike slagoffers.<ref>Valerius Maximus 6.1</ref><ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 564.</ref> In die reeds genoemde kamtige verhoor deur Seneca die ouere is ’n jong man of seun deur 10 mans van sy ouderdomsgroep verkrag. Hoewel die saak denkbeeldig was, het Seneca aangeneem die reg maak voorsiening vir die suksesvolle vervolging van die verkragters.<ref name="homosexuality564" /> ’n Ander hipotetiese geval handel oor die uiterstes waartoe ’n verkragtingslagoffer sou kon gaan: Die vrye man wat verkrag is, pleeg selfmoord.<ref>Quintilian, ''Institutio oratoria'' 4.2.69–71</ref><ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 565.</ref> Die verkragting van ’n vrye man is een van die ergste misdade wat in Rome gepleeg kon word; dit was op dieselfde vlak as die verkragting van ’n vroulike maagd of om ’n tempel te beroof.<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 565.</ref> Daar was egter ’n tradisie dat ’n man ’n ander man sou verkrag wat owerspel met sy vrou gepleeg het,<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 27, 76.</ref> hoewel dit eerder ’n manier van wraak sou wees as iets wat algemeen gebeur het.<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 55–56.</ref> Die dreigement om ’n ander man anaal of oraal te verkrag is ’n tema van die skeldigkuns en kom veral voor in Catullus se berugte ''Carmen'' 16;<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 27–28, 43 (oor Martialis), 58.</ref> dit was egter ’n vorm van manlike grootpratery.<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 20</ref><ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 12</ref><ref name=richlin1981>{{cite journal|author=Richlin, Amy |title=The Meaning of ''irrumare'' in Catullus and Martial|url=https://archive.org/details/sim_classical-philology_1981-01_76_1/page/40 |journal=Classical Philology|volume= 76|issue=1|year=1981|pages=40–46|jstor=269544 }}</ref> === Seks in die weermag === Van die Romeinse soldaat is, nes van ander respektabele vrye mans, verwag om selfbeheersing te hê in sake betreffende seks. Soldate wat aan owerspel skuldig bevind is, het ’n oneervolle ontslag gekry; reeds veroordeelde owerspelers is nie tot die weermag toegelaat nie. Streng bevelvoerders kon prostitute in die kampe verbied<ref name="prostitution40">[[#McGinn1998|McGinn (1998)]], bl. 40.</ref> hoewel soldate, selfs wanneer hulle op pad iewers heen was, gewoonlik ’n gevolg gehad het wat prostitute kon insluit. Dit lyk of hul teenwoordigheid as vanselfsprekend aanvaar is en dit is hoofsaaklik genoem wanneer dit ’n probleem veroorsaak het.<ref name="prostitution40" /> Toe Scipio Aemilianus byvoorbeeld in 133&nbsp;v.C. na Numantia opruk, het hy kampvolgelinge verbied as ’n manier om dissipline te herstel.<ref>David Potter, "The Roman Army and Navy," in ''The Cambridge Companion to the Roman Republic'', bl. 79.</ref> Miskien een van die vreemdste gebruike was die verbod op huwelike in die keiserlike weermag. In die vroeë tydperk het Rome ’n weermag van burgers gehad wat hul gesinne agtergelaat het om te gaan veg indien dit nodig was. Tydens die uitbreiding van die Middelrepubliek het Rome groot gebiede begin verower wat as provinsies verdedig moes word, en in die tyd van [[Gaius Marius]] (oorl. 86&nbsp;v.C.) is die weermag geprofessionaliseer. Die verbod op huwelike is in Augustus (bewind 27 v.C. tot 14&nbsp;n.C.) se tyd ingestel, moontlik om gesinne te ontmoedig om die weermag te volg en hulle minder mobiel te maak. Net mans van die regeringsklasse was van die verbod kwytgeskeld. Teen die 2de eeu n.C. het die stabiliteit van die ryk daartoe gelei dat die meeste eenhede in permanente forte gebly het, waar verhoudings met plaaslike vroue dikwels ontwikkel het. Hoewel dit regtens nie tot huwelike kon lei nie, is die waarde van die verhoudings in die verskaffing van emosionele steun aan die soldate erken. Nadat ’n soldaat die weermag verlaat het, kon die paartjie trou en enige kinders wat hulle dan reeds gehad het, is beskou as dié van burgers.<ref>Pat Southern, ''The Roman Army: A Social and Institutional History'' (Oxford University Press, 2006), bl. 144.</ref> [[Septimius Severus]] het die verbod in 197&nbsp;n.C. herroep.<ref>[[#Phang2001|Phang (2001)]], bl. 2.</ref> [[Lêer:Caesar venustrophy3b.jpg|duimnael|240px|Die agterkant van ’n denarius wat deur Julius Caesar uitgereik is; dit toon onder meer ’n naakte [[Gallië|Galliese]] gevangene en ’n vroulike verpersoonliking van die verslane Gallië.]] Ander vorme van seksuele bevrediging tot die soldaat se beskikking was die gebruik van manlike slawe en oorlogsverkragting.<ref>[[#Phang2001|Phang (2001)]], bl. 3.</ref> Swaar strawwe is opgelê vir homoseksuele dade tussen soldate, insluitende die doodstraf;<ref name="prostitution40" /> dit is beskou as ’n oortreding van militêre dissipline. Polybius (2de eeu v.C.) het berig die straf vir selfdegeslagseks in die weermag was om met knuppels doodgeslaan te word (''fustuarium'').<ref>Polybius, ''The Histories'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Polybius/6*.html#37 6.37.9]</ref> ’n Soldaat het nes ’n ander vrye man sy manlikheid behou deur nie toe te laat dat iemand sy liggaam vir seksuele doeleindes gebruik nie. Dit was in skrille kontras met die feit dat soldate die enigste burgers was wat lyfstraf kon kry, iets wat in die siviele lewe slegs vir slawe gegeld het. Seksuele integriteit het dus die soldaat sy status help behou, want hy het op ander gebiede ’n groot deel van sy burgerlike vryheid opgeoffer.<ref>[[#Phang2008|Phang (2008)]], bl. 93.</ref> In oorlogstyd is verkragting verbind met nederlaag, nog ’n motief vir die soldaat om nie sy liggaam seksueel bloot te stel nie.<ref>[[#Phang2008|Phang (2008)]], bl. 94.</ref> ’n Voorval wat deur Plutarchus vertel word in sy biografie van Marius illustreer die soldaat se reg om sy seksuele integriteit te behou. ’n Aantreklike jong rekruut met die naam Trebonius is oor ’n tydperk aanhoudend seksueel lastig geval deur ’n offisier wat toevallig Marius se nefie Gaius Luscius was. Een nag, nadat die rekruut sy seksuele integriteit verskeie kere moes verdedig, het Luscius hom na sy tent ontbied. Trebonius kon nie sy offisier se bevele verontagsaam nie en moes na sy tent gaan. Toe dié hom seksueel aanrand, het hy Luscius met sy swaard doodgemaak. Die doodstraf was gewoonlik die gevolg van ’n skuldigbevinding aan die moord op ’n offisier, maar toe die rekruut tydens sy verhoor getuies kon roep om te bewys hy moes hom verskeie kere teen Luscius se onwelkome aandag verdedig, het Marius hom nie net onskuldig bevind nie, maar ook ’n dekorasie vir dapperheid gegee.<ref>Plutarchus, ''Life of Marius'' 14.4–8.</ref><ref>[[#Phang2008|Phang (2008)]], bl. 93–94</ref><ref>[[#Phang2001|Phang (2001)]], bl. 281</ref><ref>[[#Cantarella|Cantarella]], bl. 105–106.</ref> Romeinse historici noem ook ander gevalle waar Romeinse offisiere hul mag misbruik het om seks aan hul soldate op te dwing, met ernstige gevolge.<ref>[[#Phang2001|Phang (2001)]], bl. 280–282.</ref> Die jongste offisiere, wat soms nog van die adolessente aantrekkingskrag oorgehou het waarvan die Romeine so gehou het in man-tot-manverhoudings, is aangeraai om hul manlike eienskappe te beklemtoon, soos om nie parfuum te dra of die hare in hul neusgate en onder hul arms te skeer nie.<ref>[[#Phang2008|Phang (2008)]], bl. 97, aanhaling uit Juvenalis, ''Satire'' 14.194–195.</ref> In oorlogstyd is die gewelddadige gebruik van gevangenes vir seks nie beskou as kriminele verkragting nie.<ref>[[#Phang2008|Phang (2008)]], bl. 244, 253–254.</ref> Massaverkragting was een van die strafmaatreëls deur die veroweraars wanneer ’n stad met geweld ingeneem is,<ref>[[#Phang2008|Phang (2008)]], bl. 267–268.</ref> maar as die beleg beëindig is deur diplomatieke onderhandelings, is die inwoners volgens gebruik nie gevange geneem of met geweld behandel nie. Massaverkragtings kon wel in sulke gevalle voorgekom het en is waarskynlik dikwels verswyg in bronne wat bewaar gebly het, maar dit was nie ’n doelbewuste strategie om die bevolking te oorheers nie.<ref>C.R. Whittaker, ''Rome and Its Frontiers: The Dynamics of Empire'' (Routledge, 2004), bl. 128–132.</ref> ’n Etiese ideaal van seksuele selfbeheersing onder soldate was belangrik vir vrede nadat vyandelikhede gestaak is. In gebiede en provinsies waarmee Rome verdrae gesluit het, het swaarder strawwe op soldate gewag wat die plaaslike bevolking verkrag het as op burgerlikes.<ref>[[#Phang2008|Phang (2008)]], bl. 256, 261.</ref> Sertorius, die goewerneur van Romeinse Spanje wie se beleide gerig was op respek en samewerking, het ’n hele kohort (militêre eenheid) laat teregstel nadat net een soldaat probeer het om ’n plaaslike vrou te verkrag.<ref>Appian, ''Bellum Civile'' 1.13.109</ref><ref>[[#Phang2008|Phang (2008)]], bl. 124 en 257.</ref> == Vroulike seksualiteit == Vanweë die Romeine se klem op die gesin was vroulike vrugbaarheid ’n grondslag vir sosiale orde en vooruitgang. Augustus het selfs spesiale toekennings gegee aan vrou wat drie kinders gehad het. Van vroulike burgers is egter verwag om net seks binne die huwelik te hê. Die beheer van vroulike seksualiteit is beskou as noodsaaklik vir die stabiliteit van die staat, soos vergestalt deur die maagdelikheid van die Vestale.<ref>Beth Severy, ''Augustus and the Family at the Birth of the Roman Empire'' (Routledge, 2003), bl. 39.</ref> ’n Vestaalse maagd wat haar eed verbreek het, is lewend in ’n tombe begrawe in ’n ritueel wat ooreekomste met ’n Romeinse begrafnis getoon het; haar minnaar is tereggestel.<ref>Hans-Friedrich Mueller, ''Roman Religion in Valerius Maximus'' (Routledge, 2002), bl. 51.</ref> Baie Romeinse bronne het dit goedgekeur dat fatsoenlike vroue passie binne die huwelik toon.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 103.</ref> Nes soos met mans, is vrye vroue wat egter hul liggaam op ’n seksuele manier vertoon het, soos prostitute en vermaakkunstenaars, of wat los seks gehad het, uitgesluit van wetlike beskerming en sosiale fatsoenlikheid. === Vroulike liggaam === [[Lêer:Tellus - Ara Pacis.jpg|duimnael|240px|Uitbeeldings van halfnaakte godinne toon Romeinse simboliek en ’n Griekse stylinvloed.]] Die Romeinse houding teenoor vroulike naaktheid het verskil van, maar is beïnvloed deur dié van die Grieke, wat die naakte manlike liggaam geïdealiseer het terwyl fatsoenlike vroue met hul klere aan uitgebeeld is. Vroulike borste kon egter in Romeinse kuns gewys word as fatsoenlike maar genotvolle simbole van voeding, oorvloed en vrede.<ref>Cohen, "Divesting the Female Breast," bl. 66; Cameron, ''The Last Pagans'', bl. 725</ref><ref name="bonfante" /> Uit erotiese kuns blyk vroue met klein borste en breë heupe het die ideale vrouefiguur gehad.<ref>Kelly Olson, "The Appearance of the Young Roman Girl," in ''Roman Dress and the Fabrics of Roman Culture'' (University of Toronto Press, 2008), bl. 143</ref><ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 34.</ref> Teen die 1ste eeu n.C. was daar in Romeinse kuns ’n breë belangstelling in die naakte vrouefiguur wat besig is met ’n verskeidenheid bedrywighede, onder meer seks.<ref>[[#Fredrick|Fredrick]], bl. 160.</ref> In pornografie kon die borste van vroue wat as prostitute uitgeken kon word, bedek gewees het terwyl die res van die liggaam kaal was. In die regte lewe, soos in die letterkunde beskryf, het prostitute soms kaal voor die ingang na hul bordeelkamertjies gestaan, of hulle het deursigtige syklere gedra. Slawe wat te koop was, is dikwels kaal vertoon sodat kopers hulle vir gebreke kon ondersoek en as teken dat hulle nie die reg het om beheer oor hul eie liggaam uit te oefen nie.<ref>Alastair J. L. Blanshard, ''Sex: Vice and Love from Antiquity to Modernity'' (Wiley-Blackwell, 2010), bl. 24</ref><ref>[[#Harper|Harper]], bl. 293–294.</ref> Seneca die ouere beskryf ’n vrou wat te koop was as volg: <blockquote> "Nakend het sy op die strand gestaan; elke deel van haar liggaam is ondersoek en betas. Wil jy die uitslag van die transaksie hoor? Die seerower het verkoop; die koppelaar het gekoop, sodat hy haar as ’n prostituut kan inspan."<ref>Seneca, ''Controversia'' 1.2.</ref> </blockquote> ==== Vroulike geslagsdele ==== [[Lêer:Pompeii - House of Menander - Caldarium - Mosaic 1.jpg|duimnael|160px|links|’n Voorstelling van vroulike geslagsdele op ’n mosaïek.]] Die "algemene vloekwoord" vir die vroulike geslagsdele was ''cunnus'', maar dit was dalk nie so vulgêr soos die Engelse woord ''cunt'' nie.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 80–81.</ref> Martialis gebruik die woord meer as 30 keer, Catullus een keer en Horatius drie keer, maar net in sy vroeë werk; dit kom ook in die ''Priapea'' en graffiti voor.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 81.</ref> ’n Woord wat vroue self gebruik het, is ''porcus'', "vark", wat moontlik kom van die gebruik om ’n vark voor ’n troue aan die godin Ceres te offer.<ref>Varro, ''On Agriculture'' 2.4.9; Karen K. Hersch, ''The Roman Wedding: Ritual and Meaning in Antiquity'' (Cambridge University Press, 2010), bl. 122, 276; Barbette Stanley Spaeth, ''The Roman Goddess Ceres'' (University of Texas Press, 1996), bl. 17.</ref> Metafore van landerye, tuine en vleie was algemeen, asook die term "voor" om aan te sluit by die man se "ploeg".<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 82–83.</ref> Hoewel vroue se geslagsdele dikwels voorkom in skel- en satiriese verse as voorwerpe van weersin, word selde in Latynse liefdesgedigte daarna verwys.<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. xvi, 26, 68–69, 109, 276 ''et passim''.</ref> Ovidius, die mees heteroseksuele klassieke liefdesdigter, is die enigste een wat die gee van plesier deur die stimulering van die vroulike geslagsdele noem.<ref>Reg deur die ''Ars Amatoria''; Gibson, ''Ars Amatoria Book 3'', bl. 399.</ref> Martialis skryf net neerhalend van die vroulike geslagsdele en beskryf een vrou se vagina as "los … soos die stink slukderm van ’n pikkewyn".<ref>Martialis, ''Epigramme'' 11.21.1, 10.</ref><ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 27.</ref> Die vagina is dikwels met ’n seun se anus vergelyk as ’n plek om die fallus in te steek.<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 49, 67</ref><ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 21, 48, 116.</ref> Die funksie van die [[klitoris]] (''landica'') is "goed verstaan".<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 97.</ref> In klassieke Latyn is ''landica'' ’n hoogs onwelvoeglike term wat in graffiti en die ''Priapea'' gebruik is; daar is gewoonlik met ’n metafoor na die klitoris verwys, soos Juvenalis se ''crista'' ("kuif").<ref>Juvenal 6.422</ref><ref>[[#Adams|Adams]], bl. 98.</ref> ’n Loodkoeël wat ontdek is, het die inskripsie bevat: "Ek mik vir Fulvia se klitoris." (Fulvia was die vrou van Markus Antonius, wat troepe tydens die burgeroorloë van die 40's en 30's aangevoer het.)<ref>Hooper, ''The Priapus Poems'', bl. 135–136.</ref> Daar was nie in Latyn ’n standaardwoord vir [[Labia (geslagsdele)|labia]] nie;<ref name="vocabulary99">[[#Adams|Adams]], bl. 99.</ref> twee terme wat in mediese geskrifte voorkom, is ''orae'', "kante",<ref>[[Aulus Cornelius Celsus|Celsus]] 2.7.15, 7.26.1C, 7.26.4, 7.28.1.</ref> en ''pinnacula'', "vlerkies".<ref name="vocabulary99" /> Die eerste gebruik van die woord ''vulva'' kom in Varro se werk oor landbou voor (1ste eeu v.C.), waar dit verwys na die membraan om ’n fetus.<ref>Varro, ''On Agriculture'' 2.1.19</ref><ref>[[#Adams|Adams]], bl. 101.</ref> In die vroeë tyd van die ryk het ''vulva'' "baarmoeder" beteken. Later het dit die betekenis van "vroulike voortplantingsorgane" gekry, of soms het dit net na die vagina verwys.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 103–105.</ref> ==== Borste ==== [[Lêer:Satiro che abbraccia una menade, da pompei, casa di l. cecilio giocondo, 1-50 dc. ca, 110590.JPG|duimnael|240px|’n Muurskildering uit Pompeii.]] Latynse woorde vir "borste" sluit in ''mammae'', ''papillae'' (meer spesifiek vir "tepels") en ''ubera'' (as borste in hul kapasiteit om te voed; dit sluit die tiete en uier van diere in). ''Papillae'' was die verkose woord wanneer Catullus en Augustynse digters borste in ’n erotiese verband genoem het.<ref>Catullus, ''Carmina'' 40.12, 61.101, 64.65, 66.81.</ref> Die borste van ’n mooi vrou moes "diskreet" wees. Die ideale borste in Hellenistiese gedigte is vergelyk met [[appel]]s;<ref>Bv. Rufinus 5.60, 62</ref><ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 49, 52.</ref> Martialis spot met groot borste.<ref>Martialis, ''Epigramme'' 1.100, 2.52, 14.66, 14.134, 14.149</ref><ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 54</ref><ref>Craig A. Williams ''Epigrams: Martial'' (Oxford University Press, 2004), bl. 181.</ref> Ou vroue wat stereotipies lelik en in elke opsig onbegeerlik was, is in kuns met groot borste uitgebeeld.<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 52, 68.</ref> Op die verhoog, waar mans in vroueklere die vroulike rolle vertolk het, was die toevoeging van buitengewoon groot borste ’n manier om komies onaantreklike vroue uit te beeld.<ref>C.W. Marshall, ''The Stagecraft and Performance of Roman Comedy'' (Cambridge University Press, 2006), bl. 65.</ref> Terwyl die ideale borste dikwels in Griekse epigramme beskryf is,<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 55.</ref> toon Latynse digters min belangstelling in hulle as voorwerpe om te troetel en bewonder.<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 38.</ref> Hulle was meestal aspekte van ’n vrou se skoonheid of perfekte vorm, hoewel Ovidius graag aan hulle wou gevat het.<ref>Ovidius, ''Amores'' 1.5.20; Philodemus 12; Andrew Dalby, ''Empires of Pleasures: Luxury and Indulgence in the Roman World'' (Routledge, 2000), bl. 24, 64–65, 263.</ref> [[Lêer:Dryckeskärl, Skyfos 1, Nordisk familjebok.png|duimnael|140px|links|’n ''Mastos'', ’n borsvormige drinkbeker.]] Borste is hoofsaaklik beskou as ’n embleem van voeding en moederskap.<ref>Larissa Bonfante, "Nursing Mothers in Classical Art," in ''Naked Truths: Women, Sexuality, and Gender in Classical Art and Archaeology'' (Routledge, 1997, 2000), bl. 174ff., met baie voorbeelde.</ref> ’n ''Mastos'' was ’n borsvormige drinkbeker en voorstellings van borste was onder die [[#Heling en towerkuns|votiewe offers]] wat by gode se altare ontdek is.<ref>Celia E. Schultz, ''Women's Religious Activity in the Roman Republic'' (University of North Carolina Press, 2006), bl. 54, 68, 101, 115</ref> Die bekers kon ’n godsdienstige betekenis gehad het; die drink van borsmelk deur ’n volwassene wat oud is of besig is om dood te gaan, het moontlike hergeboorte in die hiernamaals gesimboliseer.<ref>Anthony Corbeill, ''Nature Embodied: Gesture in Ancient Rome'' (Princeton University Press, 2004), bl. 101–103</ref><ref>[[#Younger|Younger]], bl. 35–36</ref><ref>Fritz Graf en Sarah Iles Johnston, ''Ritual Texts for the Afterlife: Orpheus and the Bacchic Gold Tablets'' (Routledge, 2007), bl. 128–129.</ref> Plinius die ouere vertel van medisinale gebruike van borsmelk en beskou dit as een van die nuttigste kure, veral vir kwale van die oë en ore. Die draai van ’n bra om jou kop is beskou as ’n kuur vir hoofpyn.<ref>Plinius, ''Natuurgeskiedenis'' 28.73, 123</ref><ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 204–205.</ref> Om die borste te ontbloot was een van die gebare van vroue, veral moeders en verpleegsters, om te wys hulle rou of as ’n oproep om genade.<ref>Corbeill, ''Nature Embodied'', bl. 87 ''et passim''.</ref> Servius het die ontbloting en slaan van borste in routyd vertolk as vir die voortbring van melk om die dooies mee te voed.<ref>Servius, nota aan ''Aeneid'' 5.78; Corbeill, ''Nature Embodied'', bl. 86–87.</ref> In ’n tyd van ellende was dit ’n versoek dat hul rol as voeders gerespekteer word;<ref>Beth Cohen, "Divesting the Female Breast of Clothes in Classical Sculpture," in ''Naked Truths: Women, Sexuality, and Gender in Classical Art and Archaeology'' (Routledge, 1997), bl. 69.</ref> dit het ook toorkrag gehad om die bose af te weer.<ref>Claire L. Lyons en Ann Olga Koloski-Ostrow, introduction to ''Naked Truths'', bl. 10; Bonfante, "Nursing Mothers," bl. 187–188</ref><ref name="bonfante" /> Omdat vroue gewoonlik in kuns as ten volle geklee uitgebeeld is, kon ’n kaal bors dui op kwesbaarheid of erotiese beskikbaarheid – uit eie keuse, uit dwang of per ongeluk. Die ontbloting van een bors was ’n motief in klassieke Griekse beeldhouwerk, waar dit onder meer kon dui op verleiding, maar dikwels ook ’n teken was van dreigende geweld of ’n verkragting.<ref>Cohen, "Divesting the Female Breast," bl. 68ff.</ref> Die erotiese mag van borste is nie heeltemal veronagsaam nie: ’n Griekse roman uit die tyd van die Romeinse Ryk vergelyk seks met ’n vrou en met ’n seun; die skrywer meen "haar borste, wanneer hulle gestreel word, verskaf ’n eiesoortige plesier".<ref>Achilles Tatius, ''Leucippe en Clitophon'' 37.7; Lefkowitz en Fant, ''Women's Life in Greece and Rome'', bl. 182.</ref> Propertius verbind die ontwikkeling van borste by meisies met die aanbreek van die ouderdom waarop hulle kan begin "speel".<ref>Thomas Habinek, ''The World of Roman Song: From Ritualized Speech to Social Order'' (Johns Hopkins University Press, 2005), bl. 114.</ref> Tibullus sê ’n vrou kan dalk net los klere dra sodat haar borste ontbloot word as sy gaan lê om te eet.<ref>Tibullus 1.6.18; Dalby, ''Empire of Pleasures'', bl. 263.</ref> Volgens ’n Hellenistiese [[astrologie]]se tradisie word [[Seksposisie#Posisies sonder penetrasie|borsseks]] (met die penis tussen die vrou se borste) geniet deur mans wat onder die konjunksie van [[Venus (planeet)|Venus]], [[Mercurius (planeet)|Mercurius]] en [[Saturnus]] gebore is.<ref>[[#Younger|Younger]], bl. 20, aanhaling uit [[Manetho]] 4.312.</ref> === Seks tussen vroue === [[Lêer:Pompeii - Terme Suburbane - Apodyterium - Scene V.jpg|duimnael|240px|’n Vroulike paartjie uit ’n reeks erotiese skilderye uit Pompeii.]] Griekse woorde vir vroue wat seks met ander vroue verkies, sluit in ''hetairistria'' ("hoëklasprostituut" of "metgesel"), ''tribas'' en ''Lesbia''; Latynse woorde is onder meer die leenwoord ''tribas'', ''fricatrix'' ("sy wat vryf") en ''virago'' (''vir'', "man", plus ’n agtervoegsel wat die woord vroulik maak).<ref>Bernadette J. Brooten, ''Love between Women: Early Christian Responses to Female Homoeroticism'' (University of Chicago Press, 1996), bl. 4.</ref> Verwysings na seks tussen vroue kom nie baie voor in die republikeinse tydperk nie. Ovidius, wat ’n heteroseksuele lewenstyl verkondig het, noem dit ’n "begeerte wat niemand ken nie, grillig, nuut … geen wyfie in die diereryk begeer ’n ander wyfie nie".<ref>Ovidius, ''Metamorfoses'' 9.727, 733–4, soos aangehaal in [[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 346.</ref> In die keiserlike tydperk is daar baie meer bronne wat seks tussen vroue noem, in die vorm van onder meer liefdestowerspreuke, mediese geskrifte, tekste oor astrologie en die vertolking van drome.<ref>Brooten, ''Love between Women'', bl. 1.</ref> ’n Vroeë verwysing na verhoudings tussen vroue as "lesbiese liefde" word aangetref in Lucianus (2de eeu n.C.): "Hulle sê daar is sulke vroue op Lesbos, manlik, maar hulle wil dit nie prysgee vir mans nie. Hulle verkeer eerder met vroue, nes mans."<ref>Lucianus, ''Dialogues of the Courtesans'' 5.</ref> Omdat die Romeine gedink het die seksdaad vereis ’n aktiewe of dominante maat met ’n "[[fallus]]", het manlike skrywers geglo dat gedurende lesbiese seks gebruik een van die vroue ’n [[Seksspeelding|dildo]] of het sy ’n besonder groot klitoris vir penetrasie, en dat sy die een sou wees wat plesier ondervind.<ref>Jonathan Walters, "Invading the Roman Body: Manliness and Impenetrability in Roman Thought," bl. 30–31, en Pamela Gordon, "The Lover's Voice in ''Heroides'' 15: Or, Why Is Sappho a Man?," bl. 283, albei in [[#Hallett|Hallett]]; [[#Fredrick|Fredrick]], bl. 168.</ref> Martialis beskryf lesbiërs as vroue met ’n besonder groot seksuele aptyt wat beide vroue en seuns penetreer.<ref>Martialis 1.90 en 7.67, 50; [[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 347</ref> Uitbeeldings van vroue wat seuns sodomiseer en soos mans eet en drink, kon in die tyd van die Romeinse Ryk kulturele vrese weerspieël het oor die groeiende onafhanklikheid van Romeinse vroue.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 228.</ref> === Verkragting === [[Lêer:Sandro Botticelli 078.jpg|duimnael|240px|Botticelli se ''Dood van Lucretia'' (c. 1500). Volgens Romeinse oorlewering het Lucretia se verkragting en selfmoord gelei tot die omverwerping van die monargie en die stigting van die Romeinse Republiek.]] ==== Die mitologie van verkragting ==== Die verkragting van vroue is ’n omvattende tema in mites en legendes van die vroeë Rome. Die legendariese stigters, [[Romulus en Remus]], is gebore ná die verkragting van die Vestaalse maagd Rhea Silvia deur die god Mars.<ref>Livius 1.3.11–4.3.</ref> Romulus en sy "bende vrybuiters" verander hul nedersetting, wat net uit mans bestaan, in ’n stad deur die verkragting van [[Sabyne|Sabynse]] maagde; dus deur hul bure, die Sabyne, se dogters te ontvoer om as vrou te neem. Die omverwerping van die Romeinse konings en die stigting van die republiek is bespoedig deur die verkragting van die gewilde [[Lucretia]] deur Sextus Tarquinius, die koning se seun. Die legende het die Romeine se siening gevorm van onbeheerste ''libido'' as ’n vorm van tirannie.<ref>[[#Kuttner|Kuttner]], bl. 348.</ref> ==== Verkragting en die wet ==== Die Romeinse reg het verkragting as ’n misdaad erken.<ref>[[#Staples|Staples]], bl. 81.</ref> Die slagoffer van omgang weens dwang of verpligting het geen skuld daaraan gehad nie, selfs al sou dit plaasvind onder omstandighede wat andersins onwettig vir ’n vrou was.<ref>[[#Staples|Staples]], bl. 82</ref><ref>[[#Gardner|Gardner]], bl. 118ff.</ref> Hoewel bronne uit die republikeinse tydperk dit duidelik stel verkragting is verkeerd en strafbaar, is die statuut waaronder iemand aangekla sou word onbekend tot met die aanvaarding van die ''Lex Iulia de vi publica'', wat waarskynlik dateer uit die diktatorskap van Julius Caesar in die 40's v.C.<ref name="gardner118">[[#Gardner|Gardner]], bl. 118.</ref> Rome het geen staatsaanklaers gehad nie; enige burger met die nodige kennis en vermoë kon die rol van aanklaer vervul. Aangesien vrye vroue mense krimineel kon aankla in die republiek, sou hulle waarskynlik self die aanklaer kon wees. Anders kon dit haar pa, haar man of enigiemand anders wees. Regtens kon net ’n burger met ’n goeie reputasie verkrag word. ’n Vrou was as prostituut of vermaakkunstenaar gewerk het, het haar sosiale status verloor en ’n ''infamis'' geword; deur haar liggaam aan die publiek beskikbaar te stel, het sy haar reg prysgegee om teen seksuele uitbuiting of fisieke geweld beskerm te word.<ref name=g119>[[#Gardner|Gardner]], bl. 119</ref><ref name="g326" /> Cicero verdedig ’n kliënt, wie se misdade die groepverkragting van ’n aktrise insluit, op grond daarvan dat mans ’n onbeperkte lisensie met kunstenaars het.<ref>Cicero, ''Pro Planco'' 30</ref><ref name="g326" /><ref>Roy K. Olson, ''Ars Amatoria, Book 3'' (Cambridge University Press, 2003), bl. 386; J.P. Toner, ''Leisure and Ancient Rome'' (Blackwell, 1995), bl. 68.</ref> Die verkragter van ’n slaaf kon net vervolg word onder die wet op die beskadiging van ’n eienaar se eiendom.<ref name="prostitution314">[[#McGinn1998|McGinn (1998)]], bl. 314</ref><ref name="g119" /> ’n Pleit op ’n verkragtingsklag dat die vrou ingestem het tot seks, sou die man nie noodwendig vry daarvan laat afkom nie; hy sou steeds aangekla kon word onder die meer algemene seksuele aanklag [[#Stuprum|''stuprum'']] teen ’n burger, want mans se seksuele vryheid was beperk tot prostitute en slawe. As die verkragting van ’n getroude vrou nie bewys kon word nie, kon die man steeds van owerspel aangekla word. ’n Aanklag van ''stuprum'' of owerspel sou egter die vrou ook blootgestel het aan vervolging.<ref name="gardner2">[[#Gardner|Gardner]], bl. 120–121.</ref> As ’n persoon vrygespreek is van verkragting, kon hy soos met enige ander saak die aanklaer daarna aankla van kwaadwillige vervolging.<ref>[[#Gardner|Gardner]], bl. 121.</ref> Houdings jeens verkragting het verander nadat die ryk [[Christendom|gekersten]] is. [[Augustinus van Hippo|Sint Augustinus]] het Lucretia se selfmoord vertolk as ’n moontlike erkenning dat sy die verkragter in die geheim aangemoedig het,<ref>[[#Staples|Staples]], bl. 164, aangehaal uit Norman Bryson, "Two Narratives of Rape in the Visual Arts: Lucretia and the Sabine Women," in ''Rape'' (Blackwell, 1986), bl. 199.</ref> en Christelike apologete het haar beskuldig van die sonde van "onwillekeurige seksuele genot".<ref>[[#Staples|Staples]], bl. 164.</ref> Die eerste Christelike keiser, [[Konstantyn die Grote|Konstantyn]], het verkragting herdefinieer as ’n openbare misdaad in plaas van ’n privaat saak.<ref>James A. Brundage, ''Law, Sex, and Christian Society in Medieval Europe'' (University of Chicago Press, 1987, 1990), bl. 107.</ref> Daar was nie ’n groot onderskeid tussen ’n ontvoering en weglopery nie, want albei was die aantasting van die ''paterfamilias'' se reg om toestemming vir sy dogter se troue te gee of te weerhou. Die woord ''raptus'' het dus na albei verwys. As die dogter ingestem het, moes sy volgens Konstantyn saam met die manlike ontvoerder gestraf word deur lewendig verbrand te word. As sy nie haar toestemming gegee het nie, kon sy steeds as ’n medepligtige beskou word "op grond daarvan dat sy haarself kon gered het deur om hulp te skree".<ref name="gardner120">[[#Gardner|Gardner]], bl. 120.</ref> As ’n medepligtige aan verkragting is sy wetlik onterf, ongeag die wense van haar familie.<ref>Charles Matson Odahl, ''Constantine and the Christian Empire'' (Routledge, 2004), bl. 179; Timothy David Barnes, ''Constantine and Eusebius'' (Harvard University Press, 1981), bl. 220; Gillian Clark, ''Women in Late Antiquity: Pagan and Christian Lifestyles'' (Oxford University Press, 1993), bl. 36–37.</ref> Selfs al het sy en haar familie ingestem tot ’n huwelik as gevolg van die weglopery, was die huwelik amptelik onwettig. == Seksualiteit en kinders == [[Lêer:Roman boy wearing bulla.jpg|duimnael|160px|links|’n Romeinse seun met ’n ''bulla'' (gelukbringer) wat ’n fallus bevat.]] Beide manlike en vroulike vrygebore kinders het die ''toga praetexta'' gedra; dit was ’n pers omlynde kleed wat aangedui het die draer het "onaantasbare" status.<ref>Judith Lynn Sebesta, "Women's Costume and Feminine Civic Morality in Augustan Rome," ''Gender & History'' 9.3 (1997), bl. 532, en "Symbolism in the Costume of the Roman Woman," bl. 47.</ref> ’n Eed kon afgelê word op die "heilige ''praetexta''" en dit was ontoelaatbaar om vuil taal te gebruik voor iemand wat die ''praetexta'' dra.<ref>Festus 282–283&nbsp;L = 245&nbsp;M).</ref> Cato die ouere het gesê voor sy seun probeer hy praat asof Vestaalse maagde teenwoordig is.<ref>Plutarch, ''Life of Cato'' 20.5</ref><ref>[[#Williams|Williams]], bl. 69.</ref> Vrye Romeinse seuns het ook ’n gelukbringer gedra wat die ''bulla'' genoem is. Dit het ’n [[fascinum]], ’n falliese voorwerp, bevat.<ref>Plinius, ''Natuurgeskiedenis'' 28.29; Varro, ''De lingua latina'' 7.97</ref><ref>[[#Habinek|Habinek]], bl. 166</ref><ref>Judith Lynn Sebesta, "Symbolism in the Costume of the Roman Woman," in ''The World of Roman Costume'' (University of Wisconsin Press, 2001), bl. 47.</ref> Benewens die towerfunksie daarvan, sou die ''bulla'' ook ’n visuele waarskuwing wees dat die seun seksueel verbode terrein is.<ref>Plutarchus, ''Moralia'' 288a</ref><ref>[[#Habinek|Habinek]], bl. 39</ref><ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 545–546.</ref> Die ekwivalent vir meisies was die ''lunula'', ’n gelukbringer met ’n halfmaan.<ref>Sebesta, "Symbolism in the Costume of the Roman Woman," bl. 47, 51.</ref> Daar was wette wat vrygebore kinders teen sekspeste beskerm het,<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 563</ref><ref>Paulus, ''Digest'' 47.11.1.2.</ref> en die verkragting van ’n vrye seun was strafbaar met die dood.<ref>[[#Fantham|Fantham]], bl. 130</ref> Fiktiewe vryheid was nie ’n verweer nie; Valerius Maximus berig ’n digterlike spoggery oor die verleiding van ’n vrygebore seun en maagd is in die hof gebruik om twyfel te werp op die morele gesag van ’n aanklaer.<ref>Valerius Maximus 8.1 absol. 8, soos aangehaal in Kelly Olson, "The Appearance of the Young Roman Girl," in ''Roman Dress and the Fabrics of Roman Culture'', bl. 142.</ref> In sy veroordeling van die losbandigheid van Quintus Apronius het Cicero die ergste bewys genoem: Apronius het op ’n banket kaal gedans voor ’n seun wat nog jonk genoeg was om die ''praetexta'' te dra.<ref>Cicero, ''Verrine'' 3.23.</ref> Hoewel kinders na sosiale byeenkomste geneem is om hulle die regte sosiale gedrag te leer, het Quintilianus ouers daarvan beskuldig dat hulle slegte rolmodelle is: Hulle paradeer hul minnaresse en manlike prostitute voor hul kinders en tree indiskreet op, en hulle dink dis oulik as hul kinders iets sê wat te volwasse vir hul ouderdom is. Quintilianus beskou dié wangedrag as ’n teken van algemene morele verval.<ref>Quintiltianus, ''Institution Oratoria'' 1.2.7–8; Matthew B. Roller, ''Dining Posture in Ancient Rome'' (Princeton University Press, 2006), bl. 160.</ref> Op troues is seuns egter volgens gebruik toegelaat om te vloek en die bruidspaar met vuil grappies te peper, want humor en lag is beskou as bevorderlik vir vrugbaarheid.<ref>Robinson Ellis, ''A Commentary to Catullus'' (Oxford: Clarendon Press, 1876), bl. 180.</ref> Die beskerming het net gegeld vir vrygebore kinders; nie vir die kinders van slawe of dié wat in oorlogstyd gevange geneem is nie. Die sosiale aanvaarbaarheid van pederastie onder die Romeine van die hoër stand was geskoei op die uitbuiting van jong manlike slawe of prostitute.<ref>[[#Williams|Williams]]</ref><ref>Elizabeth Manwell, "Gender and Masculinity," in ''A Companion to Catullus'' (Blackwell, 2007), bl. 118.</ref> === Mondigwording === Adolessente van albei geslagte wat ritueel voorberei het om volwasse status te verkry het ’n ander toga, die ''tunica recta'', gedra.<ref name="sebesta">Sebesta, "Women's Costume," bl. 533.</ref> Die puberteitsritueel vir jong mans het ingesluit sy eerste skeer en om sy ''bulla'' af te haal.<ref>Persius 5.30–31.</ref> Hy het die ''toga virilis'' ("toga van manlikheid") aangetrek, is as ’n burger in die sensus opgeneem en het kort daarna met sy militêre diensplig begin.<ref>Larissa Bonfante, inleiding tot ''The World of Roman Costume'', bl. 7; Shelley Stone, "The Toga: From National to Ceremonial Costume," in ''The World of Roman Costume'', bl. 41; Sebesta, "Women's Costume," bl. 533.</ref> Die seremonie is tradisioneel gehou op die ''Liberalia'', die fees ter ere van die god [[Liber]], wat beide politieke en seksuele vryheid verteenwoordig het. Ná sy mondigwording kon die jong man deelneem aan al die seksuele aktiwiteite wat toelaatbaar was vir ander Romeinse mans van dieselfde sosiale status.<ref name="sebesta1">Sebesta, "Women's Costume," bl. 534.</ref> Hy is dikwels deur ’n ervare prostituut ingelei in die kuns van heteroseksuele omgang.<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 533, aangehaal uit Martial 12.96.</ref> Van vroue is verwag om maagde te bly totdat hulle trou. Hoe hoër ’n vrou se sosiale stand, hoe vroeër het sy waarskynlik verloof geraak en getrou.<ref>Judith P. Hallett, ''Fathers and Daughters in Roman Society: Women and the Elite Family'' (Princeton University Press, 1984), 142; Beryl Rawson, "The Roman Family in Italy" (Oxford University Press, 1999), bl. 21.</ref> Die gewone ouderdom vir meisies van ’n hoë stand om verloof te raak was 14, maar vir lede van die adel was dit 12. Troues is dikwels uitgestel totdat die meisie volwasse genoeg was. Die huwelikseremonie was gedeeltelik ’n mondigwording vir die bruid.<ref>Beryl Rawson, ''Children and Childhood in Roman Italy'' (Oxford University Press, 2003), bl. 48, 128.</ref> Op die aand voor die troue sou die bruid haar hare vasbind met ’n geel haarnet wat sy geweef het. Die inperking van haar hare het gedui op die beperking van haar seksualiteit tot die huwelik. Die weef van die toga en haarnet was ’n aanduiding van haar vermoë om die moeder se posisie in die huishouding te vervul.<ref>Sebesta, "Women's Costume," bl. 529, 534, 538.</ref> Op haar huweliksdag het sy haar rok omgord met die ''cingulum'', wat van die wol van ’n ooi gemaak is as teken van haar vrugbaarheid, en dit vasgebind met die "knoop van Hercules", wat veronderstel was om moeilik los te maak.<ref>Sebesta, "Women's Costume," bl. 534–535.</ref> Die knoop het kuisheid in die huwelik gesimboliseer omdat net haar man dit kon losmaak. Die ''cingulum'' was ook ’n simbool van die man se gebondenheid aan sy vrou.<ref>Festus 55; Karen K. Hersch, ''The Roman Wedding: Ritual and Meaning in Antiquity'' (Cambridge University Press, 2010), bl. 101, 110, 211.</ref> Die bruid het ook ’n sluier gedra wat aan die einde van die seremonie deur haar man opgelig is as simbool van die opoffering van haar maagdelikheid vir hom.<ref>Sebesta, "Women's Costume," bl. 535.</ref> == Seks, die huwelik en die gemeenskap == === Seks in die huwelik === Omdat mans sonder ernstige gevolge buite-egtelike seks kon hê, is aangeneem bevredigende seks binne die huwelik was nie ’n verwagting in Rome nie.<ref>Susan Dixon, ''The Roman Family'' (Johns Hopkins University Press, 1992), bl. 86–88.</ref> Die regsgeleerde Ulpian het gesê dit is nie seksuele omgang wat ’n huwelik suksesvol maak nie, maar toegeneentheid.<ref>Bruce W. Frier en Thomas A.J. McGinn, ''A Casebook on Family Law'' (Oxford University Press, 2004), bl. 49.</ref> Waarskuwings deur moraliste en filosowe teen ’n obsessie met seks binne die huwelik dui egter op die potensiaal van passie in die huwelik.<ref>Dixon, ''The Roman Family'', bl. 86–88.</ref> Seksuele intimiteit tussen getroudes was ’n privaat saak en is nie gewoonlik in geskrifte bespreek nie.<ref>James A. Brundage, ''Law, Sex, and Christian Society in Medieval Europe'' (University of Chicago Press, 1987, 1990), bl. 22.</ref><ref>[[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 350.</ref> ’n Uitsondering was die huweliksgedig, ’n poëtiese genre wat die huwelik gevier het. ’n Huweliksgesang deur Catullus prys byvoorbeeld die liefdesgodin Venus, want "niks is moontlik sonder jou nie".<ref>Catullus, ''Carmen'' 61.</ref> Ovidius, wie se liefdesgedigte vroeg in sy loopbaan gerig was op fiktiewe minnaresse, het tydens sy bannelingskap treurdigte geskryf waarin hy na sy vrou verlang.<ref name="family87">Dixon, ''The Roman Family'', bl. 87.</ref> Onder die versamelde briewe van [[Plinius die jongere]] is een wat hy oor sy gevoelens vir sy vou geskryf het: <blockquote> ’n Ongelooflike verlange na jou het my beetgepak. Die rede is eerstens my liefde, maar tweedens die feit dat ons nie daaraan gewoond is om van mekaar geskei te wees nie. Dis hoekom jou beeld die grootste deel van die nag by my spook; dis hoekom my voete my elke nou en dan vanself na jou kamer lei (die regte uitdrukking!) op tye wat ek gewoond is om jou te besoek; dis hoekom ek, kortliks gestel, my terugtrek, morbied en ontroosbaar, soos ’n uitgesluite minnaar van ’n ongasvrye deuropening. </blockquote> {{multiple image | direction = vertical | width = 240 | footer = | image1 = Casa della Farnesina - Cubiculum D - Right wall - Left Side.jpg | alt1 = | caption1 = Pasgetroudes wat deur ’n dienskneg bedien word; die vrou hou haar klere aan en stribbel teë (Casa della Farnesina, Rome, c. 19 v.C.). | image2 = Casa della Farnesina - Cubiculum D - Right wall - Right Side.jpg | alt2 = | caption2 = Die tweede skildery beeld die vrou se nuwe seksuele houding uit. }} Plinius gebruik die retoriek van liefdespoësie wat gewoonlik aan ’n verbode of onbereikbare minnares gerig is om sy verlange na sy vroue te verwoord.<ref name="family87" /> Hoewel dit vir ’n vrou ’n kwessie van trots was om net een keer te trou, het daar geen stigma aan ’n egskeiding gekleef nie. ’n Tweede huwelik kort ná ’n egskeiding of die dood van ’n eggenoot was algemeen en dit is selfs van die elite verwag, want die huwelik is beskou as reg en natuurlik vir volwassenes.<ref>Susan Treggiari, ''Roman Marriage: 'Iusti Coniuges' from the Time of Cicero to the Time of Ulpian'' (Oxford University Press, 1991), bl. 258–259, 500–502 ''et passim''.</ref> Hoewel van wewenaars verwag is om minstens 10 maande te wag voordat hulle weer trou, kon selfs ’n swanger vrou ’n nuwe man vat solank die vaderskap van die kind nie wetlik ’n kwessie was nie.<ref>Eva Cantarella, "Marriage and Sexuality in Republican Rome: A Roman Conjugal Love Story," in ''The Sleep of Reason'', bl. 276.</ref> Ná ’n eerste huwelik het vroue skynbaar ’n groter sê gehad in die reëlings vir ’n tweede huwelik. Terwyl kinders ’n primêre doel van ’n huwelik was, het sosiale en familiebande in ’n tweede huwelik groter aandag gekry, en dit kon persoonlike kameraadskap en seksuele plesier tussen ’n man en vrou insluit, soos aangedui deur die huwelik van vroue wat verby hul vrugbare jare was.<ref>Beryl Rawson, "Finding Roman Women," in ''A Companion to the Roman Republic'' (Blackwell, 2010), bl. 338.</ref> Die [[Troje|Trojaanse]] koninklike paartjie Hector en Andromache het mitologiese rolmodelle vir seks in die huwelik geword. Latynse liefdesgedigte fokus op hul sekslewe eerder as op die tragiese einde van hul huwelik toe Achilles Hector doodmaak.<ref>Propertius, 2.22 B, 31–34 Heyworth; Ovidius, ''Amores'' 1.9.35–36, ''Ars Amatoria'' 2.709–710 en 3.107–110, ''Heroides'' 5.107; Barbara Graziosi en Johannes Haubold, ''Homer: Iliad Book VI'' (Cambridge University Press, 2010), bl. 52.</ref> Hulle was bekend vir die vrou-bo-posisie, met ’n werkwoord wat impliseer die vrou "ry" die man soos ’n perd.<ref>Helen King, "Sowing the Field: Greek and Roman Sexology," in ''Sexual Knowledge, Sexual Science: The History of Attitudes to Sexuality'' (Cambridge University Press, 1994), bl. 38.</ref> ==== Die huweliksnag ==== ’n Huweliksgedig deur Catullus<ref>Catullus, ''Carmen'' 61.</ref> skilder ’n prentjie van die huweliksnag as ’n tyd van groot erotisisme, aangevuur deur humoristiese en ontugtige liedere deur die gaste. "Kyk binne," raai die digter die bruid aan wat met ’n "intieme vlam" brand, "na waar jou man lê, geheel en al beskikbaar vir jou". Die man word daaraan herinner dat die goeie Venus hom geseën het, want hy kan nou openlik begeer wat hy begeer en hoef dit nie meer weg te steek nie. Die paartjie word aangemoedig om hulself te geniet nes hulle wil; die doel is om gou kinders te hê. Twee skilderye (sien regs) in ’n slaapkamer van die Casa della Farnesina, ’n gebou in [[Rome]] met pragtige muuskilderings, is al vertolk as "die verhaal van die fatsoenlike bruid wat die onfatsoenlike minnares word – dalk om te voldoen aan ’n smerige manlike fantasie".<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 99–104, quotation bl. 103–104.</ref> ==== Getrouheid en owerspel ==== Uit sommige Romeinse geskrifte kan afgelei word ’n pasgetroude man kon sy seksverhoudings vir ’n ruk onderbreek en daarop fokus om ’n band met sy vrou te vorm met die oog daarop om ’n gesin te begin.<ref>Catullus 61.123; James L. Butrica, "Some Myths and Anomalies in the Study of Roman Sexuality," in ''Same-Sex Desire and Love in Greco-Roman Antiquity'', bl. 218, 224.</ref> Sommige Stoïsyne het geglo getrouheid in die huwelik was net so nodig vir mans as vir vroue. Regtens het die Romeinse man egter nie owerspel gepleeg as hy seks buite die huwelik gehad het nie, solank sy minnaar of minnares beskou is as seksueel beskikbaar; seksuele wangedrag (''stuprum'') was owerspel, afhangende van die vrou se status. Getroude of hubare vroue en jong manlike burgers was verbode terrein, maar seks met ’n prostituut of manlike slaaf was toelaatbaar.<ref>{{cite journal|doi=10.2307/284457 |jstor=284457 |title=Concubinage and the Lex Iulia on Adultery |journal=Transactions of the American Philological Association (1974–) |volume=121 |pages=335–375 (342)|year=1991 |last1=McGinn |first1=Thomas A. J. }}</ref> Vir ’n getroude vrou was geen ontrouheid toelaatbaar nie en daar is van hulle verwag om met hul eerste troue ’n maagd te wees.<ref>Judith P. Hallett, ''Fathers and Daughters in Roman Society: Women and the Elite Family'' (Princeton University Press, 1984), 142.</ref> Volgens Cato (2de eeu v.C.) het ’n man ’n "antieke reg" gehad om sy vrou dood te maak as hy haar vang dat sy owerspel pleeg. As so ’n "reg" bestaan het, was dit egter ’n kwessie van gebruik en nie amptelik wet nie.<ref>Susan Dixon, ''The Roman Family'' (Johns Hopkins University Press, 1992), bl. 202.</ref> In die republiek is owerspel beskou as ’n privaat saak wat binne ’n familie hanteer moes word, nie ’n ernstige saak wat op ’n hofsaak sou uitloop nie.<ref>[[#Cantarella|Cantarella]], bl. 104</ref><ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 34–35</ref><ref>[[#Nussbaum|Nussbaum]], bl. 305.</ref> Owerspel was wel gronde vir 'n skeisaak.<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 38.</ref> [[Lêer:Ares e Afrodite.JPG|duimnael|240px|Die mitologiese owerspel van Venus en Mars, hier saam met Kupido, was ’n gewilde onderwerp om te skilder.]] Ná die val van die republiek het morele wette deel geword van die nuwe politieke orde onder Rome se eerste keiser, Augustus. Wette oor owerspel wat in 18&nbsp;v.C. uitgevaardig is, was deel van sy program om die tradisionele sosiale norme te herstel terwyl hy ná die burgeroorloë sy politieke mag gekonsolideer en ’n strenger sosiale hiërargie opgestel het. Die ''Lex Iulia de adulteriis'' ("Juliaanse Wet oor Dade van Owerspel") was daarop gerig om vroue te straf vir buite-egtelike verhoudings.<ref>P.E. Corbett, ''The Roman Law of Marriage'' (1930), soos aangehaal in [[#Edwards|Edwards]], bl. 35.</ref> Persoonlike vrese oor owerspel word weerspieël in towerspreuke wat bedoel was om ’n ander persoon se erotiese aandag te behou.<ref>Matthew W. Dickie, ''Magic and Magicians in the Greco-Roman World'' (Routledge, 2003), bl. 36.</ref> Daar was ook spreuke om ’n geliefde mee te ondervra oor getrouheid. Een papirus uit Romeinse Egipte oor towerkrag beveel aan dat die hart van ’n [[hoephoep]] op die vrou se geslagsdele geplaas word om opregte antwoorde te kry; volgens ’n ander moes die tong van ’n [[Hoender|hen]] op haar lippe of bors geplaas word, dan sal sy die naam bekend maak van die man wat sy bemin.<ref>Dickie, ''Magic and Magicians'', bl. 116.</ref> Geskrifte uit die laat republikeinse en vroeë keiserlike tydperk, veral deur [[Horatius]] en [[Juvenalis]], bevat verskeie beskrywings, of dalk fantasieë, oor hoe ’n man sy vrou se minnaar kan straf en aan vernedering onderwerp. Daarvolgens word die man gekastreer, geslaan, deur die man self of deur sy slawe verkrag, of word sy anus met ’n [[harder]] gepenetreer. Verwysings na sulke dade word nie in die briewe van Cicero of die geskiedenisgeskrifte van Tacitus aangetref nie en kan fiktiewe oordrywings wees.<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 55–56.</ref> Ovidius spot met jaloerse mans en sê hulle het ’n gebrek aan beskaafdheid: "Die man wat oormatig seergemaak word deur sy vrou se owerspelige verhoudings is ’n gomtor."<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 56, uit Ovidius, ''Amores'' 3.4.37.</ref> Ovidius se voorganger, Catullus, skryf gedigte waarin hy sy owerspelige verhouding met "Lesbia", sy sosiale meerdere, vier. Die ontstaan van ’n laat-maar-gaanhouding as gevolg van verstedeliking kon gelei het tot Augustus se owerspelwet waarkragtens ’n man van sy owerspelige vrou moes skei en ’n amptelike klag teen haar moes lê, anders kon hy self aangekla word van koppelary.<ref>[[#Edwards|Edwards]], bl. 56.</ref> === Verhoudings tussen slawe en eienaars === Seksualiteit was ’n belangrike aspek in die slawerny van antieke Rome.<ref>[[#Harper|Harper]], bl. 26.</ref> Omdat slawe regtens as eiendom beskou is, kon ’n eienaar met hulle seks hê of hulle aan ander uithuur om seksueel te gebruik.<ref>[[#Fantham|Fantham]], bl. 118, 128.</ref> Soos die Italiaanse klassikus Eva Cantarella dit reguit stel: "Die Romeinse ''paterfamilias'' was ’n algehele meester … hy het mag gehad wat verhewe was bo enige beheer deur die gemeenskap en die staat. In so ’n situasie, hoekom op aarde sou hy hom daarvan weerhou om sy slawe te sodomiseer?"<ref>[[#Cantarella|Cantarella]], bl. 99.</ref> Hierdie manier van seksuele bevrediging was egter nie baie eroties nie; om jou eie slawe te gebruik, "was een stappie verhewe bo [[masturbasie]]".<ref>[[#Parker|Parker]], bl. 286.</ref> In sy beskrywing van die ideale maat in pederastie verkies Martialis ’n seun wat "meer soos ’n vrygebore man optree as sy meester", dus iemand wat die verhouding kon omskep in ’n stimulerende spel van hofmakery.<ref>William Fitzgerald, ''Slavery and the Roman Literary Imagination'' (Cambridge University Press, 2000), bl. 47–48</ref><ref name="h13">Hubbard, Thomas K. (2003) ''Homosexuality in Greece and Rome: A Sourcebook of Basic Documents''. University of California Press. bl. 13. {{ISBN|978-0-520-23430-7}}.</ref> In sy werk oor die vertolking van drome (c. 170&nbsp;n.C.) het [[Artemidorus]] ’n simboliese siening van die seksuele waarde van slawe: Om te droom jy het seks met jou eie vroulike slaaf was ’n goeie ding, "want slawe is die dromer se eiendom; as hulle dus plesier aan die dromer verskaf, beteken dit hy is in sy skik met sy eie besittings".<ref>Artemidorus, bl. 88.5–12 Pack</ref><ref>[[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 340.</ref> [[Lêer:Ithyphallic slave Louvre Myr332.jpg|duimnael|links|160px|Die groteske figuur van ’n slaaf met ’n oorgroot [[fallus]]: in Romeinse komedie is slawe dikwels uitgebeeld as oorbelustig.]] ’n Romein kon sy eie slawe vir seks uitbuit, maar kon nie sommer met enige slaaf seks hê nie, want die eienaar het die reg gehad om beheer oor sy eie besittings uit te oefen.<ref name="bisexuality103" /> As iemand met ’n ander man se slaaf wou seks hê, kon hy oorreding of dreigemente gebruik.<ref name="h13" /> ’n Slaaf kon nie ’n klag van verkragting teen ’n vrye man lê nie omdat slawe nie die regstatus gehad het wat ’n burger teen die uitbuiting van sy liggaam beskerm het nie. Die slaaf se eienaar kon egter die verkragter laat aankla kragtens die ''Lex Aquilia'', ’n wet op die beskadiging van eiendom.<ref>[[#McGinn1998|McGinn (1998)]], bl. 314.</ref> Slawe se seksualiteit is streng beheer. Hulle mag nie getrou het nie, maar kon saamwoon. ’n Eienaar het die heteroseksuele bedrywighede van sy manlike slawe beperk tot vroulike slawe in sy besit; kinders wat uit so ’n verbintenis gebore is, het tot sy rykdom bygedra.<ref name="bisexuality103" /> In ’n tyd toe Rome se grootskaalse slaafgebaseerde ekonomie nog in sy kinderskoene was, het Cato dit goedgedink om sy slawe se sekslewe te monitor; hy het manlike slawe ’n fooi gevra om met hul vroulike medeslawe seks te hê.<ref>Plutarchus, ''Life of the Elder Cato'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Cato_Major*.html#21.2 21.2]; Sandra R. Joshel en Sheila Murnaghan, inleiding tot ''Women and Slaves in Greco-Roman Culture: Differential Equations'' (Routledge, 1998), bl. 11.</ref> As ’n eienaar uitgevind het sy manlike slaaf het ’n verhouding met ’n vrygebore vrou, moes hy hulle kragtens die wet drie keer waarsku om dit te beëindig. As die verhouding voortgeduur het, het hy die reg gehad om die vrye vrou as eiendom te neem.<ref name="bisexuality103">[[#Cantarella|Cantarella]], bl. 103.</ref> Verwysings na vroue uit fatsoenlike families wat seks met ’n manlike slaaf het, kom nie baie voor nie. Dit is ’n aanduiding dat manlike skrywers hulle nie oor dié risiko bekommer het nie.<ref>[[#Parker|Parker]], bl. 281.</ref> Ondanks die beperkings op en beheer oor slawe se seksualiteit, word slawe dikwels in Romeinse kuns en letterkunde uitgebeeld as wellustig en voyeuristies.<ref>[[#Harper|Harper]], bl. 203–204.</ref> Een van die temas wat Romeinse komedie van die Grieke s’n onderskei, is hul uitbeelding van die verhouding tussen slaaf en meester.<ref>[[#Williams|Williams]], bl. 36–38.</ref> Vrygebore Romeine wat in slawerny beland het, was veronderstel om beskerm te wees teen seksuele uitbuiting, soos aangedui deur twee verskillende verhale wat deur antieke historici neergepen is.<ref>Livius 8.28; Dionysius van Halicarnassus 16.5; Valerius Maximus 6.1.9.</ref> Voor die afskaffing van [[skuldslawerny]] in die 4de eeu v.C. was vrygebore Romeine soms genoodsaak om hulself of hul kinders as slawe te verkoop om hul skuld af te betaal. Volgens [[Livius]] is skuldslawerny (''nexum'') juis afgeskaf weens ’n poging deur die woekeraar Lucius Papirius om ’n vrygebore seun wat as sekuriteit vir sy pa se skuld gedien het, seksueel te misbruik. Die seun, Gaius Publilius, was besonder mooi en Papirius het daarop aangedring dat hy as skuldslaaf seksuele dienste lewer. Toe Publilius weier, het Papirius hom kaal laat uittrek en met ’n sweep laat slaan. Die seun het sy beserings in die straat aan mense gewys en hul woede het daartoe gelei dat die konsul die senaat moes byeenroep. Die politieke proses het eindelik gelei tot die ''Lex Poetelia Papiria'', wat ’n verbod geplaas het op die verkoop van skuldenaars as slawe en vereis het dat hul eiendom eerder as sekuriteit dien. In ’n verhaal deur Valerius Maximus het dieselfde gebeur met die seun Titus Veturius, wie se eienaar, Publius Plotius, hom probeer verlei het. Nadat Plotius hom met ’n sweep laat slaan het, het Veturius by die konsuls gaan kla en het Plotius tronkstraf gekry.<ref>[[#Cantarella|Cantarella]], bl. 104–105</ref><ref>[[#Williams|Williams]], bl. 102–103; Forsythe, ''A Critical History of Early Rome'', bl. 313–314; Butrica, "Some Myths and Anomalies in the Study of Roman Sexuality," bl. 214–215.</ref> === Prostitusie === [[Lêer:Pompeii - Lupanar - Erotic Scene - MAN.jpg|duimnael|240px|’n Muurskildering uit ’n bordeel in Pompeii.]] [[Prostitusie]] was reg deur die Romeinse Ryk wettig.<ref>[[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 350.</ref> Die meeste prostitute was slawe of bevryde slawe. Hulle moes registreer. Ondanks wat na ’n duidelike onderskeid lyk, het die regsgeleerde Ulpianus gesê ’n vrou wat openlik promisku is, haal haarself die status van prostituut op die hals, al aanvaar sy geen geld nie.<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 76, aangehaal uit Ulpianus, ''Digest'' 23.2.43.3.</ref> Die Augustynse wet oor owerspel het prostitute uitgesluit; hulle kon wettig met getroude mans seks hê. Dit het daartoe gelei dat sommige bekende sosiale vlinders hulle as prostitute laat registreer het om vervolging vir owerspel vry te spring.<ref>[[#Habinek|Habinek]], bl. 29.</ref> Verwarring oor ’n vrou se status het dikwels die storielyn in Romeinse komedies gekompliseer. So raak ’n jong man byvoorbeeld verlief op ’n prostituut wat nie ’n burger is nie, en hy wil graag met haar trou. Hy is oorstelp wanneer dit blyk sy is eintlik ’n vrygebore maagd. Hy kon met laasgenoemde trou, maar nie met eersgenoemde nie.<ref>[[#Langlands|Langlands]], bl. 205–206.</ref> Prostitute verskyn ook in erotiese kuns in [[Pompeji|Pompeii]] en [[Herculaneum]], onder meer op die muurskilderings van bordele; hulle is dikwels nakend behalwe vir ’n bandjielose bra. Verskeie [[seksposisie]]s word uitgebeeld wat bots met sommige geleerdes se bewerings oor die voorkeure van Romeinse mans in heteroseksuele seksdade.<ref>[[#Clarke|Clarke]]</ref> ==== Plesier en eerloosheid ==== Prostitute was onder die mense wat in Rome as ''infames'' geklassifiseer is; hulle het min regsbeskerming gehad al was hulle tegnies nie slawe nie.<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 66.</ref> ''Infamia'' was ’n regstatus wat jy nooit weer kon afskud nie; ’n prostituut was dus nie net ’n vrou wat prostitusie beoefen nie, maar ook een wat dit voorheen gedoen het, al het sy intussen opgehou.<ref>''Lex Iulia et Papia'', soos aangehaal in ''Women's Life in Greece and Rome: A Sourcebook in Translation'', reds. Mary R. Lefkowitz en Maureen B. Fant (Johns Hopkins University Press, 2005, 3de uitg.), bl. 118.</ref> In die Romeinse morele tradisie was plesier (''voluptas'') ’n twyfelagtige spel. Die Stoïsynse moralis Seneca sê die volgende oor plesier en deug (''virtus''): <blockquote> "Deug sal jy kry in die tempel, in die forum, in die senaatshuis, voor die stadsmure, stowwerig en deur die son gebrand, haar hande grof; plesier sal jy meestal vind waar sy om die baddens en stoomkamers rondhang, vir die polisie wegkruip, op soek na donkerte, sag, oorverfyn, met ’n reuk van wyn en parfuum, bleek of andersins met grimering opgemaak soos ’n lyk."<ref>Seneca, ''De vita beata'' 7.3</ref><ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 84.</ref> </blockquote> [[Lêer:Retiarius stabs secutor (color).jpg|duimnael|240px|Juvenalis het gedink die ''retiarius'' (links), ’n gladiator wat geveg het met sy gesig en liggaam ontbloot, was verwyfd en geneig tot seksueel afwykende gedrag.<ref>Juvenalis, ''Satires'' 2 en 8; Michael Carter, "(Un)Dressed to Kill: Viewing the ''Retiarius''," in ''Roman Dress and the Fabrics of Roman Culture'' (University of Toronto Press, 2008), bl. 120–121.</ref>]] Die teenstrydigheid in die Romeine se siening van fisieke plesier word weerspieël in die ''infamia'' van dié wie se liggame dit openlik verskaf het.<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 66–67.</ref> In ’n tegniese sin was ''infamia'' die amptelike verlies van regstatus vir ’n vrygebore persoon weens wangedrag, insluitende seksuele wangedrag, maar die woord kon ook vir ’n slegte reputasie in die algemeen gebruik word.<ref>[[#McGinn1998|McGinn (1998)]], bl. 65ff.</ref> ''Infamia'' was die "onvermydelike gevolg" van sekere loopbane – nie net prostitute en koppelaars nie, maar ook vermaakkunstenaars soos akteurs, dansers en gladiators:<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 67.</ref> "Hierdie figure was die voorwerp van ander mense se begeertes. Hulle het plesier aan ander verskaf. Hulle was besoedel deur blootstelling aan die openbare blik."<ref name="unspeakable" /> Mense wat as ''infames'' (enkelvoud: ''infamis'') geëtiketteer is, kon lyfstraf kry, iets wat andersins tot slawe beperk was.<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 73.</ref> Die Romeinse burger se politieke vryheid het ingesluit dat sy liggaam nie onderwerp word aan fisieke uitbuiting of lyfstraf nie.<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 73–74.</ref> Burgers wat egter gekies het om vemaakkunstenaars te word, het hul liggaam gebruik om ander mense openbare plesier te verskaf en was uitgesluit van hierdie fisieke beskerming; hulle kon geslaan of anders gewelddadig behandel word.<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 74–75.</ref> Enige vrye man wat ’n gladiator geword het, het ’n eed afgelê dat hy bereid is om gebrandmerk, geslaan, onderwerp en moontlik met ’n swaard doodgemaak te word.<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 77.</ref> Hulle is beide verheerlik en verag, en was veronderstel om ’n onweerstaanbare seksuele aantrekkingskrag vir vroue te hê.<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 77–78</ref><ref>Michael Carter, "(Un)Dressed to Kill: Viewing the ''Retiarius''," in ''Roman Dress and the Fabrics of Roman Culture'' (University of Toronto Press, 2008), bl. 114 ''et passim''.</ref> Akteurs was seksueel twyfelagtig, deels omdat hulle vroue kon naboots (vrouerolle is deur mans met maskers en in vroueklere vertolk).<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 80</ref><ref>Juvenalis, ''Satire'' 3.95–97.</ref> Beide mans en vroue het hulle aantreklik gevind. Die diktator [[Sulla]] het ’n lang verhouding met ’n akteur gehad;<ref>Plutarchus, ''Life of Sulla'' 3.3.</ref> Maecenas, die kunsbeskermheer en {{nowrap|-raadgewer}} van Augustus, was verlief op ’n akteur met die naam Bathyllus,<ref>Tacitus, ''Annales'' 1.54.</ref> en vroue van die keiserlike familie het na bewering verhoudings met akteurs gehad.<ref>Insluitende "die vroue van Claudius en Domitianus": [[#Hallett|Hallett]], bl. 80.</ref> Daar is algemeen aangeneem aktrises is prostitute.<ref name="unspeakable1">[[#Hallett|Hallett]], bl. 81.</ref> ’n Man wat die passiewe rol in anale seks geniet het of daarvan gehou het om orale seks te gee (dikwels beskryf as ’n ''cinaedus'') kon ook as ’n ''infamis'' geëtiketteer word, maar as hy ’n burger was, kon hy sy regstatus behou.<ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], 550–551, 555ff.</ref><ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 68.</ref> ==== Privaat seksklubs ==== Volgens [[argeologie]]se vondste, veral in Pompeii en Herculaneum, en letterkundige bronne was daar skynbaar privaat "seksklubs" in sommige Romeinse huise (''domūs'').<ref>[[#McGinn2004|McGinn (2004)]], bl. 157–159.</ref> Die meeste Romeine het in woonstelle (''insulae'') gewoon; die ''domūs'' was ’n groot, onafhanklike woning wat deur ’n taamlike ryk familie besit is en het in Rome ’n groot deel gevorm van die familie se sosiale identiteit. ’n Paar van hierdie huisies het kamers gehad wat met pornografie versier was, nie veel anders as dié wat in bordele ontdek is nie. In sommige gevalle het dié kamers ’n aparte buitedeur gehad vir gaste,<ref>[[#McGinn2004|McGinn (2004)]], bl. 157–158.</ref> wat normaalweg die huis deur die hoofdeur sou binnekom en deur die atrium sou loop waar fatsoenlike voorwerpe uitgestal is. Sommige meen<ref>[[#McGinn2004|McGinn (2004)]], bl. 158–159.</ref> hierdie kamers is so versier dat dit die atmosfeer van ’n bordeel gehad het en is gebruik vir eksklusiewe sekspartytjies, soos die een wat die historikus Valerius Maximus beskryf (dit het in 52&nbsp;v.C. plaasgevind met ’n konsul en volksverteenwoordigers as gaste): <blockquote> "Net so berug is die partytjie wat vir Metellus Scipio gereël is terwyl hy konsul was en vir die volksverteenwoordigers – deur Gemellus, hul boodskapper. Hy was ’n vrygebore man, maar weens sy besigheid wat misluk het, moes hy noodgedwonge die rol van ’n dienskneg speel. Die gemeenskap het gebloos toe hy ’n hoerhuis in sy eie huis oopmaak en koppelaar speel vir Mucia en Flavia, die een noemenswaardig vanweë haar pa en die ander vanweë haar man, asook vir die aristokratiese seun Saturninus. Liggame in skaamtelose oorgawe, gereed om te kom vir ’n spel van dronk seks! ’n Banket nie tot eer van ’n konsul en volksverteenwoordigers nie, maar as ’n aanklag teen hulle!"<ref>Valerius Maximus 9.1.8; [[#McGinn2004|McGinn (2004)]], bl. 159.</ref> </blockquote> Die bestaan van seksklubs kon die agtergrond gevorm het van laatrepublikeinse politieke smeerveldtogte teen openbare figure wie se partytjiegaste prostitute ingesluit het<ref>''In Verrem'' 2.3.6, 2.4.83, 2.5.81–82, 137; ''Post Reditum in Senatu'' 11, 14; ''Philippicae'' 2.15, 62–63, 69; [[#McGinn2004|McGinn (2004)]], bl. 163.</ref> en van die berugte keiserlike hoerhuis wat [[Caligula]] op die [[Palatyn]] gestig het en waar hy getroude vroue en vrygebore jeugdiges geprostitueer het.<ref>[[#McGinn2004|McGinn (2004)]], bl. 159, 162.</ref> == Seksdade en -posisies == Sowat 90 [[seksposisie]]s in die antieke wêreld is aangeteken.<ref name="international184" /> Beide Romeinse erotiese kuns en Latynse letterkunde (veral bekend is ’n deel uit Ovidius se ''Liefdeskuns''<ref>Ovidius, ''Ars Amatoria'' 3.771ff.</ref>) beeld verskeie seksvorme (''concubitus varii'') en seksposisies (''figurae veneris'') uit. Die Latynse terme kom van Ovidius, uit sy beskrywing van die mees aristokratiese huishoudings wat erotiese skilderye as deel van hul kunsversamelings uitstal.<ref>Ovidius, ''Tristia'' 2.1.523</ref><ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 91–92.</ref> Volgens [[Suetonius]] het Tiberius ’n groot versameling sekshandboeke en erotiese kuns gehad, insluitende ’n skildery van die mitologiese jagter Atalanta wat vir Meleager orale seks gee, ’n werk wat die keiser gereken het meer as ’n miljoen sestersies (’n Romeinse muntstuk) werd was.<ref name="lovemaking92" /> Seksuele afwisseling het Romeine gefassineer. Daar is geglo [[astrologie]] beïnvloed ’n mens se voorkeure en bedrywighede: Mense wat gebore is toe die son, maan en planete in sekere sterretekens was ([[Steenbok (sterreteken)|Steenbok]], [[Waterdraer (sterreteken)|Waterdraer]], [[Bul (sterreteken)|Bul]] of [[Kreef (sterreteken)|Kreef]]) was veronderstel om geneig te wees tot geheime onsedelikheid of "onnatuurlike" vorme van seks, of om ’n ''pathicus'' te wees (iemand wat van die passiewe rol in homoseksuele seks hou).<ref>Firmicus Maternus 5.2.4, 5.3.11 en 17, 5.6.8, 6.30.15; Vettius Valens 1.1, 2.16, 2.36 en 38.</ref> Lucretius het gemeen elke seksdaad het ’n ander doel. Prostitute gebruik sekere bewegings om hul kliënte te bevredig en swangerskap te voorkom. Vroue wat swanger wil raak, word afgeraai om te woes te beweeg tydens seks, want sulke bewegings "stamp die ploegskaar uit die voor en laat die saad op die verkeerde plek beland".<ref>Lucretius, ''De rerum natura'' 4.1268–1273</ref><ref>[[#Brown|Brown]], bl. 68.</ref> Lucretius beveel die "hondjiestyl" aan vir paartjies wat swanger wil raak, want dit stem ooreen met die natuurlike seks van diere.<ref>Lucretius, ''De rerum natura'' 4.1263–1267</ref><ref>[[#Brown|Brown]], bl. 67–68.</ref> === Seks tussen mans en vroue === [[Lêer:Sexual scene on pompeian mural 5.jpg|duimnael|240px|Die vrou-bo-posisie was ’n gunsteling in Romeinse kuns.<ref>[[#Fredrick|Fredrick]], bl. 159.</ref>]] Die basiese onwelvoeglike woord vir ’n man wat met ’n vrou seks het, was ''futuo'', "ek naai". Hoewel dit nie in fatsoenlike letterkunde voorkom nie, was dit nie noodwendig beledigend of aggressief nie; dit is gebruik vir transaksies tussen ’n prostituut en haar kliënte en in liefdevolle of passievolle situasies om intimiteit aan te wakker.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 120–121.</ref> Uit ’n toneelstuk deur Plautus blyk dit die aanleer van ’n erotiese woordeskat was dalk deel van ’n vrou se voorbereiding op seksualiteit in die huwelik: ’n Maagd verduidelik sy het nog nie die woorde geleer wat geskik is vir ’n huweliksnag nie.<ref>Plautus, frg. 68</ref><ref>[[#Adams|Adams]], bl. 121.</ref> Die formidabele aristokratiese vrou Fulvia het ’n uitdaging aan Augustus gestel: ''Aut futue aut pugnemus'' (letterlik: "Naai my of laat ons veg"). Augustus het verkies om te veg.<ref>Martialis 11.20.7; [[#Adams|Adams]], bl. 121.</ref> In graffiti in Pompeii is die woord deur mans en vroue gebruik om hul vaardigheid, bevrediging of beskikbaarheid te verklaar. Thomas Habinek meen "Ovidius het die kategorie heteroseksuele man uitgedink", want selfdegeslagseks was heel normaal vir ’n Romeinse man.<ref>[[#Habinek|Habinek]], bl. 31.</ref> Ovidius het die Romeinse tradisie van pederastie verwerp en gesê hy put meer plesier daaruit om seks met ’n vrou te hê. Seksuele plesier moet wedersyds wees, het hy gesê,<ref>Ovidius, ''Ars Amatoria'' 2.681–684; [[#Edwards|Edwards]], bl. 7</ref><ref>{{cite journal|doi=10.2307/3051285 |jstor=3051285|title=The Warren Cup: Homoerotic Love and Symposial Rhetoric in Silver|url=https://archive.org/details/sim_art-bulletin_1999-03_81_1/page/n22 |journal=The Art Bulletin|volume=81|pages=21–52 (36)|year=1999|last1=Pollini|first1=John}}</ref> en hy het mans aangeraai om nie die seksdaad te voltooi sonder dat die vrou ’n orgasme bereik nie. In een paragraaf beveel hy skynbaar ’n gesamentlike orgasme aan: <blockquote> "Maar moenie jou dame in die steek laat deur groter seile in te span nie, en moenie dat sy jou voorspring nie; jaag saam na die eindstreep: Dit is wanneer plesier volkome is, wanneer man en vrou daar lê, ewe verslaan."<ref>Ovidius, ''Ars Amatoria'' 2.725–8; [[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 343.</ref> </blockquote> ==== ''Mulier equitans'' ==== "Perdry" was ’n algemene [[metafoor]] vir die seksdaad, veral wanneer die vrou bo was.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 165.</ref> Die ''mulier equitans'' ("vrou wat perdry") kom nie op Griekse geverfde potte voor nie, maar is gewild in Romeinse kuns. Ovidius beveel dit vir die klein vroutjie aan, omdat ’n lang vrou nie sal wil lyk asof sy bo die man uittroon nie.<ref>Ovidius, ''Ars Amatoria'' 3.777–778; Gibson, ''Ars Amatoria Book 3'', bl. 393.</ref> Dit was blykbaar ’n gunsteling van die mitologiese paartjie Hector en Andromache, al was sy legendaries lank, en is grappenderwys "die Hector-perd" genoem.<ref>''Hectoreus equus'' (''Ars Amatoria'' 3.777–778); Meyboom en Versluys, "The Meaning of Dwarfs in Nilotic Scenes," in ''Nile into Tiber'', bl. 188.</ref> Een reliëf uit Romeinse Gallië wat die ''mulier equitans'' uitbeeld, sinspeel op die metafoor deur ’n galoppende perd in ’n raampie op die agtergrond te wys (sien eerste foto onder).<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 258.</ref> in Kuns wat die ''mulier equitans'' uitbeeld, sit die vrou gewoonlik so dat die kyker haar hele liggaam kan sien, dikwels met haar onthaarde geslagsdele beklemtoon. Die betekenis van dié posisie verskil van skrywer tot skrywer. Kenneth Dover het gedink dit toon die relatiewe seksuele bevryding van die Romeinse vrou.<ref>Kenneth Dover, ''Greek Homosexuality'' (Harvard University Press, 1978), bl. 107, soos aangehaal in [[#Fredrick|Fredrick]], bl. 159.</ref> Uit die vrou se oogpunt kon dit aan haar ’n groter onafhanklikheid gegee het wat beweging betref en haar plesier verhoog het.<ref>Catherine Johns, ''Sex or Symbol? Erotic Images of Greece and Rome'' (Routledge, 1982), bl. 136–137, soos aangehaal in [[#Fredrick|Fredrick]], bl. 159.</ref> Paul Veyne het egter geglo dit beteken die vrou moes die werk doen en die man dien, terwyl hy daar lê en sonder inspanning bevredig word.<ref>Paul Veyne, "La famille et l'amour sous le haut-empire romain," ''Annales: Économies, sociétés, civilisations'' 33 (1978) 53–54, soos aangehaal in [[#Fredrick|Fredrick]], bl. 159.</ref> Die posisie was dalk ’n gunsteling in kuns omdat die manlike én vroulike kyker daarvan gehou het: Dit het mans ’n onbelemmerde uitsig op die vrou se liggaam gegee, soos Ovidius voorgestel het, asook van die penis in die vagina; vroue het gehou van die visueel dominante vrou wat die aktiewe rol speel.<ref>[[#Fredrick|Fredrick]], bl. 159–160.</ref> ’n Perdrymetafoor is ook gebruik vir die ''cinaedus'' wat bo "ry" in anale seks tussen mans,<ref>Petronius, ''Satyricon'' 24.4; ''Corpus Inscriptionum Latinarum'' 4.1825</ref><ref>[[#Adams|Adams]], bl. 165–166.</ref> en minstens een keer vir lesbiërs wat "beurte maak om perd te ry en te beweeg met die maan as getuie".<ref>Juvenal 6.311</ref><ref>[[#Adams|Adams]], bl. 166.</ref> <gallery> Beeld:Pompeii - Casa del Ristorante 3.jpg|Casa del Ristorante, Pompeji. Beeld:Roman oil lamp with an erotic theme Römisch Germanisches Museum Cologne.jpg|Uitbeelding op ’n olielamp. </gallery> === Anale seks === [[Lêer:Pompeii - Casa del Ristorante 2.jpg|duimnael|240px|Die "leeuwyfie"-posisie (Casa del Ristorante, Pompeii).]] Die Latynse woord vir "anaal penetreer" is ''pedicare''. Die persoon wat gepenetreer is, was gewoonlik manlik, maar nie altyd nie. ''Pedicare'' is ’n lelike woord wat ook in ’n dreigement gebruik kan word, soos Catullus in ''Carmen'' 16, of in die algemeen soos in "fok jou".<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 123–124</ref><ref name="richlin1981" /> Die herkoms van die woord is onseker, maar sommige glo dit is afgelei van die [[Grieks]]e ''paidika'', wat te doen het met pederastie.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 123.</ref> Die basiese woord vir "anus" was ''culus''. Algemene metafore was ''ficus'' ("vy") en ''anus'' ("ring"), wat as ’n fatsoenlike term beskou en algemeen in mediese geskrifte gebruik is.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 112–114.</ref> Mans wat die passiewe rol gespeel het, het dit "soos ’n vrou gevat", maar wanneer ’n vrou anaal gepenetreer is, het sy "die seun se rol gespeel".<ref>[[#Hallett|Hallett]], bl. 31.</ref> Martialis glo anale seks is beter met seuns as met vroue; toe sy vrou sê sy laat hom anale seks toe sodat hy getrou aan haar kan bly, tart hy haar met die minderwaardigheid van haar anus in vergelyking met dié van ’n seun.<ref>Martialis 12.75 en 96, waar hy die "vy"-metafoor gebruik; [[#Williams|Williams]], bl. 27</ref><ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 41–42.</ref> Die ''figura veneris'', die posisie waarin die vrou vooroor buk om haar sitvlak te lig en wat "die leeuwyfie" genoem is, kon gewees het vir anale penetrasie, want seuns in Griekse kuns het dieselfde posisie ingeneem. Met ’n vrou is dit egter moeilik om in kuns te onderskei van ''a tergo'' (hondjiestyl). ''Culibonia'' ("goeie anus") was ’n grappige term vir ’n prostituut met dié spesialiteit.<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 110–111.</ref> Een rede dat vroulike prostitute dit verkies het, was waarskynlik om swangerskap te vermy,<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 230.</ref> want volgens letterkundige bronne is seuns daarvoor verkies. === ''Os impurum'' === ''Os impurum'' ("vuil mond" of "onreine mond") was ’n skelnaam vir mense wat [[orale seks]] verskaf het.<ref>Valentina Arena, "Roman Oratorical Invective," in ''A Companion to Roman Rhetoric'' (Blackwell, 2010), bl. 156; Nancy Woman, ''Abusive Mouths in Classical Athens'' (Cambridge University Press, 2008), bl. 322.</ref> "Orale slegtheid"<ref name="abusive">Woman, ''Abusive Mouths'', bl. 322.</ref> was ’n gunstelingskelnaam vir Catullus,<ref>Catullus, ''Carmina'' 39, 78b, 97, 99; William Fitzgerald, ''Catullan Provocations: Lyric Poetry and the Drama of Position'' (University of California Press, 1995, 1999), bl. 262.</ref> Horatius en Martialis.<ref name="abusive" /> Om iemand daarvan te beskuldig dat hy of sy ’n ''os impurum'' het, was die grootste belediging.<ref>''A Companion to Catullus'' (Blackwell, 2011), [https://books.google.com/books?id=2buHe449NoAC&pg=PT323&dq=%22the+imputation+of+os+impurum%22&hl=en&ei=3SsoTtzdIeupsAKwqq07&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=%22the%20imputation%20of%20os%20impurum%22&f=false n.p.]</ref> [[Lêer:Pompeya erótica3.jpg|duimnael|180px|’n Muurskildering uit Pompeii wat cunnilingus uitbeeld.]] Dit was tradisie in obsene komedies dat orale seks ’n slegte asem veroorsaak wat byna toksies is.<ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 27</ref><ref>Guillermo Galán Vioque, ''Martial, Book VII: A Commentary'' (Brill, 2002), bl. 495.</ref> "Hoere van die agterstrate" is besmet deur die orale seks wat hulle gegee het; die feit dat die penis ook gebruik word om te urineer, het gemaak dat orale seks buitengewoon afstootlik was vir Catullus, wat gepraat het van "die vuil spoeg van ’n bepiste hoer".<ref>Catullus, ''Carmen'' 99.10</ref><ref>[[#Richlin1983|Richlin (1983)]], bl. 27</ref> Martialis spot dat ’n goeie parfuum in vissous (''garum'') verander wanneer dit geruik word deur ’n man wie se asem na orale seks ruik.<ref>Martialis, 7.94; Vioque, ''Martialis, Book VII'', bl. 495.</ref> In nog ’n epigram van Martialis blaas ’n ''fellator'' op ’n warm koek om dit af te koel en verander dit in ontlasting.<ref>Martial, 3.17; Guillermo Galán Vioque, ''Martial, Book VII: A Commentary'', bl. 495.</ref> ==== Cunnilingus en fellatio ==== Weens die stigma wat gekleef het aan die verskaffing van fisieke plesier, is ’n man wat aan ’n vrou orale seks gegee het, dikwels bespot. [[Seksposisie#Cunnilingus|Cunnilingus]] word in Romeinse kuns bloot as ’n wederkerige handeling uitgebeeld, wanneer die vrou haar man orale seks gee in ’n vorm van die [[Seksposisie#69-posisie|69-posisie]].<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 224.</ref> In ’n muurskildering uit Pompeii (op die foto regs) word ’n unieke omruiling van rolle uitgebeeld: Die vrou wat cunnilingus kry, is lank, goed gebou en kaal, terwyl die man klein en ten volle geklee is. Hy is vooroor gebuig en het ’n angstige uitdrukking op sy gesig.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 223</ref> Die situasie is so buitengewoon dat dit waarskynlik bedoel was om humoristies te wees.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 224–227.</ref> Daar is bewyse dat vroue manlike prostitute kon huur om cunnilingus te verskaf. Graffiti in Pompeii adverteer die pryse wat manlike prostitute vir cunnilingus gevra het: min of meer dieselfde as vir ’n fellatio deur ’n vroulike prostituut; die graffiti kon egter ook net bedoel gewees het as ’n belediging vir die mans wie se name genoem is.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 226.</ref> Een graffito is dalk bedoel as ’n politieke smeerveldtog: "Stem vir Isidore as ''aedile''; hy lek [[poes]] die lekkerste!"<ref>''CIL'' 4.1383, by die ingang van ’n winkel in Pompeji; Antonio Varone, ''Erotica Pompeiana: Love Inscriptions on the Walls of Pompeii'' («L'Erma» di Bretschneider, 2002), bl. 81.</ref> Die Latynse werkwoord ''fellare'' is gewoonlik gebruik vir ’n vrou wat aan ’n man orale seks gee.<ref name="richlin1981" /> Om ’n man daarvan te beskuldig dat hy ’n ander man ''fellare'', was waarskynlik die grootste belediging.<ref>[[#Fredrick|Fredrick]], bl. 162.</ref> Dit was ook iets wat ’n mens sou gevra het van ’n ''infamis''<ref name="richlin1981" /><ref>Catullus ''Carmina'' 58 en 59; en Martialis, ''Epigrams'' 4.84, 9.4, 9.67, en 12.55.</ref> en nie iets wat ’n man in ’n fatsoenlike huishouding van sy vrou sou verwag nie.<ref name="laughing161">[[#Fredrick|Fredrick]], bl. 161.</ref> Fellatio is beskou as ’n ietwat bespotlike voorkeur van ouer mans wat gesukkel het om ’n ereksie te behou,<ref name="richlin1981" /> maar volgens graffiti is die dienste van ’n goeie ''fellatrix'' met geesdrif verwelkom.<ref>[[#Fredrick|Fredrick]], bl. 163.</ref> Fellatio was in Romeinse kuns ’n redelik algemene onderwerp.<ref name="laughing161" /> ==== ''Irrumatio'' ==== ''Irrumatio'' was ’n gedwonge vorm van fellatio, feitlik altyd teenoor ’n ander man. Om iemand te dwing om orale seks op jou toe te pas is beskou as ’n bewys van jou viriliteit, iets om oor te spog, soos aangedui in die ''Priapeia'' en die gedigte van Catullus en Martialis. Dit was ook ’n dreigement van straf, veral vir owerspelers.<ref name="richlin1981" /> Martialis raai ’n man aan wat reeds die ore en neus van sy vrou se minnaar afgesny het, om die vernedering af te handel deur die owerspeler se mond met orale verkragting te bevuil.<ref>Martialis, 2.47.4</ref><ref name="richlin1981" /> === Groepseks === [[Lêer:Sexual scene on pompeian mural 2.jpg|duimnael|240px|Seks tussen drie mense uit Pompeii soos beskryf deur Catullus, gedig 56.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 233–234.</ref>]] [[Seksposisie#Groepseks|Groepseks]] kom voor in letterkunde, graffiti en kuns.<ref>Clark, ''Looking at Lovemaking'', bl. 233–234.</ref> Suetonius vertel dat keiser Tiberius daarvan gehou het om na groepseks te kyk, en beskryf "kettings" wat deur seuns en meisies gevorm is: <blockquote> "In sy vakansiehuis op Capri het hy ’n slaapkamer gehad wat die teater vir sy geheime losbandigheid was. Daar het hy van oral oor groepe manlike en vroulike prostitute vergader, asook uitvinders van verregaande koppulasies (wat hy ''spintriae'' genoem het); ineengestrengel het hulle ’n driedubbele ketting (''triplici serie connexi'') gevorm en hulself voor hom geprostitueer om sy kwynende begeerte te laat opvlam."<ref>Suetonius, ''Life of Tiberius'' 43, soos aangehaal in [[#Clarke|Clarke]], bl. 234.</ref></blockquote> [[Lêer:Pompeii - Terme Suburbane - Apodyterium - Scene VII.jpg|duimnael|180px|Vier mense het seks in ’n bad in Pompeii.]] In die meeste tonele van seks tussen drie mense word twee mans uitgebeeld wat ’n vrou penetreer. ’n Medalje uit Romeinse Gallië beeld twee mans uit wat op ’n bed lê, een links en een regs, met hul bene uitgestrek onder ’n vrou tussen hulle. Op ’n ander een word ’n vrou gewys wat op ’n man "perdry" terwyl hy agteroor lê en ’n man agter haar haar bene oopmaak om haar te penetreer. ’n Variasie wat veel minder voorkom, is een man wat ’n vrou van agter penetreer terwyl hy self anale seks van ’n man agter hom ontvang, ’n scenario wat gevind word in Catullus, ''Carmen'' 56, sowel as in kuns. Catullus maak dit duidelik dat hierdie posisie humoristies was,<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 234.</ref> moontlik omdat die man in die middel ’n ''cinaedus'' kon wees, ’n man wat graag die ontvanger van anale seks was, maar ook beskou is as aanloklik vir vroue.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 234–235.</ref> Seks tussen vier mense word ook in Romeinse kuns aangetref, veral tussen twee mans en twee vroue en soms in selfdegeslagparings. Een voorbeeld van so ’n sekssituasie uit Pompeii demonstreer wat die Romeine as die superieure rol beskou het. ’n Vrou heel regs kniel langs ’n bed om aan ’n ander vrou, wat daarop lê, cunnilingus te gee; dié vrou gee weer orale seks aan ’n man wat oor haar kniel. Dié man word anaal gepenetreer deur ’n vierde persoon, wat as die "veroweraar" voorgestel word: Hy kry bevrediging sonder om dit aan iemand anders te gee, en hy kyk reguit vorentoe met ’n triomfantelike waai van die hand.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 255.</ref> ’n Latynse epigram deur die Gallies-Romeinse digter Ausonius (4de eeu n.C.) is ’n raaisel wat staatmaak op kennis van die konfigurasies in groepseks: <blockquote>"Drie mans is saam in die bed: twee gee ongeoorloofde seks (''stuprum'') en twee ontvang ongeoorloofde seks."<br />"Is daar dan nie vier mans nie?"<br />"Nee, die mans aan die buitekant tel elk as ’n enkele oortreding, maar die een in die middel gee en ontvang ongeoorloofde seks."<ref>Ausonius, ''Epigram'' 43 Green (39); Matthew Kuefler, ''The Manly Eunuch: Masculinity, Gender Ambiguity, and Christian Ideology in Late Antiquity'' (University of Chicago Press, 2001), bl. 92.</ref></blockquote> === Masturbasie === Romeinse bronne gee min aandag aan [[masturbasie]].<ref>Richlin, "Sexuality in the Roman Empire," bl. 351.</ref> Martialis noem dit ’n paar keer in sy gedigte, maar beskou dit as ’n minderwaardige vorm van seksuele bevrediging wat deur slawe toegepas word. Hy erken egter dat hy self masturbeer wanneer ’n mooi slaweseun te duur is: "My hand het my bevredig as ’n plaasvervanger vir [[Ganimedes (mitologie)|Ganimedes]]".<ref>Martialius, 2.43.14</ref><ref>[[#Williams|Williams]], bl. 270</ref><ref>J.P. Sullivan, ''Martial, the Unexpected Classic: A Literary and Historical Study'' (Cambridge University Press, 1991), bl. 190. Martialis beskryf hoe slawe agter die deur masturbeer terwyl hulle kyk hoe Andromache op Hector "perdry" (11.104.13–14).</ref> Masturbasie was lank, maar nie dikwels nie, ’n tema in Latynse satire; in een van die min oorblywende geskrifte van Lucilius, Rome se vroegste satiris, word gespot met ’n verpersoonlikte penis, Mutto, wie se meisie, Laeva ("Linkshandige"), sy "trane" afvee.<ref>Lucilius 307 en 959.</ref> Die Romeine het verkies om met die linkerhand te masturbeer. ’n Graffito in Pompeii lui: "Wanneer my bekommernisse my liggaam knel, stel ek my opgekropte vloeistof met my linkerhand vry."<ref>''Corpus Inscriptionum Latinarum'' 4.2066, soos aangehaal deur [[#Younger|Younger]], bl. 108.</ref> Die oorsprong van die Latynse werkwoord ''masturbari'' is onseker. Daar is al gereken dit is ’n samestelling van ''turbare'', "oprui", en ''mas'', "manlik", in ’n unieke gebruik vir "penis".<ref>Joshua T. Katz, "''Testimonia Ritus Italici'': Male Genitalia, Solemn Declarations, and a New Latin Sound Law," ''Harvard Studies in Classical Philology'' 98 (1998), bl. 210–213; Judith P. Hallett, "Masturbator, mascarpio", ''Glotta'' 54 (1976) 292–308.</ref> Een tradisionele siening is dat dit kom van ''man(u)-'', "hand-," en ’n veranderde vorm van ''[[#Stuprum|stuprare]]'', "om te besoedel, om ’n seksuele onreg te pleeg teenoor".<ref>[[#Adams|Adams]], bl. 208–211.</ref> Calvert Watkins meen dit is afgelei van ’n Proto-Indo-Europese stam wat beteken "murg, brein", omdat antieke mediese skrywers gedink het semen kom van die brein af deur die bene;<ref>Calvert Watkins, ''How to Kill a Dragon: Aspects of Indo-European Poetics'' (Oxford University Press, 1995), p 533ff.</ref> as dit reg is, kon die woord ''turbare'' steeds ’n invloed gehad het op die vorming van die woord in Latyn.<ref>Katz, "''Testimonia Ritus Italici''," bl. 212.</ref> === Bestialiteit === [[Lêer:Linz Schlossmuseum - Leda.jpg|duimnael|240px|Leda en die swaan, ook met Kupido (4de-eeuse Romeinse reliëf).]] Die mitologiese tradisie is vol seksdade tussen mens en dier, veral tussen sterflike vroue en gode wat as diere vermom is. [[Bestialiteit]] is veral ’n eienskap van seks met Jupiter (Gieks: [[Zeus]]), wat Leda as ’n swaan en Europa as ’n bul nader. Die [[Minotourus]] word gebore toe Pasiphaë so aangetrokke tot ’n bul voel dat sy haar as ’n koei vermom om met hom te paar. [[Sater]]s, bekend vir hul seksuele vraatsug, word dikwels met dierlike eienskappe uitgebeeld. Kamma-bestialiteit is aangeteken as ’n vorm van seksuele rolspel in antieke Rome. [[Nero]] het glo ’n vorm van vasbinding met manlike én vroulike seksmaats geniet waarin hy diervelle aangetrek en hul geslagsdele aangeval het, nes veroordeelde gevangenes vasgebind en in die arena deur wilde diere aangeval is.<ref>Suetonius, ''Life of Nero'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Nero*.html#29 29]; Carlin A. Barton, ''The Sorrows of the Ancient Romans: The Gladiator and the Monster'' (Princeton University Press, 1993), bl. 68.</ref> Die historikus Dio vertel hoe ’n prostituut haar as ’n luiperd voorgedoen het vir die bevrediging van ’n senator.<ref>Cassius Dio [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/76*.html#8 76.8.2]; Barton, ''The Sorrows of the Ancient Romans'', bl. 68.</ref> Die akteur Bathyllus was bekend daarvoor dat hy ’n erotiese dans uitgevoer het geklee as Leda wat seks het met die swaan.<ref>Juvenalis, ''Satire'' 6.60ff.; Erik Gunderson, "The Libidinal Rhetoric of Satire," in ''The Cambridge Companion to Roman Satire'' (Cambridge University Press, 2005), bl. 235; Blanshard, ''Sex: Vice and Love from Antiquity to Modernity'', bl. 40.</ref> Bestialiteit is ook ’n tema van Apuleius se roman ''Metamorphoses'' (of ''Die Goue Donkie''), waarin die [[protagonis]], wat in ’n donkie verander is, begeer word deur ’n ryk vrou, nes Pasiphaë die bul begeer het.<ref>Apuleius, ''Die Goue Donkie'' 10.19–22; Barton, ''The Sorrows of the Ancient Romans'', bl. 68.</ref> Daar is aanduidings dat gewelddadige seksdade soos dit in mitologiese scenarios uitgebeeld is, in die arena nageboots is as straf vir gevangenes. Die digter Martialis loof ’n toneel vir sy getrouheid aan die mite oor Pasiphaë.<ref>Martialis, ''De spectaculis'' 5</ref><ref>{{cite journal| doi=10.2307/300280 | jstor=300280 | title=Fatal Charades: Roman Executions Staged as Mythological Enactments | journal=Journal of Roman Studies | volume=80 | pages=44 | year=2012 | last1=Coleman | first1=K. M. }}</ref><ref>Paul Veyne, ''Foucault: His Thought, His Character'' (Polity Press, 2010.</ref> Die manier waarop ’n seksdaad tussen ’n vrou en ’n bul nageboots sou word, is ’n kwessie van spekulasie; as "Pasiphaë" ’n veroordeelde misdadiger was wat gemartel en doodgemaak moes word, sou die bul opgewek gewees het deur "die vaginale afskeiding van ’n koei op hitte" aan die persoon te smeer.<ref>Coleman, "Fatal Charades," bl. 64.</ref> In Apuleius se roman moet ’n vroulike gevangene wat tot ''ad bestias'' gevonnis is, in die arena verskyn vir seks met die protagonis in sy dierlike vorm.<ref>Apuleius, ''Metamorphoses'' 10.29.34; Coleman, "Fatal Charades," bl. 64.</ref> == Hermafroditisme en androgeniteit == [[Lêer:Satiro e Ermafrodito. Pompeii. National Archaeological Museum, Naples.jpg|duimnael|links|240px|Hermafroditos weer ’n sater af, Pompeii, c. 45–79 n.C.]] In sy hoofstuk oor antropologie en menslike fisiologie in die ensiklopedie ''Natuurgeskiedenis'' sê Plinius "daar is selfs diegene wat van albei geslagte gebore word en wat ons hermafrodiete noem, voorheen ''androgyni''" (''andr-'', "man," en ''gyn-'', "vrou," uit [[Grieks]]).<ref>Plinius, ''Natuurgeskiedenis'' 7.34</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1111/1468-0092.00024|title=Multiple births in Graeco-Roman antiquity|url=https://archive.org/details/sim_oxford-journal-of-archaeology_1997-03_16_1/page/n52|journal=Oxford Journal of Archaeology|volume=16|pages=49–63 (61)|year=1997|last1=Dasen|first1=Veronique}}</ref> Die [[Sisilië|Sisiliaanse]] historikus [[Diodorus Siculus|Diodorus]] (laat 1ste eeu v.C.) het geskryf "daar is sommige wat sê die geboorte van sulke wesens is wonderwerke en omdat dit selde gebeur, kondig hulle die toekoms aan, soms ten goede en soms ten kwade".<ref>Diodorus Siculus 4.6.5; Will Roscoe, "Priests of the Goddess: Gender Transgression in Ancient Religion," in ''History of Religions'' 35.3 (1996), bl. 204.</ref> [[Isidorus van Sevilla]] (c. 560–636) beskryf hermafrodiete onrealisties as "mense wat die regterbors van ’n man en die linkerbors van ’n vrou het, en ná seks kan hulle kinders verwek én baar".<ref>Isidorus van Sevilla, ''Eytmologiae'' 11.3. 11.</ref> In die moderne wêreld het die woord "hermafrodiet" ’n negatiewe term geword vir mense wat met eienskappe van albei geslagte gebore word; in die oudheid was die liggaam van die sogenaamde hermafrodiet ’n belangrike bron van vrae oor geslagsidentiteit.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 49</ref><ref>[[#Taylor|Taylor]], bl. 78.</ref> Die hermafrodiet verteenwoordig ’n "oortreding van die sosiale grense, veral dié wat verband hou met die alledaagse lewe as mans en vroue".<ref>Roscoe, "Priests of the Goddess," bl. 204.</ref> In tradisionele Romeinse godsdiens het die geboorte van ’n hermafrodiet gedui op ’n ontwrigting van die ''pax deorum'', Rome se verdrag met die gode.<ref>Veit Rosenberger, "Republican ''nobiles'': Controlling the ''Res Publica''," in ''A Companion to Roman Religion'' (Blackwell, 2007), bl. 295.</ref> Livius beskryf ’n voorval in oorlogstyd toe die ontdekking van ’n vierjarige hermafrodiet gelei het tot ’n uitgebreide reeks "regstellings": Die kind is in ’n kis toegemaak en in die see verdrink.<ref>Livius 27.11 (wat die term ''androgynus'' gebruik); Rosenberger, "Republican ''nobiles''," bl. 297.</ref> Dit is gevolg deur nog rituele. ’n Hermafrodiet wat in 133&nbsp;v.C. ontdek is, is in die plaaslike rivier verdrink. Dit lyk of die oorgee van die hermafrodiet aan die waterelement die voorgeskrewe manier was om dit wat as ’n oortreding van die natuurlike orde beskou is, te herstel.<ref>Julius Obsequens 27a ''(androgynus)''; Rosenberger, "Republican ''nobiles''," bl. 298.</ref> Plinius meen hoewel hermafrodiete eens as voorbodes beskou is, was hulle in sy tyd voorwerpe van genot; hulle was onder die menslike vreemdhede wat die rykes sou kon aanskaf op die "monstermark" in Rome, soos beskryf deur Plutarchus.<ref>Plutarchus, ''Moralia'' 520c; Dasen, "Multiple Births in Graeco-Roman Antiquity," bl. 61.</ref> In die [[mitologie]] was [[Hermafroditos]] (Hermaphroditus vir die Romeine) die pragtige seun van [[Hermes]] (Mercurius) en [[Afrodite]] (Venus).<ref>Ovidius, ''Metamorfoses'' 4.287–88.</ref> Ovidius het ’n invloedryke verhaal geskryf<ref>[[#Taylor|Taylor]], bl. 77</ref><ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 49.</ref> oor hoe Hermafroditos androgeen geword het. Terwyl die jong man aan die vooraand van volwassenheid gestaan het, het hy die liefde verwerp, nes [[Narsisme|Narsissus]] gedoen het, en ook langs ’n poel water.<ref>[[#Taylor|Taylor]], bl. 78ff.</ref> Dit is waar die waternimf Salmacis hom gesien en begeer het. Hy het haar verwerp en sy het gemaak of sy weggaan. Toe hy dink hy is alleen, het Hermafroditos uitgetrek om in haar water te bad. Sy het haarself op hom gewerp en gebid dat hulle nooit weer geskei word nie. Die gode het haar versoek toegestaan en daarna het Hermafroditos se liggaam beide manlike en vroulike eienskappe gehad. Ná die voorval het mans wat uit Salmacis se poel gedrink het, "sag geword met die eienskappe van ’n ''impudicitia'' (die passiewe maat in man-tot-manseks)", volgens die leksikograaf Festus.<ref>Paulus ex Festo 439L</ref><ref>[[#Richlin1993|Richlin (1993)]], bl. 549.</ref> [[Lêer:IAM 363T - Hermaphroditus statue.jpg|duimnael|140px|Afroditos.]] Die mite van Hylas, die jong minnaar van Hercules wat deur waternimfe ontvoer is, vertel saam met dié van Hermafroditos en Narsissus van die gevare wat mooi jong mans in die gesig staar terwyl hulle op die drumpel van volwassenheid staan, met verskillende uiteindes.<ref>[[#Taylor|Taylor]], bl. 216, nota 46.</ref> Uitbeeldings van Hermafroditos was gewild onder die Romeine. Die dramatiese uitbeeldings het mense dikwels twee keer laat kyk of die tema van seksuele frustrasie uitgebeeld.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 50.</ref> Hermafroditos was dikwels in die geselskap van ’n [[sater]], ’n figuur met dierlike seksualiteit wat daarvoor bekend was dat hulle dikwels met niksvermoedende of slapende slagoffers teen hul sin seks gehad het; die sater in tonele saam met Hermafroditos het gewoonlik ’n uitdrukking van verbasing of weersin op sy gesig, vir humoristiese effek. In ’n paar werke is Hermafroditos sterk genoeg om die sater af te weer, maar in ander lyk hy gewillig om seks te hê, selfs al stel die sater nie meer belang nie.<ref>[[#Clarke|Clarke]], bl. 50–55.</ref> Macrobius beskryf ’n manlike vorm van "Venus" (Afrodite) wat op [[Siprus]] aanbid is; sy het ’n baard en manlike geslagsdele gehad, maar vroueklere gedra. Die godheid se manlike aanbidders het vroueklere gedra en die vroue mansklere.<ref>Macrobius, ''Saturnalia'' 3.8.2.</ref> Die Latynse digter Laevius het geskryf oor die aanbidding van die "vertroetelende Venus", vroulik óf manlik.<ref>''Saturnalia'' 3.8.3.</ref> Die figuur is soms "Afroditos" genoem. In verskeie voorbeelde van Griekse en Romeinse beeldhouwerk wat bewaar gebly het, word sy uitgebeeld met haar rok voor opgelig<ref>[[#Penner|Penner]], bl. 22.</ref> om haar manlike eienskappe te vertoon, ’n houding wat tradisioneel die nodige towerkrag gehad het om die bose af te weer.<ref>Dominic Montserrat, "Reading Gender in the Roman World," in ''Experiencing Rome: Culture, Identity, and Power in the Roman Empire'' (Routledge, 2000), bl. 172–173.</ref> == Seksuele verowering en imperialisme == [[Lêer:Iudaea capta reverse of Vespasian sestertius.jpg|duimnael|links|200px|’n Sestersie van Vespasianus wat die verowerde Judea uitbeeld.]] [[Lêer:Carracci Achille et Briseis.jpg|duimnael|240px|’n Gravure geskoei op die oorspronklike ''Achilles en Briseis''.]] In 55&nbsp;v.C. het [[Pompeius]] sy teaterkompeks geopen wat aan Venus Victrix ("Venus die Veroweraar") opgedra was. Dit het tot in die laat oudheid as verhoog gedien vir uitvoerende kunste, letterkunde, landskapontwerp, visuele kuns en argitektuur.<ref>[[#Kuttner|Kuttner]], bl. 343.</ref> Die teater was in baie opsigte ’n permanente monument vir Pompeius se militêre oorwinnings ses jaar tevore. Onder die uitstallings was galerye met portrette van vroulike skrywers en van hoëklasprostitute. In die algemeen is intellektualiteit en kultuur as vroulik en Hellenisties uitgebeeld, terwyl oorlog en politiek manlik en Romeins was.<ref>[[#Kuttner|Kuttner]], bl. 348–349.</ref> Standbeelde het 14 verowerde nasies verpersoonlik as vroue in etniese drag.<ref>[[#Kuttner|Kuttner]], bl. 354–346</ref><ref>[[#Penner|Penner]], bl. 122, 145.</ref> Ander monumente reg deur die Romeinse Ryk, insluitende die Sebasteion by Afrodisias en die altaar van die Tempel van die Drie Galliës by Lugdunum (die moderne [[Lyon]], [[Frankryk]]), sowel as verskeie muntstukke, het verowerde gebiede en volke as vroue voorgestel: Die Romeinse militêre mag het "vervroulikte" nasies oorgeneem.<ref>[[#Penner|Penner]], bl. 134</ref><ref>[[#Potter2009|Potter (2009)]], bl. 353</ref> Hoewel die figure uit Pompeius se teater nie bewaar gebly het nie, het reliëfpanele van Afrodisias tonele ingesluit soos ’n naakte [[Claudius]] wat [[Britannia (provinsie)|Britannia]], met ’n ontblote regterbors, tot oorgawe dwing en Nero wat ’n dooie Armenia wegsleep, ’n komposisie wat die verowering van die [[Amasone (mitologie)|Amasones]] se Penthesilea deur Achilles voorstel.<ref name="Lopez bl. 135">[[#Penner|Penner]], bl. 135–138.</ref> ’n Reeks muntstukke wat besonder goed gedokumenteer is, beeld ''Iudaea Capta'' uit, ’n vroulike verpersoonliking van die verowerde Judea as ’n gevangene. Die munte is uitgereik ná die vernietiging van die Joodse Tempel in 70&nbsp;n.C.<ref>[[#Penner|Penner]], bl. 121.</ref> Seksuele oorwinning is ’n metafoor wat die Romeine dikwels vir imperialisme gebruik het,<ref name="Lopez bl. 135" /> maar nie noodwendig vir Romeinse oorheersing nie. Horatius het dit uitstekend gestel toe hy gesê het die verowerde Griekeland het die Romeine verower. Die beeld van die Romeinse kultuur wat van binne gekoloniseer is deur ’n beskawing wat hulle verower het maar intellektueel en asteties as hul meerdere beskou het, kan uitgedruk word deur mites waarin ’n man ’n vrou verkrag, ontvoer of tot slaaf maak maar dan op haar verlief raak, soos uitgebeeld in die kunswerk ''Achilles en Briseis''.<ref>Alessandro Barchiesi, "Roman Perspectives on the Greeks", in ''The Oxford Handbook of Hellenic Studies'' (Oxford University Press, 2009), bl. 104.</ref> == Sien ook == * [[Geskiedenis van erotiese afbeeldings]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronne == {{refbegin|3}} * {{cite book|ref=Adams|author=Adams, J.N. |title=The Latin Sexual Vocabulary|publisher=Johns Hopkins University Press|year= 1982|isbn=978-0-8018-4106-4}} * {{cite book|ref=Brown|author=Brown, Robert D. |title=Lucretius on Love and Sex|publisher=Brill|year= 1987}} * {{cite book|ref=Cantarella|author=Cantarella, Eva|title=Bisexuality in the Ancient World|url=https://archive.org/details/bisexualityinanc00unse|publisher=Yale University Press|year= 1992|isbn=978-0-300-04844-5}} * {{cite book|ref=Clarke|author=Clarke, John R. |title=Looking at Lovemaking: Constructions of Sexuality in Roman Art 100 B.C.–A.D. 250|url=https://archive.org/details/lookingatlovemak00clar|publisher=University of California Press|year= 1998}} * {{cite book|ref=Colish|author=Colish, Marcia l. |title=The Stoic Tradition from Antiquity to the Early Middle Ages|url=https://books.google.com/books?id=JokeAAAAIAAJ|year=1985|publisher=BRILL|isbn=90-04-07267-5}} * {{cite journal|ref=Dugan|doi=10.1086/449558|jstor=1215514 |title=Preventing Ciceronianism: C. Licinius Calvus' Regimens for Sexual and Oratorical Self-Mastery|url=https://archive.org/details/sim_classical-philology_2001-10_96_4/page/400|journal=Classical Philology|volume=96|issue=4|pages=400–428|year=2001|last1=Dugan|first1=John}} * {{cite book|ref=Edwards|author=Edwards, Catharine|title=The Politics of Immorality in Ancient Rome|publisher=Cambridge University Press|year=1993}} * {{cite book|ref=Fantham|author=Fantham, Elaine|chapter=''Stuprum'': Public Attitudes and Penalties for Sexual Offences in Republican Rome|title=Roman Readings: Roman Response to Greek Literature from Plautus to Statius and Quintilian|publisher=Walter de Gruyter|year= 2011}} * {{cite book|ref=Fredrick|editor-last=Fredrick|editor-first= David |title=The Roman Gaze: Vision, Power, and the Body|url=https://books.google.com/books?id=KmVd4I2qvhwC|date=3 October 2002|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-6961-7}} * {{cite book|ref=Gaca|author=Gaca, Kathy L. |title=The Making of Fornication: Eros, Ethics and Political Reform in Greek Philosophy and Early Christianity|url=https://archive.org/details/makingoffornicat0000gaca|publisher=University of California Press|year= 2003}} * {{cite book|ref=Gardner|author=Gardner, Jane F. |title=Women in Roman Law and Society|publisher=Indiana University Press|year= 1991}} * {{cite book|ref=Habinek|author1=Habinek, Thomas |author2=Schiesaro, Alessandro |title=The Roman Cultural Revolution|url=https://books.google.com/books?id=EAhxUkWffHAC|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-58092-2}} * {{cite book|ref=Hallett|editor-last1=Hallett|editor-first1= Judith P. |editor-last2=Skinner|editor-first2= Marilyn|title=Roman Sexualities|publisher=Princeton University Press|year= 1997}} * {{cite journal|ref=Kuttner|doi=10.2307/284436|jstor=284436|title=Culture and History at Pompey's Museum|journal=Transactions of the American Philological Association (1974–)|volume=129|pages=343–373|year=1999|last1=Kuttner|first1=Ann L.}} * {{cite book|ref=Langlands|author=Langlands, Rebecca|title=Sexual Morality in Ancient Rome|publisher=Cambridge University Press|year= 2006}} * {{cite book|ref=McGinn1998|author=McGinn, Thomas A.J. |title=Prostitution, Sexuality and the Law in Ancient Rome|publisher=Oxford University Press|year= 1998}} * {{cite book|ref=McGinn2004|author=McGinn, Thomas A. |title=The Economy of Prostitution in the Roman World|url=https://archive.org/details/economyofprostit0000mcgi|publisher=University of Michigan Press|year= 2004}} * {{cite book|ref=McGinn, Thomas A.J.|title=The Economy of Prostitution in the Roman World|url=https://archive.org/details/economyofprostit0000mcgi|publisher=University of Michigan Press|year= 2004}} * {{cite book|ref=Nussbaum|author=Nussbaum, Martha C. |chapter=The Incomplete Feminism of Musonius Rufus, Platonist, Stoic, and Roman|title=The Sleep of Reason: Erotic Experience and Sexual Ethics in Ancient Greece and Rome|url=https://archive.org/details/isbn_9780226609157|publisher=University of Chicago Press|year= 2002}} * {{cite book|ref=Parker|url=http://www.persee.fr/doc/girea_0000-0000_2007_act_29_1_1002|author=Parker, H.| title=Free Women and Male Slaves, or Mandingo meets the Roman Empire|isbn=2848671696|year=2007|publisher=Presses universitaires de Franche-Comté}} * {{cite book|ref=Penner|editor-last1=Penner|editor-first1= Todd C. |editor-last2=Van der Stichele|editor-first2= Caroline |title=Mapping Gender in Ancient Religious Discourses|url=https://books.google.com/books?id=2udV9fAz1UkC|year=2007|publisher=BRILL|isbn=90-04-15447-7}} * {{cite book|ref=Phang2001|author=Phang, Sara Elise|title=The Marriage of Roman Soldiers (13 B.C.–A.D. 235): Law and Family in the Imperial Army|publisher=Brill|year= 2001}} * {{cite book|ref=Phang2008|author=Phang|title=Roman Military Service: Ideologies of Discipline in the Late Republic and Early Principate|publisher=Cambridge University Press|year= 2008}} * {{cite book|ref=Potter2009|editor-last=Potter|editor-first= David S. |title=A Companion to the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=g4ZmqsyC5kEC|date=2009|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4051-9918-6}} * {{cite book|ref=Richlin1983|author=Richlin, Amy|title=The Garden of Priapus: Sexuality and Aggression in Roman Humor|publisher=Oxford University Press|year= 1983}} * {{cite journal|ref=Richlin1993| title=Not before Homosexuality: The Materiality of the ''cinaedus'' and the Roman Law against Love between Men |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-sexuality_1993-04_3_4/page/523| jstor=3704392|author=Richlin, Amy |journal=Journal of the History of Sexuality|volume= 3|issue=4 |year=1993|pages=523–573}} * {{cite book|ref=Schafer1997|author=Schäfer, Peter |title=Judeophobia: Attitudes Toward the Jews in the Ancient World|url=https://books.google.com/books?id=5tP5nQEACAAJ|year=1997|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-48778-9}} * {{cite book|ref=Schafer2003|author=Peter Schäfer|title=The History of the Jews in the Greco-Roman World: The Jews of Palestine from Alexander the Great to the Arab Conquest|url=https://books.google.com/books?id=-0aBAgAAQBAJ|date=2003|publisher=Routledge|isbn=1-134-40316-X}} * {{cite book|ref=Smallwood|author=Smallwood, E. Mary |title=The Jews Under Roman Rule: From Pompey to Diocletian|url=https://books.google.com/books?id=FdQUAAAAIAAJ|year=1976|publisher=Brill Archive|isbn=90-04-04491-4}} * {{cite book|ref=Staples|author=Staples, Ariadne |title=From Good Goddess to Vestal Virgins: Sex and Category in Roman Religion|url=https://books.google.com/books?id=cRS3E3u3HuAC|date=1998|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-13233-6}} * {{cite book|ref=Taylor|author=Taylor, Rabun M. |title=The Moral Mirror of Roman Art|url=https://books.google.com/books?id=rCKm0OnZr0kC|date=2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86612-5}} * {{cite book|ref=Williams|author=Williams, Craig A. |title=Roman Homosexuality: Ideologies of Masculinity in Classical Antiquity|url=https://archive.org/details/romanhomosexuali00will_0|publisher=Oxford University Press|year= 1999}} * {{cite book|ref=Younger|author=Younger, John G. |title=Sex in the Ancient World from A to Z|url=https://archive.org/details/sexinancientworl0000youn|publisher=Routledge|year= 2005}} {{refend}} == Eksterne skakels == * [http://www2.warwick.ac.uk/fac/arts/classics/students/modules/sex/bibliography "Sex and Gender: Basic Bibliography"], Warwick-universiteit * {{Commons-kategorie inlyn|Ancient Roman erotic art}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Sexuality in ancient Rome|Engelse Wikipedia]] {{Voorbladster}} [[Kategorie:Romeinse Ryk]] [[Kategorie:Seksualiteit]] ov3r8iy3v89pr83clv112trz4bvlh4s 0 121080 2964825 2853819 2026-09-03T15:28:20Z ~2026-47768-11 213930 edyth bullring has sadly passed away at kimberly on wensday,1 september 2026 while on a trip to die groot diamant gat. it was a car crash. 2964825 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy|datum=Augustus 2017}} {{Inligtingskas Outeur | naam = Edyth Bulbring | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = | geboorteplek = [[Boksburg]] | dood_datum = | sterfteplek =KIMBERLY | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = Skrywer, joernalis | bekend = Romans | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = Percy Fitzpatrick-prys | genre = | bekende_werke = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Edyth Bulbring''' is ’n [[Suid-Afrika]]anse [[joernalis]] en [[skrywer]]. Haar boeke sluit in "''Pops & The Nearly Dead''" en "''The Club''", asook [[roman]]s vir jong volwassenes, onder andere "''The Summer of Toffie and Grummer''" en "''Cornelia Button and the Globe of Gamagion''". Haar romans "''Melly, Mrs Ho and Me''" en "''Melly, Fatty and Me''" is in 2013 deur ''Hot Key Books'' in die [[Verenigde Koninkryk]] uitgegee. Laasgenoemde boek is in 2012 met die [[Percy Fitzpatrick]]-prys vir jeugliteratuur bekroon.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Bulbring is in [[Boksburg]] gebore en het in [[Port Elizabeth]] grootgeword. Ná haar studies aan die [[Universiteit van Kaapstad]] was sy joernalis en politieke korrespondent vir [[The Sunday Times]]. Sy woon tans in [[Johannesburg]] en skryf voltyds.<ref>[http://www.nb.co.za/authors/8506 Profiel op nb.co.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170612013920/http://www.nb.co.za/authors/8506 |date=12 Junie 2017 }}, besoek op 13 Mei 2017</ref> == Bibleografie == * ''Snitch'', Tafelberg, Mei 2016 * ''The Mark'', Tafelberg, September 2014 * ''Melly, Fatty and Me'', Penguin, September 2011 * ''Melly, Mrs Ho and Me'', Penguin, September 2010 * ''Pops and The Nearly Dead'', Penguin, Maart 2010 * ''The Club'', Jonathan Ball Uitgewers, September 2008 * ''Cornelia Button and the Globe of Gamagion'', Jacana, April 2008 * ''The Summer of Toffie and Grummer'', Oxford University Press, Februarie 2008 == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://edythbulbring.com/ Bulbring se webtuiste] {{DEFAULTSORT:Bulbring, Edyth}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] ji5q42wo6r5sgg8rc39bvtp0p2e1xrk 2964837 2964825 2026-09-03T15:46:49Z Aliwal2012 39067 2964837 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy|datum=Augustus 2017}} {{Inligtingskas Outeur | naam = Edyth Bulbring | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = | geboorteplek = [[Boksburg]] | dood_datum = | sterfteplek =[[Kimberley]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = Skrywer, joernalis | bekend = Romans | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = Percy Fitzpatrick-prys | genre = | bekende_werke = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Edyth Bulbring''' was ’n [[Suid-Afrika]]anse [[joernalis]] en [[skrywer]]. Haar boeke sluit in "''Pops & The Nearly Dead''" en "''The Club''", asook [[roman]]s vir jong volwassenes, onder andere "''The Summer of Toffie and Grummer''" en "''Cornelia Button and the Globe of Gamagion''". Haar romans "''Melly, Mrs Ho and Me''" en "''Melly, Fatty and Me''" is in 2013 deur ''Hot Key Books'' in die [[Verenigde Koninkryk]] uitgegee. Laasgenoemde boek is in 2012 met die [[Percy Fitzpatrick]]-prys vir jeugliteratuur bekroon.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Bulbring is in [[Boksburg]] gebore en het in [[Port Elizabeth]] grootgeword. Ná haar studies aan die [[Universiteit van Kaapstad]] was sy joernalis en politieke korrespondent vir [[The Sunday Times]]. Sy het laastens in [[Johannesburg]] gewoon, waar sy voltyds geskryf het.<ref>[http://www.nb.co.za/authors/8506 Profiel op nb.co.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170612013920/http://www.nb.co.za/authors/8506 |date=12 Junie 2017 }}, besoek op 13 Mei 2017</ref> == Bibleografie == * ''Snitch'', Tafelberg, Mei 2016 * ''The Mark'', Tafelberg, September 2014 * ''Melly, Fatty and Me'', Penguin, September 2011 * ''Melly, Mrs Ho and Me'', Penguin, September 2010 * ''Pops and The Nearly Dead'', Penguin, Maart 2010 * ''The Club'', Jonathan Ball Uitgewers, September 2008 * ''Cornelia Button and the Globe of Gamagion'', Jacana, April 2008 * ''The Summer of Toffie and Grummer'', Oxford University Press, Februarie 2008 == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://edythbulbring.com/ Bulbring se webtuiste] {{DEFAULTSORT:Bulbring, Edyth}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] 3d8mwg8naaitq942q321j4xuoadsces 0 125045 2964894 2925783 2026-09-03T21:27:42Z Jcb 223 2964894 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''Moltrein'' (roman)}} {{Boek | naam = ''Moltrein'' | subtitel = roman | oorspr titel = | vertaler = | beeld = Moltreinvoorblad.JPG | breedte = 200 | outeur = Dan Roodt | omslagontwerp = | land = [[Frankryk]] | taal = [[Afrikaans]] | reeks = | onderwerp = Romanse, Apartheid, kultuur, globalisering, kommunisme, ballingskap, reisverhaal | genre = Fiksie | uitgewer = [[Praag (webwerf)|PRAAG]] | uitgewingsdatum = Mei 2004 | medium = Slapband | bladsye = 302 | grootte_gewig = | oplage = | isbn = 0-9584635-8-1 | isbntoeligting = | issn = | voorafgegaan = | vervolg = }} '''''Moltrein''''' is 'n [[roman]] geskryf deur [[Dan Roodt]]. Die boek word deur die skrywer self omskryf as 'n roman vir die leser wat meer verwag as "man ontmoet meisie op 'n tropiese eiland." Die boek kan as post-postmoderne liefdesverhaal beskou word. Anton du Preez is 'n onsuksesvolle pianis en komponis wat heelwat tyd in die [[Paryse Metro|Paryse moltreinstelsel]] deurbring totdat hy die fabelagtig ryke Erika ontmoet. Sy verlos hom uit die verveling van 'n middelmatige bestaan as moltreinpassasier en hulle besoek allerlei interessante plekke en restaurante, met 'n oordaad aan [[seks]] en literêre verwysings. == Karakters == === Hoofkarakters === * '''Anton du Preez''' - die fokalisator en hoofkarakter van die roman; minnaar van Erika. * '''Erika de Ruiter''' - die minnares van Anton; woonagtig in [[Champ-de-Mars (Parys)|Champ-de-Mars]]. === Newekarakters === * '''Ginette''' - 'n kommuniste met wie Anton op die moltrein ontmoet en voor die verhaalhede 'n kortstondige seksuele verhouding gehad het. * '''Ju''' - dogter van 'n vermaarde Japannese nyweraar in Tokio; 'n musiekleerling van Anton en vriendin van Erika. * '''Gérard''' - Switserse ski-instrukteur wat deur Erika gehuur word om Anton af te rig. * '''Chantal Meunier''' - Franse skipper wat deur Erika gehuur word om die ''Erica'' te stuur. * '''Marié van der Westhuizen''' - 'n eertydse kennis van Anton uit die musiekkringe; voorheen 'n tjellis van TRUK-orkes. * '''Agnès''' - 'n musiekleerling van Anton woonagtig in die 16de arrondissement, Parys. * '''Madame de Laisné''' - die grootmoeder van Agnès. == Intrige == === Die lewe ondergronds I === Anton ontvlug na Parys om militêre diensplig in Suid-Afrika te ontduik, maar veral om daar sy droom as wêreldberoemde konsertpianis te verwesenlik. Sy amibisie om roem te bereik loop uit op niks (hy is al te oud, en verder moet hy met duisende ander meeding), en hy moet noodgedwonge 'n musiekonderwyser word wat privaatklasse aan rykmanskinders bied. Hy word deur omstandighede genoodsaak om in die 2de arrondissement van Parys te bly, in die middel van die hoeredistrik, omdat die woonstel bekostigbaar is. Bedags moet hy vir die klavierlesse met die moltrein deurkruis - wat so te sê sy onderaardse bestaan en eensaamheid versinnebeeld. Hy raak in 'n kortstondige, maar vurige verhouding met 'n medepassasier op die moltrein betrokke. Self voel hy staatloos en ontuis in Frankryk, want orals, in elke progressiewe koerant en op televisie, word die Afrikaner en Suid-Afrika verguis weens Apartheid. Selfs al is die Franse owerhede ewe rassisties teenoor die Arabiere, en selfs al is die [[Wet op Afsonderlike Geriewe]] reeds in Suid-Afrika afgeskaf. Deur sy verhouding met Ginette begin hy eerstens agterkom die kommunistiese aanhangers het nie die vaagste benul wat kommunisme of kommunistiese filosofie werklik behels nie - hulle doen slegs mee aan 'n rewolusie ter wille van die rewolusie. Tweedens word Apartheid eenvoudig as laaste strooihalm gebruik, omrede die Kommunisme se val in Europa voor die deur is. Derdens beskou sakemanne Apartheid as 'n lastigheid wat die handel strem weens die internasionale boikot. Vierdens is die res van Europa se internasionale Afrikanerhaat te wyte aan die Europeërs se skuldgevoel oor hul meelopery met die Nazi's 'n paar dekades tevore. === Die lewe bogronds === Ju het uit bewondering meermale Anton vir funksies aan huis begin oornooi - om klavier te kom speel. Daar ontmoet hy een aand 'n vermoënde Afrikaner, byna 28-jarige Erika de Ruiter, wat self uitgehonger na geselskap is. Deur meermale kontak te maak word die verhouding al hoe sterker. Maar, Erika soek slegs afleiding. Sy stel baie duidelik aan Anton dat sy reeds op troue gestaan het met "die gewone, Afrikaanse rugbyspeler uit 'n goeie Stellenbosse familie, wat deesdae in 'n aksepbank in Johannesburg werk, maar wat waarskynlik sal terugkom Kaap toe om die familiewynplaas oor te neem as die pa [[aftree]]." Hierdie aksepbankier is bereid om vir Erika te wag, maar sy sien nie kans om nou al vrou te word nie. Uiteindelik sal hulle twee trou, miskien nie - maar intussen wil sy die lewe geniet. "My hele lewe lank soek ek nog na een of ander... buitenissige ervaring, 'n groot passie." Anton neem sy intrek in haar woonstel te Champ-de-Mars. Hy word klei in Erika se hande en sou homself later omskryf as "die ouer gigolo wie se taak dit was om haar in ruil vir 'n lewe van gemak, weelde en skoonheid tot nuwe sinlike hoogtepunte te voer." Hul lewe bestaan uit hedonistiese eet-, drink-, en sekspartye. Saam reis hulle deur Europa (op Erika se rekening) en lewer kommentaar oor hul bestemmings (dikwels polities, soms filosofies, soms literêr, soms seksueel). Soos Apartheid na 'n einde se kant toe staan, begin hul verhouding al hoe meer wankel en onwaarskynlik lyk. Vanaf Parys na Genève per TGV toon Erika aan Anton 'n boek wat sy pas begin lees het ('n voorbode) - ''Je vous aime, Inconnue'' deur die skrywer Gonzague Saint Bris, wat handel oor Balzac en sy minnares, die Russiese gravin Madame Hanska. Tydens hul besoek aan Switserland word Gérard gevra om Anton af te rig. Die ski-opleiding wil net nie vlot nie. Erika is veel meer ervare in die ski en neem Anton tot op die hoogste punt - vanwaar hulle tot onder sal afski. In die proses doen Anton 'n kniebesering op - wat ook hul verhouding mank laat. Nes hy nou ook 'n ''pianiste manqué'' was - 'n mislukte klavierspeler. Op 'n jagnaweek besef Anton hoe broos die Franse kultuur eintlik is teen die aanslag van die internasionale geldmag. Ene Jacques Pasquier, wat die reklamerekening van een van Erika se horlosiemaatskappye hanteer, begin al hoe meer "Amerikaans" word, te midde van sy ersatz strewe om die lewe van 'n Boergondiese edelman te voer op sy château aan die buitewyke van [[Saumur]]. Binnekort sou hy geen aspirant-Boergondiese edelman meer wees nie, maar 'n aspirant-Amerikaner en -wêreldburger; 'n namaaksel van figure uit Amerikaanse sepies op televisie. Die hoofstuk van Anton se lewe word afgesluit deur 'n vaart op die ''Erica''. Erika het haar woonstel verkoop kort voor haar terugkeer na Suid-Afrika. Sy twyfel of Anton haar werklike liefde kan bied buiten seks. Die laaste aand op die seiljag eindig met 'n "groepswoeps" (orgie), waar ook Chantel later prettig meedoen aan die drievoudige seksinsident. Dit was Erika se laaste poging om die skakel tussen haar en Anton te breek. Anton blameer veral die val van die Berlynse muur en die daaropvolgende vrylating van Mandela vir die beëindiging van hul verhouding. As die kommunisme net 'n bietjie langer aangehou het en die sanksies voortgeduur het, sou Erika nooit so gou na Suid-Afrika teruggekeer het nie. === Die lewe ondergronds II === Ondertussen het Anton by die ''Office Français pour la Protection des Réfugiés et des Apatrides'' sy politieke asiel opgeskort - die regering het immers verander. By die Suid-Afrikaanse ambassade ontdek hy die personeel kan nie meer 'n woord Afrikaans of Frans praat nie - slegs Engels. Op sy nuwe paspoort skitter Afrikaans eweneens in sy afwesigheid. Voor Anton omdraai en by die ambassade uitstap trek die voorblad van die ''[[Rooi Rose]]'' sy aandag. Erika is getroud met 'n voormalige Suid-Afrikaanse rugbyspeler en aksepbankier wat wynboer geword het op die familiewynplaas in Stellenbosch. Nuwe geleenthede klop aan die deur noudat sanksies teen Suid-Afrika opgehef is. Anton keer droëbek terug na sy woonstelletjie in die 2de arrondissement en word oorweldig deur neerslagtigheid, maar onderweg besluit hy op die nippertjie sy selfmoord deur voor 'n trein in te spring sal Erika nie in die minste raak nie (slegs die gefrustreerde Paryse pendelaars vir enkele minute). Steeds klou hy aan die ''Rooi Rose'' vas onder sy arm. Met die finansies wat begin knyp, doen Anton aansoek by die Franse werkloosheidagentskap, en begin openlik sy pad ooplieg. So word hy een van die twee-en-'n-halfmiljoen-werkloses, hoewel hy tog enkele leerlinge teen kontantbetaling onderrig. Hy verneem by die besoekende Marié van der Westhuizen en haar Engelssprekende man (Steve) daar is geen toekoms meer in Suid-Afrika nie. Ná 'n motorkaping het die gesin besluit om die land vaarwel te roep en na Engeland te verhuis. Hul dogter, Lisa, word ook in Engels grootgemaak. Afgesien van die bedrogspul wat by die Staatsteater oopgevlek is en die streeksrade wat afgeskaf is, is musiekinstrumente by skole konfiskeer en word musiekonderwysers op 'n streep afgedank. 'n Toekoms in Suid-Afrika is daar dus glad nie meer vir Anton nie. Marié kan weer glad nie insien waarom daar geen geleenthede vir Anton in Parys kan wees nie. Tog is daar 'n groot verlange in Anton om terug te keer Suid-Afrika toe. Anton besigtig ook in die hoeredistrik pornografiese rolprente en vertoondames wat groteske danspassies uitvoer. Helaas kan hy nie Erika vergeet nie (maar voel slegs verdoof deur die ersatzervaring). Agnès, een van die amper-veertigjarige Anton se ou musiekleerlinge in Parys, stel Anton bekend aan haar ouma, die sewentigjarige Madame de Laisné - 'n onwrikbare Katoliek en onbesweke behoudende wat net buitekant Nantes in 'n ou herehuis bly en 'n baie hoë dunk van Afrikaners het. Anton word na die platteland genooi. Hoewel hul aanspreekvorme nooit sou afwyk van ''vous'' ("u") nie, neem Madame tog Anton in haar vertroue: sy vertel hom iets wat al so lank aan haar knaag en geen familielid weet nie. Ná haar man se afsterwe het sy ontdek hy was aan haar ontrou. Sy voel verraai, want het sy nie haar hele lewe aan hom gewy, hom verafgod nie? En nou is al die goeie herinneringe bederf. Wie sê daar was nie voorheen nog ander skelmpies nie? Anton gee toe dat hy ewe verwond voel deur 'n soortgelyke ervaring, maar brei nie uit nie. Tydens 'n spesiaal voorbereide aandete doen Anton aan die hand: "Miskien moet u tog 'n slag ontrou wees aan hom." Madame wonder hardop waar sy 'n minnaar sou vind, en Anton stip die parallelle tussen hulle twee baie duideliker op 'n diskrete manier uiteen. Dit word 'n wen-wen-transaksie: Madame sou weer aantreklik voel en Anton sou gemeenskap hê met "France" (haar voornaam, wat ook verwys na die Ou Katolieke Frankryk), 'n soort nagmaal - die mis van 'n ateïs - wat nog 'n Balzacroman se titel is. Die saak word beklink met 'n soen, al was haar tong maar "effe droog". Op die bed vier hulle die waarde van alle ou en verganklike dinge. Die wraak op haar oorlede man skitter in Madame se oë nog toe sy Anton by die stasie wegsien. Anton is vas van plan om nou terug te keer Suid-Afrika toe. Die verhaal word skielik in die middel van die laaste sin onderbreek. === Epiloog === Die hele hoofstuk verander in 'n huldeblyk. Die nuwe skrywer aan die woord is Anton se broer. Anton du Preez is tragies oorlede ná sy knie-operasie in Parys, met 'n kruk al hinkerend op soek na 'n telefoon by 'n kafee (want die staatshospitale het geen telefone nie). Hy het die straat oorgesteek en is omgery deur 'n wasseryfirma se afleweringswa. Hy is ná die heropname in dieselfde hospitaal dood. Die manuskrip is in Anton du Preez se woonstel ontdek. Die broer het op een Sondag dit goed gedink om Dan Roodt te nader om die teks gepubliseer te kry. Na 'n gesukkel by ''Rapport'' om Roodt se selfoonnommer te kry, het Dr. Dan onmiddellik ingewillig om die Du Preez se manuskrip deur te lees en selfs daarop aangedring om die teks te publiseer. == Agtergrond == Roodt begin sy boek tydens 'n besoek aan Parys te skrywe; uiteindelik word die manuskrip in Suid-Afrika voltooi. Die storie het geleidelik vorm aangeneem en was nie aan tyd gebonde nie.<ref name="Suidpunt" /> Die boek is ook geskryf oor 'n tydperk toe Roodt sy 'frankofiele fase' beleef het - die voedsel, letterkunde, filosofie en kleredrag, maar veral "'n sekere soort intellektuele onverskrokkenheid" het hom bekoor; waaronder die taaltrots en volkstrots van Alain de Benoist.<ref name="Suidpunt" /> Oor die doel van sy roman skryf Roodt:<ref name="Suidpunt">{{Cite web |url=http://praag.co.za/?p=45691 |title=Roodt, D. 2018. Onderhoud met Suidpunt. ''PRAAG'', 12 Mei. |access-date=14 Mei 2018 |archive-date=14 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180514131033/http://praag.co.za/?p=45691 |url-status=live }}</ref> {{cquote| [...] ‘n [V]riend van my het gesê “dit is die laaste Sestigerroman”. Dit bied egter ‘n realistiese en nie-verromantiseerde blik op Parys. Maar dit het ook vir my daaroor gegaan om ‘n tydvak (die tagtigerjare) te beskryf, ‘n tyd toe daar oral geweldige propaganda teen Suid-Afrika en Afrikaners geproduseer is. Origens is dit ‘n roman in die Franse styl, ietwat ironies en vol detail oor Parys, die moltrein en Frankryk self. }} In 'n onderhoud per e-pos aan Stephanie Nieuwoudt gepubliseer op 15 Junie 2004 in ''Die Burger'', erken Roodt daar is sekere outobiografiese trekke, hoewel die boek in die geheel as fiksie gelees moet word. Die pret is nie in die outobiografiese dele nie, maar die bou, die temas, die leimotiewe, ensomeer. Dan Roodt speel byvoorbeeld slegter klavier as Anton du Preez, maar Roodt kan weer beter ski.<ref name="nieuw">Nieuwoudt, S. 2004. Filistynse luiheid pla: Engels nie ál venster op buiteland, sê Dan Roodt. ''Die Burger'', 15 Junie: 14.</ref> Die titel ''Moltrein'' is gebruik omdat "[[moltrein]]" 'n eg Afrikaanse woord is. Dit som tegelykertyd Parys op: 'n doolhof van gange en stasies waarin die vreemdeling kan verdwaal. Dit versinnebeeld ook die ''voyage sur place'' ('n reis op dieselfde plek) - die mens kan duisende kilometer ondergronds aflê en tog in dieselfde stad bly. By elke metrostasie word iets gevind wat Anton du Preez laat terugdink aan Suid-Afrika.<ref name="nieuw" /> Die hoeveelheid Franse sinne wat in die boek opgeneem is, probeer om 'n "vervreemdingseffek" by die leser te skep, iets soortgelyk aan Bertolt Brecht se ''Entfremdungseffekt''. Die leser behoort dan te ervaar dat dit juis ‘n vreemde wêreld is, wat heelwat aanpassing verg.<ref name="Suidpunt" /> Roodt se verblyf in Parys het hom polities sterk beïnvloed:<ref name="nieuw" /> {{cquote| Dit was aanvanklik vir my 'n skok om agter te kom hoe naïef ek was met die stelletjie links-liberale idees wat by Wits by my ingedril is. Terwyl ek in Suid-Afrika destyds baie krities was oor die ou regering, het ek nou toenemend die valsheid van die apartheid-stereotipe in die buiteland begin raaksien en gaandeweg daarteen in opstand gekom. ''Moltrein'' verteenwoordig in 'n sekere sin my weerwraak op apartheid, op die woord self, maar ook op al die gemeenplase, halwe waarhede en opvattinge wat sowel plaaslik as internasionaal daaronder versprei is. Veral in Frankryk was die anti-apartheidsbeweging 'n blote afdeling van die Franse Kommunistiese Party, en dit het my laat besef dat hulle 'n eie agenda gehad het om Afrikaners te beswadder in reaksie op hul eie morele probleme as gevolg van die kritiek op die kommunisme en die uiteindelike heengaan van die stelsel in Oos-Europa. }} Ander idees en gedagtes in ''Moltrein'' word duideliker in artikels op die [[Praag (webwerf)|PRAAG]]-webwerf uitgelig: * ''In my roman ''Moltrein'' het ek so geraak-raak aan die kwessie van Afrikanerhaat, asook die stereotipe van apartheid wat veral tydens die tagtigerjare die wêreld in gestuur is. In ‘n uiters onbillike en bevooroordeelde resensie oor my boek in Rapport, het die skrywer André P. Brink gepraat van die verteller in Moltrein se “afgesaagde, selfingenome oortuiging dat Boerehaat eintlik sy oorsprong in die antisemitisme het”. Eintlik het dit vir my gegaan oor die Europeërs se skuldgevoelens rondom die tweede wêreldoorlog en kolonialisme. In die Afrikaner het die skynheilige Europeërs ‘n gerieflike sondebok gevind.''<ref>{{Cite web |url=http://praag.co.za/?p=11409 |title=Roodt, D. 2011. Simboliese nydigheid jeens die Afrikaner. ''Praag'', 6 November. |access-date= 5 Oktober 2014 |archive-date= 5 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005080351/http://praag.co.za/?p=11409 |url-status=live }}</ref> * ''Diegene wat my roman ''Moltrein'' gelees het, sal onthou dat ek iewers daarin na die veldslag van Jena-Auerstedt van 14 Oktober 1806 verwys. Op daardie dag het Napoleon oor Pruise, die teenswoordige Duitsland, geseëvier. Vir veertig jaar agterna was Duitsland onder Franse oorheersing, veral kultureel, en is Duits as ‘n boerse, agterlike taaltjie beskou wat geen beskaafde mens meer wou praat of veral skryf nie. (‘n Bietjie soos Afrikaans vandag, want ons is die verloorders van die “nuwe” Suid-Afrikaanse geskiedenis en praat dus ‘n verloorderstaal waarin niemand behalwe ‘n handjie vol Nederlanders en Vlaminge meer belangstel nie.)''<ref>{{Cite web |url=http://praag.co.za/?p=12683 |title=Roodt, D. 2012. Afrikaans en die betekenis van 26 Mei 1948. ''Praag'', 27 Mei. |access-date=22 Maart 2015 |archive-date=22 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150322110957/http://praag.co.za/?p=12683 |url-status=live }}</ref> * ''Op subtiele maniere gaan SA nooit weer van, soos ek dit in my roman ''Moltrein'' gestel het, die “reusegraffito, apartheid” herstel wat dwarsoor die aardbol geverf is nie. Daardie propaganda het ‘n valse werklikheid geskep waarteen ons nog vir jare gaan baklei.''<ref>{{Cite web |url=http://praag.co.za/?p=12892 |title=Roodt, D. 2012. Suid-Afrika ly onder Amerikaanse rassebeleid. ''Praag'', 3 Julie. |access-date=17 Oktober 2013 |archive-date=17 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017082754/http://praag.co.za/?p=12892 |url-status=live }}</ref> * ''In my roman ''Moltrein'' is daar allerlei toespelings op die groteske stereotipe, selfs mite, wat daar rondom apartheid ontstaan het. Apartheid as Nazisme, apartheid as unieke vorm van wit skuld wat aan die Afrikaner kleef. Onlangs het daar in Nederland heelwat kritiek op die denke van die sestigjare in die Weste gekom, want dit is in daardie dekade wat die saad van die huidige afgang gesaai is.''<ref>{{Cite web |url=http://praag.co.za/?p=13094 |title=Roodt, D. 2012. Toe Afrikaanse skrywers leuenaars geword het. ''Praag,'' 5 Augustus. |access-date=23 Maart 2015 |archive-date=23 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150323144941/http://praag.co.za/?p=13094 |url-status=live }}</ref> * ''Daar word reeds ‘n streng soort “apartheid” tussen Regs en Links in Suid-Afrika en onder Afrikaners gehandhaaf, daarvoor sorg die linkse uitsluiting, sensuur en aggressiewe onverdraagsaamheid, amper ‘n soort gebiedshandhawing. Ons bevind ons in twee kampe; dalk praat ons binnekort soos die Serwiërs en Kroate twee verskillende tale: Kaaps en Afrikaans. Waarom nie maar in twee aparte lande woon nie, soos Serwië en Kroasië of die twee Koreas? Of die voormalige BRD en DDR? ‘n Linkse Zimbabwe en ‘n regse Suid-Afrika, siende dat elke hektaar van dié “wye en droewe land” onherroeplik en onherstelbaar deur apartheid vergiftig of beskadig is… Dit was so min of meer my insig in ''Moltrein'': dat Suid-Afrika vir altyd deur apartheid, soos deur radioaktiwiteit, besmet is. Dis nie ‘n politieke probleem nie, maar veel erger: ‘n semantiese probleem. Ons hou daarvan hier, in ons besmette land met al sy besmette Afrikaanse name, boerewors, koeksisters, melktert, vellies (ek besit twee pare en dra dit met perverse genoegdoening; dalk word ek binnekort gearresteer vir my “rassistiese skoene”), ons fascistiese digters en skrywers uit die bose verlede, alles dinge wat aan u “aanstoot gee”.''<ref>{{Cite web |url=http://praag.co.za/?p=39755 |title=Roodt, D. 2016. Dan Roodt: Marlene van Niekerk, die FW de Klerk van die letterkunde. ''Praag'', 27 Julie. |access-date= 4 Julie 2017 |archive-date= 4 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704033908/http://praag.co.za/?p=39755 |url-status=live }}</ref> == Ontvangs == Omtrent 2&nbsp;200 uit 2&nbsp;500 (privaat)gedrukte boeke is teen Mei 2018 verkoop.<ref name="Suidpunt" /> Op '''30 Mei 2004''' word 'n uittreksel in die ''Rapport'' geplaas.<ref>''Rapport''. 2004. 'Dr. Dan' se nuwe roman by Praag. 30 Mei:04.</ref> Op '''6 Junie 2004''' is [[André P. Brink]] allermins in sy skik met ''Moltrein''. Volgens hom ontbreek daar passie, emosie, middelpuntsoekendheid van die verskeidenheid menings en opmerkings, 'n grondige ondersoek waarom Afrikaners werklik gehaat word - Anton du Preez is 'n reddelose manlike chauvinis met geen werklike insigte nie; soos wanneer hy Erika ''eenkeer opsetlik 'al hoe harder begin steek' juis wanneer haar skede onmiddellik ná haar orgasme buitengewoon gevoelig is: want hy wíl seermaak, wíl heers, wíl onderwerp op die mees egosentriese manier denkbaar. En dan is hy verbaas dat mense hom en sy soort nie liefhet nie!!!''. Brink beskou die roman as eensydig, omrede Parys eensydig geskets word - grys, neerdrukkend, onbeskof. Du Preez is 'n musikant wat nie die roman musikaliseer nie, hy neem homself te ernstig op, die sinne raak tot 14 reëls lank (vergeleke met Proust s'n wat dikwels veel langer is maar ''gedryf word deur ingewikkelde en subtiele innerlike ritmiese patrone; in ''Moltrein'' is dit net 'n logge aaneenskakeling van bysinne''). En volgens Brink is die karakterisering van Erika swak - daar word slegs gefokus op "herhaalde verwysings na haar skoonheid [en] sakevernuf". Ook die karakterisering van die hoofkarakter is swak - ''Hy bly 'n kompendium van opinies, veronderstellings en vooroordele''. Die boek "bly 'n rammelkas van meestal tweedehandse gedagtes". Brink eindig sy betoog:<ref>Brink, A.P. 2004. Roodt se 'Moltrein': Eenoog in Parys. ''Rapport'', 6 Junie: 4.</ref> {{cquote| En tog is ''Moltrein'' nie heeltemal 'n mislukking nie, en plek-plek is die lees daarvan nogal meevoerend, veral in die reishoofstukke, insluitende die ski-episode. Roodt sê self, deur die spreekbuis van Anton du Preez, dat Hitler darem ook mooi snelweë laat bou het. En sulke snelweë kom die leser ook plek-plek hier teë, meestal in los tonele of soms pikante segswyses, die oopgelate einde. Maar dan tuimel die swaarwigtigheid weer daaroor - en ook die baie skryfoute in Afrikaans (dit komende van iemand wat so gesteld is op korrekte taalgebruik!), die lomp en soms gewoon foutiewe hantering van die verlede tyd, die banaliteite, die oorvereenvoudigings oor Europa en Suid-Afrika, die vernaamdoenery en wysneusighede. Aan die einde van die boek voel die leser soos Anton toe hy die eerste keer die moltreinwereld verlaat het: dis 'n genade om net weer lug te skep. Kom byt nou nog net my oor. }} [[Joan Hambidge]] se resensie van '''14 Junie 2004''' meet ''Moltrein'' aan [[Roland Barthes]] (juis omrede Roodt 'n verhandeling oor Barthes voltooi het) en [[Jacques Lacan]] (met die treinmotief) wat sy baie geslaagd vind. Sy is beïndruk deur die metafiksie en narratiewe truuks wat sterk psigoanalities gelees kan word. Sy herken Proust, Balzac, Flaubert, André P. Brink se ''Die ambassadeur'', maar ook nostalgie. Hambidge skryf: "Die liefdeslewe van Du Preez en Erika de Ruiter word geil en heerlik beskryf". Dit is juis die klomp intertekste wat ''Moltrein'' vir die letterkundige leser 'n "plesierrit" maak. Sy verwelkom hierdie roman, omrede dit die stereotipe idee van wat 'n goeie of groot roman is afbreek. Sy eindig haar resensie met:<ref>{{Cite web |url=http://joanhambidge.blogspot.co.za/2013/03/dan-roodt-moltrein-2004.html |title=Hambidge, J. 2004. 'Moltrein' 'n plesierrit: van ondergrondse toespeling na bogrondse verhaal. ''Die Burger'', 14 Junie: 9 |access-date=12 September 2017 |archive-date=12 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912104214/http://joanhambidge.blogspot.co.za/2013/03/dan-roodt-moltrein-2004.html |url-status=live }}</ref> {{cquote| Waarskynlik sal lesers wat nie van Roodt se taalpolitiek ([[sic]]) hou nie negatief wees teenoor die roman. Die roman bewys egter Barthes en Foucault se stellings oor die "dood van die outeur" reg: die teks het sy eie drif, beweging of energie, onafhanklik van die werklike of konkrete outeur. ''I was gob smacked.'' }} [[Danie Goosen]] kritiseer in sy skrywe van '''29 Junie 2004''' Brink se "venynige pogings tot prestasie op die telbord" (van polemiek), en vra of Brink deur sy eie moralistiese vooroordele verplig word om kortpaaie deur die teks te kies. Hy vind dit ironies hoe Brink vir Roodt van politieke naïwiteit beskuldig, en daardeur homself van politieke naïwiteit verskoon - 'n strooipopargument.<ref name="goosen">{{Cite web |url=http://oulitnet.co.za/seminaar/goosen_moltrein.asp |title=Goosen, D. 2004. Moltrein - Enkele notas. ''Litnet'', 29 Junie. |access-date=21 Junie 2017 |archive-date=21 Junie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170621134858/http://oulitnet.co.za/seminaar/goosen_moltrein.asp |url-status=live }}</ref> Goosen fokus veral op ''Moltrein'', as "metafoor waarmee die hoofkarakter die eg modernistiese ervaring met die werklikheid as die afgrondelike spel van die toeval verwoord: soos moltreine 'n sin vir toevalligheid aanwakker, so doen die moderne beeld op die kosmos dit ook." Sowel "bogronds" as "ondergronds" oorheers die toeval. Verder is die vraag ook "hoe 'n sinvolle gemeenskap met die werklikheid moontlik is as die religieuse en metafisiese tradisies van die ou wêreld hul krag verloor het." Want, "vanweë die verlies aan 'n poëtiese kosmologie waarbinne alles met alles eroties knoop, is die moderniteit eerder daartoe geneig om mense vanuit hul gemeenskappe te isoleer en in die postmoderniteit tot verbruikers te reduseer." En as toeval dan geen rede gee om gemeenskap met andere op te soek nie, waarom nog hoegenaamd gemeenskap met byvoorbeeld taalgenote opsoek? Niks in die kosmos suggereer immers die sin daarvan nie. Die erotiek blyk op die dwingenste wyse uitkoms te bied.<ref name="goosen" /> Goosen vind juis diepte in teks waar die moderniteit aan ander moontlikhede herinner en in twyfel trek:<ref name="goosen" /> {{cquote| Aan die einde blyk dié punt wanneer Anton 'n seksuele guns aan 'n ou Franse Katolieke vrou uit die semi-adelstand bewys. Asof die ou Europa steeds op dié manier haar aanspraak op die moderniteit behou, steeds die begeerte van die moderne mens aktiveer. Dit blyk egter die duidelikste wanneer Erika, ironies genoeg die werklik radikale modernis van die twee, telkens vir Anton teruglok na die ou Gotiese katedrale van Europa. Om wat daar te vind? Anton beskryf dit onder meer so: ''In Reims aangekom, parkeer ons die (Ferrari) 328 reg voor die katedraal. Stel jou voor, 'n 1987-Ferrari ontmoet 'n 1240-katedraal. Daar was iets poëties daaromtrent ... Die katedraal was vol steierwerk, vir restourasie. Maar ons kon steeds die engel sien. Sy het haar laat-Gotiese glimlag vir ons geglimlag ..." (p 105).'' Wat gebeur hier? Waarom die glimlag van die katedraal-engel? Groet sy ons met 'n gelate aanvaarding van die harde feit dat die moderniteit veel magtiger as haar eie ou wêreld is? Of glimlag sy juis met 'n meerdere toon omdat die tradisie met sy andersoortige voorstelling van gemeenskap vir haar onmeetlik groter is as die moderniteit met sy kil voorstelling van die kosmos? In kort: Kondig die glimlag van die engel met die 1987-Ferrari in haar blik die finale oorwinning van die modernistiese toevalsdenke oor die tradisie aan? Of kondig die ou wêreld hier die onvermoë van die modernistiese toevalsdenke aan om vir ons as moderne mense 'n antwoord op die vraag na sin te bied? }} Deborah Steinmair vra op '''8 Julie 2004''' haar die vraag af: ''Waarom het ek aan die einde van ‘n min of meer genotvolle leeservaring gevoel dat ek verneuk is? [...] Ek het verneuk gevoel omdat die boek myns insiens in die finale analise politieke propaganda is. Ek sou so ver gaan om die laaste lang sin [...] só oor te skryf: ''Na alles het die boek Moltrein om die apartheidsideaal van rassesuiwerheid en Ariese meerderwaardigheid gedraai'' [...] Waarskuwing vir die aweregse, linkse en gematigde leser: die konkoksie van Franse sjampanje, varkpoot gestop met foie gras, kaviaar, truffels en fellatio gemeng met nasietrots mag ‘n sooibrand-aanval ontketen. Neem ''Moltrein'' met ‘n Rennie of twee.''<ref>{{Cite web |url=http://oulitnet.co.za/seminaar/04moltrein.asp |title=Steinmair, D. 2004. Moltrein en die pornografie van chauvinisme. LitNet. 08 Julie. |access-date=21 Junie 2017 |archive-date=21 Junie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170621142508/http://oulitnet.co.za/seminaar/04moltrein.asp |url-status=live }}</ref> Heel terloops verwys [[Jaap Steyn]] na ''Moltrein'' in 'n artikel in die ''Volksblad'' op '''22 Julie 2004''':<ref>Steyn, J. 2004. Afrikaner en Romantiek: Nuwe stukrag vir ons voortbestaan. ''Volksblad'', 22 Julie: 10.</ref> {{cquote| Die debat oor Afrikaans en Afrikanerskap het die afgelope paar weke verlewendig. Dit word veral gevoer op internetposlyste en handel oor sake soos die wenslikheid en moontlikheid van 'n nuwe Afrikaanse nasionalisme, oor "lokalisme" of streekspatriotisme as moontlike alternatief vir nasionalisme; asook oor die vraag: 'n Afrikaanse taalbeweging of'n veeltaligheidsbeweging? ''En byna vanselfsprekend deel van die polemieke is Dan Roodt se uitstekende roman ''Moltrein'', waarin Afrikaansheid en Afrikaner wees een van die deurlopende temas is.'' }} L.S. Venter se resensie op '''16 Augustus 2004''' kritiseer Anton du Preez se gebrek aan "skuld[[bewussyn]]" of "etiese kwelling", maar ook Derrida wat buite konteks benader word.<ref name="venter">Venter, L.S. 2004. Spoor met te veel kortsluitings. ''Beeld'', 16 Augustus:11.</ref> {{cquote| Sy spekulasie oor die agtervoegsel ''-heid'' van apartheid gaan byvoorbeeld terug op die inleiding wat die Franse filosoof Derrida in 1983 geskryf het vir die opening van die kunsuitstalling teen apartheid. Derrida toon aan dat hierdie agtervoegsel die woord 'n essensie gee wat dit onvertaalbaar maak; dis asof tale hulself wil beskerm teen die indringing van hierdie stuk boosheid in hul woordeskat. Maar hy toon ook aan hoe apartheid as konsep en praktyk iets Europees was ("apartheid was 'n Europese 'skepping' "). Die tale verweer hulle dus nie net teen die boosheid van buite nie, maar probeer ook die boosheid binne hulself besweer. Hierin lê die Derridiaanse skrik opgesluit: dat binne en buite nie uitsluitend werk nie, dat die boosheid van die ander ook die boosheid van die self is. }} Venter vind dit kommerwekkend (al skryf Roodt 'n roman en Derrida filosofie) oor die "etiese onbekommerdheid van Roodt se held" wat sodoende "'n vorm van gedagteloosheid" word. Verdere kritiek is die vleeslike wat te veel vooropgestel word om die skeiding van Erika en Anton met enige betekenis te laai. Die epiloog werk "distansiërend". Daar word afgesluit met:<ref name="venter" /> {{cquote| Ook die droë stukkies humor en die eiesinnige oordrywings waarmee Anton sy wyshede, oordele en vooroordele verkondig, laat die leser besef dat hier 'n spel gespeel word met'n karakter. Maar in laaste instansie laat ''Moltrein'' my met die gevoel dat dit nóg vis nóg vlees is. Komiek en erns, selfrelativering en selfingenomendheid, die vertelde en die geïmpliseerde is kortsluitings eerder as komplemente. }} In 'n repliek rakende 'n ander aangeleentheid op '''1 Oktober 2004''' skryf Hambidge tussen hakies: ''(Terloops, ek stem nie met Dan Roodt se politieke standpunte saam nie, maar'' Moltrein ''is 'n skitterende roman.)''<ref>Hambidge, J. 2004. Resensies is nie soenoffers. ''Die Burger'', 1 Oktober:17</ref> [[H.P. van Coller]] voer op '''11 Oktober 2004''' aan Roodt is deeglik bewus van die literêre tradisie waarteen ingeskryf moet word. In hierdie geval is die "tradisie" wat ikonoklasties min ontsien word, die [[Sestigers|Sestigerbeweging]] self. Dit was immers die Sestigers (veral [[André P. Brink]] en [[Jan Rabie]]) wat met die mitologisering van Parys begin het. In die romans raak Suid-Afrikaners daar skielik sommer heeltemal vry van die knellende Calvinistiese volksraamwerk in hul vervreemdingstogte, veral diegene wat hul "op 'n Danteske hellevaart begewe." In daardie ou werke word seks en religie in mekaar verweef en die dakkamertjies behou hul romantiek. In sulke tekste speel die eksistensialistiese wanhoop 'n geweldige rol en word personasies genoop tot introspeksie en psigiese heelwording - en word oor die vaderland, Suid-Afrika, besin. Dit is juis teen hierdie "tradisie" wat ingeskryf word en van ''Moltrein'' 'n parodie maak. Die moltrein, wat die sentrale metafoor in die roman is in die Paryse onderwêreld, verskil byvoorbeeld van Brink se Parys in ''Die ambassadeur'' waar die hoofpersoon met luuksemotors vervoer word. Maar niks kan so duidelik parodiërend teen veral Brink inskryf as Roodt se hantering van die seksuele in die roman nie. Dalk is die seksbeskrywings saaierig en oordadig uit onvermoë, of juis om Brink se romantiese opvatting dat seks 'n mistieke ervaring is en die "ultieme ontmoeting van gelykgestemdes" uitdruk, doelbewus te ontluister. Seks is volgens Van Coller, volgens Roodt se skryfwyse, bloot 'n ekonomiese ruiltransaksie, soos Anton se sekservaring met 'n "potensiële, bejaarde borg duidelik toon." Die inskryf teen Brink is dus kristalhelder:<ref name="coller">Van Coller, H.P. 2004. In die domein van die labirinte: Roodt skryf doelbewus teen Brink in. ''Volksblad'', 11 Oktober: 6</ref> {{cquote| Dit ontluister Parys as romantiese kunstenaarsmekka, is 'n travestie van Brink se seksopvattings, spot met die kunstenaarsgewete en met politieke regskapenheid en dryf deur die omslag, die motto's en die aaneenryg van talryke sitate uit boeke intertekstualiteit op die spits. Daarom is die hoofkarakter geen held nie, maar vanweë sy romantiese en nostalgiese ingesteldheid iets van 'n anachronisme. }} Vir van Coller is die hoogtepunt in die roman die wyse waarop die moderne mens sy eie identiteit slegs plaasvervangend kan skep, onder meer deur die vashou van verbruikerisme. Hierdie "fictional dreck" vorm die boustene van die menslike bestaan en is in die roman gelaai met erotiek. Dit is juis hierdie aktualisering van die modernistiese grootstadroman, waar die onderliggende pessimisme oor mens en wêreld voelbaar is - "'n eietydse eksistensiële wanhoop aangesien niks meer durende uitkoms bied nie."<ref name="coller" /> Roodt erken later die seks was ook ironies bedoel, as antwoord op die 'kitsch' van Brink en die Sestigers waarin daar "'n jong meisie met “appelborste” teenwoordig is".<ref name="Suidpunt" /> [[Jakes Gerwel]] beskou, volgens sy skrywe van '''14 November 2004''', die lees van ''Moltrein'' as ['n] "werklik verrassende leeservaring." Nadat hy die roman klaargelees het gun hy Dan Roodt sy "kwasi-politieke eksentriekhede". Gerwel beskou die roman as 'n "baie interessante toevoeging" tot die ''Disgrace''-diskoers in die Suid-Afrikaanse letterkunde, net soos J.M. Coetzee skerp die post-1994 samelewing bevraagteken:<ref>Gerwel, J. 2004. Gesprek in Afrikaans blý boeiend. ''Rapport'', 14 November:2</ref> {{cquote| Roodt se roman het sy bepaalde vertrekpunte en sienings, maar so het elke roman tog maar. Wat vir my getel het, is dat dit as roman werk. Dis vernuftig aanmekaar gesit en is boeiende leesstof. Daar is selfs 'n trek ironie in die roman, terwyl ironie nie juis 'n styleienskap is wat gewoonlik met die openbare figuur van Dan Roodt vereenselwig word nie. ''Moltrein'' het my met waardering gelaat vir die verskeidenheid uitgangspunte en houdings wat op intelligente wyse in die openbare gesprek - insluitende die literêre - kan voorkom. Dis hierdie ruimheid van uitdrukking waarop 'n mens in Afrikaans hoop. }} Louise Viljoen se onderhoud in die ''Tydskrif vir Letterkunde'' in die '''eerste uitgawe van 2005''' noem ook kortliks ''Moltrein''. Na aanleiding van 'n vorige vraag rakende vadersfigure van Brink, word die vraag gestel: ''Hoe voel dit dan om later self in daardie vaderposisie te wees vir iemand soos Dan Roodt wie se ''Moltrein'' so sterk heenwys na ''Die Ambassadeur''?'' Daarop antwoord hy:<ref>[https://www.ajol.info/index.php/tvl/article/download/29699/22640 Viljoen, L. 2005. André P. Brink in gesprek met Louise Viljoen. Tydskrif vir Letterkunde 42 (1): 174-175]</ref> {{cquote| Wel, ek dink Dan het in elk geval van die begin af so neerhalend en verwerpend teenoor my gestaan dat dit nie voel asof ek werklik 'n vader was nie. }} Viljoen druk deur: "Maar verwerping is tog die gevolg van die feit dat jy wel 'n sterk rol speel as vaderfiguur?" Daarop antwoord Brink:<ref>[https://www.ajol.info/index.php/tvl/article/download/29699/22640 Viljoen, L. 2005. André P. Brink in gesprek met Louise Viljoen. Tydskrif vir Letterkunde 42 (1): 174-175]</ref> {{cquote| Ja, ek sien dit op verskillende maniere in die jonger generasie wat my dan elke keer laat besef ek is in daardie generasie waar die verwerping nou moet begin deurwerk. Ek dink tot dusver is ek nog eerder half benieud, half geamuseerd daaroor; ek is nog nie baie ontsteld nie en ek dink in party opsigte is ek eintlik onverdiend gelukkig dat daar nog altyd ten minste onder die jonges sommiges is wat nie by die verwerping gekom het nie. Ek het eintlik al in die jare sewentig daaroor geskryf dat ons moet besef ons beurt sal kom en dat daar ander generasies moet kom. Ek dink ek het dit toe meer gesien in terme van die opeenvolging en nie soseer van die verwerping van die voorafgaande wat daarmee moet saamhang nie. Maar ek dink dit is basies 'n gesonde verskynsel. Dit is nie só lekker as dit 'n mens self tref nie, dit kan ek my goed indink, maar tot dusver het dit genadiglik nog nie te sterk gebeur nie. }} == Repliek: 'Brink se hatige strydskriffie' == Roodt publiseer reeds op '''14 Junie 2004''' sy repliek<ref>{{Cite web |url=https://groups.yahoo.com/neo/groups/praag/conversations/topics/12269 |title=PRAAG-Yahoo! Groups |access-date=23 Augustus 2017 |archive-date=12 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912123549/https://groups.yahoo.com/neo/groups/praag/conversations/topics/12269 |url-status=dead }}</ref> op LitNet en daarna op sy nuuswerf, [[Praag (webwerf)|Praag]], (14 Augustus 2010).<ref>{{Cite web |url=http://praag.co.za/?p=9282 |title=Roodt, D. 2010. Brink se hatige strydskriffie. ''Praag'' |access-date=14 April 2015 |archive-date=14 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150414184624/http://praag.co.za/?p=9282 |url-status=live }}</ref> Daarin rig hy Brink se eie woorde teen hom terug. Hy beskuldig Brink van 'n erg moralistiese streep - veral omdat Brink se eie karakters ("blanke Duitse mans") wat wreedheid betref nuwe hoogtes bereik teenoor "my arme klavierspeler" se "manlike chauvinisme" - op grond van een reël: {{cquote| Brink gaan met my boek om soos die destydse Aksie Morele Standaarde met Leroux se ''Magersfontein'' gemaak het: hy het — lyk dit my — deur die hele boek geblaai op soek na, enersyds, lelike woorde en andersyds ’n gebrek aan politieke korrektheid. }} Die hele kinderagtige, vulgêre wyse waarmee Brink die ''Moltrein''-roman aan die publiek voorstel in die inleiding van sy resensie, sê Roodt, getuig van swak smaak. Die inleiding van Brink se resensie handel oor 'n ''Andy Capp''-karakter wat 'n prys deur dobbel gewen het en dan grootdoenerig elke motor toets. Wanneer drie ure verbygaan en die besadigde verkoopsman dan vra hoeveel Andy Capp gewen het, is die antwoord 300 pond. Daarop antwoord die verkoopsman: "Please bite my ear" [...] "I like to feel a bit of passion when I'm fucked." Boonop lyk dit of Brink dit moeilik vind om by 'n onderwerp te hou - soos sy lesing oor Van Wyk Louw getuig waar hy 'n kwartier lank oor [[Jackie Nagtegaal]] se skeppende taalgebruik uitgewy het en uit dié uit met dieselfde geesdrif dan uitvaar teen [[George Bush]]. {{cquote| ’n Mens sou ’n hele Freudiaanse analise kon doen oor Brink se verklaring dat hyself deur my boek, soos hy dit stel, “gefok” voel, sy dit dan sonder passie, maar ek wil vra: van wanneer af is “passie” ’n literêre maatstaf? }} Brink maak hom eweneens in ''Donkermaan'' skuldig aan Anglisismes, skryf Roodt, maar die ergste is die voorskriftelikheid terwyl {{cquote| [...] die taalkundige libertyn en apologeet vir Nagtegaal se “loslit-, losmaag- en oopgulp-Afrikaans”, om Kas Landman se tipering te gebruik, nou skielik sy liniaal uitgehaal het om letterlik die lengte van my sinne te meet en selfs ’n verkeerde gebruik van die verlede tyd bespeur. }} Ook wat die magdom politieke menings in die boek betref gaan Brink heelwat selektief om, vind Roodt. Volgens Roodt is "Boerehaat" en "Jodehaat" nie “holruggery” of “afgesaag” nie - net soos die gedagte dat die Verligting iets tegelyk rasioneel en irrasioneel is seker 'n mate van oorspronklikheid moet hê. Dit wil ook vir Roodt lyk of Brink, net soos Nadine Gordimer, eintlik hul koloniale bewussyn verklap deur in "gewyde terme" na oorsese skrywers se "indrukwekkende filosofie" te verwys - wat mos altyd beter is. Die stuk wat Roodt aan ''Rapport'' gestuur het eindig so: {{cquote| Sy huidige styl pas egter meer by ’n kougomkouende tiener as by ’n afgetrede professor van Engelse letterkunde. Dit is iemand van sy leeftyd nie waardig nie. }} By die LitNet-/ Praagrepliek gaan Roodt voort. Brink het net soos Gordimer in die huidige Suid-Afrika irrelevant geword, juis deur hul steeds stereotipes van die verlede aan die lewe hou, gehul in "kleinlike moralismes" en "sjiek-radikalisme": {{cquote| Vir ’n geruime tyd reeds beskou ek prof André P Brink as irrelevant vir die openbare en intellektuele debat in Afrikaans. Iemand sê nou die dag vir my dat Brink en Gordimer “geteer het op die pornografie van apartheid.” Van Wyk Louw het gepraat van die “nuttige dollar” wat mens in die buiteland kon verdien deur Suid-Afrika af te kraak. Vir ’n lang tyd was dit net te maklik om nog ’n roman oor “liefde oor die kleurgrens heen” of “die hardvogtige mynbaas wat die werkers uitbuit” of “die selflose vryheidsvegter” of “die revolusie is op hande” of dergelike te skryf terwyl die hele problematiek van hierdie land geïgnoreer word. [...] In ’n sekere sin bevind Brink, Gordimer et al hulself in dieselfde posisie as die kommunistiese skrywers wat tydens Stalin se bewind en daarna die Sowjet-Unie as ’n [[utopie]] opgehemel het en die Weste as ’n fascistiese diktatuur voorgestel het. Toe die krake in hierdie voorstelling eers begin verskyn, het hulle soos tiere baklei om die hele bankrot tradisie, asook hul eie boeke, van ondergang te red. }} Dan eindig Roodt ook sy betoog: ''Op ’n manier het die Berlynse muur nog nie in Suid-Afrika geval nie.'' == Akademiese belangstelling == [[H.P. van Coller]] en [[Jaap Steyn]] bespreek net vlugtig die roman in hul vaktydskrifartikel rondom taalaktivisme. Die literatore wys 'n ooreenkoms tussen Jan Rabie en Dan Roodt uit: waar Rabie in opstand kom teen die "literêre pouse" Opperman en Van Wyk Louw, en die politieke maghebbers van die tyd, naamlik die [[Nasionale Party]], kom Roodt in opstand teen die "huidige literêre pouse, kardinale én laer geestelikes", onder wie André P. Brink, Antjie Krog, Marlene van Niekerk én, as verteenwoordiger van die Suid Afrikaanse Engelse literatuur, Nadine Gordimer. En op politieke, taal en kultuurpolitieke gebied is Roodt in opstand teen die maghebber, naamlik die [[ANC]].<ref>Van Coller, H.P. & Steyn, J. 2005. Taal en taalaktivisme in ’n tyd van transformasie. ''Stilet'', 17(3):66-90</ref> ''Moltrein'' (2004) word as 'n satire beskou, maar is vergeleke met sy vorige skryfwerk nou gerig teen voorstanders van die “nuwe demokratiese Suid Afrika”. Roodt hekel nie alleen diegene wat hy sien as naïewe politieke hervormers nie, maar maak ook korte mette met André P. Brink se skryfwyse en enigsins romantiese siening van seksualiteit, met die skrywerstad Parys, én met heroïese politieke betrokkenheid. Dat sy politieke betrokkenheid ook sy werk bedreig, is reeds by die verskyning van sy eerste werke betoog, onder andere deur [[J.C. Kannemeyer]].<ref>Van Coller, H.P. & Steyn, J. 2005. Taal en taalaktivisme in ’n tyd van transformasie. ''Stilet'', 17(3):66-90</ref> In Februarie en Maart 2005 het ’n groot polemiek in ''Die Burger'' en op die webruimte ''LitNet'' gewoed nadat Roodt uitgenooi is om op die Woordfees in Stellenbosch te praat (o.a. sy boekebekendstelling), en sommige akademici beswaar teen die uitnodiging gemaak het omdat ’n onlangse internetartikel van hom volgens hulle rassisties is.<ref>Van Coller, H.P. & Steyn, J. 2005. Taal en taalaktivisme in ’n tyd van transformasie. ''Stilet'', 17(3):66-90</ref> Suzanne-Louise Bezuidenhout en Dorothea van Zyl ondersoek die landskap en identiteit as kernelemente in ''Moltrein''. Volgens die literatore is identiteit in die postmoderne konteks nie meer 'n gegewe nie, maar 'n proses wat bestaan uit rekonstruksie en [[dekonstruksie]] - daar bestaan dus nie iets soos 'n vaste of absolute identiteit nie. Anton du Preez se groei word gekniehalter deur sy idealisering van die Afrikaneridentiteit en sy weiering om kulturele en politieke verandering te aanvaar. Nie alleen in Parys nie, maar ook in Suid-Afrika pas hy moeilik aan. Die literatore beskou ''Moltrein'' as 'n roman wat handel oor die samestelling en opbou van 'n individu se identiteit - maar wat deur twee kulture en twee kontinente verdeel is:<ref>Bezuidenhout, S-L. & Van Zyl, D. 2007. Tussen Pretoria en Parys: Landskap en identiteit as kernelemente in Dan Roodt se 'Moltrein'. ''Stilet'' 21 (2):13-25</ref> {{cquote| Die mol word gewoonlik met blindheid geasosieer ([[sic]]). In die politieke konteks van die roman kan dit met Anton se beperkte tonnelvisie verbind word. Anton sien die Afrikaner as verstote figuur, as ’n tragiese held wat in sy droom van die daarstelling van ’n selfstandige identiteit, gefaal het (279). Roodt fokus in die roman slegs op die “boerehaat” jeens die “onskuldige” Afrikaner en beeld die Afrikaner nie in sy dualiteit — met beide positiewe én negatiewe eienskappe — uit nie. Anton staar hom blind teen sy vooropgestelde positiewe beeld van die Afrikaner as idealistiese verstoteling. }} Dit is hierdie eensydige beeld wat Anton op die Afrikaner as sondebok nahou wat verhoed dat hy uitgroei bo die stereotipe. Hierdie verwerping behels ’n distansiëring van ’n hibriede, ontwikkelende indiwidualiteit. Anton stagneer in sy koestering van die beeld van ’n geïdealiseerde Afrikanerheld. Ook, skryf Bezuidenhout en Van Zyl, ontstaan die gevaar dat die protagonis slegs die goeie herinneringe uit die verlede sien, of eerder ''wil'' sien, maar ''Roodt verhoed egter dat Moltrein verval in soetsappige, subjektiewe filosofering oor die vervloë verlede'' deur die verwysing na die kritiese buitelandse siening van die destydse Suid-Afrikaanse politieke bestel - daardeur word 'n balans in die roman gehandhaaf. En hoewel Parys as teenpool van Afrika voorgehou word, probeer Roodt die stereotipe voorstelling tog teenwerk. In ''Moltrein'' is daar beskrywings van die Franse maatskaplike problematiek en sosiale disintegrasie.<ref>Bezuidenhout, S-L. & Van Zyl, D. 2007. Tussen Pretoria en Parys: Landskap en identiteit as kernelemente in Dan Roodt se 'Moltrein'. ''Stilet'' 21 (2):13-25</ref> Rakende identiteit skryf die literatore:<ref>Bezuidenhout, S-L. & Van Zyl, D. 2007. Tussen Pretoria en Parys: Landskap en identiteit as kernelemente in Dan Roodt se 'Moltrein'. ''Stilet'' 21 (2):13-25</ref> {{cquote| Net soos die Afrikaner in sy magsideaal gefaal het, faal Anton ook in sy strewe om ’n befaamde konsertpianis in Parys te word. Wat probeer Roodt aan die leser deur hierdie parallel oordra? Faal alle Afrikaners in hul egoïstiese pogings om sukses te behaal? Dalk probeer Roodt om ’n mate van simpatie, hetsy dan geregverdig of ongeregverdig, vir die Afrikaner te wek. Anton is immers nie die stereotiepe ongekultiveerde, gewelddadige Afrikaner nie. Hy is kultureel sensitief en het waardering vir alle vorme van estetika. Anton is eerder ’n sensitiewe kunstenaarsfiguur as ’n robuuste boer. }} Maar Anton leef hom aan die einde van die roman wel kreatief in Afrikaans uit. Die manuskrip waarop ''Moltrein'' (op metafiksionele vlak) gebaseer is, word in Afrikaans geskryf. Sy ruimtelike verplasing en ervarings in Parys kan dus as stimulus vir kreatiewe kunstenaarskap beskou word. In hierdie opsig het hy nie sy kreatiewe droom as musikant prysgegee nie; hy het ’n kreatiewe stem deur sy teks gekry.<ref>Bezuidenhout, S-L. & Van Zyl, D. 2007. Tussen Pretoria en Parys: Landskap en identiteit as kernelemente in Dan Roodt se 'Moltrein'. ''Stilet'' 21 (2):13-25</ref> Wat die seksualiteit met Madame de Laisné betref, is dit opvallend dat sy juis die teenpool van Erika is: oud en onvrugbaar. Die seksuele daad laat Anton steeds onvervuld, en bied vir Anton geen nalatenskap (kinders) nie - die toekoms van dié Afrikaner eindig in die antiklimaks van futiele seks met die ouer vrou. Die seksuele en politieke identiteit loop saam; Roodt gee 'n sombere blik op die lot en toekoms van die Afrikaner in die aanhaling:<ref>Bezuidenhout, S-L. & Van Zyl, D. 2007. Tussen Pretoria en Parys: Landskap en identiteit as kernelemente in Dan Roodt se 'Moltrein'. ''Stilet'' 21 (2):13-25</ref> {{cquote| Ons het die waarde van alle ou en verganklike dinge gevier, en toe ek na ’n lang ruk sidderend my saad in haar stort het ek vaagweg gedink dat dit ’n gepaste daad vir my as Afrikaner was om met ’n post-menopousale vrou te paar omdat my volk nie genoeg kon voortplant nie te midde van die alomringende vrugbaarheid van die Afrikabaarmoeder. }} Laastens sluit Bezuidenhout en Van Zyl die artikel mee af deur 'n verwysing na [[Antjie Krog]] se gedig:<ref>Bezuidenhout, S-L. & Van Zyl, D. 2007. Tussen Pretoria en Parys: Landskap en identiteit as kernelemente in Dan Roodt se 'Moltrein'. ''Stilet'' 21 (2):13-25</ref> {{cquote| ''Moltrein'' beeld die problematiek uit wat saamhang met die handhawing van ’n nasionale identiteit in ’n vreemde ruimte en postmoderne milieu. Daar word geen absolute definisie van ’n Afrikaneridentiteit gegee nie. Inteendeel, dit blyk dat die Afrikaner gedoem is tot ’n nomadiese bestaan — hy voel hom nie tuis in Suid-Afrika óf die vreemde nie. Die gevoel van tuisteloosheid laat ook ’n identiteitskrisis by die protagonis ontstaan as hy aan ’n eertydse vriendin erken: “Ek is nie meer doodseker oor wie en wat ek is nie.” Hierdie idee van onsekerheid loop hand aan hand met die postmoderne konsep van identiteit. Die indiwidu word in ’n staat van wording of ontwikkeling uitgebeeld. Daar is geen statiese en beperkte definisie van identiteit nie. Die self word in ’n menigte manifestasies van die syn versplinter. Anton du Preez is beide Afrikaner én Europeër, beide onderdrukker én verdrukte, en beide in ’n proses van wees én van wording. In teenstelling met die slotreëls in Antjie Krog se gedig “Reis” [uit ''Kleur kom nooit alleen nie''], wat lui “Hoe meer kere jy vermeng / hoe meer word jy”, klou Anton op ’n negatiewe en verbete manier aan sy eensydige siening van Afrikaneridentiteit en gevolglik vind karakterontwikkeling op ’n uiters beperkte vlak plaas. Ten spyte van die postmoderne milieu waarin hy homself bevind, weier hy om sy beperkte siening van identiteit te wysig of aan te pas binne hierdie konteks. Dit is ten slotte jammer dat Dan Roodt die protagonis se reis van wording deur die finaliteit van sterfte onderbreek. Anton se reis lei hom nie terug na sy tuisland nie, maar na die nuwe onbekende van ’n ongekarteerde metafisiese ruimte. In die proses ondergaan hy geen karakterontwikkeling wat aanleiding gee tot ’n ruimer blik op die werklikheid nie. }} In 2008 omskryf [[Marlene van Niekerk]] ''Moltrein'' uit haar politieke uitkyk betreffende die Afrikaner se kostradisie:<ref>Van Niekerk, Marlene. 2008. Die etende Afrikaner: aantekeninge vir 'n klein tipologie. In: ''Van Volksmoeder tot Fokofpolisiekar: Kritiese opstelle oor Afrikaanse herinneringsplekke.'' Stellenbosch: SUN PRESS, p. 87.</ref> {{cquote| Die tegelyk selfbejammerende en selfpromoverende literêre fantasie in ''Moltrein'' is 'n voorbeeld van die uiterse nihilisme waartoe die essensialiserende en na die oorsprong terugkoppelende tendens in die Afrikaners se omgang met hulle tradisie, ook hulle kostradisie, kan lei. Die boek vertolk iets van wat ek as 'n selfvernietigingsmeganisme reg binne-in die Afrikaner se koskultuur kan herken. Die naam van hierdie meganisme is "die narsisme van die goeie tafel". Dit gaan gepaard met snobisme, eksklusiwiteit, veragting van die ander, vertoonsug, gulsigheid, selfsug, meerderwaardigheid, chauvinisme en solipsisme. Dit is hierdie meganisme wat herkenbaar is in die eerste Afrikaners se standbewustheid aan die vroeë Kaap, en later in die gemoedelike selftevredenheid van 'n polities dominante patriargale Afrikaner-middelklas en uiteindelik in die pruilerige, protserige selfliefde van die gesofistikeerde hoër middelklas stedelike Euro-Afrikaner. Myns insiens is dit die onstilbare narsistiese honger na glans en glorie wat veroorsaak het dat die Afrikaners se koskultuur sigself vandag tot byna tot op die droesem verteer het. }} Die uitbeelding van Europa in ''Moltrein'' word ook kortliks bespreek in ''Imaginary Europes: Literary and filmic representations of Europe from afar'' (2019), onder die hoofstuk, 'Long distance Afrikaner: Afrikaans literature and dislocated identity in a European context' (Margriet van der Waal) wat reeds op 4 Maart 2015 as vaktydskrifartikel verskyn het. == Verwysings == {{Verwysings|3}} [[Kategorie:Afrikaanse boeke]] cqz7aaid1k0g5z5hghrhwrr164ylny2 0 134679 2964853 2925063 2026-09-03T18:07:56Z Jcb 223 2964853 wikitext text/x-wiki 'n '''Kantate''' is 'n vokale [[Musiekgenre|genre]] vir een of meer stemme met instrumentale begeleiding wat uit die [[barokmusiek|barok]] dateer, bestaande uit 'n opeenvolging van [[resitatief|resitatiewe]], [[aria|arias]], [[duet|duette]] en [[koor|kore]].<ref name="rand131">Randel, bl. 131.</ref><ref name="tim8">Timms et. al., bl. 8.</ref> Dit mag of sekulêr of gewyd van aard en funksie wees, en kan daarby ook 'n liriese, allegoriese of dramatiese inslag hê.<ref>Randel, bl. 131</ref> Verder kan kantates op 'n verskeidenheid van maniere gekonseptualiseer word; vanaf intieme kleinskaalse werke met min sangers en beperkte begeleiding (soms [[kamer-kantates]] genoem) tot en met grootskaalse werke met kore en orkestrale begeleiding, wat gekomponeer is om spesifieke gebeurtenisse te herdenk.<ref name="rand131" /> Die kantate vind sy oorsprong in die [[17de eeu]] in [[Italië]], waar die term oorspronklik gebruik is om onderskeid te tref tussen 'n stuk musiek wat [[Sangkuns|gesing]] word (kantate) teenoor 'n stuk musiek wat op [[Musiekinstrument|instrumente]] gespeel word ([[sonate]]).<ref name="rand131" /> Die heel eerste gebruik van die term "kantate" was waarskynlik in 'n 1589-publikasie, genoem ''Cantata pastorale fatta per Calen di Maggio in Siena'', wat die 1586 huwelik van Cesare d'Este en Virginia de' Medici herdenk.<ref name="tim9">Timms et. al., bl. 9.</ref> Aan die begin van die 17de eeu in Italië was die kantate vir eers 'n nederige kunsvorm, bestaande uit 'n opeenvolging van kontrasterende afdelings, wat dan teen die [[18de eeu]] ontwikkel het in aparte bewegings (gewoonlik twee arias, elkeen voorafgegaan met 'n resitatief).<ref name="tim8" /> Alhoelwel sommige kantates van hierdie era vir twee of drie stemme gekomponeer was, is die meeste van hulle vir 'n solo-stem gekomponeer.<ref name="tim8" /> Tot en met die einde van die 17de eeu was die kantate hoofsaaklik 'n sekulêre kunsvorm. Dit is eers later, gedurende die 18de eeu in [[Duitsland]], wat die sogenaamde kerkkantate 'n belangrike deel van [[Lutheranisme|Lutherse]] kerkmusiek en musiek in die breë geword het.<ref name="tim8" /> Die begeleidings van kantates het gedurende die baroktydperk meer kompleks geword. Waar dit eers uitsluitlik deur [[kontinuo]]-instrumente begelei was, het die begeleidings mettertyd orkestraal geword, insluitende [[obbligato|obbligaatinstrumente]].<ref name="tim8" /> Behalwe vir [[opera]] en [[oratorium]] verteenwoordig die kantate die algemeenste en belangrikste tipe vokale musiek van die baroktydperk.<ref name="tim8" /> Hoofsaaklik sekulêre kantates het gevolglik ook versprei na [[Frankryk]], [[Spanje]] en [[Engeland]] gedurende die 18de eeu. Nietemin het hierdie musikale genre gedurende die middel van daardie eeu afgeneem, sodat dit teen die begin van die 19e eeu 'n baie minder belangrike genre geword het.<ref name="tim8" /> In die laaste honderd jaar is daar relatief min werke wat kantates genoem is, en dan werklik net omdat hulle werke vir koor en orkes is.<ref name="tim8" /> Die belangrikste kantates wat vandag nog uitgevoer word, is die kantates deur [[J.S. Bach]], wat oorwegend gewyde werke met [[Duits|Duitse]] tekste is, bedoel om tydens Lutherse kerkdienste gesing te word.<ref name="rand131" /> == Italiaanse kantates tot en met 1800 == Die kantate was die vernaamste genre van Italiaanse vokale [[kamermusiek]] gedurende die 17de en 18de eeu.<ref name="tim8" /> Dit was ook hoofsaaklik 'n sekulêre genre in hierdie tydperk, bedoel om by private sosiale geleenthede uitgevoer te word.<ref name="rand131" /> Met die loop van tyd het die kantate ontwikkel vanaf 'n intieme kort stuk musiek, wat slegs deur [[kontinuo]]-instrumente begelei is, tot en met 'n uitgebreide stuk musiek, met verskeie bewegings wat opera-musiek nageboots het, en dan juis ook met orkestrale begeleiding.<ref name="tim8" /> In hierdie lig was die gebruik van [[opera seria]] se [[da capo aria|da capo arias]] 'n belangrike toevoeging tot die kantate. Die ontstaan van die kantate word gekoppel aan 'n vernuwing en verandering in Italiaanse digkuns in die laaste deel van die 16de eeu; digsoorte soos die ''settenari'' en ''endecasillabi'' (lyne van sewe en elf lettergrepe) wat gedurende die [[Renaissance|Renaissance-tydperk]] as [[madrigaal|madrigale]] getoonset is.<ref name="tim9" /> Hierdie komposisionele praktyk is voortgesit gedurende die baroktydperk met die toonsetting van die begeleide madrigaal en die resitatief, wat saam met die strofiese aria ontwikkel het om die kantate as genre te vestig. Aldus is werke wat genoem is 'musiche', 'arie', 'madrigali' en 'scherzi' almal vroeë voorbeelde van die soort musiek wat uiteindelik met standardisering slegs as kantates beskou sou word.<ref name="tim9" /> Die tersaaklike komponiste van hierdie vroeë verskeidenheid musiek sluit onder andere [[Giulio Caccini]], [[Sigismondo d'India]], [[Stefano Landi]], [[Alessandro Grandi]], [[Claudio Monteverdi]], [[Francesco Turini]], [[Giovanni Rovetta]], [[Domenico Crivellati]] en [[Lazaro Valvasensi]] in.<ref>Randel, bl. 132.</ref><ref name="tim9" /> Vanaf ongeveer 1620 en gedurende die res van die 17de eeu was [[Rome]] die vernaamste sentrum waar die kantates gekomponeer is.<ref>Randel, bl. 132.</ref><ref name="tim9" /> Hierdie is grootliks daaraan toe te skryf dat baie prominente families in Rome woonagtig was, en dat musiek 'n belangrike deel van hulle sosialisering uitgemaak het. Musikante is deur hierdie kompeterende families aangestel om kantates as vermaak op die planke te bring.<ref>Timms et. al. bl. 9.</ref> Verder was opera meer gewild as genre in sentrums soos [[Venesië]], sodat komponiste daar minder geneig was om kantates te komponeer.<ref>Timms et. al., bl. 16.</ref> Daar bestaan vandag nog duisende manuskripte wat vanuit hierdie tydperk dateer; alhoewel die spesifieke naam "kantate" eers baie laat in die 17de eeu met gereeldheid op hierdie manuskripte verskyn.<ref>Randel, bl. 132.</ref> Die ''ariette corte'' (kort ariette) was die mees prominente vormsoort wat komponiste van die vroeë Roomse kantates gebruik het, en kantates het dikwels slegs een van hierdie ''ariette corte'' tesame met 'n resitatief, bevat.<ref>Timms et. al., bl.10</ref> Andersins is ''arie di più parti'' (arias in verskeie afdelings) gebruik, waarvolgens kantates uit 'n verskeidenheid kort dele bestaan het, na gelang van hoe die toonsetting van die teks resitatief-, arioso- en aria-style verlang het.<ref>Timms et. al., bl. 10.</ref> Van die belangrikste komponiste van hierdie kantates is [[Luigi Rossi]], [[Marco Marazzoli]], [[Giacomo Carissimi]], [[Antonio Cesti]], [[Barbara Strozzi]], [[Alessandro Stradella]], [[Agostino Steffani]], [[Orazio Michi]] en [[Mario Savioni]].<ref>Randel, bl. 132.</ref><ref>Timms et. al., bl. 9 & 16.</ref> Vanaf ongeveer die middel van die 17de eeu het die da capo aria 'n oorweldigend gewilde vormsoort in die komposisie van kantates geword, sodat twee of drie da capo arias (elk met 'n resitatief voorafgegaan) in 'n kantate voorgekom het.<ref>Randel, bl.132.</ref> Daar is 'n groter kompleksiteit in [[harmonie]] en toonsoort verwantskappe teenoor hierdie vernouing van musikale vormsoort waarneembaar. Alhoewel kantates nogsteeds in hierdie tydvak hoofsaaklik vir solostemme geskryf is en nie ook kore bevat het nie, het die orkestrale begeleidings van hierdie werke al hoe meer ingewikkeld geword, omdat al hoe meer orkeste tot stand gekom het.<ref>Randel, bl.132.</ref> [[Napels]] het in die 18de eeu 'n prominente sentrum vir die komposisie van kantates geword.<ref name="tim17">Timms et. al., bl. 17</ref> Die musikale styl van die Neapolitaanse kantates was moeilik onderskeibaar van operas uit dieselfde tydvak. Dit blyk dus inderdaad of kantates komponeer en uitvoer vir al die betrokkenes 'n kleinskaalse leerskool vir die volwaardige produksie van operas was.<ref name="tim17" /> Belangrike komponiste wat vanaf die 18de eeu kantates in Italië gekomponeer het, sluit in [[Alessandro Scarlatti]], [[Giovanni Bononcini]], [[Georg Friedrich Händel]], [[Benedetto Marcello]], [[Francesco Mancini]], [[Domenico Sarro]], [[Giovanni Battista Pergolesi]], [[Nicola Porpora]], [[Niccolò Jommelli]] en [[Johann Adolf Hasse]].<ref>Randel, bl.132.</ref> Verder was [[Pietro Metastasio]] waarskynlik die belangrikste digter van kantate-tekste.<ref name="tim17" /> == Bach se kantates == Teen die tyd wat Bach in Leipzig gewoon en gewerk het, het komponiste Lutherse kerkmusiek tot die stilistiese konvensies van teatermusiek soos [[opera seria]] begin akkommodeer.<ref>Taruskin, bl. 341.</ref> Alhoewel Bach nooit 'n opera gekomponeer het nie, het hy nietemin groot vaardigheid in die tegniese aspekte van operamusiek ontwikkel en het hy dit in van sy musiek gedemonstreer; veral in sy oratoriums (passies) en kantates.<ref>Taruskin, bl. 341.</ref> Die ontwikkeling van Lutherse kantates is moontlik gemaak deur die werk van 'n digter en teoloog soos [[Erdmann Neumeister]], wat gedurende die eerste dekades van die 18de eeu Lutherse gewyde tekste aangepas het vir toonsetting, waarvoor hy die Italiaanse terminologie "cantata" geleen het.<ref>Randel, bl. 132.</ref><ref>Taruskin, bl. 341.</ref> Soos wat Neumeister hierdie tekste gestruktureer het, moes komponiste opera-tipe resitatiewe en da capo arias komponeer, tesame met die meer konvensionele korale wat in die Lutherse liturgie figureer.<ref>Taruskin, bl. 342.</ref> Bach het honderde sulke tekste, enkeles deur Neumeister en vele deur ander digters, getoonset vir 'n verskeidenheid van feesdae in die kerk se kalender. <ref>Randel, bl. 132.</ref><ref>Taruskin, bl. 341.</ref> Bach het egter besluit om hierdie werke "concertos" eerder as "kantates" te noem, as deel van 'n tradisie van soortgelyke benaming van komposisies deur [[Heinrich Schütz]].<ref>Taruskin, bl. 341.</ref> Daar is ongeveer 200 van Bach se kantates waarvan die tekste en musiek vandag nog bestaan en wat dus nog gereeld uitgevoer word.<ref>Randel, bl. 132.</ref><ref>Taruskin, bl. 342.</ref> Bach se kantates is bedoel as reflektiewe en peinsende komposisies, eerder as om dramaties van aard te wees, met sangers van arias in die rolle van liggaamlose personas geplaas wat uiting moes gee aan die geidealiseerde denke van 'n gemeente, na gelang van watter religieuse geleentheid tematies in die betrokke kantate van toepassing was.<ref>Taruskin, bl. 342.</ref> Binne die Lutherse kerkdiens het die uitvoering van kantates gevolglik as 'n musikale preek voor die werklike preek van die dag gedien.<ref>Randel, bl. 132.</ref><ref>Taruskin, bl. 342.</ref> == Bronne == * Randel, D.M. (red.) 1986. ''The New Harvard Dictionary of Music''. Cambridge & Londen: The Belknap Press of Harvard University Press. * Taruskin, R. 2005. ''The Oxford History of Western Music: Music in the Seventeenth and Eighteenth Centuries''. New York: Oxford University Press. * Timms, C.; Fortune, N.; Boyd, M.; Krummacher, F.; Tunley, D.; Goodall, J.R. & Carreras, J.J. 2001. Cantata. In ''The New Grove Dictionary of Music and Musicians'', volume 5. Geredigeer deur Stanley Sadie. Londen: Macmillan. == Verwysings == {{Commonskat|Kantate}} {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kantates| ]] [[Kategorie:Vorme van klassieke musiek]] oc22x4jv5uhs92l57knrymye2bwakx0 0 135606 2964862 2958595 2026-09-03T19:48:45Z Oesjaar 7467 Verwyder sintaksfoute 2964862 wikitext text/x-wiki {{Databoks}} '''Nasionalisme''' is 'n [[Politiek|politieke]], sosiale en ekonomiese stelsel wat gekenmerk word deur die [[Nasionale belang|belange van 'n spesifieke nasie]] te bevorder, veral met die doel om selfbestuur, of volle [[soewereiniteit]], oor die groep se tuisland te verkry. As [[ideologie]] of beweging hou dit dat die [[nasie]] met die [[staat]] moet saamval.<ref name="Hechter2000">{{Cite book |last=Hechter |first=Michael |title=Containing Nationalism |url=https://archive.org/details/containingnation0000hech |publisher=Oxford University Press |year=2000 |page=[https://archive.org/details/containingnation0000hech/page/7 7] |isbn=978-0198297420 |language=en}}</ref><ref name="Gellner1983">{{Cite book |last=Gellner |first=Ernest |title=Nations and Nationalism |url=https://archive.org/details/nationsnationali0000unse |publisher=Cornell University Press |year=1983 |page=[https://archive.org/details/nationsnationali0000unse/page/1 1] |isbn=978-0801475009 |language=en}}</ref> Die politieke [[ideologie]] hou dus in dat 'n nasie self moet regeer, vry van ongewenste buite-inmenging, en is gekoppel aan die konsep van [[selfbeskikking]]. Nasionalisme is ook gefokus op die ontwikkeling en instandhouding van 'n nasionale identiteit gebaseer op 'n kombinasie van gedeelde maatskaplike eienskappe soos [[kultuur]], [[Etniese groep|etnisiteit]], tuisland, [[taal]], ras, politiek (of [[regering]]), [[Religie|godsdiens]], [[tradisie]]s, politieke doelwitte of 'n geloof in 'n gemeenskaplike afkoms en 'n gedeelde geskiedenis, en om nasionale eenheid of solidariteit te bevorder.<ref name="ref1">[https://doi.org/10.1080%2F014198798329784 Triandafyllidou, Anna (1998). "National identity and the other". Ethnic and Racial Studies. 21 (4): 593–612. ]</ref><ref name="ref2">Smith, A.D. (1981). The Ethnic Revival in the Modern World. Cambridge University Press.</ref><ref name="Smith1">Anthony D. Smith. ''Nationalism: Theory, Ideology, History''. Polity, 2010. bl. 9, 25–30; {{cite book | last= James | first= Paul | title= Nation Formation: Towards a Theory of Abstract Community | url= https://www.academia.edu/40353321 |publisher= Sage Publications | location= London |year= 1996}}</ref> As 'n beweging veronderstel nasionalisme die bestaan van 'n nasie<ref name="Brubaker1996">{{Cite book |last=Brubaker |first=Rogers |title=Nationalism Reframed: Nationhood and the National Question in the New Europe |url=https://archive.org/details/nationalismrefra0000brub |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |page=[https://archive.org/details/nationalismrefra0000brub/page/15 15] |isbn=978-0-521-57649-9 |language=en}}</ref> en is dit geneig om die belange van 'n bepaalde nasie (soos in 'n groep [[Mens|mense]]) te bevorder<ref name="Smith1" /> veral met die doel om die nasie se soewereiniteit (selfregering) oor sy vaderland te verkry en te handhaaf en so 'n nasiestaat te skep. Nasionalisme meen dat elke nasie homself moet regeer, vry van inmenging van buite (selfbeskikking), dat 'n nasie 'n natuurlike en ideale basis vir 'n staat is,<ref name="Finlayson">{{cite book|last=Finlayson|first=Alan|chapter=5. Nationalism|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4PsjAwAAQBAJ&pg=PA99|editor1-last=Geoghegan|editor1-first=Vincent|editor2-last=Wilford|editor2-first=Rick|title=Political Ideologies: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=4PsjAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1317804338|pages=[https://books.google.com/books?id=4PsjAwAAQBAJ&pg=PA100 100–102]}}</ref> en dat die nasie die enigste regmatige bron van [[Mag (sosiale wetenskappe)|politieke mag]] is.<ref name="Smith1" /><ref>Yack, Bernard. ''Nationalism and the Moral Psychology of Community''. University of Chicago Press, 2012. bl. 142</ref> Nasionalisme poog dus om 'n nasie se tradisionele kultuur te bewaar en te bevorder.<ref name="Smith - culture">Smith, Anthony. ''Nationalism: Theory, Ideology, History''. Polity, 2010. bl. 6–7, 30–31, 37</ref> Daar is verskeie definisies van 'n "nasie", wat lei tot verskillende tipes nasionalisme.<ref name="Mylonas2023">{{Cite book |last1=Mylonas |first1=Harris |last2=Tudor |first2=Maya |title=Varieties of Nationalism: Communities, Narratives, Identities |publisher=Cambridge University Press |date=2023 |doi=10.1017/9781108973298 |isbn=978-1108973298 |language=en}}</ref> Die twee hoof uiteenlopende vorme is [[etniese nasionalisme]] en [[burgerlike nasionalisme]], hoewel dié tweedeling gekritiseer is omdat dit uiteenlopende historiese kontekste te veel vereenvoudig.<ref name="Tamir2019">{{Cite journal |last=Tamir |first=Yael |title=Not So Civic: Is There a Difference Between Ethnic and Civic Nationalism? |journal=Annual Review of Political Science |date=2019 |volume=22 |issue=1 |pages=419–434 |doi=10.1146/annurev-polisci-022018-024059 |language=en}}</ref> Die morele waarde van nasionalisme, die verhouding tussen nasionalisme en [[patriotisme]], en die versoenbaarheid van nasionalisme en kosmopolitisme is almal onderwerpe van [[Filosofie|filosofiese]] debat.<ref name="mylonas">Mylonas, Harris; Tudor, Maya (2021). "Nationalism: What We Know and What We Still Need to Know". Annual Review of Political Science. 24 (1): 109–132.</ref><ref name="Lawrence2013">{{cite book |last1=Lawrence |first1=Adria |title=Imperial rule and the politics of nationalism : anti-colonial protest in the French empire |url=https://archive.org/details/imperialrulepoli0000lawr |date=2013 |publisher=Cambridge University Press |location=New York, NY, USA |isbn=9781107640757}}</ref> Nasionalisme kan gekombineer word met diverse politieke doelwitte en ideologieë soos [[konserwatisme]] (nasionale konserwatisme en [[Regs (politiek)|regse]] [[populisme]]) of [[sosialisme]] ([[Links (politiek)|linkse]] nasionalisme).<ref name="Finlayson"/><ref>{{Cite journal|last=Bunce|first=Valerie|date=2000|title=Comparative Democratization: Big and Bounded Generalizations|url=https://doi.org/10.1177/001041400003300602|journal=Comparative Political Studies|language=en|volume=33|issue=6–7|pages=703–734|doi=10.1177/001041400003300602|s2cid=153875363|issn=0010-4140}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Kocher|first1=Matthew Adam|last2=Lawrence|first2=Adria K.|last3=Monteiro|first3=Nuno P.|date=2018|title=Nationalism, Collaboration, and Resistance: France under Nazi Occupation|url=https://muse.jhu.edu/article/709436|journal=International Security|volume=43|issue=2|pages=117–150|doi=10.1162/isec_a_00329|s2cid=57561272|issn=1531-4804|doi-access=free}}</ref> In die praktyk word nasionalisme as positief of negatief gesien afhangende van die ideologie en uitkomste daarvan.<ref name="Wimmer2019">{{Cite news |last=Wimmer |first=Andreas |title=Why Nationalism Works |work=Foreign Affairs |date=2019 |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/world/2019-02-12/why-nationalism-works |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Nasionalisme was 'n kenmerk van bewegings vir [[vryheid]] en geregtigheid, is geassosieer met kulturele herlewings,<ref name="Smith - culture"/> en moedig trots van nasionale prestasies aan.<ref>{{cite book | last1= Nairn | first1= Tom | last2= James | first2= Paul | title= Global Matrix: Nationalism, Globalism and State-Terrorism | url= https://www.academia.edu/1642325 | year= 2005 | publisher= Pluto Press | location= London and New York}}</ref> Dit is ook gebruik om rasse-, etniese en godsdienstige verdeeldheid te legitimeer, minderhede te onderdruk of aan te val, en [[menseregte]] en [[Demokrasie|demokratiese tradisies]] te ondermyn, en om [[Oorlog|oorloë]] te begin; dit word dikwels as 'n oorsaak van albei wêreldoorloë aangevoer.<ref name="mylonas" /><ref name="Bingham2012">{{Cite web |last=Bingham |first=James |title=How Significant is Nationalism as a Cause of War? |date=2012 |url=https://www.e-ir.info/2012/06/19/how-significant-is-nationalism-as-a-cause-of-war/ |publisher=E-International Relations |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Radikale nasionalisme gekombineer met rassehaat was 'n sleutelfaktor in die [[Holocaust]] wat deur [[Nazi-Duitsland]] gepleeg is.<ref>{{cite book|author=Pierre James|title=The Murderous Paradise: German Nationalism and the Holocaust|url=https://books.google.com/books?id=drTL9BQtdFcC|year=2001|publisher=Greenwood|isbn=978-0275972424}}</ref> == Terminologie == [[Lêer:"Onward to Victory", World War I Allied propaganda postcard.jpg|duimnael|regs|'n Poskaart van 1916 met die nasionale verpersoonlikings van sommige van die Bondgenote van die Eerste Wêreldoorlog, elk met 'n nasionale vlag.]] [[Lêer:381px-Grotius de jure 1631.jpg|duimnael|regs|Die titelblad van die tweede uitgawe (Amsterdam, 1631) van ''De jure belli ac pacis'']] Die gebruik van die begrippe "nasies", "soewereiniteit" en verwante terme is in die vroeë 17de eeu aansienlik verfyn deur [[Grotius|Hugo Grotius]] se werk ''De jure belli ac pacis''. Grotius het in die tyd van die [[Tagtigjarige Oorlog]] tussen [[Spanje]] en die [[Nederland]]e en die [[Dertigjarige Oorlog]] tussen die Katolieke en Protestantse nasies van Europa geleef, en het hom veral besig gehou met konflikte tussen nasies wat uit godsdiensverskille voortgekom het. Die woord ''nasie'' is voor 1800 in Europa ook gebruik om na die inwoners van 'n land te verwys, sowel as na gemeenskaplike identiteite wat gedeelde geskiedenis, reg, taal, politieke regte, godsdiens en tradisies kon insluit – 'n betekenis wat nader aan die moderne opvatting staan.<ref name="Gat2012">{{Cite book |last=Gat |first=Azar |title=Nations: The Long History and Deep Roots of Political Ethnicity and Nationalism |url=https://archive.org/details/nationslonghisto0000gata |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |page=[https://archive.org/details/nationslonghisto0000gata/page/214 214] |isbn=978-1107007857 |language=en}}</ref> Teen die laat 18de en die 19de eeu het die taal van nasies en soewereiniteit al hoe sterker in openbare gesprek, regsdokumente en volksmobilisering na vore gekom. Die uitbreiding van massageletterdheid, drukkultuur<ref name="Anderson2006">{{Cite book |last=Anderson |first=Benedict |title=Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism |url=https://archive.org/details/imaginedcommunit00ande_0 |publisher=Verso Books |year=2006 |pages=[https://archive.org/details/imaginedcommunit00ande_0/page/49 48]–56 |language=en}}</ref> en burgerlike deelname<ref name="Gellner1983" /> het die opvatting versterk dat politieke gesag van 'n volk uitgaan wat bewus is van sy gedeelde bestemming. In dieselfde tydperk het bewegings versprei wat aangevoer het dat 'n regmatige regering die historiese, kulturele en maatskaplike aard van die bevolking wat dit regeer moet weerspieël, eerder as om deur dinastieke toeval of buitelandse mag opgelê te word.<ref name="Hobsbawm1990">{{Cite book |last=Hobsbawm |first=Eric |title=Nations and National Identity since 1780 |publisher=Cambridge University Press |year=1990 |language=en}}</ref> Die 20ste eeu het hierdie aannames swaar op die proef gestel. Die taal van volkssoewereiniteit is wyd aangewend, maar ook stelselmatig verdraai deur regimes wat voorgegee het dat hulle in die naam van "die volk" handel terwyl hulle politieke pluralisme afgeskaf, die burgerlike samelewing onderdruk en nasionale tradisies aan star, gesentraliseerde leerstellings onderwerp het. In verskeie gevalle is historiese identiteite herontwerp of heeltemal uitgewis en met abstrakte maatskaplike kategorieë vervang wat deur staatsdwang gehandhaaf is. Die menslike koste van sulke eksperimente – massa-onderdrukking, gedwonge kollektivisering en die uitwissing van onafhanklike instellings – het bygedra tot toenemende skeptisisme oor enige politieke model wat nasionale gemeenskappe in ideologiese abstraksies laat opgaan.<ref name="Judt2005">{{Cite book |last=Judt |first=Tony |title=Postwar: A History of Europe Since 1945 |url=https://archive.org/details/alf.3003.940.5.jud |publisher=Penguin |year=2005 |language=en}}</ref> Die woord ''nasionalisme'' self is 'n jonger woord as ''nasie'' en dateer in Engels uit omtrent 1798.<ref name="Sauvigny1970">{{Cite journal |last=De Bertier de Sauvigny |first=Guillaume |title=Liberalism, Nationalism and Socialism: The Birth of Three Words |journal=The Review of Politics |date=1970 |volume=32 |issue=2 |pages=147–166 |jstor=1406513 |language=en}}</ref> Die term het in die 19de eeu algemeen bekend geraak<ref name="Rich1970">Norman Rich, ''The Age of Nationalism and Reform, 1850–1890'' (1970).</ref> en het ná 1914 toenemend 'n negatiewe bybetekenis gekry. Die historikus Glenda Sluga merk op dat "die twintigste eeu, 'n tyd van diepe ontnugtering met nasionalisme, ook die groot era van [[globalisme]] was".<ref name="Sluga2013">Glenda Sluga, ''Internationalism in the Age of Nationalism'' (University of Pennsylvania Press, 2013), hfst. 1.</ref> Akademici omskryf ''nasionalisme'' as 'n politieke beginsel wat vereis dat die nasie en die [[staat]] met mekaar moet saamval.<ref name="Hechter2000" /><ref name="Gellner1983" /><ref name="Gorski2000">{{Cite journal |last=Gorski |first=Philip S. |title=The Mosaic Moment: An Early Modernist Critique of Modernist Theories of Nationalism |journal=American Journal of Sociology |date=2000 |volume=105 |issue=5 |pages=1428–1468 |doi=10.1086/210435 |jstor=3003771 |language=en}}</ref> Volgens Lisa Wedeen veronderstel die nasionalistiese ideologie dat "die volk" en die staat saamval.<ref name="Wedeen2008">{{Cite book |last=Wedeen |first=Lisa |title=Peripheral Visions: Publics, Power, and Performance in Yemen |url=https://archive.org/details/peripheralvision0000wede |publisher=University of Chicago Press |year=2008 |page=[https://archive.org/details/peripheralvision0000wede/page/8 8] |isbn=978-0226877921 |language=en}}</ref> == Geskiedenis == Volgens Benedict Anderson het die opkoms van nasionalisme saamgehang met die ontstaan van drukkerskapitalisme en die vermeerdering van gedrukte media in die volkstale.<ref name="Anderson2006" /> Van die laat 18de eeu af, en veral met die [[Franse Rewolusie]] en die verspreiding van die beginsel van volkssoewereiniteit of selfbeskikking, is die gedagte dat "die volk" moet regeer deur politieke teoretici uitgewerk.<ref name="oxford_dict">{{Cite book |last=Adeney |first=Katharine |editor1-last=McLean |editor1-first=Iain |editor2-last=McMillan |editor2-first=Alistair |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |edition=3de |date=2009 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0191727191 |chapter=Nationalism |language=en}}</ref> Drie hoofteorieë word gebruik om die ontstaan van nasionalisme te verklaar: # Primordialisme het saam met nasionalisme in die tydperk van die [[Romantiek]] ontwikkel en het gehou by die standpunt dat nasies altyd bestaan het. Die meeste vakkundiges verwerp dié siening deesdae<ref name="Coakley2018">{{Cite journal |last=Coakley |first=John |title='Primordialism' in nationalism studies: theory or ideology? |journal=Nations and Nationalism |date=2018 |volume=24 |issue=2 |pages=327–347 |doi=10.1111/nana.12349 |language=en}}</ref> en beskou nasies as [[Sosiale konstruksionisme|maatskaplike konstruksies]] wat histories toevallig is.<ref name="mylonas" /><ref name="Mylonas2023" /> Perennialisme, 'n gematigder weergawe van primordialisme wat aanvaar dat nasies moderne verskynsels met lang historiese wortels is, bly 'n punt van akademiese debat.<ref name="Garner2022">{{Cite encyclopedia |last=Garner |first=Renaud-Philippe |title=Nationalism |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Politics |date=2022 |doi=10.1093/acrefore/9780190228637.013.2039 |isbn=978-0-19-022863-7 |language=en}}</ref> # Moderniseringsteorie, tans die algemeenste aanvaarde teorie van nasionalisme,<ref name="Woods2011">{{Cite journal |last1=Woods |first1=Eric Taylor |last2=Schertzer |first2=Robert |last3=Kaufmann |first3=Eric |title=Ethno-national conflict and its management |journal=Commonwealth & Comparative Politics |date=2011 |volume=49 |issue=2 |page=154 |doi=10.1080/14662043.2011.564469 |language=en}}</ref> volg 'n konstruktivistiese benadering en stel voor dat nasionalisme ontstaan het uit prosesse van [[modernisering]] soos industrialisasie, [[verstedeliking]] en massa-onderwys, wat 'n nasionale bewussyn moontlik gemaak het.<ref name="mylonas" /><ref name="DSmith2007">{{Cite book |last=Smith |first=Deanna |title=Nationalism |edition=2de |year=2007 |publisher=Polity |location=Cambridge |isbn=978-0745651286 |language=en}}</ref> Aanhangers van dié teorie beskryf nasies as "verbeelde gemeenskappe" en nasionalisme as 'n "uitgevinde tradisie" waarin gedeelde gevoel 'n vorm van kollektiewe identiteit verskaf en individue in politieke solidariteit saambind.<ref name="mylonas" /><ref name="Anderson2006" /><ref name="HobsbawmRanger">Hobsbawm en Ranger (1983).</ref> # Etnosimbolisme verklaar nasionalisme as 'n produk van simbole, mites en tradisies, en word met die werk van Anthony D. Smith verbind.<ref name="oxford_dict" /> === Intellektuele oorsprong === Anthony D. Smith beskryf hoe intellektuele die hoofrol gespeel het om kulturele opvattings van nasionalisme voort te bring en die ideologie van politieke nasionalisme te verskaf:<ref name="SmithNI1991">Smith, A.D. (1991). ''National Identity''. Penguin. bl. 87–96.</ref> {{Aanhaling|Waar 'n mens ook al in Europa kyk, is hulle grondleggende posisie in die voortbring en ontleding van die begrippe, mites, simbole en ideologie van nasionalisme opvallend. Dit geld vir die eerste verskyning van die kernleerstelling sowel as vir die voorafgaande begrippe van nasionale karakter, die genie van die nasie en die nasionale wil.|Anthony D. Smith}} Smith voer aan dat die uitdagings wat in die revolusietydperk aan die tradisionele godsdiens en samelewing gestel is, baie intellektuele daartoe gedryf het om "alternatiewe beginsels en begrippe, en 'n nuwe mitologie en simboliek, te ontdek om die menslike denke en handeling te regverdig en te begrond". Hy bespreek die gelyktydige begrip van "historisisme" om 'n opkomende geloof in die geboorte, groei en verval van bepaalde volke en kulture te beskryf, wat "toenemend aantreklik geword het as raamwerk vir ondersoek na die verlede en die hede".<ref name="SmithNI1991" /> Die Pruisiese geleerde Johann Gottfried Herder (1744–1803) het die begrip in 1772 in sy "Verhandeling oor die oorsprong van taal" gemunt en die rol van 'n gemeenskaplike taal beklemtoon.<ref name="Dandeker1998">{{Cite book |editor-last=Dandeker |editor-first=Christopher |title=Nationalism and Violence |year=1998 |publisher=Transaction Publishers |page=52 |isbn=978-1412829359 |language=en}}</ref><ref name="Votruba">{{Cite web |last=Votruba |first=Martin |title=Herder on Language |url=http://www.pitt.edu/~votruba/sstopics/slovaklawsonlanguage/Herder_on_Language.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171124020036/http://www.pitt.edu/~votruba/sstopics/slovaklawsonlanguage/Herder_on_Language.pdf |archive-date=24 November 2017 |url-status=dead |work=Slovak Studies Program |publisher=University of Pittsburgh |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Hy het buitengewoon groot waarde aan die begrippe nasionaliteit en patriotisme toegeken – "hy wat sy vaderlandsliefde verloor het, het homself en die hele wêreld om hom verloor" – en geleer dat "in 'n sekere sin elke menslike volmaaktheid nasionaal is".<ref name="Blanning2003">{{Cite book |last=Blanning |first=T.C.W. |title=The Culture of Power and the Power of Culture: Old Regime Europe 1660–1789 |url=https://archive.org/details/cultureofpowerpo0000tcwb |publisher=Oxford University Press |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/cultureofpowerpo0000tcwb/page/259 259]–260 |isbn=978-0199265619 |language=en}}</ref> Erica Benner beskou Herder as die eerste filosoof wat uitdruklik voorgestel het "dat identiteite wat op taal gegrond is, as die primêre bron van regmatige politieke gesag of as die brandpunt van politieke weerstand beskou moet word". Herder het ook aangedring op 'n gemeenskaplike kultuur- en taalbeleid onder die afsonderlike Duitse state van die [[Heilige Romeinse Ryk]].<ref name="Benner2013">{{Cite book |last=Benner |first=Erica |editor-last=Breuilly |editor-first=John |title=The Oxford Handbook of the History of Nationalism |date=2013 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-876820-3 |pages=42–43 |chapter=Nationalism: Intellectual Origins |language=en}}</ref> === Datering van die ontstaan === Vakkundiges plaas die begin van nasionalisme dikwels in die laat 18de of vroeë 19de eeu, by die Amerikaanse Onafhanklikheidsverklaring of by die [[Franse Rewolusie]],<ref name="Roeder2007">{{Cite book |last=Roeder |first=Philip G. |title=Where Nation-States Come From: Institutional Change in the Age of Nationalism |url=https://archive.org/details/wherenationstate0000phil |date=2007 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691134673 |pages=[https://archive.org/details/wherenationstate0000phil/page/5 5]–6 |language=en}}</ref><ref name="Kramer2011">{{Cite book |last=Kramer |first=Lloyd |title=Nationalism in Europe and America: Politics, Cultures, and Identities since 1775 |url=https://archive.org/details/nationalismineur0000kram_o4t1 |date=2011 |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0807872000 |language=en}}</ref><ref name="Kohn1939">{{Cite journal |last=Kohn |first=Hans |title=The Nature of Nationalism |journal=American Political Science Review |date=1939 |volume=33 |issue=6 |pages=1001–1021 |doi=10.2307/1948728 |jstor=1948728 |language=en}}</ref> hoewel daar steeds gedebatteer word oor die bestaan daarvan in wisselende vorme in die [[Middeleeue]] en selfs in die oudheid.<ref name="Goodblatt2006">{{Cite book |editor-last=Goodblatt |editor-first=David |title=Elements of Ancient Jewish Nationalism |chapter=Theoretical Considerations: Nationalism and Ethnicity in Antiquity |date=2006 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=3, 11–13 |doi=10.1017/cbo9780511499067.002 |isbn=978-0-521-86202-8 |language=en}}</ref> Daar bestaan konsensus dat nasionalisme as begrip teen die 19de eeu stewig gevestig was.<ref name="Calhoun1993">{{Cite journal |last=Calhoun |first=Craig |title=Nationalism and Ethnicity |journal=Annual Review of Sociology |date=1993 |volume=19 |pages=211–239 |doi=10.1146/annurev.soc.19.1.211 |language=en}}</ref> In geskiedskrywings oor nasionalisme word die Franse Rewolusie van 1789 as 'n belangrike beginpunt beskou, nie net vanweë sy uitwerking op die Franse nasionalisme nie, maar nog meer vanweë sy invloed op Duitsers, Italianers en Europese intellektuele.<ref name="Pearson2014">Raymond Pearson (red.), ''The Longman Companion to European Nationalism 1789–1920'' (2014), bl. xi.</ref> Die patroon van nasionalisme as metode om die openbare mening rondom 'n nuwe staat op grond van volkssoewereiniteit te mobiliseer, is ouer as 1789: filosowe soos [[Jean-Jacques Rousseau]] en [[Voltaire]], wie se idees die Franse Rewolusie beïnvloed het, is self deur vroeëre grondwetlike bevrydingsbewegings beïnvloed, veral die Korsikaanse Republiek (1755–1768) en die [[Amerikaanse Rewolusie]] (1775–1783).<ref name="UNCKramer">{{Cite web |title=Nationalism in Europe and America |url=https://www.uncpress.org/book/9780807872000/nationalism-in-europe-and-america/ |publisher=University of North Carolina Press |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Deur die [[Industriële Revolusie]] het 'n geïntegreerde, nasiewye ekonomie en 'n nasionale openbare sfeer ontstaan, waarin Britte hulle op staatsvlak begin mobiliseer het eerder as net in die kleiner eenhede van provinsie, dorp of gesin.<ref name="Mann2012">{{Cite book |last=Mann |first=Michael |title=The Sources of Social Power, Volume 2 |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |isbn=978-1107031180 |language=en}}</ref> Die vroeë verskyning van 'n populêre patriotiese nasionalisme het in die middel van die 18de eeu plaasgevind en is aktief deur die Britse regering en deur die skrywers en intellektuele van die tyd bevorder.<ref name="Newman1987">{{Cite book |last=Newman |first=Gerald G. |title=The Rise of English Nationalism: A Cultural History, 1740–1830 |url=https://archive.org/details/riseofenglishnat00newm |year=1987 |publisher=St. Martin's Press |location=New York |isbn=978-0312682477 |language=en}}</ref> Nasionale simbole, volksliedere, mites, vlae en verhale is deur nasionaliste doelgerig opgebou en wyd aanvaar. Die [[Vlag van die Verenigde Koninkryk|Union Jack]] is in 1801 as nasionale vlag aanvaar,<ref name="Groom2007">Nick Groom, ''The Union Jack: The Story of the British Flag'' (2007).</ref> Thomas Arne het die vaderlandse lied "''Rule, Britannia!''" in 1740 gekomponeer,<ref name="Scholes1970">{{Cite book |last=Scholes |first=Percy A. |title=The Oxford Companion to Music |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000perc_b6u5 |edition=10de |publisher=Oxford University Press |year=1970 |page=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000perc_b6u5/page/897 897] |language=en}}</ref> en die spotprenttekenaar John Arbuthnot het in 1712 die karakter John Bull as verpersoonliking van die Engelse volksgees geskep.<ref name="Newman1987" /> Die politieke omwentelinge van die laat 18de eeu wat met die Amerikaanse en Franse rewolusies saamgehang het, het die aantrekkingskrag van patriotiese nasionalisme geweldig versterk.<ref name="Smith1998">{{Cite book |last=Smith |first=Anthony D. |title=Nationalism and Modernism: A Critical Survey of Recent Theories of Nations and Nationalism |url=https://archive.org/details/isbn_2900415063417 |publisher=Routledge |location=London |year=1998 |isbn=978-0415063418 |language=en}}</ref> [[Napoleon Bonaparte]] se opkoms het nasionalisme verder gevestig toe hy 'n groot deel van Europa binnegeval het; hy het die geleentheid gebruik om rewolusionêre idees te versprei, wat baie van die 19de-eeuse Europese nasionalisme voortgebring het.<ref name="Motyl171">Motyl (2001), bl. 171.</ref> Sommige vakkundiges voer aan dat vorme van nasionalisme al voor die 18de eeu ontstaan het. Die Amerikaanse filosoof en historikus Hans Kohn het in 1944 geskryf dat nasionalisme in die 17de eeu ontstaan het,<ref name="KohnIdea">Kohn (1944), bl. 1.</ref> en Linda Colley ondersoek in ''Britons: Forging the Nation 1707–1837'' hoe nasionalisme omstreeks 1700 in Brittanje ontstaan het en teen die 1830's sy volle vorm bereik het. Kort ná die [[Eerste Wêreldoorlog]] het die Britse skrywer [[H.G. Wells]] die oorsprong van die Europese nasionalisme herlei na die nadraai van die Hervorming, toe dit die morele leemte gevul het wat die agteruitgang van die Christelike geloof gelaat het: {{Aanhaling|Namate die gedagte van die Christendom as 'n wêreldbroederskap van mense in diskrediet verval het weens sy noodlottige verstrengeling met priesterheerskappy en die pousdom aan die een kant en met die gesag van vorste aan die ander, en namate die eeu van geloof in ons huidige eeu van twyfel en ongeloof oorgegaan het, het mense die verwysingspunt van hul lewens van die koninkryk van God en die broederskap van die mensdom verskuif na hierdie oënskynlik meer lewende werklikhede: Frankryk en Engeland, Heilige Rusland, Spanje, Pruise ... In die dertiende en veertiende eeu was die algemene bevolking van Europa godsdienstig en slegs vaagweg patrioties; teen die negentiende was dit heeltemal patrioties.|H.G. Wells, ''The Outline of History''<ref name="Wells1920">{{Cite web |url=https://www.gutenberg.org/files/45368/45368-h/45368-h.htm |title=Wells, H.G., ''The Outline of History'', vol. 2, hfst. 36, §6 (New York, 1920) |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref>}} === 19de eeu === [[Lêer:JV Snellman.jpg|duimnael|regs|Senator Johan Vilhelm Snellman (1806–1881) was een van die invloedrykste Finse nasionaliste van die 19de eeu.]] Die politieke ontwikkeling van nasionalisme en die aandrang op volkssoewereiniteit het 'n hoogtepunt bereik met die etniese en nasionale rewolusies van Europa en in die [[Ottomaanse Ryk]]. In die 19de eeu het nasionalisme een van die belangrikste politieke en maatskaplike kragte in die geskiedenis geword, en dit word gewoonlik onder die hoofoorsake van die [[Eerste Wêreldoorlog]] gereken. Napoleon se verowering van die Duitse en Italiaanse state omstreeks 1800 tot 1806 het 'n groot rol gespeel om nasionalisme en die eise om nasionale eenheid aan te wakker.<ref name="Horne2012">{{Cite book |last=Horne |first=John |title=A Companion to World War I |url=https://archive.org/details/companiontoworld0000unse |publisher=John Wiley & Sons |year=2012 |pages=[https://archive.org/details/companiontoworld0000unse/page/21 21]–22 |isbn=978-1119968702 |language=en}}</ref><ref name="Gillette2006">{{Cite journal |last=Gillette |first=Aaron |title=Why Did They Fight the Great War? A Multi-Level Class Analysis of the Causes of the First World War |journal=The History Teacher |date=2006 |volume=40 |issue=1 |pages=45–58 |doi=10.2307/30036938 |jstor=30036938 |language=en}}</ref><ref name="Kohn1950">{{Cite journal |last=Kohn |first=Hans |title=Napoleon and the Age of Nationalism |journal=The Journal of Modern History |date=1950 |volume=22 |issue=1 |pages=21–37 |doi=10.1086/237315 |jstor=1875877 |language=en}}</ref> Die Engelse historikus J.P.T. Bury vat die tydperk so op: {{Aanhaling|Tussen 1830 en 1870 het nasionalisme dus groot vordering gemaak. Dit het groot letterkunde besiel, die vakwetenskap verlewendig en helde gevoed. Dit het sy vermoë om sowel te verenig as te verdeel getoon. Dit het tot groot prestasies van politieke opbou en konsolidasie in Duitsland en Italië gelei; maar dit was duideliker as ooit 'n bedreiging vir die Ottomaanse en Habsburgse ryke, wat in wese multinasionaal was. Die Europese kultuur is deur die nuwe bydraes in die volkstale van min bekende of vergete volke verryk, maar terselfdertyd is die eenheid wat dit gehad het deur versplintering in gevaar gestel. Die vyandskappe wat nasionalisme aangewakker het, het nie net oorloë, opstande en plaaslike haat voortgebring nie – dit het nuwe geestelike verdeeldheid in 'n nominaal Christelike Europa beklemtoon of geskep.|J.P.T. Bury<ref name="Bury1960">J.P.T. Bury, "Nationalities and Nationalism", in J.P.T. Bury (red.), ''The New Cambridge Modern History'', vol. 10 (1830–70) (1960), bl. 213–245.</ref>}} ==== Frankryk ==== [[Lêer:The Geography Lesson or "The Black Spot".jpg|duimnael|regs|'n Skildery van Alphonse-Marie-Adolphe de Neuville uit 1887 wat Franse skoolkinders wys wat oor die verlore provinsies van Elsas-Lotharinge geleer word, wat Duitsland in 1871 geneem het.]] Nasionalisme in [[Frankryk]] het vroeë uitdrukking in die rewolusionêre regering gevind. In 1793 het dié regering 'n massa-opkommandering (''levée en masse'') afgekondig met 'n oproep tot diens: {{Aanhaling|Van nou af, totdat die vyande uit die gebied van die Republiek verdryf is, is alle Franse permanent vir weermagdiens opgekommandeer. Die jong mans sal gaan veg; die getroude mans sal wapens smee en in die hospitale werk; die kinders sal ou linne in verbandpluis omskep; die ou mans sal na die openbare plekke gaan om die moed van die krygers aan te wakker en die eenheid van die Republiek en die haat teen konings te verkondig.}} Hierdie nasionalisme het ná die einde van die Franse Rewolusie momentum gekry. Nederlaag in 'n oorlog, met verlies van gebied, was 'n kragtige aandrywer van nasionalisme: in Frankryk was wraak en die terugkeer van [[Elsas]]-Lotharinge 'n magtige dryfveer vir 'n kwarteeu ná die nederlaag teen Duitsland in 1871. Ná 1895 het Franse nasionaliste hulle op die Dreyfus-saak en binnelandse ondermyning gerig, en die Elsas-kwessie het verflou.<ref name="Varley2008">{{Cite book |last=Varley |first=Karine |title=Under the Shadow of Defeat: The War of 1870–71 in French Memory |publisher=Palgrave Macmillan |year=2008 |page=54 |isbn=978-0230582347 |language=en}}</ref> Die Franse reaksie was 'n bekende geval van ''revanchisme'' ("wraak"), wat die teruggawe van verlore gebied eis wat aan die nasionale tuisland "behoort". Revanchisme ontleen sy krag aan patriotiese en vergeldende denke en word dikwels deur ekonomiese of geopolitieke faktore aangedryf. Uiterste revanchistiese ideoloë neem dikwels 'n oorlogsgesinde houding in en suggereer dat hulle doelwitte deur 'n verdere oorlog bereik kan word. Dit is verwant aan irredentisme, die opvatting dat 'n deel van die kulturele en etniese nasie "onverlos" buite die grense van sy behoorlike nasiestaat bly. Revanchistiese regverdigings word dikwels aangebied as gegrond op antieke of selfs oorspronklike besetting van 'n gebied "sedert onheuglike tye".<ref name="Varley2008b">Karine Varley, "The Taboos of Defeat: Unmentionable Memories of the Franco-Prussian War in France, 1870–1914", in Jenny Macleod (red.), ''Defeat and Memory: Cultural Histories of Military Defeat in the Modern Era'' (Palgrave Macmillan, 2008), bl. 62–80.</ref> Die [[Alfred Dreyfus|Dreyfus-saak]] in Frankryk (1894–1906) het die stryd teen verraad en ontrouheid 'n sentrale tema vir konserwatiewe Katolieke Franse nasionaliste gemaak. Dreyfus, 'n Jood, was in die oë van fel nasionaliste 'n buitestander – nie 'n ware Fransman nie, nie iemand om te vertrou nie. Ware lojaliteit aan die nasie is volgens die konserwatiewe standpunt bedreig deur liberale en republikeinse beginsels van vryheid en gelykheid wat die land na 'n ramp toe gelei het.<ref name="Popkin2016">{{Cite book |last=Popkin |first=Jeremy D. |title=A History of Modern France |publisher=Routledge |year=2016 |page=173 |isbn=978-1315508207 |language=en}}</ref> ==== Rusland ==== [[Lêer:Памятник Тысячелетие России в Новгороде.JPG|duimnael|regs|Die monument Millennium van Rusland, in 1862 opgerig ter viering van duisend jaar Russiese geskiedenis.]] Voor 1815 was die gevoel van Russiese nasionalisme swak, en wat daarvan bestaan het, was op lojaliteit en gehoorsaamheid aan die [[tsaar]] gerig. Die Russiese leuse "Ortodoksie, Outokrasie en Nasionaliteit" is deur graaf Sergei Uvarov gemunt en deur keiser [[Nikolaas I van Rusland]] as die amptelike ideologie van die [[Russiese Ryk]] aanvaar. Die drie bestanddele van Uvarov se driespan was: * Ortodoksie – die Ortodokse Christendom en die beskerming van die Russies-Ortodokse Kerk. * Outokrasie – onvoorwaardelike lojaliteit aan die [[Huis van Romanof]] in ruil vir paternalistiese beskerming van alle stande. * Nasionaliteit (''narodnost'', ook as ''volksgees'' vertaal) – erkenning van die staatstigtende rol van die Russiese nasionaliteit.<ref name="Riasanovsky1969">Nicholas V. Riasanovsky, ''Nicholas I and Official Nationality in Russia 1825–1855'' (1969).</ref> Teen die 1860's het 'n pan-Slawiese beweging ontstaan as gevolg van onderrig en van konserwatiewe weerstand teen idees uit [[Wes-Europa]], en dit het sowel 'n gevoel van Russiese nasionalisme as 'n nasionalistiese sending om die pan-Slawisme te steun voortgebring. Die Slawofiele beweging het in die 19de-eeuse Rusland gewild geraak. Pan-Slawisme is aangevuur deur, en het op sy beurt gevoed, Rusland se talle oorloë teen die Ottomaanse Ryk wat gevoer is om Ortodokse nasionaliteite soos die [[Bulgare]], [[Roemene]], [[Serwiërs|Serwe]] en [[Grieke]] van Ottomaanse heerskappy te bevry. Slawofiele het hulle teen Wes-Europese invloede in Rusland verset en was daarop uit om die Russiese kultuur en tradisies te beskerm. Aleksei Chomjakov, Iwan Kirejewski en Konstantin Aksakov word as die medestigters van die beweging beskou.<ref name="Tuminez2000">Astrid S. Tuminez, ''Russian Nationalism since 1856: Ideology and the Making of Foreign Policy'' (2000).</ref> ==== Latyns-Amerika ==== [[Lêer:Bolivar Arturo Michelena.jpg|duimnael|regs|Generaal [[Simón Bolívar]] (1783–1830), 'n leier van die onafhanklikheidstryd in Latyns-Amerika.]] 'n Opflikkering van nasionalisme in Spaanse Amerika in die 1810's en 1820's het rewolusies aan die gang gesit wat [[Spanje]] byna al sy kolonies daar gekos het. Spanje was van 1798 tot 1808 in oorlog met Brittanje, en die Britse vloot het sy verbinding met die kolonies afgesny, sodat nasionalisme kon floreer en die handel met Spanje opgeskort is. Die kolonies het tydelike regerings of ''juntas'' opgerig wat in werklikheid onafhanklik van Spanje was; hulle het nuwe leierskap aangewys en in kolonies soos Caracas die slawehandel sowel as die inheemse belasting afgeskaf. Die skeuring tussen Spanjaarde wat in Spanje gebore is (die ''peninsulares'') en dié van Spaanse afkoms wat in Amerika gebore is (die ''criollos'') het oopgebars, en die ''criollos'' het die eis om onafhanklikheid gelei. Spanje het probeer terugveg maar het geen hulp van Europese moondhede gekry nie; Brittanje en die [[Verenigde State van Amerika]] het inteendeel teen Spanje gewerk deur die Monroe-leerstelling toe te pas. Spanje het al sy Amerikaanse kolonies behalwe [[Kuba]] en [[Puerto Rico]] in 'n ingewikkelde reeks opstande tussen 1808 en 1826 verloor.<ref name="Miller2006">{{Cite journal |last=Miller |first=Nicola |title=The historiography of nationalism and national identity in Latin America |journal=Nations and Nationalism |year=2006 |volume=12 |issue=2 |pages=201–221 |doi=10.1111/j.1469-8129.2006.00237.x |language=en}}</ref><ref name="Lynch1986">John Lynch, ''The Spanish American Revolutions 1808–1826'' (2de uitg. 1986).</ref> ==== Duitsland ==== [[Lêer:Barricade bei der Universität am 26ten Mai 1848 in Wien.jpg|duimnael|regs|Rewolusionêre in Wene met Duitse driekleurvlae, Mei 1848.]] In die Duitse state wes van Pruise het [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] baie ou en middeleeuse oorblyfsels afgeskaf, onder meer deur die [[Heilige Romeinse Ryk]] in 1806 te ontbind. Hy het rasionele regstelsels ingestel en gedemonstreer hoe ingrypende verandering moontlik was, en sy organisasie van die Rynbond in 1806 het 'n gevoel van nasionalisme bevorder.<ref name="Forrest2009">Alan Forrest en Peter H. Wilson (reds.), ''The Bee and the Eagle: Napoleonic France and the End of the Holy Roman Empire'' (Palgrave Macmillan, 2009).</ref> Nasionaliste het manlikheid in hulle soeke na krag en eenheid probeer inspan.<ref name="Hagemann1997">Karen Hagemann, "Of 'Manly Valor' and 'German Honor': Nation, War, and Masculinity in the Age of the Prussian Uprising against Napoleon", ''Central European History'' 30, nr. 2 (1997): 187–220.</ref> Dit was die Pruisiese kanselier [[Otto von Bismarck]] wat die Duitse eenwording bewerkstellig het deur 'n reeks baie suksesvolle kort oorloë teen Denemarke, Oostenryk en Frankryk, wat die pan-Duitse nasionaliste in die kleiner Duitse state opgesweep het. Hulle het in sy oorloë geveg en gretig by die nuwe [[Duitse Ryk]] aangesluit, wat Bismarck ná 1871 as 'n mag vir balans en vrede in Europa bestuur het.<ref name="Schulze1991">Hagen Schulze, ''The Course of German Nationalism: From Frederick the Great to Bismarck 1763–1867'' (Cambridge University Press, 1991).</ref> In die 19de eeu is die Duitse nasionalisme bevorder deur Hegeliaans gerigte akademiese historici wat Pruise as die ware draer van die Duitse gees beskou het en die mag van die staat as die uiteindelike doel van nasionalisme gesien het. Die drie belangrikste was Johann Gustav Droysen (1808–1884), Heinrich von Sybel (1817–1895) en Heinrich von Treitschke (1834–1896). Droysen het van liberalisme na 'n intense nasionalisme beweeg wat die Pruisiese protestantisme, doeltreffendheid, vooruitgang en hervorming gevier het, in skerp teenstelling met die Oostenrykse katolisisme, magteloosheid en agterlikheid. Sy ''Geskiedenis van die Pruisiese politiek'' (14 dele, 1855–1886) was grondleggend vir nasionalistiese studente en vakkundiges. Von Sybel het die voorste akademiese geskiedenistydskrif ''Historische Zeitschrift'' gestig en geredigeer en as direkteur van die Pruisiese staatsargief omvangryke bronneversamelings gepubliseer.<ref name="Snyder7778">Snyder (1990), bl. 77–78, 381–382.</ref> Die invloedrykste van die Duitse nasionalistiese historici was Treitschke, wat 'n enorme invloed op elitestudente aan die universiteite van Heidelberg en Berlyn gehad het. Treitschke het die parlementarisme, sosialisme, pasifisme, die Engelse, die Franse, die Jode en die internasionaliste heftig aangeval. Die kern van sy boodskap was die noodsaaklikheid van 'n sterk, verenigde staat – 'n verenigde Duitsland onder Pruisiese toesig. "Dit is die hoogste plig van die Staat om sy mag te vermeerder", het hy gesê. Hoewel hy 'n afstammeling van 'n Tsjeggiese familie was, het hy homself nie as Slawies nie maar as Duits beskou: "Ek is 1 000 keer meer die patriot as 'n professor."<ref name="Hausrath1914">Adolf Hausrath (red.), ''Treitschke, His Doctrine of German Destiny and of International Relations'' (1914).</ref><ref name="Snyder399">Snyder (1990), bl. 399–401.</ref> Die Duitse nasionalisme soos dit deur die ideologie van die [[Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty|Nasionaal-Sosialisme]] uitgedruk is, kan ook as transnasionaal van aard verstaan word. Dié aspek is veral deur [[Adolf Hitler]] bevorder. Die party was toegewy aan wat hulle as 'n Ariese ras geïdentifiseer het wat in verskeie Europese lande gewoon het, maar soms met vreemde elemente soos die Jode vermeng was. Terselfdertyd het die Nasionaal-Sosialiste baie gevestigde burgers van daardie lande, soos die Roma en die Jode, verwerp omdat hulle hulle nie as Ariërs beskou het nie. 'n Kernleerstelling was ''Lebensraum'' ("lewensruimte"), 'n reusagtige onderneming om Ariërs oor [[Pole]], 'n groot deel van [[Oos-Europa]] en die Baltiese lande, en die hele Wes-Rusland en [[Oekraïne]] te versprei. Die doelwitte was dus transnasionaal en het bedoel om so ver as moontlik oor die wêreld uit te brei; hoewel die Nasionaal-Sosialisme die Duitse geskiedenis verheerlik het, het dit ook die veronderstelde deugde en prestasies van die Ariese ras in ander lande, [[Indië]] daaronder, aangeneem. Die doelwitte was voorts die bevordering van dié ras soos hulle dit verstaan het, die wysiging van die mensdom deur [[eugenetika]], en die uitwissing van mense wat hulle as minderwaardig beskou het.<ref name="Hochman2015">{{Cite journal |last=Hochman |first=Adam |title=Of Vikings and Nazis: Norwegian contributions to the rise and the fall of the idea of a superior Aryan race |journal=Studies in History and Philosophy of Biological and Biomedical Sciences |date=2015 |volume=54 |pages=84–88 |doi=10.1016/j.shpsc.2015.09.003 |language=en}}</ref><ref name="BritAryan">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Aryan |title=Aryan people |website=Encyclopædia Britannica |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> ==== Italië ==== [[Lêer:Napoli Castel Nuovo museo civico - ingresso di Garibaldi a Napoli - Wenzel bis.jpg|duimnael|regs|Mense juig toe [[Giuseppe Garibaldi]] in 1860 [[Napels]] binnegaan.]] Die Italiaanse nasionalisme het in die 19de eeu ontstaan en was die dryfkrag agter die [[Unifikasie van Italië|Italiaanse eenwording]] of ''Risorgimento'' (die "Herrysing"). Dit was die politieke en intellektuele beweging wat die verskillende state van die Italiaanse Skiereiland in 1861 in die enkele staat van die Koninkryk Italië saamgevoeg het. Die nagedagtenis van die ''Risorgimento'' staan sentraal in die Italiaanse nasionalisme, maar dit was in die liberale middelklas gewortel en het uiteindelik taamlik swak geblyk te wees.<ref name="Patriarca2011">Silvana Patriarca en Lucy Riall (reds.), ''The Risorgimento Revisited: Nationalism and Culture in Nineteenth-century Italy'' (Palgrave Macmillan, 2011).</ref> Die nuwe regering het die pas geannekseerde Suide as 'n soort onderontwikkelde provinsie behandel weens sy armoede, sy swak beheersing van standaard-Italiaans – die Napolitaanse en [[Sisilië|Siciliaanse]] dialekte was in algemene gebruik – en sy plaaslike tradisies. Die liberale was altyd sterk teenstanders van die [[Pous|pous]] en die goed georganiseerde [[Rooms-Katolieke Kerk]]. Die liberale regering onder die Siciliaan Francesco Crispi het probeer om sy politieke steunbasis te vergroot deur Bismarck na te volg en die Italiaanse nasionalisme met 'n aggressiewe buitelandse beleid aan te vuur. Dit het gedeeltelik misluk. Oor sy nasionalistiese buitelandse beleid sê die historikus R.J.B. Bosworth: {{Aanhaling|Crispi het beleide gevolg waarvan die openlik aggressiewe aard nie geëwenaar sou word nie tot die dae van die Fascistiese regime. Crispi het die militêre besteding verhoog, vrolik van 'n Europese vuurstorm gepraat en sy Duitse en Britse vriende met voorstelle van voorkomende aanvalle op sy vyande ontstel. Sy beleide was rampspoedig, sowel vir Italië se handel met Frankryk as, meer vernederend, vir die koloniale ambisies in Oos-Afrika. Sy honger na gebied daar is verydel toe die leërs van die Ethiopiese keiser Menelik die Italiaanse magte op 1 Maart 1896 by [[Slag van Adoea|Adowa]] verslaan het [...] in wat as 'n ongeëwenaarde ramp vir 'n moderne leër beskryf is.|R.J.B. Bosworth}} Italië het by die Bondgenote in die Eerste Wêreldoorlog aangesluit nadat gebied aan hom belowe is, maar sy oorlogspoging is ná die oorlog nie vergoed nie, wat die [[liberalisme]] in diskrediet gebring en die weg vir [[Benito Mussolini]] en die politieke leerstelling van sy eie skepping, die [[Fascisme]], gebaan het. Mussolini se twintigjarige diktatuur het 'n hoogs aggressiewe nasionalisme meegebring wat tot 'n reeks oorloë, die stigting van 'n Italiaanse ryk, 'n bondgenootskap met Hitler se Duitsland, en vernedering en swaarkry in die [[Tweede Wêreldoorlog]] gelei het. Ná 1945 het die Katolieke na die regering teruggekeer en die spanning het ietwat verminder, maar die voormalige Twee Siciliës het arm en gedeeltelik onderontwikkeld gebly. In die 1950's en vroeë 1960's het Italië 'n ekonomiese oplewing beleef wat sy ekonomie na die vyfde plek in die wêreld gestoot het. Die werkersklas het in daardie dekades hoofsaaklik vir die Kommunistiese Party gestem, wat eerder na Moskou as na Rome vir inspirasie gekyk het en uit die nasionale regering gehou is, selfs waar dit party industriestede in die Noorde beheer het.<ref name="Barbour2000">{{Cite book |editor1-last=Barbour |editor1-first=Stephen |editor2-last=Carmichael |editor2-first=Cathie |title=Language and Nationalism in Europe |year=2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0191584077 |language=en}}</ref> ==== Spanje ==== Ná die Spaanse Suksessieoorlog was die opname van die Kroon van Aragon deur die Kastiliaanse Kroon deur die ''Nueva Planta''-dekrete die eerste stap in die skepping van die Spaanse nasiestaat. Soos in ander Europese state van die tyd was politieke eenwording die eerste stap, in hierdie geval nie op 'n eenvormige etniese grondslag nie maar deur die politieke en kulturele kenmerke van die dominante etniese groep, die Kastiliane, op ander groepe af te dwing wat sodoende nasionale minderhede geword het wat geassimileer moes word. Sedert die politieke eenwording van 1714 was die Spaanse assimilasiebeleid teenoor die Katalaanssprekende gebiede – [[Katalonië]], [[Valencia]], die [[Baleariese Eilande]] en 'n deel van Aragon – en ander nasionale minderhede soos die [[Baske]] en die Galisiërs 'n historiese konstante.<ref name="SalesVives2020">{{Cite book |last=Sales Vives |first=Pere |title=L'Espanyolització de Mallorca: 1808–1932 |date=2020 |publisher=El Gall Editor |isbn=978-8416416707 |page=422 |language=ca}}</ref> Die nasionaliseringsproses het in die 19de eeu versnel, parallel met die ontstaan van die Spaanse nasionalisme, die maatskaplike, politieke en ideologiese beweging wat 'n Spaanse nasionale identiteit op die Kastiliaanse model probeer vorm het, in konflik met die ander historiese nasies van die staat. Politici van die tyd was bewus daarvan dat die eenvormige, monokulturele "Spaanse nasie" ondanks die aggressiewe beleid nie bestaan het nie, soos Antonio Alcalá Galiano dit in 1835 gestel het toe hy die poging verdedig het "om van die Spaanse nasie 'n nasie te maak wat dit tot nou toe nie is en nooit was nie".<ref name="Fontana1998">{{Cite book |last=Fontana |first=Josep |title=La fi de l'antic règim i la industrialització |publisher=Edicions 62 |year=1998 |location=Barcelona |page=453 |isbn=978-8429744408 |language=ca}}</ref> Die opbou van die nasie – soos in Frankryk was dit die staat wat die nasie geskep het en nie omgekeerd nie – was 'n ideaal wat die Spaanse elites herhaaldelik verwoord het.<ref name="LlaudoAvila2021">{{Cite book |last=Llaudó Avila |first=Eduard |title=Racisme i supremacisme polítics a l'Espanya contemporània |date=2021 |publisher=Parcir |isbn=978-8418849107 |edition=7de |location=Manresa |language=ca}}</ref> Die tradisie van die politieke gemeenskap van Spanjaarde as 'n gemeenskaplike bestemming bo ander gemeenskappe word na die Cortes van Cádiz herlei.<ref name="Riquer1994">{{Cite journal |last=Riquer i Permanyer |first=Borja de |title=Aproximación al nacionalismo español contemporáneo |journal=Stvdia Historica. Historia Contemporánea |year=1994 |volume=12 |pages=14–15 |issn=0213-2087 |language=es}}</ref> Van 1812 af het die Spaanse liberalisme, met 'n herbesoek aan die vroeëre geskiedenis van Spanje, die nasionale bewussyn en die Spaanse nasie as gegewe aanvaar. 'n Neweproduk van die 19de-eeuse Spaanse nasionalistiese denke is die begrip ''[[Reconquista]]'', wat die krag het om die gedagte van Spanje as 'n nasie wat teen [[Islam]] gevorm is, as wapen te gebruik.<ref name="GarciaSanjuan2020">{{Cite journal |last=García-Sanjuán |first=Alejandro |title=Weaponizing Historical Knowledge: the Notion of Reconquista in Spanish Nationalism |journal=Imago Temporis. Medium Aevum |year=2020 |issue=14 |page=133 |doi=10.21001/itma.2020.14.04 |language=en}}</ref> Die sterk raakvlak van nasionalisme met [[kolonialisme]] is 'n verdere kenmerk van die 19de-eeuse nasiebou in Spanje: die verdediging van slawerny en kolonialisme in Kuba kon dikwels die spanning tussen die elites van Katalonië en Madrid oorbrug.<ref name="SchmidtNowara2004">{{Cite journal |last=Schmidt-Nowara |first=Christopher |title='La España Ultramarina': Colonialism and Nation-Building in Nineteenth-Century Spain |journal=European History Quarterly |year=2004 |volume=34 |issue=2 |page=199 |doi=10.1177/0265691404042507 |language=en}}</ref> In die eerste helfte van die 20ste eeu, veral tydens die diktature van Primo de Rivera en [[Francisco Franco|Franco]], is 'n nuwe soort Spaanse nasionalisme met 'n uitgesproke militêre aard en 'n outoritêre houding deur Spaanse konserwatiewes ontwikkel as middel om die land te moderniseer, met 'n beleid wat die Spaanse taal teenoor die ander tale van die land bevoordeel het.<ref name="Muro2005">{{Cite journal |last1=Muro |first1=Diego |last2=Quiroga |first2=Alejandro |title=Spanish nationalism. Ethnic or civic? |journal=Ethnicities |year=2005 |volume=5 |issue=1 |pages=9–10, 17–18 |doi=10.1177/1468796805049922 |language=en}}</ref> Die outoritêre nasionale ideaal is tydens die Franco-diktatuur in die vorm van die Nasionaal-Katolisisme voortgesit, aangevul deur die mite van die ''Hispanidad''. 'n Kenmerkende uiting van die Spaanse nasionalisme in die moderne Spaanse politiek is die uitruil van aanvalle met mededingende streeksnasionalismes; sedert die 1980's word die Spaanse nasionalistiese diskoers dikwels as "grondwetlike patriotisme" aangebied.<ref name="Nunez2001">{{Cite journal |last=Núñez |first=Xosé-Manoel |title=What is Spanish nationalism today? From legitimacy crisis to unfulfilled renovation (1975–2000) |journal=Ethnic and Racial Studies |year=2001 |volume=24 |issue=5 |pages=719–752 |doi=10.1080/01419870120063954 |language=en}}</ref> ==== Griekeland ==== [[Lêer:Missolonghi.jpg|duimnael|regs|Die Griekse Onafhanklikheidsoorlog het in 1821 as 'n opstand van Griekse rewolusionêre teen die heersende Ottomaanse Ryk begin.]] In die vroeë 19de eeu, geïnspireer deur die [[Romantiek]], die klassisisme, vroeëre bewegings van Griekse nasionalisme en mislukte Griekse opstande teen die Ottomaanse Ryk, het die Griekse nasionalisme tot die Griekse Onafhanklikheidsoorlog gelei. Die Griekse strewe na onafhanklikheid van die Ottomaanse Ryk in die 1820's en 1830's het ondersteuners oor die Christelike Europa geïnspireer, veral in Brittanje, wat 'n gevolg was van die Westerse idealisering van die [[Klassieke Griekeland|klassieke Griekeland]] en van die Romantiek. Frankryk, Rusland en Brittanje het beslissend ingegryp om die sukses van dié nasionalistiese onderneming te verseker.<ref name="Vasiliev1980">{{Cite book |last=Vasiliev |first=Aleksandr A. |title=History of the Byzantine Empire, 324–1453 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1980 |page=582 |isbn=978-0299809263 |language=en}}</ref><ref name="McGrath2012">{{Cite book |last=McGrath |first=Alister E. |title=Christian History: An Introduction |year=2012 |publisher=John Wiley & Sons |page=270 |isbn=978-1118337837 |language=en}}</ref> ==== Serwië ==== [[Lêer:Breakup of Yugoslavia-TRY2.gif|duimnael|regs|Die uiteenval van Joego-Slawië.]] Die Ortodokse Christelike [[Serwiërs|Serwe]] is eeue lank deur die Moslem-Ottomaanse Ryk regeer. Die sukses van die [[Serwiese Rewolusie]] teen die Ottomaanse heerskappy in 1817 het die geboorte van die Vorstedom Serwië gemerk; dit het in 1867 ''de facto'' onafhanklikheid bereik en in 1878 uiteindelik internasionale erkenning gekry. Serwië wou [[Bosnië en Herzegowina]] in die weste en Ou Serwië ([[Kosovo]] en Vardar-Macedonië) in die suide bevry en met hom verenig. Nasionalistiese kringe in sowel Serwië as Kroasië (deel van [[Oostenryk-Hongarye]]) het in die 1860's 'n groter Suid-Slawiese unie begin voorstaan en Bosnië op grond van gedeelde taal en tradisie as hulle gemeenskaplike grond opgeëis. In 1914 het Serwiese rewolusionêre in Bosnië aartshertog Frans Ferdinand vermoor. Oostenryk-Hongarye het met Duitse steun probeer om Serwië in 1914 te verpletter en het daarmee die Eerste Wêreldoorlog aan die gang gesit, waarin Oostenryk-Hongarye self in nasiestate ontbind het.<ref name="BockLuna2007">{{Cite book |last=Bock-Luna |first=Birgit |title=The Past in Exile: Serbian Long-distance Nationalism and Identity in the Wake of the Third Balkan War |year=2007 |publisher=LIT Verlag |isbn=978-3-8258-9752-9 |language=en}}</ref><ref name="Hajdarpasic2015">{{Cite book |last=Hajdarpasic |first=Edin |title=Whose Bosnia? Nationalism and Political Imagination in the Balkans, 1840–1914 |url=https://archive.org/details/whosebosnianatio00hajd |date=2015 |publisher=Cornell University Press |pages=[https://archive.org/details/whosebosnianatio00hajd/page/1 1]–17, 90–126 |isbn=978-0801453717 |language=en}}</ref> In 1918 het die gebied Banat, Bačka en Baranja onder beheer van die Serwiese leër gekom, en die Groot Nasionale Vergadering van Serwe, Bunjevci en ander Slawe het gestem om by Serwië aan te sluit. Die Koninkryk Serwië het op 1 Desember 1918 by die Staat van Slowene, Kroate en Serwe aangesluit, en die land is die Koninkryk van Serwe, Kroate en Slowene genoem. Dit is in 1929 na [[Joego-Slawië]] herdoop en 'n Joego-Slawiese identiteit is bevorder, wat uiteindelik misluk het. Ná die Tweede Wêreldoorlog het Joego-Slawiese kommuniste 'n nuwe sosialistiese republiek gestig, wat in die 1990's weer uiteengeval het.<ref name="Ramet1992">Sabrina P. Ramet, ''Nationalism and Federalism in Yugoslavia, 1962–1991'' (Indiana University Press, 1992).</ref> ==== Pole ==== Die saak van die Poolse nasionalisme is voor 1918 herhaaldelik gefnuik. In die 1790's het die Habsburgse monargie, [[Pruise]] en Rusland Pole binnegeval, geannekseer en daarna verdeel. Napoleon het die Hertogdom Warskou opgerig, 'n nuwe Poolse staat wat 'n gees van nasionalisme aangewakker het. Rusland het dit in 1815 as Kongres-Pole oorgeneem, met die tsaar wat as "Koning van Pole" uitgeroep is. Grootskaalse nasionalistiese opstande het in 1830 en 1863–64 uitgebreek maar is deur Rusland hard onderdruk, wat probeer het om die Poolse taal, kultuur en godsdiens meer soos dié van Rusland te maak. Die ineenstorting van die Russiese Ryk in die Eerste Wêreldoorlog het die groot moondhede in staat gestel om 'n onafhanklike Pole te herstel, wat tot 1939 oorleef het. Pole in gebiede onder Duitse beheer het intussen na die swaar industrie beweeg, maar hulle godsdiens is in die 1870's deur Bismarck se ''Kulturkampf'' aangeval. Die Pole het by die Duitse Katolieke in 'n goed georganiseerde nuwe Sentrumparty aangesluit en Bismarck polities verslaan, waarop hy die teistering gestaak en met die party saamgewerk het. In die laat 19de en vroeë 20ste eeu het baie Poolse nasionalistiese leiers die "Piast-opvatting" onderskryf. Dit het gehou dat daar 'n Poolse utopie tydens die Piast-dinastie 'n duisend jaar tevore bestaan het en dat moderne Poolse nasionaliste die kernwaardes daarvan – Pole vir die Pole – moes herstel. Jan Popławski het die Piast-opvatting in die 1890's ontwikkel, en dit het die middelpunt van die Poolse nasionalistiese ideologie geword, veral soos dit deur die Nasionaal-Demokratiese Party (die "Endecja") onder Roman Dmowski voorgehou is. In teenstelling met die Jagiello-opvatting was daar geen plek vir 'n multi-etniese Pole nie.<ref name="Hosking1997">{{Cite book |last1=Hosking |first1=Geoffrey A. |last2=Schöpflin |first2=George |title=Myths and Nationhood |url=https://archive.org/details/mythsnationhood0000unse |year=1997 |publisher=Routledge |page=[https://archive.org/details/mythsnationhood0000unse/page/152 152] |isbn=978-0415919746 |language=en}}</ref> Die Piast-opvatting het in teenstelling gestaan met die "Jagiello-opvatting", wat multi-etnisiteit en Poolse heerskappy oor talle minderheidsgroepe toegelaat het. Die Jagiello-opvatting was in die 1920's en 1930's die amptelike beleid van die regering. Die Sowjet-diktator [[Josef Stalin]] het die Jagiello-opvatting in 1943 in Teheran verwerp omdat dit Poolse heerskappy oor Oekraïners en Belarusse ingesluit het; hy het eerder die Piast-opvatting onderskryf, wat 'n massiewe verskuiwing van Pole se grense na die weste geregverdig het. Ná 1945 het die Sowjetgesteunde kommunistiese regime die Piast-opvatting volmondig aangeneem en dit die middelpunt gemaak van hulle aanspraak om die "ware erfgename van die Poolse nasionalisme" te wees. Ná al die dodetalle, die Duitse besetting en die bevolkingsverskuiwings gedurende en ná die oorlog is die nasie amptelik as 99% eties Pools verklaar.<ref name="Sharp1977">{{Cite journal |last=Sharp |first=Tony |title=The Origins of the 'Teheran Formula' on Polish Frontiers |journal=Journal of Contemporary History |year=1977 |volume=12 |issue=2 |pages=381–393 |doi=10.1177/002200947701200209 |jstor=260222 |language=en}}</ref><ref name="Davies2001">{{Cite book |last=Davies |first=Norman |title=Heart of Europe |date=2001 |publisher=Oxford University Press |pages=286–287 |isbn=978-0191587719 |language=en}}</ref> ==== Joodse nasionalisme ==== [[Antisemitisme]] was al sedert die Middeleeue 'n probleem, maar het meer algemeen geword namate die Joodse aandeel van die bevolking in Westerse lande gestyg het. In die 19de eeu het Jode in Wes-Europa toenemende toegang tot burgerlike regte en vryhede gekry, waaronder die stemreg, die reg om ampte te beklee, grond te besit en in die weermag te dien. Jode in [[Oos-Europa]] is intussen dikwels aan massavervolging blootgestel, veral in die [[Russiese Ryk]]; anti-Joodse oproer, die ''pogroms'', het 'n massa-emigrasie van Jode na Amerika en Wes-Europa veroorsaak. Aan die begin van die 20ste eeu het antisemitisme ook in die Weste 'n groeiende probleem geword. Terwyl die meerderheid Jode met integrasie in die Westerse samelewing wou voortgaan, het sommige gemeen dat Jode na die Bybelse beloofde land van Palestina moes terugkeer. Hierdie Jode, later as [[Sionisme|Sioniste]] bekend, het geglo dat antisemitisme 'n blywende bestaansbedreiging vir die Judaïsme was en dat 'n Joodse staat die enigste oplossing was. Joodse vestiging in Palestina het in golwe plaasgevind, met Jode uit sowel Wes- as Oos-Europa wat van ná 1882 in die gebied gevestig het.<ref name="ALBA">{{Cite web |title=Anti-Semitism in the 1920s and 1930s |url=https://alba-valb.org/resource/anti-semitism-in-the-1920s-and-1930s/ |website=The Abraham Lincoln Brigade Archives |date=2020 |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref><ref name="FPRI">{{Cite web |title=Origins and Evolution of Zionism |url=https://www.fpri.org/article/2015/01/origins-and-evolution-of-zionism/ |publisher=Foreign Policy Research Institute |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Politieke teoretici hou dat vier kernelemente nodig is voordat 'n groep as 'n nasionaliteit kan geld: 'n gedeelde gebied, 'n gedeelde kultuur, 'n gedeelde ekonomie en 'n gedeelde taal. Namate die Sionisme in gewildheid toegeneem het, is baie van dié eienskappe fel bespreek. Die amptelike taal van [[Israel]] was oorspronklik 'n twispunt tussen [[Hebreeus]] en [[Jiddisj]], maar baie Oos-Europese Jode het Hebreeus reeds as die amptelike taal begin onderrig en Jiddisj heeltemal verwerp; Hebreeus het uiteindelik die amptelike taal geword. Sommige Sioniste het ook oor die presiese ligging van 'n moontlike Joodse staat gedebatteer, en verskeie ander plekke is voorgestel.<ref name="FPRI" /> In 1948 is Israel amptelik as die Joodse staat verklaar en erken, wat die gebiedsvraag opgelos het. Die ekonomiese vraag het van die begin af ter sprake gekom, aangesien arbeidsioniste 'n sosialistiese staat wou skep terwyl godsdienstige Sioniste om verskillende redes en met verskillende ekonomiese oortuigings na Israel gekom het. In die vroeë 20ste eeu het die Joodse sosialistiese beweging van die Bund gepoog om die aantal Jiddisjsprekende Jode oor Europa te vermeerder en tegelyk 'n Marxistiese ekonomie na te streef, maar dié beweging het ná die Tweede Wêreldoorlog verdwyn nadat die Nasionaal-Sosialiste Bundiste geteiken en vermoor het. Ná die stigting van Israel was dit onseker aan watter kant van die [[Koue Oorlog]] die land sou staan, aangesien sowel die Verenigde State as die [[Sowjetunie]] Israel ondersteun het. Regse revisioniste het intussen hoofstroomaandag gekry in teenstand teen die sosialistiese bewegings wat in die eerste jare oorheers het. Teen die 1960's het die Sowjetunie sy bande met Israel, wat sy ekonomie begin liberaliseer het, verbreek.<ref name="StateHist">{{Cite web |title=Creation of Israel, 1948 |url=https://history.state.gov/milestones/1945-1952/creation-israel |publisher=Office of the Historian, US Department of State |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref><ref name="FPRI" /> === 20ste eeu === ==== China ==== Die ontwaking van nasionalisme oor [[Asië]] het die geskiedenis van die vasteland help vorm. Die sleutelgebeurtenis was die beslissende nederlaag van Rusland teen [[Japan]] in 1905, wat die militêre vooruitgang van nie-Europeërs in 'n moderne oorlog gedemonstreer het. Die nederlaag het vinnig tot 'n nuwe belangstelling in nasionalisme in [[China]] sowel as in [[Turkye]] en [[Iran|Persië]] gelei. In China het [[Sun Yat-sen]] (1866–1925) sy nuwe party, die [[Kuomintang]] (die Nasionale Volksparty), gestig in trotsering van die vervalle keiserryk wat deur buitestanders bestuur is.<ref name="Kowner2006">Rotem Kowner (red.), ''The Impact of the Russo-Japanese War'' (Routledge, 2006).</ref> Die Kuomintang het China grootliks regeer totdat die kommuniste in 1949 oorgeneem het. Laasgenoemde is egter ook sterk deur Sun se nasionalisme sowel as deur die Vierde Mei-beweging van 1919 beïnvloed. Dit was 'n landwye protesbeweging oor die binnelandse agterlikheid van China en word dikwels as die intellektuele grondslag van die Chinese kommunisme voorgehou. Die Nuwe Kultuurbeweging, wat deur die Vierde Mei-beweging aangespoor is, het deur die 1920's en 1930's sterk gegroei. Die historikus Patricia Ebrey sê hieroor: {{Aanhaling|Nasionalisme, patriotisme, vooruitgang, wetenskap, demokrasie en vryheid was die doelwitte; [[imperialisme]], [[feodalisme]], krygsheerskappy, outokrasie, patriargie en blinde navolging van tradisie was die vyande. Intellektuele het geworstel met hoe om sterk en modern en tog Chinees te wees, hoe om China as politieke entiteit in 'n wêreld van mededingende nasies te bewaar.|Patricia Ebrey<ref name="Rahav2015">Shakhar Rahav, ''The Rise of Political Intellectuals in Modern China: May Fourth Societies and the Roots of Mass-Party Politics'' (Oxford University Press, 2015).</ref>}} In 1911, ná die Xinhai-rewolusie, het Sun se multikulturele vorm van Chinese nasionalisme in die begrip ''Zhonghua minzu'' gestalte gekry, wat die gedagte van "Vyf Rasse onder Een Unie" bevorder het. Dit het die oorheersing van die [[Han-Chinese]] opsy geskuif ten gunste van naasbestaan met [[Mantsjoes]], [[Mongole]], Chinese Moslems (die Hui en die [[Oeigoere]]) en [[Tibettane]], wat almal veronderstel was om gelyke takke van die Chinese nasie te wees.<ref name="Duara1995">{{Cite book |last=Duara |first=Prasenjit |title=Rescuing History from the Nation |url=https://archive.org/details/rescuinghistoryf0000duar |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |page=[https://archive.org/details/rescuinghistoryf0000duar/page/142 142] |isbn=978-0-226-16722-0 |language=en}}</ref><ref name="Sebok2023">{{Cite book |last=Šebok |first=Filip |editor-last=Kironska |editor-first=Kristina |title=Contemporary China: a New Superpower? |url=https://archive.org/details/contemporarychin0000kris |publisher=Routledge |year=2023 |pages=[https://archive.org/details/contemporarychin0000kris/page/15 15]–28 |isbn=978-1-03-239508-1 |chapter=Historical Legacy |language=en}}</ref> Soos die China-historikus Joseph Esherick uitwys, was dié retoriese skuif op praktiese bekommernisse gegrond oor keiserlike bedreigings uit die internasionale omgewing en oor konflikte aan die Chinese grense.<ref name="Esherick2011">{{Cite book |last1=Esherick |first1=Joseph |last2=Kayalı |first2=Hasan |last3=Van Young |first3=Eric |title=Empire to Nation: Historical Perspectives on the Making of the Modern World |date=2011 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-7815-9 |language=en}}</ref> ==== Afrika ==== [[Lêer:The National Archives UK - CO 1069-124-8.jpg|duimnael|regs|Kenneth Kaunda, 'n antikoloniale politieke leier uit Zambië, by 'n nasionalistiese saamtrek in die koloniale Noord-Rhodesië (nou Zambië) in 1960.]] In die 1880's het die Europese moondhede byna die hele [[Afrika]] onder mekaar verdeel; net [[Ethiopië]] en [[Liberië]] was onafhanklik. Hulle het regeer tot ná die Tweede Wêreldoorlog, toe die kragte van nasionalisme veel sterker geword het. In die 1950's en 1960's het die koloniale besittings onafhanklike state geword. Die proses was meestal vreedsaam, maar daar was verskeie lang en bitter burgeroorloë, soos in [[Algerië]] en [[Kenia]].<ref name="Horne1977">Alistair Horne, ''A Savage War of Peace: Algeria 1954–1962'' (1977).</ref><ref name="Anderson2005">David Anderson, ''Histories of the Hanged: The Dirty War in Kenya and the End of Empire'' (2005).</ref> Oor Afrika heen het nasionalisme gesteun op die organisatoriese vaardighede wat inheemse mense in die Britse, Franse en ander weermagte gedurende die wêreldoorloë geleer het. Dit het gelei tot organisasies wat nie deur die koloniale moondhede of deur die tradisionele plaaslike magstrukture wat met hulle saamgewerk het, beheer of goedgekeur is nie. Nasionalistiese organisasies het sowel die tradisionele as die nuwe koloniale strukture begin uitdaag en hulle uiteindelik verdring. Leiers van nasionalistiese bewegings het beheer oorgeneem toe die Europese owerhede vertrek het, en baie het dekades lank of tot hulle dood geregeer. In die afgelope dekades het baie Afrikalande die triomf en die neerlaag van nasionalistiese ywer beleef, wat in die proses die brandpunte van die sentraliserende staatsmag verander het.<ref name="Almond1971">Gabriel Almond en James S. Coleman, ''The Politics of the Developing Areas'' (1971).</ref><ref name="Ohaegbulam1977">Festus Ugboaja Ohaegbulam, ''Nationalism in Colonial and Post-colonial Africa'' (University Press of America, 1977).</ref><ref name="Hodgkin1956">Thomas Hodgkin, ''Nationalism in Colonial Africa'' (1956).</ref> [[Suid-Afrika]], 'n Britse kolonie, was uitsonderlik daarin dat dit teen 1931 feitlik onafhanklik geword het. Van 1948 af is dit deur wit [[Afrikaners|Afrikaner]]-nasionaliste beheer, wat op rasseskeiding en wit minderheidsheerskappy gekonsentreer het – bekend as [[apartheid]]. Dit het tot 1994 gehou, toe veelrassige verkiesings gehou is. Die internasionale anti-apartheidsbeweging het swart nasionaliste ondersteun totdat sukses bereik is, en [[Nelson Mandela]] is as president verkies.<ref name="Clark2013">Nancy L. Clark en William H. Worger, ''South Africa: The Rise and Fall of Apartheid'' (Routledge, 2013).</ref> ==== Die uiteenval van Joego-Slawië ==== Ná die rewolusies van 1989 wat die ineenstorting van die [[Kommunisme|kommunisme]] aan die gang gesit het, was daar in die 1990's 'n toename in uiterste nasionalisme. Dit het baie mense sonder 'n identiteit gelaat: die mense onder kommunistiese heerskappy moes integreer, maar het hulle nou vry gevind om te kies, wat lank sluimerende konflikte laat opvlam en ernstige bronne van konflik geskep het. Toe die kommunisme in [[Joego-Slawië]] geval het, het ernstige konflik ontstaan wat tot 'n toename in uiterste nasionalisme gelei het. Die akademikus Steven Berg was van mening dat die wortel van nasionalistiese konflikte die eis om outonomie en 'n afsonderlike bestaan was, en dat nasionalisme sterk emosies kan wek wat 'n groep laat veg om te oorleef – veral omdat politieke grense ná die val van die kommunisme nie met etniese grense saamgeval het nie. Ernstige konflikte het dikwels ontstaan en baie maklik geëskaleer.<ref name="Berg1993">{{Cite journal |last=Berg |first=Steven |title=Nationalism Redux: Through the Glass of the Post-Communist States Darkly |journal=Current History |date=1993 |pages=162–166 |language=en}}</ref> === 21ste eeu === [[Lêer:Bolsonaro with US President Donald Trump in White House, 19 March 2019.jpg|duimnael|regs|Die voormalige Brasiliaanse president [[Jair Bolsonaro]] saam met die Amerikaanse president [[Donald Trump]] in 2019.]] Die opkoms van globalisme in die laat 20ste eeu het tot 'n toename in nasionalisme en [[populisme]] in Europa en Noord-Amerika gelei. Dié neiging is verder aangevuur deur toenemende [[terrorisme]] in die Weste – die aanvalle van 11 September 2001 in die Verenigde State is 'n uitstaande voorbeeld – deur toenemende onrus en burgeroorloë in die [[Midde-Ooste]], en deur golwe Moslemvlugtelinge, veral uit die [[Siriese Burgeroorlog]], wat na Europa gestroom het. Nasionalistiese groepe soos Duitsland se Pegida, Frankryk se [[Rassemblement National|Nasionale Front]] en die [[Verenigde Koninkryk Onafhanklikheidsparty]] het in hulle onderskeie lande op die voorgrond getree met 'n pleidooi vir beperkings op immigrasie om die plaaslike bevolking te beskerm.<ref name="McCartney2004">{{Cite journal |last=McCartney |first=Paul T. |title=American Nationalism and U.S. Foreign Policy from September 11 to the Iraq War |journal=Political Science Quarterly |date=2004 |volume=119 |issue=3 |pages=399–423 |doi=10.2307/20202389 |jstor=20202389 |language=en}}</ref><ref name="Postelnicescu2016">{{Cite journal |last=Postelnicescu |first=Claudia |title=Europe's New Identity: The Refugee Crisis and the Rise of Nationalism |journal=Europe's Journal of Psychology |date=2016 |volume=12 |issue=2 |pages=203–209 |doi=10.5964/ejop.v12i2.1191 |pmid=27298631 |language=en}}</ref> Sedert 2010 het Katalaanse nasionaliste 'n vernieude onafhanklikheidsbeweging gelei en [[Katalonië|Katalaanse]] onafhanklikheid verklaar, waarteen Spaanse nasionaliste hulle verset het. In die 2010's het die Griekse ekonomiese krisis en golwe immigrasie 'n beduidende toename in fascisme en Griekse nasionalisme in [[Griekeland]] meegebring, veral onder die jeug.<ref name="ForeignAffairs2018">{{Cite news |title=Why Spanish Nationalism Is on the Rise |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/spain/2018-02-05/why-spanish-nationalism-rise |work=Foreign Affairs |date=5 Februarie 2018 |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref><ref name="Koronaiou2015">{{Cite journal |last1=Koronaiou |first1=Alexandra |last2=Lagos |first2=Evangelos |last3=Sakellariou |first3=Alexandros |title=Golden Dawn, Austerity and Young People: The Rise of Fascist Extremism Among Young People in Contemporary Greek Society |journal=The Sociological Review |date=2015 |volume=63 |pages=231–249 |doi=10.1111/1467-954X.12270 |language=en}}</ref> In Rusland het die uitbuiting van nasionalistiese sentimente [[Wladimir Poetin]] in staat gestel om mag te konsolideer; dié sentiment is in Rusland se anneksasie van die [[Krim]] in 2014 en in ander optrede in [[Oekraïne]] aangewend. Nasionalistiese bewegings het geleidelik ook in Sentraal-Europa gegroei, veral in [[Pole]] onder die invloed van die regerende party Reg en Geregtigheid, en in [[Hongarye]], waar retoriek teen immigrasie en teen buitelandse invloed 'n kragtige nasionale bindmiddel van die regerende Fidesz-party onder [[Viktor Orbán]] geword het. Nasionalistiese partye het ook by regeringskoalisies in Bulgarye, Slowakye, Letland en Oekraïne aangesluit.<ref name="IMR2016">{{Cite web |title=The Rise of Russian Nationalism, the Secret of Putin's Survival, and the Return of Stalin |publisher=Institute of Modern Russia |date=2016 |url=https://imrussia.org/en/the-rundown/media-must-reads/2564-the-rise-of-the-russian-nationalism%2C-the-secret-of-putin%E2%80%99s-survival |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref><ref name="Economist2018">{{Cite news |title=Why is Hungary turning to nationalism? |newspaper=The Economist |date=5 April 2018 |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/04/05/why-is-hungary-turning-to-nationalism |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> In [[Indië]] het die Hindoe-nasionalisme in gewildheid gegroei met die opkoms van die [[Bharatiya Janata Party]], 'n regse party wat sedert 2014 op nasionale vlak regeer. Die toename in godsdienstige nasionalisme gaan saam met die opkoms van regse populisme in Indië en die verkiesing en herverkiesing van die populistiese leier [[Narendra Modi]] as premier. Militante Boeddhistiese nasionalisme is ook aan die toeneem in [[Mianmar]], [[Thailand]] en [[Sri Lanka]]. In Japan het nasionalistiese invloede in die regering in die vroeë 21ste eeu ontwikkel, grootliks uit die ultrakonserwatiewe organisasie Nippon Kaigi, wat pleit vir die herstel van Japan as militêre moondheid en revisionistiese historiese vertellings bevorder wat gebeure soos die Nanking-slagting ontken. Die Skotse onafhanklikheidsreferendum is op 18 September 2014 gehou; die voorstel is verwerp met 55,3% wat teen onafhanklikheid gestem het. In 'n referendum in 2016 het die Britse bevolking onverwags gestem om die [[Verenigde Koninkryk]] uit die [[Europese Unie]] te onttrek ([[Brexit]]). Aangesien die belofte van voortgesette lidmaatskap van die Europese Unie 'n kernkenmerk van die veldtog teen onafhanklikheid tydens die Skotse referendum was, is daar sedertdien pleidooie vir 'n tweede referendum oor Skotse onafhanklikheid.<ref name="Guardian2021">{{Cite news |last=Brooks |first=Libby |title=Sturgeon says second independence vote 'a matter of when, not if' |newspaper=The Guardian |date=9 Mei 2021 |url=https://www.theguardian.com/politics/2021/may/09/scottish-indyref2-battle-distraction-covid-michael-gove |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Die veldtog vir die Amerikaanse presidentsverkiesing van 2016 het die ongekende opkoms van [[Donald Trump]] gesien, 'n sakeman sonder politieke ervaring wat op 'n populisties-nasionalistiese platform verkies is. Sy slagspreuke "''Make America Great Again''" en "''America First''" was voorbeelde van sy veldtog se verwerping van globalisme en sy sterk nasionalistiese uitkyk, en sy onverwagte oorwinning is as deel van dieselfde neiging beskou wat die Brexit-stemming meegebring het. Op 22 Oktober 2018 het Trump openlik verklaar dat hy 'n nasionalis is, en op 29 Oktober 2018 het hy nasionalisme met patriotisme gelykgestel: "Ek is trots op hierdie land en ek noem dit 'nasionalisme'."<ref name="Barnett2017">{{Cite book |last=Barnett |first=Anthony |title=The Lure of Greatness: England's Brexit and America's Trump |year=2017 |publisher=Random House |isbn=978-1783524549 |language=en}}</ref><ref name="Politico2018">{{Cite web |url=https://www.politico.com/story/2018/10/22/trump-nationalist-926745 |title=Trump: 'I'm a nationalist' |website=Politico |date=22 Oktober 2018 |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> In 2016 het [[Rodrigo Duterte]] president van die [[Filippyne]] geword met 'n uitgesproke nasionalistiese veldtog. Anders as sy onmiddellike voorgangers het hy die land van sy voormalige heerser, die Verenigde State, verwyder en nader bande met China sowel as Rusland gesoek. In 2017 het die Turkse nasionalisme president [[Recep Tayyip Erdoğan]] in 'n nasionale referendum tot ongekende mag gedra; reaksies van wêreldleiers was gemeng, met Wes-Europese leiers wat oor die algemeen kommer uitgespreek het terwyl die leiers van baie meer outoritêre regimes hom gelukgewens het. == Politieke wetenskap == Baie politieke wetenskaplikes het teorieë oor die grondslae van die moderne nasiestaat en die begrip soewereiniteit opgestel, en die begrip nasionalisme in die [[politieke wetenskap]] steun op daardie teoretiese grondslae. Filosowe soos [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]], [[John Locke|Locke]], [[Thomas Hobbes|Hobbes]] en [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]] het die staat as die uitkoms van 'n "[[sosiale kontrak]]" tussen regeerders en individue opgevat. [[Max Weber]] het die algemeenste gebruikte definisie van die staat verskaf: "daardie menslike gemeenskap wat met sukses aanspraak maak op die monopolie van regmatige fisiese geweld binne 'n bepaalde gebied". In ''Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism'' (1983) skryf Benedict Anderson dat [[Nasie|nasies]] maatskaplik gekonstrueerde gemeenskappe is wat deur mense verbeel word wat hulself as deel van 'n groep beskou; hy het die opkoms van nasionalisme in verband gebring met die ontstaan van drukkerskapitalisme en die vermeerdering van gedrukte media in die volkstale.<ref name="Anderson2006" /> Hedendaagse vakkundigheid beskryf die kernbeginsel wat onder hierdie ontwikkelinge lê dikwels as die ooreenstemming tussen 'n politieke gemeenskap en die gesag wat dit regeer. Volgens dié siening rus 'n stabiele staat op die instemming van 'n bevolking wat homself as 'n afsonderlike kollektief met 'n regmatige aanspraak op selfregering erken. Dit veronderstel nie eenvormigheid van mening of kultuur nie, maar 'n gedeelde raamwerk van behoort wat demokratiese deelname, die verdediging van soewereiniteit en weerstand teen sowel buitelandse oorheersing as binnelandse outoritarisme moontlik maak.<ref name="Gorski2000" /> Baie vakkundiges het op die verband tussen staatsbou, oorlog en nasionalisme gewys. John Etherington voer aan dat nasionalisme inherent uitsluitend en daarom potensieel gewelddadig is,<ref name="Etherington2007">{{Cite journal |last=Etherington |first=John |title=Nationalism, Exclusion and Violence: A Territorial Approach |journal=Studies in Ethnicity and Nationalism |date=2007 |volume=7 |issue=3 |pages=24–44 |doi=10.1111/j.1754-9469.2007.tb00160.x |language=en}}</ref> terwyl Jeffrey Herbst stel dat bedreigings van buite nasionalistiese sentiment kan aanwakker: "Bedreigings van buite het sulke kragtige uitwerking op nasionalisme omdat mense op 'n diepgaande wyse besef dat hulle bedreig word ter wille van wie hulle as nasie is; hulle word gedwing om te erken dat hulle slegs as nasie die bedreiging suksesvol kan afweer." Met toenemende bedreigings van buite neem die staat se vermoë om hulpbronne te onttrek toe, en Herbst verbind die afwesigheid van bedreigings van buite in lande van Afrika suid van die Sahara ná onafhanklikheid aan swak staatsnasionalisme en swak staatsvermoë.<ref name="Herbst1990">{{Cite journal |last=Herbst |first=Jeffrey |title=War and the State in Africa |journal=International Security |date=1990 |volume=14 |issue=4 |pages=117–139 |doi=10.2307/2538753 |jstor=2538753 |language=en}}</ref> Barry Posen voer aan dat nasionalisme die intensiteit van oorlog verhoog en dat state nasionalisme doelbewus bevorder om hulle militêre vermoëns te verbeter.<ref name="Posen1993">{{Cite journal |last=Posen |first=Barry |title=Nationalism, the Mass Army, and Military Power |journal=International Security |date=1993 |volume=18 |issue=2 |pages=80–124 |doi=10.2307/2539098 |jstor=2539098 |language=en}}</ref> Die meeste nuwe nasiestate sedert 1815 het deur dekolonisasie ontstaan.<ref name="Roeder2007" /> Adria Lawrence voer aan dat nasionalisme in die koloniale wêreld aangespoor is deur die versuim van koloniale moondhede om gelyke politieke regte aan hulle onderdane in die kolonies toe te ken, wat hulle daartoe beweeg het om onafhanklikheid na te streef.<ref name="Lawrence2013" /> Michael Hechter voer op soortgelyke wyse aan dat "randnasionalismes" ontstaan het wanneer ryke verhinder het dat randgebiede politieke outonomie en plaaslike selfregering geniet.<ref name="Hechter2000" /> == Sosiologie == [[Lêer:Publicidadnacionalistaenbrasil.jpg|duimnael|regs|Nasionalistiese advertensie van 'n supermark in Fortaleza, Brasilië. Die bord lees "Trots om Brasiliaans te wees".]] Die sosiologiese of modernistiese uitleg van nasionalisme en nasiebou voer aan dat nasionalisme ontstaan en floreer in moderne samelewings met 'n industriële ekonomie wat homself kan onderhou, 'n sentrale hoogste gesag wat gesag en eenheid kan handhaaf, en 'n gesentraliseerde taal wat deur 'n gemeenskap van mense verstaan word. Modernistiese teoretici merk op dat dit slegs in moderne samelewings moontlik is, terwyl tradisionele samelewings gewoonlik nie die voorvereistes vir nasionalisme het nie: hulle het geen moderne selfonderhoudende ekonomie nie, het verdeelde gesag, en gebruik verskeie tale, sodat baie groepe nie met mekaar kan kommunikeer nie. Onder die vooraanstaande teoretici wat die modernistiese uitleg van nasies en nasionalisme ontwikkel het, tel Carlton J.H. Hayes, Henry Maine, Ferdinand Tönnies, [[Rabindranath Tagore]], [[Émile Durkheim]], [[Max Weber]], [[Arnold J. Toynbee]] en [[Talcott Parsons]].<ref name="Motyl508">Motyl (2001), bl. 508–509.</ref> In sy ontleding van die historiese veranderinge en ontwikkeling van menslike samelewings het Henry Maine daarop gewys dat die sleutelonderskeid lê tussen tradisionele samelewings, wat as "status"-samelewings op familieverbande en funksioneel diffuse rolle vir individue gegrond is, en moderne samelewings, wat as "kontrak"-samelewings gedefinieer word waarin maatskaplike verhoudinge deur rasionele kontrakte bepaal word wat individue aangaan om hulle belange te bevorder. Maine het die ontwikkeling van samelewings gesien as 'n beweging weg van tradisionele statussamelewings na moderne kontraksamelewings.<ref name="Motyl510">Motyl (2001), bl. 510.</ref> In sy boek ''Gemeinschaft und Gesellschaft'' (1887) het Ferdinand Tönnies 'n ''Gemeinschaft'' ("gemeenskap") gedefinieer as iets wat op emosionele bande gegrond is en aan tradisionele samelewings toegeskryf word, terwyl hy 'n ''Gesellschaft'' ("samelewing") as 'n onpersoonlike, moderne samelewing gedefinieer het. Hoewel hy die voordele van moderne samelewings erken het, het hy hulle ook gekritiseer vir die koue en onpersoonlike aard wat vervreemding veroorsaak, terwyl hy die intimiteit van tradisionele gemeenskappe geloof het.<ref name="Motyl510" /> Émile Durkheim het Tönnies se herkenning van vervreemding uitgebrei en die verskil tussen tradisionele en moderne samelewings omskryf as dié tussen samelewings wat op "meganiese solidariteit" en dié wat op "organiese [[solidariteit]]" gegrond is. Durkheim het meganiese solidariteit met gewoonte, sede en onderdrukking geassosieer, wat nodig was om gedeelde sienings te handhaaf, terwyl samelewings op organiese solidariteit moderne samelewings is waarin daar 'n arbeidsverdeling op grond van maatskaplike differensiasie bestaan wat vervreemding veroorsaak. Durkheim het aangevoer dat maatskaplike integrasie in die tradisionele samelewing 'n outoritêre kultuur vereis het wat die aanvaarding van 'n maatskaplike orde ingesluit het, en dat die moderne samelewing integrasie op die onderlinge voordele van die arbeidsverdeling grond, maar hy het opgemerk dat die onpersoonlike aard van die moderne stadslewe vervreemding en gevoelens van anomie meebring.<ref name="Motyl510" /> Max Weber het aangevoer dat die verandering wat die moderne samelewing en nasies voortgebring het, die gevolg is van die opkoms van 'n charismatiese leier in 'n samelewing wat 'n nuwe tradisie of 'n rasioneel-wetlike stelsel skep wat die hoogste gesag van die staat vestig. Weber se opvatting van charismatiese gesag word as die grondslag van baie nasionalistiese regerings beskou.<ref name="Motyl510" /> === Primordialistiese evolusionêre uitleg === [[Lêer:Maerz1848 berlin.jpg|duimnael|regs|Nasionalistiese en liberale druk het tot die Europese rewolusies van 1848 gelei.]] Die primordialistiese perspektief is op die evolusieteorie gegrond.<ref name="Goetze1998">{{Cite journal |last=Goetze |first=David |title=Evolution, Mobility, and Ethnic Group Formation |journal=Politics and the Life Sciences |year=1998 |volume=17 |issue=1 |pages=59–71 |doi=10.1017/S0730938400025363 |jstor=4236409 |language=en}}</ref><ref name="Motyl272">Motyl (2001), bl. 272–273.</ref> Dié benadering is gewild onder die algemene publiek, maar word gewoonlik deur kenners verwerp. Kevin Laland en Gillian Brown berig dat "die oorgrote meerderheid van professionele akademici in die sosiale wetenskappe nie net evolusionêre metodes ignoreer nie, maar in baie gevalle uiters vyandig staan teenoor die argumente" wat breë algemeenhede uit betreklik beperkte getuienis aflei.<ref name="Laland2011">{{Cite book |last1=Laland |first1=Kevin N. |last2=Brown |first2=Gillian R. |title=Sense and Nonsense: Evolutionary Perspectives on Human Behaviour |url=https://archive.org/details/sensenonsenseevo0000lala_z5v0 |year=2011 |publisher=Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/sensenonsenseevo0000lala_z5v0/page/2 2] |isbn=978-0199586967 |language=en}}</ref> Die evolusionêre teorie van nasionalisme beskou nasionalisme as die gevolg van die evolusie van die mens om homself met groepe te identifiseer, soos etniese groepe of ander groepe wat die grondslag van 'n nasie vorm. Roger Masters beskryf in ''The Nature of Politics'' die primordiale verklaring van die oorsprong van etniese en nasionale groepe as die erkenning van groepbande wat as unieke, emosionele, intense en duursame verbintenisse beskou word omdat hulle op verwantskap gegrond is en langs lyne van gemeenskaplike afkoms bevorder word.<ref name="Motyl272" /><ref name="Motyl273">Motyl (2001), bl. 273.</ref> Die primordialistiese evolusionêre sienings van nasionalisme verwys dikwels na die evolusieteorieë van [[Charles Darwin]] sowel as na die sosiaal-Darwinistiese sienings van die laat negentiende eeu. Denkers soos [[Herbert Spencer]] en Walter Bagehot het Darwin se teorie van [[natuurlike seleksie]] herinterpreteer "dikwels op maniere wat met Charles Darwin se evolusieteorie onversoenbaar is" deur ongegronde aansprake oor biologiese verskille tussen groepe, etnisiteite, rasse en nasies te maak. Die moderne evolusiewetenskappe het hulle van sulke sienings gedistansieer, maar opvattings van langtermyn-evolusionêre verandering bly grondliggend aan die werk van evolusionêre sielkundiges soos John Tooby en Leda Cosmides.<ref name="Motyl495">Motyl (2001), bl. 495–496.</ref><ref name="Motyl268">Motyl (2001), bl. 268.</ref> Uit die primordialistiese perspektief kan die voorbeeld van 'n buitelandse militêre mag wat op die nasie se grense mobiliseer, lede van 'n nasionale groep aanspoor om hulle te verenig en in reaksie te mobiliseer. Daar bestaan nabye omgewings waarin individue nie-onmiddellike werklike of verbeelde situasies saam met onmiddellike situasies identifiseer, wat hulle laat staan voor 'n gemeenskaplike situasie met sowel subjektiewe as objektiewe komponente wat hulle besluite raak; sulke nabye omgewings laat mense dus besluite neem op grond van bestaande sowel as verwagte situasies.<ref name="Motyl271">Motyl (2001), bl. 271–272.</ref> Kritici voer aan dat primordiale modelle wat op evolusionêre sielkunde steun nie op historiese getuienis gegrond is nie maar op aannames oor onwaargenome veranderinge oor duisende jare; hulle veronderstel 'n stabiele genetiese samestelling van die bevolking wat in 'n bepaalde gebied leef en kan nie die toevallighede hanteer wat elke bekende historiese proses kenmerk nie. Robert Hislope voer aan: {{Aanhaling|Die verwoording van die kulturele evolusieteorie stel teoretiese vordering bo sosiobiologie voor, maar die verklarende opbrengs daarvan bly beperk weens die rol van toeval in menslike aangeleenthede en die belang van nie-evolusionêre, nabye oorsaaklike faktore. Hoewel die evolusieteorie ongetwyfeld die ontwikkeling van alle organiese lewe verhelder, blyk dit die beste te werk op makrovlakke van ontleding, by "distale" verklaringspunte en uit die oogpunt van die langtermyn. Dit is dus onvermydelik dat dit tekortkominge sal toon by gebeure op mikrovlak wat hoogs toevallig van aard is.|Robert Hislope}} In 1920 het die Engelse historikus G.P. Gooch aangevoer dat "hoewel patriotisme so oud is as die menslike samelewing en sy kring geleidelik van die stam en die klan na die stad en die staat uitgebrei het, nasionalisme as werkende beginsel en uitgesproke belydenis eers tussen die meer ingewikkelde intellektuele prosesse van die moderne wêreld sy verskyning gemaak het".<ref name="Gooch1920">{{Cite book |last=Gooch |first=G.P. |title=Nationalism |publisher=Swarthmore Press |year=1920 |page=5 |language=en}}</ref> === Marxistiese uitleg === In die ''[[Kommunistiese Manifes]]'' (1848) het [[Karl Marx]] en [[Friedrich Engels]] verklaar dat "die werkende mense geen land het nie".<ref name="MarxEngels">{{Cite book |last1=Marx |first1=Karl |last2=Engels |first2=Friedrich |title=Manifesto of the Communist Party |url=https://archive.org/details/commanifestofebruary1848 |year=1848 |language=en}}</ref> [[Wladimir Lenin]] het die begrip selfbeskikking ondersteun. In ''Marxisme en die nasionale vraagstuk'' (1913) het [[Josef Stalin]] geskryf dat "'n nasie nie 'n rasse- of stamgemeenskap is nie, maar 'n histories gekonstitueerde gemeenskap van mense"; dat "'n nasie nie 'n toevallige of verbygaande samehoping is nie, maar 'n stabiele gemeenskap van mense"; dat "'n nasie slegs gevorm word as gevolg van langdurige en stelselmatige omgang, deurdat mense geslag na geslag saamleef"; en in sy geheel dat "'n nasie 'n histories gekonstitueerde, stabiele gemeenskap van mense is, gevorm op die grondslag van 'n gemeenskaplike taal, gebied, ekonomiese lewe en psigiese samestelling wat in 'n gemeenskaplike kultuur tot uiting kom".<ref name="Stalin1913">{{Cite web |last=Stalin |first=Joseph |title=Marxism and the National Question |year=1913 |url=https://www.marxists.org/reference/archive/stalin/works/1913/03a.htm |publisher=Marxists Internet Archive |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> == Soorte nasionalisme == Historici, sosioloë en antropoloë debatteer sedert minstens die 1930's oor verskillende soorte nasionalisme.<ref name="Wirth1936">{{Cite journal |last=Wirth |first=Louis |title=Types of Nationalism |journal=American Journal of Sociology |date=1936 |volume=41 |issue=6 |pages=723–737 |doi=10.1086/217296 |language=en}}</ref> Die algemeenste manier van klassifikasie was om bewegings as óf "burgerlik" óf "etnies" nasionalisties te beskryf. Dié onderskeid is in die 1950's deur Hans Kohn gepopulariseer, wat "burgerlike" nasionalisme as "Westers" en meer demokraties beskryf het terwyl hy "etniese" nasionalisme as "Oosters" en ondemokraties voorgestel het.<ref name="KohnIdea" /> Sedert die 1980's het navorsers oor nasionalisme talle gebreke in dié starre verdeling uitgewys en meer spesifieke klassifikasies en 'n groot verskeidenheid vorme voorgestel.<ref name="Spencer1998">{{Cite journal |last1=Spencer |first1=Philip |last2=Wollman |first2=Howard |title=Good and bad nationalisms: A critique of dualism |journal=Journal of Political Ideologies |date=1998 |volume=3 |issue=3 |pages=255–274 |doi=10.1080/13569319808420780 |language=en}}</ref><ref name="Yack1996">{{Cite journal |last=Yack |first=Bernard |title=The myth of the civic nation |journal=Critical Review |date=1996 |volume=10 |issue=2 |pages=193–211 |doi=10.1080/08913819608443417 |language=en}}</ref> === Antikoloniale nasionalisme === [[Lêer:Crowd demonstrates against Great Britain in Cairo.jpg|duimnael|regs|'n Skare betoon op 23 Oktober 1951 in Kaïro teen Brittanje terwyl die spanning tussen Egipte en Brittanje oor die beheer van die Suezkanaal toegeneem het.]] Antikoloniale nasionalisme is 'n intellektuele raamwerk wat die proses van dekolonisasie in die middel van die 20ste eeu voorafgegaan, begelei en gevolg het.<ref name="mylonas" /> Benedict Anderson het 'n nasie gedefinieer as 'n maatskaplik gekonstrueerde gemeenskap wat gesamentlik geskep word deur individue wat hulself as deel daarvan verbeel. Hy wys op die Nuwe Wêreld as die plek waar nasionalisme oorspronklik as begrip ontstaan het, gekenmerk deur sy verbeelding van 'n ahistoriese identiteit wat kolonialisme per definisie ontken. Dié opvatting van nasionalisme is verteenwoordig deur die omvorming van setlaarskolonies in nasies, terwyl antikoloniale nasionalisme deur die bewegings teen koloniale moondhede in die 20ste eeu verteenwoordig word.<ref name="Anderson2006" /> Nasionalistiese mobilisering in Franse koloniale Afrika en Britse koloniale [[Indië]] het ontwikkel "toe koloniale regimes geweier het om regte aan hulle toenemend goed opgevoede koloniale onderdane oor te dra", waarop dié onderdane inheemse elites gevorm en nasionalistiese taktiek strategies aangeneem en aangepas het.<ref name="Lawrence2013" /><ref name="Tudor2013">{{Cite book |last=Tudor |first=Maya Jessica |title=The Promise of Power: The Origins of Democracy in India and Autocracy in Pakistan |url=https://archive.org/details/promiseofpoweror0000tudo |date=2013 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-1139519076 |language=en}}</ref> Nuwe nasionale identiteite kan bestaande etniese of taalkundige skeidings oorbrug. Die antikoloniale onafhanklikheidsbewegings in Afrika en Asië in die 20ste eeu is gelei deur mense met 'n stel gedeelde identiteite wat 'n tuisland sonder buitelandse heerskappy verbeel het. Anderson voer aan dat die rassisme wat dikwels as gevolg van koloniale heerskappy ondervind en aan nasionalisme toegeskryf word, eerder aan teorieë van klas toegeskryf moet word.<ref name="Anderson2006" /> Gellner se teorie van nasionalisme voer aan dat nasionalisme daarop gemik is om een kultuur of etnisiteit in een staat saam te voeg, wat tot die sukses van daardie staat lei. Vir Gellner is nasionalisme eties van aard, en politieke partye van 'n staat behoort die etniese meerderheid van die staat te weerspieël. Dié definisie dra ook by tot antikoloniale nasionalisme, indien antikoloniale bewegings opgevat word as bewegings van een bepaalde etniese groep teen 'n heersende party van buite. Edward Said het nasionalisme ook, minstens gedeeltelik, as eties beskou en aangevoer dat nasionalistiese vertellings dikwels hand aan hand met rassisme gaan, aangesien gemeenskappe hulself in verhouding tot die ander definieer.<ref name="Gellner1983" /> Antikoloniale nasionalisme is nie staties nie en word deur verskillende vorme van nasionalisme na plek bepaal. In die antikoloniale beweging op die Indiese subkontinent het [[Mahatma Gandhi]] en sy bondgenote in die Indiese onafhanklikheidsbeweging vir 'n saamgestelde nasionalisme gepleit, aangesien hulle nie gemeen het dat 'n onafhanklike Indiese nasie deur sy godsdienstige identiteit gedefinieer moes word nie. Ondanks grootskaalse teenstand deur ondersteuners van die Indiese Nasionale Kongres het die aandringing van die Moslems onder die separatistiese Moslemliga daartoe gelei dat die Indiese subkontinent in 1947 volgens godsdienstige lyne in twee state verdeel is: die Moslem-meerderheidstaat [[Pakistan]] en die Hindoe-meerderheidstaat Indië.<ref name="Bennema2011">{{Cite book |last1=Bennema |first1=Cornelis |last2=Bhakiaraj |first2=Paul Joshua |title=Indian and Christian: Changing Identities in Modern India |date=2011 |publisher=SAIACS Press |isbn=978-8187712268 |page=157 |language=en}}</ref><ref name="Chitkara1998">{{Cite book |last=Chitkara |first=M.G. |title=Converts Do Not Make a Nation |date=1998 |publisher=APH Publishing |isbn=978-8170249825 |page=240 |language=en}}</ref> Die filosoof en akademikus Achille Mbembe voer aan dat postkolonialisme 'n teenstrydige term is, omdat kolonialisme altyd teenwoordig is: diegene wat aan hierdie intellektuele praktyk deelneem, stel 'n postkolonialisme voor ondanks die feit dat kolonialisme die bepalende raamwerk vir die wêreld is – en dieselfde geld vir antikolonialisme. Antikoloniale nasionalisme as intellektuele raamwerk het tot in die laat 20ste eeu voortbestaan met die weerstandsbewegings in die Sowjet-satellietstate en gaan in die 21ste eeu voort met die onafhanklikheidsbewegings in die Arabiese wêreld.<ref name="Mbembe2001">{{Cite book |last=Mbembe |first=Achille |title=On the Postcolony |url=https://archive.org/details/onpostcolony0000mbem |date=2001 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520917538 |location=Berkeley |language=en}}</ref> === Burgerlike en liberale nasionalisme === [[Lêer:2012 UPA March in Kiev.jpg|duimnael|regs|Oekraïense nasionaliste dra portrette van Stepan Bandera en vlae van die Oekraïense Opstandsleër.]] [[Burgerlike nasionalisme]] definieer die nasie as 'n vereniging van mense wat hulself as deel van die nasie beskou, wat gelyke en gedeelde politieke regte het en wat lojaal is aan dieselfde politieke prosedures. Volgens die beginsels van burgerlike nasionalisme is die nasie nie op gemeenskaplike etniese afkoms gegrond nie, maar is dit 'n politieke entiteit wie se kernidentiteit nie etnisiteit is nie. Dié burgerlike opvatting van nasionalisme word verteenwoordig deur Ernest Renan in sy lesing "Wat is 'n nasie?" van 1882, waarin hy die nasie as 'n "daaglikse referendum" gedefinieer het wat van die wil van sy mense afhang om saam voort te leef.<ref name="Nash2001">{{Cite book |last=Nash |first=Kate |title=The Blackwell Companion to Political Sociology |url=https://archive.org/details/blackwellcompani0000unse_l9r7 |date=2001 |publisher=Wiley-Blackwell |page=[https://archive.org/details/blackwellcompani0000unse_l9r7/page/391 391] |isbn=978-0631210504 |language=en}}</ref> Liberale nasionalisme word algemeen as versoenbaar met die liberale waardes van vryheid, verdraagsaamheid, gelykheid en individuele regte beskou.<ref name="Kymlicka200">Kymlicka (1995), bl. 200.</ref> Ernest Renan en [[John Stuart Mill]] word dikwels as vroeë liberale nasionaliste beskou. Liberale nasionaliste verdedig die waarde van nasionale identiteit dikwels deur te sê dat individue 'n nasionale identiteit nodig het om betekenisvolle, outonome lewens te lei,<ref name="Kymlicka34">Kymlicka (1995), bl. 34.</ref> en dat liberale demokratiese staatsvorme nasionale identiteit nodig het om behoorlik te funksioneer.<ref name="Miller1995">Miller (1995), bl. 136, 188–189.</ref><ref name="Tamir1993">Yael Tamir, ''Liberal Nationalism'' (Princeton University Press, 1993), ISBN 978-0691078939.</ref> Burgerlike nasionalisme staan binne die tradisies van [[rasionalisme]] en [[liberalisme]], maar as vorm van nasionalisme word dit gewoonlik teenoor [[etniese nasionalisme]] gestel. Burgerlike nasionalisme hang saam met langbestaande state wie se dinastieke heersers geleidelik verskeie afsonderlike gebiede bekom het, met min verandering aan grense, maar wat historiese bevolkings van verskeie taalkundige of godsdienstige agtergronde bevat het. Aangesien mense wat in verskillende dele van die staatsgebied woon min ooglopende gemeenskaplike grond kon hê, het burgerlike nasionalisme ontwikkel as 'n manier vir heersers om sowel 'n eietydse rede vir sulke heterogeniteit te verskaf as 'n gemeenskaplike doel daar te stel. Renan het aangevoer dat faktore soos etnisiteit, taal, godsdiens, die ekonomie, geografie, die heersende dinastie en historiese krygsdade belangrik maar nie voldoende was nie; wat nodig was, was 'n geestelike siel wat 'n "daaglikse referendum" onder die mense moontlik gemaak het. Burgerlik-nasionale ideale het die ontwikkeling van verteenwoordigende demokrasie in multi-etniese lande soos die Verenigde State en Frankryk beïnvloed, sowel as in grondwetlike monargieë soos Brittanje, [[België]] en [[Spanje]].<ref name="Singley2003">{{Cite journal |last=Singley |first=Carol J. |title=Race, Culture, Nation: Edith Wharton and Ernest Renan |journal=Twentieth Century Literature |year=2003 |volume=49 |issue=1 |pages=32–45 |doi=10.2307/3176007 |jstor=3176007 |language=en}}</ref><ref name="Popkin2016" /> === Kreoolse nasionalisme === Kreoolse nasionalisme is die ideologie wat in onafhanklikheidsbewegings onder die kreole – die afstammelinge van die koloniseerders – ontstaan het, veral in [[Latyns-Amerika]] in die vroeë 19de eeu. Dit is bevorder toe die Franse keiser Napoleon beheer van Spanje en [[Portugal]] oorgeneem het en die bevelsketting van die Spaanse en Portugese konings na die plaaslike goewerneurs verbreek het. Lojaliteit aan die Napoleontiese state is verwerp, en die kreole het toenemend onafhanklikheid geëis, wat hulle ná burgeroorloë tussen 1808 en 1826 verkry het.<ref name="Simon2017">Joshua Simon, ''The Ideology of Creole Revolution: Imperialism and Independence in American and Latin American Political Thought'' (2017), bl. 1–2.</ref><ref name="Brading1991">D.A. Brading, ''The First America: The Spanish Monarchy, Creole Patriots and the Liberal State 1492–1866'' (1991).</ref> === Etniese nasionalisme === [[Etniese nasionalisme]], ook etnonasionalisme genoem, is 'n vorm van nasionalisme waarin die "nasie" in terme van [[Etniese groep|etnisiteit]] gedefinieer word. Die sentrale tema van etniese nasionaliste is dat "nasies gedefinieer word deur 'n gedeelde erfenis, wat gewoonlik 'n gemeenskaplike taal, 'n gemeenskaplike geloof en 'n gemeenskaplike etniese afkoms insluit". Dit sluit ook gedagtes in van 'n [[kultuur]] wat lede van die groep met mekaar en met hulle voorouers deel. Dit verskil van 'n suiwer kulturele definisie van "die nasie", wat mense in staat stel om deur kulturele assimilasie lede van 'n nasie te word, en van 'n suiwer taalkundige definisie waarvolgens "die nasie" uit alle sprekers van 'n bepaalde taal bestaan. Hoewel nasionalisme uit sigself nie 'n geloof in die meerderwaardigheid van een etnisiteit of land bo ander inhou nie, ondersteun sommige nasionaliste etnosentriese meerderwaardigheid of proteksionisme.<ref name="PRA">{{Cite web |url=http://www.publiceye.org/fascist/third_position.html |title=Political Research Associates |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref><ref name="Muller2008">Jerry Z. Muller, "Us and Them: The Enduring Power of Ethnic Nationalism", ''Current'' 501 (Maart/April 2008), bl. 9–14.</ref> Die vernedering om 'n tweedeklasburger te wees, het streeksminderhede in multi-etniese state soos Brittanje, Spanje, Frankryk, Duitsland, Rusland en die Ottomaanse Ryk daartoe gebring om nasionalisme in terme van lojaliteit aan hulle minderheidskultuur, veral taal en godsdiens, te definieer; gedwonge assimilasie was vir hulle 'n gruwel. Vir die polities dominante kultuurgroep was assimilasie noodsaaklik om ontrouheid en verraad tot 'n minimum te beperk en het dit dus 'n hoofbestanddeel van nasionalisme geword. 'n Tweede faktor vir die dominante groep was mededinging met naburige state: nasionalisme het 'n wedywering ingesluit, veral in terme van militêre bekwaamheid en ekonomiese sterkte.<ref name="Baycroft1998">Timothy Baycroft, ''Nationalism in Europe 1789–1945'' (1998), bl. 56, 58.</ref> === Ekonomiese nasionalisme === Ekonomiese nasionalisme, of ekonomiese patriotisme, is 'n ideologie wat staatsintervensie in die ekonomie begunstig, met beleide wat binnelandse beheer oor die ekonomie, arbeid en kapitaalvorming beklemtoon, selfs waar dit die instelling van [[Heffing|tariewe]] en ander beperkings op die beweging van arbeid, goedere en kapitaal verg.<ref name="Gilpin1987">{{Cite book |last=Gilpin |first=Robert |title=The Political Economy of International Relations |url=https://archive.org/details/politicaleconomy00robe |publisher=Princeton University Press |year=1987 |pages=[https://archive.org/details/politicaleconomy00robe/page/31 31]–34 |isbn=978-0691022628 |language=en}}</ref><ref name="Helleiner2021">{{Cite journal |last=Helleiner |first=Eric |title=The Diversity of Economic Nationalism |journal=New Political Economy |date=2021 |volume=26 |issue=2 |pages=229–238 |doi=10.1080/13563467.2020.1841137 |language=en}}</ref> === Gender en "gespierde" nasionalisme === [[Lêer:US Patriotic Army Recruiting Poster WW2 Then Now Forever.jpg|duimnael|regs|'n Patriotiese Amerikaanse werwingsaffiche vir die weermag uit die Tweede Wêreldoorlog.]] Feministiese kritiek vertolk nasionalisme as 'n meganisme waardeur seksuele beheer en onderdrukking geregverdig en gelegitimeer word, dikwels deur 'n dominante manlike mag. Die vergenderliking van nasionalisme deur maatskaplik gekonstrueerde opvattings van manlikheid en vroulikheid bepaal nie net hoe manlike en vroulike deelname aan die opbou van daardie nasie sal lyk nie, maar ook hoe die nasie deur nasionaliste verbeel sal word. Dat 'n nasie sy eie identiteit het, word as noodsaaklik en dikwels as onvermydelik beskou, en daardie identiteite is vergenderlik. Die fisiese grond self word dikwels as vroulik vergenderlik (die "moederland"), met 'n liggaam wat voortdurend in gevaar van skending deur buitelandse mans is, terwyl nasionale trots en beskerming van "haar" grense as manlik vergenderlik word.<ref name="Banerjee2003">{{Cite journal |last=Banerjee |first=Sikata |title=Gender and Nationalism: The Masculinization of Hinduism and Female Political Participation in India |journal=Women's Studies International Forum |year=2003 |volume=26 |issue=2 |pages=167–179 |doi=10.1016/s0277-5395(03)00019-0 |language=en}}</ref><ref name="Mackay2000">{{Cite journal |last=Mackay |first=Eva |title=Death by Landscape: Race, Nature and Gender in the Canadian Nationalist Mythology |journal=Canadian Woman Studies |date=2000 |volume=20 |pages=125–130 |language=en}}</ref> Geskiedenis, politieke ideologieë en godsdienste plaas die meeste nasies op 'n kontinuum van "gespierde" nasionalisme. Gespierde nasionalisme vat 'n nasie se identiteit op as iets wat uit gespierde of manlike eienskappe voortkom wat vir 'n bepaalde land eie is. Indien definisies van nasionalisme en gender as maatskaplik en kultureel gekonstrueer verstaan word, kan die twee saam gekonstrueer word deur 'n "ons"-teenoor-"hulle"-tweedeling in te span met die doel om die sogenaamde "ander" uit te sluit, wat gebruik word om die verenigende bande van die nasie te versterk. Die bemagtiging van een gender, nasie of seksualiteit vind gewoonlik plaas ten koste van die ontmagtiging van 'n ander; op dié wyse kan nasionalisme gebruik word om heteronormatiewe magstrukture te bestendig. [[Kolonialisme]] is histories sterk met gespierde nasionalisme verstrengel, van navorsing wat hegemoniese manlikheid met rykbou verbind tot interseksionele onderdrukking wat deur kolonialistiese beelde van die "ander" geregverdig word – 'n praktyk wat wesenlik was in die vorming van die Westerse identiteit. Dié "andermaking" kan die vorm van oriëntalisme aanneem, waarin die Ooste deur die Weste vervroulik en geseksualiseer word.<ref name="Mackay2000" /><ref name="Banerjee2003" /><ref name="Mayer2000">{{Cite book |last=Mayer |first=Tamar |title=Gender Ironies of Nationalism |publisher=Psychology Press |year=2000 |language=en}}</ref><ref name="Said1979">{{Cite book |last=Said |first=Edward |title=Orientalism |url=https://archive.org/details/orientalism0000said |publisher=Vintage Books |year=1979 |isbn=978-0394740676 |location=New York |language=en}}</ref> Die status van verowerde nasies kan 'n oorsaaklikheidsdilemma word: die nasie is "verower omdat hulle verwyf was en as verwyf beskou omdat hulle verower is". In nederlaag word hulle as militêr onbekwaam, nie aggressief en dus nie gespierd beskou. Om as 'n "behoorlike" nasie beskou te word, moet 'n nasie oor die manlik-vergenderlikte eienskappe van viriliteit beskik, teenoor die stereotipies vroulike eienskappe van onderdanigheid en afhanklikheid. Gespierde nasionalisme is dikwels onskeibaar van die begrip van die krygsman, wat ideologiese ooreenkomste oor baie nasies deel: dié word gedefinieer deur die manlike opvattings van aggressie, gewilligheid om oorlog te maak, beslistheid en spierkrag, teenoor die vroulike opvattings van vreedsaamheid, swakheid, geweldloosheid en medelye. Gedagtes van kulturele dualisme – van 'n krygslustige man en 'n kuise vrou – wat implisiet in gespierde nasionalisme is, onderstreep die rasse-, klas-, gender- en heteronormatiewe aard van die dominante nasionale identiteit.<ref name="Banerjee2003" /><ref name="Mackay2000" /> Nasies en genderstelsels is onderling ondersteunende konstruksies: die nasie vervul die manlike ideale van kameraadskap en broederskap. Manlikheid word as 'n opmerklike faktor in die voortbring van politieke militantheid aangedui. 'n Algemene kenmerk van 'n nasionale krisis is 'n ingrypende verskuiwing in die maatskaplik aanvaarbare maniere om 'n man te wees, wat dan help om die vergenderlikte opvatting van die nasie as geheel te vorm.<ref name="Waetjen2001">{{Cite journal |last=Waetjen |first=Thembisa |title=The Limits of Gender Rhetoric for Nationalism: A Case Study from Southern Africa |journal=Theory and Society |date=2001 |volume=30 |issue=1 |pages=121–152 |doi=10.1023/a:1011099627847 |jstor=658064 |language=en}}</ref><ref name="Alison2007">{{Cite journal |last=Alison |first=Miranda |title=Wartime Sexual Violence: Women's Human Rights and Questions of Masculinity |journal=Review of International Studies |date=2007 |volume=33 |issue=1 |pages=75–90 |doi=10.1017/s0260210507007310 |jstor=20097951 |language=en}}</ref> === Integrale nasionalisme, pan-nasionalisme en irredentisme === Daar word onder meer tussen ''Risorgimento''-nasionalisme en integrale nasionalisme onderskei. Waar ''Risorgimento''-nasionalisme geld vir 'n nasie wat 'n liberale staat wil vestig – soos die [[Unifikasie van Italië|Risorgimento]] in Italië en soortgelyke bewegings in [[Griekeland]], Duitsland en Pole in die 19de eeu, of die burgerlike Amerikaanse nasionalisme – ontstaan integrale nasionalisme nadat 'n nasie onafhanklikheid bereik en 'n staat gevestig het. Volgens Peter Alter en David Brown was Fascistiese Italië en [[Nazi-Duitsland]] voorbeelde van integrale nasionalisme. Sommige van die eienskappe wat integrale nasionalisme kenmerk, is anti-individualisme, statisme, radikale ekstremisme en aggressief-ekspansionistiese militarisme. Die term oorvleuel dikwels met fascisme, hoewel daar baie natuurlike punte van verskil bestaan. Integrale nasionalisme ontstaan in lande waar 'n sterk militêre etos deur die onafhanklikheidstryd ingebed geraak het, wanneer daar ná onafhanklikheid geglo word dat 'n sterk weermag nodig is om die veiligheid en lewensvatbaarheid van die nuwe staat te verseker; die sukses van so 'n bevrydingstryd lei ook tot gevoelens van nasionale meerderwaardigheid wat tot uiterste nasionalisme kan lei.<ref name="Brown2003">{{Cite book |last=Brown |first=David |title=Contemporary Nationalism |date=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-1134695416 |language=en}}</ref><ref name="Hayes1928">Integrale nasionalisme is een van vyf soorte nasionalisme wat Carlton Hayes in sy boek ''The Historical Evolution of Modern Nationalism'' (1928) omskryf het.</ref> Pan-nasionalisme is uitsonderlik daarin dat dit 'n groot gebied dek en meer op "groeperings" van etniese groepe konsentreer. Pan-Slawisme is een voorbeeld; die doel was om alle Slawiese volke in een land te verenig, en dit het gedeeltelik geslaag deurdat verskeie Suid-Slawiese volke in 1918 in [[Joego-Slawië]] verenig is.<ref name="Banac1984">Ivo Banac, ''The National Question in Yugoslavia'' (Cornell University Press, 1984).</ref> === Linkse nasionalisme === [[Lêer:Antiimperialismo caracas.jpg|duimnael|regs|'n Politieke muurskildery in Caracas met 'n anti-Amerikaanse en anti-imperialistiese boodskap.]] Linkse nasionalisme, soms sosialistiese nasionalisme genoem en nie te verwar met die Duitse fascistiese "Nasionaal-Sosialisme" nie, is 'n politieke beweging wat [[Links (politiek)|linkse politiek]] met nasionalisme kombineer. Baie nasionalistiese bewegings is toegewy aan nasionale bevryding, in die siening dat hulle nasies deur ander nasies vervolg word en dat hulle daarom [[selfbeskikking]] moet uitoefen deur hulle van die beweerde vervolgers te bevry. Anti-revisionistiese vorme van [[Marxisme]]-[[Leninisme]] is nou aan dié ideologie verbind, en praktiese voorbeelde sluit Stalin se vroeë werk ''Marxisme en die nasionale vraagstuk'' en sy leerstelling van sosialisme in een land in, wat verklaar dat nasionalisme in 'n internasionalistiese konteks gebruik kan word deur vir nasionale bevryding te veg sonder rasse- of godsdienstige verdeeldheid. Ander voorbeelde van linkse nasionalisme is [[Fidel Castro]] se 26 Julie-beweging wat die Kubaanse Rewolusie in 1959 aan die gang gesit het, Cornwall se Mebyon Kernow, Ierland se [[Sinn Féin]], Wallis se [[Plaid Cymru]], Skotland se [[Skotse Nasionale Party]], [[Galisië]] se Galisiese Nasionalistiese Blok, die Awami-liga in [[Bangladesj]], die [[African National Congress]] in [[Suid-Afrika]] en talle bewegings in Oos-Europa.<ref name="Zuzowski2008">Robert Zuzowski, "The Left and Nationalism in Eastern Europe", ''East European Quarterly'' 41, nr. 4 (2008).</ref><ref name="MotylAlg">Motyl (2001).</ref> === Nasionaal-anargisme === Onder die eerste voorstanders van nasionaal-anargisme was Hans Cany, Peter Töpfer en die voormalige aktivis van die Britse Nasionale Front, Troy Southgate, stigter van die inmiddels ontbinde Nasionale Rewolusionêre Faksie. Nasionaal-anargiste noem [[Michail Bakoenin]], William Godwin, [[Pjotr Kropotkin]], [[Pierre-Joseph Proudhon]], [[Max Stirner]] en [[Leo Tolstoi]] as hulle hoofinvloede.<ref name="Macklin2005">{{Cite journal |last=Macklin |first=Graham D. |title=Co-opting the counter culture: Troy Southgate and the National Revolutionary Faction |journal=Patterns of Prejudice |date=2005 |volume=39 |issue=3 |pages=301–326 |language=en}}</ref> Die standpunt het in die 1990's in Europa ontwikkel, en nasionaal-anargistiese groepe het wêreldwyd ontstaan. Nasionaal-anargisme is beskryf as 'n radikale regse nasionalistiese ideologie wat rasseskeiding en wit rassuiwerheid voorstaan. Nasionaal-anargiste beweer dat hulle neotribale [[etniese nasionalisme]] met filosofiese [[anargisme]] kombineer, hoofsaaklik in hulle steun vir 'n staatlose samelewing terwyl hulle die anargistiese maatskaplike filosofie verwerp; hulle staan homogene gemeenskappe in die plek van die nasiestaat voor en voer aan dat mense van verskillende etniese of rassegroepe vry sou wees om afsonderlik in hulle eie stamgemeenskappe te ontwikkel.<ref name="Sunshine2008">{{Cite journal |last=Sunshine |first=Spencer |title=Rebranding Fascism: National-Anarchists |journal=The Public Eye |date=2008 |volume=23 |issue=4 |pages=1–12 |language=en}}</ref><ref name="Sanchez2009">{{Cite web |last=Sanchez |first=Casey |title='National Anarchism': California racists claim they're anarchists |work=Intelligence Report |date=2009 |publisher=Southern Poverty Law Center |url=https://www.splcenter.org/fighting-hate/intelligence-report/2009/california-racists-claim-they%E2%80%99re-anarchists |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224042238/https://www.splcenter.org/fighting-hate/intelligence-report/2009/california-racists-claim-they%E2%80%99re-anarchists |archive-date=24 Februarie 2016 |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Hoewel die term ''nasionaal-anargisme'' so ver terug as die 1920's dateer, is die hedendaagse beweging sedert die laat 1990's deur Southgate voortgesit, wat dit as "verby links en regs" posisioneer. Die enkele vakkundiges wat nasionaal-anargisme ondersoek het, kom tot die gevolgtrekking dat dit eerder 'n verdere ontwikkeling in die denke van die radikale regse verteenwoordig as 'n heeltemal nuwe dimensie op die politieke spektrum. Anargiste beskou nasionaal-anargisme as 'n herverpakking van totalitêre fascisme en as 'n teenstrydigheid in terme, aangesien die anargistiese filosofie se antifascisme, afskaffing van ongeregverdigde hiërargie, afbreek van nasionale grense en universele gelykheid tussen nasionaliteite onversoenbaar is met die gedagte van 'n sintese tussen anargisme en fascisme. Kritici, ook onder vakkundiges, beskuldig nasionaal-anargiste daarvan dat hulle niks anders is nie as wit nasionaliste wat 'n kommunitariese en rassistiese vorm van etniese en rasseskeiding bevorder terwyl hulle die militante aansien wil geniet daarvan om hulleself ''anargiste'' te noem sonder die historiese en filosofiese bagasie wat met so 'n aanspraak saamgaan.<ref name="Griffin2003">{{Cite journal |last=Griffin |first=Roger |title=From slime mould to rhizome: an introduction to the groupuscular right |journal=Patterns of Prejudice |date=2003 |volume=37 |issue=1 |pages=27–63 |doi=10.1080/0031322022000054321 |language=en}}</ref><ref name="Sykes2005">{{Cite book |last=Sykes |first=Alan |title=The Radical Right in Britain: Social Imperialism to the BNP |url=https://archive.org/details/radicalrightinbr0000syke |publisher=Palgrave Macmillan |year=2005 |location=New York |isbn=978-0333599235 |language=en}}</ref><ref name="Lyons2011">{{Cite journal |last=Lyons |first=Matthew N. |title=Rising Above the Herd: Keith Preston's Authoritarian Anti-Statism |journal=New Politics |date=2011 |volume=7 |issue=3 |language=en}}</ref> === Nativistiese nasionalisme === Nativistiese nasionalisme is 'n soort nasionalisme wat aan die kreoolse of territoriale soorte verwant is, maar wat behoort aan 'n nasie uitsluitlik omskryf as om op sy gebied gebore te wees. In lande met 'n sterk nativistiese nasionalisme word mense wat nie in die land gebore is nie as minder volwaardige landsburgers as die inheemse gebore burgers beskou en ''immigrante'' genoem, selfs al is hulle genaturaliseer. Dit is kultureel, deurdat mense 'n buitelands gebore persoon nooit as een van hulle sal beskou nie, en dit is regtens, deurdat sulke mense lewenslank uitgesluit word van sekere beroepe, veral regeringsposte. In vakkundige studies is ''nativisme'' 'n standaard vakterm, hoewel diegene wat dié politieke standpunt huldig die etiket gewoonlik nie aanvaar nie: "Nativiste ... beskou hulleself nie as nativiste nie. Vir hulle is dit 'n negatiewe term en hulle beskou hulleself eerder as patriote."<ref name="Dindar2009">{{Cite book |last=Dindar |first=Oezguer |title=American Nativism and Its Representation in the Film "L.A. Crash" |publisher=GRIN Verlag |location=München |year=2009 |page=4 |isbn=978-3640704453 |language=en}}</ref> === Rassenasionalisme === Rassenasionalisme is 'n ideologie wat 'n rassedefinisie van nasionale identiteit voorstaan. Rassenasionalisme poog om 'n bepaalde ras te bewaar deur beleide soos die verbod op rassevermenging en op die immigrasie van ander rasse. Die idees daarvan is geneig om in direkte konflik te wees met dié van antirassisme en van kulturele veelvormigheid. Spesifieke voorbeelde is [[Swart nasionalisme|swart nasionalisme]] en wit nasionalisme.<ref name="Taub2016">{{Cite news |last=Taub |first=Amanda |title=White Nationalism, Explained |newspaper=The New York Times |date=21 November 2016 |url=https://www.nytimes.com/2016/11/22/world/americas/white-nationalism-explained.html |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> === Territoriale nasionalisme === [[Lêer:Brasil - Ame-o ou deixe-o.svg|duimnael|regs|Die nasionalistiese slagspreuk "Brasilië, hou daarvan of gaan weg", gebruik tydens die Brasiliaanse militêre diktatuur.]] Sommige nasionaliste sluit bepaalde groepe uit. Nasionaliste wat die nasionale gemeenskap in etniese, taalkundige, kulturele, historiese of godsdienstige terme – of 'n kombinasie daarvan – omskryf, kan daarna sekere minderhede beskou as nie werklik deel van die "nasionale gemeenskap" soos hulle dit definieer nie. Soms is 'n mitiese tuisland belangriker vir die nasionale identiteit as die werklike gebied wat die nasie beset. Territoriale nasionaliste neem aan dat alle inwoners van 'n bepaalde nasie lojaliteit aan hulle land van geboorte of aanneming verskuldig is. 'n Heilige eienskap word in die nasie en in die volksherinneringe wat dit oproep gesoek, en burgerskap word deur territoriale nasionaliste geïdealiseer. 'n Maatstaf van territoriale nasionalisme is die vestiging van 'n massa- en openbare kultuur wat op gemeenskaplike waardes, kodes en tradisies van die bevolking gegrond is.<ref name="SmithEthnic1986">Anthony D. Smith, ''The Ethnic Origins of Nations'' (Basil Blackwell, 1986), bl. 6–18.</ref><ref name="Leoussi62">Leoussi (2001), bl. 62.</ref> === Nasionalisme en sport === Sportskouspele soos die [[Sokker-Wêreldbeker]] trek wêreldwye gehore terwyl nasies om die oorhand meeding en die ondersteuners intense steun aan hulle nasionale span gee. Mense verbind hulle lojaliteite en selfs hulle kulturele identiteit toenemend aan nasionale spanne. Die globalisering van gehore deur televisie en ander media het inkomste van adverteerders en intekenaars in die miljarde dollars gegenereer, soos die [[FIFA]]-skandale van 2015 aan die lig gebring het. Jeff Kingston ondersoek [[sokker]], die [[Britse Statebond|Statebondspele]], [[bofbal]], [[krieket]] en die [[Olimpiese Spele]] en bevind dat "die vermoë van sport om nasionalistiese passies en vooroordele aan te steek en te versterk net so buitengewoon is as hulle mag om te troos, te verenig, te verhef en goeie gesindheid te wek". Die verskynsel is oor byna die hele wêreld sigbaar. Die [[Britse Ryk]] het sport onder sy soldate en agente oor die wêreld sterk beklemtoon, en dikwels het die plaaslike bevolking entoesiasties saamgedoen; in 1930 is 'n hoogaangeskrewe kompetisie gestig wat van 1930 tot 1950 die Britse Ryksspele en sedertdien in verskillende vorme die Statebondspele genoem is. Die Franse ryk was nie ver agter die Britse in die gebruik van sport om koloniale solidariteit met Frankryk te versterk nie: koloniale amptenare het gimnastiek, tafelspele en dans bevorder en gesubsidieer en gehelp om sokker na die Franse kolonies te versprei.<ref name="Jarvie1993">Grant Jarvie en Wray Vamplew, ''Sport, Nationalism and Cultural Identity'' (1993).</ref><ref name="Kingston2016">Jeff Kingston, ''Nationalism in Asia: A History Since 1945'' (2016).</ref><ref name="Perkin1989">Harold Perkin, "Teaching the Nations How to Play: Sport and Society in the British Empire and Commonwealth", ''International Journal of the History of Sport'' 6, nr. 2 (1989): 145–155.</ref><ref name="Abbassi2009">Driss Abbassi, "Le sport dans l'empire français: un instrument de domination?", ''Outre-mers'' 96, nr. 364 (2009): 5–15.</ref> == Kritiek == Kritici van nasionalisme voer aan dat dit dikwels onduidelik is wat 'n nasie uitmaak, of of 'n nasie 'n regmatige eenheid van politieke heerskappy is. Nasionaliste hou dat die grense van 'n nasie en van 'n staat met mekaar moet saamval, en nasionalisme is gevolglik geneig om hom teen kulturele veelvormigheid te verset. Dit kan ook tot konflik lei wanneer meer as een nasionale groep hom in die posisie bevind dat hy regte op 'n bepaalde gebied opeis of beheer van die staat wil oorneem.<ref name="Heywood1999">{{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |title=Political Theory: An Introduction |url=https://archive.org/details/politicaltheoryi0000heyw |edition=2de |publisher=Macmillan Press |location=London |year=1999 |pages=[https://archive.org/details/politicaltheoryi0000heyw/page/97 97]–98 |isbn=978-0333760918 |language=en}}</ref><ref name="ref1" /> Die filosoof A.C. Grayling beskryf nasies as kunsmatige konstruksies "wie se grense in die bloed van vroeëre oorloë getrek is". Hy voer aan dat "daar geen land op aarde is wat nie die tuiste van meer as een verskillende maar gewoonlik naasbestaande kultuur is nie. Kulturele erfenis is nie dieselfde ding as nasionale identiteit nie."<ref name="Grayling2001">{{Cite book |last=Grayling |first=A.C. |title=The Meaning of Things: Applying Philosophy to Life |url=https://archive.org/details/meaningofthingsa0000gray_l1w3 |publisher=Weidenfeld & Nicolson |location=London |year=2001 |pages=[https://archive.org/details/meaningofthingsa0000gray_l1w3/page/78 78]–79 |isbn=978-0297607588 |language=en}}</ref> Nasionalisme word deur sy kritici as inherent verdelend beskou, aangesien aanhangers vermeende verskille tussen mense kan aangryp en beklemtoon en 'n individu se identifikasie met sy eie nasie kan uitlig. Hulle beskou die gedagte ook as potensieel onderdrukkend, omdat dit die individuele identiteit in 'n nasionale geheel kan laat verdwyn en aan elites of politieke leiers moontlike geleenthede kan gee om die massas te manipuleer of te beheer. Baie van die vroeë teenstand teen nasionalisme was verbonde aan sy geopolitieke ideaal van 'n afsonderlike staat vir elke nasie: die klassieke nasionalistiese bewegings van die 19de eeu het die bestaan self van die multi-etniese ryke in Europa verwerp, waarteenoor 'n ideologiese kritiek van nasionalisme ontwikkel het wat in verskeie vorme van [[internasionalisme]] en antinasionalisme uitgeloop het. Die Islamitiese herlewing van die 20ste eeu het ook 'n Islamistiese kritiek van die nasiestaat voortgebring (sien [[Pan-Islamisme]]).<ref name="HeywoodKey2000">{{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |title=Key Concepts in Politics |url=https://archive.org/details/keyconceptsinpol0000heyw |publisher=Macmillan Press |location=London |year=2000 |page=[https://archive.org/details/keyconceptsinpol0000heyw/page/256 256] |isbn=978-0333770955 |language=en}}</ref> Aan die einde van die 19de eeu het sosialiste en kommuniste politieke ontledings voortgebring wat krities was oor die nasionalistiese bewegings wat destyds in Sentraal- en Oos-Europa aktief was, hoewel 'n verskeidenheid ander tydgenootlike sosialiste en kommuniste – van [[Wladimir Lenin]] tot [[Józef Piłsudski]] – meer simpatiek teenoor nasionale selfbeskikking gestaan het.<ref name="Cliff1959">{{Cite web |last=Cliff |first=Tony |title=Rosa Luxemburg and the national question |year=1959 |url=http://www.marxists.org/archive/cliff/works/1959/rosalux/6-natquest.htm |publisher=Marxists Internet Archive |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> In sy klassieke opstel oor die onderwerp onderskei [[George Orwell]] nasionalisme van patriotisme, wat hy as toegewydheid aan 'n bepaalde plek definieer. Meer abstrak is nasionalisme volgens hom "magshonger getemper deur selfbedrog", en die nasionalis word waarskynlik eerder deur irrasionele negatiewe impulse oorheers: {{Aanhaling|'n Nasionalis is iemand wat uitsluitlik, of hoofsaaklik, in terme van mededingende aansien dink. Hy kan 'n positiewe of 'n negatiewe nasionalis wees – dit wil sê, hy kan sy geestelike energie óf aan ophemeling óf aan verkleinering bestee – maar in elk geval draai sy gedagtes altyd om oorwinnings, nederlae, triomfe en vernederings. Hy sien die geskiedenis, veral die eietydse geskiedenis, as die eindelose opkoms en verval van groot magseenhede, en elke gebeurtenis lyk vir hom soos 'n bewys dat sy eie kant aan die opgang is en 'n gehate mededinger aan die verval. Maar ten slotte is dit belangrik om nasionalisme nie met blote verering van sukses te verwar nie. Die nasionalis werk nie op die beginsel om bloot by die sterkste kant aan te sluit nie. Inteendeel: nadat hy sy kant gekies het, oorreed hy homself dat dit die sterkste is, en hy kan by daardie oortuiging bly selfs wanneer die feite oorweldigend daarteen is.|George Orwell, ''Notes on Nationalism''<ref name="Orwell">George Orwell, "Notes on Nationalism" (1945).</ref>}} In die liberale politieke tradisie was daar oorwegend 'n negatiewe houding teenoor nasionalisme as 'n gevaarlike krag en 'n oorsaak van konflik en oorlog tussen nasiestate. Die historikus Lord Acton het in 1862 die saak vir "nasionalisme as waansin" gestel: hy het aangevoer dat nasionalisme minderhede onderdruk, die land bo morele beginsels plaas en 'n gevaarlike individuele verbondenheid aan die staat skep. Hy was gekant teen demokrasie en het probeer om die pous teen die Italiaanse nasionalisme te verdedig.<ref name="Acton2002">{{Cite journal |title=Lord Acton and 'the Insanity of Nationality' |journal=Journal of the History of Ideas |year=2002 |volume=63 |issue=1 |pages=129–149 |doi=10.2307/3654261 |jstor=3654261 |language=en}}</ref> Sedert die laat 20ste eeu is liberale toenemend verdeeld, met filosowe soos Michael Walzer, Isaiah Berlin, [[Charles Margrave Taylor]] en David Miller wat beklemtoon dat 'n liberale samelewing op 'n stabiele nasiestaat gegrond moet wees.<ref name="Motyl298">Motyl (2001), vol. 1, bl. 298.</ref> Die pasifistiese kritiek van nasionalisme konsentreer op die geweld van sommige nasionalistiese bewegings, die daarmee gepaardgaande militarisme, en konflikte tussen nasies wat deur oorlogsywer of chauvinisme aangevuur word. Nasionale simbole en patriotiese selfgeldigheid is in sommige lande in diskrediet weens hulle historiese band met vroeëre oorloë, veral in Duitsland. Die Britse pasifis [[Bertrand Russell]] het nasionalisme gekritiseer omdat dit die individu se vermoë verminder om die buitelandse beleid van sy vaderland te beoordeel.<ref name="Russell1915">{{Cite web |last=Russell |first=Bertrand |title=The Ethics of War |year=1915 |url=http://fair-use.org/international-journal-of-ethics/1915/01/the-ethics-of-war |publisher=International Journal of Ethics |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> [[Albert Einstein]] het gesê: "Nasionalisme is 'n kindersiekte. Dit is die masels van die mensdom."<ref name="Viereck1929">{{Cite news |last=Viereck |first=George Sylvester |title=What Life Means to Einstein |newspaper=The Saturday Evening Post |date=26 Oktober 1929 |page=117 |language=en}}</ref> Jiddu Krishnamurti het gesê dat "nasionalisme bloot die verheerliking van stamgebondenheid is". [[Transhumanisme|Transhumaniste]] het ook hulle teenkanting teen nasionalisme uitgespreek, in die mate dat sommige van hulle meen nasionale identiteite behoort heeltemal ontbind te word; die invloedryke transhumanis FM-2030 het geweier om hom met enige nasionaliteit te identifiseer en het na homself as "universeel" verwys.<ref name="Esfandiary1973">{{Cite book |last=Esfandiary |first=F.M. |title=Up-Wingers |url=https://archive.org/details/upwingers0000esfa |date=1973 |publisher=John Day |location=New York |isbn=978-0381982430 |language=en}}</ref> In ''The Transhumanist Handbook'' verklaar Kate Levchuk voorts dat 'n transhumanis "nie in nasionaliteit glo nie".<ref name="Lee2019">{{Cite book |editor-last=Lee |editor-first=Newton |title=The Transhumanism Handbook |date=2019 |publisher=Springer Nature |location=Cham |isbn=978-3-030-16920-6 |language=en}}</ref> == Sien ook == * [[Afrikanernasionalisme]] * [[Burgerlike nasionalisme]] * [[Etniese nasionalisme]] * [[KI-nasionalisme]] * [[Swart nasionalisme]] == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Bibliografie == * {{cite book|last=Anderson|first=Benedict|title=Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism |year=1983 |publisher=Verso |location=London |isbn=978-0860910596 |url=https://books.google.com/books?id=4mmoZFtCpuoC }} * {{cite book|last=Billig |first=Michael |title=Banal Nationalism |publisher=Sage |location=London |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=VV18cdwqVf4C |isbn=978-0803975255 }} * {{cite book |editor-last =Delanty | editor-first =Gerard |editor2-last=Kumar |editor2-first=Krishan |title=The Sage Handbook of Nations and Nationalism |location =London |publisher=Sage Publications |url=https://books.google.com/books?id=3Y3zK_jyagQC |isbn=978-1412901017 |year =2006 }} * Hayes, Carlton J. ''The Historical Evolution of Modern Nationalism'' (1928) the first major scholarly survey. * {{cite book |last=Hobsbawm |first=Eric J. |title=Nations and Nationalism Since 1780: Programme, Myth, Reality |year=1992 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0521439619 |edition=2nd}} * {{cite book |last1=Hobsbawm |first1=E. |last2=Ranger |first2=T. |title=The Invention of Tradition |date=1983 |publisher=Cambridge Univ. Press |location=Cambridge, UK}} * {{cite book |last=James |first=Paul |title=Nation Formation: Towards a Theory of Abstract Community | url= https://archive.org/details/nationformationt00jame |url-access=registration | year=1996 |publisher=Sage Publications |location=London |isbn=978-0761950721 }} * {{cite book |last=James |first=Paul |title=Globalism, Nationalism, Tribalism: Bringing Theory Back In |url= https://www.academia.edu/1642214 | year=2006 | publisher= Sage Publications |location=London}} * Kohn, Hans. ''The Idea of Nationalism: A Study in Its Origins and Background'' (1944; 2nd ed. 2005 with introduction by Craig Calhoun). 735 pp; an often-cited classic * {{cite book|last=Kymlicka |first=Will |title=Multicultural Citizenship: A Liberal Theory of Minority Rights |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1995 |isbn=978-0198279495 |url=https://books.google.com/books?id=w5Kaqqy-W78C }} * {{cite book|year=2001 |editor-last=Leoussi |editor-first =Athena S. |title=Encyclopedia of Nationalism |location=New Brunswick, N.J |publisher=Transaction Publishers |url=https://books.google.com/books?id=9_vuJusOJkMC&pg=PA62 |isbn=978-0765800022 }} * {{cite book| last= Miller| first=David |title=On Nationality |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1995 |isbn=978-0198280477 |url=https://books.google.com/books?id=naLMTURfICAC }} * {{cite book|year=2001|editor-last=Motyl|editor-first =Alexander|title=Encyclopedia of Nationalism|location=San Diego|publisher=Academic Press 2 vol.|isbn=978-0122272301}} *Mylonas, Harris; Tudor, Maya (2021). "[https://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-polisci-041719-101841 Nationalism: What We Know and What We Still Need to Know]". ''Annual Review of Political Science''. '''24''' (1): 109–132. * {{cite book |last=Snyder |first=Louis L. |title=Encyclopedia of Nationalism |location=New York |publisher=Paragon House |isbn=978-1557781673 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofna00snyd |url-access=registration |year =1990 }} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Nationalism}} {{Politieke ideologieë}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nasionalisme]] n1oc099k8d3hc2klmojdo2mi3uq50k2 0 137817 2964976 2868758 2026-09-04T08:35:56Z Aliwal2012 39067 verlede tyd 2964976 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Joseph Nye | beeld = Professor Joseph Nye and Dr Robin Niblett - Chatham House 2013 (cropped).jpg | beeldonderskrif = Joseph Nye in 2013 | orde = Adjunksekretaris van Verdediging vir Internasionale Veiligheidsake | termynaanvang = [[15 September]] [[1994]] | termyneinde = [[16 Desember]] [[1995]] | president = [[Bill Clinton]] | voorganger = Chas Freeman | opvolger = Franklin Kramer | geboortedatum = | geboortejaar = 1937 | geboortemaand = 1 | geboortedag = 19 | geboorteplek = South Orange, [[New Jersey]] | sterftedatum = [[6 Mei]] [[2025]] | sterfteplek = | party = | orde2 = Voorsitter van die Nasionale Intelligensieraad | termynaanvang2 = [[20 Februarie]] [[1993]] | termyneinde2 = [[15 September]] [[1994]] | president2 = [[Bill Clinton]] | voorganger2 = Fritz Ermarth | opvolger2 = Christine Williams | eggenoot = | kinders = | alma_mater = [[Universiteit van Princeton]] (BA)<br />Exeter College, Oxford (MA)<br />[[Harvard-universiteit]] (PhD) | religie = | handtekening = | militer = | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} '''Joseph Samuel Nye Jr.''' ([[19 Januarie]] [[1937]] - [[6 Mei]] [[2025]]) was 'n [[Amerikaanse]] politieke wetenskaplike. Hy is die medestigter, saam met Robert Keohane, van [[neo-liberalisme (Internasionale verhoudinge)]], ontwikkel in hul [[1977]]-boek ''Power and Interdependence''. Saam met Keohane het hy die konsepte asimmetriese en komplekse interafhanklikheid ontwikkel. Hulle het ook transnasionale verhoudings en wêreldpolitiek in 'n geredigeerde volume in die 1970's ondersoek. Meer onlangs het hy die onderskeid tussen harde mag en sagte mag verduidelik en die [[teorie]] van sagte mag begin. Sy idee van "slim mag" (die vermoë om harde en sagte mag in 'n suksesvolle [[strategie]] te kombineer) het gewild geraak met die gebruik van hierdie frase deur lede van die [[Bill Clinton|Clinton]]-administrasie, en later die [[Barack Obama|Obama]]-administrasie. Hy is die voormalige dekaan van die John F. Kennedy School of Government aan die Harvard-universiteit waar hy tans die posisie van universiteitsdeskundige professor beklee. In [[Oktober]] [[2014]] het die destydse minister van buitelandse sake John Kerry vir Nye aangestel op die Raad vir Buitelandse Sake. Hy was ook 'n lid van die Verdedigingsbeleidsraad. Hy was sedert 1964 lid van die fakulteit. Hy was 'n lid van die Amerikaanse Akademie vir Kuns en Wetenskappe en 'n buitelandse lid van die Britse Akademie. Nye is ook 'n lid van die Amerikaanse Akademie vir Diplomasie. Die 2011 TRIP opname van meer as 1700 internasionale verhoudinge geleerdes lys Joe Nye as die sesde mees invloedryke geleerde op die gebied van [[internasionale betrekkinge]] in die afgelope twintig jaar. Hy is ook as die mees invloedryke in die Amerikaanse buitelandse beleid beskou. In 2011 het die ''[[Foreign Policy]]'' tydskrif hom bygevoeg tot sy lys van top globale denkers. Die tydskrif se gewaardeerde verslaggewer, Daniel Drezner, skryf: "Alle paaie om die Amerikaanse buitelandse beleid te verstaan, loop deur Joe Nye." In September 2014 het Foreign Policy berig dat die internasionale verhoudinge geleerdes en beleidmakers Nye as een van die invloedrykste geleerdes beskou. == Lewe en loopbaan == === Opleiding === Nye het skoolgegaan aan die Morristown Prep (nou die Morristown–Beard skool) in Morristown, [[New Jersey]], en in [[1954]] gegradueer. Hy het aan die Princeton Universiteit gestudeer, waar hy gegradueer het ''summa cum laude'', Phi Beta Kappa, en die Myron T. Herrick-tesisprys gewen het. Gedurende sy tyd aan Princeton was Nye adjunkpresident van die Koloniale Klub, 'n rubriekskrywer vir ''The Daily Princetonian'', en 'n lid van die American Whig–Cliosophic Society se Debatspaneel. Nadat hy [[filosofie]], [[politiek]] en [[ekonomie]] (FPE) as 'n [[Rhodes-beurs]]houer aan die [[Universiteit van Oxford]], Exeter Kollege, bestudeer het, behaal hy sy PhD in [[politieke wetenskap]] aan Harvard Universiteit in [[1964]]. === Loopbaan === [[Lêer:Soft Power (2004) by Joseph Nye.jpg|duimnael|links|Joseph Nye se 2004 boek oor sagte mag]] Nye het in 1964 by die Harvard-fakulteit aangesluit en vanaf 1985 tot 1990 as direkteur van die Sentrum vir Wetenskap en Internasionale Aangeleenthede by die John F. Kennedy School of Government as mededekaan vir internasionale sake aan die Harvard-universiteit van 1989 tot 1992 gedien. Nye het ook as direkteur van die Sentrum vir Internasionale Aangeleenthede gedien aan die Universiteit van Harvard vanaf 1989 tot 1993 en dekaan van die John F. Kennedy School of Government van 1995 tot 2004. Nye was vanaf Desember 2012 'n Harvard-universiteitsdeskundige professor. Van 1977 tot 1979 was Nye onderstaatssekretaris vir Veiligheidsbystand, Wetenskap en Tegnologie en was voorsitter van die Nasionale Veiligheidsraad se Groep oor die Nie-verspreiding van Kernwapens. Ter erkenning van sy diens, is hy in [[1979]] die Staatsdepartement se Distinguished Honor Award toegeken. In 1993 en 1994 was hy voorsitter van die Nasionale Intelligensieraad wat die intelligensieberamings vir die President koördineer en het die intelligensiegemeenskap se Distinguished Service Medal ontvang. In die Clinton-administrasie van 1994 tot 1995 het Nye as Assistentsekretaris van Verdediging vir Internasionale Veiligheidsake gedien, en is die Departement se Distinguished Service Medal with Oak Leaf Cluster aan hom toegeken. Nye is deur baie beskou as die voorkeurkeuse as die Nasionale Veiligheidsadviseur in die [[2004]]-presidensiële veldtog van John Kerry. Hy was die voorsitter van die Noord-Amerikaanse tak van die Trilaterale Kommissie en die medevoorsitter van die Aspen Strategiegroep. Hy het ook gedien as trustee van Radcliffe kollege en Wells Kollege. Hy was op die Raad van Direkteure van die Raad op Buitelandse Betrekkinge, die Leidingkoalisie van die Projek vir Nasionale Veiligheidshervorming, die Adviesraad van Carolina vir Kibera en die Raad van die Sentrum vir Strategiese en Internasionale Studies. Hy het die Woodrow Wilson-prys deur die Universiteit van Princeton en die Charles E. Merriman-prys deur die Amerikaanse Politieke Wetenskapsvereniging toegeken. In [[2005]] het hy die Ere-lidmaatskap van die Universiteit Filosofiese Genootskap van Trinity College Dublin ontvang en is hy ontvang ere-doktorsgrade van tien kolleges en universiteite. In [[2010]] het Nye die Internasionale Studievereniging gewen. In 2009 is hy 'n Theodore Roosevelt-genoot van die Amerikaanse Akademie vir Politieke en Sosiale Wetenskap gemaak. In Oktober [[2014]] het die destydse staatssekretaris John Kerry vir Nye aangestel op die Raad vir Buitelandse Sake. Die groep vergader gereeld om strategiese vrae te bespreek en die Sekretaris en ander senior departementele beamptes met onafhanklike ingeligte perspektiewe en idees te voorsien. In November 2014 is aan Nye die Order of the Rising Sun, Gold and Silver Star ter erkenning van sy bydrae tot die ontwikkeling van studies oor die veiligheid van [[Japan]] en die VSA en die bevordering van die wedersydse begrip tussen Japan en die Verenigde State toegeken. Nye het ook as 'n Kommissaris vir die Global Commission on Internet Governance gedien. Nye het die afgelope jare baie werke gepubliseer, die mees onlangse "Is the American Century Over?" waarin hy verduidelik waarom die Amerikaanse eeu ver van verby is en wat die Verenigde State moet doen om sy leiding te behou in 'n era van toenemend diverse [[magspolitiek]]. Sy vroeëre werke sluit in: ''Presidential Leadership and the Creation of the American Era'' (2013), ''The Future of Power'' (2011, {{ISBN|978-1-58648-891-8}}), ''Understanding International Conflicts''(1ste Uitgawe. 1993, 7de Uitgawe. 2009 ), ''The Powers to Lead'' (2008), ''The Power Game: A Washington Novel'' (2004), ''Soft Power: The Means to Success in World Politics''(2004) en ''The Paradox of American Power'' (2002). Nye het die term sagte mag in die laat 1980's geskep en dit het eers in wydverspreide gebruik gekom ná 'n artikel wat hy in 1990 in ''Foreign Policy'' geskryf het. Nye het konsekwent geskryf vir Project Syndicate sedert 2002. === Persoonlik === Nye en sy vrou, Molly Harding Nye, het drie volwasse seuns. Sy stokperdjies was vliegvisvang, stap en tuinmaak. == Bibliografie == * ''Pan Africanism and East African integration'' (Harvard University Press, 1965) * ''Peace in Parts: Integration and Conflict in Regional Organization'' (Little Brown and Company, 1971) * ''Power and Interdependence: World Politics in Transition'', saam met Robert O. Keohane (Little Brown and Company, 1977; Longman, 2000) * ''Living with Nuclear Weapons. A Report by the Harvard Nuclear Study Group'' (Harvard University Press, 1983) * ''Hawks, Doves and Owls: An Agenda for Avoiding Nuclear War'', saam met Graham Allison en Albert Carnesale (Norton, 1985) * ''Nuclear Ethics'' (The Free Press, 1986) * ''Bound to Lead: The Changing Nature of American Power,'' (Basic Books, 1990) * ''Understanding International Conflicts: An Introduction to Theory and History,'' 7th ed. (Longman, 2008) * ''The Paradox of American Power: Why the World’s Only Superpower Can’t Go it Alone'' (Oxford University Press, 2002) * ''Power in the Global Information Age: From Realism to Globalization'' (Routledge, 2004) * ''Soft Power: The Means to Success in World Politics'' (PublicAffairs, 2004) * "Soft Power and American Foreign Policy." Political Science Quarterly 119.2 (2004): 255-70. * ''The Power Game: A Washington Novel'' (PublicAffairs, 2004) * ''The Powers to Lead'' (Oxford University Press, 2008) * ''The Future of Power'' (PublicAffairs, 2011) * ''Presidential Leadership and the Creation of the American Era'' (Princeton University Press, 2013) * ''Is the American Century Over?'' (Polity, 2015) == Nota == * Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse Wikipedia == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Nye, Joseph}} [[Kategorie:Amerikaanse akademici]] [[Kategorie:Amerikaanse politici]] [[Kategorie:Amerikaanse politikoloë]] [[Kategorie:Adjunk-ministers]] [[Kategorie:Geboortes in 1937]] [[Kategorie:Sterftes in 2025]] 32xfhjzo5h5xr4tbzmdb6zj3d8oib52 0 213858 2964794 2957085 2026-09-03T13:27:12Z Behruz1010 213924 2964794 wikitext text/x-wiki {{Etniese groep | beeld = [[Lêer:Hazaras of Afghanistan in 1879-80.jpg|300px]] | onderskrif = Hasara in Afghanistan in 1879–80 | groep = Hasara | bevolking = ca. 7–8 miljoen<ref>{{en}} {{cite book |author1=James B. Minahan |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame |date=10 Februarie 2014 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-018-8 |page=[https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame/page/99 99]}}</ref> | plek = {{vlagland|Afghanistan}} 2&nbsp;300&nbsp;000–3&nbsp;000&nbsp;000 (7–9%)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://my.nps.edu/web/ccs/afghanistan1 |title=Afghanistan – Naval Postgraduate School |website=my.NPS.edu |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191013111228/https://my.nps.edu/web/ccs/afghanistan1 |archive-date=13 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Pakistan}} 900&nbsp;000<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.unhcr.org/431c7b1a2.pdf |title=Census of Afghans in Pakistan 2005 |work=UNHCR Statistical Summary Report |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419133353/https://www.unhcr.org/431c7b1a2.pdf |archive-date=19 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite news |last1=Yusuf |first1=Imran |title=Who are the Hazara? |url=https://tribune.com.pk/story/267225/who-are-the-hazara/ |publisher=Tribune |date=5 Oktober 2011 |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200308095922/https://tribune.com.pk/story/267225/who-are-the-hazara/ |archive-date=8 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Iran}} 500&nbsp;000<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/irans-afghan-shiite-fighters-in-syria |title=Iran's Afghan Shiite Fighters in Syria |first=Phillip |last=Smyth |publisher=The Washington Institute for Near East Policy |date=3 Junie 2014 |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427055810/https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/irans-afghan-shiite-fighters-in-syria |archive-date=27 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Europa}} 130&nbsp;000<ref>{{en}} {{cite web |url=http://mobile.abc.net.au/news/2016-02-29/young-hazara-refugees-make-dangerous-journey-to-europe/7206420 |title=Austria holds refugee talks as young Hazaras flee persecution to make 'dangerous' journey to Europe |first=Husayn |last=Talib |publisher=ABC News |date=19 Augustus 2017 |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419133410/https://mobile.abc.net.au/news/2016-02-29/young-hazara-refugees-make-dangerous-journey-to-europe/7206420 |archive-date=19 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Australië}} 18&nbsp;000<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theage.com.au/national/victoria/the-hazaras-of-dandenong-20140716-3c1gz.html |title=The Hazaras of Dandenong |first=Husayn |last=Talib |date=19 Augustus 2017 |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419133416/https://www.theage.com.au/national/victoria/the-hazaras-of-dandenong-20140716-3c1gz.html |archive-date=19 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Kanada}} 4&nbsp;300<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |title=Ethnic Origin (264), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3), Generation Status (4), Age Groups (10) and Sex (3) for the Population in Private Households of Canada, Provinces, Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2011 National Household Survey |publisher=Statistics Canada |year=2011 |accessdate=5 Oktober 2018}}</ref><br /> {{vlagland|Indonesië}} 3&nbsp;800<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/03/afghan-hazaras-new-life-indonesia-201436121639956520.html |title=Afghan Hazaras' new life in Indonesia: Asylum-seeker community in West Java is large enough to easily man an eight-team Afghan football league |publisher=[[Al Jazeera]] |date=21 Maart 2014 |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419133424/https://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/03/afghan-hazaras-new-life-indonesia-201436121639956520.html |archive-date=19 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | taal = [[Dari]] (Hasaraki, oostelike variëteite van [[Persies]]) | geloof = [[Islam|Sjiïtiese Islam]] (Twaalfer-Sjiïsme en Ismaïlisme), met 'n Soennitiese minderheid<ref>{{en}} The Afghans, Their History and Culture, [http://www.cal.org/co/afghan/arelig.html Religion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101228003012/http://www.cal.org/co/afghan/arelig.html |date=28 Desember 2010 }}</ref> | verwante = Ander [[Irannese volke]] soos [[Beloetsje]], [[Jesiede]], [[Koerde]], [[Ossetiërs]], [[Pasjtoene]], [[Perse]] en [[Tadjiks (volk)|Tadjiks]] }} Die '''Hasara''' ([[Persies]]: هزاره, Hasaraki: آزره) is 'n Mongoolse [[etniese groep]] inheems aan die streek Hasarajat/Hasaristan (هزارجات, ''Hazāradschāt''; هزار‌ستان, ''Hazāristān'') van Sentraal-[[Afghanistan]] met die Bamiyan-vallei, bekend vir die [[Boeddhas van Bamiyan]]. Hulle praat die Hasaraki-[[dialek]] van [[Dari]],<ref>{{en}} {{cite web |url=https://opensiuc.lib.siu.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=&httpsredir=1&article=1224&context=theses |title=Attitudes towards Hazaragi |accessdate=5 Oktober 2018 |pages=1–2}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Schurmann, Franz |year=1962 |url=http://www.worldcat.org/title/mongols-of-afghanistan-an-ethnography-of-the-moghols-and-related-peoples-of-afghanistan/oclc/401634 |title=The Mongols of Afghanistan: An Ethnography of the Moghôls and Related Peoples of Afghanistan |publisher=Mouton |location=[[Den Haag]] |page=17 |OCLC=401634 |accessdate=5 Oktober 2018}}</ref><ref>{{en}} {{cite encyclopedia |first=Charles M. |last=Kieffer |publisher=Encyclopædia Iranica |title=HAZĀRA |url=http://www.iranicaonline.org/articles/hazara-4 |accessdate=5 Oktober 2018}}</ref> 'n oostelike variëteit van Persies. Dari vorm saam met [[Pasjtoe]] die twee [[Amptelike taal|amptelike tale]] van Afghanistan. [[Lêer:US Army ethnolinguistic map of Afghanistan -- circa 2001-09.jpg|duimnael|links|Kaart van etniese groepe in Afghanistan, inligting verskaf deur die [[Amerikaanse Gewapende Magte]] in September 2001]] Hulle is in teenstelling met die Soennitiese bevolkingsmeerderheid van Afghanistan oorwegend Twaalfer-Sjiïtiese [[Moslem]]s en vorm die derde grootste etniese groep van Afghanistan (7–9% van die bevolking), net ná die [[Pasjtoene]] en die [[Tadjiks (volk)|Tadjiks]].<ref>{{en}} {{cite encyclopedia |first=L. |last=Dupree |title=AFGHANISTAN |publisher=Encyclopædia Iranica |edition=Online |year=2006 |url=http://www.iranicaonline.org/articles/afghanistan-iv-ethnography |accessdate=5 Oktober 2018}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |title=Afghanistan: 31,822,848 (July 2014 est.) @ 9% (2014) |work=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424100720/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |archive-date=24 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.aljazeera.com/video/asia/2011/11/2011111284512336838.html |title=Hazara community finds safe haven in Peshawar |publisher=[[Al Jazeera]] |first=Kamal |last=Hyder |date=12 November 2011 |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229100502/https://www.aljazeera.com/video/asia/2011/11/2011111284512336838.html |archive-date=29 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |title=COUNTRY PROFILE: AFGHANISTAN |publisher=Library of Congress Country Studies |date=Augustus 2008 |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190411202140/https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |archive-date=11 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daarbenewens vorm hulle 'n belangrike minderheid in die aangrensende [[Pakistan]], met 'n bevolking van sowat 650&nbsp;000–900&nbsp;000,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://thediplomat.com/2013/07/the-plight-of-the-hazaras-in-pakistan/ |title=The Plight of the Hazaras in Pakistan |author=Malik Ayub Sumbal |publisher=The Diplomat |date=4 Julie 2013 |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507071906/https://thediplomat.com/2013/07/the-plight-of-the-hazaras-in-pakistan/ |archive-date=7 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> hoofsaaklik in die gebied rondom [[Quetta]]. As gevolg van hul Sjiïtiese geloof is die Hasara dikwels teiken van beweerde diskriminasie deur die regerings van beide Afghanistan en Pakistan en bykomende terreuraanvalle deur die [[Islamitiese Staat]] en die [[Taliban]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2001/02/19/afghanistan-taliban-massacres-detailed |title=Afghanistan: Taliban Massacres Detailed |publisher=Human Rights Watch |date=19 Februarie 2001 |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517024817/https://www.hrw.org/news/2001/02/19/afghanistan-taliban-massacres-detailed |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.hrw.org/report/2014/06/29/we-are-walking-dead/killings-shia-hazara-balochistan-pakistan |title="We are the Walking Dead" |publisher=Human Rights Watch |date=29 Junie 2014 |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190727214158/https://www.hrw.org/report/2014/06/29/we-are-walking-dead/killings-shia-hazara-balochistan-pakistan |archive-date=27 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> As gevolg an hierdie vervolgings het honderdduisende Hasara wêreldwyd gevestig, veral in [[Weste|Westerse lande]] van [[Europa]], [[Australië]] en [[Kanada]], maar ook in [[Indonesië]]. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Hazara people}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Hazara|title=Ḥazāra|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=5 Oktober 2018}} {{Normdata}} [[Kategorie:Etniese groepe in Afghanistan]] [[Kategorie:Etniese groepe in Europa]] [[Kategorie:Etniese groepe in Iran]] [[Kategorie:Etniese groepe in Noord-Amerika]] [[Kategorie:Etniese groepe in Oseanië]] [[Kategorie:Etniese groepe in Pakistan]] [[Kategorie:Irannese volke]] imgbf3t2bs0ojenosiwljh6ddlp7zm7 2964802 2964794 2026-09-03T13:35:04Z SpesBona 2720 Wysiging deur [[Special:Contributions/Behruz1010|Behruz1010]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 2957085 wikitext text/x-wiki {{Etniese groep | beeld = [[Lêer:Hazaras of Afghanistan in 1879-80.jpg|300px]] | onderskrif = Hasara in Afghanistan in 1879–80 | groep = Hasara | bevolking = ca. 7–8 miljoen<ref>{{en}} {{cite book |author1=James B. Minahan |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame |date=10 Februarie 2014 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-018-8 |page=[https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame/page/99 99]}}</ref> | plek = {{vlagland|Afghanistan}} 2&nbsp;300&nbsp;000–3&nbsp;000&nbsp;000 (7–9%)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://my.nps.edu/web/ccs/afghanistan1 |title=Afghanistan – Naval Postgraduate School |website=my.NPS.edu |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191013111228/https://my.nps.edu/web/ccs/afghanistan1 |archive-date=13 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Pakistan}} 900&nbsp;000<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.unhcr.org/431c7b1a2.pdf |title=Census of Afghans in Pakistan 2005 |work=UNHCR Statistical Summary Report |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419133353/https://www.unhcr.org/431c7b1a2.pdf |archive-date=19 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite news |last1=Yusuf |first1=Imran |title=Who are the Hazara? |url=https://tribune.com.pk/story/267225/who-are-the-hazara/ |publisher=Tribune |date=5 Oktober 2011 |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200308095922/https://tribune.com.pk/story/267225/who-are-the-hazara/ |archive-date=8 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Iran}} 500&nbsp;000<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/irans-afghan-shiite-fighters-in-syria |title=Iran's Afghan Shiite Fighters in Syria |first=Phillip |last=Smyth |publisher=The Washington Institute for Near East Policy |date=3 Junie 2014 |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427055810/https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/irans-afghan-shiite-fighters-in-syria |archive-date=27 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Europa}} 130&nbsp;000<ref>{{en}} {{cite web |url=http://mobile.abc.net.au/news/2016-02-29/young-hazara-refugees-make-dangerous-journey-to-europe/7206420 |title=Austria holds refugee talks as young Hazaras flee persecution to make 'dangerous' journey to Europe |first=Husayn |last=Talib |publisher=ABC News |date=19 Augustus 2017 |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419133410/https://mobile.abc.net.au/news/2016-02-29/young-hazara-refugees-make-dangerous-journey-to-europe/7206420 |archive-date=19 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Australië}} 18&nbsp;000<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theage.com.au/national/victoria/the-hazaras-of-dandenong-20140716-3c1gz.html |title=The Hazaras of Dandenong |first=Husayn |last=Talib |date=19 Augustus 2017 |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419133416/https://www.theage.com.au/national/victoria/the-hazaras-of-dandenong-20140716-3c1gz.html |archive-date=19 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Kanada}} 4&nbsp;300<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |title=Ethnic Origin (264), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3), Generation Status (4), Age Groups (10) and Sex (3) for the Population in Private Households of Canada, Provinces, Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2011 National Household Survey |publisher=Statistics Canada |year=2011 |accessdate=5 Oktober 2018}}</ref><br /> {{vlagland|Indonesië}} 3&nbsp;800<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/03/afghan-hazaras-new-life-indonesia-201436121639956520.html |title=Afghan Hazaras' new life in Indonesia: Asylum-seeker community in West Java is large enough to easily man an eight-team Afghan football league |publisher=[[Al Jazeera]] |date=21 Maart 2014 |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419133424/https://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/03/afghan-hazaras-new-life-indonesia-201436121639956520.html |archive-date=19 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | taal = [[Dari]] (Hasaraki, oostelike variëteite van [[Persies]]) | geloof = [[Islam|Sjiïtiese Islam]] (Twaalfer-Sjiïsme en Ismaïlisme), met 'n Soennitiese minderheid<ref>{{en}} The Afghans, Their History and Culture, [http://www.cal.org/co/afghan/arelig.html Religion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101228003012/http://www.cal.org/co/afghan/arelig.html |date=28 Desember 2010 }}</ref> | verwante = Ander [[Irannese volke]] soos [[Beloetsje]], [[Jesiede]], [[Koerde]], [[Ossetiërs]], [[Pasjtoene]], [[Perse]] en [[Tadjiks (volk)|Tadjiks]] }} Die '''Hasara''' ([[Persies]]: هزاره, Hasaraki: آزره) is 'n [[Irannese volke|Irannese]] [[etniese groep]] inheems aan die streek Hasarajat/Hasaristan (هزارجات, ''Hazāradschāt''; هزار‌ستان, ''Hazāristān'') van Sentraal-[[Afghanistan]] met die Bamiyan-vallei, bekend vir die [[Boeddhas van Bamiyan]]. Hulle praat die Hasaraki-[[dialek]] van [[Dari]],<ref>{{en}} {{cite web |url=https://opensiuc.lib.siu.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=&httpsredir=1&article=1224&context=theses |title=Attitudes towards Hazaragi |accessdate=5 Oktober 2018 |pages=1–2}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Schurmann, Franz |year=1962 |url=http://www.worldcat.org/title/mongols-of-afghanistan-an-ethnography-of-the-moghols-and-related-peoples-of-afghanistan/oclc/401634 |title=The Mongols of Afghanistan: An Ethnography of the Moghôls and Related Peoples of Afghanistan |publisher=Mouton |location=[[Den Haag]] |page=17 |OCLC=401634 |accessdate=5 Oktober 2018}}</ref><ref>{{en}} {{cite encyclopedia |first=Charles M. |last=Kieffer |publisher=Encyclopædia Iranica |title=HAZĀRA |url=http://www.iranicaonline.org/articles/hazara-4 |accessdate=5 Oktober 2018}}</ref> 'n oostelike variëteit van Persies. Dari vorm saam met [[Pasjtoe]] die twee [[Amptelike taal|amptelike tale]] van Afghanistan. [[Lêer:US Army ethnolinguistic map of Afghanistan -- circa 2001-09.jpg|duimnael|links|Kaart van etniese groepe in Afghanistan, inligting verskaf deur die [[Amerikaanse Gewapende Magte]] in September 2001]] Hulle is in teenstelling met die Soennitiese bevolkingsmeerderheid van Afghanistan oorwegend Twaalfer-Sjiïtiese [[Moslem]]s en vorm die derde grootste etniese groep van Afghanistan (7–9% van die bevolking), net ná die [[Pasjtoene]] en die [[Tadjiks (volk)|Tadjiks]].<ref>{{en}} {{cite encyclopedia |first=L. |last=Dupree |title=AFGHANISTAN |publisher=Encyclopædia Iranica |edition=Online |year=2006 |url=http://www.iranicaonline.org/articles/afghanistan-iv-ethnography |accessdate=5 Oktober 2018}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |title=Afghanistan: 31,822,848 (July 2014 est.) @ 9% (2014) |work=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424100720/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |archive-date=24 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.aljazeera.com/video/asia/2011/11/2011111284512336838.html |title=Hazara community finds safe haven in Peshawar |publisher=[[Al Jazeera]] |first=Kamal |last=Hyder |date=12 November 2011 |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229100502/https://www.aljazeera.com/video/asia/2011/11/2011111284512336838.html |archive-date=29 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |title=COUNTRY PROFILE: AFGHANISTAN |publisher=Library of Congress Country Studies |date=Augustus 2008 |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190411202140/https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |archive-date=11 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daarbenewens vorm hulle 'n belangrike minderheid in die aangrensende [[Pakistan]], met 'n bevolking van sowat 650&nbsp;000–900&nbsp;000,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://thediplomat.com/2013/07/the-plight-of-the-hazaras-in-pakistan/ |title=The Plight of the Hazaras in Pakistan |author=Malik Ayub Sumbal |publisher=The Diplomat |date=4 Julie 2013 |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507071906/https://thediplomat.com/2013/07/the-plight-of-the-hazaras-in-pakistan/ |archive-date=7 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> hoofsaaklik in die gebied rondom [[Quetta]]. As gevolg van hul Sjiïtiese geloof is die Hasara dikwels teiken van beweerde diskriminasie deur die regerings van beide Afghanistan en Pakistan en bykomende terreuraanvalle deur die [[Islamitiese Staat]] en die [[Taliban]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2001/02/19/afghanistan-taliban-massacres-detailed |title=Afghanistan: Taliban Massacres Detailed |publisher=Human Rights Watch |date=19 Februarie 2001 |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517024817/https://www.hrw.org/news/2001/02/19/afghanistan-taliban-massacres-detailed |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.hrw.org/report/2014/06/29/we-are-walking-dead/killings-shia-hazara-balochistan-pakistan |title="We are the Walking Dead" |publisher=Human Rights Watch |date=29 Junie 2014 |accessdate=5 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190727214158/https://www.hrw.org/report/2014/06/29/we-are-walking-dead/killings-shia-hazara-balochistan-pakistan |archive-date=27 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> As gevolg an hierdie vervolgings het honderdduisende Hasara wêreldwyd gevestig, veral in [[Weste|Westerse lande]] van [[Europa]], [[Australië]] en [[Kanada]], maar ook in [[Indonesië]]. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Hazara people}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Hazara|title=Ḥazāra|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=5 Oktober 2018}} {{Normdata}} [[Kategorie:Etniese groepe in Afghanistan]] [[Kategorie:Etniese groepe in Europa]] [[Kategorie:Etniese groepe in Iran]] [[Kategorie:Etniese groepe in Noord-Amerika]] [[Kategorie:Etniese groepe in Oseanië]] [[Kategorie:Etniese groepe in Pakistan]] [[Kategorie:Irannese volke]] nq3soef8uu1c8b3gmcdsrydbawlq3p8 0 221362 2964842 2350048 2026-09-03T16:09:18Z Dostojewskij 61970 Lêer:Kaia Gerber at the 2024 Toronto International Film Festival 2 (cropped).jpg 2964842 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Kaia Gerber | Beeld = Kaia Gerber at the 2024 Toronto International Film Festival 2 (cropped).jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Kaia Jordan Gerber | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|2001|9|3}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 7333021 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Kaia Gerber''' (gebore 3 September 2001) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die televisiereekse ''Entertainment Tonight'' (1981), ''Extra'' (1994), en ''Rich Kids of Instagram'' (2016). == Filmografie == === Televisiereekse === * 1981: ''Entertainment Tonight'' * 1994: ''Extra'' * 2016: ''Rich Kids of Instagram'' * 2017: ''Movie Night With Karlie Kloss'' === Video's === * 2018: ''TOM FORD: Spring/Summer 2019 Collection'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|7333021|Kaia Gerber}} * {{Twitter|KaiaGerber|Kaia Gerber}} * {{Facebook|KaiaGerber|Kaia Gerber}} * {{Instagram|kaiagerber|Kaia Gerber}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Gerber, Kaia}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Modeontwerpers]] [[Kategorie:Geboortes in 2001]] 4h18kqtgm5c3rcitda1qa9rvdej7rdh 0 224250 2964892 2957167 2026-09-03T20:50:21Z Антивандал-эхо 211267 2964892 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Skaakspeler | Naam = Boris Spasski | Beeld = Boris Spasski 1984 Saloniki.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = Boris Spassky in 1984 | Geboortenaam = Boris Wasilijewitsj Spasski | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1937|1|30}} | Geboorteplek = [[Leningrad]] | Nasionaliteit = {{vlagikoon|Rusland}} Rusland | Sterftedatum = {{SDEO|1937|1|30|2025|2|27}} | Sterfteplek = | Titel = Grootmeester in 1955 | FIDE rang = | Beste punte = 2690 (Januarie 1971) | Wêreldkampioen = 1969–1972 }} '''Boris Wasilijewitsj Spasski''' (30 Januarie [[1937]] - 27 Februarie [[2025]]) was 'n Russiese [[skaak|skaakspeler]] en grootmeester. Hy is 'n voormalige wêreldkampioen vanaf 1969 tot 1972. Spasski het in drie wêreldkampioenskapstryde gespeel: hy het verloor teen [[Tigran Petrosian]] in 1966; hy het vir Petrosian gewen in 1969; en verloor teen [[Bobby Fischer]] in die bekende 1972-wêreldskaakkampioenskap. In 1976 het Spasski na [[Frankryk]] verhuis en 'n Franse burger geword in 1978. In 2012 het hy teruggekeer na Rusland. Hy was die oudste voormalige wêreldkampioen wat nog lewe.{{fact}} == Vroeë lewe == Spasski is in [[Leningrad]] vir Russiese ouers gebore. Sy vader, Wasili Wladimirowitsj Spasski, was in die weermag werksaam.<ref>''[http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/505904 10th World Champion Boris Spassky: My Knowledge of Chess Openings Was Really Bad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423002157/http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/505904# |date=2016-04-23 }}'' interview in the Sovetsky Sport newspaper, 2012-01-20 (in Russian)</ref> == Persoonlike lewe == Boris is drie keer getroud. Sy eerste vrou (1959-1961) was Nadezjda Konstantinowna Latintsewa. Hulle het een dogter, Tatjana (gebore 1960), gehad. Sy tweede vrou was Larisa Zacharowna Solowjowa. Hulle het 'n seun, Wasili Solowjof-Spasski (gebore 1967), gehad. Sy derde vrou was Marina Joerijewna Sjtsjerbatsjowa, getroud in 1975. Hulle het 'n seun, Boris Spasski jr. (gebore 1980), gehad.<ref>Jewgeni Gik. ''[http://ria.ru/other_sport/20120130/552417067.html Boris Spassky: The Chess King With Very Independent Views]'' by RIA Novosti, Januarie 30, 2012 (in Russian)</ref><ref>[https://www.chess.com/blog/batgirl/who-would-marry-a-chess-master Who Would Marry a Chess Master?] on Chess.com, Januarie 20, 2013</ref> == Boeke == * {{cite book |last=Di Felice|first=Gino |title=Chess Results, 1956–1960: A Comprehensive Record With 1,390 Tournament Crosstables and 142 Match Scores, With Sources |year=2010 |publisher=McFarland |isbn=0-786-44803-2}} * {{cite book |last=Schonberg|first=Harold C. |title=Grandmasters of Chess |url=https://archive.org/details/grandmastersofch00haro|year=1973 |publisher=J.B. Lippincott |isbn=0-397-01004-4}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{commons category|Boris Spassky}} {{wikiquote}} * [http://www.365chess.com/players/Boris_V_Spassky Boris V Spassky] * [http://www.olimpbase.org/players/59pz3v1e.html Boris Spassky] * [http://www.gmsquare.com/interviews/spassky.html Verslag met Boris Spassky] * [http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6692 Chessbase] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Spasski, Boris}} [[Kategorie:Franse sportlui]] [[Kategorie:Russiese skaakspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1937]] [[Kategorie:Sterftes in 2025]] b8btc3vxomeovr4sn3w3t668pf6cc9s 14 227877 2964983 1869777 2026-09-04T09:06:37Z JMK 649 +kat 2964983 wikitext text/x-wiki [[Kategorie:Geheime organisasies]] [[Kategorie:Misdaad]] [[Kategorie:Bendes| ]] hkb4xpfiws9p79i4llq4hgk5qv6ugmd 0 244660 2964943 2924487 2026-09-04T05:54:25Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964943 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Inligtingskas Persoon|name=Lorrie Morgan|image=Lorrie Morgan at the Grand Ole Opry.JPG|alt=Country music singer Lorrie Morgan performing.|caption=Morgan at the [[Grand Ole Opry]] in 2015|birth_name=Lorrie Morgan|birth_date={{Birth date and age|1959|6|27}}|birth_place=[[Nashville, Tennessee]], U.S.|spouse={{plainlist| * {{marriage|Ron Gaddis|1979|1981|end=div}} * {{marriage|[[Keith Whitley]]|1986|1989|end=d.}} * {{marriage|Brad Thompson|1991|1993|end=div}} * {{marriage|[[Jon Randall]]|1996|1999|end=div}} * {{marriage|[[Sammy Kershaw]]|September 29, 2001|October 23, 2007|end=div}} * {{marriage|Randy White|September 15, 2010|2025|end=d.}} }}|children=2|father=[[George Morgan (singer)|George Morgan]]|occupation={{hlist|Musician|singer|actress}}|years_active=1972–present|module={{Infobox musical artist | embed = yes | genre = [[Country music|Country]]<ref name="allmusic"/> | instrument = {{hlist|Vocals|guitar}} | label = {{hlist|[[Hickory Records|Hickory]]|[[MCA Records|MCA]]|[[RCA Records|RCA]]|[[BNA Records|BNA]]|[[RLJ Entertainment]]|Country Crossing|[[R&J Records|Stroudavarious]]}} | website = {{URL|http://www.lorrie.com|lorrie.com}} }}}}'''Loretta Lynn Morgan''' (gebore 27 Junie 1959) <ref name="allmusic">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/lorrie-morgan-mn0000286115/biography|title=Lorrie Morgan biography|last=Sandra Brennan|website=Allmusic|access-date=July 29, 2019}}</ref> <ref name="whitburn">{{Cite book |last=Whitburn |first=Joel |title=Hot Country Songs 1944 to 2017 |publisher=Record Research, Inc |year=2017 |isbn=978-0-89820-229-8 |page=248}}</ref> is 'n Amerikaanse country musiek sangeres en aktrise. Sy is die dogter van George Morgan, weduwee van Keith Whitley, en eksvrou van Jon Randall en Sammy Kershaw, wat almal ook country-musieksangers is. Morgan is sedert die ouderdom van 13 aktief as sangeres en het haar eerste enkelsnit in 1979 op die trefferlyste gehaal. Sy het haar grootste sukses tussen 1988 en 1999 behaal, deur opnames te maak vir RCA Records en die ontbinde BNA Records. Haar eerste twee RCA-albums (''Leave the Light On'' en ''Something in Red'') en haar BNA-album "''Watch Me"'' is almal platinum-gesertifiseer deur die Recording Industry Association of America (RIAA). Die 1995 samestelling ''Reflections:Greatest Hits'' is haar topverkoper-album met 'n dubbelplatinum-sertifisering; ''War Paint'', ''Greater Need'' en ''Shakin' Things Up'', ook op BNA, is gesertifiseerde goud. Morgan het meer as 40 trefferlyste op die ''Billboard'' Hot Country Songs - trefferlyste gemaak, insluitend drie nommer een-enkelsnitte: "Five Minutes", "What Part of No" en "I Didn't Know My Own Strength", en 11 bykomende top -10-treffers. Morgan het in samewerking met haar pa opgeneem, sowel as Whitley, Randall, Kershaw, [[Frank Sinatra]], Johnny Mathis, Tammy Wynette, [[The Beach Boys]], [[Dolly Parton]], Andy Williams, die New World Philharmonic en Pam Tillis . Sy is ook 'n lid van die Grand Ole Opry. Morgan se musikale styl word grootliks gedefinieer deur country-pop- invloede en haar dramatiese sangstem, met gereelde stilistiese vergelykings met Tammy Wynette. == Vroeë lewe == Loretta Lynn Morgan is op 27 Junie 1959 in [[Nashville|Nashville, Tennessee]], gebore.<ref name="whitburn">{{Cite book |last=Whitburn |first=Joel |title=Hot Country Songs 1944 to 2017 |publisher=Record Research, Inc |year=2017 |isbn=978-0-89820-229-8 |page=248}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWhitburn2017">Whitburn, Joel (2017). ''Hot Country Songs 1944 to 2017''. Record Research, Inc. p.&nbsp;248. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-89820-229-8|<bdi>978-0-89820-229-8</bdi>]].</cite></ref> Sy is die vyfde kind van die landmusiek sanger George Morgan.<ref name="whitburn" /><ref name="patterson">{{Cite web|url=https://www.nwitimes.com/uncategorized/morgan-takes-chance-with-secret-love/article_ad33ceb5-b17c-59dd-aff0-b9abddf7d06f.html|title=Morgan takes chance with 'Secret Love'|last=Jim Patterson|date=December 11, 1998|website=The Times of Northwest Indiana|access-date=August 3, 2019}}</ref> Morgan is nie vernoem na die oorlede [[Loretta Lynn]] nie. Lynn was nie 'n nasionale bekende sanger in 1959 nie. Op 13-jarige ouderdom het Lorrie Morgan haar eerste optrede op Die Grand Ole Opry gemaak, toe haar pa haar op die verhoog gebring het om "Paper Roses" te verrig. Volgens Morgan self het die prestasie 'n staande ovasie ontvang. <ref>{{Cite journal |year=2004 |title=Lorrie Morgan |url=https://www.worldradiohistory.com/Archive-Station-Albums/WSM-Opry/Opry-2004.pdf |journal=Grand Ole Opry Picture History Book}}</ref> Morgan se pa is in 1975 oorlede, en sy en die lede van sy band het tot 1977 met verskeie klein klubs gereis, toe hulle ontbind het en sy met Roy Wiggins begin toer. Daarna het sy as ontvangsskrywer, liedjieskrywer en demo-sanger vir Acuff-Rose Music gewerk.<ref name="allmusic">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/lorrie-morgan-mn0000286115/biography|title=Lorrie Morgan biography|last=Sandra Brennan|website=Allmusic|access-date=July 29, 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSandra_Brennan">Sandra Brennan. [https://www.allmusic.com/artist/lorrie-morgan-mn0000286115/biography "Lorrie Morgan biography"]. ''Allmusic''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">July 29,</span> 2019</span>.</cite></ref> == Opnameloopbaan == == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Geboortes in 1959]] [[Kategorie:Artikels met hCards]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] r70fymmcc1bi3metk688p9bj9x7rg86 0 262914 2964954 2964690 2026-09-04T06:21:06Z KgetsiYaMasepa 185402 werk bietjie aan die blad. 2964954 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Nomzamo Mbatha | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Nomzamo Nxumalo Mbatha | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1990|7|13}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Suid-Afrika|Suid-Afrikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 7580248 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Nomzamo Mbatha''' (gebore 13 Julie 1990) is 'n [[Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse]] aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente ''Tell Me Sweet Something'' (2015), ''The Jakes Are Missing'' (2015), en ''All About Love'' (2017), en in die televisiereeks ''Umlilo'' (2015). == Vroeë lewe == Nomzamo Mbatha is op 13 Julie 1990 in die [[KwaMashu]] gebore – ongeveer 21 kilometer (13 myl) per pad noordwes van [[Durban]] in [[KwaZulu-Natal]] – en is van [[Zoeloe]]-afkoms.<ref>{{Cite web|url=https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/celebrities/its-a-calling-nomzamo-mbathas-philanthropic-journey-from-the-age-of-14-to-the-world-20250615-0919|title=‘It’s a calling’: Nomzamo Mbatha’s philanthropic journey from the age of 14 to the world|last=Ramalepe|first=Phumi|website=News24|language=en-US|access-date=2026-09-03}}</ref> Sy het skoolgegaan aan die Rippon-laerskool in Durban en die Bechet-hoërskool, waar sy haar hoërskoolkwalifikasie behaal het. In 2018 het sy aan die Universiteit van [[Kaapstad]] gegradueer met 'n Baccalaureus Commercii-graad (B.Com.) met 'n spesialisasie in rekeningkunde.<ref>{{Cite web|url=https://hdsentertainment.co.za/nomzamo-mbatha/|title=Nomzamo Mbatha {{!}} HDS Entertainment|last=Entertainment|first=H. D. S.|date=2017-08-08|language=en-ZA|access-date=2026-09-03}}</ref> == Loopbaan == Mbatha het in Julie 2012 oudisie gedoen vir 'n televisieprogram. Sy het in 2013 in ''Isibaya'' begin optree en die hoofrol vertolk; dit was haar debuut as aktrise, en sy is deur kritici geprys vir haar vertolking van Thandeka Zungu.<ref>{{Cite web|url=https://www.sowetan.co.za//s-mag/fashion-beauty/2023-08-07-the-evolution-of-nomzamo-mbatha/|title=The evolution of Nomzamo Mbatha|date=2023-08-07|website=Sowetan|language=en|access-date=2026-09-03}}</ref> Die soektog, wat in Kaapstad gehou is, het meer as 600 deelnemers gelok. Sy het onder die top-70 en later die top-10 geëindig. Sy was een van die drie finaliste. In 2015 het sy haar filmdebuut gemaak in ''Tell Me Sweet Something'' saam met Maps Maponyane – wat op 4 September daardie jaar vrygestel is – en sy het ook van 2015 tot 2016 in die televisieprogram ''Umlilo'' verskyn. In dieselfde jaar het sy begin om 'n werklikheids-reisprogram genaamd ''Holiday Swap'' vir die South African Broadcasting Corporation aan te bied. In April 2021 is aangekondig dat sy 'n rol gekry het in Saban Films se nuwe rolprent ''Soul Assassins'' saam met [[Bruce Willis]]; die film is later onder die nuwe titel ''Die Like Lovers'' verfilm, maar is uiteindelik as ''Assassins'' vrygestel en het Bruce Willis se laaste rolprent geword. <ref>{{Cite web|url=https://www.glamour.co.za/celebrity-news/4-things-we-know-about-nomzamo-mbathas-new-movie-3de8c026-950e-464b-84f8-e49a8d0f282d|title=4 things we know about Nomzamo Mbatha’s new movie|website=www.glamour.co.za|language=en|access-date=2026-09-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.citizen.co.za/entertainment/nomzamo-mbatha-cast-alongside-bruce-willis-in-upcoming-thriller/|title=Nomzamo Mbatha cast alongside Bruce Willis in upcoming thriller|last=Makwea|first=Reitumetse|date=2021-07-27|website=The Citizen|language=en|access-date=2026-09-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2021/film/festivals/saban-films-soul-assassin-bruce-willis-nomzamo-mbatha-1235015835/|title=Saban Films Takes ‘Soul Assassin’ Starring Bruce Willis, Nomzamo Mbatha (EXCLUSIVE)|last=Hopewell|first=John|date=2021-07-09|website=Variety|language=en-US|access-date=2026-09-03}}</ref> In 2022 het Mbatha bekend gemaak dat sy die rol van Nandi vertolk in die biografiese televisiereeks ''Shaka Ilembe'' op Mzansi Magic, 'n reeks wat sy ook mede-vervaardig het.<ref>{{Cite web|url=https://www.dstv.com/en-za/news/83894/becoming-queen-nandi/|title=Nomzamo Mbatha discusses her role as Nandi in Shaka iLembe|website=DStv|language=en-za|access-date=2026-09-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2020/07/caa-coming-2-america-nomzamo-mbatha-1202982110/|title=CAA Signs ‘Coming 2 America’ Actress Nomzamo Mbatha|last=Ramos|first=Dino-Ray|date=2020-07-09|website=Deadline|language=en-US|access-date=2026-09-03}}</ref>Die vorige jaar het Mbatha 'n kontrak gesluit met die talentbestuursagentskap Creative Artists Agency. == Hollywood en aktivisme == Nadat sy 'n loopbaan in die Suid-Afrikaanse vermaaklikheidsbedryf gevestig het, het Mbatha aan Hollywood-filmprojekte begin werk, soos ''Coming 2 America'' saam met [[Eddie Murphy]] en ''Assassin'' saam met [[Bruce Willis]].<ref>{{Cite web|url=https://hypebae.com/2021/3/nomzamo-mbatha-coming-2-america-mirembe-south-african-movie-actor-interview|title=Nomzamo Mbatha Embodies True Royalty and Queendom in 'Coming 2 America'|date=2021-03-29|website=Hypebae|language=en|access-date=2026-09-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.glamour.co.za/celebrity-news/coming-2-america-starring-nomzamo-mbatha-will-be-released-in-march-2021-1e29d27d-bd2f-472b-8687-0441c60d89dd|title='Coming 2 America' starring Nomzamo Mbatha will be released in March 2021|website=www.glamour.co.za|language=en|access-date=2026-09-04}}</ref> Sy dien as 'n wêreldwye ambassadeur vir die UNHCR (in die rol van kontinentale ambassadeur) en het ook as aanbieder vir die Global Citizen-konsert in 2024 opgetree. == Filantropie == === Nomzamo Lighthouse Foundation === Mbatha is die stigter van die Nomzamo Lighthouse Foundation, 'n organisasie sonder winsoogmerk wat in 2015 gestig is om sosio-ekonomiese uitdagings wat gemarginaliseerde gemeenskappe raak, aan te spreek.<ref>{{Cite web|url=https://earthshotprize.org/people-partners/ambassadors/nomzamo-mbatha/|title=Nomzamo Mbatha|website=The Earthshot Prize|language=en-US|access-date=2026-09-04}}</ref> Die stigting fokus daarop om toegang tot onderwys te verbeter, bemagtiging van die jeug te bevorder en vroue se ekonomiese deelname te ondersteun. Dit is gestig as deel van Mbatha se breër humanitêre pogings en het sedertdien vennootskappe met verskeie korporatiewe en filantropiese organisasies aangegaan om sy programme en nasionale reikwydte uit te brei.<ref>{{Cite web|url=https://hollywoodfoundation.co.za/programmes/corporate-social-investment/hopeispower-campaign/hopeispower-lighthouse-foundation/|title=#HopeIsPower - Lighthouse Foundation|last=Tana|date=2021-08-17|website=Hollywood Foundation|language=en-US|access-date=2026-09-04}}</ref> Deur middel van die stigting het Mbatha toesig gehou oor inisiatiewe soos beursprogramme vir minderbevoorregte studente, jeugontwikkelingsberaad wat mentorskap en vaardigheidsopleiding bied, en die ''EmpoweringHER''-program, wat vroue-entrepreneurs deur middel van befondsing en sake-ontwikkelingsgeleenthede ondersteun. Die stigting het ook gemeenskapsuitreikprojekte geïmplementeer, insluitend die verspreiding van skooluniforms en maatskaplike bystandspakkette aan kwesbare huishoudings, wat bydra tot verbeterde toegang tot onderwys en ekonomiese geleenthede in gemeenskappe wat onderbediend is.<ref>{{Cite web|url=https://youthvillage.co.za/2025/03/nomzamo-awards-businesswoman-r100k-and-machinery/|title=Nomzamo Awards Businesswoman R100k and Machinery|last=Tleane|first=Lebo|date=2025-03-18|website=Youth Village|language=en-US|access-date=2026-09-04}}</ref> == Filmografie == === Rolprente === * 2015: ''Tell Me Sweet Something'' * 2015: ''The Jakes Are Missing'' * 2017: ''All About Love'' === Televisiereekse === * 2015: ''Umlilo'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|7580248|Nomzamo Mbatha}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mbatha, Nomzamo}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1990]] [[Kategorie:Zoeloes]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Kaapstad]] mn19jy0hmd4bd3dzde6dlnos62gkv7y 2964956 2964954 2026-09-04T06:47:23Z Aliwal2012 39067 opruim na vertaling 2964956 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Nomzamo Mbatha | Beeld = | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Nomzamo Nxumalo Mbatha | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1990|7|13}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = {{RSA}}ner | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = [[Aktrise]] | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 7580248 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Nomzamo Mbatha''' (gebore 13 Julie 1990) is 'n [[Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse]] [[aktrise]]. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente ''Tell Me Sweet Something'' (2015), ''The Jakes Are Missing'' (2015), en ''All About Love'' (2017), en in die televisiereeks ''Umlilo'' (2015). == Vroeë lewe == Nomzamo Mbatha is in 1990 in die buurt [[KwaMashu]] gebore – ongeveer 30 kilometer noord van [[Durban]] in [[KwaZulu-Natal]] – en is van [[Zoeloes|Zoeloe-afkoms]].<ref>{{Cite web|url=https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/celebrities/its-a-calling-nomzamo-mbathas-philanthropic-journey-from-the-age-of-14-to-the-world-20250615-0919|title=‘It’s a calling’: Nomzamo Mbatha’s philanthropic journey from the age of 14 to the world|last=Ramalepe|first=Phumi|website=News24|language=en-US|access-date=2026-09-03}}</ref> Sy het aan die Rippon-laerskool in Durban en die Bechet-hoërskool skoolgegaan, waar sy haar hoërskoolkwalifikasie behaal het. In 2018 het sy aan die [[Universiteit van Kaapstad]] gegradueer met 'n Baccalaureus Commercii-graad (BCom) met 'n spesialisasie in rekeningkunde.<ref>{{Cite web|url=https://hdsentertainment.co.za/nomzamo-mbatha/|title=Nomzamo Mbatha {{!}} HDS Entertainment|last=Entertainment|first=H. D. S.|date=2017-08-08|language=en-ZA|access-date=2026-09-03}}</ref> == Loopbaan == Mbatha het in Julie 2012 oudisie gedoen vir 'n televisieprogram. Sy het in 2013 in ''Isibaya'' begin optree en die hoofrol vertolk; dit was haar debuut as aktrise, en sy is deur kritici geprys vir haar vertolking van Thandeka Zungu.<ref>{{Cite web|url=https://www.sowetan.co.za//s-mag/fashion-beauty/2023-08-07-the-evolution-of-nomzamo-mbatha/|title=The evolution of Nomzamo Mbatha|date=2023-08-07|website=Sowetan|language=en|access-date=2026-09-03}}</ref> Die soektog, wat in Kaapstad gehou is, het meer as 600 deelnemers gelok. Sy het onder die top-70 en later die top-10 geëindig. Sy was een van die drie finaliste. In 2015 het sy haar filmdebuut gemaak in ''Tell Me Sweet Something'' saam met Maps Maponyane – wat op 4 September daardie jaar vrygestel is – en sy het ook van 2015 tot 2016 in die televisieprogram ''Umlilo'' verskyn. In dieselfde jaar het sy begin om 'n werklikheids-reisprogram genaamd ''Holiday Swap'' vir die South African Broadcasting Corporation aan te bied. In April 2021 is aangekondig dat sy 'n rol gekry het in Saban Films se nuwe rolprent ''Soul Assassins'' saam met [[Bruce Willis]]; die film is later onder die nuwe titel ''Die Like Lovers'' verfilm, maar is uiteindelik as ''Assassins'' vrygestel en het Bruce Willis se laaste rolprent geword.<ref>{{Cite web|url=https://www.glamour.co.za/celebrity-news/4-things-we-know-about-nomzamo-mbathas-new-movie-3de8c026-950e-464b-84f8-e49a8d0f282d|title=4 things we know about Nomzamo Mbatha’s new movie|website=www.glamour.co.za|language=en|access-date=2026-09-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.citizen.co.za/entertainment/nomzamo-mbatha-cast-alongside-bruce-willis-in-upcoming-thriller/|title=Nomzamo Mbatha cast alongside Bruce Willis in upcoming thriller|last=Makwea|first=Reitumetse|date=2021-07-27|website=The Citizen|language=en|access-date=2026-09-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2021/film/festivals/saban-films-soul-assassin-bruce-willis-nomzamo-mbatha-1235015835/|title=Saban Films Takes ‘Soul Assassin’ Starring Bruce Willis, Nomzamo Mbatha|last=Hopewell|first=John|date=2021-07-09|website=Variety|language=en|access-date=2026-09-03}}</ref> In 2022 het Mbatha bekend gemaak dat sy die rol van Nandi vertolk in die biografiese televisiereeks ''Shaka Ilembe'' op Mzansi Magic, 'n reeks wat sy ook mede-vervaardig het.<ref>{{Cite web|url=https://www.dstv.com/en-za/news/83894/becoming-queen-nandi/|title=Nomzamo Mbatha discusses her role as Nandi in Shaka iLembe|website=DStv|language=en-za|access-date=2026-09-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2020/07/caa-coming-2-america-nomzamo-mbatha-1202982110/|title=CAA Signs ‘Coming 2 America’ Actress Nomzamo Mbatha|last=Ramos|first=Dino-Ray|date=2020-07-09|website=Deadline|language=en|access-date=2026-09-03}}</ref> Die vorige jaar het Mbatha 'n kontrak gesluit met die talentbestuursagentskap Creative Artists Agency. == Hollywood en aktivisme == Nadat sy 'n loopbaan in die Suid-Afrikaanse vermaaklikheidsbedryf gevestig het, het Mbatha aan Hollywood-filmprojekte begin werk, soos ''Coming 2 America'' saam met [[Eddie Murphy]] en ''Assassin'' saam met [[Bruce Willis]].<ref>{{Cite web|url=https://hypebae.com/2021/3/nomzamo-mbatha-coming-2-america-mirembe-south-african-movie-actor-interview|title=Nomzamo Mbatha Embodies True Royalty and Queendom in 'Coming 2 America'|date=2021-03-29|website=Hypebae|language=en|access-date=2026-09-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.glamour.co.za/celebrity-news/coming-2-america-starring-nomzamo-mbatha-will-be-released-in-march-2021-1e29d27d-bd2f-472b-8687-0441c60d89dd|title='Coming 2 America' starring Nomzamo Mbatha will be released in March 2021|website=www.glamour.co.za|language=en|access-date=2026-09-04}}</ref> Sy dien as 'n wêreldwye ambassadeur vir die UNHCR (in die rol van kontinentale ambassadeur) en het ook as aanbieder vir die Global Citizen-konsert in 2024 opgetree. == Filantropie == === Nomzamo Lighthouse Foundation === Mbatha is die stigter van die Nomzamo Lighthouse Foundation, 'n organisasie sonder winsoogmerk wat in 2015 gestig is om sosio-ekonomiese uitdagings wat gemarginaliseerde gemeenskappe raak, aan te spreek.<ref>{{Cite web|url=https://earthshotprize.org/people-partners/ambassadors/nomzamo-mbatha/|title=Nomzamo Mbatha|website=The Earthshot Prize|language=en-US|access-date=2026-09-04}}</ref> Die stigting fokus daarop om toegang tot onderwys te verbeter, bemagtiging van die jeug te bevorder en vroue se ekonomiese deelname te ondersteun. Dit is gestig as deel van Mbatha se breër humanitêre pogings en het sedertdien vennootskappe met verskeie korporatiewe en filantropiese organisasies aangegaan om sy programme en nasionale reikwydte uit te brei.<ref>{{Cite web|url=https://hollywoodfoundation.co.za/programmes/corporate-social-investment/hopeispower-campaign/hopeispower-lighthouse-foundation/|title=#HopeIsPower - Lighthouse Foundation|last=Tana|date=2021-08-17|website=Hollywood Foundation|language=en-US|access-date=2026-09-04}}</ref> Deur middel van die stigting het Mbatha toesig gehou oor inisiatiewe soos beursprogramme vir minderbevoorregte studente, jeugontwikkelingsberaad wat mentorskap en vaardigheidsopleiding bied, en die ''EmpoweringHER''-program, wat vroue-entrepreneurs deur middel van befondsing en sake-ontwikkelingsgeleenthede ondersteun. Die stigting het ook gemeenskapsuitreikprojekte geïmplementeer, insluitend die verspreiding van skooluniforms en maatskaplike bystandspakkette aan kwesbare huishoudings, wat bydra tot verbeterde toegang tot onderwys en ekonomiese geleenthede in gemeenskappe wat onderbediend is.<ref>{{Cite web|url=https://youthvillage.co.za/2025/03/nomzamo-awards-businesswoman-r100k-and-machinery/|title=Nomzamo Awards Businesswoman R100k and Machinery|last=Tleane|first=Lebo|date=2025-03-18|website=Youth Village|language=en-US|access-date=2026-09-04}}</ref> == Filmografie == === Rolprente === * 2015: ''Tell Me Sweet Something'' * 2015: ''The Jakes Are Missing'' * 2017: ''All About Love'' === Televisiereekse === * 2015: ''Umlilo'' == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{IMDb|7580248|Nomzamo Mbatha}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mbatha, Nomzamo}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1990]] [[Kategorie:Zoeloes]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Kaapstad]] nccu3piopfakrsdgsc02rqrq6h4i4ar 0 264515 2964927 2955683 2026-09-04T05:37:22Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964927 wikitext text/x-wiki '''Rekenkunde''' het betrekking op die praktiese bewerking van [[getal]]le. Die rekenkunde is dan ook vroeër ''l'arte minore'' ("die kleiner kuns") genoem in teenstelling met die meer teoretiese ''l'arte maggiore'' ofte wel [[algebra]]. Die algebra is veral toegespits op die teorie van rekenkundige bewerkings en die oplos van vergelykings. Die onderskeid tussen rekenkunde en algebra kan egter nie altyd baie skerp getref word nie. Die kuns van die rekenkunde word al lank bedryf, en dit was 'n praktiese vaardigheid wat byvoorbeeld deur priesters, astroloë en handelaars in [[Egipte]], [[Babilonië]] en [[China]] beoefen is. == Definisie en etimologie == Rekenkunde is die grondliggende tak van die [[wiskunde]] wat [[getal]]le en die bewerkings daarop bestudeer. Dit behandel in besonder numeriese berekenings met die vier grondbewerkings – [[optel]], [[aftrek]], [[vermenigvuldiging]] en [[Deling|deling]] – en in 'n ruimer sin ook [[magsverheffing]], worteltrekking en [[logaritme]]s. Die term kom van die Latynse ''arithmetica'', wat op sy beurt van die Antieke Griekse ''ἀριθμός'' (''arithmos''), "getal", en ''ἀριθμητική τέχνη'' (''arithmetike tekhne''), "die kuns van tel", afgelei is.<ref name="Britannica">{{en}} {{cite encyclopedia |title=Arithmetic |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/science/arithmetic |access-date=24 Augustus 2026}}</ref> Daar bestaan meningsverskil oor die presiese definisie. Volgens 'n eng omskrywing handel rekenkunde slegs oor die [[natuurlike getal]]le,<ref>Oliver (2005), bl. 58; Hofweber (2016), bl. 153.</ref> maar die algemener siening sluit bewerkings op [[heelgetal]]le, [[rasionale getal]]le, [[reële getal]]le en soms ook [[komplekse getal]]le in.<ref>Romanowski (2008), bl. 302–303; Bukhshtab en Pechaev (2020).</ref> Sommige definisies beperk die vak tot numeriese berekenings, terwyl 'n ruimer opvatting ook die studie insluit van hoe die getalbegrip ontwikkel het, die ontleding van die eienskappe van en verhoudinge tussen getalle, en die ondersoek van die aksiomatiese struktuur van die bewerkings.<ref>Bukhshtab en Pechaev (2020); Stevenson en Waite (2011), bl. 70; Romanowski (2008), bl. 303–304.</ref> Rekenkunde is nou verwant aan die [[Getalteorie|getalleteorie]], en sommige skrywers gebruik die terme as sinonieme.<ref>Lozano-Robledo (2019), bl. xiii; Nagel en Newman (2008), bl. 4.</ref> In 'n meer bepaalde sin is die getalleteorie egter tot die studie van heelgetalle beperk en konsentreer dit op eienskappe en verhoudinge soos deelbaarheid, [[Faktorisasie|faktorisering]] en priemheid;<ref>Wilson (2020), bl. 1–2; Karatsuba (2020); Campbell (2012), bl. 33.</ref> tradisioneel is dit as die "hoër rekenkunde" bekend.<ref>Duverney (2010), bl. v; Robbins (2006), bl. 1.</ref> Die bewerkings van die rekenkunde vorm die grondslag van baie ander takke van die wiskunde, soos die [[algebra]], die [[calculus]] en die [[statistiek]], en hulle speel 'n soortgelyke rol in die wetenskappe soos die [[fisika]] en die [[ekonomie]]. Rekenkunde is in baie aspekte van die daaglikse lewe teenwoordig – om kleingeld by 'n winkel te bereken of persoonlike finansies te bestuur – en dit is een van die vroegste vorme van wiskunde wat leerders in die [[onderwys]] teëkom.<ref name="Britannica" /> == Soorte getalle == [[Lêer:Number line.png|duimnael|regs|400px|Verskillende soorte getalle op 'n getallelyn. Heelgetalle is swart, rasionale getalle blou en irrasionale getalle groen.]] Getalle is wiskundige objekte waarmee hoeveelhede getel en groottes gemeet word. Hulle is die grondelemente van die rekenkunde, aangesien alle rekenkundige bewerkings op getalle uitgevoer word.<ref>Romanowski (2008), bl. 302–304; Khattar (2010), bl. 1–2; Nakov en Kolev (2013), bl. 270–271.</ref> Die belangrikste soorte getalle wat in die rekenkunde gebruik word, is die natuurlike getalle, die telgetalle, die heelgetalle, die rasionale getalle en die reële getalle.<ref>Bukhshtab en Nechaev (2016); Zhang (2012), bl. 130; Körner (2019), bl. 109.</ref> Die natuurlike getalle is die heel getalle wat by 1 begin en tot in die oneindige loop; hulle sluit 0 en die negatiewe getalle uit en word met die simbool <math>\N</math> aangedui. Die telgetalle is dieselfde as die natuurlike getalle met die enigste verskil dat hulle 0 insluit en die simbool <math>\N_0</math> dra.<ref>Romanowski (2008), bl. 304; Nagel (2002), bl. 180–181; Hindry (2011), bl. x.</ref> Sommige wiskundiges tref nie dié onderskeid nie en sluit 0 by die natuurlike getalle in. Die versameling heelgetalle omvat sowel die positiewe as die negatiewe heel getalle, het die simbool <math>\Z</math> en kan as <math>\{..., -2, -1, 0, 1, 2, ...\}</math> geskryf word.<ref>Romanowski (2008), bl. 304; Hafstrom (2013), bl. 95.</ref> Na gelang van hoe hulle gebruik word, kan natuurlike getalle in kardinale en ordinale getalle onderskei word. Kardinale getalle soos een, twee en drie druk die hoeveelheid voorwerpe uit en antwoord die vraag "hoeveel?", terwyl ordinale getalle soos eerste, tweede en derde die orde of plek in 'n reeks aandui en die vraag "watter plek?" antwoord.<ref>Orr (1995), bl. 49; Nelson (2019), bl. xxxi.</ref> 'n Getal is rasionaal indien dit as die verhouding van twee heelgetalle voorgestel kan word. Die rasionale getal <math>\tfrac{1}{2}</math> word byvoorbeeld gevorm deur die heelgetal 1, die teller, deur die heelgetal 2, die noemer, te deel. Die versameling rasionale getalle, met die simbool <math>\Q</math>, sluit al die heelgetalle in, aangesien dié [[Gewone breuke|breuke]] met 'n noemer van 1 is.<ref>Romanowski (2008), bl. 304; Hindry (2011), bl. x; Hafstrom (2013), bl. 123.</ref> [[Desimale breuke|Desimale breuke]] soos 0,3 en 25,12 is 'n besondere soort rasionale getal omdat hul noemer 'n mag van 10 is: 0,3 is gelyk aan <math>\tfrac{3}{10}</math> en 25,12 aan <math>\tfrac{2512}{100}</math>. Elke rasionale getal stem ooreen met 'n eindige of 'n herhalende desimale uitbreiding.<ref name="k1">Musser, Peterson en Burger (2013), bl. 358.</ref> [[Lêer:Square root of 2 triangle.svg|duimnael|links|Irrasionale getalle is soms nodig om meetkundige groottes te beskryf: as 'n reghoekige driehoek se twee kortsye elk 'n lengte van 1 het, is die skuinssy se lengte irrasionaal.]] [[Irrasionale getal]]le is getalle wat nie as die verhouding van twee heelgetalle uitgedruk kan word nie. Hulle is dikwels nodig om meetkundige groottes te beskryf: as 'n reghoekige driehoek se twee kortsye elk 'n lengte van 1 het, is die lengte van sy skuinssy die irrasionale getal <math>\sqrt 2</math>, en π – die verhouding van 'n sirkel se omtrek tot sy deursnee – is 'n verdere voorbeeld. Die desimale voorstelling van 'n irrasionale getal is oneindig sonder herhaling.<ref>Musser, Peterson en Burger (2013), bl. 358–359; Rooney (2021), bl. 34.</ref> Die versameling rasionale getalle saam met die versameling irrasionale getalle vorm die reële getalle, met die simbool <math>\R</math>.<ref>Romanowski (2008), bl. 304; Hindry (2011), bl. x.</ref> Nog wyer klasse getalle is die [[komplekse getal]]le en die [[kwaternioon|kwaternione]].<ref>Hindry (2011), bl. x; Ward (2012), bl. 55.</ref> == Syferstelsels == 'n Syfer is 'n simbool wat 'n getal voorstel, en 'n syferstelsel is die raamwerk wat bepaal hoe 'n beperkte aantal grondsyfers gekombineer kan word om enige getal uit te druk. Syferstelsels is óf posisioneel óf nieposisioneel; al die vroeë stelsels was nieposisioneel, wat beteken dat die waarde van 'n syfer nie van sy plek in die getal afhang nie.<ref>Stakhov (2020), bl. 73; Nakov en Kolev (2013), bl. 271–272; Jena (2021), bl. 17–18.</ref> [[Lêer:Hieroglyph numerals.svg|duimnael|regs|Egiptiese hiërogliefsyfers van 1 tot 10 000]] Die eenvoudigste nieposisionele stelsel is die eentallige stelsel, wat op een simbool vir die getal 1 steun: alle groter getalle word geskryf deur dié simbool te herhaal. Dit maak dit lastig om groot getalle te skryf, en daarom sluit baie nieposisionele stelsels bykomende simbole vir groter getalle in. Die kerfstok en die kerfmerk is variasies van die eentallige stelsel.<ref name="k2">Ore (1948), bl. 8; Mazumder en Ebong (2023), bl. 18.</ref> Die Egiptiese hiërogliefstelsel het byvoorbeeld afsonderlike simbole vir 10, 100, 1 000 en 10 000 gehad wat opgetel kon word – die syfer vir 10 405 gebruik een keer die simbool vir 10 000, vier keer dié vir 100 en vyf keer dié vir 1 – en die bekende [[Romeinse syfers]] gebruik I, V, X, L, C, D en M as grondsyfers vir 1, 5, 10, 50, 100, 500 en 1 000.<ref>Ore (1948), bl. 8–10; Mazumder en Ebong (2023), bl. 18–19; Stakhov (2020), bl. 77–78.</ref> 'n Syferstelsel is posisioneel indien die plek van 'n grondsyfer in 'n saamgestelde uitdrukking sy waarde bepaal. Posisionele stelsels het 'n basis wat as vermenigvuldiger vir die verskillende plekke dien, en vir elke volgende plek word die basis tot 'n hoër mag verhef. In die gewone desimale stelsel – ook die Hindoe-[[Arabiese syfers|Arabiese]] stelsel genoem – is die basis 10, sodat die syfer 532 vir <math>5 \cdot 10^2 + 3 \cdot 10^1 + 2 \cdot 10^0</math> staan en van 325 en 253 verskil hoewel dit dieselfde syfers gebruik.<ref>Romanowski (2008), bl. 303; Yan (2002), bl. 305–306; Ore (1948), bl. 2–3.</ref> 'n Verdere posisionele stelsel wat wyd in rekenaarrekenkunde gebruik word, is die [[Binêre getallestelsel|binêre stelsel]] met 'n basis van 2: die getal 13 word as 1101 geskryf, wat vir <math>1 \cdot 2^3 + 1 \cdot 2^2 + 0 \cdot 2^1 + 1 \cdot 2^0</math> staan. In die rekenaarwese stem elke syfer in die binêre skryfwyse met een [[bis]] ooreen.<ref>Nagel (2002), bl. 178; Jena (2021), bl. 20–21; Null en Lobur (2006), bl. 40.</ref> Die vroegste posisionele stelsel is deur die antieke [[Babilonië|Babiloniërs]] ontwikkel en het 'n basis van 60 gehad.<ref>Stakhov (2020), bl. 74.</ref> == Ontwikkeling == Oor die werklike ontstaan en die vroegste ontwikkeling van die getalbegrip kan daar slegs gegis word. In [[1937]] is daar byvoorbeeld 'n vonds gemaak van 'n gekerfde wolfbeen by Dolní Věstonice in Morawië wat uit die Laat-[[Steentydperk]] dateer (ongeveer 30 000 jaar gelede). Op hierdie kerfstokke is kort kerfies in groepies van vyf, asook 'n aantal langer kerwe aangebring. Dit dui daarop dat daar lank voor die geskrewe woord reeds 'n getalbegrip was. Die rekenkunde is veral sterk gestimuleer deur die [[Handel (ekonomie)|handel]] wat tussen die ou volke gedryf is. By 'n gebrek aan hulpmiddels is die vingers eers gebruik om mee te tel. Dit het aanleiding gegee tot die ontwikkeling van talle vingerrekenstelsels, wat vir 'n lang tyd in stand gebly het. Dit is dus nie verbasend dat die tientallige (desimale) stelsel byvoorbeeld met die eeue so sterk ontwikkel het nie. Naas die vingerrekening is die kerfstokrekening ook vir 'n tyd bedryf, maar die beste vordering is gemaak met die gebruik van die telraam of die [[abakus]]. Dit het uit 'n raamwerk met lyne of drade bestaan waarop byvoorbeeld krale ingeryg was. Die drade het die eenhede, tientalle, honderdtalle, ensovoorts, voorgestel, terwyl die krale die hoeveelheid van elk aangedui het. Die Romeine was veral lief vir die klein handabakus, wat selfs vandag nog in [[Japan]], [[China]] en die [[Midde-Ooste]] op groot skaal gebruik word. Dit is opvallend dat die [[Romeinse Ryk|Romeine]] by die abakus 'n posisiestelsel gehad het wat nie in hulle getalstelsel (Romeinse syfers) voorgekom het nie. Na die verval van die Romeinse beskawing het die abakus in die 11de en 12de eeu in Europese kloosters opgeduik. Die abakus is byvoorbeeld op perkament geteken en skyfies in die plek van krale gebruik. In Wes- en [[Sentraal-Europa]] is die abakus mettertyd deur 'n lynrekenstelsel vervang. === Antieke beskawings === [[Lêer:Ishango bone (cropped).jpg|duimnael|regs|Sommige historici vertolk die Ishango-been as een van die vroegste rekenkundige voorwerpe.]] Die vroegste vorme van rekenkunde word soms na tel en kerfmerke teruggevoer waarmee hoeveelhede bygehou is. Sommige historici meen dat die Lebombo-been, wat sowat 43 000 jaar oud is, en die Ishango-been, sowat 22 000 tot 30 000 jaar oud, van die oudste rekenkundige voorwerpe is, hoewel dié uitleg betwis word.<ref>Burgin (2022), bl. 2–3; Ore (1948), bl. 1, 6, 8, 10; Thiam en Rochon (2019), bl. 164.</ref> 'n Basiese getalsin het moontlik dié vondse voorafgegaan en selfs voor die ontwikkeling van taal bestaan.<ref>Burgin (2022), bl. 3; Ponticorvo, Schmbri en Miglino (2019), bl. 33.</ref> 'n Meer ingewikkelde en gestruktureerde benadering het eers met die opkoms van die antieke beskawings, van omstreeks 3000 v.C., begin ontwikkel. Dit het nodig geword weens die groter behoefte om voorraad by te hou, grondbesit te bestuur en ruilhandel te reël.<ref>Burgin (2022), bl. 4–6; Ang en Lam (2004), bl. 170.</ref> Al die groot antieke beskawings het nieposisionele syferstelsels ontwikkel, met simbole vir bewerkings soos optel en aftrek, en hulle het van breuke geweet. Voorbeelde is die Egiptiese hiërogliewe sowel as die stelsels van [[Sumer]], [[China]] en [[Indië]].<ref>Burgin (2022), bl. 5–7, 9–11; Ore (1948), bl. 10–15; Hindry (2011), bl. ix.</ref> Die eerste posisionele stelsel is van omstreeks 1800 v.C. deur die Babiloniërs ontwikkel, wat 'n beduidende verbetering was omdat dit die voorstelling van groot getalle en berekenings daarmee doeltreffender gemaak het.<ref>Burgin (2022), bl. 6–7, 9; Ore (1948), bl. 16–18.</ref><ref name="Burton2011">{{en}} {{cite book |last=Burton |first=David M. |title=The History of Mathematics: An Introduction |edition=7de |publisher=McGraw-Hill |location=New York |year=2011 |isbn=978-0-07-338315-6}}</ref> Vroeë beskawings het getalle hoofsaaklik vir konkrete praktiese doeleindes soos handel en belastingrekords gebruik en het nie 'n abstrakte begrip van die getal self gehad nie. Dit het met die antieke Griekse wiskundiges verander, wat die abstrakte aard van getalle begin verken het eerder as die toepassing daarvan op bepaalde probleme.<ref>Burgin (2022), bl. 15; Brown (2010), bl. 184; Romanowski (2008), bl. 303.</ref> 'n Verdere nuwigheid was hul gebruik van [[Wiskundige bewys|bewyse]] om wiskundige waarhede vas te stel,<ref>Burgin (2022), bl. 15; Madden en Aubrey (2017), bl. xvii.</ref> en hul onderskeid tussen klasse getalle soos ewe, onewe en priemgetalle.<ref>Burgin (2022), bl. 31; Payne (2017), bl. 202.</ref> Daaruit het ook die ontdekking gekom dat sekere meetkundige lengtes irrasionaal is en dus nie as 'n breuk uitgedruk kan word nie.<ref>Burgin (2022), bl. 20–21; Bloch (2011), bl. 52.</ref> Die werk van [[Thales van Milete]] en [[Pythagoras]] in die 7de en 6de eeu v.C. word dikwels as die begin van die Griekse wiskunde beskou,<ref>Burgin (2022), bl. 16; Lützen (2023), bl. 19.</ref> en [[Diophantus]] was in die 3de eeu n.C. 'n invloedryke figuur weens sy bydraes tot die getalleteorie en sy verkenning van die toepassing van rekenkundige bewerkings op algebraïese vergelykings.<ref>Burgin (2022), bl. 29–31; Klein (2013a), bl. 12.</ref> === Nul, negatiewe getalle en die desimale stelsel === Die Indiërs was die eerstes wat die begrip van [[0 (getal)|nul]] as 'n getal ontwikkel het waarmee gereken kan word. Die presiese reëls vir die gebruik daarvan is omstreeks 628 n.C. deur [[Brahmagupta]] neergeskryf,<ref>Burgin (2022), bl. 36–37; Bradley (2006), bl. 82–83.</ref> wat ook 'n uitvoerige bespreking van berekenings met negatiewe getalle en die toepassing daarvan op vraagstukke soos krediet en skuld gegee het.<ref>Burgin (2022), bl. 37, 40; Conradie en Goranko (2015), bl. 268.</ref> Die begrip van negatiewe getalle self is aansienlik ouer en is in die eerste millennium v.C. in die Chinese wiskunde verken.<ref>Hua en Feng (2020), bl. 119–120; Chemla, Keller en Proust (2023), bl. 47.</ref> Indiese wiskundiges het ook die posisionele desimale stelsel ontwikkel wat vandag gebruik word, in besonder die gedagte van 'n nulsyfer in plaas van leë of ontbrekende plekke;<ref>Burgin (2022), bl. 13, 34–35; Conradie en Goranko (2015), bl. 268.</ref> [[Aryabhata]] het teen die begin van die 6de eeu n.C. 'n uitvoerige behandeling van die bewerkings daarvan gegee.<ref>Burgin (2022), bl. 13, 34.</ref> Die Indiese desimale stelsel is gedurende die Islamitiese goue eeu deur wiskundiges in die Midde-Ooste, soos al-Chwarizmi, verder verfyn en tot niegeheelgetalle uitgebrei. Sy werk was invloedryk in die bekendstelling van die stelsel in die Weste, wat destyds nog van die [[Romeinse syfers]] gebruik gemaak het.<ref>Burgin (2022), bl. 38, 43–46; Conradie en Goranko (2015), bl. 268.</ref> === Die koms van die Arabiese syfers na Europa === Aan die begin van die 13de eeu is die Arabiese syferstelsel en –rekenkunde in [[Europa]] bekend gestel. Die stelsel het die algoritmes bevat wat vandag nog vir die vier basiese bewerkings (optel, aftrek, vermenigvuldig, deel) gebruik word. Die abakus is toe ook deur potlood en papier vervang. Die Italiaanse koopman en geleerde [[Leonardo van Pisa]] (1170 - 1250), ook bekend as [[Fibonacci]], het hom veral vir die invoer van die Arabiese wiskunde beywer. Spoedig het die leerlinge in [[Venesië]] onderrig in die nuwe rekenkunde ontvang. Daar was egter ook hewige verset teen die sogenaamde Moslemse nuwigheid. Die syfers kon volgens die syferteenstanders te maklik vervals word en daaruit het die gebruik voortgespruit om 'n bedrag op 'n tjek in syfers sowel as woorde te skryf. Die gebruik van syfers is in een stadium selfs heeltemal verbied. Die eenvoud en die doeltreffendheid van die syferrekenkunde het egter die oorhand gekry, te meer aan die hand van die ontwikkeling van die wis- en [[natuurkunde]], waarin ingewikkelde berekenings gedoen moes word. Die Skotse wiskundige [[John Napier]] (1550 - 1617) het 'n belangrike bydrae gelewer tot die vereenvoudiging van rekenkundige bewerkings. Met sy ontdekking van die [[logaritme]] het hy die vermenigvuldiging van getalle vereenvoudig tot die optel van hul logaritmes, wat in tabelle opgesoek kon word. In die 17de en 18de eeu is uitvoerige berekeningstabelle opgestel waaruit die antwoorde van berekenings regstreeks afgelees kon word. Dit het egter meegebring dat bewerkings dikwels lomp in plaas van eenvoudig was. Uitvinders het toe met rekenmasjiene begin eksperimenteer waarmee die beperking van tabelle uitgeskakel kon word. Eenvoudige bewerkings is met behulp van hoofrekene en uitvoeriger berekenings met behulp van rekenmasjiene gedoen. Hoewel rekenmasjiene baie daartoe bydra om berekenings te vergemaklik, moet die gebruiker daarvan egter steeds die nodige insig in die rekenkunde verwerf om te weet watter resultate hy kan verwag. === Die moderne tydperk === [[Lêer:Leibniz Stepped Reckoner.png|duimnael|regs|Leibniz se getrapte teller was die eerste rekenmasjien wat al vier rekenkundige bewerkings kon uitvoer.<ref>Vullo (2020), bl. 140.</ref>]] In die 16de eeu het die wiskundige Gerolamo Cardano die begrip van komplekse getalle bedink as 'n manier om derdegraadsvergelykings op te los.<ref>Burgin (2022), bl. 62; Lützen (2023), bl. 124.</ref> In die 18de en 19de eeu het wiskundiges soos [[Leonhard Euler]] en [[Carl Friedrich Gauss]] die grondslae van die moderne getalleteorie gelê.<ref>Burgin (2022), bl. 68–72; Weil (2009), bl. ix.</ref> 'n Ander ontwikkeling in dié tydperk was die werk aan die formalisering en die grondslae van die rekenkunde, soos Georg Cantor se versamelingsteorie en die Dedekind-Peano-aksiomas.<ref>Burgin (2022), bl. 2, 88, 95–97; Wang (1997), bl. 334.</ref> Die eerste meganiese rekenaars is in die 17de eeu ontwikkel en het ingewikkelde berekenings sterk vergemaklik, onder andere [[Blaise Pascal]] se rekenmasjien en [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] se getrapte teller, wat die eerste toestel was wat al vier grondbewerkings kon uitvoer.<ref>Cignoni en Cossu (2016), bl. 103; Koetsier (2018), bl. 255; Vullo (2020), bl. 140.</ref> Elektroniese [[rekenaar]]s en [[sakrekenaar]]s is in die 20ste eeu ontwikkel, en hul wydverspreide gebruik het sowel die akkuraatheid as die spoed van berekenings ingrypend verander.<ref>Burgin (2022), bl. 119, 124; Curley (2011), bl. 5, 19.</ref> == Berekenings == {{Multibeeld |width = 260 |image1 = Apple addition.svg |image2 = Apple division.svg |footer = Rekenkundige bewerkings onderlê baie alledaagse gebeure, soos wanneer vier appels uit een sak by drie uit 'n ander gevoeg word (bo) of wanneer nege appels gelykop tussen drie kinders verdeel word (onder). }} Die rekenkunde is gerig op praktiese berekenings met getalle, dit wil sê doelgerigte bewerkings waaruit 'n antwoord in syfers verskaf word. Afgesien van die basiese berekenings, naamlik [[optel]], [[aftrek]], [[Vermenigvuldiging|vermenigvuldig]] en [[Deling|deel]], is daar ook die sogenaamde [[magsverheffing]], [[Vierkantswortel|worteltrekking]], ensovoorts. Rekenkundige bewerkings is maniere om getalle te kombineer, om te vorm of te manipuleer; hulle is [[Funksie (wiskunde)|funksies]] wat getalle sowel as inset as uitset het.<ref>Nagel (2002), bl. 179; Husserl en Willard (2012), bl. XLIV–XLV; O'Leary (2015), bl. 190.</ref> Die belangrikste bewerkings is optel, aftrek, vermenigvuldig en deel,<ref>Bukhshtab en Pechaev (2020); Burgin (2022), bl. 57, 77; Adamowicz (1994), bl. 299.</ref> en verdere bewerkings is magsverheffing, worteltrekking en die [[logaritme]].<ref>Peirce (2015), bl. 109; Waite (2013), bl. 42; Smith (1958), bl. 7.</ref> Wanneer dié bewerkings op veranderlikes eerder as op getalle uitgevoer word, word hulle soms algebraïese bewerkings genoem.<ref>Khan en Graham (2018), bl. 9–10; Smyth (1864), bl. 55.</ref> === Optelling === [[Lêer:Addition1.png|duimnael|regs|Optelling: 2 (term) + 5 (term) = 7 (som)]] Die handeling van tel is die eenvoudigste rekenbewerking waarby 'n getal met bepaalde inkremente vergroot word (1, 2, 3 ... of 5, 10, 15 ... ensovoorts). Daaruit spruit willekeurige vermeerdering waarby 'n optelbewerking dan gedoen word (5 + 3 = 8). In die voorbeeld 5 + 3 = 8 word die nuwe hoeveelheid (8) die som genoem en 5 en 3 die terme, terwyl + die teken van handeling is. Optel is dus die bewerking waarin twee getalle, die terme, in een getal, die som, saamgevoeg word; die simbool daarvan is <math>+</math>, soos in <math>2 + 2 = 4</math> en <math>6{,}3 + 1{,}26 = 7{,}56</math>.<ref name="k3">Romanowski (2008), bl. 303; Musser, Peterson en Burger (2013), bl. 93–94; Kay (2021), bl. 44–45.</ref> Wanneer verskeie optellings agtereenvolgens uitgevoer word, word van sommasie gepraat,<ref>Burgin (2022), bl. 25.</ref> en tel self is 'n soort herhaalde optelling waarin die getal 1 telkens bygevoeg word.<ref>Confrey (1994), bl. 308.</ref> Die identiteitselement van optel is 0 en die optelinverse van 'n getal is die negatief daarvan, sodat <math>13 + 0 = 13</math> en <math>13 + (-13) = 0</math>; optel is sowel kommutatief as assosiatief.<ref>Mazzola, Milmeister en Weissmann (2004), bl. 66; Romanowski (2008), bl. 303; Nagel (2002), bl. 179–180.</ref> Oor die algemeen kan die [[algebra]]ïese vergelyking a + b= c gebruik word, waar a en b willekeurige getalle kan wees. Alle optelberekenings kan teruggevoer word na die optel van 2 enkelsyfergetalle volgens die algoritme of optelmetode wat in die onderstaande opteltabel verskyn. (5 in die horisontale ry + 5 in die vertikale kolom = 10.) Verder kan elke getal in bepaalde eenhede ingedeel word, naamlik eentalle, tientalle, honderdtalle, ensovoorts. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Opteltabel vir die syfers 1 tot 9 ! + !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9 |- ! 1 | 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 || 10 |- ! 2 | 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 || 10 || 11 |- ! 3 | 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 || 10 || 11 || 12 |- ! 4 | 5 || 6 || 7 || 8 || 9 || 10 || 11 || 12 || 13 |- ! 5 | 6 || 7 || 8 || 9 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 |- ! 6 | 7 || 8 || 9 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 |- ! 7 | 8 || 9 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 || 16 |- ! 8 | 9 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 || 16 || 17 |- ! 9 | 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 || 16 || 17 || 18 |} === Aftrekking === [[Lêer:Subtraction.png|duimnael|regs|Aftrekking: 7 (aftrekkende) − 5 (aftrekker) = 2 (verskil)]] Aftrek is die omgekeerde bewerking van optel, waarby 'n getal met 'n bepaalde dekrement (10, 8, 6 ..) of willekeurig verminder kan word. Die algemene skryfwyse is a - b = c, waar c die verskil is. Die algoritme van aftrek is nou verwant aan die van optel. Die getal wat weggeneem word, staan bekend as die aftrekker en dié waarvan dit weggeneem word as die aftrekkende; die simbool is <math>-</math>, soos in <math>14 - 8 = 6</math> en <math>45 - 1{,}7 = 43{,}3</math>.<ref name="k3" /> Aftrek word dikwels as 'n besondere geval van optel behandel: in plaas daarvan om 'n positiewe getal af te trek, kan 'n negatiewe getal bygetel word, soos in <math>14 - 8 = 14 + (-8)</math>. Dit vereenvoudig berekenings deur die aantal grondbewerkings te verminder wat nodig is.<ref>Wheater (2015), bl. 19; Wright, Ellemor-Collins en Tabor (2011), bl. 136–137; Achatz en Anderson (2005), bl. 18.</ref> === Vermenigvuldiging === Vermenigvuldiging kan as 'n herhaalde optelling beskou word, byvoorbeeld 4 + 4 + 4+ 4 + 4 = 20. Aangesien die term 4 egter 5 keer daarin voorkom, word dit ook geskryf as 5x4 = 20. Die algemene skryfwyse is axb= c of a·b = c, waar c die produk van a en b is. Die [[algoritme]] van vermenigvuldiging kan ook in 'n vermenigvuldigingstabel saamgevat word. Die twee getalle wat gekombineer word, is die vermenigvuldiger en die vermenigvuldigtal, en die simbole is <math>\times</math>, <math>\cdot</math> en *. Indien die vermenigvuldigtal 'n natuurlike getal is, is vermenigvuldiging dieselfde as herhaalde optelling, soos in <math>2 \times 3 = 2 + 2 + 2</math>.<ref>Romanowski (2008), bl. 304; Wright, Ellemor-Collins en Tabor (2011), bl. 136; Musser, Peterson en Burger (2013), bl. 101–102.</ref> Die identiteitselement van vermenigvuldiging is 1 en die multiplikatiewe inverse van 'n getal is die resiprook daarvan, sodat <math>13 \times 1 = 13</math> en <math>13 \times \tfrac{1}{13} = 1</math>; vermenigvuldiging is sowel kommutatief as assosiatief.<ref>Mazzola, Milmeister en Weissmann (2004), bl. 66; Romanowski (2008), bl. 303–304; Nagel (2002), bl. 179–180.</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Vermenigvuldigingstabel vir die syfers 1 tot 9 ! × !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9 |- ! 1 | 1 || 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 |- ! 2 | 2 || 4 || 6 || 8 || 10 || 12 || 14 || 16 || 18 |- ! 3 | 3 || 6 || 9 || 12 || 15 || 18 || 21 || 24 || 27 |- ! 4 | 4 || 8 || 12 || 16 || 20 || 24 || 28 || 32 || 36 |- ! 5 | 5 || 10 || 15 || 20 || 25 || 30 || 35 || 40 || 45 |- ! 6 | 6 || 12 || 18 || 24 || 30 || 36 || 42 || 48 || 54 |- ! 7 | 7 || 14 || 21 || 28 || 35 || 42 || 49 || 56 || 63 |- ! 8 | 8 || 16 || 24 || 32 || 40 || 48 || 56 || 64 || 72 |- ! 9 | 9 || 18 || 27 || 36 || 45 || 54 || 63 || 72 || 81 |} === Deling === [[Lêer:Divide20by4.svg|duimnael|regs|Deling: 20 gedeel deur 4 gee 5]] Deling is die omgekeerde bewerking van vermenigvuldiging. Die algemene skryfwyse is a/b = c, waar a die deeltal is, b die deler, c die [[kwosiënt]] en / die teken vir deel. Deling kan herlei word tot 'n herhaalde aftrekking, en die algoritme van deling kan ook uit 'n vermenigvuldigingstabel gevind word. Die simbole vir deling is <math>\div</math> en <math>/</math>, soos in <math>48 \div 8 = 6</math> en <math>29{,}4 / 1{,}4 = 21</math>. Deling word dikwels as 'n besondere geval van vermenigvuldiging behandel: in plaas daarvan om deur 'n getal te deel, kan met die resiprook daarvan vermenigvuldig word – die resiprook van 'n getal is 1 gedeel deur daardie getal – sodat <math>48 \div 8 = 48 \times \tfrac{1}{8}</math>.<ref>Kay (2021), bl. 117; Wheater (2015), bl. 19; Wright, Ellemor-Collins en Tabor (2011), bl. 136–137.</ref> === Magsverheffing === Wanneer vermenigvuldiging met 'n bepaalde faktor herhaal word, byvoorbeeld 3 X 3 X 3 X 3 X 3, word dit ook geskryf as 3⁵, waar 3 die grondtal en 5 die eksponent is. By die berekening van byvoorbeeld 3⁵ word die resultaat (243) dikwels die mag genoem. Die algemene skryfwyse is a^b= c, en vir die [[eksponent]] 0 is die afspraak dat a⁰= 1. Vir magsverheffing is daar geen spesiale algoritme nie. Indien die eksponent 'n natuurlike getal is, is magsverheffing dieselfde as herhaalde vermenigvuldiging, soos in <math>2^4 = 2 \times 2 \times 2 \times 2</math>.<ref>Musser, Peterson en Burger (2013), bl. 117–118; Kay (2021), bl. 27–28.</ref> Magsverheffing en die logaritme het nie algemene identiteits- en inverse elemente soos optel en vermenigvuldiging nie: die neutrale element van magsverheffing ten opsigte van die eksponent is 1, soos in <math>14^1 = 14</math>, maar 1 is nie die neutrale element vir die grondtal nie.<ref>Kay (2021), bl. 117; Mazzola, Milmeister en Weissmann (2004), bl. 66.</ref> Albei bewerkings is nóg kommutatief nóg assosiatief.<ref>Sally en Sally (Jr.) (2012), bl. 3; Klose (2014), bl. 107–108.</ref> === Worteltrekking === Worteltrekking is die omgekeerde bewerking van magsverheffing. Waar die antwoord vir die uitdrukking a^b by magsverheffing gevind moet word, is die probleemstelling by worteltrekking gewoonlik om die wortel of die grondtal (a) te vind. Die skryfwyse is a= <math>\sqrt[b]{c}</math>, en wanneer b = 2, dit wil sê a² of a X a word dit 'n [[vierkantswortel]] genoem . Wortels is eintlik 'n besondere soort magsverheffing met 'n breukeksponent: die vierkantswortel van 'n getal is dieselfde as om die getal tot die mag <math>\tfrac{1}{2}</math> te verhef en die derdemagswortel dieselfde as die mag <math>\tfrac{1}{3}</math>, sodat <math>\sqrt{4} = 4^{\frac{1}{2}} = 2</math> en <math>\sqrt[3]{27} = 27^{\frac{1}{3}} = 3</math>.<ref>Kay (2021), bl. 118; Klose (2014), bl. 105.</ref> === Logaritmes === Die [[logaritme]] is die inverse van magsverheffing. Die logaritme van 'n getal <math>x</math> tot die grondtal <math>b</math> is die eksponent waartoe <math>b</math> verhef moet word om <math>x</math> te lewer. Aangesien <math>1000 = 10^3</math>, is die logaritme van 1000 tot die grondtal 10 dus 3. Dit word as <math>\log_b (x)</math> geskryf, of sonder hakies as <math>\log_b x</math>, of selfs sonder die grondtal as <math>\log x</math> wanneer die grondtal uit die verband duidelik is; die voorbeeld word dan <math>\log_{10} 1000 = 3</math>.<ref>Kay (2021), bl. 121–122; Rodda en Little (2015), bl. 7.</ref> === Getalstelsels === In die 10-tallige ofte wel die desimale stelsel kan al die getalle in terme van eenhede, meervoude of magte van 10 uitgedruk word. Die getal 1 024 kan byvoorbeeld as volg uitgedruk word: 1 024 = 1 × 10³ + 0 × 10² + 2 × 10¹ + 4 × 10⁰. Oor die algemeen is die skryfwyse vir enige getal (abcd) in 'n p-tallige stelsel (met gekose grondtal, byvoorbeeld 10, 2, ensovoorts): a X p³+ b X p²+ c X p¹ +d X p⁰=abcd. Die [[Binêre getallestelsel|binêre of 2-tallige getalstelsel]] het net 2 syfers, naamlik 0 en 1. Die desimale ekwivalent van byvoorbeeld die binêre getal 1 101 word as volg verkry: 1101 = 1 X 2³ + 1 X 2² + 0 X 2¹ + 1 X 2⁰ = 13 ([[Desimale breuke|desimaal]]). Die binêre ekwivalente van die desimale getalle 0 tot 10 word in die tabel aangegee: {| class="wikitable" |+ !Desimaal (basis-tien) !binêr (basis-twee) |- |0 |0000 |- |1 |0001 |- |2 |0010 |- |3 |0011 |- |4 |0100 |- |5 |0101 |- |6 |0110 |- |7 |0111 |- |8 |1000 |- |9 |1001 |- |10 |1010 |} == Eienskappe van die bewerkings == Rekenkundige bewerkings is maniere om getalle te kombineer, om te vorm of te manipuleer; hulle is funksies wat getalle sowel as inset as uitset het. Twee belangrike begrippe in dié verband is identiteitselemente en inverse elemente. Die identiteitselement of neutrale element van 'n bewerking bring geen verandering wanneer dit op 'n ander element toegepas word: die identiteitselement van optel is 0, aangesien die som van enige getal en 0 dieselfde getal is, en dié van vermenigvuldiging is 1. Die inverse element is die element wat saam met 'n ander element die identiteitselement lewer; die optelinverse van 6 is byvoorbeeld −6, omdat hul som 0 is.<ref>Tarasov (2008), bl. 57–58; Mazzola, Milmeister en Weissmann (2004), bl. 66; Krenn en Lorünser (2023), bl. 8.</ref> Daar is nie net inverse elemente nie, maar ook inverse bewerkings: die een bewerking is die inverse van 'n ander indien dit die eerste ongedaan maak. Aftrek is dus die inverse van optel, want 'n getal keer na sy oorspronklike waarde terug as 'n tweede getal eers bygetel en daarna weer afgetrek word, soos in 13 + 4 − 4 = 13. Net so is deling die inverse van vermenigvuldiging en worteltrekking die inverse van magsverheffing. Formeler gestel is die bewerking <math>\star</math> die inverse van die bewerking <math>\circ</math> indien <math>t \star s = r</math> geld dan en slegs dan wanneer <math>r \circ s = t</math>.<ref>Kay (2021), bl. 44–45; Wright, Ellemor-Collins en Tabor (2011), bl. 136.</ref> Kommutatiwiteit en assosiatiwiteit is wette wat die orde bepaal waarin sekere bewerkings uitgevoer kan word. 'n Bewerking is kommutatief indien die orde van die argumente sonder gevolg vir die antwoord verwissel kan word: dit is die geval by optel, want 7 + 9 is dieselfde as 9 + 7, en by vermenigvuldiging, maar nie by aftrek of deling nie. 'n Bewerking is assosiatief indien dit in 'n reeks van twee bewerkings nie saak maak watter een eerste uitgevoer word nie: (5 × 4) × 2 is dus dieselfde as 5 × (4 × 2).<ref>Krenn en Lorünser (2023), bl. 8; Mazzola, Milmeister en Weissmann (2004), bl. 66.</ref> Die distributiewe wet verbind die twee bewerkings met mekaar, want a × (b + c) = a × b + a × c.<ref name="Britannica" /> Om dubbelsinnigheid te voorkom wanneer verskeie bewerkings in een uitdrukking voorkom, geld 'n vaste bewerkingsorde: eers dié binne hakies, dan magsverheffing en worteltrekking, dan vermenigvuldiging en deling, en laastens optel en aftrek. Sonder dié afspraak sou 'n uitdrukking soos 2 + 3 × 4 twee verskillende antwoorde kon lewer.<ref name="Britannica" /> == Aksiomatiese grondslae == Aksiomatiese grondslae van die rekenkunde probeer 'n klein stel wette – [[Aksiomatiese stelsel|aksiomas]] – verskaf waaruit al die grondliggende eienskappe van en bewerkings op getalle afgelei kan word. Hulle vorm logies bestendige en sistematiese raamwerke waarmee wiskundige bewyse streng geformuleer kan word. Twee bekende benaderings is die Dedekind-Peano-aksiomas en konstruksies wat op die versamelingsteorie steun.<ref>Oliver (2005), bl. 58; Bukhshtab en Pechaev (2020); Tiles (2009), bl. 243.</ref> Die Dedekind-Peano-aksiomas gee 'n aksiomatisering van die rekenkunde van die natuurlike getalle. Hul grondbeginsels is eers deur Richard Dedekind geformuleer en later deur Giuseppe Peano verfyn, en hulle steun op net 'n paar primitiewe begrippe: 0, natuurlike getal en opvolger. Die aksiomas bepaal hoe dié begrippe met mekaar verband hou, en al die ander rekenkundige begrippe kan dan in terme van dié primitiewe begrippe gedefinieer word:<ref>Oliver (2005), bl. 58; Ferreiros (2013), bl. 251; Ongley en Carey (2013), bl. 26–27.</ref> * 0 is 'n natuurlike getal. * Elke natuurlike getal het 'n opvolger, wat self ook 'n natuurlike getal is. * Die opvolgers van twee verskillende natuurlike getalle is nooit dieselfde nie. * 0 is nie die opvolger van 'n natuurlike getal nie. * Indien 'n versameling 0 en elke opvolger bevat, bevat dit elke natuurlike getal.<ref>Oliver (2005), bl. 58; Xu en Zhang (2022), bl. 121.</ref> Getalle groter as 0 word deur die herhaalde toepassing van die opvolgerfunksie ''s'' uitgedruk: 1 is ''s''(0) en 3 is ''s''(''s''(''s''(0))). Die bewerkings kan dan gedefinieer word as meganismes wat bepaal hoe die opvolgerfunksie toegepas word – om 2 by enige getal te tel, is byvoorbeeld dieselfde as om die opvolgerfunksie twee keer op daardie getal toe te pas.<ref>Ongley en Carey (2013), bl. 26–27; Taylor (2012), bl. 8.</ref> Verskeie aksiomatiserings steun eerder op die versamelingsteorie. Elke natuurlike getal word deur 'n unieke versameling voorgestel: 0 word gewoonlik as die leë versameling gedefinieer, en elke volgende getal as die vereniging van die vorige getal met die versameling wat die vorige getal bevat, sodat 1 = {0}, 2 = {0, 1} en 3 = {0, 1, 2}.<ref>Bagaria (2023), § 3. The Theory of Transfinite Ordinals and Cardinals; Cunningham (2016), bl. 83–84, 108.</ref> Heelgetalle kan as geordende pare natuurlike getalle gedefinieer word waar die tweede van die eerste afgetrek word – die paar (9, 0) stel dus 9 voor en (0, 9) stel −9 voor<ref>Hamilton en Landin (2018), bl. 133.</ref> – en rasionale getalle as pare heelgetalle waar die eerste die teller en die tweede die noemer is, sodat (3, 7) die rasionale getal <math>\tfrac{3}{7}</math> voorstel.<ref>Hamilton en Landin (2018), bl. 157–158.</ref> Een manier om die reële getalle te konstrueer, steun op Dedekind-snitte, waar elke reële getal deur 'n verdeling van al die rasionale getalle in twee versamelings voorgestel word: die een vir al die getalle onder die voorgestelde reële getal en die ander vir die res.<ref>Bagaria (2023), § 5. Set Theory as the Foundation of Mathematics; Hamilton en Landin (2018), bl. 252.</ref> == Getalleteorie == Die [[Getalteorie|getalleteorie]] ondersoek die struktuur en die eienskappe van die heelgetalle sowel as die verhoudinge en wette tussen hulle.<ref>Bukhshtab en Nechaev (2016); Grigorieva (2018), bl. viii–ix; Page (2003), bl. 15.</ref> Twee grondbegrippe is deelbaarheid – of die deling van een heelgetal deur 'n ander 'n heelgetal lewer – en die [[priemgetal]]le, dus getalle groter as 1 wat slegs deur 1 en deur hulself deelbaar is. Die hoofstelling van die rekenkunde sê dat elke heelgetal groter as 1 op presies een manier as 'n produk van priemgetalle geskryf kan word, afgesien van die orde van die faktore; die priemgetalle is dus die boustene waaruit alle ander heelgetalle deur vermenigvuldiging opgebou word.<ref name="Britannica" /> Van die hoofrigtings van die moderne getalleteorie is die elementêre, die analitiese, die algebraïese en die meetkundige getalleteorie.<ref>Page (2003), bl. 34; Yan (2002), bl. 12.</ref> Die elementêre getalleteorie ondersoek aspekte van heelgetalle wat met elementêre metodes bestudeer kan word, soos deelbaarheid, faktorisering en priemheid.<ref>Wilson (2020), bl. 1–2; Campbell (2012), bl. 33.</ref> Die analitiese getalleteorie steun daarteenoor op tegnieke uit die analise en die [[calculus]] en behandel vraagstukke soos die verspreiding van die priemgetalle en die bewering dat elke ewe getal die som van twee priemgetalle is. Die algebraïese getalleteorie gebruik algebraïese strukture soos velde en ringe om die eienskappe van en verhoudinge tussen getalle te ontleed, en die meetkundige getalleteorie gebruik begrippe uit die [[meetkunde]] – dit ondersoek byvoorbeeld hoe roosterpunte met heelgetalkoördinate in 'n plat vlak optree.<ref>Page (2003), bl. 34–35; Vinogradov (2019).</ref> Invloedryke stellings in die getalleteorie is die hoofstelling van die rekenkunde, [[Euklides]] se stelling en [[Fermat se laaste stelling]].<ref>Bukhshtab en Nechaev (2016); Křížek, Somer en Šolcová (2021), bl. 23, 25, 37.</ref> Volgens die hoofstelling van die rekenkunde is elke heelgetal groter as 1 óf 'n priemgetal óf 'n unieke produk van priemgetalle: 18 is nie 'n priemgetal nie en kan as <math>2 \times 3 \times 3</math> voorgestel word, terwyl 19 'n priemgetal is met geen ander priemfaktorisering nie.<ref>Křížek, Somer en Šolcová (2021), bl. 23; Riesel (2012), bl. 2.</ref> Euklides se stelling sê dat daar oneindig baie priemgetalle is,<ref>Bukhshtab en Nechaev (2016); Křížek, Somer en Šolcová (2021), bl. 25.</ref> en Fermat se laaste stelling is die bewering dat daar geen positiewe heelgetalwaardes vir <math>a</math>, <math>b</math> en <math>c</math> bestaan wat die vergelyking <math>a^n + b^n = c^n</math> oplos indien <math>n</math> groter as 2 is.<ref>Bukhshtab en Nechaev (2016); Křížek, Somer en Šolcová (2021), bl. 37.</ref> [[Lêer:Clock group.svg|duimnael|regs|Modulêre rekenkunde met 'n horlosie: nadat vier uur by nege-uur getel is, begin die wyser weer van voor af en wys na een-uur.]] In die modulêre rekenkunde word slegs die res ná deling deur 'n vaste getal, die modulus, in ag geneem. So is 17 en 5 kongruent modulo 12, want albei laat 'n res van 5. Dié soort rekenkunde onderlê onder andere die berekening van tyd op 'n twaalfuurhorlosie sowel as moderne [[kriptografie]].<ref name="Britannica" /> Modulêre rekenkunde werk dus op 'n eindige versameling getalle: sou 'n bewerking 'n getal buite dié versameling lewer, word dit weer in die versameling teruggestel, net soos 'n horlosie se wysers ná een omwenteling weer van voor af begin. By 'n gewone horlosie met 'n modulus van 12 is die uitkoms van 4 plus 9 dus nie 13 nie maar 1, en dieselfde beginsel geld ook vir aftrekking, vermenigvuldiging en deling.<ref>Lerner en Lerner (2008), bl. 2807–2808; Wallis (2011), bl. 303–304; Kaiser en Granade (2021), bl. 283–284.</ref> == Soorte rekenkunde == Verskillende soorte rekenkundige stelsels word in die vakliteratuur bespreek. Hulle verskil van mekaar na gelang van die soort getal waarop hulle werk, die syferstelsel waarmee hulle getalle voorstel, en of hulle op wiskundige objekte anders as getalle werk.<ref>Nagel (2002), bl. 180–181; Gupta (2019), bl. 3; Vaccaro en Pepiciello (2022), bl. 9–12.</ref> Rekenkundige stelsels word dikwels volgens die soort getalle waarop hulle werk onderskei. Heelgetalrekenkunde handel oor berekenings met positiewe en negatiewe heelgetalle, rasionale-getalrekenkunde oor bewerkings met breuke van heelgetalle, en reële-getalrekenkunde oor berekenings met reële getalle, wat sowel die rasionale as die irrasionale getalle insluit.<ref name="Britannica" /> === Heelgetalrekenkunde === [[Lêer:Number line method.svg|duimnael|regs|400px|Met die getallelynmetode word <math>5 + 2</math> bereken deur van die oorsprong vyf eenhede na regs te beweeg vir die eerste term en dan nog twee eenhede na regs vir die tweede.]] Eenvoudige bewerkings met enkele syfers kan uitgevoer word deur 'n tabel te volg of te memoriseer wat die uitkomste van al die moontlike kombinasies gee, soos 'n opteltabel of 'n vermenigvuldigingstabel. Ander algemene metodes is mondelinge tel en vingertel.<ref>Kupferman (2015), bl. 45, 92; Uspenskii en Semenov (2001), bl. 113; Geary (2006), bl. 796.</ref> Vir bewerkings met getalle van meer as een syfer word verskillende tegnieke gebruik wat verskeie enkelsyferbewerkings agtereenvolgens saamvoeg. By optelling met oordrag word die twee getalle onder mekaar geskryf en word elke paar syfers vanaf die regterkantste een bymekaar getel; die regterkantste syfer van die som word onderaan geskryf en, indien die som 'n tweesyfergetal is, word die linkerkantste syfer – die oordrag – by die volgende paar syfers links bygetel. Dié proses word herhaal totdat al die syfers opgetel is.<ref>Resnick en Ford (2012), bl. 110; Klein, Moeller, Dressel en Domahs (2010), bl. 67–68.</ref> Ander metodes vir heelgetaloptelling is die getallelynmetode, die metode van gedeeltelike somme en die vergoedingsmetode.<ref>Quintero en Rosario (2016), bl. 74; Ebby, Hulbert en Broadhead (2020), bl. 24–26.</ref> 'n Soortgelyke tegniek geld vir aftrekking: dit begin ook by die regterkantste syfer en gebruik 'n "leen" of negatiewe oordrag vir die kolom links wanneer die uitkoms van die enkelsyferaftrekking negatief is.<ref>Sperling en Stuart (1981), bl. 7.</ref> 'n Grondtegniek vir heelgetalvermenigvuldiging is herhaalde optelling: die produk <math>3 \times 4</math> kan as <math>3 + 3 + 3 + 3</math> bereken word.<ref>Musser, Peterson en Burger (2013), bl. 101–102.</ref> Vir groter getalle word lang vermenigvuldiging gebruik, waarby die vermenigvuldiger bo die vermenigvuldigtal geskryf word, die vermenigvuldiger eers net met die regterkantste syfer van die vermenigvuldigtal vermenigvuldig word, dieselfde vir elke volgende syfer gedoen word met die uitkoms elke keer een plek na links geskuif, en al die afsonderlike produkte laastens opgetel word.<ref>Ma (2020), bl. 35–36; Sperling en Stuart (1981), bl. 9.</ref> Ander tegnieke is die roostermetode en die traliemetode.<ref>Mooney, Briggs, Hansen en McCullouch (2014), bl. 148.</ref> Die rekenaarwetenskap stel belang in vermenigvuldigingsalgoritmes met 'n lae berekeningskompleksiteit om baie groot heelgetalle doeltreffend te kan vermenigvuldig, soos die Karatsuba-, die Schönhage-Strassen- en die Toom-Cook-algoritme.<ref>Klein (2013), bl. 249; Muller, Brunie, Dinechin en Jeannerod (2018), bl. 539.</ref> Vir deling word gewoonlik lang deling gebruik, met korte deling en brokkiesdeling as verdere metodes.<ref>Davis, Goulding en Suggate (2017), bl. 11–12.</ref> Heelgetalrekenkunde is nie geslote onder deling nie: die deling van een heelgetal deur 'n ander lewer nie altyd 'n heelgetal nie, want 7 gedeel deur 2 is 3,5 en nie 'n heel getal nie.<ref>Haylock en Cockburn (2008), bl. 49.</ref> Een manier om 'n heelgetal te verseker, is om die uitkoms af te rond, maar dit lei tot onakkuraatheid omdat die oorspronklike waarde verander word.<ref>Prata (2002), bl. 138; Musser, Peterson en Burger (2013), bl. 135–136.</ref> 'n Ander manier is om die deling slegs gedeeltelik uit te voer en die res te behou: 7 gedeel deur 2 is dan 3 met 'n res van 1. Dié moeilikhede word vermy deur rasionale-getalrekenkunde, wat breuke presies kan voorstel.<ref>Koepf (2021), bl. 49.</ref> 'n Eenvoudige manier om magsverheffing te bereken, is herhaalde vermenigvuldiging, sodat <math>3^4</math> as <math>3 \times 3 \times 3 \times 3</math> bereken word. 'n Doeltreffender tegniek vir groot eksponente is magsverheffing deur kwadrering, wat die berekening in 'n aantal kwadreerbewerkings opbreek: <math>3^{65}</math> kan as <math>(((((3^2)^2)^2)^2)^2)^2 \times 3</math> geskryf word, sodat slegs 7 bewerkings in plaas van 64 nodig is.<ref>Cafaro, Epicoco en Pulimeno (2018), bl. 7; Reilly (2009), bl. 75.</ref> Logaritmes word onder meer met die Taylorreeks en met kettingbreuke bereken.<ref>Cuyt, Petersen, Verdonk en Waadeland (2008), bl. 182; Mahajan (2010), bl. 66–69; Lang (2002), bl. 205–206.</ref> Heelgetalrekenkunde is ook nie geslote onder die logaritme of onder magsverheffing met negatiewe eksponente nie.<ref>Kay (2021), bl. 57.</ref> === Rasionale-getalrekenkunde === Rasionale-getalrekenkunde handel oor getalle wat as die verhouding van twee heelgetalle uitgedruk kan word.<ref>Gellert, Hellwich, Kästner en Küstner (2012), bl. 30; Cohen (2003), bl. 37.</ref> Die meeste bewerkings daarop kan uitgevoer word deur 'n reeks heelgetalbewerkings op die tellers en die noemers van die betrokke getalle te doen. Twee rasionale getalle met dieselfde noemer word opgetel deur hul tellers op te tel en die gemene noemer te behou, soos in <math>\tfrac{2}{7} + \tfrac{3}{7} = \tfrac{5}{7}</math>, en aftrekking werk net so. Indien die noemers verskil, moet 'n gemene noemer gevind word deur die eerste getal met die noemer van die tweede te skaal en die tweede met dié van die eerste: <math>\tfrac{1}{3} + \tfrac{1}{2} = \tfrac{1 \cdot 2}{3 \cdot 2} + \tfrac{1 \cdot 3}{2 \cdot 3} = \tfrac{2}{6} + \tfrac{3}{6} = \tfrac{5}{6}</math>.<ref>Gellert, Hellwich, Kästner en Küstner (2012), bl. 31–32; Musser, Peterson en Burger (2013), bl. 347.</ref> Twee rasionale getalle word vermenigvuldig deur onderskeidelik hul tellers en hul noemers te vermenigvuldig, soos in <math>\tfrac{2}{3} \cdot \tfrac{2}{5} = \tfrac{4}{15}</math>, en die deling van een deur 'n ander word gedoen deur met die resiprook van die tweede te vermenigvuldig, sodat teller en noemer van plek verwissel: <math>\tfrac{3}{5} : \tfrac{2}{7} = \tfrac{3}{5} \cdot \tfrac{7}{2} = \tfrac{21}{10}</math>. Anders as heelgetalrekenkunde is rasionale-getalrekenkunde geslote onder deling, solank die deler nie 0 is nie.<ref>Gellert, Hellwich, Kästner en Küstner (2012), bl. 32–33.</ref> Om magsverheffing met 'n breukeksponent te bereken, word twee afsonderlike berekenings gedoen: eers magsverheffing met die teller van die eksponent en dan die worteltrekking wat by die noemer pas, sodat <math>5^\frac{2}{3} = \sqrt[3]{5^2}</math>. Vir die tweede bewerking lewer Newton se metode 'n benadering deur 'n aanvanklike skatting stap vir stap te verfyn totdat die verlangde akkuraatheid bereik word.<ref>Hoffman en Frankel (2018), bl. 161–162; Lange (2010), bl. 248–249; Klose (2014), bl. 105–107.</ref> Die desimale-breukskryfwyse is 'n besondere manier om rasionale getalle met 'n noemer wat 'n mag van 10 is voor te stel: <math>\tfrac{1}{10}</math>, <math>\tfrac{371}{100}</math> en <math>\tfrac{44}{10000}</math> word as 0,1, 3,71 en 0,0044 geskryf.<ref>Gellert, Hellwich, Kästner en Küstner (2012), bl. 33; Igarashi, Altman, Funada en Kamiyama (2014), bl. 18.</ref> Aangepaste weergawes van die heelgetalmetodes, soos optelling met oordrag en lang vermenigvuldiging, kan op desimale breuke toegepas word.<ref>Gellert, Hellwich, Kästner en Küstner (2012), bl. 35; Booker, Bond, Sparrow en Swan (2015), bl. 308–309.</ref> Nie alle rasionale getalle het 'n eindige desimale voorstelling nie: <math>\tfrac{1}{3}</math> stem ooreen met 0,333... met 'n oneindige aantal drieë. Elke herhalende desimaal druk 'n rasionale getal uit.<ref name="k1" /> === Reële-getalrekenkunde === Reële-getalrekenkunde handel oor bewerkings met sowel rasionale as irrasionale getalle – getalle wat nie deur breuke of herhalende desimale uitgedruk kan word nie, soos die wortel van 2 en π.<ref>Musser, Peterson en Burger (2013), bl. 358–359; Rooney (2021), bl. 34; Young (2010), bl. 994–996.</ref> Anders as rasionale-getalrekenkunde is dit geslote onder magsverheffing solank die grondtal positief is, en dieselfde geld vir die logaritme van positiewe reële getalle solank die grondtal positief en nie 1 is nie.<ref>Rossi (2011), bl. 101; Reitano (2010), bl. 42; Bronshtein, Semendyayev, Musiol en Mühlig (2015), bl. 2.</ref> Omdat irrasionale getalle 'n oneindige, nieherhalende reeks desimale syfers het, is daar dikwels geen eenvoudige en presiese manier om die uitkoms van bewerkings soos <math>\sqrt{2} + \pi</math> uit te druk nie. Waar absolute presiesheid nie nodig is nie, word die probleem gewoonlik met afkapping of afronding opgelos. By afkapping word 'n bepaalde aantal linkerkantste syfers behou en die res weggelaat: π, wat met 3,14159... begin, word tot vier desimale afgekap as 3,141. By afronding word die laaste behoue syfer met een vermeerder indien die volgende syfer 5 of meer is, en bly dit onveranderd indien dit minder is – π afgerond tot vier desimale gee dus 3,142, wat nader aan π is as 3,141. Dié metodes stel rekenaars in staat om benaderde berekenings met reële getalle doeltreffend uit te voer.<ref>Koren (2018), bl. 71.</ref> === Gebruik van hulpmiddels === [[Lêer:Mental calculation at primary school.jpg|duimnael|regs|Hoofrekene word uitsluitlik in die gedagte gedoen, sonder hulp van uiterlike middele.]] Vorme van rekenkunde kan ook onderskei word volgens die hulpmiddels waarmee berekenings gedoen word, en daar is baie benaderings naas die gewone gebruik van pen en papier. Hoofrekene steun uitsluitlik op die verstand sonder uiterlike hulpmiddels en maak van visualisering, memorisering en bepaalde rekentegnieke gebruik.<ref name="k4">Musser, Peterson en Burger (2013), bl. 131; Verschaffel, Torbeyns en De Smedt (2011), bl. 2177.</ref> Een sodanige tegniek is die vergoedingsmetode, waarby die getalle verander word om die berekening te vergemaklik en die uitkoms daarna aangepas word: in plaas van <math>85-47</math> bereken 'n mens <math>85-50</math>, wat makliker is omdat dit 'n ronde getal gebruik, en tel dan 3 by die antwoord om vir die aanpassing te vergoed.<ref>Emerson en Babtie (2014), bl. 147; Musser, Peterson en Burger (2013), bl. 131–132.</ref> Hoofrekene word dikwels in die laerskool onderrig om leerders se getalvermoëns te oefen.<ref name="k4" /> Die menslike liggaam kan self as rekenhulpmiddel dien. Vingertel word dikwels aan jong kinders geleer om hulle getalle en eenvoudige berekenings te leer: in sy eenvoudigste vorm stem die aantal uitgestrekte vingers met die voorgestelde hoeveelheid ooreen, en bewerkings soos optel en aftrek word deur vingers uit te steek of in te trek uitgevoer. Dié stelsel is tot klein getalle beperk in vergelyking met gevorderder stelsels wat ander benaderings vir groter hoeveelhede gebruik.<ref>Dowker (2019), bl. 114; Berch, Geary en Koepke (2015), bl. 124; Otis (2024), bl. 15–19.</ref> Die menslike stem word by mondelinge tel as hulpmiddel gebruik.<ref>Otis (2024), bl. 15–19; Geary (2006), bl. 796.</ref> [[Lêer:Chinese-abacus.jpg|duimnael|links|Die abakus voer rekenkundige bewerkings uit deur krale te skuif.]] Kerfmerke is 'n eenvoudige stelsel wat op uiterlike hulpmiddels buiten die liggaam steun: strepe word op 'n oppervlak getrek of kerwe in 'n stok gesny om hoeveelhede by te hou, en party vorme groepeer die strepe in vywe om hulle makliker te kan lees.<ref name="k2" /> Die [[abakus]] is 'n meer gevorderde hulpmiddel om getalle voor te stel en berekenings uit te voer. Dit bestaan gewoonlik uit 'n reeks stange met verskeie krale op elk; elke kraal stel 'n hoeveelheid voor wat getel word wanneer dit van die een ent van 'n stang na die ander geskuif word, en die berekening gebeur deur die krale se plekke te verstel totdat die finale kraalpatroon die antwoord gee.<ref>Reynolds (2008), bl. 1–2; Sternberg en Ben-Zeev (2012), bl. 95–96.</ref> Verwante hulpmiddels is rekenborde, waar die waarde van 'n skyfie afhang van die gebied van die bord waarop dit geplaas word,<ref>Budd en Sangwin (2001), bl. 209.</ref> en rekenstokkies, wat in horisontale en vertikale patrone gerangskik word om verskillende getalle voor te stel. Sektore en rekenlatte is fyner rekeninstrumente wat op meetkundige verhoudinge tussen verskillende skale steun om sowel grond- as gevorderde bewerkings uit te voer.<ref>Bruderer (2021), bl. 543–545, 906–907; Klaf (2011), bl. 187–188.</ref> Gedrukte tabelle was besonder belangrik as hulpmiddel om die uitkomste van bewerkings soos die logaritme en die trigonometriese funksies op te soek. Meganiese rekenmasjiene outomatiseer handberekenings. Hulle bied die gebruiker 'n insetmiddel om getalle in te voer deur skywe te draai of knoppies te druk, en bevat 'n inwendige meganisme van gewoonlik ratte, hefbome en wiele om die berekening uit te voer en die uitkoms te wys.<ref>Lockhart (2017), bl. 136, 140–146; O'Regan (2012), bl. 24–25.</ref> By elektroniese [[sakrekenaar]]s en [[rekenaar]]s word dié proses verder verfyn deur die meganiese onderdele met elektroniese stroombane soos mikroprosesseerders te vervang, wat elektriese seine kombineer en omvorm om berekenings te doen.<ref>Khoury en Lamothe (2016), bl. 2; Lockhart (2017), bl. 147–150; Burgin (2022), bl. 119.</ref> === Ander soorte === Stelsels kan ook volgens die syferstelsel waarop hulle steun geklassifiseer word: naas die desimale rekenkunde bestaan daar binêre, oktale en heksadesimale rekenkunde. Rekenaarrekenkunde handel oor die besonderhede van die implementering van binêre rekenkunde op [[rekenaar]]s.<ref>Shiva (2018), bl. 3, 14; Gupta (2019), bl. 3.</ref> Sommige vorme van rekenkunde werk op wiskundige objekte anders as getalle. Intervalrekenkunde beskryf bewerkings op intervalle, wat nuttig is wanneer 'n meting slegs binne sekere grense bekend is,<ref name="k5">Moore, Kearfott en Cloud (2009), bl. 10–11, 19; Pharr, Jakob en Humphreys (2023), bl. 1057.</ref> en vektor- en matriksrekenkunde beskryf bewerkings op [[Vektor (wiskunde)|vektore]] en [[matriks]]se, soos vektoroptelling en matriksvermenigvuldiging.<ref>Liebler (2018), bl. 36; Adhami, Meenen, Meenen en Hite (2007), bl. 80–82, 98–102.</ref> Saamgesteldeeenheidrekenkunde behandel groottes met saamgestelde eenhede en behels bykomende bewerkings om tussen enkel- en saamgestelde eenhede om te skakel, byvoorbeeld om 1 uur 90 minute na 150 minute te herlei.<ref>Burgin (2022), bl. 92–93.</ref> Nie-Diofantiese rekenkundes is stelsels wat die tradisionele rekenkundige intuïsie weerspreek en vergelykings soos <math>1 + 1 = 1</math> en <math>2 + 2 = 5</math> insluit.<ref>Burgin (2022), bl. xviii–xx, xxiv, 137–138; Caprio, Aveni en Mukherjee (2022), bl. 763–764.</ref> Hulle kan gebruik word om sekere werklike situasies in die moderne fisika en die daaglikse lewe te beskryf: die vergelyking <math>1 + 1 = 1</math> kan byvoorbeeld die waarneming beskryf dat wanneer een reëndrup by 'n ander gevoeg word, hulle nie twee afsonderlike entiteite bly nie maar een word.<ref>Burgin (2022), bl. 144; Seaman, Rossler en Burgin (2023), bl. 226.</ref> == Benaderings en foute == Baie berekenings kan nie presies uitgevoer word nie en lewer 'n benadering eerder as 'n eksakte antwoord. Irrasionale getalle het byvoorbeeld 'n oneindige desimale uitbreiding sonder herhaling, sodat hulle in die praktyk altyd afgerond moet word: π word dikwels as 3,14 of 3,1416 geskryf. Afronding kies die naaste waarde met 'n gegewe aantal syfers, en die verskil tussen die afgeronde en die presiese waarde is die afrondingsfout.<ref name="Britannica" /> In die wetenskap en die [[ingenieurswese]] stel getalle skattings van fisiese groottes voor wat uit metings of modellering kom. Anders as wiskundig eksakte getalle soos π of <math>\sqrt 2</math> is wetenskaplike getalgegewens inherent onpresies en behep met 'n mate van meetonsekerheid.<ref>Drosg (2007), bl. 1–5.</ref> Een grondmanier om die graad van sekerheid uit te druk en valse presiesheid te vermy, is om elke meting tot 'n bepaalde aantal [[Beduidende syfer|beduidende syfers]] af te rond, wat as akkuraat veronderstel word. 'n Persoon se lengte wat met 'n maatband gemeet is, is byvoorbeeld dalk net tot die naaste sentimeter bekend en moet dus as 1,62 meter eerder as 1,6217 meter aangegee word. Wanneer 'n getal in gewone desimale skryfwyse geskryf word, is voorloopnulle nie beduidend nie, en agtervolgende nulle van getalle sonder desimale komma word by implikasie as nie beduidend beskou: 0,056 en 1 200 het elk net twee beduidende syfers, terwyl 40,00 vier het.<ref>Bohacek (2009), bl. 18–19.</ref> Om onsekerheid met beduidende syfers alleen aan te dui, is 'n taamlik growwe metode; dit is fyner om 'n skatting of 'n bogrens van die benaderingsfout uitdruklik by te hou, sodat die persoon se lengte as 1,62 ± 0,005 meter aangegee word.<ref>Higham (2002), bl. 3–5; Bohacek (2009), bl. 8–19.</ref> Wanneer met onsekere groottes gereken word, moet die onsekerheid na die berekende groottes deurwerk. By die optel of aftrek van twee of meer groottes word die absolute onsekerhede van elke term bymekaar getel om die absolute onsekerheid van die som te kry, en by vermenigvuldiging of deling word die relatiewe onsekerhede van elke faktor bymekaar getel om die relatiewe onsekerheid van die produk te kry.<ref>Bohacek (2009), bl. 23–30.</ref> Die presiesheid van getalgroottes kan eenvormig met genormaliseerde [[wetenskaplike notasie]] uitgedruk word, wat ook handig is om getalle veel groter of kleiner as 1 kort te skryf. 'n Getal word dan ontbind in die produk van 'n getal tussen 1 en 10, die mantisse, en 10 tot 'n heelgetalmag, die eksponent: die genormaliseerde wetenskaplike notasie van 8 276 000 is <math>8{,}276 \times 10^6</math> en dié van 0,00735 is <math>7{,}35 \times 10^{-3}</math>. Anders as by gewone desimale skryfwyse word elke syfer in die mantisse as beduidend beskou, sodat 1 200 by implikasie twee beduidende syfers het maar <math>1{,}20 \times 10^3</math> uitdruklik drie.<ref>Wallis (2013), bl. 20; Roe, deForest en Jamshidi (2018), bl. 24.</ref> Wanneer 'n reeks berekenings op afgeronde waardes uitgevoer word, kan die foute opbou. In die vlietendepuntrekenkunde wat rekenaars gebruik, word getalle met 'n vaste aantal beduidende syfers en 'n eksponent verteenwoordig, sodat slegs 'n eindige deel van die reële getalle presies voorgestel kan word. Selfs eenvoudige desimale breuke soos 0,1 het geen eksakte binêre voorstelling nie, wat verklaar waarom rekenaarberekenings soms onverwagte klein afwykings lewer. [[Numeriese analise|Numeriese ontleding]] bestudeer hoe sulke foute beheer en beperk kan word.<ref name="Britannica" /> Vlietendepuntrekenkunde stel reële getalle, soos die wetenskaplike notasie, deur drie getalle voor: 'n mantisse, 'n grondtal en 'n eksponent.<ref>Muller, Brisebarre, Dinechin en Jeannerod (2009), bl. 13–16.</ref> Die presiesheid van die mantisse word beperk deur die aantal bisse wat daarvoor beskikbaar is, en wanneer 'n bewerking 'n getal lewer wat meer bisse verg, rond die rekenaar die uitkoms tot die naaste voorstelbare getal af.<ref>Koren (2018), bl. 71; Swartzlander (2017), bl. 11.19.</ref> Een gevolg daarvan is dat sekere rekenkundige wette in die vlietendepuntrekenkunde nie geld nie: vlietendepuntoptelling is nie assosiatief nie, omdat die afrondingsfoute van die orde van die optellings kan afhang, sodat die uitkoms van <math>(a + b) + c</math> soms van dié van <math>a + (b + c)</math> verskil.<ref>Stewart (2022), bl. 26; Meyer (2023), bl. 234.</ref> Die algemeenste tegniese standaard hiervoor is IEEE 754, wat onder meer bepaal hoe getalle voorgestel word, hoe bewerkings en afronding uitgevoer word, en hoe foute en uitsonderings hanteer word.<ref>Muller, Brisebarre, Dinechin en Jeannerod (2009), bl. 54; Brent en Zimmermann (2010), bl. 79; Cryer (2014), bl. 450.</ref> Waar rekenspoed nie 'n beperking is nie, kan rekenkunde met arbitrêre presiesheid gebruik word, waarvan die presiesheid slegs deur die rekenaar se geheue beperk word.<ref>Duffy (2018), bl. 1225.</ref> Fyner metodes om met onsekere waardes te werk, is intervalrekenkunde en affiene rekenkunde. Intervalle kan 'n reeks waardes voorstel wanneer die presiese grootte onbekend is, byvoorbeeld weens meetfoute, en intervalrekenkunde bevat bewerkings soos <math>[1, 2] + [3, 4] = [4, 6]</math> en <math>[1, 2] \times [3, 4] = [3, 8]</math>.<ref name="k5" /> Dit is nou verwant aan affiene rekenkunde, wat presieser uitkomste probeer lewer deur op affiene vorme eerder as op intervalle te reken; 'n affiene vorm is 'n getal saam met foutterme wat beskryf hoe dit van die werklike grootte kan afwyk.<ref>Vaccaro en Pepiciello (2022), bl. 9–11; Chakraverty en Rout (2022), bl. 2–4, 39–40.</ref> Vir vinnige praktiese werk word ook doelbewus benader: skatting rond die getalle in 'n berekening af om 'n antwoord van die regte grootteorde te kry, wat nuttig is om te kontroleer of 'n presiese berekening redelik is.<ref name="Britannica" /> == Rekenkunde in verskillende velde == === Onderwys === Rekenkundeonderrig vorm deel van die [[laerskool]]opvoeding en is een van die eerste vorme van wiskundeonderrig wat kinders teëkom. Elementêre rekenkunde wil leerders 'n basiese getalsin gee en hulle met die grondbewerkings – optel, aftrek, vermenigvuldig en deel – vertroud maak.<ref>NCTM Staff; Odom, Barbarin en Wasik (2009), bl. 589.</ref> Dit word gewoonlik met konkrete situasies verbind – die tel van krale, die verdeling van 'n klas in groepe van dieselfde grootte, of die berekening van kleingeld by 'n aankoop – en algemene hulpmiddels in dié stadium is getallelyne, optel- en vermenigvuldigingstabelle, telblokkies en die [[abakus]].<ref>Laski, Jor’dan, Daoust en Murray (2015), bl. 1–3; Nurnberger-Haag (2017), bl. 215.</ref> Latere stadiums konsentreer op 'n meer abstrakte begrip en stel leerders aan verskillende soorte getalle bekend, soos negatiewe getalle, breuke, reële getalle en komplekse getalle. Hulle dek ook gevorderder bewerkings soos magsverheffing, worteltrekking en logaritmes,<ref>NCTM Staff.</ref> en wys hoe die bewerkings in ander takke van die wiskunde gebruik word, soos in die beskrywing van meetkundige vorme en die gebruik van veranderlikes in die algebra. 'n Verdere aspek is om leerders die gebruik van algoritmes en [[sakrekenaar]]s te leer om ingewikkelde probleme op te los.<ref>Carraher en Schliemann (2015), bl. 197; Ruthven (2012), bl. 435, 443–444.</ref> === Sielkunde === Die [[sielkunde]] van die rekenkunde stel belang in hoe mense en diere getalle leer ken, hulle voorstel en vir berekenings gebruik. Dit ondersoek hoe wiskundige probleme verstaan en opgelos word, en hoe rekenkundige vermoëns met [[Waarneming|persepsie]], [[geheue]], oordeel en besluitneming verband hou.<ref>De Cruz, Neth en Schlimm (2010), bl. 59–60; Grice, Kemp, Morton en Grace (2023), Opsomming.</ref> Dit vra byvoorbeeld hoe versamelings konkrete voorwerpe eers in die persepsie teëgekom word en daarna met getalle verbind word,<ref>De Cruz, Neth en Schlimm (2010), bl. 60–62.</ref> en 'n verdere ondersoekveld is die verband tussen numeriese berekening en die gebruik van taal om voorstellings te vorm.<ref>De Cruz, Neth en Schlimm (2010), bl. 63.</ref> Die sielkunde verken ook die biologiese oorsprong van die rekenkunde as 'n aangebore vermoë; dit gaan om voorwoordelike en voorsimboliese kognitiewe prosesse wat rekenkundeagtige bewerkings uitvoer en nodig is om die wêreld suksesvol voor te stel en take soos ruimtelike navigasie te verrig.<ref>Grice, Kemp, Morton en Grace (2023), Opsomming.</ref> Een van die begrippe wat die sielkunde bestudeer, is syfervaardigheid: die vermoë om numeriese begrippe te verstaan, hulle op konkrete situasies toe te pas en daarmee te redeneer. Dit sluit 'n grondliggende getalsin in sowel as die vermoë om hoeveelhede te skat en te vergelyk, om getalle simbolies in syferstelsels voor te stel, om numeriese gegewens te vertolk en om rekenkundige berekenings te beoordeel.<ref>Victoria Department of Education Staff (2023); Askew (2010), bl. 33–34; Dreeben-Irimia (2010), bl. 102.</ref> Syfervaardigheid is 'n sleutelvaardigheid in baie akademiese velde, en 'n gebrek daaraan kan akademiese sukses belemmer en tot swak ekonomiese besluite in die daaglikse lewe lei, byvoorbeeld deur verbandlenings en versekeringspolisse verkeerd te verstaan.<ref>Barnes, Rice en Hanoch (2017), bl. 196; Gerardi, Goette en Meier (2013), bl. 11267–11268; Jackson (2008), bl. 152.</ref> === Filosofie === Die filosofie van die rekenkunde bestudeer die grondbegrippe en beginsels wat getalle en rekenkundige bewerkings onderlê. Dit verken die aard en die ontologiese status van getalle, die verhouding van die rekenkunde tot taal en [[logika]], en hoe rekenkundige kennis hoegenaamd verkry kan word.<ref>Hofweber (2016), bl. 153–154, 162–163; Oliver (2005), bl. 58; Sierpinska en Lerman (1996), bl. 827.</ref> Volgens die Platonisme het getalle 'n bestaan onafhanklik van die gees: hulle bestaan as abstrakte objekte buite ruimte en tyd en sonder oorsaaklike kragte.<ref>Oliver (2005), bl. 58; Horsten (2023), § 3. Platonism.</ref> Dié siening word deur intuïsioniste verwerp, wat beweer dat wiskundige objekte geestelike konstruksies is.<ref>Horsten (2023), § 2.2 Intuitionism.</ref> Verdere teorieë is die logisisme, wat meen dat wiskundige waarhede tot logiese waarhede herleibaar is,<ref>Horsten (2023), § 2.1 Logicism; Hofweber (2016), bl. 174–175.</ref> en die formalisme, wat sê dat wiskundige beginsels reëls is vir hoe simbole gemanipuleer word, sonder om te beweer dat hulle met entiteite buite die reëlgebonde bedryf ooreenstem.<ref>Weir (2022), Inleiding.</ref> Die tradisioneel oorheersende siening in die [[epistemologie]] van die rekenkunde is dat rekenkundige waarhede ''a priori'' kenbaar is, dus deur die denke alleen sonder om op sintuiglike ervaring te steun.<ref>Oliver (2005), bl. 58; Sierpinska en Lerman (1996), bl. 830.</ref> Sommige voorstanders van dié siening meen rekenkundige kennis is aangebore, terwyl ander beweer dat daar 'n vorm van rasionele intuïsie is waardeur wiskundige waarhede begryp kan word.<ref>Oliver (2005), bl. 58; Sierpinska en Lerman (1996), bl. 827–876.</ref> 'n Meer resente alternatief is deur naturalistiese filosowe soos [[Willard Van Orman Quine]] voorgestel, wat aanvoer dat wiskundige beginsels veralgemenings op 'n hoë vlak is wat uiteindelik in die sintuiglike wêreld gegrond is soos die empiriese wetenskappe dit beskryf.<ref>Horsten (2023), § 3.2 Naturalism and Indispensability; Sierpinska en Lerman (1996), bl. 830.</ref> === Ander velde === Rekenkunde is vir baie velde van belang. In die daaglikse lewe is dit nodig om kleingeld by 'n aankoop te bereken, persoonlike finansies te bestuur en 'n resep vir 'n ander aantal porsies aan te pas. Ondernemings gebruik dit om wins en verlies te bereken en markneigings te ontleed, en in die [[ingenieurswese]] word dit gebruik om groottes te meet, laste en kragte te bereken en strukture te ontwerp.<ref>Lockhart (2017), bl. 1–2; Bird (2021), bl. 3; Aubrey (1999), bl. 49.</ref> Die [[kriptografie]] steun op rekenkundige bewerkings om gevoelige inligting te beskerm deur data en boodskappe te versleutel.<ref>Omondi (2020), bl. viii; Paar en Pelzl (2009), bl. 13.</ref> Rekenkunde is ook ten nouste verbind met baie takke van die wiskunde wat van numeriese bewerkings afhang. Die [[algebra]] steun op rekenkundige beginsels om vergelykings met veranderlikes op te los, en dieselfde beginsels speel 'n sleutelrol in die [[calculus]] met sy poging om veranderingstempo's en oppervlaktes onder krommes te bepaal. Die [[meetkunde]] gebruik rekenkundige bewerkings om die eienskappe van vorme te meet, terwyl die [[statistiek]] hulle gebruik om numeriese gegewens te ontleed.<ref>Musser, Peterson en Burger (2013), bl. 17; Kleiner (2012), bl. 255; Marcus en McEvoy (2016), bl. 285.</ref> Weens die belang van rekenkundige bewerkings deur die hele wiskunde strek die invloed van die rekenkunde tot die meeste wetenskappe, soos die [[fisika]], die [[rekenaarwetenskap]] en die [[ekonomie]]; dié bewerkings word in berekenings, probleemoplossing, data-ontleding en algoritmes gebruik, wat hulle onontbeerlik maak vir wetenskaplike navorsing, tegnologiese ontwikkeling en ekonomiese modellering.<ref>Gallistel en Gelman (2005), bl. 559–560; Li en Schoenfeld (2019), Opsomming; Asano (2013), bl. xiii–xv.</ref> == Sien ook == * [[Getal]] * [[Getalteorie]] * [[Algebra]] * [[Abakus]] * [[Binêre getallestelsel]] * [[Logaritme]] * [[Magsverheffing]] * [[Wetenskaplike notasie]] * [[Numeriese analise]] == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Bronnelys == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409648}}, volume 23, bl. 198 {{Refbegin|30em}} * {{en}} {{cite book |last1=Achatz |first1=Thomas |last2=Anderson |first2=John G. |title=Technical Shop Mathematics |date=2005 |publisher=Industrial Press Inc. |isbn=978-0-8311-3086-2 |url=https://books.google.com/books?id=YOdtemSmzQQC&pg=PA18}} * {{en}} {{cite book |last1=Adamowicz |first1=Zofia |editor1-last=Joseph |editor1-first=Anthony |editor2-last=Mignot |editor2-first=Fulbert |editor3-last=Murat |editor3-first=François |editor4-last=Prum |editor4-first=Bernard |editor5-last=Rentschler |editor5-first=Rudolf |title=First European Congress of Mathematics: Paris, July 6-10, 1992 Volume I Invited Lectures (Part 1) |date=1994 |pages=299–320 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-0348-9110-3 |chapter=The Power of Exponentiation in Arithmetic|doi=10.1007/978-3-0348-9110-3_9 }} * {{en}} {{cite book |last1=Adhami |first1=Reza |last2=Meenen |first2=Peter M. |last3=Meenen |first3=Peter |last4=Hite |first4=Denis |title=Fundamental Concepts in Electrical and Computer Engineering with Practical Design Problems |date=2007 |publisher=Universal-Publishers |isbn=978-1-58112-971-7 |url=https://books.google.com/books?id=9nqkVbFPutYC&pg=PA77}} * {{en}} {{cite book |last1=Ang |first1=Tian Se |last2=Lam |first2=Lay Yong |title=Fleeting Footsteps: Tracing The Conception Of Arithmetic And Algebra In Ancient China |date=2004 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4483-60-5 |url=https://books.google.com/books?id=GxDJCgAAQBAJ&pg=PA170 |edition=Revised }} * {{en}} {{cite book |last1=Asano |first1=Akihito |title=An Introduction to Mathematics for Economics |date=2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-00760-4 }} * {{en}} {{cite book |last1=Askew |first1=Mike |editor1-last=Ian |editor1-first=Thompson |title=Issues In Teaching Numeracy In Primary Schools |date=2010 |publisher=McGraw-Hill Education (UK) |isbn=978-0-335-24153-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yqbSaXf0RKwC&pg=PA33 |chapter=It Ain't (Just) What You Do: Effective Teachers of Numeracy}} * {{en}} {{cite book |last1=Aubrey |first1=Carol |title=A Developmental Approach to Early Numeracy: Helping to Raise Children's Achievements and Deal with Difficulties in Learning |date=1999 |publisher=A&C Black |isbn=978-1-4411-9164-9 |url=https://books.google.com/books?id=_NhpY_VPdCsC&pg=PA49}} * {{en}} {{cite web |last1=Bagaria |first1=Joan |title=Set Theory |url=https://plato.stanford.edu/entries/set-theory/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=19 November 2023 |date=2023 }} * {{en}} {{cite book |last1=Barnes |first1=Andrew J. |last2=Rice |first2=Thomase |last3=Hanoch |first3=Yaniv |chapter=Using Behavioral Economics to Improve People's Decisions About Purchasing Health Insurance |editor-last1=Hanoch |editor-first1=Yaniv |editor-last2=Barnes |editor-first2=Andrew |editor-last3=Rice |editor-first3=Thomas |title=Behavioral Economics and Healthy Behaviors: Key Concepts and Current Research |date=2017 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-317-26952-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yzMlDwAAQBAJ&pg=PA196}} * {{en}} {{cite book |last1=Berch |first1=Daniel B. |last2=Geary |first2=David C. |last3=Koepke |first3=Kathleen Mann |title=Development of Mathematical Cognition: Neural Substrates and Genetic Influences |date=2015 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-801909-2 |url=https://books.google.com/books?id=XS9OBQAAQBAJ&pg=PA124}} * {{en}} {{cite book |last1=Bird |first1=John |title=Bird's Engineering Mathematics |date=2021 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-367-64378-2}} * {{en}} {{cite book |last1=Bloch |first1=Ethan D. |title=The Real Numbers and Real Analysis |date=2011 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-0-387-72177-4 |url=https://books.google.com/books?id=vXw_AAAAQBAJ&pg=PA52}} * {{en}} {{cite web |last=Bohacek |first=Peter |year=2009 |title=Introduction to Measurement |website=Teaching Quantitative Skills in the Geosciences |publisher=Carleton College Science Education Resource Center; American Association of Physics Teachers |url=https://serc.carleton.edu/quantskills/teaching_methods/uncertainty/examples/example1.html |access-date=2024-03-06 }} * {{en}} {{cite book |last1=Booker |first1=George |last2=Bond |first2=Denise |last3=Sparrow |first3=Len |last4=Swan |first4=Paul |title=Teaching Primary Mathematics |date=2015 |publisher=Pearson Higher Education AU |isbn=978-1-4860-0488-1 |url=https://books.google.com/books?id=lTLiBAAAQBAJ&pg=PA308}} * {{en}} {{cite book |last1=Bradley |first1=Michael J. |title=The Birth of Mathematics: Ancient Times To 1300 |date=2006 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-7910-9723-6 |url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC&pg=PA82}} * {{en}} {{cite book |last1=Brent |first1=Richard P. |last2=Zimmermann |first2=Paul |title=Modern Computer Arithmetic |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-49228-7 |url=https://books.google.com/books?id=-8wuH5AwbwMC}} * {{en}} {{cite book |last1=Bronshtein |first1=I. N. |last2=Semendyayev |first2=K. A. |last3=Musiol |first3=Gerhard |last4=Mühlig |first4=Heiner |title=Handbook of Mathematics |date=2015 |publisher=Springer |isbn=978-3-662-46221-8 |url=https://books.google.com/books?id=5L6BBwAAQBAJ&pg=PA2}} * {{en}} {{cite book |last1=Brown |first1=David |chapter=The Measurement of Time and Distance in the Heavens Above Mesopotamia, with Brief Reference Made to Other Ancient Astral Science |editor-last1=Morley |editor-first1=Iain |editor-last2=Renfrew |editor-first2=Colin |title=The Archaeology of Measurement: Comprehending Heaven, Earth and Time in Ancient Societies |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-11990-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=TzrNgAsJY1MC&pg=PA184}} * {{en}} {{cite book |last1=Bruderer |first1=Herbert |title=Milestones in Analog and Digital Computing |date=2021 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-40974-6 |url=https://books.google.com/books?id=Gh8SEAAAQBAJ&pg=PA543}} * {{en}} {{cite book |last1=Budd |first1=Christopher J. |last2=Sangwin |first2=Christopher |title=Mathematics Galore!: Masterclasses, Workshops and Team Projects in Mathematics and Its Applications |date=2001 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-850770-3 |url=https://books.google.com/books?id=x8hoAsL_JL4C&pg=PA209}} * {{en}} {{cite web |last1=Bukhshtab |first1=A. A. |last2=Nechaev |first2=V. I. |title=Natural Number |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Natural_number |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=23 October 2023 |date=2016 }} * {{en}} {{cite web |last1=Bukhshtab |first1=A. A. |last2=Pechaev |first2=V. I. |title=Arithmetic |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Arithmetic |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=23 October 2023 |date=2020 }} * {{en}} {{cite book |last1=Burgin |first1=Mark |title=Trilogy Of Numbers And Arithmetic - Book 1: History Of Numbers And Arithmetic: An Information Perspective |date=2022 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-12-3685-3 |url=https://books.google.com/books?id=rWF2EAAAQBAJ&pg=PA25}} * {{en}} {{cite book |last1=Cafaro |first1=Massimo |last2=Epicoco |first2=Italo |last3=Pulimeno |first3=Marco |title=Encyclopedia of Bioinformatics and Computational Biology: ABC of Bioinformatics |date=2018 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-12-811432-2 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=rs51DwAAQBAJ&pg=PA7 |chapter=Techniques for Designing Bioinformatics Algorithms}} * {{en}} {{cite book |last1=Campbell |first1=Stephen R. |chapter=Understanding Elementary Number Theory in Relation to Arithmetic and Algebra |editor-last1=Zazkis |editor-first1=Rina |editor-last2=Campbell |editor-first2=Stephen R. |title=Number Theory in Mathematics Education: Perspectives and Prospects |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-50143-2 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yoEFp-Q2OXIC&pg=PT33}} * {{en}} {{cite journal |last1=Caprio |first1=Michele |last2=Aveni |first2=Andrea |last3=Mukherjee |first3=Sayan |title=Concerning Three Classes of Non-Diophantine Arithmetics |journal=Involve: A Journal of Mathematics |date=2022 |volume=15 |issue=5 |pages=763–774 |doi=10.2140/involve.2022.15.763|arxiv=2102.04197 |s2cid=231847291 }} * {{en}} {{cite book |last1=Carraher |first1=David W. |last2=Schliemann |first2=Analucia D.|editor1-last=English |editor1-first=Lyn D.|editor2-last=Kirshner |editor2-first=David |title=Handbook of International Research in Mathematics Education |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-62664-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=lpFGCgAAQBAJ&pg=PA197 |chapter=Powerful Ideas in Elementary School Mathematics}} * {{en}} {{cite book |last1=Chakraverty |first1=Snehashish |last2=Rout |first2=Saudamini |title=Affine Arithmetic Based Solution of Uncertain Static and Dynamic Problems |date=2022 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-031-02424-5 |url=https://books.google.com/books?id=D4ByEAAAQBAJ}} * {{en}} {{cite book |last1=Chemla |first1=Karine |last2=Keller |first2=Agathe |last3=Proust |first3=Christine |title=Cultures of Computation and Quantification in the Ancient World: Numbers, Measurements, and Operations in Documents from Mesopotamia, China and South Asia |date=2023 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-98361-1 |url=https://books.google.com/books?id=afKkEAAAQBAJ&pg=PA47}} * {{en}} {{cite book |last1=Cignoni |first1=Gioanni A. |last2=Cossu |first2=Giovanni A. |chapter=The Global Virtual Museum of Information Science & Technology, a Project Idea |editor-last1=Tatnall |editor-first1=Arthur |editor-last2=Leslie |editor-first2=Christopher |title=International Communities of Invention and Innovation: IFIP WG 9.7 International Conference on the History of Computing, HC 2016, Brooklyn, NY, USA, May 25-29, 2016, Revised Selected Papers |date=2016 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-49463-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=LridDQAAQBAJ&pg=PA103}} * {{en}} {{cite book |last1=Cohen |first1=Joel S. |title=Computer Algebra and Symbolic Computation: Mathematical Methods |date=2003 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4398-6370-1 |url=https://books.google.com/books?id=URK2DwAAQBAJ&pg=PA37}} * {{en}} {{cite book |last1=Confrey |first1=Jere |editor1-last=Harel |editor1-first=Guershon |editor2-last=Confrey |editor2-first=Jere |title=The Development of Multiplicative Reasoning in the Learning of Mathematics |date=1994 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-1-4384-0580-3 |url=https://books.google.com/books?id=4MwZlzgvaGYC |chapter=Splitting, Similarity, and Rate of Change: A New Approach to Multiplication and Exponential Functions}} * {{en}} {{cite book |last1=Conradie |first1=Willem |last2=Goranko |first2=Valentin |title=Logic and Discrete Mathematics: A Concise Introduction |date=2015 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-76109-0 |url=https://books.google.com/books?id=D3jCCAAAQBAJ&pg=PA268}} * {{en}} {{cite book |last1=Cryer |first1=C. W. |title=A Math Primer for Engineers |date=2014 |publisher=IOS Press |isbn=978-1-61499-299-8 |url=https://books.google.com/books?id=_x3pAwAAQBAJ&pg=PA450}} * {{en}} {{cite book |last1=Cunningham |first1=Daniel W. |title=Set Theory: A First Course |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-68204-3 |url=https://books.google.com/books?id=fdigDAAAQBAJ&pg=PA83}} * {{en}} {{cite book |last1=Curley |first1=Robert |title=Computing: From the Abacus to the iPad |date=2011 |publisher=Britannica Educational Publishing |isbn=978-1-61530-707-4 |url=https://books.google.com/books?id=EdGbAAAAQBAJ&pg=PA5}} * {{en}} {{cite book |last1=Cuyt |first1=Annie A. M.|last2=Petersen |first2=Vigdis |last3=Verdonk |first3=Brigitte |last4=Waadeland |first4=Haakon |last5=Jones |first5=William B. |title=Handbook of Continued Fractions for Special Functions |date=2008 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4020-6949-9 |url=https://books.google.com/books?id=DQtpJaEs4NIC&pg=PA182}} * {{en}} {{cite book |last1=Davis |first1=Andrew |last2=Goulding |first2=Maria |last3=Suggate |first3=Jennifer |title=Mathematical Knowledge for Primary Teachers |date=2017 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-317-21901-9 |url=https://books.google.com/books?id=7T8lDwAAQBAJ&pg=PA11}} * {{en}} {{cite book |last1=De Cruz |first1=Helen |last2=Neth |first2=Hansjörg |last3=Schlimm |first3=Dirk |editor1-last=Löwe |editor1-first=Benedikt |editor2-last=Müller |editor2-first=Thomas |title=PhiMSAMP: Philosophy of Mathematics : Sociological Aspsects and Mathematical Practice |date=2010 |publisher=College Publications |isbn=978-1-904987-95-6 |url=https://kops.uni-konstanz.de/server/api/core/bitstreams/08a99b71-10aa-4c26-8cd0-9fff4e1e5427/content |chapter=The Cognitive Basis of Arithmetic}} * {{en}} {{cite book |last1=Dowker |first1=Ann |title=Individual Differences in Arithmetic: Implications for Psychology, Neuroscience and Education |date=2019 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-62743-2 |url=https://books.google.com/books?id=GQaQDwAAQBAJ&pg=PA114}} * {{en}} {{cite book |last1=Dreeben-Irimia |first1=Olga |title=Patient Education in Rehabilitation |date=2010 |publisher=Jones & Bartlett Publishers |isbn=978-1-4496-1775-2 |url=https://books.google.com/books?id=L3gqsXsoiiAC&pg=PA102}} * {{en}} {{cite book |last=Drosg |first=Manfred |year=2007 |title=Dealing with Uncertainties |publisher=Springer |isbn=978-3-540-29606-5 }} * {{en}} {{cite book |last1=Duffy |first1=Daniel J. |title=Financial Instrument Pricing Using C++ |date=2018 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-17048-8 |url=https://books.google.com/books?id=BTttDwAAQBAJ&pg=PT1225}} * {{en}} {{cite book |last1=Duverney |first1=Daniel |title=Number Theory: An Elementary Introduction Through Diophantine Problems |date=2010 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4307-46-8 |url=https://books.google.com/books?id=sr5S9oN1xPAC&pg=PR5}} * {{en}} {{cite book |last1=Ebby |first1=Caroline B. |last2=Hulbert |first2=Elizabeth T. |last3=Broadhead |first3=Rachel M. |title=A Focus on Addition and Subtraction: Bringing Mathematics Education Research to the Classroom |date=2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-000-22087-2 |url=https://books.google.com/books?id=shEHEAAAQBAJ&pg=PA24}} * {{en}} {{cite book |last1=Emerson |first1=Jane |last2=Babtie |first2=Patricia |title=The Dyscalculia Solution: Teaching Number Sense |date=2014 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-4729-2099-7 |url=https://books.google.com/books?id=NQ-aBQAAQBAJ&pg=PA147}} * {{en}} {{cite book |last1=Ferreiros |first1=Jose |title=Labyrinth of Thought: A History of Set Theory and Its Role in Modern Mathematics |date=2013 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-0348-5049-0 |url=https://books.google.com/books?id=-WL0BwAAQBAJ&pg=PA251}} * {{en}} {{cite book |last1=Gallistel |first1=C. R. |last2=Gelman |first2=R. |year=2005 |chapter=Mathematical Cognition |editor1-last=Holyoak |editor1-first=K. J. |editor2-last=Morrison |editor2-first=R. G. |title=The Cambridge Handbook of Thinking and Reasoning |url=https://archive.org/details/cambridgehandboo0000unse_i7x4 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-53101-6}} * {{en}} {{cite book |last1=Geary |first1=David C. |chapter=Development of Mathematical Understanding |editor-last1=Damon |editor-first1=William |editor-last2=Lerner |editor-first2=Richard M. |editor-last3=Kuhn |editor-first3=Deanna |editor-last4=Siegler |editor-first4=Robert S. |title=Handbook of Child Psychology, Cognition, Perception, and Language |date=2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-05054-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bLZyrZHd1QkC&pg=PA796}} * {{en}} {{cite book |last1=Gellert |first1=W. |last2=Hellwich |first2=M. |last3=Kästner |first3=H. |last4=Küstner |first4=H. |title=The VNR Concise Encyclopedia of Mathematics |date=2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-011-6982-0 |url=https://books.google.com/books?id=1jH7CAAAQBAJ&pg=PA33}} * {{en}} {{cite journal |last1=Gerardi |first1=Kristopher |last2=Goette |first2=Lorenz |last3=Meier |first3=Stephan |title=Numerical Ability Predicts Mortgage Default |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=2013 |volume=110 |issue=28 |pages=11267–11271 |doi=10.1073/pnas.1220568110 |pmid=23798401 |pmc=3710828 |bibcode=2013PNAS..11011267G }} * {{en}} {{cite journal |last1=Grice |first1=Matt |last2=Kemp |first2=Simon |last3=Morton |first3=Nicola J. |last4=Grace |first4=Randolph C. |title=The Psychological Scaffolding of Arithmetic |journal=Psychological Review |date=2023 |volume=131 |issue=2 |pages=494–522 |doi=10.1037/rev0000431|pmid=37358523 |s2cid=259251163 |url=https://psyarxiv.com/myq4n/ }} * {{en}} {{cite book |last1=Grigorieva |first1=Ellina |title=Methods of Solving Number Theory Problems |date=2018 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-319-90915-8 |url=https://books.google.com/books?id=mEpjDwAAQBAJ&pg=PR8}} * {{en}} {{cite book |last1=Gupta |first1=Rajesh Kumar |title=Numerical Methods: Fundamentals and Applications |date=2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-68660-0 |url=https://books.google.com/books?id=vcmcDwAAQBAJ&pg=PA3}} * {{en}} {{cite book |last1=Hafstrom |first1=John Edward |title=Basic Concepts in Modern Mathematics |date=2013 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-31627-7 |url=https://books.google.com/books?id=mj_DAgAAQBAJ&pg=PA6}} * {{en}} {{cite book |last1=Hamilton |first1=Norman T. |last2=Landin |first2=Joseph |title=Set Theory: The Structure of Arithmetic |date=2018 |publisher=Courier Dover Publications |isbn=978-0-486-83047-6 |url=https://books.google.com/books?id=9aReDwAAQBAJ&pg=PA133}} * {{en}} {{cite book |last1=Haylock |first1=Derek |last2=Cockburn |first2=Anne D. |title=Understanding Mathematics for Young Children: A Guide for Foundation Stage and Lower Primary Teachers |date=2008 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4462-0497-9 |url=https://books.google.com/books?id=hgAr3maZeQUC&pg=PA49}} * {{en}} {{cite book |last=Higham |first=Nicholas |year=2002 |title=Accuracy and Stability of Numerical Algorithms |edition=2nd |publisher=SIAM |doi=10.1137/1.9780898718027 |isbn=978-0-89871-521-7 |url=http://eprints.maths.manchester.ac.uk/238/4/asna2_cover.pdf }} * {{en}} {{cite book |last1=Hindry |first1=Marc |title=Arithmetics |series=Universitext |date=2011 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-1-4471-2131-2 |isbn=978-1-4471-2130-5 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4471-2131-2}} * {{en}} {{cite book |last1=Hoffman |first1=Joe D. |last2=Frankel |first2=Steven |title=Numerical Methods for Engineers and Scientists |date=2018 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4822-7060-0 |url=https://books.google.com/books?id=F5K3DwAAQBAJ&pg=PA161}} * {{en}} {{cite book |last1=Hofweber |first1=Thomas |title=Ontology and the Ambitions of Metaphysics |date=2016 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-876983-5 |url=https://books.google.com/books?id=EYDADAAAQBAJ |chapter=The Philosophy of Arithmetic}} * {{en}} {{cite web |last1=Horsten |first1=Leon |title=Philosophy of Mathematics |url=https://plato.stanford.edu/entries/philosophy-mathematics/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=22 November 2023 |date=2023 }} * {{en}} {{cite book |last1=Hua |first1=Jueming |last2=Feng |first2=Lisheng |title=Thirty Great Inventions of China: From Millet Agriculture to Artemisinin |date=2020 |publisher=Springer Nature |isbn=978-981-15-6525-0 |url=https://books.google.com/books?id=6_sOEAAAQBAJ&pg=PA119}} * {{en}} {{cite book |last1=Husserl |first1=Edmund |last2=Willard |first2=Dallas |title=Philosophy of Arithmetic: Psychological and Logical Investigations with Supplementary Texts from 1887–1901 |date=2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-010-0060-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=lxftCAAAQBAJ&pg=PR44 |chapter=Translator's Introduction}} * {{en}} {{cite book |last1=Igarashi |first1=Yoshihide |last2=Altman |first2=Tom |last3=Funada |first3=Mariko |last4=Kamiyama |first4=Barbara |title=Computing: A Historical and Technical Perspective |date=2014 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4822-2741-3 |url=https://books.google.com/books?id=58ySAwAAQBAJ&pg=PA18}} * {{en}} {{cite book |last1=Jackson |first1=Janna M. |editor1-last=Flippo |editor1-first=Rona F. |title=Handbook of College Reading and Study Strategy Research |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-70373-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tLuPAgAAQBAJ&pg=PA152 |chapter=Reading/Writing Connection}} * {{en}} {{cite book |last1=Jena |first1=Sisir Kumar |title=C Programming: Learn to Code |date=2021 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-000-46056-8 |url=https://books.google.com/books?id=qRpSEAAAQBAJ&pg=PA17}} * {{en}} {{cite book |last1=Kaiser |first1=Sarah C. |last2=Granade |first2=Christopher |title=Learn Quantum Computing with Python and Q#: A Hands-on Approach |date=2021 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-61729-613-0 |url=https://books.google.com/books?id=IxIxEAAAQBAJ&pg=PA283}} * {{en}} {{cite web |last1=Karatsuba |first1=A. A. |title=Number Theory |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Number_theory |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=23 October 2023 |date=2020 }} * {{en}} {{cite book |last1=Kay |first1=Anthony |title=Number Systems: A Path into Rigorous Mathematics |date=2021 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-60776-9 |url=https://books.google.com/books?id=aw81EAAAQBAJ&pg=PA57}} * {{en}} {{cite book |last1=Khan |first1=Khalid |last2=Graham |first2=Tony Lee |title=Engineering Mathematics with Applications to Fire Engineering |date=2018 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-351-59761-6 |url=https://books.google.com/books?id=vy73DwAAQBAJ&pg=PA9}} * {{en}} {{cite book |last1=Khattar |first1=Dinesh |title=The Pearson Guide To Objective Arithmetic For Competitive Examinations, 3/E |date=2010 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-2673-0 |url=https://books.google.com/books?id=I3rCgXwvffsC&pg=PA1}} * {{en}} {{cite book |last1=Khoury |first1=Joseph |last2=Lamothe |first2=Gilles |title=Mathematics That Power Our World, The: How Is It Made? |date=2016 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4730-86-0 |url=https://books.google.com/books?id=T162DAAAQBAJ&pg=PA2}} * {{en}} {{cite book |last1=Klaf |first1=A. Albert |title=Trigonometry Refresher |date=2011 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-15104-5 |url=https://books.google.com/books?id=YRNeBAAAQBAJ&pg=PA187}} * {{en}} {{cite book |last1=Kleiner |first1=Israel |title=Excursions in the History of Mathematics |date=2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-0-8176-8268-2 |url=https://books.google.com/books?id=7NcEIteAfyYC&pg=PA255}} * {{en}} {{cite book |last1=Klein |first1=Andreas |title=Stream Ciphers |date=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4471-5079-4 |url=https://books.google.com/books?id=GYpEAAAAQBAJ&pg=PA249}} * {{en}} {{cite book |last1=Klein |first1=Jacob |title=Greek Mathematical Thought and the Origin of Algebra |date=2013a |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-31981-0 |url=https://books.google.com/books?id=EkPDAgAAQBAJ&pg=PT12}} * {{en}} {{cite journal |last1=Klein |first1=Elise |last2=Moeller |first2=Korbinian |last3=Dressel |first3=Katharina |last4=Domahs |first4=Frank |last5=Wood |first5=Guilherme |last6=Willmes |first6=Klaus |last7=Nuerk |first7=Hans-Christoph |title=To Carry or Not to Carry — Is This the Question? Disentangling the Carry Effect in Multi-digit Addition |journal=Acta Psychologica |date=2010 |volume=135 |issue=1 |pages=67–76 |doi=10.1016/j.actpsy.2010.06.002|pmid=20580340 }} * {{en}} {{cite book |last1=Klose |first1=Orval M. |title=The Number Systems and Operations of Arithmetic: An Explanation of the Fundamental Principles of Mathematics Which Underlie the Understanding and Use of Arithmetic, Designed for In-Service Training of Elementary School Teachers Candidates Service Training of Elementary School Teacher Candidates |date=2014 |publisher=Elsevier |isbn=978-1-4831-3709-4 |url=https://books.google.com/books?id=rG7iBQAAQBAJ&pg=PA110}} * {{en}} {{cite book |last1=Koepf |first1=Wolfram |title=Computer Algebra: An Algorithm-Oriented Introduction |date=2021 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-78017-3 |url=https://books.google.com/books?id=rOU3EAAAQBAJ&pg=PA49}} * {{en}} {{cite book |last1=Koetsier |first1=Teun |title=The Ascent of GIM, the Global Intelligent Machine: A History of Production and Information Machines |date=2018 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-96547-5 |url=https://books.google.com/books?id=9jF7DwAAQBAJ&pg=PA255}} * {{en}} {{cite book |last1=Koren |first1=Israel |title=Computer Arithmetic Algorithms |date=2018 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4398-6371-8 |url=https://books.google.com/books?id=wUBZDwAAQBAJ&pg=PA71}} * {{en}} {{cite book |last1=Krenn |first1=Stephan |last2=Lorünser |first2=Thomas |title=An Introduction to Secret Sharing: A Systematic Overview and Guide for Protocol Selection |date=2023 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-031-28161-7 |url=https://books.google.com/books?id=RRi2EAAAQBAJ&pg=PA8}} * {{en}} {{cite book |last1=Kupferman |first1=Raz |title=Elementary School Mathematics For Parents And Teachers - Volume 1 |date=2015 |publisher=World Scientific Publishing Company |isbn=978-981-4699-93-8 |url=https://books.google.com/books?id=Cd87DQAAQBAJ&pg=PA92}} * {{en}} {{cite book |last1=Körner |first1=T. W. |title=Where Do Numbers Come From? |date=2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-77594-6 |url=https://books.google.com/books?id=z-y2DwAAQBAJ&pg=PA109}} * {{en}} {{cite book |last1=Křížek |first1=Michal |last2=Somer |first2=Lawrence |last3=Šolcová |first3=Alena |title=From Great Discoveries in Number Theory to Applications |date=2021 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-83899-7 |url=https://books.google.com/books?id=tklEEAAAQBAJ&pg=PA23}} * {{en}} {{cite book |last1=Lange |first1=Kenneth |title=Numerical Analysis for Statisticians |date=2010 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4419-5944-7 |url=https://books.google.com/books?id=AtiDhx2bsiMC&pg=PA248}} * {{en}} {{cite book |last1=Lang |first1=Serge |title=Short Calculus: The Original Edition of "A First Course in Calculus" |date=2002 |publisher=Springer |isbn=978-1-4613-0077-9 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4613-0077-9_14 |chapter=Taylor’s Formula|series=Undergraduate Texts in Mathematics |pages=195–210 |doi=10.1007/978-1-4613-0077-9_14 }} * {{en}} {{cite journal |last1=Laski |first1=Elida V. |last2=Jor’dan |first2=Jamilah R. |last3=Daoust |first3=Carolyn |last4=Murray |first4=Angela K. |title=What Makes Mathematics Manipulatives Effective? Lessons From Cognitive Science and Montessori Education |journal=SAGE Open |date=2015 |volume=5 |issue=2 |article-number=2158244015589588 |doi=10.1177/2158244015589588|s2cid=11722953 |hdl=1808/20642 |hdl-access=free }} * {{en}} {{cite book |editor1-last=Lerner |editor1-first=Brenda Wilmoth |editor2-last=Lerner |editor2-first=K. Lee |title=The Gale Encyclopedia of Science |date=2008 |publisher=Thompson Gale |isbn=978-1-4144-2877-2 |edition=4th |chapter=Modular Arithmetic |url=https://www.encyclopedia.com/science-and-technology/computers-and-electrical-engineering/computers-and-computing/modular-arithmetic}} * {{en}} {{cite book |last1=Liebler |first1=Robert A. |title=Basic Matrix Algebra with Algorithms and Applications |date=2018 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-85287-9 |url=https://books.google.com/books?id=Ozb3DwAAQBAJ&pg=PA36}} * {{en}} {{cite journal |last1=Li |first1=Yeping |last2=Schoenfeld |first2=Alan H. |title=Problematizing Teaching and Learning Mathematics as 'Given' in STEM Education |journal=International Journal of STEM Education |date=2019 |volume=6 |issue=1 |article-number=44 |doi=10.1186/s40594-019-0197-9 }} * {{en}} {{cite book |last1=Lockhart |first1=Paul |title=Arithmetic |url=https://archive.org/details/arithmetic0000paul |date=2017 |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |isbn=978-0-674-97223-0}} * {{en}} {{cite book |last1=Lozano-Robledo |first1=Álvaro |title=Number Theory and Geometry: An Introduction to Arithmetic Geometry |date=2019 |publisher=American Mathematical Soc. |isbn=978-1-4704-5016-8 |url=https://books.google.com/books?id=ESiODwAAQBAJ&pg=PR13}} * {{en}} {{cite book |last1=Lützen |first1=Jesper |title=A History of Mathematical Impossibility |date=2023 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-286739-1 |url=https://books.google.com/books?id=joikEAAAQBAJ&pg=PA19}} * {{en}} {{cite book |last1=Madden |first1=Daniel J. |last2=Aubrey |first2=Jason A. |title=An Introduction to Proof Through Real Analysis |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-31472-1 |url=https://books.google.com/books?id=6EkzDwAAQBAJ&pg=PP18}} * {{en}} {{cite book |last1=Mahajan |first1=Sanjoy |title=Street-Fighting Mathematics: The Art of Educated Guessing and Opportunistic Problem Solving |date=2010 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-26559-1 |url=https://books.google.com/books?id=VrkZN0T0GaUC&pg=PA66}} * {{en}} {{cite book |last1=Marcus |first1=Russell |last2=McEvoy |first2=Mark |title=An Historical Introduction to the Philosophy of Mathematics: A Reader |date=2016 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-4725-3291-6 |url=https://books.google.com/books?id=x29VCwAAQBAJ&pg=PA285}} * {{en}} {{cite book |last1=Mazumder |first1=Pinaki |last2=Ebong |first2=Idongesit E. |title=Lectures on Digital Design Principles |date=2023 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-000-92194-6 |url=https://books.google.com/books?id=7oS_EAAAQBAJ&pg=PA18}} * {{en}} {{cite book |last1=Mazzola |first1=Guerino |last2=Milmeister |first2=Gérard |last3=Weissmann |first3=Jody |title=Comprehensive Mathematics For Computer Scientists 1: Sets And Numbers, Graphs And Algebra, Logic And Machines, Linear Geometry |date=2004 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-540-20835-8 |url=https://books.google.com/books?id=CkFCCA-2sRgC&pg=PA66}} * {{en}} {{cite book |last1=Ma |first1=Liping |title=Knowing and Teaching Elementary Mathematics: Teachers' Understanding of Fundamental Mathematics in China and the United States |date=2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-000-02734-1 |url=https://books.google.com/books?id=2Tr3DwAAQBAJ&pg=PA35}} * {{en}} {{cite book |last1=Meyer |first1=Carl D. |title=Matrix Analysis and Applied Linear Algebra: Second Edition |date=2023 |publisher=SIAM |isbn=978-1-61197-744-8 |url=https://books.google.com/books?id=-X-_EAAAQBAJ&pg=PA234}} * {{en}} {{cite book |last1=Mooney |first1=Claire |last2=Briggs |first2=Mary |last3=Hansen |first3=Alice |last4=McCullouch |first4=Judith |last5=Fletcher |first5=Mike |title=Primary Mathematics: Teaching Theory and Practice |date=2014 |publisher=Learning Matters |isbn=978-1-4739-0707-2 |url=https://books.google.com/books?id=_dPgAwAAQBAJ&pg=PT148}} * {{en}} {{cite book |last1=Moore |first1=Ramon E. |last2=Kearfott |first2=R. Baker |last3=Cloud |first3=Michael J. |title=Introduction to Interval Analysis |date=2009 |publisher=SIAM |isbn=978-0-89871-669-6 |url=https://books.google.com/books?id=kd8FmmN7sAoC&pg=PA10}} * {{en}} {{cite book |last1=Muller |first1=Jean-Michel |last2=Brisebarre |first2=Nicolas |last3=Dinechin |first3=Florent de |last4=Jeannerod |first4=Claude-Pierre |last5=Lefèvre |first5=Vincent |last6=Melquiond |first6=Guillaume |last7=Revol |first7=Nathalie|last8=Stehlé |first8=Damien |last9=Torres |first9=Serge |title=Handbook of Floating-Point Arithmetic |date=2009 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-0-8176-4705-6 |url=https://books.google.com/books?id=baFvrIOPvncC&pg=PA13}} * {{en}} {{cite book |last1=Muller |first1=Jean-Michel |last2=Brunie |first2=Nicolas |last3=Dinechin |first3=Florent de |last4=Jeannerod |first4=Claude-Pierre |last5=Joldes |first5=Mioara |last6=Lefèvre |first6=Vincent |last7=Melquiond |first7=Guillaume |last8=Revol |first8=Nathalie|last9=Torres |first9=Serge |title=Handbook of Floating-Point Arithmetic |date=2018 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-319-76526-6 |url=https://books.google.com/books?id=h3ZZDwAAQBAJ&pg=PA539}} * {{en}} {{cite book |last1=Musser |first1=Gary L. |last2=Peterson |first2=Blake E. |last3=Burger |first3=William F. |title=Mathematics for Elementary Teachers: A Contemporary Approach |date=2013 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-48700-6 |url=https://books.google.com/books?id=8jh7DwAAQBAJ&pg=PA347}} * {{en}} {{cite book |last1=Nagel |first1=Rob |title=U-X-L Encyclopedia of Science |date=2002 |publisher=U-X-L |isbn=978-0-7876-5440-5 |url=https://www.encyclopedia.com/science-and-technology/mathematics/mathematics/arithmetic}} * {{en}} {{cite book |last1=Nagel |first1=Ernest |last2=Newman |first2=James Roy |title=Godel's Proof |date=2008 |publisher=NYU Press |isbn=978-0-8147-5837-3 |url=https://books.google.com/books?id=WgwUCgAAQBAJ&pg=PA4}} * {{en}} {{cite book |last1=Nakov |first1=Svetlin |last2=Kolev |first2=Veselin |title=Fundamentals of Computer Programming with C#: The Bulgarian C# Book |date=2013 |publisher=Faber Publishing |isbn=978-954-400-773-7 |url=https://books.google.com/books?id=xYgCAQAAQBAJ&pg=PA271}} * {{en}} {{cite web |author1=NCTM Staff |title=Number and Operations |url=https://www.nctm.org/Standards-and-Positions/Principles-and-Standards/Number-and-Operations/ |website=www.nctm.org |publisher=National Council of Teachers of Mathematics |access-date=21 November 2023}} * {{en}} {{cite book |last1=Nelson |first1=Gerald |title=English: An Essential Grammar |date=2019 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-12273-3 |url=https://books.google.com/books?id=xTiDDwAAQBAJ&pg=PR31}} * {{en}} {{cite book |last1=Null |first1=Linda |last2=Lobur |first2=Julia |title=The Essentials of Computer Organization and Architecture |date=2006 |publisher=Jones & Bartlett Learning |isbn=978-0-7637-3769-6 |url=https://books.google.com/books?id=QGPHAl9GE-IC&pg=PA40}} * {{en}} {{cite book |last1=Nurnberger-Haag |first1=Julie |editor1-last=Jao |editor1-first=Limin |editor2-last=Radakovic |editor2-first=Nenad |title=Transdisciplinarity in Mathematics Education: Blurring Disciplinary Boundaries |date=2017 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-63624-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Uls6DwAAQBAJ&pg=PA215 |chapter=Borrow, Trade, Regroup, or Unpack? Revealing How Instructional Metaphors Portray Base-Ten Number}} * {{en}} {{cite book |last1=O'Leary |first1=Michael L. |title=A First Course in Mathematical Logic and Set Theory |date=2015 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-90588-3 |url=https://books.google.com/books?id=Ci6kBgAAQBAJ&pg=PA190}} * {{en}} {{cite book |last1=O'Regan |first1=Gerard |title=A Brief History of Computing |date=2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4471-2359-0 |url=https://books.google.com/books?id=QqrItgm351EC&pg=PA24}} * {{en}} {{cite book |last1=Odom |first1=Samuel L. |last2=Barbarin |first2=Oscar A. |last3=Wasik |first3=Barbara Hanna |chapter=Applying Lessons from Developmental Science to Early Education |editor-last1=Barbarin |editor-first1=Oscar A. |editor-last2=Wasik |editor-first2=Barbara Hanna |title=Handbook of Child Development and Early Education: Research to Practice |date=2009 |publisher=Guilford Press |isbn=978-1-60623-302-3 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=MIuyhc8W-A8C&pg=PA589}} * {{en}} {{cite book |editor1-last=Honderich |editor1-first=Ted |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005 |publisher=Oxford University Press |url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |isbn=978-0-19-926479-7 |chapter=Arithmetic, Foundations of |last1=Oliver |first1=Alexander D. }} * {{en}} {{cite book |last1=Omondi |first1=Amos R. |title=Cryptography Arithmetic: Algorithms and Hardware Architectures |date=2020 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-34142-8 |url=https://books.google.com/books?id=_m7NDwAAQBAJ&pg=PR8}} * {{en}} {{cite book |last1=Ongley |first1=John |last2=Carey |first2=Rosalind |title=Russell: A Guide for the Perplexed |date=2013 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-4411-9123-6 |url=https://books.google.com/books?id=x-_KDwAAQBAJ&pg=PT24}} * {{en}} {{cite book |last1=Ore |first1=Øystein|title=Number Theory and Its History |date=1948 |publisher=McGraw-Hill |url=https://archive.org/details/numbertheoryitsh00ore/ }} Dover reprint, 1988, {{ISBN|978-0-486-65620-5}}. * {{en}} {{cite book |last1=Orr |first1=David B. |title=Fundamentals of Applied Statistics and Surveys |date=1995 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-412-98821-9 |url=https://books.google.com/books?id=DMTqRnoE8iMC&pg=PA49}} * {{en}} {{cite book |last1=Otis |first1=Jessica Marie |title=By the Numbers: Numeracy, Religion, and the Quantitative Transformation of Early Modern England |date=2024 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-760877-7 |url=https://books.google.com/books?id=07jiEAAAQBAJ&pg=PA15}} * {{en}} {{cite book |last1=Paar |first1=Christof |last2=Pelzl |first2=Jan |title=Understanding Cryptography: A Textbook for Students and Practitioners |date=2009 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-04101-3 |url=https://books.google.com/books?id=f24wFELSzkoC&pg=PA13}} * {{en}} {{cite book |last1=Page |first1=Robert L. |title=Encyclopedia of Physical Science and Technology |date=2003 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-227410-7 |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B0122274105005032 |chapter=Number Theory, Elementary |edition=Third }} * {{en}} {{cite book |last1=Payne |first1=Andrew |title=The Teleology of Action in Plato's Republic |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-879902-3 |url=https://books.google.com/books?id=qMU2DwAAQBAJ&pg=PA202}} * {{en}} {{cite book |last1=Peirce |first1=Charles S. |title=Arithmetic |date=2015 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=978-3-11-086970-5 |url=https://books.google.com/books?id=oI_yCQAAQBAJ&pg=PA109}} * {{en}} {{cite book |last1=Pharr |first1=Matt |last2=Jakob |first2=Wenzel |last3=Humphreys |first3=Greg |title=Physically Based Rendering: From Theory to Implementation |edition=4 |date=2023 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-37403-3 |url=https://books.google.com/books?id=kUtwEAAAQBAJ&pg=PA1057}} * {{en}} {{cite book |last1=Ponticorvo |first1=Michela |last2=Schmbri |first2=Massimiliano |last3=Miglino |first3=Orazio |chapter=How to Improve Spatial and Numerical Cognition with a Game-Based and Technology-Enhanced Learning Approach |editor-last1=Vicente |editor-first1=José Manuel Ferrández |editor-last2=Álvarez-Sánchez |editor-first2=José Ramón |editor-last3=López |editor-first3=Félix de la Paz |editor-last4=Moreo |editor-first4=Javier Toledo |editor-last5=Adeli |editor-first5=Hojjat |title=Understanding the Brain Function and Emotions: 8th International Work-Conference on the Interplay Between Natural and Artificial Computation, IWINAC 2019, Almería, Spain, June 3–7, 2019, Proceedings, Part I |date=2019 |publisher=Springer |isbn=978-3-030-19591-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zSiXDwAAQBAJ&pg=PA33}} * {{en}} {{cite book |last1=Prata |first1=Stephen |title=C Primer Plus |date=2002 |publisher=Sams Publishing |isbn=978-0-672-32222-8 |url=https://books.google.com/books?id=MsizNs-zVMAC&pg=PA138}} * {{en}} {{cite book |last1=Quintero |first1=Ana Helvia |last2=Rosario |first2=Hector |title=Math Makes Sense!: A Constructivist Approach To The Teaching And Learning Of Mathematics |date=2016 |publisher=World Scientific |isbn=978-1-78326-866-5 |url=https://books.google.com/books?id=YAXyCwAAQBAJ&pg=PA74}} * {{en}} {{cite book |last1=Reilly |first1=Norman R. |title=Introduction to Applied Algebraic Systems |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-970992-2 |url=https://books.google.com/books?id=q33he4hOlKcC&pg=PA75}} * {{en}} {{cite book |last1=Reitano |first1=Robert R. |title=Introduction to Quantitative Finance: A Math Tool Kit |date=2010 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-01369-7 |url=https://books.google.com/books?id=JYX6AQAAQBAJ&pg=PA42}} * {{en}} {{cite book |last1=Resnick |first1=L. B. |last2=Ford |first2=W. W. |title=Psychology of Mathematics for Instruction |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-55759-0 |url=https://books.google.com/books?id=xj-j8pw2HN8C&pg=PA110}} * {{en}} {{cite book |last1=Reynolds |first1=Barbara E. |editor1-last=Selin |editor1-first=Helaine|title=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures |date=2008 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4020-4559-2 |url=https://books.google.com/books?id=kt9DIY1g9HYC&pg=PA1 |chapter=Abacus}} * {{en}} {{cite book |last1=Riesel |first1=Hans |title=Prime Numbers and Computer Methods for Factorization |date=2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4612-0251-6 |url=https://books.google.com/books?id=ITvaBwAAQBAJ&pg=PA2}} * {{en}} {{cite book |last1=Robbins |first1=Neville |title=Beginning Number Theory |date=2006 |publisher=Jones & Bartlett Learning |isbn=978-0-7637-3768-9 |url=https://books.google.com/books?id=TtLMrKDsDuIC&pg=PR12-IA1}} * {{en}} {{cite book |last1=Rodda |first1=Harvey J. E. |last2=Little |first2=Max A. |title=Understanding Mathematical and Statistical Techniques in Hydrology: An Examples-based Approach |date=2015 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-07659-9 |url=https://books.google.com/books?id=cb_dCgAAQBAJ&pg=PA7}} * {{en}} {{cite book |last1=Roe |first1=John |last2=deForest |first2=Russ |last3=Jamshidi |first3=Sara |title=Mathematics for Sustainability |date=2018 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-76660-7 |url=https://books.google.com/books?id=3ppYDwAAQBAJ&pg=PA24}} * {{en}} {{cite book |last1=Romanowski |first1=Perry |editor1-last=Lerner |editor1-first=Brenda Wilmoth |editor2-last=Lerner |editor2-first=K. Lee |title=The Gale Encyclopedia of Science |date=2008 |publisher=Thompson Gale |isbn=978-1-4144-2877-2 |edition=4th |chapter=Arithmetic |url=https://www.encyclopedia.com/science-and-technology/mathematics/mathematics/arithmetic}} * {{en}} {{cite book |last1=Rooney |first1=Anne|title=Think Like a Mathematician |date=2021 |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=978-1-4994-7092-5 |url=https://books.google.com/books?id=WnVeEAAAQBAJ&pg=PA34}} * {{en}} {{cite book |last1=Rossi |first1=Richard J. |title=Theorems, Corollaries, Lemmas, and Methods of Proof |date=2011 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-03057-8 |url=https://books.google.com/books?id=kSwVGbBtel8C&pg=PA101}} * {{en}} {{cite book |last1=Ruthven |first1=Kenneth |chapter=12. Calculators in the Mathematics Curriculum: The Scope of Personal Computational Technology |editor-last1=Bishop |editor-first1=Alan |editor-last2=Clements |editor-first2=M. A. (Ken) |editor-last3=Keitel-Kreidt |editor-first3=Christine |editor-last4=Kilpatrick |editor-first4=Jeremy |editor-last5=Laborde |editor-first5=Colette |title=International Handbook of Mathematics Education |date=2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-009-1465-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=RjZzAgAAQBAJ&pg=PA435}} * {{en}} {{cite book |last1=Sally |first1=Judith D. |last2=Sally (Jr.) |first2=Paul J. |title=Integers, Fractions, and Arithmetic: A Guide for Teachers |date=2012 |publisher=American Mathematical Soc. |isbn=978-0-8218-8798-1 |url=https://books.google.com/books?id=Ntjq07-FA_IC&pg=PA3}} * {{en}} {{cite book |last1=Seaman |first1=William |last2=Rossler |first2=Otto E. |last3=Burgin |first3=Mark |title=Chaos, Information, And The Future Of Physics: The Seaman-rossler Dialogue With Information Perspectives By Burgin And Seaman |date=2023 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-12-7138-0 |url=https://books.google.com/books?id=213PEAAAQBAJ&pg=PA226}} * {{en}} {{cite book |last1=Shiva |first1=Sajjan G. |title=Introduction to Logic Design |date=2018 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-351-98983-1}} * {{en}} {{cite book |last1=Sierpinska |first1=Anna |last2=Lerman |first2=Stephen |chapter=Epistemologies of Mathematics and of Mathematics Education |title=International Handbook of Mathematics Education: Part 1 |date=1996 |pages=827–876 |publisher=Springer Netherlands |isbn=978-94-009-1465-0 |doi=10.1007/978-94-009-1465-0_23 |series=Kluwer International Handbooks of Education, vol. 4 |editor1=Alan J. Bishop|editor2=Ken Clements|editor3=Christine Keitel|editor4=Jeremy Kilpatrick|editor5=Colette Laborde }} * {{en}} {{cite book |last1=Smith |first1=David E. |title=History of Mathematics |date=1958 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-20430-7 |url=https://books.google.com/books?id=uTytJGnTf1kC&pg=PA7}} * {{en}} {{cite book |last1=Smyth |first1=William |title=Elementary Algebra: For Schools and Academies |date=1864 |publisher=Bailey and Noyes |url=https://books.google.com/books?id=BqQZAAAAYAAJ&pg=PA55 |oclc=3901163143}} * {{en}} {{cite book |last1=Sperling |first1=Abraham |last2=Stuart |first2=Monroe |title=Mathematics |url=https://archive.org/details/mathematicsmades0000abra_r5y1 |publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-7506-0405-5 |date=1981 }} * {{en}} {{cite book |last1=Stakhov |first1=Alexey |title=Mathematics Of Harmony As A New Interdisciplinary Direction And 'Golden' Paradigm Of Modern Science - Volume 2: Algorithmic Measurement Theory, Fibonacci And Golden Arithmetic's And Ternary Mirror-symmetrical Arithmetic |date=2020 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-12-1348-9 |url=https://books.google.com/books?id=Fkn9DwAAQBAJ&pg=PA73}} * {{en}} {{cite book |last1=Sternberg |first1=Robert J. |last2=Ben-Zeev |first2=Talia |title=The Nature of Mathematical Thinking |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-48750-7 |url=https://books.google.com/books?id=q7F777rDl1AC&pg=PA95}} * {{en}} {{cite book |last1=Stevenson |first1=Angus |last2=Waite |first2=Maurice |title=Concise Oxford English Dictionary: Luxury Edition |date=2011 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-960111-0 |url=https://books.google.com/books?id=sYScAQAAQBAJ&pg=PA70}} * {{en}} {{cite book |last1=Stewart |first1=David E. |title=Numerical Analysis: A Graduate Course |date=2022 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-031-08121-7 |url=https://books.google.com/books?id=twafEAAAQBAJ&pg=PA26}} * {{en}} {{cite book |last1=Swartzlander |first1=Earl E. |editor1-last=Oklobdzija |editor1-first=Vojin G. |title=Digital Design and Fabrication |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8493-8604-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VOnyWUUUj04C&pg=SA11-PA19 |chapter=High-Speed Computer Arithmetic}} * {{en}} {{cite book |last1=Tarasov |first1=Vasily |title=Quantum Mechanics of Non-Hamiltonian and Dissipative Systems |date=2008 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-055971-1 |url=https://books.google.com/books?id=pHK11tfdE3QC&pg=PA57}} * {{en}} {{cite book |last1=Taylor |first1=Joseph L. |title=Foundations of Analysis |date=2012 |publisher=American Mathematical Soc. |isbn=978-0-8218-8984-8 |url=https://books.google.com/books?id=0ky2W1loV-QC&pg=PA8}} * {{en}} {{cite book |last1=Thiam |first1=Thierno |last2=Rochon |first2=Gilbert |title=Sustainability, Emerging Technologies, and Pan-Africanism |date=2019 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-22180-5 |url=https://books.google.com/books?id=EWSsDwAAQBAJ&pg=PA164}} * {{en}} {{cite book |last1=Tiles |first1=Mary |editor1-last=Irvine |editor1-first=Andrew D. |title=Philosophy of Mathematics |date=2009 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-093058-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=mbn35b2ghgkC&pg=PA243 |chapter=A Kantian Perspective on the Philosophy of Mathematics}} * {{en}} {{cite book |last1=Uspenskii |first1=V. A. |last2=Semenov |first2=A. L. |chapter=Solvable and Unsolvable Algorithmic Problems |editor-last1=Tabachnikov |editor-first1=Serge |title=Kvant Selecta: Combinatorics, I: Combinatorics, I |date=2001 |publisher=American Mathematical Soc. |isbn=978-0-8218-2171-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yID37VIW-t8C&pg=PA113}} * {{en}} {{cite book |last1=Vaccaro |first1=Alfredo |last2=Pepiciello |first2=Antonio |title=Affine Arithmetic-Based Methods for Uncertain Power System Analysis |date=2022 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-90503-9 |url=https://books.google.com/books?id=tZxBEAAAQBAJ&pg=PA9}} * {{en}} {{cite book |last1=Verschaffel |first1=Lieven |last2=Torbeyns |first2=Joke |last3=De Smedt |first3=Bert |editor1-last=Seel |editor1-first=Norbert M. |title=Encyclopedia of the Sciences of Learning |date=2011 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4419-1427-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xZuSxo4JxoAC&pg=PA2177 |chapter=Mental Arithmetic}} * {{en}} {{cite web |author1=Victoria Department of Education Staff |title=Numeracy for All Learners |url=https://www.education.vic.gov.au/school/teachers/teachingresources/discipline/maths/Pages/numeracy-for-all-learners.aspx |website=www.education.vic.gov.au |access-date=22 November 2023 |date=2023 }} * {{en}} {{cite web |last1=Vinogradov |first1=A. I. |title=Algebraic Number Theory |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Algebraic_number_theory |website=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer |access-date=23 October 2023 |date=2019 }} * {{en}} {{cite book |last1=Vullo |first1=Vincenzo |title=Gears: Volume 3: A Concise History |date=2020 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-40164-1 |url=https://books.google.com/books?id=g67QDwAAQBAJ&pg=PA140}} * {{en}} {{cite book |last1=Waite |first1=Maurice |title=Pocket Oxford English Dictionary |date=2013 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-966615-7 |url=https://books.google.com/books?id=xqKcAQAAQBAJ&pg=PA42}} * {{en}} {{cite book |last1=Wallis |first1=W. D. |title=A Beginner's Guide to Discrete Mathematics |date=2011 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-0-8176-8286-6 |url=https://books.google.com/books?id=18W4_LJ5bL0C&pg=PA303}} * {{en}} {{cite book |last1=Wallis |first1=W. D. |title=A Beginner's Guide to Discrete Mathematics |date=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-3826-1 |url=https://books.google.com/books?id=ONgRBwAAQBAJ&pg=PA20}} * {{en}} {{cite book |last1=Wang |first1=Hao |title=A Logical Journey: From Gödel to Philosophy |date=1997 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-26125-8 |url=https://books.google.com/books?id=pckvCy6L_ocC&pg=PA334}} * {{en}} {{cite book |last1=Ward |first1=J. P. |title=Quaternions and Cayley Numbers: Algebra and Applications |date=2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-011-5768-1 |url=https://books.google.com/books?id=LVDvCAAAQBAJ&pg=PA55}} * {{en}} {{cite book |last1=Weil |first1=André |title=Number Theory: An Approach Through History From Hammurapi to Legendre |date=2009 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-0-8176-4571-7 |url=https://books.google.com/books?id=Ar7gBwAAQBAJ&pg=PR9}} * {{en}} {{cite web |last1=Weir |first1=Alan |title=Formalism in the Philosophy of Mathematics |url=https://plato.stanford.edu/entries/formalism-mathematics/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=22 November 2023 |date=2022 }} * {{en}} {{cite book |last1=Wheater |first1=Carolyn |title=Algebra I |date=2015 |publisher=Dorling Kindersley Limited |isbn=978-0-241-88779-0 |url=https://books.google.com/books?id=Q7R3EAAAQBAJ&pg=PP19}} * {{en}} {{cite book |last1=Wilson |first1=Robin|title=Number Theory: A Very Short Introduction |date=2020 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-879809-5 |url=https://books.google.com/books?id=fcDgDwAAQBAJ&pg=PA1}} * {{en}} {{cite book |last1=Wright |first1=Robert J. |last2=Ellemor-Collins |first2=David |last3=Tabor |first3=Pamela D. |title=Developing Number Knowledge: Assessment, Teaching and Intervention with 7-11 Year Olds |date=2011 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4462-8927-3 |url=https://books.google.com/books?id=3yqdEAAAQBAJ&pg=PA136}} * {{en}} {{cite book |last1=Xu |first1=Zhiwei |last2=Zhang |first2=Jialin |title=Computational Thinking: A Perspective on Computer Science |date=2022 |publisher=Springer Nature |isbn=978-981-16-3848-0 |url=https://books.google.com/books?id=s2RXEAAAQBAJ&pg=PA121}} * {{en}} {{cite book |last1=Yan |first1=Song Y. |title=Number Theory for Computing |date=2002 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-07710-4}} * {{en}} {{cite book |last1=Young |first1=Cynthia Y.|title=Precalculus |date=2010 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-75684-2 |url=https://books.google.com/books?id=9HRLAn326zEC&pg=RA1-PA994}} * {{en}} {{cite book |last1=Zhang |first1=G. |title=Logic of Domains |date=2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4612-0445-9 |url=https://books.google.com/books?id=GRTSBwAAQBAJ&pg=PA130}} {{Refend}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Arithmetic}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wiskunde]] cfiprxorbzvnbkmmyi8dkz8phmvrzmc 0 265200 2964928 2922028 2026-09-04T05:38:16Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964928 wikitext text/x-wiki Nadat [[Rome]], oorspronklik 'n Italiese stadjie wat lank onder die politieke en kulturele beheer van die [[Etruskers]] was, in [[500 v.C.]] onafhanklik geword het, het die Romeine in die eerste eeue daarna meer tyd en aandag bestee aan die handhawing en uitbouing van hulle nuwe selfstandigheid as aan die ontwikkeling van die beeldende kuns. Die toestand het egter in die loop van die [[3de eeu v.C.]] verander, eers deur die onderwerping van die Griekse kolonies in Suid-Italië ([[Magna Graecia]]), en later vanweë die magsuitbreiding ooswaarts na die Hellenistiese wêreld: [[Griekeland]] self, [[Anatolië|Klein-Asië]] en [[Egipte]]. Dit in ag genome is die '''Romeinse kuns''' vroeër bloot as 'n uitloper of nabloei van die [[Hellenisme]] beskou. Dit is egter beslis te simplisties gestel, want hoewel die Griekse invloed sterk was en baie van die kunstenaars in die Romeinse tyd Grieke was, het die Romeine daarin geslaag om die Grieks-Hellenistiese elemente met hulle inheemse Italo-Etruskiese kern te vermeng. In die proses het die Romeine nuwe aspekte beklemtoon en nuwe moontlikhede ontdek en uitgebou. Die boukuns verteenwoordig die Romeine se belangrikste prestasies op kunsgebied. == Griekse invloed == Rome het egter gegroei en mettertyd al hoe meer in aanraking met die Grieke gekom. Die Romeine se houding jeens die [[Grieke]] het dus ook begin verander. 'n Romeinse digter het op 'n keer gesê dat die Grieke na hul verowering hul veroweraars verower het; wat hy hiermee bedoel het, was dat die Griekse idees 'n groot invloed op die Romeine gebad het, en dit was veral waar op die gebied van die kuns. Hierdie proses het gedurende die [[Tweede Puniese Oorlog]] begin. In [[212 v.C.]] het Claudius Marcellus [[Sirakuse]], een van die belangrikste Griekse kolonies op [[Sisilië|Sicilië]], verower en 'n groot aantal pragtige standbeelde en ander kunswerke na Rome teruggestuur. Die opwinding en belangstelling wat die standbeelde by hul aankoms in Rome gewek het, was so groot dat Fabius Maximus, toe hy [[Tarentum]] drie jaar later verower, die Tarentyne toegelaat het om hul eie standbeelde van hul gode te behou - hulle het in elk geval weinig artistieke waarde gebad - maar talle groot Griekse meesterstukke, onder meer 'n uitstekende bronsbeeld deur die beroemde Griekse beeldhouer [[Lusippos]], na [[Rome]] laat bring het. In die Senaat het [[Cato die ouere|Cato]], beroemd vir sy verdediging van die ou sedes en die voorvaderlike leefwyse, 'n bitter aanval gedoen op hierdie versiersels, wat dan die strenge karakter van die stad sou vernietig. Maar die Romeine het nie eens na hom geluister nie. Soldate was aan die terugkeer van die oorlog in [[Griekeland]], en hulle het talle verhale te vertel gehad van al die wondere wat hulle in die beroemde stede van Griekeland gesien het - [[Athene]], [[Olimpia|Olumpia]] en [[Korinthe]]: marmergeboue versier met standbeelde, bronsbeelde, geverfde vase, gegraveerde drinkbekers van silwer, ens. 'n Liefde vir mooi dinge het by die Romeine begin posvat. == Boukuns == [[Lêer:Forum Romanum clouds.jpg|duimnael|regs|250px|Uitsig oor die [[Forum Romanum]] in 2021]] Die Romeinse boukuns word op grond van die monumentaliteit, ʼn sterker aksent op die interieur van geboue en die belangrike aandeel van utiliteitsdienste (brûe, akwadukte en so meer) van die Griekse en Etruskiese boukuns onderskei. Die uitvinding van beton in die [[2de eeu v.C.]] was 'n belangrike tegniese ontwikkeling wat die konstruksie van boë en gewelwe moontlik gemaak het. Bak- en tufsteen is as boumateriaal gebruik; soms is dit met stuccowerk en marmerblaaie beklee en soms nie. Die tempel het die basiese eienskappe van die Etruskiese tempel behou: Dit was reghoekig, het op 'n hoë podium gestaan en kon net van voor af binnegegaan word ('n Griekse tempel kon van alle kante betree word). Dit het beteken dat die Romeine meer aandag aan die gewel, wat op suile gerus het, gegee het. Oorspronklik was die suile van die [[Toskane|Toskaanse]] bouorde, 'n vereenvoudigde weergawe van die Grieks-Doriese suile, met 'n voetstuk en sonder kannelures (oorlangse groewe). Later is Ioniese en Korinthiese elemente oorgeneem en het daar selfs 'n kombinasie van die 2 ontstaan: 'n kapiteel met Ioniese volute (krulle) en Korinthiese akantblare. Die tempel van Fortuna Virilis (of Portunus) in Rome en die Maison Carrée ([[Nîmes]]), wat albei uit die 1ste eeu v.C. dateer, is goed bewaarde vroeë voorbeelde van Romeinse tempels. Naas die soort tempels is daar ook ronde tempels gebou, onder meer die tempel van Vesta (ca. 200 n.C.) en die beroemde [[Panteon in Rome|Panteon]] in Rome (27/5 v.C., ca. [[120 v.C.|120 n.C.]] <!-- opgerig en later herstel deur Agrippa --> herbou). Laasgenoemde is van buite af ʼn onopvallende grys gebou. Aan die voorkant is daar 'n driehoekige timpaan (gewelveld) wat op Korinthiese suile rus; daaragter is daar 'n ronde gebou met 'n deursnee van 43 m en 'n hoogte van ook 43 m. Die binnekant is ryklik met suile en marmer versier, en die lig val deur ʼn opening in die middel van die koepel na binne. Die gewelf bestaan uit reghoekige blokke wat in die middel dieper uitgesny is ('n kofferplafon). In die [[Renaissance]] het dit vir onder andere [[Brunelleschi]], [[Bramante]] en [[Michelangelo]] as voorbeeld gedien (St. Pieterskerk, Rome). Die gevoel van monumentaliteit kom veral sterk na vore in die thermae, die openbare badhuise, wat 'n belangrike sosiale funksie as ontmoetingsplek vervul het. Die badhuise het uit talle afsonderlike ruimtes bestaan, wat aanvanklik taamlik willekeurig (Pompeji), maar later meer simmetries georden is: ʼn swembad (natatio), baddens vir koue, lou en warm water (onderskeidelik frigidarium, tepidarium en caldarium), sweetbad (laconicum), kleedkamers (apodyterium), masseer- en sportvertrekke, asook allerlei bykomende geboue en ʼn wandelpark. Al die ruimtes is ryklik versier met motiewe wat aan die Griekse kuns ontleen is, maar wat egter hul oorspronklike funksie (by suile byvoorbeeld as stut van die dak) verloor het. Die thermae van [[Caracalla]] in Rome en die van [[Diocletianus]] is veral bekend. Die bouwerk aan eersgenoemde is in [[211 n.C.]] begin, terwyl laasgenoemde in die 3de eeu gebou is. Die Kaiserthermae in [[Trier]] (begin van die 4e eeu n.C.) is 'n goed bewaarde kompleks uit die provinsies. Die Romeine se voorkeur vir simmetrie kom ook na vore in die forum, die openbare plein van ʼn Romeinse stad. In Rome was die [[Forum Romanum]] nog 'n onreëlmatige plein waaraan daar met verloop van tyd steeds meer geboue verrys het: tempels, suilehalle, basilikas, eresuile, standbeelde en die verhoog of platform (die rostrum), waarvandaan toesprake gemaak is. Die onreëlmatigheid van die forum herinner 'n mens nog aan die Griekse agora (markplein). Die sogenaamde keiserforum wat noord hiervan geleë is, is in groter mate volgens 'n vaste bouplan opgerig. Die grootste van die forums is die Forum Trajani of Forum Ulpium, wat in 114 n.C. deur die boumeester Apollodorus van Damaskus voltooi is. 'n Poortgebou verleen toegang tot 'n reghoekige plein met ʼn suilegang rondom en 'n tempel aan die oorkant. Aan die een kant van die forum was daar dikwels ʼn basilika, 'n oordekte, reghoekige hal met suile rondom waar regspraak gelewer is, handel gedryf is en so meer. Die oudste basilikas in Rome dateer reeds uit die 2de eeu v.C. (Basilika Porcia), maar is in werklikheid nie veel meer as oordekte marksale nie. Hieruit het monumentale geboue soos die Basilika Ulpia op die Forum Trajani met halfronde uitgeboude stukke (absis) aan albei die kort kante, en die Basilika Constantini in Rome, met 'n middelskip van 35 m hoog, ontwikkel. Die vorm van die basilika het 'n belangrike rol gespeel in die latere Christelike kerke. Die Romeinse teaters het oor die algemeen die Griekse tradisie gevolg en bestaan uit 'n halfronde ruimte vir die toeskouers, afgesluit deur die scenae frans, 'n vaste, versierde agtermuur wat as dekor gedien het. In teenstelling met die Griekse teater was die Romeinse teater nie meer 'n opeluggebou nie, maar 'n ruimte wat heeltemal afgesluit was en in die reël met ʼn hout- of seildak oordek was. Die orchestra, wat oorspronklik vir dansers en musikante bedoel was, is toe ook van sitplekke voorsien. In Orange, Frankryk, is daar 'n goed bewaarde teater uit die tyd van [[Augustus Octavianus|keiser Augustus]]. Die amfiteater is 'n eie Romeinse bouvorm. Dit bestaan uit 'n ovaalvormige arena met sitplekke wat skuins na onder loop, waar daar gladiatorspele gehou is. Die oudste bewaarde amfiteater is in [[Pompeji]] (kort na 80 v.C.) en die grootste is die Amphiteatrum Flavium ([[Colosseum]]), wat tussen 70 en [[100 n.C.]] gebou is. Dit is 188 m lank, 156 m breed en 48 m hoog (4 verdiepings). Daar was plek vir 50&nbsp;000 toeskouers, wat deur middel van 'n goed beplande stelsel van plekaanwysing vlot in en uit kon beweeg. Onder die arena was daar hokke vir die wilde diere, asook allerlei tegniese apparatuur waarmee die arena byvoorbeeld met water gevul kon word ten einde seegevegte na te boots. Ook die gebou is met seile oordek, wat selfs aangekondig is as "vela erunt" (die seile sal gespan word). Die sirkus vir die wa-wedrenne was ook ovaalvormig met oplopende rye sitplekke vir toeskouers. 'n "Ruggraat" (spina), met 'n keerpunt (meta) aan elke punt, het 'n renbaan in die arena afgebaken. Hier het die vierspan, wat deur middel van kleure in 2 groepe (rooi en wit) verdeel is, onder die fanatieke aanmoediging van die publiek teen mekaar meegeding; later het die groep of "partystryd" dikwels 'n politieke betekenis gehad. In Rome was daar verskeie sirkusse. Die oudste is die Circus Maximus, wat nog uit die koningstyd dateer. Wat suiwer dekoratiewe monumente betref, was die triomfboog, wat opgerig is as ereteken vir seevierende veldhere en keisers, iets nuuts waarmee die Romeine vorendag gekom het. Die triomfboë het meestal een deurgang gehad en was versier met reliëfs wat die roemryke dade van die vereerdes uitgebeeld het. Op die reghoekige bostuk (attica) is daar 'n inskripsie aangebring wat ook op die vereerdes betrekking gehad het. Bo-op was daar dikwels beelde of ʼn segewa. Die bes bewaarde voorbeelde in Rome is die boog van [[Titus (Keiser)|Titus]] ([[81 v.C.|81 n.C.]])<!-- WAT GAAN HIER AAN? --> ter ere van die oorname van [[Jerusalem]], en die Boog van Konstantyn (312- 315 n.C.). Die spiraalvormige eresuile wat met reliëfs versier was en waarop 'n beeld van die keiser (in die Christelike tyd 'n beeld van ʼn heilige) was, is ook opvallend. Die suil van Trajanus (ca. 114 n.C.) en die suil van Marcus Aurelius (einde van die 2de eeu n.C.) in Rome is albei 35 m hoog en bestaan geheel en al uit marmer. Monumente en gebouekomplekse soos hierbo beskryf, is ook op groter of kleiner skaal in die provinsies gebou. Waar dit in Rome as manifestasie van die keiser se mag gedien het of 'n teken van sy milddadigheid teenoor die volk was, het dit in die provinsies aan plaaslike hoëlui die geleentheid gebied om hulle rykdom ten toon te stel. Die oorblyfsels wat bewaar gebly het, gee 'n mens 'n goeie idee van die tegniese prestasies waartoe die Romeinse boumeesters, wat merendeels anoniem gebly het, in staat was en hoe hulle dit kon toepas in indrukwekkende bouwerke. === Stad- en woningbou === [[Lêer:House of the Wounded Bear atrium with fimpluvium and mosaic ountain in the rear Pompeii Prowalk.jpg|duimnael|regs|250px|Atrium met impluvium in die Huis van die Gewonde Beer, Pompeji. 'n Mosaïekfontein is sigbaar op die agtergrond.]] Uit voorbeelde soos [[Ostia]], die hawestad van Rome 1ste eeu v.C.), en [[Leptis Magna]] uit die tyd van Augustus (die huidige Misurata aan die Libiese kus) blyk dat die Romeine in die aanleg van stede hulle gehou het by die Grieks-Hellenistiese skaakbordpatroon van reghoekige blokke en strate wat mekaar loodreg kruis. Die Romeine het dit egter gekombineer met die indeling van hulle leërkamp, wat van poort tot poort deur twee hoofstrate, die cardo (noord-suid) en die decumanus (oos-wes), in vier dele verdeel is. Waar die tent van die kommandant op die kruispunt in die kamp gestaan het, het die forum in die stad op die kruispunt gestaan. Die strate was geplavei en daar was "oorsteekplekke" wat van stapstene voorsien was, sodat voetgangers se voete skoon kon bly. Die welgesteldes het in atriumtipe huise gewoon. Die vertrekke in die tipe huis is rondom 'n oordekte hof (atrium) gegroepeer, met ʼn vierkantige luik waardeur lig en reënwater deurgelaat en opgevang kon word. Van die 2de eeu v.C. af is die huise na die Griekse voorbeeld met 'n suilehof (peristyl) uitgebrei, wat ook vierkantig was met vertrekke rondom. Dié soort huise het gewoonlik hoogstens 2 verdiepings gehad en aan die straatkant was daar dikwels winkels. Die bes bewaarde voorbeeld is in Pompeji, waar 'n mens ook 'n goeie idee kry van die mooi versierings soos mosaïeke, muurskilderinge en ander dekorasies. Die woonblokke wat in rye of rondom 'n binneplaas in stede soos [[Ostia]] en Rome opgerig is nadat bougrond skaarser geword het, was heelwat minder gerieflik. Die insulae (letterlik "eilande") was van onbedekte baksteen of beton gebou en het 5 of 6 verdiepings, stelle trappe en soms balkonne gehad. Volgens gegewens uit die keisertyd is dit bekend dat daar 'n wesenlike brand- en instortingsgevaar in die huise was en dat mense gekla het oor die baie geraas. Die versugting van die digter [[Martialis]] (ca. 40- 104) oor die "landgoed in sy vensterbank" (die blomme wat daar geplant is) beklemtoon die ooreenkoms met die posisie van die moderne woonstelbewoner. Die paleise wat die keisers in Rome en elders laat bou het, het die skerpste denkbare teenstelling met die huise gevorm. Keiser Augustus se paleis op die Palatinus was nog taamlik eenvoudig, maar die van Nero, die [[Domus Aurea]] (Goue Huis), wat tussen 64 en 68 gebou is, was 'n uitgebreide kompleks met ʼn meer en omring deur parke. Die burgery was nie tevrede met die paleis nie, want inskripsies met die volgende strekking het verskyn: "Mense, maak dat julle uit die stad wegkom, want as dit so aangaan, bly daar vir die gewone sterfling geen plek meer oor nie." Die Domus Aurea is later grotendeels afgebreek en deur Domitianus (81-96 regeer) deur 'n keiserlike woning op die heuwel [[Palatinus]] vervang. Die naam van die tipe woning is van die heuwel se naam afgelei: paleis. Die bekendste voorbeeld van so ʼn paleis uit die provinsies is [[Diocletianus]] se "vestingslot" in [[Split]], [[Joego-Slawië]], wat ca. 300 n.C. opgerig is. Dit was 150 m breed, 180 m lank, het 'n galery aan die seekant en 3 poorte en 16 torings aan die landkant gehad. 'n Groot deel daarvan bestaan vandag nog as deel van die stadsentrum wat in die Middeleeue ontwikkel het. Die oorspronklike Romeinse bouvorm was die villa, waarvan daar twee tipes was. Die villa rustica was in werklikheid 'n opstal met stalle, skure en ander landbougeboue. Die soort villa het, met plaaslike variasies, tot ver in die provinsies voorgekom. Die Romeinse grootgrondbesitters het weer villas, die sogenaamde villa urbana, op die platteland laat bou ten einde van die stad se hitte en lawaai af weg te kom. Die villa urbana was 'n gerieflike huis wat in 'n mooi omgewing gebou is en volgens die smaak en rykdom van die eienaar ingerig is. Naas woon- en studeervertrekke het die villas dikwels baddens gehad. Die gebied rondom die huis het dikwels as tuin gedien waar die bewoners te midde van blombeddings, priële, fonteine en tuinbeelde en in die skadu van lanings kon ontspan. Die hoogtepunt van die soort villa is die Villa Hadriani in Tivoli, wat keiser Hadrianus in 125 n.C. laat bou het. Hy het elemente van verskeie plekke wat hy besoek en bewonder het, onder meer die [[Akademie]] in [[Athene]], in die villa laat opneem. Hy het dit ook as " museum" gebruik vir sy groot versameling kopieë van klassieke Griekse beelde, waarvan daar tans 'n groot aantal in die Vatikaanmuseum is. Hadrianus se grafmonument is ook baie indrukwekkend. Dit bestaan uit 'n 20 m hoë, ronde gebou op 'n 15 m hoë, reghoekige podium. Die sogenaamde Mausoleum van Hadrianus, wat in 135-139 n.C. gebou is, het in 590 die naam Engeleburg gekry omdat die engel Migael volgens oorlewering tydens 'n pesepidemie daarop verskyn het en sy swaard in sy skede gesteek het as teken dat die onheil sou ophou. Talle voorbeelde van siviele bouwerke soos paaie wat deur die eeue behoue gebly het, rioleringstelsels soos die Cloaca Maxima in Rome (in sy huidige vorm in 33 v.C. deur [[Marcus Vipsanius Agrippa|Agrippa]] aangelê), die talle akwadukte (byvoorbeeld die Pont du Gard in Nimes uit 14 n.C.) en brûe soos die by Alcantara in Spanje oor die rivier [[Taag]] (106 n.C.), waarvan die grootste boë 'n deursnee van 27 m het, was oor die hele ryk versprei. Hoewel dit argitektonies minder interessant is, is dit kenmerkend van die Romeinse boutegniek. == Beeldhoukuns == Toe daar aan die begin van die 2de eeu v.C. talle Griekse beeldhouwerke en kunstenaars na Rome begin kom het, het dit tot ʼn karakteristieke tradisie gelei, al was die tradisie nie so ryk soos die ou Griekse tradisie nie. Vir albei tipes beeldhouwerk waarin die Romeinse beeldhoukuns sy grootste prestasies bereik het, die portret en die histories-verhalende reliëf, het daar reeds 'n hegte grondslag bestaan waarop daar onder Griekse invloed voortgebou kon word. Die Romeinse beeldhoukuns het grotendeels bestaan uit nabootsings van oorspronklike Griekse standbeelde. 'n Goeie beeldhouer was nie veronderstel om nuwe beelde te maak nie, maar goeie nabootsings van Griekse beelde. Danksy hierdie houding van die Romeine besit ons vandag ʼn groot kennis van die Griekse beeldhoukuns wat ons andersins nie sou gehad het nie, aangesien baie van die oorspronklike Griekse beelde verlore gegaan het. Selfs wanneer hulle 'n standbeeld van 'n lewende persoon wou maak, het die Romeine hul idees van 'n Griekse standbeeld geneem. Die standbeeld van Augustus is wat die posisie van die arms en die bene betref, 'n presiese weergawe van 'n beroemde standbeeld deur die Griekse beeldhouer [[Polukleitos]]. Die Romeine het in slegs twee kunsvorms oorspronklikheid getoon: reliëfs en borsbeelde. Die reliëf rondom die beroemde Suil van Trajanus (113 n.C. opgerig) bied ons 'n duidelike beeld van [[Trajanus]] se veldtog teen die [[Dacia (Romeinse provinsie)|Daciërs]], en al die tonele is uitstekend uitgebeeld. Op hierdie reliëfs, soos op die op die Boog van Titus (opgerig 85 n.C.), is die geometriese karakter van die Etruskiese kuns ineengestrengel met Griekse harmonie en Romeinse realisme om dramatiese en kragtige meesterstukke te lewer. Die Romeinse belangstelling in lewensgetroue borsbeelde het 'n baie praktiese oorsprong gehad. Die voorste Romeinse families het die gewoonte gehad om gesigmaskers (''imagines'') van hul beroemde voorouers te maak. Die maskers is in [[was]] gevorm op die gesig van die oorledene en dan by die begrafnisoptogte van hul nakomelinge gedra. Baie van die maskers wat in Pompeji ontdek is, was uiters lewensgetrou. === Portret === [[Lêer:Philippus Arabicus.jpg|duimnael|240px|regs|Borsbeeld van Keiser Philippus Arabus]] 'n Gewoonte wat die Romeine van die [[Etruskers]] oorgeneem het, naamlik om dodemaskers van oorledenes te maak en dit as imagines maiorum (voorouerbeelde) in die huis te hou, het tot ʼn vorm van realistiese portretkuns gelei wat 'n mens as tipies Italies kan beskou. Dit is nie duidelik in watter mate kunstenaars uit Griekeland verantwoordelik was vir die soort beeldhouwerk en ander vroeë beeldhouwerke soos die ''Wolvin van die Kapitool'' (5e eeu v.C.) en die ''Mars van Todi'' (ca. 285 v.C.) nie. ʼn Standbeeld soos die ''Brutus Maior'' (ca. 400) dui egter op 'n onmiskenbaar Italiese styl. Die regstreekse aanraking met die Griekse kuns (klassiek sowel as Hellenisties) het tot 3 tendense gelei wat met wisselende klem die portretkuns sou oorheers: die sterk ekspressiwiteit wat aan die Hellenisme ontleen is, die idealisering wat uit die klassieke stam, en 'n [[Hellenistiese tydperk|Hellenistiese]] realisme, wat egter in groter mate tipes (die bedelaar, die kind) as die individu ingesluit het. Die laaste tendens is deur die Romeine tot 'n persoonlike gelykenis omvorm: die borsbeeld was 'n ware beeld van die mens en skoonheidsgebreke soos vratte, ʼn dubbele ken en so meer is lewensgetrou weergegee. Die tendens is ook in munte merkbaar. Tydens die regering van [[Augustus Octavianus|Augustus]] het die klassisistiese idealisering oorheers, soos wat duidelik te sien is in die ''Augustus van Primaporta'' (ca. 20 v.C.; Vatikaanmuseum), waarvan die borspantser met allegoriese voorstellings versier is. In Flavius se tyd het die realisme oorheers, soos blyk uit byvoorbeeld die kop van die ''Vespasianus'' en uit die ''Caecilius lucundus'' uit Pompeji. Daarna was daar, veral na Hadrianus, wat bowendien die portretbeeld met 'n baard bekend gestel het, 'n ewewigtige vermenging van die 2 tendense. ʼn Kenmerkende voorbeeld hiervan is die beeld van die keiser se jong gunsteling, Antinoös. In die 3de eeu het die realisme met 'n sterk ekspressiwiteit (woeste haardos, deurdringende blik deur plastiese weergawe van die oog) weer die botoon gevoer. Dit het uitgeloop op 'n idealisering van die "barbaarse" keisertipe: Caracalla en die soldatekeiser [[Philippus Arabus]] (Julius Verus Philippus, 244-249). Daarna het ʼn toenemende vervlakking ingetree, waarin die keiserportret steeds meer 'n simbool van die keiser se mag geword het: die kolossale kop van [[Konstantyn die Grote]], wat in sy basilika in Rome staan, is in sy abstraksie skaars nog menslik. === Reliëf === [[Lêer:RomaAraPacisDecorazioneVegetale.jpg|duimnael|regs|Vegetale reliëfversiering op die Vredesaltaar in Rome]] Die histories-verhalende reliëf was onbekend onder die Grieke, wat reële gebeurtenisse in ʼn mitologiese vermomming weergegee het. Die Romeinse nuwigheid het waarskynlik ontwikkel uit die Etruskiese reliëfs en skilderinge, en uit beeldhouwerk op sarkofae (grafkiste) en altare. Die oudste kenmerkende voorbeeld is op die altaar van Gnaeus Domitius Ahenobarbus (1ste eeu v.C.), met die  afbeelding van die suovetaurilia (die offer van 'n vark, 'n ram en 'n stier teen die einde van 'n sensusopname). Op die Ara Pacis Augustae, Augustus se vredesaltaar in Rome (13-9 v.C.), het dit tot volle bloei gekom. In 'n reeks opeenvolgende taferele wat in mekaar oorgaan, word 'n prosessie van die keiser, sy familie, senatore en magistrate uitgebeeld. Toneeltjies soos die van 'n vrou wat 'n groepie mense vermaan om hulle rustig te hou en ʼn kind wat die mense by hom se aandag probeer trek, word ook in die prosessie uitgebeeld. Die allegoriese figure en personifikasies, onder meer [[Tellus]] (Terra Mater, godin van die aarde) en Italia, is ook kenmerkend. Die Romeinse realisme en klassieke waardigheid is tot 'n ewewigtige geheel verwerk en deur die bondige behandeling van die agtergrond het die kunstenaars selfs 'n sekere dieptewerking bereik. Latere voorbeelde is die reliëfs op die Boog van Titus (81 n.C.), waar die tempelskatte van Jerusalem, onder meer die sewepuntkandelaar, in 'n triomftog na Rome gebring word, en die Suil van Trajanus, waarop sy veldtog in Itali (Roemenië; ca. 100 n.C.) uitgebeeld word. Die taferele loop in 'n band spiraalvormig om die suil. 'n Indruk van diepte is verkry deur geboue op die agtergrond te plaas. Minder belangrike persone is kleiner afgebeeld. Die Suil van [[Marcus Aurelius]], wat 75 jaar later opgerig is, toon reeds die neiging om die figure se waardigheid te beklemtoon deur hulle frontaal af te beeld, wat in die loop van die [[3de eeu]] gelei het tot ʼn strak, meer tweedimensionele weergawe. === Ander beeldhouwerk === In Italië sowel as in die provinsies is daar talle beeldhouwerke gevind. Op die platteland is die Romeinse invloed met die inheemse style vermeng. Van die belangrikste beeldhouwerk uit die provinsies is grafmonumente, van steles met 'n beeld van die oorledene tot ryk versierde mausoleums. Benewens 'n wye verskeidenheid van taferele uit die daaglikse lewe is daar vir die versiering van grafmonumente ook van landskappe en motiewe soos blomme, diere, kruike en kranse gebruik gemaak. Verder was daar ook wydingsreliëfs aan die Romeinse gode (Jupitersuil in [[Mainz]]), inheemse gode ([[Nehalennia]]) en gode wat deur middel van die soldate bekend geword het ([[Mitraïsme|Mithras)]]. == Skilderkuns == [[Lêer:Nationalbibliothek Papyrusmuseum.jpg|duimnael|regs|Van die Oostenrykse Nasionale Biblioteek – Papyrus-museum]] Byna niks van die Romeinse skilderkuns van voor die 1ste eeu v.C. het bewaar gebly nie. Die name van skilders is egter oorgelewer: die edelman [[Gaius Fabius Pictor]] ("die skilder") sou in [[301 v.C.|302 v.C.]] die tempel van Salus versier het, terwyl die tragediedigter [[Marcus Pacuvius]] (ca. 220-130) ook op die gebied bedrywig sou gewees het. Daar kan aanvaar word dat hulle styl waarskynlik uit 'n vermenging van Etruskiese en Grieks-Hellenistiese elemente bestaan het. Die ontwikkeling na die 1ste eeu v.C. kan aan die hand van die skilderinge in Pompeji bestudeer word. Die Duitser [[August Mau]] (1840- 1909) het 4 Pompejaanse skilderstyle onderskei. In die indeling gaan dit in werklikheid meer oor die style in binnenshuise versiering, wat saamhang met die horisontale verdeling van die muur in die sokkel, die middelste deel en die borand. In die eerste styl het die kunstenaars, na die Griekse voorbeeld, die indruk probeer wek dat die muur met marmer of inlegwerk van ander kosbare stene oordek was. Hierop het die sogenaamde argitektuurstyl of illusionistiese styl (ca. 90- 15 v.C.) gevolg, waarvolgens daar suile en balke geskilder is ten einde skynbouwerk te skep. Die trompe-l'oeil effek (oëverblindery) is verder gevoer deur landskaptonele en ander taferele tussen die suile te skilder (byvoorbeeld in die Huis van Livia, Rome). Later het die klem van die illusionistiese effek verskuif na mitologiese figure wat in die landskap geskilder is. Soms, soos by ''Die filosoof'' in die Villa Boscoreale, is lewensgroot figure, wat lyk asof hulle uit die muur na vore tree, teen 'n rooi vlak geskilder. Omstreeks [[15 v.C.]] het dit ontwikkel tot 'n 3e styl, waarin daar heeltemal van die illusie weggebreek is en die voorstelling bloot as 'n skildery gedien het. Om die voorstelling was daar 'n raam, terwyl daarrondom motiewe soos suiltjies, blomranke, palmette, kandelabers en so meer, wat dikwels verwantskap met werk uit Egipte getoon het, as versiering aangebring is: vandaar die naam Egiptiserende styl. Die 4e, die fantastiese styl, was weer 'n terugkeer na die skynargitektuur, maar dié keer nie om die werklikheid te suggereer nie, maar om vrye teuels aan die fantasie te gee. Die kunstenaars het hulle verlustig in verfynde perspektief-effekte en gewaagde konstruksies wat deur die toneeldekor geïnspireer is. === Figuratiewe skilderkuns === Net soos die beeldhoukuns het ook die Romeinse skilderkuns 'n sterk Hellenistiese inslag gehad. Omdat daar geen Griekse kunstenaars aan die werk was nie, is daar na alle waarskynlikheid van Hellenistiese voorbeelde en ikonografiese motiewe gebruik gemaak. Dit kom die sterkste na vore in die talle mitologiese voorstellings, en in werke soos die beroemde ''Aldobrandini-bruilof'' (Augustiese tydperk), waar 'n Romeinse huwelikseremonie deur Griekse godefigure bygewoon word. Die Romeine se eie voorkeure kom egter ook duidelik in die skilderkuns na vore. Dit blyk in die eerste plek uit die aandag wat daar aan die landskap bestee is. Dit is in die eerste plek as geïdealiseerde dekor vir mitologiese taferele gebruik en was dikwels romanties van aard met sonderlinge rotse en knoetserige bome. Die landskap as selfstandige onderwerp met figure bloot as inkleding en om dit te verlewendig, is tipies Romeins. Die soort skilderye is deur tydgenote toegeskryf aan die Romeinse skilder Studius (of Ludius) uit die tyd van Augustus. Dit is dikwels uitgevoer in 'n tegniek wat 'n mens impressionisties sou kon noem: sketsmatig opgestel met sagte lyne en die oordeelkundige gebruik van lig en skadu. Dergelike landskappe het herhaaldelik voorgekom in die versiering van geboue. Voorbeelde is die Odyssee-landskappe (middel van die 1ste eeu n.C.) met taferele uit [[Homeros|Homerus]] se epos met dieselfde naam. Die Romeine se voorliefde vir tonele uit die daaglikse lewe, dikwels met 'n humoristiese inslag, is verder kenmerkend (vergelyk die mosaïek met die straatmusikante uit 1ste eeu v.C. uit Pompeji, wat toegeskryf word aan Dioskourides van Sames), Stillewes met weldeurdagte komposisies van jagwild, voëls, blomme en vrugte was ook nie seldsaam nie. Hoewel daar portretstudies was, het byna niks daarvan bewaar gebly nie. 'n Mooi voorbeeld, wat aan die tegniek van die Egiptiese mummieportrette herinner, is die van [[Terentius Nero]] en sy vrou in Pompeji. Min het weer eens uit die tyd na die vernietiging van Pompeji ([[79 v.C.|79 n.C.]]) bewaar gebly. Oorblyfsels van die skilderkuns is egter wel in die laat-Antieke manuskripte soos die ''Vergilius Vaticanus'' (ca. 500) en in die vroeg-Christelike kuns gevind. === Mosaïeke === [[Lêer:Mosaico Camino de Albalate II.jpg|duimnael|Gedeeltelike uitsig op die Mosaïek van die Camino de la Vega de Albalate (Calanda)]] Die ontwikkeling van die skilderkuns was nou verweef met die van die Romeinse mosaïeke, wat dikwels kopieë van (Griekse) muurskilderinge was. Mosaïeke het as versiering van vloere en mure gedien: die growwer opus tesselatum, met 'n embleem van fyner opus vermiculatum in die middel, was vir die vloere bedoel, terwyl die opus musivum teen die mure gebruik is. Hiervoor is duurder materiale, soos glas, gebruik wat op die vloer te maklik beskadig sou kon word. Die kuns het ook meer verfyn geraak en na die provinsies versprei. In die westelike provinsies was die kunstenaars blykbaar merendeels Romeine. Op Trier en ander plekke het daar ateljees ontstaan waar daar geleidelik plaaslike style ontwikkel het, wat egter nog vir 'n geruime tyd met die van die moederland verband gehou het. == Kunsnywerheid == Ten einde 'n goeie begrip van die toegepaste kuns in die [[Romeinse Ryk]] te verkry, moet daar besef word dat daar in die bloeityd 'n lewendige handelsverkeer bestaan het, waardeur streke wat ver uitmekaar en van Rome gelê het, produkte kon uitruil. Dit het aanleiding gegee tot die ontstaan van massavervaardiging, waarin sommige provinsies selfs daarin geslaag het om die Italiese produksie te oortref. Gallië het byvoorbeeld in die middel van die 1ste eeu die erdewerkmark ten koste van [[Arretium]] verower. 'n Groot deel van die kunsnywerheidsprodukte is uit verganklike materiaal vervaardig; min daarvan het gevolglik bewaar gebly en 'n mens is dus aangewese op beskrywings en afbeeldings (muurskilderinge). Dit geld veral vir klere en skoeisel. Ook het daar min houtsnywerk en houtmeubels bewaar gebly. Daar was egter ook meubels van brons, marmer en ander meer duursame materiaal. Die meubels is dikwels met dierekoppe, palmette, volute en inlegwerk versier. === Keramiek === Hoewel daar talle soorte erdewerk in die Romeinse wêreld gemaak is, is die terra sigillata tog tiperend. Die erdewerk was rooi geglasuur en met 'n vorm of mal gemaak. Die versiering (plant- en diermotiewe) in reliëf is met ʼn stempel (sigillum) aangebring. Dit het omstreeks die helfte van die [[1ste eeu v.C.]] in Arretium ([[Arezzo]]) verskyn nadat 'n sekere [[Marcus Perennius]] dit glo daar bekend gestel het. Sy assistent [[Tigranes die Grote|Tigranus]] was uit [[Klein-Asië]] afkomstig en die Arretynse ware kan inderdaad herlei word tot Hellenistiese keramiek soos die Megariese erdewerk (swart, later rooi met soms ingestempelde reliëfversiering) en die donkerrooi Pergameense erdewerk, wat van 150 tot [[50 v.C.]] besonder gewild was. Die tegniek het vinnig na die westelike provinsies versprei, veral na [[Gallië]]. Terra sigillata is 'n belangrike hulpmiddel by datering omdat baie daarvan gevind is en die vervaardigers hulle persoonlike merke op die keramiek aangering het. === Glas === [[Lêer:RomanglassMET.jpg|duimnael|Romeinse en Griekse glas in die [[Metropolitan Museum of Art]], New York]] Die glasblasery was 'n ander belangrike vertakking van die kunsnywerheid. Die tegniek is in die 1ste eeu v.C. in [[Feniciërs|Fenicië]] ontdek en het via Italië gou tot in Gallië en die Rynland versprei. In 'n groot aantal ateljees is daar 'n groot verskeidenheid soorte en vorme vervaardig. Daar was millefioriglas met bandversierings in kleur, goudglas (goudblad tussen lagies glas), reliëfglas met wit figure op 'n blou agtergrond en die beroemde diatretaglas (netglas), waarvan die buitelaag tot 'n uiters fyn netwerk bewerk is. In die Romeinse tyd was vensterglas ook bekend en het glasspieëls hul voorgangers van gepoleerde metaal begin verdring. === Edelsmeewerk === Wat smeewerk uit edelmetale betref, het die oostelike sentra soos Alexandrië die toon aangegee, hoewel [[Tarentum]] in Italië byvoorbeeld ook tot ‘n belangrike sentrum ontwikkel het. Die versiering dui ook op 'n sterk Hellenistiese inslag. Die produkte is op taamlik groot skaal uitgevoer. Tegnieke wat in silwersmeewerk gebruik is, was byvoorbeeld niëllo, waarby donker metaalpoeier in gegraveerde lyne vasgesmelt is. Wat goud betref, is daar van omstreeks 200 n.C. af van onder meer die tegniek bekend as opus interrasile ('n baie fyn verdiepte reliëf) gebruik gemaak. == Musiek en letterkunde == === Musiek === Vir inligting oor die Romeinse musiek is 'n mens op indirekte bronne soos die literatuur en die beeldende kunste aangewese omdat geen musiek bewaar gebly het nie. Tot omstreeks die helfte van die 20e eeu het musiekhistorici die musiekkultuur van Rome nie hoog aangeslaan nie. Naas die veelsydige Griekse tradisie is die Romeinse tradisie as 'n epigonistiese kultuur afgemaak. By nadere ondersoek van die bronne het dit egter aan die lig gekom dat musiek ook in Rome ʼn belangrike rol gespeel het, sowel as kunsvorm (teater, solo-optredes) as in die daaglikse lewe (arbeidersliedere, militêre musiek). Naas die Griekse musiek het die Etruskiese musiek veral 'n groot invloed op die Romeinse musiek gehad. By Etruskiese grafmonumente is daar met die tibia (fluit) en die kithara (lier) musiek gemaak om bose geeste te verdryf. Verder is daar ook van tibia-begeleiding gebruik gemaak by wapendanse en stoeigevegte (in die verband kan daar gewys word op die groot waarde wat die [[Romeinse Ryk|Romeine]] aan musiek tydens oorlogvoering geheg het). Oor die algemeen het die Etruskers, in verhouding tot byvoorbeeld die Grieke, baie blaasinstrumente bespeel, veral die horing en trompet. Daarnaas het hulle onder meer ook die dubbelfluit, die dwarsfluit, ritmiese slaginstrumente soos kastanjette, die lyra (lier) en die kithara bespeel. Dit is opvallend dat daar in die Etruskiese kuns nêrens sangers afgebeeld word nie; by die Romeine, daarenteen, was liedere (arbeiders- liedere en volksliedjies, sowel as geleentheidsliedere en later die kunslied) baie belangrik. Die Romeine het ook die dansdrama van die [[Etruskers]] oorgeneem, maar dit het op die agtergrond geraak toe die Griekse [[drama]] in Rome bekend gestel is. Musiek het egter hierin ook ʼn belangrike rol gespeel, veral as begeleiding by die danse. Vertolkers het later ook in toenemende mate fragmente uit 'n drama selfstandig uitgevoer. Alle lae van die bevolking het later met solo-uitvoerings aan musiekwedstryde deelgeneem. Daar is ook tydens die meeste rituele, byvoorbeeld die dodedienste en die verskillende mistieke kultusse, van musiekbegeleiding gebruik gemaak. Daar bestaan talle afbeeldings van slaginstrumente soos tromme, simbale en voetkastanjette. Verder het die kithara en die harp ook opgang gemaak. Wat blaasinstrumente betref, is die tuba (basuin), lituus (lang, trompetagtige klaroen met ʼn omhooggebuigde beker) en die cornu (horing) veral in militêre musiek gebruik. Die hidrouliese orrel (waterorrel) was 'n Hellenistiese uitvinding, en is nie net as huisinstrument gebruik nie, maar ook deur rondtrekkende musici. Omdat musiek so 'n belangrike rol gespeel het, is dit vanselfsprekend dat dit deel van die opvoeding sou uitmaak, eers in die vorm van praktiese onderrig en later ook wat musiekteorie betref. Teorie en praktyk het egter steeds verder van mekaar beweeg. Die musiekteorie, wat geheel en al op die Griekse musiekteorie berus het en veral deur die Grieke beoefen is, was teen die tyd dat die [[Romeinse Ryk]] begin verval het feitlik 'n matematiesfilosofiese wetenskap wat min of geen verband meer met die uitgevoerde musiek getoon het nie. === Letterkunde === Die Romeine se kenmerkendste eienskappe, naamlik die sin vir die praktiese en die nuttige, die aristokratiese gees en die konserwatiewe lewenshouding, is ook die kenmerkende eienskappe van die Romeinse letterkunde. Prosa was die literêre genre wat die meeste beoefen is. Die poësie was aanvanklik 'n soort verlengstuk van die satire; toe die poësie later, onder Griekse invloed, as 'n selfstandige genre tot stand gekom het, het dit dikwels in diens van 'n sedelike of nasionale ideaal gestaan. Die grootste Romeinse digters was [[Vergilius]], in wie se epiese werke die ontsag vir menslike leed en ongeluk die botoon voer, en [[Horatius]], wat in sy vername, oorspronklike en humoristies getinte werke hom beywer het vir waaragtige morele beginsels. Een van die vernaamste Latynse prosaïste was [[Cicero]], wat in sy redevoerings en briewe 'n soort [[Latyn]] gebruik het wat sedert die tyd van die Middeleeuse Humaniste die "Goue Latyn" genoem word. Die geskiedskrywer Livius, wat op onpartydige wyse en met eerbied vir oorlewering en die religie ʼn treffende beeld van die ou [[Romeinse provinsie|Romeine]] gegee het, en [[Tacitus]], die knapste en diepsinnigste van die Romeinse historici, is eweneens belangrik. == Bronnelys == * KENNIS, 1980, {{ISBN|0798108266}}, volume 4, bl. 809 - 811 * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409656}}, volume 24, bl. <!--?--> == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Ancient Roman art}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kuns]] [[Kategorie:Romeinse Ryk]] 0ecwngv4em7pc8j72qlhioj2pmx4dwd 2964929 2964928 2026-09-04T05:39:39Z Oesjaar 7467 /* Boukuns */ En... 2964929 wikitext text/x-wiki Nadat [[Rome]], oorspronklik 'n Italiese stadjie wat lank onder die politieke en kulturele beheer van die [[Etruskers]] was, in [[500 v.C.]] onafhanklik geword het, het die Romeine in die eerste eeue daarna meer tyd en aandag bestee aan die handhawing en uitbouing van hulle nuwe selfstandigheid as aan die ontwikkeling van die beeldende kuns. Die toestand het egter in die loop van die [[3de eeu v.C.]] verander, eers deur die onderwerping van die Griekse kolonies in Suid-Italië ([[Magna Graecia]]), en later vanweë die magsuitbreiding ooswaarts na die Hellenistiese wêreld: [[Griekeland]] self, [[Anatolië|Klein-Asië]] en [[Egipte]]. Dit in ag genome is die '''Romeinse kuns''' vroeër bloot as 'n uitloper of nabloei van die [[Hellenisme]] beskou. Dit is egter beslis te simplisties gestel, want hoewel die Griekse invloed sterk was en baie van die kunstenaars in die Romeinse tyd Grieke was, het die Romeine daarin geslaag om die Grieks-Hellenistiese elemente met hulle inheemse Italo-Etruskiese kern te vermeng. In die proses het die Romeine nuwe aspekte beklemtoon en nuwe moontlikhede ontdek en uitgebou. Die boukuns verteenwoordig die Romeine se belangrikste prestasies op kunsgebied. == Griekse invloed == Rome het egter gegroei en mettertyd al hoe meer in aanraking met die Grieke gekom. Die Romeine se houding jeens die [[Grieke]] het dus ook begin verander. 'n Romeinse digter het op 'n keer gesê dat die Grieke na hul verowering hul veroweraars verower het; wat hy hiermee bedoel het, was dat die Griekse idees 'n groot invloed op die Romeine gebad het, en dit was veral waar op die gebied van die kuns. Hierdie proses het gedurende die [[Tweede Puniese Oorlog]] begin. In [[212 v.C.]] het Claudius Marcellus [[Sirakuse]], een van die belangrikste Griekse kolonies op [[Sisilië|Sicilië]], verower en 'n groot aantal pragtige standbeelde en ander kunswerke na Rome teruggestuur. Die opwinding en belangstelling wat die standbeelde by hul aankoms in Rome gewek het, was so groot dat Fabius Maximus, toe hy [[Tarentum]] drie jaar later verower, die Tarentyne toegelaat het om hul eie standbeelde van hul gode te behou - hulle het in elk geval weinig artistieke waarde gebad - maar talle groot Griekse meesterstukke, onder meer 'n uitstekende bronsbeeld deur die beroemde Griekse beeldhouer [[Lusippos]], na [[Rome]] laat bring het. In die Senaat het [[Cato die ouere|Cato]], beroemd vir sy verdediging van die ou sedes en die voorvaderlike leefwyse, 'n bitter aanval gedoen op hierdie versiersels, wat dan die strenge karakter van die stad sou vernietig. Maar die Romeine het nie eens na hom geluister nie. Soldate was aan die terugkeer van die oorlog in [[Griekeland]], en hulle het talle verhale te vertel gehad van al die wondere wat hulle in die beroemde stede van Griekeland gesien het - [[Athene]], [[Olimpia|Olumpia]] en [[Korinthe]]: marmergeboue versier met standbeelde, bronsbeelde, geverfde vase, gegraveerde drinkbekers van silwer, ens. 'n Liefde vir mooi dinge het by die Romeine begin posvat. == Boukuns == [[Lêer:Forum Romanum clouds.jpg|duimnael|regs|250px|Uitsig oor die [[Forum Romanum]] in 2021]] Die Romeinse boukuns word op grond van die monumentaliteit, ʼn sterker aksent op die interieur van geboue en die belangrike aandeel van utiliteitsdienste (brûe, akwadukte en so meer) van die Griekse en Etruskiese boukuns onderskei. Die uitvinding van beton in die [[2de eeu v.C.]] was 'n belangrike tegniese ontwikkeling wat die konstruksie van boë en gewelwe moontlik gemaak het. Bak- en tufsteen is as boumateriaal gebruik; soms is dit met stuccowerk en marmerblaaie beklee en soms nie. Die tempel het die basiese eienskappe van die Etruskiese tempel behou: Dit was reghoekig, het op 'n hoë podium gestaan en kon net van voor af binnegegaan word ('n Griekse tempel kon van alle kante betree word). Dit het beteken dat die Romeine meer aandag aan die gewel, wat op suile gerus het, gegee het. Oorspronklik was die suile van die [[Toskane|Toskaanse]] bouorde, 'n vereenvoudigde weergawe van die Grieks-Doriese suile, met 'n voetstuk en sonder kannelures (oorlangse groewe). Later is Ioniese en Korinthiese elemente oorgeneem en het daar selfs 'n kombinasie van die twee ontstaan: 'n kapiteel met Ioniese volute (krulle) en Korinthiese akantblare. Die tempel van Fortuna Virilis (of Portunus) in Rome en die Maison Carrée ([[Nîmes]]), wat albei uit die [[1ste eeu v.C.]] dateer, is goed bewaarde vroeë voorbeelde van Romeinse tempels. Naas die soort tempels is daar ook ronde tempels gebou, onder meer die tempel van Vesta (ca. 200 n.C.) en die beroemde [[Panteon in Rome|Panteon]] in Rome (27/5 v.C., ca. [[120 v.C.|120 n.C.]] <!-- opgerig en later herstel deur Agrippa --> herbou). Laasgenoemde is van buite af ʼn onopvallende grys gebou. Aan die voorkant is daar 'n driehoekige timpaan (gewelveld) wat op Korinthiese suile rus; daaragter is daar 'n ronde gebou met 'n deursnee van 43 m en 'n hoogte van ook 43 m. Die binnekant is ryklik met suile en marmer versier, en die lig val deur ʼn opening in die middel van die koepel na binne. Die gewelf bestaan uit reghoekige blokke wat in die middel dieper uitgesny is ('n kofferplafon). In die [[Renaissance]] het dit vir onder andere [[Brunelleschi]], [[Bramante]] en [[Michelangelo]] as voorbeeld gedien (St. Pieterskerk, Rome). Die gevoel van monumentaliteit kom veral sterk na vore in die thermae, die openbare badhuise, wat 'n belangrike sosiale funksie as ontmoetingsplek vervul het. Die badhuise het uit talle afsonderlike ruimtes bestaan, wat aanvanklik taamlik willekeurig (Pompeji), maar later meer simmetries georden is: ʼn swembad (natatio), baddens vir koue, lou en warm water (onderskeidelik frigidarium, tepidarium en caldarium), sweetbad (laconicum), kleedkamers (apodyterium), masseer- en sportvertrekke, asook allerlei bykomende geboue en ʼn wandelpark. Al die ruimtes is ryklik versier met motiewe wat aan die Griekse kuns ontleen is, maar wat egter hul oorspronklike funksie (by suile byvoorbeeld as stut van die dak) verloor het. Die thermae van [[Caracalla]] in Rome en die van [[Diocletianus]] is veral bekend. Die bouwerk aan eersgenoemde is in [[211 n.C.]] begin, terwyl laasgenoemde in die 3de eeu gebou is. Die Kaiserthermae in [[Trier]] (begin van die 4e eeu n.C.) is 'n goed bewaarde kompleks uit die provinsies. Die Romeine se voorkeur vir simmetrie kom ook na vore in die forum, die openbare plein van ʼn Romeinse stad. In Rome was die [[Forum Romanum]] nog 'n onreëlmatige plein waaraan daar met verloop van tyd steeds meer geboue verrys het: tempels, suilehalle, basilikas, eresuile, standbeelde en die verhoog of platform (die rostrum), waarvandaan toesprake gemaak is. Die onreëlmatigheid van die forum herinner 'n mens nog aan die Griekse agora (markplein). Die sogenaamde keiserforum wat noord hiervan geleë is, is in groter mate volgens 'n vaste bouplan opgerig. Die grootste van die forums is die Forum Trajani of Forum Ulpium, wat in 114 n.C. deur die boumeester Apollodorus van Damaskus voltooi is. 'n Poortgebou verleen toegang tot 'n reghoekige plein met ʼn suilegang rondom en 'n tempel aan die oorkant. Aan die een kant van die forum was daar dikwels ʼn basilika, 'n oordekte, reghoekige hal met suile rondom waar regspraak gelewer is, handel gedryf is en so meer. Die oudste basilikas in Rome dateer reeds uit die 2de eeu v.C. (Basilika Porcia), maar is in werklikheid nie veel meer as oordekte marksale nie. Hieruit het monumentale geboue soos die Basilika Ulpia op die Forum Trajani met halfronde uitgeboude stukke (absis) aan albei die kort kante, en die Basilika Constantini in Rome, met 'n middelskip van 35 m hoog, ontwikkel. Die vorm van die basilika het 'n belangrike rol gespeel in die latere Christelike kerke. Die Romeinse teaters het oor die algemeen die Griekse tradisie gevolg en bestaan uit 'n halfronde ruimte vir die toeskouers, afgesluit deur die scenae frans, 'n vaste, versierde agtermuur wat as dekor gedien het. In teenstelling met die Griekse teater was die Romeinse teater nie meer 'n opeluggebou nie, maar 'n ruimte wat heeltemal afgesluit was en in die reël met ʼn hout- of seildak oordek was. Die orchestra, wat oorspronklik vir dansers en musikante bedoel was, is toe ook van sitplekke voorsien. In Orange, Frankryk, is daar 'n goed bewaarde teater uit die tyd van [[Augustus Octavianus|keiser Augustus]]. Die amfiteater is 'n eie Romeinse bouvorm. Dit bestaan uit 'n ovaalvormige arena met sitplekke wat skuins na onder loop, waar daar gladiatorspele gehou is. Die oudste bewaarde amfiteater is in [[Pompeji]] (kort na 80 v.C.) en die grootste is die Amphiteatrum Flavium ([[Colosseum]]), wat tussen 70 en [[100 n.C.]] gebou is. Dit is 188 m lank, 156 m breed en 48 m hoog (4 verdiepings). Daar was plek vir 50&nbsp;000 toeskouers, wat deur middel van 'n goed beplande stelsel van plekaanwysing vlot in en uit kon beweeg. Onder die arena was daar hokke vir die wilde diere, asook allerlei tegniese apparatuur waarmee die arena byvoorbeeld met water gevul kon word ten einde seegevegte na te boots. Ook die gebou is met seile oordek, wat selfs aangekondig is as "vela erunt" (die seile sal gespan word). Die sirkus vir die wa-wedrenne was ook ovaalvormig met oplopende rye sitplekke vir toeskouers. 'n "Ruggraat" (spina), met 'n keerpunt (meta) aan elke punt, het 'n renbaan in die arena afgebaken. Hier het die vierspan, wat deur middel van kleure in 2 groepe (rooi en wit) verdeel is, onder die fanatieke aanmoediging van die publiek teen mekaar meegeding; later het die groep of "partystryd" dikwels 'n politieke betekenis gehad. In Rome was daar verskeie sirkusse. Die oudste is die Circus Maximus, wat nog uit die koningstyd dateer. Wat suiwer dekoratiewe monumente betref, was die triomfboog, wat opgerig is as ereteken vir seevierende veldhere en keisers, iets nuuts waarmee die Romeine vorendag gekom het. Die triomfboë het meestal een deurgang gehad en was versier met reliëfs wat die roemryke dade van die vereerdes uitgebeeld het. Op die reghoekige bostuk (attica) is daar 'n inskripsie aangebring wat ook op die vereerdes betrekking gehad het. Bo-op was daar dikwels beelde of ʼn segewa. Die bes bewaarde voorbeelde in Rome is die boog van [[Titus (Keiser)|Titus]] ([[81 v.C.|81 n.C.]])<!-- WAT GAAN HIER AAN? --> ter ere van die oorname van [[Jerusalem]], en die Boog van Konstantyn (312- 315 n.C.). Die spiraalvormige eresuile wat met reliëfs versier was en waarop 'n beeld van die keiser (in die Christelike tyd 'n beeld van ʼn heilige) was, is ook opvallend. Die suil van Trajanus (ca. 114 n.C.) en die suil van Marcus Aurelius (einde van die 2de eeu n.C.) in Rome is albei 35 m hoog en bestaan geheel en al uit marmer. Monumente en gebouekomplekse soos hierbo beskryf, is ook op groter of kleiner skaal in die provinsies gebou. Waar dit in Rome as manifestasie van die keiser se mag gedien het of 'n teken van sy milddadigheid teenoor die volk was, het dit in die provinsies aan plaaslike hoëlui die geleentheid gebied om hulle rykdom ten toon te stel. Die oorblyfsels wat bewaar gebly het, gee 'n mens 'n goeie idee van die tegniese prestasies waartoe die Romeinse boumeesters, wat merendeels anoniem gebly het, in staat was en hoe hulle dit kon toepas in indrukwekkende bouwerke. === Stad- en woningbou === [[Lêer:House of the Wounded Bear atrium with fimpluvium and mosaic ountain in the rear Pompeii Prowalk.jpg|duimnael|regs|250px|Atrium met impluvium in die Huis van die Gewonde Beer, Pompeji. 'n Mosaïekfontein is sigbaar op die agtergrond.]] Uit voorbeelde soos [[Ostia]], die hawestad van Rome 1ste eeu v.C.), en [[Leptis Magna]] uit die tyd van Augustus (die huidige Misurata aan die Libiese kus) blyk dat die Romeine in die aanleg van stede hulle gehou het by die Grieks-Hellenistiese skaakbordpatroon van reghoekige blokke en strate wat mekaar loodreg kruis. Die Romeine het dit egter gekombineer met die indeling van hulle leërkamp, wat van poort tot poort deur twee hoofstrate, die cardo (noord-suid) en die decumanus (oos-wes), in vier dele verdeel is. Waar die tent van die kommandant op die kruispunt in die kamp gestaan het, het die forum in die stad op die kruispunt gestaan. Die strate was geplavei en daar was "oorsteekplekke" wat van stapstene voorsien was, sodat voetgangers se voete skoon kon bly. Die welgesteldes het in atriumtipe huise gewoon. Die vertrekke in die tipe huis is rondom 'n oordekte hof (atrium) gegroepeer, met ʼn vierkantige luik waardeur lig en reënwater deurgelaat en opgevang kon word. Van die 2de eeu v.C. af is die huise na die Griekse voorbeeld met 'n suilehof (peristyl) uitgebrei, wat ook vierkantig was met vertrekke rondom. Dié soort huise het gewoonlik hoogstens 2 verdiepings gehad en aan die straatkant was daar dikwels winkels. Die bes bewaarde voorbeeld is in Pompeji, waar 'n mens ook 'n goeie idee kry van die mooi versierings soos mosaïeke, muurskilderinge en ander dekorasies. Die woonblokke wat in rye of rondom 'n binneplaas in stede soos [[Ostia]] en Rome opgerig is nadat bougrond skaarser geword het, was heelwat minder gerieflik. Die insulae (letterlik "eilande") was van onbedekte baksteen of beton gebou en het 5 of 6 verdiepings, stelle trappe en soms balkonne gehad. Volgens gegewens uit die keisertyd is dit bekend dat daar 'n wesenlike brand- en instortingsgevaar in die huise was en dat mense gekla het oor die baie geraas. Die versugting van die digter [[Martialis]] (ca. 40- 104) oor die "landgoed in sy vensterbank" (die blomme wat daar geplant is) beklemtoon die ooreenkoms met die posisie van die moderne woonstelbewoner. Die paleise wat die keisers in Rome en elders laat bou het, het die skerpste denkbare teenstelling met die huise gevorm. Keiser Augustus se paleis op die Palatinus was nog taamlik eenvoudig, maar die van Nero, die [[Domus Aurea]] (Goue Huis), wat tussen 64 en 68 gebou is, was 'n uitgebreide kompleks met ʼn meer en omring deur parke. Die burgery was nie tevrede met die paleis nie, want inskripsies met die volgende strekking het verskyn: "Mense, maak dat julle uit die stad wegkom, want as dit so aangaan, bly daar vir die gewone sterfling geen plek meer oor nie." Die Domus Aurea is later grotendeels afgebreek en deur Domitianus (81-96 regeer) deur 'n keiserlike woning op die heuwel [[Palatinus]] vervang. Die naam van die tipe woning is van die heuwel se naam afgelei: paleis. Die bekendste voorbeeld van so ʼn paleis uit die provinsies is [[Diocletianus]] se "vestingslot" in [[Split]], [[Joego-Slawië]], wat ca. 300 n.C. opgerig is. Dit was 150 m breed, 180 m lank, het 'n galery aan die seekant en 3 poorte en 16 torings aan die landkant gehad. 'n Groot deel daarvan bestaan vandag nog as deel van die stadsentrum wat in die Middeleeue ontwikkel het. Die oorspronklike Romeinse bouvorm was die villa, waarvan daar twee tipes was. Die villa rustica was in werklikheid 'n opstal met stalle, skure en ander landbougeboue. Die soort villa het, met plaaslike variasies, tot ver in die provinsies voorgekom. Die Romeinse grootgrondbesitters het weer villas, die sogenaamde villa urbana, op die platteland laat bou ten einde van die stad se hitte en lawaai af weg te kom. Die villa urbana was 'n gerieflike huis wat in 'n mooi omgewing gebou is en volgens die smaak en rykdom van die eienaar ingerig is. Naas woon- en studeervertrekke het die villas dikwels baddens gehad. Die gebied rondom die huis het dikwels as tuin gedien waar die bewoners te midde van blombeddings, priële, fonteine en tuinbeelde en in die skadu van lanings kon ontspan. Die hoogtepunt van die soort villa is die Villa Hadriani in Tivoli, wat keiser Hadrianus in 125 n.C. laat bou het. Hy het elemente van verskeie plekke wat hy besoek en bewonder het, onder meer die [[Akademie]] in [[Athene]], in die villa laat opneem. Hy het dit ook as " museum" gebruik vir sy groot versameling kopieë van klassieke Griekse beelde, waarvan daar tans 'n groot aantal in die Vatikaanmuseum is. Hadrianus se grafmonument is ook baie indrukwekkend. Dit bestaan uit 'n 20 m hoë, ronde gebou op 'n 15 m hoë, reghoekige podium. Die sogenaamde Mausoleum van Hadrianus, wat in 135-139 n.C. gebou is, het in 590 die naam Engeleburg gekry omdat die engel Migael volgens oorlewering tydens 'n pesepidemie daarop verskyn het en sy swaard in sy skede gesteek het as teken dat die onheil sou ophou. Talle voorbeelde van siviele bouwerke soos paaie wat deur die eeue behoue gebly het, rioleringstelsels soos die Cloaca Maxima in Rome (in sy huidige vorm in 33 v.C. deur [[Marcus Vipsanius Agrippa|Agrippa]] aangelê), die talle akwadukte (byvoorbeeld die Pont du Gard in Nimes uit 14 n.C.) en brûe soos die by Alcantara in Spanje oor die rivier [[Taag]] (106 n.C.), waarvan die grootste boë 'n deursnee van 27 m het, was oor die hele ryk versprei. Hoewel dit argitektonies minder interessant is, is dit kenmerkend van die Romeinse boutegniek. == Beeldhoukuns == Toe daar aan die begin van die 2de eeu v.C. talle Griekse beeldhouwerke en kunstenaars na Rome begin kom het, het dit tot ʼn karakteristieke tradisie gelei, al was die tradisie nie so ryk soos die ou Griekse tradisie nie. Vir albei tipes beeldhouwerk waarin die Romeinse beeldhoukuns sy grootste prestasies bereik het, die portret en die histories-verhalende reliëf, het daar reeds 'n hegte grondslag bestaan waarop daar onder Griekse invloed voortgebou kon word. Die Romeinse beeldhoukuns het grotendeels bestaan uit nabootsings van oorspronklike Griekse standbeelde. 'n Goeie beeldhouer was nie veronderstel om nuwe beelde te maak nie, maar goeie nabootsings van Griekse beelde. Danksy hierdie houding van die Romeine besit ons vandag ʼn groot kennis van die Griekse beeldhoukuns wat ons andersins nie sou gehad het nie, aangesien baie van die oorspronklike Griekse beelde verlore gegaan het. Selfs wanneer hulle 'n standbeeld van 'n lewende persoon wou maak, het die Romeine hul idees van 'n Griekse standbeeld geneem. Die standbeeld van Augustus is wat die posisie van die arms en die bene betref, 'n presiese weergawe van 'n beroemde standbeeld deur die Griekse beeldhouer [[Polukleitos]]. Die Romeine het in slegs twee kunsvorms oorspronklikheid getoon: reliëfs en borsbeelde. Die reliëf rondom die beroemde Suil van Trajanus (113 n.C. opgerig) bied ons 'n duidelike beeld van [[Trajanus]] se veldtog teen die [[Dacia (Romeinse provinsie)|Daciërs]], en al die tonele is uitstekend uitgebeeld. Op hierdie reliëfs, soos op die op die Boog van Titus (opgerig 85 n.C.), is die geometriese karakter van die Etruskiese kuns ineengestrengel met Griekse harmonie en Romeinse realisme om dramatiese en kragtige meesterstukke te lewer. Die Romeinse belangstelling in lewensgetroue borsbeelde het 'n baie praktiese oorsprong gehad. Die voorste Romeinse families het die gewoonte gehad om gesigmaskers (''imagines'') van hul beroemde voorouers te maak. Die maskers is in [[was]] gevorm op die gesig van die oorledene en dan by die begrafnisoptogte van hul nakomelinge gedra. Baie van die maskers wat in Pompeji ontdek is, was uiters lewensgetrou. === Portret === [[Lêer:Philippus Arabicus.jpg|duimnael|240px|regs|Borsbeeld van Keiser Philippus Arabus]] 'n Gewoonte wat die Romeine van die [[Etruskers]] oorgeneem het, naamlik om dodemaskers van oorledenes te maak en dit as imagines maiorum (voorouerbeelde) in die huis te hou, het tot ʼn vorm van realistiese portretkuns gelei wat 'n mens as tipies Italies kan beskou. Dit is nie duidelik in watter mate kunstenaars uit Griekeland verantwoordelik was vir die soort beeldhouwerk en ander vroeë beeldhouwerke soos die ''Wolvin van die Kapitool'' (5e eeu v.C.) en die ''Mars van Todi'' (ca. 285 v.C.) nie. ʼn Standbeeld soos die ''Brutus Maior'' (ca. 400) dui egter op 'n onmiskenbaar Italiese styl. Die regstreekse aanraking met die Griekse kuns (klassiek sowel as Hellenisties) het tot 3 tendense gelei wat met wisselende klem die portretkuns sou oorheers: die sterk ekspressiwiteit wat aan die Hellenisme ontleen is, die idealisering wat uit die klassieke stam, en 'n [[Hellenistiese tydperk|Hellenistiese]] realisme, wat egter in groter mate tipes (die bedelaar, die kind) as die individu ingesluit het. Die laaste tendens is deur die Romeine tot 'n persoonlike gelykenis omvorm: die borsbeeld was 'n ware beeld van die mens en skoonheidsgebreke soos vratte, ʼn dubbele ken en so meer is lewensgetrou weergegee. Die tendens is ook in munte merkbaar. Tydens die regering van [[Augustus Octavianus|Augustus]] het die klassisistiese idealisering oorheers, soos wat duidelik te sien is in die ''Augustus van Primaporta'' (ca. 20 v.C.; Vatikaanmuseum), waarvan die borspantser met allegoriese voorstellings versier is. In Flavius se tyd het die realisme oorheers, soos blyk uit byvoorbeeld die kop van die ''Vespasianus'' en uit die ''Caecilius lucundus'' uit Pompeji. Daarna was daar, veral na Hadrianus, wat bowendien die portretbeeld met 'n baard bekend gestel het, 'n ewewigtige vermenging van die 2 tendense. ʼn Kenmerkende voorbeeld hiervan is die beeld van die keiser se jong gunsteling, Antinoös. In die 3de eeu het die realisme met 'n sterk ekspressiwiteit (woeste haardos, deurdringende blik deur plastiese weergawe van die oog) weer die botoon gevoer. Dit het uitgeloop op 'n idealisering van die "barbaarse" keisertipe: Caracalla en die soldatekeiser [[Philippus Arabus]] (Julius Verus Philippus, 244-249). Daarna het ʼn toenemende vervlakking ingetree, waarin die keiserportret steeds meer 'n simbool van die keiser se mag geword het: die kolossale kop van [[Konstantyn die Grote]], wat in sy basilika in Rome staan, is in sy abstraksie skaars nog menslik. === Reliëf === [[Lêer:RomaAraPacisDecorazioneVegetale.jpg|duimnael|regs|Vegetale reliëfversiering op die Vredesaltaar in Rome]] Die histories-verhalende reliëf was onbekend onder die Grieke, wat reële gebeurtenisse in ʼn mitologiese vermomming weergegee het. Die Romeinse nuwigheid het waarskynlik ontwikkel uit die Etruskiese reliëfs en skilderinge, en uit beeldhouwerk op sarkofae (grafkiste) en altare. Die oudste kenmerkende voorbeeld is op die altaar van Gnaeus Domitius Ahenobarbus (1ste eeu v.C.), met die  afbeelding van die suovetaurilia (die offer van 'n vark, 'n ram en 'n stier teen die einde van 'n sensusopname). Op die Ara Pacis Augustae, Augustus se vredesaltaar in Rome (13-9 v.C.), het dit tot volle bloei gekom. In 'n reeks opeenvolgende taferele wat in mekaar oorgaan, word 'n prosessie van die keiser, sy familie, senatore en magistrate uitgebeeld. Toneeltjies soos die van 'n vrou wat 'n groepie mense vermaan om hulle rustig te hou en ʼn kind wat die mense by hom se aandag probeer trek, word ook in die prosessie uitgebeeld. Die allegoriese figure en personifikasies, onder meer [[Tellus]] (Terra Mater, godin van die aarde) en Italia, is ook kenmerkend. Die Romeinse realisme en klassieke waardigheid is tot 'n ewewigtige geheel verwerk en deur die bondige behandeling van die agtergrond het die kunstenaars selfs 'n sekere dieptewerking bereik. Latere voorbeelde is die reliëfs op die Boog van Titus (81 n.C.), waar die tempelskatte van Jerusalem, onder meer die sewepuntkandelaar, in 'n triomftog na Rome gebring word, en die Suil van Trajanus, waarop sy veldtog in Itali (Roemenië; ca. 100 n.C.) uitgebeeld word. Die taferele loop in 'n band spiraalvormig om die suil. 'n Indruk van diepte is verkry deur geboue op die agtergrond te plaas. Minder belangrike persone is kleiner afgebeeld. Die Suil van [[Marcus Aurelius]], wat 75 jaar later opgerig is, toon reeds die neiging om die figure se waardigheid te beklemtoon deur hulle frontaal af te beeld, wat in die loop van die [[3de eeu]] gelei het tot ʼn strak, meer tweedimensionele weergawe. === Ander beeldhouwerk === In Italië sowel as in die provinsies is daar talle beeldhouwerke gevind. Op die platteland is die Romeinse invloed met die inheemse style vermeng. Van die belangrikste beeldhouwerk uit die provinsies is grafmonumente, van steles met 'n beeld van die oorledene tot ryk versierde mausoleums. Benewens 'n wye verskeidenheid van taferele uit die daaglikse lewe is daar vir die versiering van grafmonumente ook van landskappe en motiewe soos blomme, diere, kruike en kranse gebruik gemaak. Verder was daar ook wydingsreliëfs aan die Romeinse gode (Jupitersuil in [[Mainz]]), inheemse gode ([[Nehalennia]]) en gode wat deur middel van die soldate bekend geword het ([[Mitraïsme|Mithras)]]. == Skilderkuns == [[Lêer:Nationalbibliothek Papyrusmuseum.jpg|duimnael|regs|Van die Oostenrykse Nasionale Biblioteek – Papyrus-museum]] Byna niks van die Romeinse skilderkuns van voor die 1ste eeu v.C. het bewaar gebly nie. Die name van skilders is egter oorgelewer: die edelman [[Gaius Fabius Pictor]] ("die skilder") sou in [[301 v.C.|302 v.C.]] die tempel van Salus versier het, terwyl die tragediedigter [[Marcus Pacuvius]] (ca. 220-130) ook op die gebied bedrywig sou gewees het. Daar kan aanvaar word dat hulle styl waarskynlik uit 'n vermenging van Etruskiese en Grieks-Hellenistiese elemente bestaan het. Die ontwikkeling na die 1ste eeu v.C. kan aan die hand van die skilderinge in Pompeji bestudeer word. Die Duitser [[August Mau]] (1840- 1909) het 4 Pompejaanse skilderstyle onderskei. In die indeling gaan dit in werklikheid meer oor die style in binnenshuise versiering, wat saamhang met die horisontale verdeling van die muur in die sokkel, die middelste deel en die borand. In die eerste styl het die kunstenaars, na die Griekse voorbeeld, die indruk probeer wek dat die muur met marmer of inlegwerk van ander kosbare stene oordek was. Hierop het die sogenaamde argitektuurstyl of illusionistiese styl (ca. 90- 15 v.C.) gevolg, waarvolgens daar suile en balke geskilder is ten einde skynbouwerk te skep. Die trompe-l'oeil effek (oëverblindery) is verder gevoer deur landskaptonele en ander taferele tussen die suile te skilder (byvoorbeeld in die Huis van Livia, Rome). Later het die klem van die illusionistiese effek verskuif na mitologiese figure wat in die landskap geskilder is. Soms, soos by ''Die filosoof'' in die Villa Boscoreale, is lewensgroot figure, wat lyk asof hulle uit die muur na vore tree, teen 'n rooi vlak geskilder. Omstreeks [[15 v.C.]] het dit ontwikkel tot 'n 3e styl, waarin daar heeltemal van die illusie weggebreek is en die voorstelling bloot as 'n skildery gedien het. Om die voorstelling was daar 'n raam, terwyl daarrondom motiewe soos suiltjies, blomranke, palmette, kandelabers en so meer, wat dikwels verwantskap met werk uit Egipte getoon het, as versiering aangebring is: vandaar die naam Egiptiserende styl. Die 4e, die fantastiese styl, was weer 'n terugkeer na die skynargitektuur, maar dié keer nie om die werklikheid te suggereer nie, maar om vrye teuels aan die fantasie te gee. Die kunstenaars het hulle verlustig in verfynde perspektief-effekte en gewaagde konstruksies wat deur die toneeldekor geïnspireer is. === Figuratiewe skilderkuns === Net soos die beeldhoukuns het ook die Romeinse skilderkuns 'n sterk Hellenistiese inslag gehad. Omdat daar geen Griekse kunstenaars aan die werk was nie, is daar na alle waarskynlikheid van Hellenistiese voorbeelde en ikonografiese motiewe gebruik gemaak. Dit kom die sterkste na vore in die talle mitologiese voorstellings, en in werke soos die beroemde ''Aldobrandini-bruilof'' (Augustiese tydperk), waar 'n Romeinse huwelikseremonie deur Griekse godefigure bygewoon word. Die Romeine se eie voorkeure kom egter ook duidelik in die skilderkuns na vore. Dit blyk in die eerste plek uit die aandag wat daar aan die landskap bestee is. Dit is in die eerste plek as geïdealiseerde dekor vir mitologiese taferele gebruik en was dikwels romanties van aard met sonderlinge rotse en knoetserige bome. Die landskap as selfstandige onderwerp met figure bloot as inkleding en om dit te verlewendig, is tipies Romeins. Die soort skilderye is deur tydgenote toegeskryf aan die Romeinse skilder Studius (of Ludius) uit die tyd van Augustus. Dit is dikwels uitgevoer in 'n tegniek wat 'n mens impressionisties sou kon noem: sketsmatig opgestel met sagte lyne en die oordeelkundige gebruik van lig en skadu. Dergelike landskappe het herhaaldelik voorgekom in die versiering van geboue. Voorbeelde is die Odyssee-landskappe (middel van die 1ste eeu n.C.) met taferele uit [[Homeros|Homerus]] se epos met dieselfde naam. Die Romeine se voorliefde vir tonele uit die daaglikse lewe, dikwels met 'n humoristiese inslag, is verder kenmerkend (vergelyk die mosaïek met die straatmusikante uit 1ste eeu v.C. uit Pompeji, wat toegeskryf word aan Dioskourides van Sames), Stillewes met weldeurdagte komposisies van jagwild, voëls, blomme en vrugte was ook nie seldsaam nie. Hoewel daar portretstudies was, het byna niks daarvan bewaar gebly nie. 'n Mooi voorbeeld, wat aan die tegniek van die Egiptiese mummieportrette herinner, is die van [[Terentius Nero]] en sy vrou in Pompeji. Min het weer eens uit die tyd na die vernietiging van Pompeji ([[79 v.C.|79 n.C.]]) bewaar gebly. Oorblyfsels van die skilderkuns is egter wel in die laat-Antieke manuskripte soos die ''Vergilius Vaticanus'' (ca. 500) en in die vroeg-Christelike kuns gevind. === Mosaïeke === [[Lêer:Mosaico Camino de Albalate II.jpg|duimnael|Gedeeltelike uitsig op die Mosaïek van die Camino de la Vega de Albalate (Calanda)]] Die ontwikkeling van die skilderkuns was nou verweef met die van die Romeinse mosaïeke, wat dikwels kopieë van (Griekse) muurskilderinge was. Mosaïeke het as versiering van vloere en mure gedien: die growwer opus tesselatum, met 'n embleem van fyner opus vermiculatum in die middel, was vir die vloere bedoel, terwyl die opus musivum teen die mure gebruik is. Hiervoor is duurder materiale, soos glas, gebruik wat op die vloer te maklik beskadig sou kon word. Die kuns het ook meer verfyn geraak en na die provinsies versprei. In die westelike provinsies was die kunstenaars blykbaar merendeels Romeine. Op Trier en ander plekke het daar ateljees ontstaan waar daar geleidelik plaaslike style ontwikkel het, wat egter nog vir 'n geruime tyd met die van die moederland verband gehou het. == Kunsnywerheid == Ten einde 'n goeie begrip van die toegepaste kuns in die [[Romeinse Ryk]] te verkry, moet daar besef word dat daar in die bloeityd 'n lewendige handelsverkeer bestaan het, waardeur streke wat ver uitmekaar en van Rome gelê het, produkte kon uitruil. Dit het aanleiding gegee tot die ontstaan van massavervaardiging, waarin sommige provinsies selfs daarin geslaag het om die Italiese produksie te oortref. Gallië het byvoorbeeld in die middel van die 1ste eeu die erdewerkmark ten koste van [[Arretium]] verower. 'n Groot deel van die kunsnywerheidsprodukte is uit verganklike materiaal vervaardig; min daarvan het gevolglik bewaar gebly en 'n mens is dus aangewese op beskrywings en afbeeldings (muurskilderinge). Dit geld veral vir klere en skoeisel. Ook het daar min houtsnywerk en houtmeubels bewaar gebly. Daar was egter ook meubels van brons, marmer en ander meer duursame materiaal. Die meubels is dikwels met dierekoppe, palmette, volute en inlegwerk versier. === Keramiek === Hoewel daar talle soorte erdewerk in die Romeinse wêreld gemaak is, is die terra sigillata tog tiperend. Die erdewerk was rooi geglasuur en met 'n vorm of mal gemaak. Die versiering (plant- en diermotiewe) in reliëf is met ʼn stempel (sigillum) aangebring. Dit het omstreeks die helfte van die [[1ste eeu v.C.]] in Arretium ([[Arezzo]]) verskyn nadat 'n sekere [[Marcus Perennius]] dit glo daar bekend gestel het. Sy assistent [[Tigranes die Grote|Tigranus]] was uit [[Klein-Asië]] afkomstig en die Arretynse ware kan inderdaad herlei word tot Hellenistiese keramiek soos die Megariese erdewerk (swart, later rooi met soms ingestempelde reliëfversiering) en die donkerrooi Pergameense erdewerk, wat van 150 tot [[50 v.C.]] besonder gewild was. Die tegniek het vinnig na die westelike provinsies versprei, veral na [[Gallië]]. Terra sigillata is 'n belangrike hulpmiddel by datering omdat baie daarvan gevind is en die vervaardigers hulle persoonlike merke op die keramiek aangering het. === Glas === [[Lêer:RomanglassMET.jpg|duimnael|Romeinse en Griekse glas in die [[Metropolitan Museum of Art]], New York]] Die glasblasery was 'n ander belangrike vertakking van die kunsnywerheid. Die tegniek is in die 1ste eeu v.C. in [[Feniciërs|Fenicië]] ontdek en het via Italië gou tot in Gallië en die Rynland versprei. In 'n groot aantal ateljees is daar 'n groot verskeidenheid soorte en vorme vervaardig. Daar was millefioriglas met bandversierings in kleur, goudglas (goudblad tussen lagies glas), reliëfglas met wit figure op 'n blou agtergrond en die beroemde diatretaglas (netglas), waarvan die buitelaag tot 'n uiters fyn netwerk bewerk is. In die Romeinse tyd was vensterglas ook bekend en het glasspieëls hul voorgangers van gepoleerde metaal begin verdring. === Edelsmeewerk === Wat smeewerk uit edelmetale betref, het die oostelike sentra soos Alexandrië die toon aangegee, hoewel [[Tarentum]] in Italië byvoorbeeld ook tot ‘n belangrike sentrum ontwikkel het. Die versiering dui ook op 'n sterk Hellenistiese inslag. Die produkte is op taamlik groot skaal uitgevoer. Tegnieke wat in silwersmeewerk gebruik is, was byvoorbeeld niëllo, waarby donker metaalpoeier in gegraveerde lyne vasgesmelt is. Wat goud betref, is daar van omstreeks 200 n.C. af van onder meer die tegniek bekend as opus interrasile ('n baie fyn verdiepte reliëf) gebruik gemaak. == Musiek en letterkunde == === Musiek === Vir inligting oor die Romeinse musiek is 'n mens op indirekte bronne soos die literatuur en die beeldende kunste aangewese omdat geen musiek bewaar gebly het nie. Tot omstreeks die helfte van die 20e eeu het musiekhistorici die musiekkultuur van Rome nie hoog aangeslaan nie. Naas die veelsydige Griekse tradisie is die Romeinse tradisie as 'n epigonistiese kultuur afgemaak. By nadere ondersoek van die bronne het dit egter aan die lig gekom dat musiek ook in Rome ʼn belangrike rol gespeel het, sowel as kunsvorm (teater, solo-optredes) as in die daaglikse lewe (arbeidersliedere, militêre musiek). Naas die Griekse musiek het die Etruskiese musiek veral 'n groot invloed op die Romeinse musiek gehad. By Etruskiese grafmonumente is daar met die tibia (fluit) en die kithara (lier) musiek gemaak om bose geeste te verdryf. Verder is daar ook van tibia-begeleiding gebruik gemaak by wapendanse en stoeigevegte (in die verband kan daar gewys word op die groot waarde wat die [[Romeinse Ryk|Romeine]] aan musiek tydens oorlogvoering geheg het). Oor die algemeen het die Etruskers, in verhouding tot byvoorbeeld die Grieke, baie blaasinstrumente bespeel, veral die horing en trompet. Daarnaas het hulle onder meer ook die dubbelfluit, die dwarsfluit, ritmiese slaginstrumente soos kastanjette, die lyra (lier) en die kithara bespeel. Dit is opvallend dat daar in die Etruskiese kuns nêrens sangers afgebeeld word nie; by die Romeine, daarenteen, was liedere (arbeiders- liedere en volksliedjies, sowel as geleentheidsliedere en later die kunslied) baie belangrik. Die Romeine het ook die dansdrama van die [[Etruskers]] oorgeneem, maar dit het op die agtergrond geraak toe die Griekse [[drama]] in Rome bekend gestel is. Musiek het egter hierin ook ʼn belangrike rol gespeel, veral as begeleiding by die danse. Vertolkers het later ook in toenemende mate fragmente uit 'n drama selfstandig uitgevoer. Alle lae van die bevolking het later met solo-uitvoerings aan musiekwedstryde deelgeneem. Daar is ook tydens die meeste rituele, byvoorbeeld die dodedienste en die verskillende mistieke kultusse, van musiekbegeleiding gebruik gemaak. Daar bestaan talle afbeeldings van slaginstrumente soos tromme, simbale en voetkastanjette. Verder het die kithara en die harp ook opgang gemaak. Wat blaasinstrumente betref, is die tuba (basuin), lituus (lang, trompetagtige klaroen met ʼn omhooggebuigde beker) en die cornu (horing) veral in militêre musiek gebruik. Die hidrouliese orrel (waterorrel) was 'n Hellenistiese uitvinding, en is nie net as huisinstrument gebruik nie, maar ook deur rondtrekkende musici. Omdat musiek so 'n belangrike rol gespeel het, is dit vanselfsprekend dat dit deel van die opvoeding sou uitmaak, eers in die vorm van praktiese onderrig en later ook wat musiekteorie betref. Teorie en praktyk het egter steeds verder van mekaar beweeg. Die musiekteorie, wat geheel en al op die Griekse musiekteorie berus het en veral deur die Grieke beoefen is, was teen die tyd dat die [[Romeinse Ryk]] begin verval het feitlik 'n matematiesfilosofiese wetenskap wat min of geen verband meer met die uitgevoerde musiek getoon het nie. === Letterkunde === Die Romeine se kenmerkendste eienskappe, naamlik die sin vir die praktiese en die nuttige, die aristokratiese gees en die konserwatiewe lewenshouding, is ook die kenmerkende eienskappe van die Romeinse letterkunde. Prosa was die literêre genre wat die meeste beoefen is. Die poësie was aanvanklik 'n soort verlengstuk van die satire; toe die poësie later, onder Griekse invloed, as 'n selfstandige genre tot stand gekom het, het dit dikwels in diens van 'n sedelike of nasionale ideaal gestaan. Die grootste Romeinse digters was [[Vergilius]], in wie se epiese werke die ontsag vir menslike leed en ongeluk die botoon voer, en [[Horatius]], wat in sy vername, oorspronklike en humoristies getinte werke hom beywer het vir waaragtige morele beginsels. Een van die vernaamste Latynse prosaïste was [[Cicero]], wat in sy redevoerings en briewe 'n soort [[Latyn]] gebruik het wat sedert die tyd van die Middeleeuse Humaniste die "Goue Latyn" genoem word. Die geskiedskrywer Livius, wat op onpartydige wyse en met eerbied vir oorlewering en die religie ʼn treffende beeld van die ou [[Romeinse provinsie|Romeine]] gegee het, en [[Tacitus]], die knapste en diepsinnigste van die Romeinse historici, is eweneens belangrik. == Bronnelys == * KENNIS, 1980, {{ISBN|0798108266}}, volume 4, bl. 809 - 811 * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409656}}, volume 24, bl. <!--?--> == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Ancient Roman art}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kuns]] [[Kategorie:Romeinse Ryk]] 1vblgwa8uwk4np51xxp4ffrjats1bjv 2964930 2964929 2026-09-04T05:40:31Z Oesjaar 7467 /* Boukuns */ Rooi word blou. 2964930 wikitext text/x-wiki Nadat [[Rome]], oorspronklik 'n Italiese stadjie wat lank onder die politieke en kulturele beheer van die [[Etruskers]] was, in [[500 v.C.]] onafhanklik geword het, het die Romeine in die eerste eeue daarna meer tyd en aandag bestee aan die handhawing en uitbouing van hulle nuwe selfstandigheid as aan die ontwikkeling van die beeldende kuns. Die toestand het egter in die loop van die [[3de eeu v.C.]] verander, eers deur die onderwerping van die Griekse kolonies in Suid-Italië ([[Magna Graecia]]), en later vanweë die magsuitbreiding ooswaarts na die Hellenistiese wêreld: [[Griekeland]] self, [[Anatolië|Klein-Asië]] en [[Egipte]]. Dit in ag genome is die '''Romeinse kuns''' vroeër bloot as 'n uitloper of nabloei van die [[Hellenisme]] beskou. Dit is egter beslis te simplisties gestel, want hoewel die Griekse invloed sterk was en baie van die kunstenaars in die Romeinse tyd Grieke was, het die Romeine daarin geslaag om die Grieks-Hellenistiese elemente met hulle inheemse Italo-Etruskiese kern te vermeng. In die proses het die Romeine nuwe aspekte beklemtoon en nuwe moontlikhede ontdek en uitgebou. Die boukuns verteenwoordig die Romeine se belangrikste prestasies op kunsgebied. == Griekse invloed == Rome het egter gegroei en mettertyd al hoe meer in aanraking met die Grieke gekom. Die Romeine se houding jeens die [[Grieke]] het dus ook begin verander. 'n Romeinse digter het op 'n keer gesê dat die Grieke na hul verowering hul veroweraars verower het; wat hy hiermee bedoel het, was dat die Griekse idees 'n groot invloed op die Romeine gebad het, en dit was veral waar op die gebied van die kuns. Hierdie proses het gedurende die [[Tweede Puniese Oorlog]] begin. In [[212 v.C.]] het Claudius Marcellus [[Sirakuse]], een van die belangrikste Griekse kolonies op [[Sisilië|Sicilië]], verower en 'n groot aantal pragtige standbeelde en ander kunswerke na Rome teruggestuur. Die opwinding en belangstelling wat die standbeelde by hul aankoms in Rome gewek het, was so groot dat Fabius Maximus, toe hy [[Tarentum]] drie jaar later verower, die Tarentyne toegelaat het om hul eie standbeelde van hul gode te behou - hulle het in elk geval weinig artistieke waarde gebad - maar talle groot Griekse meesterstukke, onder meer 'n uitstekende bronsbeeld deur die beroemde Griekse beeldhouer [[Lusippos]], na [[Rome]] laat bring het. In die Senaat het [[Cato die ouere|Cato]], beroemd vir sy verdediging van die ou sedes en die voorvaderlike leefwyse, 'n bitter aanval gedoen op hierdie versiersels, wat dan die strenge karakter van die stad sou vernietig. Maar die Romeine het nie eens na hom geluister nie. Soldate was aan die terugkeer van die oorlog in [[Griekeland]], en hulle het talle verhale te vertel gehad van al die wondere wat hulle in die beroemde stede van Griekeland gesien het - [[Athene]], [[Olimpia|Olumpia]] en [[Korinthe]]: marmergeboue versier met standbeelde, bronsbeelde, geverfde vase, gegraveerde drinkbekers van silwer, ens. 'n Liefde vir mooi dinge het by die Romeine begin posvat. == Boukuns == [[Lêer:Forum Romanum clouds.jpg|duimnael|regs|250px|Uitsig oor die [[Forum Romanum]] in 2021]] Die Romeinse boukuns word op grond van die monumentaliteit, ʼn sterker aksent op die interieur van geboue en die belangrike aandeel van utiliteitsdienste (brûe, akwadukte en so meer) van die Griekse en Etruskiese boukuns onderskei. Die uitvinding van beton in die [[2de eeu v.C.]] was 'n belangrike tegniese ontwikkeling wat die konstruksie van boë en gewelwe moontlik gemaak het. Bak- en tufsteen is as boumateriaal gebruik; soms is dit met stuccowerk en marmerblaaie beklee en soms nie. Die tempel het die basiese eienskappe van die Etruskiese tempel behou: Dit was reghoekig, het op 'n hoë podium gestaan en kon net van voor af binnegegaan word ('n Griekse tempel kon van alle kante betree word). Dit het beteken dat die Romeine meer aandag aan die gewel, wat op suile gerus het, gegee het. Oorspronklik was die suile van die [[Toskane|Toskaanse]] bouorde, 'n vereenvoudigde weergawe van die Grieks-Doriese suile, met 'n voetstuk en sonder kannelures (oorlangse groewe). Later is Ioniese en Korinthiese elemente oorgeneem en het daar selfs 'n kombinasie van die twee ontstaan: 'n kapiteel met Ioniese volute (krulle) en Korinthiese akantblare. Die tempel van Fortuna Virilis (of Portunus) in Rome en die Maison Carrée ([[Nîmes]]), wat albei uit die [[1ste eeu v.C.]] dateer, is goed bewaarde vroeë voorbeelde van Romeinse tempels. Naas die soort tempels is daar ook ronde tempels gebou, onder meer die tempel van Vesta (ca. 200 n.C.) en die beroemde [[Panteon in Rome|Panteon]] in Rome (27/5 v.C., ca. [[120 v.C.|120 n.C.]] <!-- opgerig en later herstel deur Agrippa --> herbou). Laasgenoemde is van buite af ʼn onopvallende grys gebou. Aan die voorkant is daar 'n driehoekige timpaan (gewelveld) wat op Korinthiese suile rus; daaragter is daar 'n ronde gebou met 'n deursnee van 43 m en 'n hoogte van ook 43 m. Die binnekant is ryklik met suile en marmer versier, en die lig val deur ʼn opening in die middel van die koepel na binne. Die gewelf bestaan uit reghoekige blokke wat in die middel dieper uitgesny is ('n kofferplafon). In die [[Renaissance]] het dit vir onder andere [[Brunelleschi]], [[Bramante]] en [[Michelangelo]] as voorbeeld gedien (St. Pieterskerk, Rome). Die gevoel van monumentaliteit kom veral sterk na vore in die thermae, die openbare badhuise, wat 'n belangrike sosiale funksie as ontmoetingsplek vervul het. Die badhuise het uit talle afsonderlike ruimtes bestaan, wat aanvanklik taamlik willekeurig (Pompeji), maar later meer simmetries georden is: ʼn swembad (natatio), baddens vir koue, lou en warm water (onderskeidelik frigidarium, tepidarium en caldarium), sweetbad (laconicum), kleedkamers (apodyterium), masseer- en sportvertrekke, asook allerlei bykomende geboue en ʼn wandelpark. Al die ruimtes is ryklik versier met motiewe wat aan die Griekse kuns ontleen is, maar wat egter hul oorspronklike funksie (by suile byvoorbeeld as stut van die dak) verloor het. Die thermae van [[Caracalla]] in Rome en die van [[Diocletianus]] is veral bekend. Die bouwerk aan eersgenoemde is in [[211|211 n.C.]] begin, terwyl laasgenoemde in die 3de eeu gebou is. Die Kaiserthermae in [[Trier]] (begin van die 4e eeu n.C.) is 'n goed bewaarde kompleks uit die provinsies. Die Romeine se voorkeur vir simmetrie kom ook na vore in die forum, die openbare plein van ʼn Romeinse stad. In Rome was die [[Forum Romanum]] nog 'n onreëlmatige plein waaraan daar met verloop van tyd steeds meer geboue verrys het: tempels, suilehalle, basilikas, eresuile, standbeelde en die verhoog of platform (die rostrum), waarvandaan toesprake gemaak is. Die onreëlmatigheid van die forum herinner 'n mens nog aan die Griekse agora (markplein). Die sogenaamde keiserforum wat noord hiervan geleë is, is in groter mate volgens 'n vaste bouplan opgerig. Die grootste van die forums is die Forum Trajani of Forum Ulpium, wat in 114 n.C. deur die boumeester Apollodorus van Damaskus voltooi is. 'n Poortgebou verleen toegang tot 'n reghoekige plein met ʼn suilegang rondom en 'n tempel aan die oorkant. Aan die een kant van die forum was daar dikwels ʼn basilika, 'n oordekte, reghoekige hal met suile rondom waar regspraak gelewer is, handel gedryf is en so meer. Die oudste basilikas in Rome dateer reeds uit die 2de eeu v.C. (Basilika Porcia), maar is in werklikheid nie veel meer as oordekte marksale nie. Hieruit het monumentale geboue soos die Basilika Ulpia op die Forum Trajani met halfronde uitgeboude stukke (absis) aan albei die kort kante, en die Basilika Constantini in Rome, met 'n middelskip van 35 m hoog, ontwikkel. Die vorm van die basilika het 'n belangrike rol gespeel in die latere Christelike kerke. Die Romeinse teaters het oor die algemeen die Griekse tradisie gevolg en bestaan uit 'n halfronde ruimte vir die toeskouers, afgesluit deur die scenae frans, 'n vaste, versierde agtermuur wat as dekor gedien het. In teenstelling met die Griekse teater was die Romeinse teater nie meer 'n opeluggebou nie, maar 'n ruimte wat heeltemal afgesluit was en in die reël met ʼn hout- of seildak oordek was. Die orchestra, wat oorspronklik vir dansers en musikante bedoel was, is toe ook van sitplekke voorsien. In Orange, Frankryk, is daar 'n goed bewaarde teater uit die tyd van [[Augustus Octavianus|keiser Augustus]]. Die amfiteater is 'n eie Romeinse bouvorm. Dit bestaan uit 'n ovaalvormige arena met sitplekke wat skuins na onder loop, waar daar gladiatorspele gehou is. Die oudste bewaarde amfiteater is in [[Pompeji]] (kort na 80 v.C.) en die grootste is die Amphiteatrum Flavium ([[Colosseum]]), wat tussen 70 en [[100 n.C.]] gebou is. Dit is 188 m lank, 156 m breed en 48 m hoog (4 verdiepings). Daar was plek vir 50&nbsp;000 toeskouers, wat deur middel van 'n goed beplande stelsel van plekaanwysing vlot in en uit kon beweeg. Onder die arena was daar hokke vir die wilde diere, asook allerlei tegniese apparatuur waarmee die arena byvoorbeeld met water gevul kon word ten einde seegevegte na te boots. Ook die gebou is met seile oordek, wat selfs aangekondig is as "vela erunt" (die seile sal gespan word). Die sirkus vir die wa-wedrenne was ook ovaalvormig met oplopende rye sitplekke vir toeskouers. 'n "Ruggraat" (spina), met 'n keerpunt (meta) aan elke punt, het 'n renbaan in die arena afgebaken. Hier het die vierspan, wat deur middel van kleure in 2 groepe (rooi en wit) verdeel is, onder die fanatieke aanmoediging van die publiek teen mekaar meegeding; later het die groep of "partystryd" dikwels 'n politieke betekenis gehad. In Rome was daar verskeie sirkusse. Die oudste is die Circus Maximus, wat nog uit die koningstyd dateer. Wat suiwer dekoratiewe monumente betref, was die triomfboog, wat opgerig is as ereteken vir seevierende veldhere en keisers, iets nuuts waarmee die Romeine vorendag gekom het. Die triomfboë het meestal een deurgang gehad en was versier met reliëfs wat die roemryke dade van die vereerdes uitgebeeld het. Op die reghoekige bostuk (attica) is daar 'n inskripsie aangebring wat ook op die vereerdes betrekking gehad het. Bo-op was daar dikwels beelde of ʼn segewa. Die bes bewaarde voorbeelde in Rome is die boog van [[Titus (Keiser)|Titus]] ([[81 v.C.|81 n.C.]])<!-- WAT GAAN HIER AAN? --> ter ere van die oorname van [[Jerusalem]], en die Boog van Konstantyn (312- 315 n.C.). Die spiraalvormige eresuile wat met reliëfs versier was en waarop 'n beeld van die keiser (in die Christelike tyd 'n beeld van ʼn heilige) was, is ook opvallend. Die suil van Trajanus (ca. 114 n.C.) en die suil van Marcus Aurelius (einde van die 2de eeu n.C.) in Rome is albei 35 m hoog en bestaan geheel en al uit marmer. Monumente en gebouekomplekse soos hierbo beskryf, is ook op groter of kleiner skaal in die provinsies gebou. Waar dit in Rome as manifestasie van die keiser se mag gedien het of 'n teken van sy milddadigheid teenoor die volk was, het dit in die provinsies aan plaaslike hoëlui die geleentheid gebied om hulle rykdom ten toon te stel. Die oorblyfsels wat bewaar gebly het, gee 'n mens 'n goeie idee van die tegniese prestasies waartoe die Romeinse boumeesters, wat merendeels anoniem gebly het, in staat was en hoe hulle dit kon toepas in indrukwekkende bouwerke. === Stad- en woningbou === [[Lêer:House of the Wounded Bear atrium with fimpluvium and mosaic ountain in the rear Pompeii Prowalk.jpg|duimnael|regs|250px|Atrium met impluvium in die Huis van die Gewonde Beer, Pompeji. 'n Mosaïekfontein is sigbaar op die agtergrond.]] Uit voorbeelde soos [[Ostia]], die hawestad van Rome 1ste eeu v.C.), en [[Leptis Magna]] uit die tyd van Augustus (die huidige Misurata aan die Libiese kus) blyk dat die Romeine in die aanleg van stede hulle gehou het by die Grieks-Hellenistiese skaakbordpatroon van reghoekige blokke en strate wat mekaar loodreg kruis. Die Romeine het dit egter gekombineer met die indeling van hulle leërkamp, wat van poort tot poort deur twee hoofstrate, die cardo (noord-suid) en die decumanus (oos-wes), in vier dele verdeel is. Waar die tent van die kommandant op die kruispunt in die kamp gestaan het, het die forum in die stad op die kruispunt gestaan. Die strate was geplavei en daar was "oorsteekplekke" wat van stapstene voorsien was, sodat voetgangers se voete skoon kon bly. Die welgesteldes het in atriumtipe huise gewoon. Die vertrekke in die tipe huis is rondom 'n oordekte hof (atrium) gegroepeer, met ʼn vierkantige luik waardeur lig en reënwater deurgelaat en opgevang kon word. Van die 2de eeu v.C. af is die huise na die Griekse voorbeeld met 'n suilehof (peristyl) uitgebrei, wat ook vierkantig was met vertrekke rondom. Dié soort huise het gewoonlik hoogstens 2 verdiepings gehad en aan die straatkant was daar dikwels winkels. Die bes bewaarde voorbeeld is in Pompeji, waar 'n mens ook 'n goeie idee kry van die mooi versierings soos mosaïeke, muurskilderinge en ander dekorasies. Die woonblokke wat in rye of rondom 'n binneplaas in stede soos [[Ostia]] en Rome opgerig is nadat bougrond skaarser geword het, was heelwat minder gerieflik. Die insulae (letterlik "eilande") was van onbedekte baksteen of beton gebou en het 5 of 6 verdiepings, stelle trappe en soms balkonne gehad. Volgens gegewens uit die keisertyd is dit bekend dat daar 'n wesenlike brand- en instortingsgevaar in die huise was en dat mense gekla het oor die baie geraas. Die versugting van die digter [[Martialis]] (ca. 40- 104) oor die "landgoed in sy vensterbank" (die blomme wat daar geplant is) beklemtoon die ooreenkoms met die posisie van die moderne woonstelbewoner. Die paleise wat die keisers in Rome en elders laat bou het, het die skerpste denkbare teenstelling met die huise gevorm. Keiser Augustus se paleis op die Palatinus was nog taamlik eenvoudig, maar die van Nero, die [[Domus Aurea]] (Goue Huis), wat tussen 64 en 68 gebou is, was 'n uitgebreide kompleks met ʼn meer en omring deur parke. Die burgery was nie tevrede met die paleis nie, want inskripsies met die volgende strekking het verskyn: "Mense, maak dat julle uit die stad wegkom, want as dit so aangaan, bly daar vir die gewone sterfling geen plek meer oor nie." Die Domus Aurea is later grotendeels afgebreek en deur Domitianus (81-96 regeer) deur 'n keiserlike woning op die heuwel [[Palatinus]] vervang. Die naam van die tipe woning is van die heuwel se naam afgelei: paleis. Die bekendste voorbeeld van so ʼn paleis uit die provinsies is [[Diocletianus]] se "vestingslot" in [[Split]], [[Joego-Slawië]], wat ca. 300 n.C. opgerig is. Dit was 150 m breed, 180 m lank, het 'n galery aan die seekant en 3 poorte en 16 torings aan die landkant gehad. 'n Groot deel daarvan bestaan vandag nog as deel van die stadsentrum wat in die Middeleeue ontwikkel het. Die oorspronklike Romeinse bouvorm was die villa, waarvan daar twee tipes was. Die villa rustica was in werklikheid 'n opstal met stalle, skure en ander landbougeboue. Die soort villa het, met plaaslike variasies, tot ver in die provinsies voorgekom. Die Romeinse grootgrondbesitters het weer villas, die sogenaamde villa urbana, op die platteland laat bou ten einde van die stad se hitte en lawaai af weg te kom. Die villa urbana was 'n gerieflike huis wat in 'n mooi omgewing gebou is en volgens die smaak en rykdom van die eienaar ingerig is. Naas woon- en studeervertrekke het die villas dikwels baddens gehad. Die gebied rondom die huis het dikwels as tuin gedien waar die bewoners te midde van blombeddings, priële, fonteine en tuinbeelde en in die skadu van lanings kon ontspan. Die hoogtepunt van die soort villa is die Villa Hadriani in Tivoli, wat keiser Hadrianus in 125 n.C. laat bou het. Hy het elemente van verskeie plekke wat hy besoek en bewonder het, onder meer die [[Akademie]] in [[Athene]], in die villa laat opneem. Hy het dit ook as " museum" gebruik vir sy groot versameling kopieë van klassieke Griekse beelde, waarvan daar tans 'n groot aantal in die Vatikaanmuseum is. Hadrianus se grafmonument is ook baie indrukwekkend. Dit bestaan uit 'n 20 m hoë, ronde gebou op 'n 15 m hoë, reghoekige podium. Die sogenaamde Mausoleum van Hadrianus, wat in 135-139 n.C. gebou is, het in 590 die naam Engeleburg gekry omdat die engel Migael volgens oorlewering tydens 'n pesepidemie daarop verskyn het en sy swaard in sy skede gesteek het as teken dat die onheil sou ophou. Talle voorbeelde van siviele bouwerke soos paaie wat deur die eeue behoue gebly het, rioleringstelsels soos die Cloaca Maxima in Rome (in sy huidige vorm in 33 v.C. deur [[Marcus Vipsanius Agrippa|Agrippa]] aangelê), die talle akwadukte (byvoorbeeld die Pont du Gard in Nimes uit 14 n.C.) en brûe soos die by Alcantara in Spanje oor die rivier [[Taag]] (106 n.C.), waarvan die grootste boë 'n deursnee van 27 m het, was oor die hele ryk versprei. Hoewel dit argitektonies minder interessant is, is dit kenmerkend van die Romeinse boutegniek. == Beeldhoukuns == Toe daar aan die begin van die 2de eeu v.C. talle Griekse beeldhouwerke en kunstenaars na Rome begin kom het, het dit tot ʼn karakteristieke tradisie gelei, al was die tradisie nie so ryk soos die ou Griekse tradisie nie. Vir albei tipes beeldhouwerk waarin die Romeinse beeldhoukuns sy grootste prestasies bereik het, die portret en die histories-verhalende reliëf, het daar reeds 'n hegte grondslag bestaan waarop daar onder Griekse invloed voortgebou kon word. Die Romeinse beeldhoukuns het grotendeels bestaan uit nabootsings van oorspronklike Griekse standbeelde. 'n Goeie beeldhouer was nie veronderstel om nuwe beelde te maak nie, maar goeie nabootsings van Griekse beelde. Danksy hierdie houding van die Romeine besit ons vandag ʼn groot kennis van die Griekse beeldhoukuns wat ons andersins nie sou gehad het nie, aangesien baie van die oorspronklike Griekse beelde verlore gegaan het. Selfs wanneer hulle 'n standbeeld van 'n lewende persoon wou maak, het die Romeine hul idees van 'n Griekse standbeeld geneem. Die standbeeld van Augustus is wat die posisie van die arms en die bene betref, 'n presiese weergawe van 'n beroemde standbeeld deur die Griekse beeldhouer [[Polukleitos]]. Die Romeine het in slegs twee kunsvorms oorspronklikheid getoon: reliëfs en borsbeelde. Die reliëf rondom die beroemde Suil van Trajanus (113 n.C. opgerig) bied ons 'n duidelike beeld van [[Trajanus]] se veldtog teen die [[Dacia (Romeinse provinsie)|Daciërs]], en al die tonele is uitstekend uitgebeeld. Op hierdie reliëfs, soos op die op die Boog van Titus (opgerig 85 n.C.), is die geometriese karakter van die Etruskiese kuns ineengestrengel met Griekse harmonie en Romeinse realisme om dramatiese en kragtige meesterstukke te lewer. Die Romeinse belangstelling in lewensgetroue borsbeelde het 'n baie praktiese oorsprong gehad. Die voorste Romeinse families het die gewoonte gehad om gesigmaskers (''imagines'') van hul beroemde voorouers te maak. Die maskers is in [[was]] gevorm op die gesig van die oorledene en dan by die begrafnisoptogte van hul nakomelinge gedra. Baie van die maskers wat in Pompeji ontdek is, was uiters lewensgetrou. === Portret === [[Lêer:Philippus Arabicus.jpg|duimnael|240px|regs|Borsbeeld van Keiser Philippus Arabus]] 'n Gewoonte wat die Romeine van die [[Etruskers]] oorgeneem het, naamlik om dodemaskers van oorledenes te maak en dit as imagines maiorum (voorouerbeelde) in die huis te hou, het tot ʼn vorm van realistiese portretkuns gelei wat 'n mens as tipies Italies kan beskou. Dit is nie duidelik in watter mate kunstenaars uit Griekeland verantwoordelik was vir die soort beeldhouwerk en ander vroeë beeldhouwerke soos die ''Wolvin van die Kapitool'' (5e eeu v.C.) en die ''Mars van Todi'' (ca. 285 v.C.) nie. ʼn Standbeeld soos die ''Brutus Maior'' (ca. 400) dui egter op 'n onmiskenbaar Italiese styl. Die regstreekse aanraking met die Griekse kuns (klassiek sowel as Hellenisties) het tot 3 tendense gelei wat met wisselende klem die portretkuns sou oorheers: die sterk ekspressiwiteit wat aan die Hellenisme ontleen is, die idealisering wat uit die klassieke stam, en 'n [[Hellenistiese tydperk|Hellenistiese]] realisme, wat egter in groter mate tipes (die bedelaar, die kind) as die individu ingesluit het. Die laaste tendens is deur die Romeine tot 'n persoonlike gelykenis omvorm: die borsbeeld was 'n ware beeld van die mens en skoonheidsgebreke soos vratte, ʼn dubbele ken en so meer is lewensgetrou weergegee. Die tendens is ook in munte merkbaar. Tydens die regering van [[Augustus Octavianus|Augustus]] het die klassisistiese idealisering oorheers, soos wat duidelik te sien is in die ''Augustus van Primaporta'' (ca. 20 v.C.; Vatikaanmuseum), waarvan die borspantser met allegoriese voorstellings versier is. In Flavius se tyd het die realisme oorheers, soos blyk uit byvoorbeeld die kop van die ''Vespasianus'' en uit die ''Caecilius lucundus'' uit Pompeji. Daarna was daar, veral na Hadrianus, wat bowendien die portretbeeld met 'n baard bekend gestel het, 'n ewewigtige vermenging van die 2 tendense. ʼn Kenmerkende voorbeeld hiervan is die beeld van die keiser se jong gunsteling, Antinoös. In die 3de eeu het die realisme met 'n sterk ekspressiwiteit (woeste haardos, deurdringende blik deur plastiese weergawe van die oog) weer die botoon gevoer. Dit het uitgeloop op 'n idealisering van die "barbaarse" keisertipe: Caracalla en die soldatekeiser [[Philippus Arabus]] (Julius Verus Philippus, 244-249). Daarna het ʼn toenemende vervlakking ingetree, waarin die keiserportret steeds meer 'n simbool van die keiser se mag geword het: die kolossale kop van [[Konstantyn die Grote]], wat in sy basilika in Rome staan, is in sy abstraksie skaars nog menslik. === Reliëf === [[Lêer:RomaAraPacisDecorazioneVegetale.jpg|duimnael|regs|Vegetale reliëfversiering op die Vredesaltaar in Rome]] Die histories-verhalende reliëf was onbekend onder die Grieke, wat reële gebeurtenisse in ʼn mitologiese vermomming weergegee het. Die Romeinse nuwigheid het waarskynlik ontwikkel uit die Etruskiese reliëfs en skilderinge, en uit beeldhouwerk op sarkofae (grafkiste) en altare. Die oudste kenmerkende voorbeeld is op die altaar van Gnaeus Domitius Ahenobarbus (1ste eeu v.C.), met die  afbeelding van die suovetaurilia (die offer van 'n vark, 'n ram en 'n stier teen die einde van 'n sensusopname). Op die Ara Pacis Augustae, Augustus se vredesaltaar in Rome (13-9 v.C.), het dit tot volle bloei gekom. In 'n reeks opeenvolgende taferele wat in mekaar oorgaan, word 'n prosessie van die keiser, sy familie, senatore en magistrate uitgebeeld. Toneeltjies soos die van 'n vrou wat 'n groepie mense vermaan om hulle rustig te hou en ʼn kind wat die mense by hom se aandag probeer trek, word ook in die prosessie uitgebeeld. Die allegoriese figure en personifikasies, onder meer [[Tellus]] (Terra Mater, godin van die aarde) en Italia, is ook kenmerkend. Die Romeinse realisme en klassieke waardigheid is tot 'n ewewigtige geheel verwerk en deur die bondige behandeling van die agtergrond het die kunstenaars selfs 'n sekere dieptewerking bereik. Latere voorbeelde is die reliëfs op die Boog van Titus (81 n.C.), waar die tempelskatte van Jerusalem, onder meer die sewepuntkandelaar, in 'n triomftog na Rome gebring word, en die Suil van Trajanus, waarop sy veldtog in Itali (Roemenië; ca. 100 n.C.) uitgebeeld word. Die taferele loop in 'n band spiraalvormig om die suil. 'n Indruk van diepte is verkry deur geboue op die agtergrond te plaas. Minder belangrike persone is kleiner afgebeeld. Die Suil van [[Marcus Aurelius]], wat 75 jaar later opgerig is, toon reeds die neiging om die figure se waardigheid te beklemtoon deur hulle frontaal af te beeld, wat in die loop van die [[3de eeu]] gelei het tot ʼn strak, meer tweedimensionele weergawe. === Ander beeldhouwerk === In Italië sowel as in die provinsies is daar talle beeldhouwerke gevind. Op die platteland is die Romeinse invloed met die inheemse style vermeng. Van die belangrikste beeldhouwerk uit die provinsies is grafmonumente, van steles met 'n beeld van die oorledene tot ryk versierde mausoleums. Benewens 'n wye verskeidenheid van taferele uit die daaglikse lewe is daar vir die versiering van grafmonumente ook van landskappe en motiewe soos blomme, diere, kruike en kranse gebruik gemaak. Verder was daar ook wydingsreliëfs aan die Romeinse gode (Jupitersuil in [[Mainz]]), inheemse gode ([[Nehalennia]]) en gode wat deur middel van die soldate bekend geword het ([[Mitraïsme|Mithras)]]. == Skilderkuns == [[Lêer:Nationalbibliothek Papyrusmuseum.jpg|duimnael|regs|Van die Oostenrykse Nasionale Biblioteek – Papyrus-museum]] Byna niks van die Romeinse skilderkuns van voor die 1ste eeu v.C. het bewaar gebly nie. Die name van skilders is egter oorgelewer: die edelman [[Gaius Fabius Pictor]] ("die skilder") sou in [[301 v.C.|302 v.C.]] die tempel van Salus versier het, terwyl die tragediedigter [[Marcus Pacuvius]] (ca. 220-130) ook op die gebied bedrywig sou gewees het. Daar kan aanvaar word dat hulle styl waarskynlik uit 'n vermenging van Etruskiese en Grieks-Hellenistiese elemente bestaan het. Die ontwikkeling na die 1ste eeu v.C. kan aan die hand van die skilderinge in Pompeji bestudeer word. Die Duitser [[August Mau]] (1840- 1909) het 4 Pompejaanse skilderstyle onderskei. In die indeling gaan dit in werklikheid meer oor die style in binnenshuise versiering, wat saamhang met die horisontale verdeling van die muur in die sokkel, die middelste deel en die borand. In die eerste styl het die kunstenaars, na die Griekse voorbeeld, die indruk probeer wek dat die muur met marmer of inlegwerk van ander kosbare stene oordek was. Hierop het die sogenaamde argitektuurstyl of illusionistiese styl (ca. 90- 15 v.C.) gevolg, waarvolgens daar suile en balke geskilder is ten einde skynbouwerk te skep. Die trompe-l'oeil effek (oëverblindery) is verder gevoer deur landskaptonele en ander taferele tussen die suile te skilder (byvoorbeeld in die Huis van Livia, Rome). Later het die klem van die illusionistiese effek verskuif na mitologiese figure wat in die landskap geskilder is. Soms, soos by ''Die filosoof'' in die Villa Boscoreale, is lewensgroot figure, wat lyk asof hulle uit die muur na vore tree, teen 'n rooi vlak geskilder. Omstreeks [[15 v.C.]] het dit ontwikkel tot 'n 3e styl, waarin daar heeltemal van die illusie weggebreek is en die voorstelling bloot as 'n skildery gedien het. Om die voorstelling was daar 'n raam, terwyl daarrondom motiewe soos suiltjies, blomranke, palmette, kandelabers en so meer, wat dikwels verwantskap met werk uit Egipte getoon het, as versiering aangebring is: vandaar die naam Egiptiserende styl. Die 4e, die fantastiese styl, was weer 'n terugkeer na die skynargitektuur, maar dié keer nie om die werklikheid te suggereer nie, maar om vrye teuels aan die fantasie te gee. Die kunstenaars het hulle verlustig in verfynde perspektief-effekte en gewaagde konstruksies wat deur die toneeldekor geïnspireer is. === Figuratiewe skilderkuns === Net soos die beeldhoukuns het ook die Romeinse skilderkuns 'n sterk Hellenistiese inslag gehad. Omdat daar geen Griekse kunstenaars aan die werk was nie, is daar na alle waarskynlikheid van Hellenistiese voorbeelde en ikonografiese motiewe gebruik gemaak. Dit kom die sterkste na vore in die talle mitologiese voorstellings, en in werke soos die beroemde ''Aldobrandini-bruilof'' (Augustiese tydperk), waar 'n Romeinse huwelikseremonie deur Griekse godefigure bygewoon word. Die Romeine se eie voorkeure kom egter ook duidelik in die skilderkuns na vore. Dit blyk in die eerste plek uit die aandag wat daar aan die landskap bestee is. Dit is in die eerste plek as geïdealiseerde dekor vir mitologiese taferele gebruik en was dikwels romanties van aard met sonderlinge rotse en knoetserige bome. Die landskap as selfstandige onderwerp met figure bloot as inkleding en om dit te verlewendig, is tipies Romeins. Die soort skilderye is deur tydgenote toegeskryf aan die Romeinse skilder Studius (of Ludius) uit die tyd van Augustus. Dit is dikwels uitgevoer in 'n tegniek wat 'n mens impressionisties sou kon noem: sketsmatig opgestel met sagte lyne en die oordeelkundige gebruik van lig en skadu. Dergelike landskappe het herhaaldelik voorgekom in die versiering van geboue. Voorbeelde is die Odyssee-landskappe (middel van die 1ste eeu n.C.) met taferele uit [[Homeros|Homerus]] se epos met dieselfde naam. Die Romeine se voorliefde vir tonele uit die daaglikse lewe, dikwels met 'n humoristiese inslag, is verder kenmerkend (vergelyk die mosaïek met die straatmusikante uit 1ste eeu v.C. uit Pompeji, wat toegeskryf word aan Dioskourides van Sames), Stillewes met weldeurdagte komposisies van jagwild, voëls, blomme en vrugte was ook nie seldsaam nie. Hoewel daar portretstudies was, het byna niks daarvan bewaar gebly nie. 'n Mooi voorbeeld, wat aan die tegniek van die Egiptiese mummieportrette herinner, is die van [[Terentius Nero]] en sy vrou in Pompeji. Min het weer eens uit die tyd na die vernietiging van Pompeji ([[79 v.C.|79 n.C.]]) bewaar gebly. Oorblyfsels van die skilderkuns is egter wel in die laat-Antieke manuskripte soos die ''Vergilius Vaticanus'' (ca. 500) en in die vroeg-Christelike kuns gevind. === Mosaïeke === [[Lêer:Mosaico Camino de Albalate II.jpg|duimnael|Gedeeltelike uitsig op die Mosaïek van die Camino de la Vega de Albalate (Calanda)]] Die ontwikkeling van die skilderkuns was nou verweef met die van die Romeinse mosaïeke, wat dikwels kopieë van (Griekse) muurskilderinge was. Mosaïeke het as versiering van vloere en mure gedien: die growwer opus tesselatum, met 'n embleem van fyner opus vermiculatum in die middel, was vir die vloere bedoel, terwyl die opus musivum teen die mure gebruik is. Hiervoor is duurder materiale, soos glas, gebruik wat op die vloer te maklik beskadig sou kon word. Die kuns het ook meer verfyn geraak en na die provinsies versprei. In die westelike provinsies was die kunstenaars blykbaar merendeels Romeine. Op Trier en ander plekke het daar ateljees ontstaan waar daar geleidelik plaaslike style ontwikkel het, wat egter nog vir 'n geruime tyd met die van die moederland verband gehou het. == Kunsnywerheid == Ten einde 'n goeie begrip van die toegepaste kuns in die [[Romeinse Ryk]] te verkry, moet daar besef word dat daar in die bloeityd 'n lewendige handelsverkeer bestaan het, waardeur streke wat ver uitmekaar en van Rome gelê het, produkte kon uitruil. Dit het aanleiding gegee tot die ontstaan van massavervaardiging, waarin sommige provinsies selfs daarin geslaag het om die Italiese produksie te oortref. Gallië het byvoorbeeld in die middel van die 1ste eeu die erdewerkmark ten koste van [[Arretium]] verower. 'n Groot deel van die kunsnywerheidsprodukte is uit verganklike materiaal vervaardig; min daarvan het gevolglik bewaar gebly en 'n mens is dus aangewese op beskrywings en afbeeldings (muurskilderinge). Dit geld veral vir klere en skoeisel. Ook het daar min houtsnywerk en houtmeubels bewaar gebly. Daar was egter ook meubels van brons, marmer en ander meer duursame materiaal. Die meubels is dikwels met dierekoppe, palmette, volute en inlegwerk versier. === Keramiek === Hoewel daar talle soorte erdewerk in die Romeinse wêreld gemaak is, is die terra sigillata tog tiperend. Die erdewerk was rooi geglasuur en met 'n vorm of mal gemaak. Die versiering (plant- en diermotiewe) in reliëf is met ʼn stempel (sigillum) aangebring. Dit het omstreeks die helfte van die [[1ste eeu v.C.]] in Arretium ([[Arezzo]]) verskyn nadat 'n sekere [[Marcus Perennius]] dit glo daar bekend gestel het. Sy assistent [[Tigranes die Grote|Tigranus]] was uit [[Klein-Asië]] afkomstig en die Arretynse ware kan inderdaad herlei word tot Hellenistiese keramiek soos die Megariese erdewerk (swart, later rooi met soms ingestempelde reliëfversiering) en die donkerrooi Pergameense erdewerk, wat van 150 tot [[50 v.C.]] besonder gewild was. Die tegniek het vinnig na die westelike provinsies versprei, veral na [[Gallië]]. Terra sigillata is 'n belangrike hulpmiddel by datering omdat baie daarvan gevind is en die vervaardigers hulle persoonlike merke op die keramiek aangering het. === Glas === [[Lêer:RomanglassMET.jpg|duimnael|Romeinse en Griekse glas in die [[Metropolitan Museum of Art]], New York]] Die glasblasery was 'n ander belangrike vertakking van die kunsnywerheid. Die tegniek is in die 1ste eeu v.C. in [[Feniciërs|Fenicië]] ontdek en het via Italië gou tot in Gallië en die Rynland versprei. In 'n groot aantal ateljees is daar 'n groot verskeidenheid soorte en vorme vervaardig. Daar was millefioriglas met bandversierings in kleur, goudglas (goudblad tussen lagies glas), reliëfglas met wit figure op 'n blou agtergrond en die beroemde diatretaglas (netglas), waarvan die buitelaag tot 'n uiters fyn netwerk bewerk is. In die Romeinse tyd was vensterglas ook bekend en het glasspieëls hul voorgangers van gepoleerde metaal begin verdring. === Edelsmeewerk === Wat smeewerk uit edelmetale betref, het die oostelike sentra soos Alexandrië die toon aangegee, hoewel [[Tarentum]] in Italië byvoorbeeld ook tot ‘n belangrike sentrum ontwikkel het. Die versiering dui ook op 'n sterk Hellenistiese inslag. Die produkte is op taamlik groot skaal uitgevoer. Tegnieke wat in silwersmeewerk gebruik is, was byvoorbeeld niëllo, waarby donker metaalpoeier in gegraveerde lyne vasgesmelt is. Wat goud betref, is daar van omstreeks 200 n.C. af van onder meer die tegniek bekend as opus interrasile ('n baie fyn verdiepte reliëf) gebruik gemaak. == Musiek en letterkunde == === Musiek === Vir inligting oor die Romeinse musiek is 'n mens op indirekte bronne soos die literatuur en die beeldende kunste aangewese omdat geen musiek bewaar gebly het nie. Tot omstreeks die helfte van die 20e eeu het musiekhistorici die musiekkultuur van Rome nie hoog aangeslaan nie. Naas die veelsydige Griekse tradisie is die Romeinse tradisie as 'n epigonistiese kultuur afgemaak. By nadere ondersoek van die bronne het dit egter aan die lig gekom dat musiek ook in Rome ʼn belangrike rol gespeel het, sowel as kunsvorm (teater, solo-optredes) as in die daaglikse lewe (arbeidersliedere, militêre musiek). Naas die Griekse musiek het die Etruskiese musiek veral 'n groot invloed op die Romeinse musiek gehad. By Etruskiese grafmonumente is daar met die tibia (fluit) en die kithara (lier) musiek gemaak om bose geeste te verdryf. Verder is daar ook van tibia-begeleiding gebruik gemaak by wapendanse en stoeigevegte (in die verband kan daar gewys word op die groot waarde wat die [[Romeinse Ryk|Romeine]] aan musiek tydens oorlogvoering geheg het). Oor die algemeen het die Etruskers, in verhouding tot byvoorbeeld die Grieke, baie blaasinstrumente bespeel, veral die horing en trompet. Daarnaas het hulle onder meer ook die dubbelfluit, die dwarsfluit, ritmiese slaginstrumente soos kastanjette, die lyra (lier) en die kithara bespeel. Dit is opvallend dat daar in die Etruskiese kuns nêrens sangers afgebeeld word nie; by die Romeine, daarenteen, was liedere (arbeiders- liedere en volksliedjies, sowel as geleentheidsliedere en later die kunslied) baie belangrik. Die Romeine het ook die dansdrama van die [[Etruskers]] oorgeneem, maar dit het op die agtergrond geraak toe die Griekse [[drama]] in Rome bekend gestel is. Musiek het egter hierin ook ʼn belangrike rol gespeel, veral as begeleiding by die danse. Vertolkers het later ook in toenemende mate fragmente uit 'n drama selfstandig uitgevoer. Alle lae van die bevolking het later met solo-uitvoerings aan musiekwedstryde deelgeneem. Daar is ook tydens die meeste rituele, byvoorbeeld die dodedienste en die verskillende mistieke kultusse, van musiekbegeleiding gebruik gemaak. Daar bestaan talle afbeeldings van slaginstrumente soos tromme, simbale en voetkastanjette. Verder het die kithara en die harp ook opgang gemaak. Wat blaasinstrumente betref, is die tuba (basuin), lituus (lang, trompetagtige klaroen met ʼn omhooggebuigde beker) en die cornu (horing) veral in militêre musiek gebruik. Die hidrouliese orrel (waterorrel) was 'n Hellenistiese uitvinding, en is nie net as huisinstrument gebruik nie, maar ook deur rondtrekkende musici. Omdat musiek so 'n belangrike rol gespeel het, is dit vanselfsprekend dat dit deel van die opvoeding sou uitmaak, eers in die vorm van praktiese onderrig en later ook wat musiekteorie betref. Teorie en praktyk het egter steeds verder van mekaar beweeg. Die musiekteorie, wat geheel en al op die Griekse musiekteorie berus het en veral deur die Grieke beoefen is, was teen die tyd dat die [[Romeinse Ryk]] begin verval het feitlik 'n matematiesfilosofiese wetenskap wat min of geen verband meer met die uitgevoerde musiek getoon het nie. === Letterkunde === Die Romeine se kenmerkendste eienskappe, naamlik die sin vir die praktiese en die nuttige, die aristokratiese gees en die konserwatiewe lewenshouding, is ook die kenmerkende eienskappe van die Romeinse letterkunde. Prosa was die literêre genre wat die meeste beoefen is. Die poësie was aanvanklik 'n soort verlengstuk van die satire; toe die poësie later, onder Griekse invloed, as 'n selfstandige genre tot stand gekom het, het dit dikwels in diens van 'n sedelike of nasionale ideaal gestaan. Die grootste Romeinse digters was [[Vergilius]], in wie se epiese werke die ontsag vir menslike leed en ongeluk die botoon voer, en [[Horatius]], wat in sy vername, oorspronklike en humoristies getinte werke hom beywer het vir waaragtige morele beginsels. Een van die vernaamste Latynse prosaïste was [[Cicero]], wat in sy redevoerings en briewe 'n soort [[Latyn]] gebruik het wat sedert die tyd van die Middeleeuse Humaniste die "Goue Latyn" genoem word. Die geskiedskrywer Livius, wat op onpartydige wyse en met eerbied vir oorlewering en die religie ʼn treffende beeld van die ou [[Romeinse provinsie|Romeine]] gegee het, en [[Tacitus]], die knapste en diepsinnigste van die Romeinse historici, is eweneens belangrik. == Bronnelys == * KENNIS, 1980, {{ISBN|0798108266}}, volume 4, bl. 809 - 811 * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409656}}, volume 24, bl. <!--?--> == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Ancient Roman art}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kuns]] [[Kategorie:Romeinse Ryk]] ifidpv4jb9o9nbnneegd4oo9i4an5jy 0 280312 2964921 2955141 2026-09-04T02:04:53Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2964921 wikitext text/x-wiki Hier volg 'n '''lys van Stradivarius instrumente''' wat deur lede van die huis van [[Antonio Stradivari]] gemaak is. ==Stradivarius instrumente== ===Viole=== Die lys beskik oor 248 inskrywings. {|class="sortable wikitable" style="margins:auto; width=95%; font-size: 95%;" |- ! width="20%"| Bynaam ! width="10%"| Jaar ! width="20%"| Herkoms ! width="45%"| Notas |- valign="top" |''ex-Sachs'' |align=center|1666 |Madame Sachs |Histories gesien een van die vroeg bekendste viole deur Stradivari. In 2008 is dit te koop aangebied deur ''Poesis Fine Instruments''.<ref>{{cite web |url=http://www.poesisstudio.com/index.php?id=157 |title=Violin by Antonio Stradivari, Cremona Italy |date=2008 |website=Poesis Studio |access-date=20 Oktober 2019 |archive-date= 3 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803083318/http://www.poesisstudio.com/index.php?id=157 |url-status=dead }}</ref> |- valign="top" |{{hs|Back}}''Back''<ref>{{cite web |url=http://apollo.ram.ac.uk/emuweb/pages/ram/display.php?irn=940 |title=Violin by Antonio Stradivari, c. 1666 |website=Royal Academy of Music |accessdate=2013-04-19 |archive-date=2013-06-15 |archive-url=https://archive.is/20130615215711/http://apollo.ram.ac.uk/emuweb/pages/ram/display.php?irn=940 |url-status=dead }}</ref> |align="center"|1666 |Fridart Stigting | |- valign="top" |''Dubois'' |align=center|1667 |Canimex Ing. |Word tans geleen aan Alexandre Da Costa.<ref>{{cite web |url=http://www.alexandredacosta.com/html/stradivarius.html |title=Stradivarius |website=AlexandreDacosta.com |year=2006 |access-date=20 Augustus 2007 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930075250/http://www.alexandredacosta.com/html/stradivarius.html |archive-date=30 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Aranyi'' |align=center|1667 |Francis Aranyi (versamelaar) |Verkoop by Sotheby's Londen, 12 November 1986.<ref>{{cite web |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=723 |title=Violin by Antonio Stradivari, 1666–70 (Aranyi) |website=Cozio.com |access-date=20 Augustus 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012215515/http://cozio.com/Instrument.aspx?id=723 |archive-date=12 Oktober 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |{{hs|Captain Saville}}''ex-Captain Saville'' |align=center|1667 |Jean-Baptiste Vuillaume<br />Kaptein Saville (1901–1907) |Tans word dit geleen aan [[André Rieu]].<ref>{{cite web |url=https://www.superprof.us/blog/stradivarius-violin-history/ |title=Stradivarius Instruments and their Amazing Legacy |author=Jess |date=2018-09-04 |website=SuperProf |access-date=20 October 2019 }}{{Dooie skakel|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- valign="top" |''Amatese'' |align=center|1668 | |Alhoewel dit in baie verwysingsboeke gelys word as een van Stradivari se vroegste instrumente, is die moderne konsensus dat dit nie 'n Stradivarius instrument is nie; die instrument is verkoop by die [[New York]]se tak van Sotheby's op 3 Februarie 1982 as " 'n interessante viool".<ref>{{cite web |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=722 |title=Violin by Antonio Stradivari, 1664 (Amatese) |website=Cozio.com |access-date=20 Augustus 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012210548/http://cozio.com/Instrument.aspx?id=722 |archive-date=12 Oktober 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- |''Clisbee'' |align=center|1669 |Mev. Clisbee |Op uitstalling by ''Museo del Violino'', [[Cremona]], [[Italië]], sedert 2003.<ref name="Museo_Stradivariano" /> |- valign="top" |''Oistrakh'' |align=center|1671 |[[Koningin Elisabeth van België]]<br />Glinka Museum, Moskou |Dit is voorheen besit deur [[David Oistrakh]], wat dit in 1969 geërf het. Hy het egter nooit met die instrument opvoerings gespeel nie. Dit is gemaak in die styl van [[Nicola Amati]], en was as gevolg van die kort skaal ongemaklik vir Oistrakh om mee te speel. Oistrakh se weduwee het die viool aan die Glinka Museum geskenk.<ref name="Igor Oistrakh 2008, p. 137">{{cite book |last=Oistrakh |first=David |author-link=David Oistrakh |date=2008 |title=Conversations with Igor Oistrakh |location=Moscow |page=137}}</ref> Dit is in Mei 1996 gesteel maar in 2001 teruggevind.<ref name=stolen>{{cite web |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=1406 |title=Antonio Stradivari, Cremona, 1671, the 'Oistrakh' |website=Cozio.com |access-date=20 Augustus 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225222451/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=1406 |archive-date=25 Desember 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Sellière'' |align=center|1672 |[[Karel IV van Spanje]] | |- valign="top" |''Spanish; ex-Faltin'' |align=center|1678 |Finse Kulturele Stigting |Word tans geleen aan Elina Vähälä.<ref>{{cite web |url=http://www.jwentworth.com/orchestral_soloists/elina_vahala/index.htm |title=Elina Vähälä |date=9 Junie 2007 |website=Jonathan Wentworth Associates |access-date=5 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222160848/http://www.jwentworth.com/orchestral_soloists/elina_vahala/index.htm |archive-date=22 Februarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2011 is dit onthul dat die instrument in werklikheid gemaak is deur [[Girolamo Amati]].<ref>{{cite web |url=https://yle.fi/uutiset/osasto/news/not_a_stradivarius_after_all/5447546 |title=Not a Stradivarius after all |date=3 November 2011 |website=[[Yle]] |access-date=20 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521110338/https://yle.fi/uutiset/osasto/news/not_a_stradivarius_after_all/5447546 |archive-date=21 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Hellier Stradivarius'' |align=center|1679 |Samuel Hellier |Smithsonian Instituut |- valign="top" |''Paganini-Desaint'' |align=center|1680 |Nippon Musiekstigting<ref name="NMF">{{cite web |url=http://www.nmf.or.jp/instruments/eng.html |title=Instruments Owned by NMF |website=Nippon Music Foundation |access-date=2 Januarie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519121739/https://www.nmf.or.jp/instruments/eng.html |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |Hierdie viool, en die ''Paganini-Conte Cozio di Salabue'' viool van 1727, die ''Paganini-Mendelssohn'' [[altviool]] van 1731 en die ''Paganini-Ladenburg'' [[tjello]] van 1736, behels die ''Paganini Kwartet''; die stigting besit meer as 'n dosyn Stradivari instrumente. Dit word tans geleen aan Rainer Schmidt, Hagen Kwartet. |- valign="top" | |align=center|1680 |Die versameling van Mnr & Mev. Rin Kei Mei. | |- valign="top" | |align=center|1681 |Reynier en Hertog de Lachenais |Klaarblyklik is die viool deur [[Napoleon III]] aan die Franse violis [[Léon Reynier]] gegee, wat dit verkoop het aan Hertog de Lachenais van Marseilles in 1881. Deur toedoen van Albert Caressa, het dit deel geword van die versameling van John Wanamaker in 1924, waarna dit in 1929 aangeskaf is deur die Rudolph Wurlitzer-maatskappy. Die laaste eienaar daarvan was [[Miles Franklin Yount]]. Reynier het ook 'n 1727 viool (''sien hieronder'') besit.<ref name=Henley-Woodcock>{{cite book |first1=William |last1=Henley |first2=Cyril |last2=Woodcock |title=Antonio Stradivari, master luthier, Cremona, Italy, 1644–1737: his life and instruments |year=1961 |website=Amati Pub. Ltd |location=Brighton, Sussex |page=21 |url=https://books.google.com/?id=ZVxHAQAAIAAJ&dq=%22L%C3%A9on+Reynier%22&q=Lachenais |oclc=748037}}</ref> |- valign="top" |''Fleming'' |align=center|1681 | | |- valign="top" |''Bucher'' |align=center|1683 | | |- valign="top" |''Derpinina'' |align=center|1683 | | |- valign="top" |''Cipriani Potter'' |align=center|1683 |Cipriani Potter | |- valign="top" |''Cobbett''; ''ex-Holloway'' |align=center|1683 | |Word tans geleen aan Sejong. Dit is moontlik gemaak deur die toedoen van die Stradivari-genootskap.<ref name=stradsociety>{{cite web |url=http://www.stradivarisociety.com/recipients.htm |title=Recipients and Instrument Collection |date=28 Maart 2008 |website=The Stradivari Society |access-date=29 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107024439/http://www.stradivarisociety.com/recipients.htm |archive-date=7 November 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |{{hs|Croall}}''ex-Croall'' |align=center|1684 |WestLB | |- valign="top" |{{hs|Elphinstone}}''ex-Elphinstone'' |align=center|1684 | |Word sedert 2005 besit deur Philip Greenberg, die Artistieke direkteur en dirigent van die [[Kiëf Filharmoniese Orkes]] in Oekraïne. |- |''The Marquis'' |align=center|1685 |Marchese Spinola<br />Mark Kaplan | |- valign="top" |{{hs|Arma Senkrah}}''ex-Arma Senkrah'' |align=center|1685 |Die Ruggeri – Stiftung |Word tans geleen aan Bogdan Bozovic. |- valign="top" |{{hs|Castelbarco}}''ex-Castelbarco'' |align=center|1685 | | |- valign="top" |''Eugenie, ex-Mackenzie'' |align=center|1685 |anoniem |Word tans geleen aan Swang Lin, die assosiaat konsertmeester van die [[Fort Worth Simfonieorkes]].<ref>{{cite news |url=http://frontrow.dmagazine.com/2011/11/fort-worth-symphony-acquires-second-stradivari-violin/ |title=Fort Worth Symphony Acquires Second Stradivari Violin |first=Peter |last=Simek |date=15 November 2011 |newspaper=[[The Dallas Morning News]] |access-date=28 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304093216/http://frontrow.dmagazine.com/2011/11/fort-worth-symphony-acquires-second-stradivari-violin/ |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |{{hs|Nachez}}''ex-Nachez'' |align=center|1686 |Dr. Winfred en Mnr. John Constable.<ref name="Ex Nachez">{{cite web |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=750 |title=Violin by Antonio Stradivari, 1686 (Ex-Nachez) |website=Cozio.com |access-date=14 Augustus 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20060507001230/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=750 |archive-date=7 Mei 2006 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | |- valign="top" |''Rosenheim'' |align=center|1686 |William Rosenheim.<ref name="rosenheim">{{cite web |title=Violin by Antonio Stradivari, 1686 (Rosenheim) |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=751 |website=Cozio.com |access-date=14 Augustus 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120925033350/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=751 |archive-date=25 September 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> | |- valign="top" |''Goddard'' |align=center|1686 |Mejuffrou Goddard; Antonio Fortunato.<ref name="goddard">{{cite web |title=Violin by Antonio Stradivari, 1686 (Goddard) |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=752 |website=Cozio.com |access-date=24 November 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307082056/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=752 |archive-date=7 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> | |- valign="top" |''Ex Bello, Marie Law'' |align=center|1687 |{{unbulleted list|c. 1875: van George Parsons na Hart & Son (Londen)|c. 1900: John Lawson (Liverpool)|c. 1910: Anoniem, geleen aan Marie Law|1921: Robert A. Bower (Somerset, VK)|1924: Rudolph Wurlitzer Company (Cincinnati, Ohio)|1927: J. Mariano Bello (Meksiko)|1997: Anoniem|2012: Italiaanse versamelaar van die Rare Violins New York veiling}} |Word tans geleen aan Maristella Patuzzi.<ref>{{cite web |url=http://maristella-patuzzi.com/biografia-biography/ |title=Biography |website=Maristella-Patuzzi.com |accessdate=12 Augustus 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328195933/http://maristella-patuzzi.com/biografia-biography/ |archive-date=28 Maart 2016}}</ref> Die Stradivari is gebruik om die Decca album ''Intimamente Tango'' (2015, No. 481 1489), en 'n nuwe Vioolconcerto deur Manuel De Sica, vrygestel deur Brilliant Classics (2014, No. 94905), op te neem. |- valign="top" |''Ole Bull'' |align=center|1687 |[[Ole Bull]] (1844)<br />{{nowrap|Dr. Herbert Axelrod (1985–1997)}} |Dit is in 1997 geskenk aan die Smithsonian Instituut deur Herbert R. Axelrod; en is nou deel van die Axelrod-kwartet. |- valign="top" |''Mercur-Avery'' |align=center|1687 | |Word sedert 2002 geleen aan Jonathan Carney, die konsertmeester van die [[Baltimore Simfonieorkes]]. |- valign="top" | |align=center|1688 |Die versameling van Mnr & Mev. Rin Kei Mei. |- valign="top" |''Baumgartner'' |align=center|1689 |Kanadese Raad van die Kunste |Word tot 2021 geleen aan Emma Meinrenken.<ref>{{cite web |url=https://instrumentbank.canadacouncil.ca/2018/emma-meinrenken |title=Musical Instrument Bank: Emma Meinrenken |website=The Canada Council for the Arts |access-date=5 Oktober 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006000224/https://instrumentbank.canadacouncil.ca/2018/emma-meinrenken |archive-date=6 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Arditi'' |align=center|1689 |Dextra musica AS, Noorweë |Word tans geleen aan Elise Båtnes, die [[konsertmeester]] van die [[Oslo Filharmoniese Orkes]]. |- valign="top" |''Spanish I'' |align=center|1689 |Patrimonio Nacional, Palacio Real, Madrid, Spanje.<ref name=palacioreal>{{cite web |title=Violins, violas, cellos & double basses owned by Royal Palace in Madrid |url=http://www.cozio.com/Owner.aspx?id=698 |website=Cozio |year=2008 |access-date=26 Maart 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109133200/http://www.cozio.com/Owner.aspx?id=698 |archive-date=9 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |Datum: 1687–1689; deel van 'n duet van viole (''Spanish I en II''). Daar word daarna verwys as ''los Decorados'' en ''los Palatinos''. Dit staan kollektief bekend as ''del Cuarteto Real'' (Die Koninklike Kwartet) wanneer dit ingesluit word saam met die ''Spanish Court'' alviool (1696) en tjello (1694). |- valign="top" |''Spanish II'' |align=center|1689 |[[Patrimonio Nacional]], Palacio Real, Madrid, Spnje.<ref name=palacioreal/> |Datumreeks 1687–1689; deel van 'n duet viole (''Spanish I en II'') wat na verwys word as ''los Decorados'' en ''los Palatinos''; ook kollektief bekend as ''del Cuarteto Real'' (Die Koninklike Kwartet) wanneer die ingesluit word saam met die ''Spanish Court'' altviool (1696) en tjello (1694). |- valign="top" |''[[Leopold Auer|Ex-Leopold Auer]]'' |align=center|1690 | |Word geleen aan [[Vadim Gluzman]] - Stradivari-genootskap.<ref name=stradsociety/> |- valign="top" |''Bingham'' |align=center|1690 | | |- valign="top" |''Boissier-Sarasate'' |align=center|1690 |Real Conservatorio Superior de Música de Madrid |Vernoem na die eienaar daarvan.Hierdie viool is een van twee Stradivarius instrumente wat voorheen behoort het aan die [[Navarre]]se musikant [[Pablo de Sarasate]].<ref name="ClassicFM">{{cite web |url=http://www.classicfm.com/discover/fast-and-friendly-guides/stradivarius-violin-history-facts-pictures/ |title=The magic of the Stradivarius: the most beautiful violins in the world |website=Classic FM |access-date=30 Maart 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212000619/http://www.classicfm.com/discover/fast-and-friendly-guides/stradivarius-violin-history-facts-pictures/ |archive-date=12 Desember 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- |''Ex-Ries'' |align=center|1691 |Reinhold Würth Musiekstigting |Word sedert 2008 geleen aan [[Jozsef Lendvay|József Lendvay]] Jr. |- valign="top" |''Bennett'' |align=center|1692 |[[Winterthur Group|Winterthur-Versicherungen]] |Word geleen aan Hanna Weinmeister. |- valign="top" |''Falmouth'' |align=center|1692 |Gert-Jan Kramer.<ref>{{cite web |url=https://www.dallassymphony.com/blog/2013/4/29/that-special-something.aspx |title=That Special Something |first=Chris |last=Shull |date=29 April 2013 |website=Dallas Symphony Orchestra |accessdate=2013-06-06 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130512173548/https://dallassymphony.com/blog/2013/4/29/that-special-something.aspx |archivedate=2013-05-12}}</ref> |Word geleen aan Alex Kerr, Konsertmeester van die Dallas Simfonieorkes. |- valign="top" |''Longuet'' |align=center|1692 |[[Cité de la Musique#Musée de la musique|Musée de la Musique]], Parys |In 1890 geskenk. Op vertoning by die museum.<ref>{{cite web |url=http://collectionsdumusee.philharmoniedeparis.fr/doc/MUSEE/0161019 |title=Violon, Dit Le "Queux De Saint-Hilaire" |website=[[Philharmonie de Paris]] |access-date=20 Oktober 2019 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119202117/http://collectionsdumusee.philharmoniedeparis.fr/doc/MUSEE/0161019 |archive-date=19 Januarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- valign="top" |''Gould'' |align=center|1693 |George Gould.<ref>{{cite web |url=http://www.metmuseum.org/Collections/search-the-collections/180014813 |title="The Gould" Violin 1693: Antonio Stradivari |website=Metropolitan Museum of Art |access-date=1 Januarie 2012 |language=ja |archive-url=https://web.archive.org/web/20120925061857/http://www.metmuseum.org/Collections/search-the-collections/180014813 |archive-date=25 September 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |Deur Gould gegee aan die Metropolitan Museum in 1955. |- valign="top" |''Harrison'' |align=center|1693 |{{Unbulleted list|Richard Harrison|Henry Hottinger|[[Kyung-Wha Chung]]}} |In die versameling van die [[National Music Museum]].<ref>{{cite web |title=The 'Harrison' Stradivari, 1693 |url=https://emuseum.nmmusd.org/objects/7189/violin?ctx=affefd46-7edc-43fa-817e-554877cbb4c6&idx=51 |website=National Music Museum |accessdate=20 October 2019}}</ref> |- valign="top" |''[[Pierre Baillot|Baillot]]-Pommerau'' |align=center|1694b | |Voorheen besit deur [[Arthur Catterall]], en daarna deur [[Alfredo Campoli]].<ref>Phillips of London, ''Important Musical Instruments Auction Catalogue'', 19 November 1996.</ref> |- valign="top" |''ex-Halíř'' of ''Strad Halir 1694'' |align=center|1694 |{{Unbulleted list|[[Karel Halíř]]|[[Philip Greenberg]], Artistieke direkteur en dirigent van die Kiëf Filharmoniese Orkes, [[Oekraïne]]|Dr. Harold Dinkens|Robert Schumitzky, Assosiaat-konsertmeester van die Opera Pacific Orchestra en eerste-viool van die Orchestra Nova San Diego en Pacific Symphony.}} |[[Karel Halíř]] het die nuwe weergawe van [[Jean Sibelius|Sibelius]] se Vioolconcerto op 19 Oktober 1905 met die viool gespeel, met [[Richard Strauss]] wat die Berlynse Hoforkes dirigeer. |- valign="top" |''Francesca'' |align=center|1694 |[[Metropolitan Museum of Art]] |Erflating van Annie Bolton Matthews Bryant, 1933.<ref>{{cite web |url=http://www.metmuseum.org/Collections/search-the-collections/180014777 |title="The Francesca" Violin, 1694 |website=Metropolitan Museum of Art |access-date=31 Desember 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103163050/http://www.metmuseum.org/collections/search-the-collections/180014777 |archive-date= 3 Januarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- valign="top" |''Rutson'' |align=center|1694 |Koninklike Musiekakademie (Engeland) |Gespeel deur [[Clio Gould]].<ref>{{cite web |url=http://www.ram.ac.uk/study/selectadepartment/biogs/Clio+Gould.htm |title=Clio Gould AGSM, Hon RAM |website=Royal Academy of Music |accessdate=2007-06-24 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927204507/http://www.ram.ac.uk/study/selectadepartment/biogs/Clio%2BGould.htm |archivedate=2007-09-27}}</ref> |- valign="top" |''Fetzer'' |align=center|1695 | | |- valign="top" |''Lincoln'' |align=center|1695 | |In 1970 bemaak aan die mense van Lincoln, Engeland deur Mev. [[Dudley Pelham]] op voorwaarde dat dit geleen word aan die [[Hallé Orchestra]] vir gebruik deur hul leier.<ref>{{cite web |url=http://www.lincoln.ac.uk/news/2010/02/187.asp |title=History in the making at priceless violin's homecoming concert |date=23 Februarie 2010 |website=[[University of Lincoln]] |access-date=30 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107013035/http://www.lincoln.ac.uk/news/2010/02/187.asp |archive-date=7 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" | |align=center|1696 | |Word besit deur die Koreaans-gebore klassieke musikant Min-Jin Kym. Dit is in 2010 by Euston Stasie in Londen gesteel, maar in 2013 teruggevind en vir £1.38M opgeveil<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-13011787 |title=Man jailed for Stradivarius violin theft at Euston |date=8 April 2011 |website=BBC News |access-date=30 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171130141203/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-13011787 |archive-date=30 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-23499902 |title='Incredible elation' after rare £1.2m violin found |date=30 Julie 2013 |website=BBC News |access-date=30 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190926052346/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-23499902 |archive-date=26 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-24806072 |title=Stolen Stradivarius sells for £1.38m |website=BBC News |date=18 Desember 2013 |access-date=18 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160129021512/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-24806072 |archive-date=29 Januarie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> aan die Engelse violis Andrew Bernardi. |- valign="top" |''[[Niccolò Paganini|Paganini]]'' |align=center|1697 |[[Edvin Marton]] |[[Dima Bilan]], wat hierdie viool bespeel het, het saam met Evgeni Plushenko en Edvin Marton die Eurovision Song Contest van 2008 gewen.<ref>{{cite web |title=The Violin |url=http://www.edvinmarton.com/violin.php |website=Edvin Marton |access-date=26 Mei 2008 |language=hu |archive-url=https://web.archive.org/web/20130103113252/http://www.edvinmarton.com/violin.php |archive-date= 3 Januarie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> |- valign="top" |''[[Molitor Stradivarius|Molitor]]''<ref>{{cite web |title=Violin by Antonio Stradivari, 1697 (Molitor) |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=2275 |website=Cozio.com |access-date=17 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110131841/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=2275 |archive-date=10 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |align=center|1697 |{{Unbulleted list|Madame Juliette Récamier, Parys (?–1804)|Hertog Gabriel-Jean-Joseph Molitor, Parys (1804–1849)|Molitor familie (1849–1917)|J. Mazeran, Parys (1917–1923)|Die Curtis Instituut, Philadelphia (1929–1936)|R. A. Bower, Somerset (1937–1957)|Muriel Anderson, Londonderry (1957–1989)|Elmar Oliveira (1989–1994)|Albert Stern (1994–2010)<ref>{{cite web |title=About Our Artists |url=http://www.rdamusic.com/about.html |website=RdA Music |accessdate=2010-10-17 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715160214/http://www.rdamusic.com/about.html |archivedate=2011-07-15}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=YWT5VVNIRP8 |title=Violin Grandmaster Albert Stern meets Tae Kwon Do Grandmaster Moon |quote=Violin identified at 3:08 |author=Morning View Studios |date=23 Februarie 2009 |website=YouTube |access-date=17 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313041429/https://www.youtube.com/watch?v=YWT5VVNIRP8 |archive-date=13 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>|Anne Akiko Meyers (2010–)<ref>{{cite web |url=http://www.austin360.com/blogs/content/shared-gen/blogs/austin/seeingthings/entries/2010/10/15/a_stradivarius_violin_thought.html?cxntfid=blogs_austin_arts_seeing_things |title=Austin violinist Anne Akiko Meyers buys rare Stradivarius for record-setting $3.6 million |first=Jeanne Claire |last=van Ryzin |date=15 Oktober 2010 |website=Austin360 |access-date=17 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161002233251/http://www.austin360.com/blogs/content/shared-gen/blogs/austin/seeingthings/entries/2010/10/15/a_stradivarius_violin_thought.html/?cxntfid=blogs_austin_arts_seeing_things |archive-date=2 Oktober 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>}} |Daar word bespiegel dat die viool voorheen aan [[Napoleon Bonaparte]] behoort het. Dit is deur Tarisio Auctions vir $3,600,000 verkoop, welke 'n nuwe rekord was, totdat die Lady Blunt op 20 Junie 2011 verkoop is.<ref>{{cite web |title=Tarisio; October 2010 (New York) – Lot 467 |url=http://tarisio.com/pages/auction/auction_item.php?csid=2197438464&cpid=2510569472 |website=Tarisio |year=2010 |accessdate=2010-10-17}}</ref> |- valign="top" |''Cecilia'' C A (Capitulum Agriense) |align=center|1697 |Word besit deur die ''Zelnik István Southeast Asian Gold Museum'' vanaf 2011, en geleen aan Katalin Kokas vir vyf jaar.<ref>{{cite web |url=http://www.breuerpress.com/2011/11/30/stradivari-hegedut-kapott-hasznalatra-kokas-katalin-zelnik-istvantol/ |title=Stradivari-hegedűt kapott használatra Kokas Katalin Zelnik Istvántól |trans-title=Stradivarius violin received by Katalin Kokas from István Zelnik |date=30 November 2011 |website=Breuerpress |access-date=20 Oktober 2019 |language=hu |archive-url=https://web.archive.org/web/20190801161918/http://www.breuerpress.com/2011/11/30/stradivari-hegedut-kapott-hasznalatra-kokas-katalin-zelnik-istvantol/ |archive-date=1 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |[[Johann Ladislaus Pyrker]], 1827; 'n onbekende Protestantse of Joodse religieuse identiteit, 1945; [[Zelnik István Southeast Asian Gold Museum|Aranymúzeum, 2011]] |- valign="top" |''Cabriac'' |align=center|1698 | | |- valign="top" |''[[Baron Knoop Stradivarius|Baron Knoop]]'' |align=center|1698 | |Een van elf Stradivari viole wat geassosieer word met [[Baron Johann Knoop]]. |- valign="top" |''Joachim'' |align=center|1698 |[[Ray Chen]] (word gehuur) |Voorheen besit deur die Hongaarse violis [[Joseph Joachim]], tans is dit die eiendom van die Nippon Musiekstigting.<ref>{{cite web |url=https://www.sfcv.org/events-calendar/artist-spotlight/ray-chen-todays-virtuoso |title=Ray Chen, Today's Virtuoso |first=Lisa |last=Houston |date=21 Oktober 2018 |work=San Francisco Classical Voice |access-date=2 Augustus 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802012546/https://www.sfcv.org/events-calendar/artist-spotlight/ray-chen-todays-virtuoso |archive-date=2 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Duc de Camposelice'' |align=center|1699 |[[Cho-Liang Lin]] | |- valign="top" |''[[Lady Tennant Stradivarius|Lady Tennant; Lafont]]'' |align=center|1699 |Charles Phillipe Lafont<br />Marguerite Agaranthe Tennant |Word geleen aan Xiang Gao;<ref name=stradsociety/> tydens 'n veiling van Christie's in April 2005 vir VSA$2.032&nbsp;miljoen verkoop.<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200504/s1352033.htm |title=Stradivari violin fetches record auction price |date=23 April 2005 |agency=Agence France-Presse |website=Australian Broadcasting Corporation |access-date=26 Januarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110311183121/http://www.abc.net.au/news/newsitems/200504/s1352033.htm |archive-date=11 Maart 2011 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> |- valign="top" |''Countess Polignac'' |align=center|1699 | |Word geleen aan [[Gil Shaham]]. |- valign="top" |''Castelbarco'' |align=center|1699 |Biblioteek van Kongres (VSA) |Aangebied deur Gertrude Clarke Whittall.<ref>{{cite web |url=https://www.loc.gov/item/ihas.200155589/ |title=Violin by Antonio Stradivari, Cremona, 1699, "Castelbarco" |website=[[Library of Congress]] |access-date=20 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714075556/https://www.loc.gov/item/ihas.200155589/ |archive-date=14 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Kustendyke'' |align=center|1699 |Koninklike Musiekakademie | |- valign="top" |''Crespi'' |align=center|1699 |Fridart Stigting | |- valign="top" |''Berger'' |align=center|1700 |{{Unbulleted list|Charles Auguste de Bériot|[[Henri Vieuxtemps]]|Guillaume Brochon|Jean Salis|Isador Berger|Ralph P. Powell}} |Tans in besit van Bein & Fushi Violins.<ref>{{cite magazine |url=https://beinfushi.com/wp-content/uploads/BF-Mag-36-1.pdf |title=Featured Offering: A magnificent violin by Antonio Stradivari (1644-1737) Cremona, 1700 "Berger" |magazine=Bein & Fushi, Inc |number=36 |page=4 |accessdate=22 Junie 2019}}</ref> |- valign="top" |''ex-Berglund'' |align=center|1699 |Finse Kulturele Stigting (''Suomen Kulttuurirahasto'') |Het voorheen behoort aan die dirigent [[Paavo Berglund]]. Gekoop uit Berglund se boedel deur die Finse Kulturele Stigting in Junie 2012.<ref>{{cite web |url=http://yle.fi/uutiset/paavo_berglundin_stradivari_jaa_suomeen/6189173 |title=Paavo Berglundin Stradivari jää Suomeen |trans-title=Paavo Berglund's Stradivarius will stay in Finland |date=20 Junie 2012 |website=[[Yle]] |access-date=21 Junie 2012 |language=fi |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304041301/http://yle.fi/uutiset/paavo_berglundin_stradivari_jaa_suomeen/6189173 |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Word geleen aan Antti Tikkanen.<ref>{{cite web |url=http://www.nuorimusiikki.fi/english/tikkanen/index.html |title=Antti Tikkanen |date=26 Januarie 2014 |website=Nurmeksen Nuori Musiiki |language=fi |archive-url=https://web.archive.org/web/20160129021513/http://www.nuorimusiikki.fi/english/tikkanen/index.html |archive-date=29 Januarie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''The Penny'' |align=center|1700 |[[Barbara Penny]] | |- valign="top" |''Dragonetti'' |align=center|1700 |Nippon Musiekstigting<ref name="NMF" /> |Het voorheen behoort aan Alfredo Campoli, nou gespeel deur Veronika Eberle. |- valign="top" |''[[Jupiter Stradivarius|Jupiter]]'' |align=center|1700 |[[Giovanni Battista Viotti]] |Word sedert 1964 besit en gespeel deur Arnold Belnick, Los Angeles, Kalifornië. |- valign="top" |''Taft; ex-Emil Heermann'' |align=center|1700 |Kanadese Raad vir die Kunste |Word geleen aan Nikki Chooi<ref name=miba2012>{{cite web |url=http://www.canadacouncil.ca/news/releases/2012/pw129930818984835659.htm |title=Exceptional young musicians loaned instruments worth over $35 million |date=26 September 2012 |website=Canada Council for the Arts |access-date=26 September 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130601113204/http://www.canadacouncil.ca/news/releases/2012/pw129930818984835659.htm |archive-date=1 Junie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> wat vanaf 2009 tot 2012 die ontvanger was van die raad se 1729 Guarneri. Dit word tans geleen aan Chooi se jonger broer Timothy Chooi.<ref name=CBC2012>{{cite web |url=http://www.cbc.ca/news/arts/story/2012/09/25/music-instrument-bank-winners.html |title=Instrument Bank grants rare violins, cellos to young artists |date=26 September 2012 |website=CBC News |access-date=26 September 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520215240/http://www.cbc.ca/news/arts/story/2012/09/25/music-instrument-bank-winners.html |archive-date=20 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- valign="top" |''Ward'' |align=center|1700 |VSA Biblioteek van Kongres |Aangebied deur Gertrude Clarke Whittall.<ref>{{cite web |url=https://loc.gov/item/ihas.200155590 |title=Violin by Antonio Stradivari, Cremona, 1700, "Ward" |website=Library of Congress |access-date=31 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714120231/https://www.loc.gov/item/ihas.200155590/ |archive-date=14 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Dushkin'' |align=center|1701 |[[Chimei Museum]] |Word geleen aan die violis Dennis Kim, konsertmeester van die ''Pacific Symphony''. |- valign="top" |''[[Markees Stradivarius|Markees]]'' |align=center|1701 |Musiekkamer van Hong Kong | |- valign="top" |''Brodsky'' |align=center|1702 |{{Unbulleted list|[[Adolf Brodsky]] (Warskou)|Hamma & Co. (Stuttgart)|E. Bernhard (Ravel), 1930|[[Harry Wahl]] (Viborg, Finland), 1930–40|[[Emil Herrmann]], 1947|[[Alexander Schneider]], 1947–56|[[Isidore Cohen]], 1956–2005|Anoniem, 2006}} |Vernoem na [[Adolph Brodsky]], wat op 4 Desember 1881 die eerste uitvoering van [[Pjotr Tsjaikofski|Tsjaikofski]] se Vioolconcerto op hierdie viool gespeel het. Dit word sedert 2006 aan Kirill Troussov geleen. Dit is voorheen gespeel deur [[Adolf Brodsky]], [[Alexander Schneider]] en [[Isidore Cohen]]. |- valign="top" |''Irish'' |align=center|1702 |Pohjola Bank Kunsstigting, Finland |Word geleen aan Rebecca Roozeman.<ref>{{cite web |url=https://www.lansivayla.fi/artikkeli/738383-nuori-espoolaisviulisti-sai-huippusoittimen-rebecca-soittaa-stradivariusta |title=Nuori espoolaisviulisti sai huippusoittimen – Rebecca soittaa Stradivariusta |trans-title=The young Espoo violinist got a top instrument - Rebecca plays Stradivarius |date=26 Januarie 2019 |website=Länsiväylä |access-date=12 April 2019 |language=fi |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412194159/https://www.lansivayla.fi/artikkeli/738383-nuori-espoolaisviulisti-sai-huippusoittimen-rebecca-soittaa-stradivariusta |archive-date=12 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Conte de Fontana''; ''ex-Oistrakh'' |align=center|1702 |[[Riccardo Brengola]]<br />Pro Canale stigting |Voorheen geleen aan Mariana Sîrbu. Word tans geleen aan Pavel Berman.<ref>{{cite web |url=http://www.pavelberman.com/biography.php |title=Biography |website=Pavel Berman |access-date=20 Oktober 2019 |language=it |archive-url=https://web.archive.org/web/20191025071258/http://www.pavelberman.com/biography.php |archive-date=25 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Het voorheen behoort aan [[David Oistrakh]] (1959–1966). Dit was na die 1736 ''Yusupov'' sy tweede Strad instrument gewees. Hy het dit in 1959 in Parys gekoop en in 1966 geruil vir die 1705 ''Marsick''.<ref name="Igor Oistrakh 2008, p. 137"/> |- valign="top" |''Lukens; Elder Voicu'' |align=center|1702 |A. W. Lukens<br />Ion Voicu<br />Roemeense Ministerie vir Kulturele en Godsdienstige Aangeleenthede |Tot 2023 deur Alexandru Tomescu in bruikleen geneem.<ref>{{cite web |url=http://english.hotnews.ro/stiri-Bucharest-2017919-Legendary_Stradivarius_finds_Romania_owner_at_last.htm |title=Legendary Stradivarius finds Romanian owner at last |author=R.R. |date=24 November 2007 |website=[[Hotnews.ro]] |access-date=29 April 2008 |language=ro |archive-url=https://web.archive.org/web/20081224160944/http://english.hotnews.ro/stiri-Bucharest-2017919-Legendary_Stradivarius_finds_Romania_owner_at_last.htm |archive-date=24 Desember 2008 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.romania-insider.com/alexandru-tomescu-stradivarius-2023 |title=Romanian violinist Alexandru Tomescu to use Stradivarius violin for five more years |date=3 Desember 2018 |website=Romania-insider.com |access-date=20 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190801133113/https://www.romania-insider.com/alexandru-tomescu-stradivarius-2023 |archive-date=1 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''King Maximilian Joseph'' |align=center|1702 |{{Unbulleted list|Maximilian Joseph III van Beiere, 1745–77|Koning Maximilian Joseph van Beiere, 1799–1825|Koning Ludwig II van Beiere, 1864|Franz Rampftler (München), 1886|von Knörzinger en sy familie, 1920–23|Hug & Co., 1923|Hamma & Co. (Stuttgart)|Marc E. Maartens (Kew Gardens)|Victor Mannheimer, 1925–28|Mannheimer familie, 1928–61|Rembert Wurlitzer Inc., 1961|Irving Levick (Buffalo), 1961–98|Anonieme Stradivari Genootskap lid|Anonieme groep beleggers, 2007<ref>{{cite web |url=http://www.archiviodellaliuteriacremonese.it/en/strumenti/1702_violino_king_joseph_maximilian.aspx?f=457975 |title=1702/03 – Small violin "King Joseph Maximilian" |website=Archivio della Liuteria Cremonese |access-date=15 Maart 2017 |language=it |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331204409/http://www.archiviodellaliuteriacremonese.it/en/strumenti/1702_violino_king_joseph_maximilian.aspx?f=457975 |archive-date=31 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="KMJ">{{cite web |url=https://tarisio.com/cozio-archive/property/?ID=40080 |title=Antonio Stradivari, Small Violin, 1702, the 'King Maximilian Joseph' |website=Tarisio.com |access-date=15 Maart 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331204348/https://tarisio.com/cozio-archive/property/?ID=40080 |archive-date=31 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>}} |Lewenslange bruikhuur aan Berent Korfker.<ref name="KMJ" /> |- valign="top" |''Lyall'' |align=center|1702 | | |- valign="top" |''Antonio Stradivari'' |align=center|1703 |[[Bundesrepublik Deutschland]] |Uitgestal in die ''Musikinstrumentenmuseum'', Berlyn.<ref>{{cite web |title=Violin by Antonio Stradivari, 1703 |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=719 |website=Cozio.com |year=2008 |access-date=27 Maart 2008 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202231747/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=719 |archive-date=2 Februarie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''La Rouse Boughton'' |align=center|1703 |[[Oesterreichische Nationalbank]]<ref name=osterreichische>{{cite web |url=http://www.oenb.at/de/ueber_die_oenb/kunstraum/streichinstrumente/antonio_stradivari.jsp |title=Wertvolle alte Streichinstrumente |website=Oesterreichische Nationalbank |access-date=7 April 2007 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20120816050834/http://www.oenb.at/de/ueber_die_oenb/kunstraum/streichinstrumente/antonio_stradivari.jsp |archive-date=16 Augustus 2012 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> |Word geleen aan Boris Kuschnir van die [[Kopelman Kwartet]]. |- valign="top" |''Lord Newlands'' |align=center|1702 |Nippon Musiekstigting<ref name="NMF" /> |Word tans geleen aan Ray Chen.<ref>{{cite web |url=https://www.phoenixsymphony.org/musicians/ray-chen |title=Ray Chen |date=2019 |website=[[Phoenix Symphony]] |access-date=20 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510203101/http://www.phoenixsymphony.org/musicians/ray-chen |archive-date=10 Mei 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Allegretti'' |align=center|1703 | | |- valign="top" |''Alsager'' |align=center|1703 | | |- valign="top" |''Lady Harmsworth'' |align=center|1703 |Paul Bartel |Word geleen aan Kristóf Baráti.<ref>{{cite web |url=https://kristofbarati.com/about/ |title=About Kristóf Baráti |website=Kristóf Baráti |access-date=20 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018110004/http://kristofbarati.com/about/ |archive-date=18 Oktober 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- valign="top" |''Emiliani'' |align=center|1703 |[[Anne-Sophie Mutter]] | |- valign="top" |{{hs|Foulis}}''Aurora, ex-Foulis'' |align=center|1703 | |Word geleen aan Karen Gomyo.<ref>{{cite web |url=http://www.naxos.com/artistinfo/Karen_Gomyo/11694.htm |title=Karen Gomyo |work=Naxos Classical Music |access-date=20 Oktober 2019 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20100112044748/http://www.naxos.com/artistinfo/Karen_Gomyo/11694.htm |archive-date=12 Januarie 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- valign="top" |''ex-Liebig'' |align=center|1704 |Baron Liebig<br />Wolfgang Schneiderhan<br />Rony Rogoff |Vanaf 1911 het dit aan Baron Liebig behoort; besit deur die violis Wolfgang Schneiderhan vanaf 1952 tot 1991; en vanaf 1991 tot 2004 deur Rony Rogoff <ref name="Liebig">{{cite web |url=https://tarisio.com/cozio-archive/property/?ID=40206 |title=Antonio Stradivari, Violin, Cremona, 1704, the 'Liebig, Schneiderhan' |website=Tarisio.com |access-date=25 September 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521111222/https://tarisio.com/cozio-archive/property/?ID=40206 |archive-date=21 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Behoort tans aan Dkfm Angelika Prokopp Privatstiftung,<ref name="Liebig" /> word geleen aan Julian Rachlin.<ref>{{cite web |url=http://revistatempo.co/tempo/stradivari-ex-liebig/ |title=Stradivari "Ex-Liebig" |first=Gilberto |last=Álvarez |date=15 April 2017 |website=Revista Tempo |access-date=25 September 2019 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925003113/http://revistatempo.co/tempo/stradivari-ex-liebig/ |archive-date=25 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''[[Betts Stradivarius|Betts]]'' |align=center|1704 |VSA Biblioteek van Kongres |Aangebied deur Gertrude Clarke Whittall.<ref>{{cite web |url=https://www.loc.gov/item/ihas.200155591/ |title=Violin by Antonio Stradivari, Cremona, 1704, "Betts" |website=Library of Congress |access-date=20 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191026070431/https://www.loc.gov/item/ihas.200155591/ |archive-date=26 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Gleni'' |align=center|1704 | | |- valign="top" |''Sleeping Beauty'' |align=center|1704 |Landeskreditbank Baden-Württemberg – Förderbank (L-Bank) |Word geleen aan [[Isabelle Faust]]. Een van die min Stradivari viole wat sy oorspronklike nek behou het. |- valign="top" |''Prince Obolensky'' |align=center|1704 | |Word geleen aan Esther Yoo. |- valign="top" |{{hs|Baron von der Leyen}}''Baron von der Leyen'' |align=center|1705 |Private eienaar |Verkoop deur Tarisio-veilings op 26 April 2012 vir $2.6 miljoen.<ref>{{cite web |url=http://tarisio.com/wp/2012/03/baronvonderleyen/ |title=‘Baron von der Leyen’ Stradivarius of c.1705 |date=26 Maart 2012 |website=Tarisio.com |access-date=30 Maart 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109133048/http://tarisio.com/wp/2012/03/baronvonderleyen/ |archive-date=9 November 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |{{hs|Marsick Oistrakh}}''[[Marsick Stradivarius|ex-Marsick; ex-Oistrakh]]'' |align=center|1705 | |Het voorheen behoort aan [[David Oistrakh]] (1966–1974), geruil vir die 1702 ''Conte di Fontana''.<ref name="Igor Oistrakh 2008, p. 137"/> |- valign="top" |{{hs|Tadolini}}''ex-Tadolini'' |align=center|1706 |Die versameling van Mnr. en Mev. Rin Kei Mei. | |- valign="top" |{{hs|Brustlein}}''ex-Brüstlein'' |align=center|1707 |[[Oesterreichische Nationalbank]]<ref name=osterreichische/> | |- valign="top" |''[[La Cathedrale Stradivarius|La Cathédrale]]'' |align=center|1707 |Nigel Kennedy | |- valign="top" |''ex-Prihoda'' |align=center|1707 |[[Luz Leskowitz]] |Het voorheen behoort aan die Tsjeggiese violis Váša Příhoda, te wete die onderwyser van Luz Leskowitz.<ref>{{cite web |url=http://cozio.com/Instrument.aspx?id=3652 |title=Violin by Antonio Stradivari, 1707 |website=Cozio.com |access-date=20 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116085259/http://cozio.com/Instrument.aspx?id=3652 |archive-date=16 Januarie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''[[Hammer Stradivarius|Hammer]]'' |align=center|1707 |Christian Hammer (versamelaar) |Verkoop by Christie's se New York tak op 16 Mei 2006 vir 'n rekord bedrag van VSA$3,544,000 (€2,765,080) na slegs vyf minute se bieëry.<ref name=bbc20060517>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/low/entertainment/4988838.stm |title=Stradivarius tops auction record |work=BBC News |date=17 Mei 2006 |access-date=7 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090514101943/http://news.bbc.co.uk/2/low/entertainment/4988838.stm |archive-date=14 Mei 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name=MSNBC20060517>{{cite news |url=http://msnbc.msn.com/id/12824291 |title=Successful $3,544,000 bid of "Hammer" |date=16 Mei 2006 |agency=Associated Press |work=[[MSNBC]] |access-date=18 Oktober 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090718153644/http://www.msnbc.msn.com/id/12824291 |archive-date=18 Julie 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- valign="top" | |align=center|1707 |Russiese staatsversameling, Glinka staats-sentrale museum van musikale erfenis, Moskou.<ref>{{cite web |url=http://www.glinka.museum/search/gositem003.php?clear_cache=Y |title=Скрипка: Антонио Страдивари 1707 год, Кремона, Италия |trans-title=Violin: Antonio Stradivarius 1707, Cremona, Italy |work=Glinka Museum |language=ru |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213225648/http://www.glinka.museum/search/gositem003.php?clear_cache=Y |archive-date=13 Desember 2014}}</ref> | |- valign="top" |''Le Davidoff'' |align=center|1708 |[[Cité de la Musique|Musée de la Musique]], Parys |Bemaak aan die museum in 1887. |- valign="top" |''Le Tua'' |align=center|1708 |Musée de la Musique, Parys |Geskenk aan die museum in 1935. |- valign="top" |''Burstein; Bagshawe'' |align=center|1708 | |Word besit deur die Jacobs familie; word geleen aan Jeff Thayer, die konsertmeester van die [[San Diego Simfonieorkes]]. |- valign="top" |''Huggins'' |align=center|1708 |Nippon Musiekstigting<ref name="NMF" /> |Word geleen aan die mees onlangse wenner van die Koningin Elisabeth Kompetisie vir viool. |- valign="top" |''Regent'' |align=center|1708 |Word besit deur die Fridart Stigting. | |- valign="top" |''Ruby'' |align=center|1708 | |Word geleen aan die politikus Chen Xi.<ref name=stradsociety/> |- valign="top" |''Strauss'' |align=center|1708 | |Word geleen aan Clara-Jumi Kang. <ref name=stradsociety/> |- valign="top" |''[[Greffuhle Stradivarius|Greffuhle]]'' |align=center|1709 | |In 1997 geskenk aan die Smithsonian Instituut deur Herbert R. Axelrod. Nou deel van die Axelrod kwartet. |- valign="top" |''Berlin Hochschule'' |align=center|1709 | | |- valign="top" |{{hs|Hammerle}}''ex-Hämmerle; ex-Adler'' |align=center|1709 |[[Oesterreichische Nationalbank]]<ref name=osterreichische/> |Word geleen aan Rainer Honeck. |- valign="top" |''Ernst'' |align=center|1709 |Heinrich Wilhelm Ernst, circa 1850–1865<br />Wilma Neruda, 1872 |Is geleen aan Dénes Zsigmondy tot 2003. |- valign="top" |''Engleman'' |align=center|1709 |Nippon Musiekstigting.<ref name="NMF" /> |- valign="top" |''King Maximilian; Unico'' |align=center|1709 |Axel Springer Stigting |Word geleen aan Michel Schwalbé, die konsertmeester van die [[Berliner Philharmoniker]] (1966–1986);<ref>{{cite news |url=http://www.tagesspiegel.de/kultur/Michel-Schwalb%E9;art772,2932693 |title=Michel Schwalbé: Des Meisters erste Geige |trans-title=Michel Schwalbé: The Master's First Violin |first=Christine |last=Lemke-Matwey |date=26 October 2009 |newspaper=[[Der Tagesspiegel]] |language=de |access-date=20 Oktober 2019}}</ref> gerapporteer as gesteel in 1999.<ref>{{cite web |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=1349 |title=Violin by Antonio Stradivari, 1709, "King Maximilian; Unico" |access-date=20 Augustus 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307082518/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=1349 |archive-date=7 Maart 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''[[Viotti Stradivarius|Viotti; ex-Bruce]]'' |align=center|1709 |Koninklike Musiekakademie |Ge-allokeer aan die Koninklike Musiekakademie nadat dit in Julie 2005 deur die Britse regering aangeskaf is in die plek van erfbelasting, met bykomende befondsing deur die ''National Heritage Memorial Fund'', ''National Art Collections Fund'', ''J & A Beare'', ''The Belmont Trust'', Nigel Brown, lede van die Bruce familie, [[Albert Frost]], Elizabeth Insall, Ian Stoutzker, Valerie Eliot (''Old Possum's Practical Trust''), BBC Two se ''The Culture Show'' en anonieme skenkers. |- valign="top" |''Marie Hall'' |align=center|1709 |Giovanni Battista Viotti<br />[[Chimei Museum]] |Vernoem na die violis Marie Hall. |- valign="top" |{{hs|Kempner}}''ex-Kempner'' |align=center|1709 | |Word geleen aan Soovin Kim. |- valign="top" |''[[La Pucelle (violin)|La Pucelle]]'' |align=center|1709 |[[Huguette Clark]]<ref name="msnbc.com">{{cite web |url=http://today.msnbc.msn.com/id/38733524/ns/business-local_business/ |title=Who is watching heiress Huguette Clark's millions? |last=Dedman |first=Bill |authorlink=Bill Dedman |date=9 Augustus 2010 |website=[[NBC News]] |access-date=25 Junie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002161230/http://today.msnbc.msn.com/id/38733524/ns/business-local_business/ |archive-date=2 Oktober 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />[[David L. Fulton]]<ref name="msnbc.com"/> |Die Paryse handelaar Jean Baptiste Vuillaume het dit in die 19de eeu uitmekaar gehaal en 'n stuk bygevoeg met 'n houtsneewerk van Johanna van Arkel, wat ook bekendstaan La Pucelle.<ref name="ClassicFM" /> |- valign="top" |''Camposelice'' |align=center|1710 |Nippon Musiekstigting<ref name="NMF" /> |Word geleen aan Svetlin Roussev. |- valign="top" |''[[Lord Dunn-Raven Stradivarius|Lord Dunn-Raven]]'' |align=center|1710 |[[Anne-Sophie Mutter]] | |- valign="top" |{{hs|Roederer}}''ex-Roederer'' |align=center|1710 | |Word geleen aan David Grimal. (Vir 37 jaar deur Ayla Erduran besit). |- valign="top" |{{hs|Vieuxtemps}}''ex-Vieuxtemps'' |align=center|1710 |In 1900 gekoop deur Leopold Geissmar'n prokureur en amateur musikant in [[Mannheim]]. Sy dogter Berta het dit in 1944 besit.<ref>{{cite book |last=Geissmar |first=Berta |author-link=Berta Geissmar |date=1944 |title=The Baton and the Jackboot |location=London, UK |publisher=Hamish Hamilton |pages=9–10}}</ref> |Moet nie verwar word met die Vieuxtemps-Hauser viool wat geleen word aan Samuel Magad, konsertmeester (1972–2007) van die Chicago Simfonieorkes nie. |- valign="top" |''Davis'' |align=center|1710 |Mnr. en Mev. William S. Davis |Word geleen aan Michael Shih, konsertmeester van die Fort Worth Simfonieorkes.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/02/12/us/an-ode-to-bachs-genius-in-the-key-of-stradivarius.html |title=An Ode to Bach's Genius in the Key of Stradivarius |first=Michael |last=Hoinski |date=11 Februarie 2012 |newspaper=The New York Times |access-date=25 September 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170926041922/http://www.nytimes.com/2012/02/12/us/an-ode-to-bachs-genius-in-the-key-of-stradivarius.html |archive-date=26 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" | |align=center|1710 |Russiese Staatsversameling, Glinka Museum, Moskou.<ref>{{cite web |url=http://www.glinka.museum/search/Gositem004.php?clear_cache=Y |title=Скрипка Антонио Страдивари 1710 год, Кремона, Италия |trans-title=Violin: Antonio Stradivarius 1710, Cremona, Italy |work=Glinka Museum |language=ru |url-status=dead |archive-url=https://archive.ph/20141119194824/http://www.glinka.museum/search/Gositem004.php?clear_cache=Y |archive-date=19 November 2014 |access-date=29 Oktober 2019 }}</ref> | |- valign="top" |''The Antonius'' |align=center|1711 |[[Metropolitan Museum of Art]] |Bemaking van Annie Bolton Matthews Bryant, 1933.<ref>{{cite web |url=http://www.metmuseum.org/Collections/search-the-collections/180014775 |title="The Antonius" Violin 1711: Antonio Stradivari |website=[[Metropolitan Museum of Art]] |access-date=1 Januarie 2012 |language=ja |archive-url=https://web.archive.org/web/20111003022956/http://www.metmuseum.org/collections/search-the-collections/180014775 |archive-date= 3 Oktober 2011 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- valign="top" |''the Lady Inchiquin'' |align=center|1711 |Voorheen besit deur [[Fritz Kreisler]]. |Gespeel deur [[Frank Peter Zimmermann]], 'n Duitse bankmaatskappy (''WestLB'' AG) het dit vir sy gebruik aangekoop.<ref>{{cite news |url=http://www.smh.com.au/news/arts/musics-the-food-of-love--just-dont-eat-the-stradivarius/2007/12/04/1196530677245.html |title=Music's the food of love – just don't eat the Stradivarius |first=Louise |last=Schwartzkoff |date=5 Desember 2007 |newspaper=[[The Sydney Morning Herald]] |access-date=11 Desember 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303173428/http://www.smh.com.au/news/arts/musics-the-food-of-love--just-dont-eat-the-stradivarius/2007/12/04/1196530677245.html |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Earl of Plymouth; Kreisler'' |align=center|1711 |Los Angeles Filharmoniese Orkes<ref>{{cite web |title=Violin by Antonio Stradivari, 1711 (Earl of Plymouth; Kreisler) |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=4058 |website=Cozio.com |access-date=22 November 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225222034/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=4058 |archive-date=25 Desember 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |Gevind in 'n stoorkamer op die landgoedere van die heer van Plymouth saam met ''The Messiah'' en ''Alard'' viole in 1925; gekoop deur Fritz Kreisler in 1928 en gevolglik deur hom verkoop in 1946.<ref>{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,792805,00.html |title=Unplayed Strads |date=22 April 1946 |magazine=[[TIME]] |accessdate=2007-11-22 |archive-date= 2 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071202043239/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,792805,00.html |url-status=dead }}</ref> |- valign="top" |''Liegnitz'' |align=center|1711 | |Voorheen besit deur Szymon Goldberg. |- valign="top" |''Viotti'' |align=center|1712 |Giovanni Battista Viotti<br />Henry Hottinger versameling |Word sedert 1965 besit deur Isaac Hurwitz. |- valign="top" |''Le Fountaine'' |align=center|1712 | |Hierdie is 'n 'Violino piccolo' uit 1712 – dit is effens korter as 'n gebruiklike viool, met mates van 475mm van bo na onder, 100mm korter as 'n gewone instrument.<ref name="ClassicFM" /> |- valign="top" |''[[Le Brun Stradivarius|Le Brun]]'' |align=center|1712 |{{Unbulleted list|[[Niccolò Paganini]]|Charles Lebrun|Boutillier Familie|Tot 1893 Chardon et Fils|Vanaf 1893 Vincenzo Sighicelli|Vanaf 1922 [[:de:Otto und Walter Senn|Otto Senn]]|Vanaf 2008 'n anonieme konsertviolis}} |Verkoop tydens 'n veiling by Sotheby's op 13 November 2001. Vanaf November 2015 tot Januarie 2016 is dit geleen aan Kiril Laskarov, die konsertmeester van die Arkansas Simfonieorkes.<ref>{{cite web |url=http://www.thv11.com/story/entertainment/music/2016/01/20/aso-concertmaster-perform-mendelssohn-concerto-stradivarius-violin/79079088/ |title=ASO concertmaster to perform Mendelssohn Concerto on Stradivarius Violin |date=20 Januarie 2016 |website=THV11 |access-date=8 Februarie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204113858/http://www.thv11.com/story/entertainment/music/2016/01/20/aso-concertmaster-perform-mendelssohn-concerto-stradivarius-violin/79079088/ |archive-date= 4 Februarie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> |- valign="top" |''Karpilowsky'' |align=center|1712 |Harry Solloway |Word vermis: in 1953 gesteel van Solloway se woning in Los Angeles.<ref>{{cite web |title=Violin by Antonio Stradivari, 1712 (Karpilowsky) |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=3078 |website=Cozio.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20101214195416/http://cozio.com/Instrument.aspx?id=3078 |archive-date=14 Desember 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Schreiber'' |align=center|1713 | | |- valign="top" |''Antonio Stradivari'' |align=center|1713 | | |- valign="top" |''Boissier-Sarasate'' |align=center|1713 |Real Conservatorio Superior de Música de Madrid |Sarasate legancy 1909 |- valign="top" |''Daniel'' |align=center|1713 | |Word geleen aan Juan Pablo Reynoso |- valign="top" |''Sancy'' |align=center|1713 |[[Ivry Gitlis]] | |- valign="top" |''[[Gibson Stradivarius|Gibson; ex-Huberman]]'' |align=center|1713 |{{Unbulleted list|[[Bronisław Huberman]]|Norbert Brainin|[[Joshua Bell]]}} |Dit is twee keer by Huberman gesteel. |- valign="top" |''Lady Ley'' |align=center|1713 |Stradivarius familie |Word besit deur Jue Yao, 'n Chinese violis. |- valign="top" |''Wirth'' |align=center|1713 |{{Unbulleted list|Nicolo Mori|[[John Hart]]|Louis d'Egville|Jan de Graan|Emmanuel Wirth|Max Adler & family|David Montagu|[[Sergiu Luca]]|[[Chimei Museum]]}} | |- valign="top" |''[[Dolphin Stradivarius|Dolphin; Delfino]]'' |align=center|1714 |[[Jascha Heifetz]]<br />Nippon Musiekstigting<ref name="NMF" /> |Word geleen aan Akiko Suwanai. Dit is in die 19de eeu deur George Hart die naam "Dolphin" gegee vanweë die rug van die viool, met die vorm daarvan en die glinsterende kleur wat hom aan 'n dolfyn herinner het. Die geskatte waarde daarvan is 4 miljoen euros. |- valign="top" |''[[Soil Stradivarius|Soil]]'' |align=center|1714 |{{Unbulleted list|Amédée Soil|[[Yehudi Menuhin]]|[[Itzhak Perlman]]}} | |- valign="top" |{{hs|Berou}}''ex-Berou''; ''ex-Thibaud'' |align=center|1714 |[[Jacques Thibaud]] |Voorheen besit deur [[David Oistrakh]] (sy eerste Stradivarius, gekoop in die VSA in 1956).<ref name="Igor Oistrakh 2008, p. 136">{{cite book |last=Oistrakh |first=David |date=2008 |title=Conversations with Igor Oistrakh |location=Moscow |page=136}}</ref> |- valign="top" |''Le Maurien'' |align=center|1714 | |Word vermis: gesteel in 2002.<ref>{{cite web |title=Violin by Antonio Stradivari, 1714 (Le Maurien) |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=443 |website=Cozio.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210190950/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=443 |archive-date=10 Desember 2008 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=29 Oktober 2019 }}</ref> |- valign="top" |''[[Leonora Jackson]]'' |align=center|1714 | William Sloan versameling | |- valign="top" |''Massart'' |align=center|1714 |[[Lambert Massart]]<br />[[György Pauk]] | |- valign="top" |''Sinsheimer; General Kyd; Perlman'' |align=center|1714 |[[Itzhak Perlman]]<br />David L. Fulton | |- valign="top" |''Smith-Quersin'' |align=center|1714 | Oesterreichische Nationalbank<ref name=osterreichische/> |Word geleen aan Rainer Honeck, die leier van die [[Weense Filharmoniese Orkes]]. |- valign="top" |''[[Alard-Baron Knoop Stradivarius|Alard-Baron Knoop]]'' |align=center|1715 |Juan Luis Prieto |Vernoem na die Franse violis Jean-Delphin Alard. Verkoop tydens 'n veiling in 1981 aan 'n versamelaar in Singapoer vir $1.2 miljoen.<ref name="ClassicFM" /> |- valign="top" |''[[Baron Knoop; ex-Bevan Stradivarius|Baron Knoop; ex-Bevan]]'' |align=center|1715 |[[David L. Fulton]] | |- valign="top" |{{hs|Bazzini}}''ex-[[Bazzini]]'' |align=center|1715 | |Word geleen aan Matteo Fedeli.<ref>{{cite web |url=https://www.unostradivariperlagente.com/1715-bazzini---de-vito.html |title=Bazzini - De Vito |website=Matteo Fedeli |access-date=20 Oktober 2019 |language=it |archive-url=https://web.archive.org/web/20190705092234/https://www.unostradivariperlagente.com/1715-bazzini---de-vito.html |archive-date=5 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Cremonese''; ''ex-Harold''; ''[[Joseph Joachim]]'' |align=center|1715 |[[Joseph Joachim]]<br />Munisipaliteit van Cremona |Op uitstalling by die Museo del Violino, Cremona, Italië.<ref name="Museo_Stradivariano" /> |- valign="top" |''Emperor'' |align=center|1715 |{{Unbulleted list|George Haddock (1876–1907)|Edgar Haddock (1907–1910)|[[Jan Kubelík]]}} |In 1910 verkoop aan [[Jan Kubelík]] vir £10,000. |- valign="top" |''Duke of Cambridge''; ''ex-Pierre Rode'' |align=center|1715 |{{Unbulleted list|[[Pierre Rode]]|[[Leopold Auer]]|[[Oscar Shumsky]]|NPO "Yellow Angel"}} |Voorheen geleen aan Ryu Goto.<ref name="RyuGoto">{{cite web |title=Ryu Goto Biography |url=http://www.ryugoto.com/eng/biography.html |website=Ryugoto.com |access-date=31 Augustus 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107021040/http://www.ryugoto.com/eng/biography.html |archive-date=7 November 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Joachim'' |align=center|1715 |Nippon Musiekstigting<ref name="NMF" /> |Word geleen aan Ray Chen. |- valign="top" |''[[Lipinski Stradivarius|Lipiński]]'' |align=center|1715 |[[Giuseppe Tartini]] |Word geleen aan die [[Milwaukee Simfonieorkes]] se konsertmeester [[Frank Almond]].<ref>{{cite news |url=http://www.jsonline.com/story/index.aspx?id=791756 |title=Encore for a Stradivarius |first=Tom |last=Strini |date=6 September 2008 |newspaper=[[Milwaukee Journal Sentinel]] |access-date=6 September 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080913054125/http://www.jsonline.com/story/index.aspx?id=791756 |archive-date=13 September 2008 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Gesteel tydens 'n gewapende roof op 27 Januarie 2014<ref>{{cite web |url=http://www.wisn.com/news/south-east-wisconsin/milwaukee/multimillion-dollar-violin-stolen-from-milwaukee-symphony-performer/-/10148890/24162024/-/n84d9t/-/index.html |title=Multi-million dollar violin stolen from Milwaukee Symphony performer |first=Colleen |last=Henry |date=28 Januarie 2014 |website=[[WISN-TV]] |access-date=28 Januarie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201164942/http://www.wisn.com/news/south-east-wisconsin/milwaukee/multimillion-dollar-violin-stolen-from-milwaukee-symphony-performer/-/10148890/24162024/-/n84d9t/-/index.html |archive-date=1 Februarie 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en gevolglik teruggevind.<ref>{{cite news |url=http://www.jsonline.com/news/crime/stolen-stradivarius-violin-reportedly-recovered-in-good-condition-b99199772z1-243934631.html |title=Stolen Stradivarius violin found in suitcase in Milwaukee attic |first=Ashley |last=Luthern |date=6 Februarie 2014 |newspaper=Milwaukee Journal Sentinel |access-date=18 Februarie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301075314/http://www.jsonline.com/news/crime/stolen-stradivarius-violin-reportedly-recovered-in-good-condition-b99199772z1-243934631.html |archive-date=1 Maart 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |Marsick |align=center|1715 |[[James Ehnes]] | |- valign="top" |''Titian'' |align=center|1715 |Cho-Liang Lin | |- |''Ex Adolf Busch'' |align=center|1716 | |Word sedert 2010 besit deur David Garrett. |- valign="top" |''Le Provigny'' |align=center|1716 |[[Cité de la Musique|Musée de la Musique]], Parys |Bemaak aan die Museum in 1909. |- valign="top" |''Cessole'' |align=center|1716 | | |- valign="top" |''Berthier'' |align=center|1716 |Baron Vecsey de Vecse<br />[[Franco Gulli]]<ref>{{cite web |url=http://www.pavelberman.com/eng/strumento.html |title=Strumento |website=Pavel Berman |access-date=12 Februarie 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107005418/http://www.pavelberman.com/eng/strumento.html |archive-date=7 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | |- valign="top" |''[[Booth Stradivarius|Booth]]'' |align=center|1716 |Nippon Musiekstigting<ref name="NMF" /> |Word geleen aan Arabella Steinbacher; voorheen geleen aan Shunsuke Sato; voorheen geleen aan [[Julia Fischer]].<ref name="NMF" /> |- valign="top" |''Colossus'' |align=center|1716 | [[Luigi Alberto Bianchi]]<ref name="Riley">{{Cite book |title=The History of the Viola, Volume II |last=Riley |first=Maurice W. |first2=Elena Belloni |last2=Filippi |chapter=Italian Violists |year=1991 |publisher=Braun-Brumfield |location=Ann Arbor, Michigan |page=196}}</ref> | Word vermis; in November 1998 gesteel in Rome, Italië.<ref>{{cite web |title=Violin by Antonio Stradivari, 1716 (Colossus) |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=66 |website=Cozio.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20031024121000/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=66 |archive-date=24 Oktober 2003 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Duranti'' |align=center|1716 |Word sedert 2002 geleen aan Mariko Senju.<ref>{{cite web |url=http://www.marikosenju.com/en/profile |title=Profile |website=Mariko Senju |access-date=5 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171125123723/https://marikosenju.com/en/profile/ |archive-date=25 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | |- valign="top" |''Milstein ex Goldman'' |align=center|1716 |[[Nathan Milstein]] |Verkoop deur Charles Beare en die Milstein Familie aan Jerry Kohl. |- valign="top" |''Monasterio'' |align=center|1716 |[[Ruggiero Ricci]] |Vernoem na die violis en komponis Jesús de Monasterio.<ref>{{cite web |url=https://tarisio.com/cozio-archive/property/?ID=41486 |title=Cozio Archive: Antonio Stradivari, Cremona, 1719, the 'Monasterio' |website=[[Tarisio Auctions]] |access-date=20 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521110753/https://tarisio.com/cozio-archive/property/?ID=41486 |archive-date=21 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Cyrus Forough]]. |- |''Provigny'' |align=center|1716 | | |- valign="top" |''[[Messiah Stradivarius|Messiah-Salabue]]'' |align=center|1716 |[[Ashmolean Museum Oxford]] |Op uitstalling by die Oxford Ashmolean Museum; gemaak van dieselfde boom as 'n P.G. Rogeri viool uit 1710.<ref>{{cite web |url=http://www.versteeg-geigenbau.de/en/print-a-publications/189-stradivari-und-rogeri-aus-dem-selben-holz-geschnitzt |title=Stradivari and Rogeri made from the same tree |date=March 2011 |website=Versteeg Geigenbau Violin Makers and Restorers |access-date=20 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306044926/http://www.versteeg-geigenbau.de/en/print-a-publications/189-stradivari-und-rogeri-aus-dem-selben-holz-geschnitzt |archive-date=6 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |{{hs|Windsor-Weinstein}}''ex-Windsor-Weinstein''; ''Fite'' |align=center|1716 |Kanadese Raad vir die Kunste |Word geleen aan Timothy Chooi.<ref name=miba2012/> |- valign="top" |''Baron Wittgenstein'' |align=center|1716 |Die [[Bulgarye|Bulgaarse]] staat |Voorheen besit deur John Corigliano Sr. (voormalige konsertmeester van die [[New York Filharmoniese Orkes]]). Word sedert 1979 geleen aan Mincho Minchev. |- valign="top" |''Gariel'' |align=center|1717 |[[Jaime Laredo]] |[[Nicola Benedetti]] |- valign="top" |{{hs|Wieniawski}}''ex-[[Henryk Wieniawski|Wieniawski]]'' |align=center|1717 | | |- valign="top" |{{hs|Baumgartner}}''ex-[[Rudolf Baumgartner|Baumgartner]]'' |align=center|1717 |Lucerne Festival Strings |Word geleen aan Daniel Dodds. |- valign="top" |{{hs|Toenniges}}''Toenniges'' |align=center|1717 |Strad met die Vuillaume-rug<br/>[[Lawrence Welk]]<br/>Dick Kesner |Dick Kesner<br/>[[Benning Violins|Paul Toenniges]] (Studio City, Kalifornië) |- valign="top" |''Kochanski'' | align=center|1717 | [[Pierre Amoyal]]<br />[[Paweł Kochański]] |Gesteel in 1987; teruggevind in 1991.<ref>{{cite book |last=Amoyal |first=Pierre |title=Pour l'amour d'un Stradivarius |language=fr |location=Paris |website=Laffont |year=2004 |isbn=2-221-09473-5}}</ref> |- valign="top" |''Sasserno'' |align=center|1717 |Nippon Musiekstigting.<ref name="NMF" /> |Geleen aan Viviane Hagner tot 2012. Is geleen aan Alina Pogostkina tot 2013.<ref name="NMF" /> |- |''Maurin'' |align=center|1718 |Koninklike Musiekakademie, Londen, Rutson bemaking | |- valign="top" |''Viotti''; ''ex-Rosé'' |align=center|1718 |Giovanni Battista Viotti<br />Oesterreichische Nationalbank<ref name=osterreichische/> |Word geleen aan Volkhard Steude |- valign="top" |''Chanot-Chardon'' |align=center|1718 |Timothy Baker<br />[[Joshua Bell]] |Gevorm soos 'n kitaar;<ref>{{cite web |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=3054 |title=Violin by Antonio Stradivari, 1718 (Chanot-Chardon) |website=Cozio.com |access-date=20 Augustus 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307082508/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=3054 |archive-date=7 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> word geleen aan [[Simone Lamsma]]. |- valign="top" |''Firebird''; ''ex-Saint Exupéry'' |align=center|1718 |[[Salvatore Accardo]] |Vernoem vir die kleur van die vernis en vir die instrument se briljante klank. |- valign="top" |''Marquis de Rivière'' |align=center|1718 |Daniel Majeske |Gespeel deur Majeske terwyl hy konsertmeester was van die [[Cleveland Simfonieorkes]] van 1969 tot 1993. |- valign="top" |''San Lorenzo'' |align=center|1718 |Georg Talbot | |- valign="top" |{{hs|Count Vieri}}''ex-Count Vieri'' |align=center|1718 |Die versameling van Mnr. & Mev. Rin Kei Mei. | |- valign="top" |''[[Lauterbach Stradivarius|Lauterbach]]'' |align=center|1719 |Johann Christoph Lauterbach<br />[[Jean-Baptiste Vuillaume|J.B. Vuillaume]]<br />[[Charles Philippe Lafont]]<ref name="lauterbach1">{{cite web |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=515 |title=Violin by Antonio Stradivari, 1719 (Lauterbach) |website=Cozio.com |access-date=24 November 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207185516/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=515 |archive-date=7 Februarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | |- valign="top" |''Zahn'' |align=center|1719 |[[LVMH]] | |- valign="top" |[[Henryk Wieniawski|Wieniawski]], Bower |align=center|1719 |Benz Mercedes Zurich |Word geleen aan Klaidi Sahatci, die konsertmeester van die [[Tonhalle Orchester Zurich]]. |- valign="top" |{{hs|Malakh}}''Malakh'' |align=center|1719 | Dr. L. Looby | Malakh House. Laaste gespeel in 1946. |- valign="top" |{{hs|Woolhouse}}''Woolhouse'' |align=center|1720 | Gespeel deur Rudolf Koelman. |- valign="top" |{{hs|Bavarian}}''ex-Bavarian'' |align=center|1720 |Metropolitan Museum of Art |<ref>{{cite web |url=http://www.metmuseum.org/Collections/search-the-collections/180019042 |title=ex-"Bavarian" Antonio Stradivari (Italian, Cremona 1644–1737 Cremona) |website=Metropolitan Museum of Art |accessdate=2012-01-01}}</ref> |- valign="top" |''Madrileño'' |align=center|1720 |{{Unbulleted list|[[Rimma Sushanskaya]]|Onderwyser van Harvard|Vrou van [[Benjamin Franklin]]|[[Rembert Wurlitzer]]|[[Duques de Osuna]]|[[Ruggiero Ricci]]}} | |- valign="top" |''von Beckerath'' |align=center|1720 | Michael Antonello | |- valign="top" |{{hs|Thibaud}}''ex-Thibaud'' |align=center|1720 |[[Jacques Thibaud]] |Vernietig tydens die Air France Vlug 178 vliegtuigongeluk op 1 September 1953. |- valign="top" |''Sinsheimer; Iselin'' |align=center|1721 | |Gesteel in [[Hanover]], [[Duitsland]] in 2008; teruggevind in 2009.<ref>{{cite web |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=1505 |title=Violin by Antonio Stradivari, 1721 (Sinsheimer; Iselin) |website=Cozio.com |access-date=12 Maart 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225222247/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=1505 |archive-date=25 Desember 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |[[Lady Blunt Stradivarius|''Lady Blunt'']] |align=center|1721 |Nippon Musiekstigting.<ref name="NMF" /><ref name=nippon2>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-13258256 |title=Stradivarius to be sold to raise money for Japan quake |date=2 Mei 2011 |website=BBC News |access-date=2 Mei 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918105142/https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-13258256 |archive-date=18 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |Vernoem na Lady Anne Blunt, die dogter van Ada Lovelace en kleindogter van Lord Byron. Die Lady Blunt was die laaste keer verkoop by die Londense afslaers Tarisio op 20 Junie 2011 vir 'n bedrag van £9,808,000 (US$15.9 miljoen), met die opbrengste daarvan wat gegaan het aan die Nippon Stigting se Noordoostelike Japan Aardbewing en [[Tsunami]] Verligtingsfonds.<ref>{{cite news |url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/m-stradivarius-violin-smashes-record/story-e6freuyi-1226079175011 |title=$15m Stradivarius violin smashes record |date=21 Junie 2011 |newspaper=[[The Daily Telegraph (Sydney)|The Daily Telegraph]] |location=Sydney |access-date=21 Junie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121006080607/http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/m-stradivarius-violin-smashes-record/story-e6freuyi-1226079175011 |archive-date=6 Oktober 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-13852872 |title=Stradivarius violin sold for £9.8m at charity auction |date=21 Junie 2011 |website=BBC News |access-date=21 Junie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518145008/https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-13852872 |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Jean-Marie Leclair'' |align=center|1721 |[[Jean-Marie Leclair]] |Word geleen aan Guido Rimonda.<ref>{{cite web |url=http://www.guidorimonda.com/Biografia.aspx |title=Biografia |website=Guido Rimonda |access-date=6 Februarie 2008 |language=it |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219093137/http://www.guidorimonda.com/Biografia.aspx |archive-date=19 Desember 2008 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> |- valign="top" |''Red Mendelssohn'' |align=center|1720 |{{Unbulleted list|[[Joseph Joachim]]|Mendelssohn familie|Elizabeth Pitcairn}} |Inspirasie vir die 1998 rolprent getiteld ''The Red Violin'' Voorheen deel gewees van die von Mendelssohn familie kwartet van Stradivari in Berlyn. |- valign="top" |''Birsou'' |align=center|1721 |{{Unbulleted list|[[Léon Reynier]]|[[Joan Field]]|Vy Thanh Dat|[[Vietnam]]}} |Voorheen besit deur die ''Metropolitan Museum of Art''. Joan Field, 'n Amerikaanse violis (1915–1988) ook bekend as een van die eienaars daarvan, het die Birsou vanaf 1921 tot 1929 gespeel. In 2002 het [[Joshua Bell]] ''O'mio Babbino Caro'' op die Birsou opgeneem. |- valign="top" |''The MacMillan'' |align=center|1721 |[[Tossy Spivakovsky]] |Is vanaf 2008 tot 2012 geleen aan Ray Chen deur die ''Young Concert Artists''; word geleen aan Ning Feng deur ''Premiere Performances of Hong Kong'' (2012–tans).<ref>{{cite web |url=http://www.ningfengviolin.com/biography/ |title=Biography |website=Ning Feng Violin |access-date=20 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717162906/https://www.ningfengviolin.com/biography/ |archive-date=17 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Artot'' |align=center|1722 |[[Lorin Maazel]] | |- valign="top" |''[[Jules Falk Stradivarius|Jules Falk]]'' |align=center|1723 |[[Viktoria Mullova]] |Gekoop deur die Amerikaanse violis Jules Falk in 1907. Falk was 'n wonderkind en het op die ouderdom van 17 aangesluit by die Philadelphia Simfonieorkes onder Stokowski en was later musiekdirekteur van die Steel Pier in [[Atlantic City]]. Hy het die Stradivarius viool tot sy dood in 1957 gespeel. |- valign="top" |''[[Jupiter, ex-Goding Stradivarius|Jupiter; ex-Goding]]'' |align=center|1722 |Nippon Musiekstigting<ref name="NMF" /> |Word geleen aan Ryu Goto;<ref name="RyuGoto" /> voormalig aan Midori Goto, Daishin Kashimoto, en Manrico Padovani. |- valign="top" |''[[Laub-Petschnikoff Stradivarius|Laub-Petschnikoff]]'' |align=center|1722 | | |- valign="top" |''Elman'' |align=center|1722 |Chimei Museum | |- valign="top" |''[[Cádiz Stradivarius|Cádiz]]'' |align=center|1722 |[[Joseph Fuchs]] |Word geleen aan Jennifer Frautschi; vernoem na die stad van [[Cádiz]], [[Spanje]]. |- valign="top" |''[[Rode Stradivarius|Rode]]'' |align=center|1722 | | |- valign="top" |''ex-Vallot'' |align=center|1722 |Edwin Sherrard<br/>Oberlin College (1989).<ref>{{cite news |url=https://www.oberlin.edu/news/second-fiddle-first-order |title=Second Fiddle of the First Order |date=11 Oktober 2018 |website=Oberlin College |access-date=20 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225043439/https://www.oberlin.edu/news/second-fiddle-first-order |archive-date=25 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |2015 gerestoureer deur John K. Becker van Chicago. |- valign="top"|- valign="top" |''[[Kiesewetter Stradivarius|Kiesewetter]]''; ''ex-Kiesewetter'' |align=center|1723 |Christophe Kiesewetter<br/>Clement en Karen Arrison.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/7385174.stm |title=Violinist Plays For Taxi Driver |date=7 Mei 2008 |website=BBC News |access-date=6 Mei 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107064832/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/7385174.stm |archive-date= 7 Januarie 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |Word geleen aan Philippe Quint.<ref name=stradsociety /> Dit is op 21 April 2008 deur Quint in 'n huurmotor gelos maar die volgende dag weer gevind. Dit word sedert 2010 geleen aan Augustin Hadelich. |- valign="top" |''Earl Spencer'' |align=center|1723 | |Word geleen aan Nicola Benedetti.<ref>{{cite web |url=http://www.philharmonia.co.uk/meettheorchestra/players/nicolabenedetti |title=Meet The Orchestra Players: Nicola Benedetti |website=Philharmonia Orchestra |year=2008 |access-date=29 April 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717105414/http://www.philharmonia.co.uk/meettheorchestra/players/nicolabenedetti/ |archive-date=17 Julie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Le Sarasate'' |align=center|1724 |{{Unbulleted list|[[Koltius Voloninis]]|[[Niccolò Paganini]] (1817–1840)|[[Jean-Baptiste Vuillaume]]|[[Pablo de Sarasate]]|Cité de la Musique (Musée de la Musique), Parys sedert 1909.<ref>{{cite web |title=Violin by Antonio Stradivari, 1724 (Sarasate) |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=293 |website=Cozio.com |access-date=18 Junie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307082206/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=293 |archive-date=7 Maart 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>}} |Daar word geglo dat dit besit is deur Kotzius Voloninis, en in 1817 aan Niccolò Paganini verkoop is. By sy dood in 1840 het dit in die hande geval van sy seun Jean-Baptiste Vuillaume, en daarna Pablo de Sarasate wat dit in 1909 bemaak het aan die ''Conservatoire de Musique'' in herinnering van sy studentedae. Word uitgestal by die museum.<ref>{{cite web |url=http://collectionsdumusee.philharmoniedeparis.fr/doc/MUSEE/0161228 |title=Violon, dit le "Sarasate" |website=Musée de la Musique |access-date=20 Oktober 2019 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107022916/http://collectionsdumusee.philharmoniedeparis.fr/doc/MUSEE/0161228 |archive-date=7 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- |''Ex-Szigeti, Ludwig'' |align=center|1724 |Bevat die inskrywing: "Antonius Stradivarius Cremonensis faciebat Anno 1724". Sedert 1989 in besit van die ''Landesbank Baden-Württemberg'' en word toegeken aan musikante om te gebruik. | |- valign="top" |''Abergavenny'' |align=center|1724 | |[[Leonidas Kavakos]] speel die viool sedert 2010. |- valign="top" |''Brancaccio'' |align=center|1725 |Vernietig tydens 'n geallieerde lugaanval op Berlyn. |Tot 1928 besit deur [[Carl Flesch]]; verkoop aan Franz von Mendelssohn, bankier en amateur violis.<ref>{{cite web |title=Violin by Antonio Stradivari, 1725 (Brancaccio) |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=1519 |website=Cozio |access-date=12 Januarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307082223/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=1519 |archive-date=7 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" | ''Chaconne'' |align=center|1725 |Oesterreichische Nationalbank<ref name=osterreichische/> |Word geleen aan Rainer Küchel. |- valign="top" |''Leonardo da Vinci'' |align=center|1725 |Da Vinci familie.<ref>{{cite web |url=http://www.fritz-reuter.com/nantscheff/theinstruments/index.htm#davinci |title=The Instruments and to Whom Did They Belong, and When? |date=14 Julie 2007 |website=Fritz Reuter & Sons |access-date=10 Februarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226193923/http://www.fritz-reuter.com/nantscheff/theinstruments/index.htm |archive-date=26 Februarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> | |- valign="top" |''Lubbock'' |align=center|1725 |{{Unbulleted list|[[Jean-Jacques Grasset]] (17??–1839)|Charles Francois Gand (Parys) (1839–1844)|Meugy (1844–1892)|W.E. Hill & Sons (1892–1893)|Neville Lubbock & Mej. Lubbock (1893–1917)|Destreicher (1917–1925)|W.E. Hill & Sons (1925–1928)|Rudolph Wurlitzer Co. (1925–1928)|Caroline Powers Thomas (Scarsdale NY) (1928–1960s)<ref>{{cite web |title=Violin by Antonio Stradivari, 1725 (Lubbock) |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=1520 |website=Cozio |access-date=6 April 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407093519/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=1520 |archive-date=7 April 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>}} |Besit deur die Franse kunstenaar/musikant Jean-Jacques Grasset tot sy dood in 1839, was besit en gespeel deur die amateur musikant Meugy en later besit en gespeel deur Mej. Lubbock, welke aan die viool die bynaam ''Lubbock'' verleen het. |- valign="top" |''[[August Wilhelmj|Wilhelmj]]'' |align=center|1725 |Nippon Musiekstigting<ref name="NMF" /> |Word geleen aan Baiba Skride; een van verskeie Stradivari viole met die bynaam ''"Wilhelmj"''. |- valign="top" |''Hubay'' |align=center|1726 |{{Unbulleted list|[[Niccolò Paganini]] (tot 1840)|Baron Achille Paganini (1840)|[[Jean-Baptiste Vuillaume]] (tot 1870)|François van Hal (vanaf 1870)|[[Jenő Hubay]] (1889–1900)|[[Eugen Fischer de Farkasházy]] (1900–1928)|Caressa (1928–)|Albert Caressa (1954–)<ref>{{cite web |url=http://tarisio.com/cozio-archive/property/?ID=41527 |title=Violin by Antonio Stradivari, 1726 |website=Tarisio.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107114513/https://tarisio.com/cozio-archive/property/?ID=41527 |archive-date=7 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>}} |Gespeel deur Paganini, Hubay, Nai-Yuan Hu, Robert Gerle. word tans gespeel deur Edvin Marton. |- valign="top" |''Greville; Kreisler; Adams'' |align=center|1726 |[[Fritz Kreisler]] | |- valign="top" |''Baron Deurbroucq'' |align=center|1727 |{{Unbulleted list|Baron Deurbroucq (Den Haag) (1870)|Robert Crawford ([[Edinburg]])|W.E. Hill & Sons (1902)|Hans Wessely (1903–1926)|David D. Walton (Boston) (1926)|[[Emil Herrmann]] (19??–1945)|[[Fredell Lack]] (1945–2014)|''Beare's International Violin Society'' (2015–tans)}} | |- valign="top" |''Barrere'' |align=center|1727 | |Voorheen geleen aan [[Janine Jansen]], word tans geleen aan to Rosanne Philippens.<ref>{{cite web |url=http://www.rosannephilippens.com/biography/ |title=Biography |website=Rosanne Philippens |access-date=20 Oktober 2019 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424065646/http://www.rosannephilippens.com/biography/ |archive-date=24 April 2018 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> |- valign="top" |''Benvenuti'' |align=center|1727 | |Word besit deur Maurice Hasson.<ref>{{cite web |url=http://www.ram.ac.uk/find-people?pid=313 |title=Maurice Hasson |website=[[Royal Academy of Music]] |access-date=1 Januarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141208180635/http://www.ram.ac.uk/find-people?pid=313 |archive-date=8 Desember 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Davidoff-Morini'' |align=center|1727 |Besit deur die violis Erica Morini, vir haar gekoop deur haar vader in Parys in 1924 vir $10,000<ref name="DB2017">{{cite web |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2017/03/05/who-stole-erica-morini-s-3-5-million-stradivarius-violin.html |title=Who Stole Erica Morini's $3.5 Million Stradivarius Violin |last1=McNearney |first1=Allison |date=5 Maart 2017 |website=The Daily Beast |access-date=5 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170513174136/http://www.thedailybeast.com/articles/2017/03/05/who-stole-erica-morini-s-3-5-million-stradivarius-violin.html |archive-date=13 Mei 2017 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |Word vermis: gesteel in 1995.<ref name="DB2017"/><ref>{{cite web |url=https://www.fbi.gov/hq/cid/arttheft/northamerica/us/music/10181995/10181995.htm |title=Theft Notices & Recoveries |website=FBI Art Theft Program |access-date=7 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170101210901/https://www2.fbi.gov/hq/cid/arttheft/northamerica/us/music/10181995/10181995.htm |archive-date=1 Januarie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |{{hs|General Dupont}}''ex-General Dupont'' |align=center|1727 |[[Arthur Grumiaux]] |Word geleen aan [[Frank Peter Zimmermann]]. |- valign="top" |''Holroyd'' |align=center|1727 | |Besit deur Koh Gabriel Kameda. |- valign="top" |''[[Rodolphe Kreutzer|Kreutzer]]'' |align=center|1727 |[[Maxim Vengerov]] |Een van vier Stradivari viole met die bynaam ''Kreutzer'' (1701, 1720, 1731). |- valign="top" |{{hs|Reynier}}''ex-[[Léon Reynier|Reynier]]'' of ''Le Reynier''; ''Hart''; ''ex-[[Zino Francescatti|Francescatti]]'' |align=center|1727 |''LVMH'' sedert 1993 of 1994<br />[[Salvatore Accardo]] |Vernoem na Léon Reynier wat in 1847 aan die Concervatoire de Paris gewen het. Word geleen aan Augustin Dumay. Voorheen gespeel deur Kirill Troussov (1997-2006) en [[Maxim Vengerov]], wat nou die Stradivarius ''Kreutzer'' besit en speel. |- valign="top" |''Paganini-Conte Cozio di Salabue'' |align=center|1727 |Nippon Musiekstigting<ref name="NMF" /> |Hierdie viool en die ''Paganini-Desaint'' viool uit 1680, die ''Paganini-Mendelssohn'' altviool uit 1731 en die ''Paganini-Ladenburg'' tjello van 1736, maak saam die ''Paganini Kwartet'' uit. Word geleen aan Lukas Hagen van die Hagen Kwartet. |- valign="top" |''Halphen'' |align=center|1727 |Angelika Prokopp Private versameling |Word geleen aan Eckhard Seifert. |- valign="top" |''Vesuvius'' |align=center|1727 |Antonio Brosa<br />Remo Lauricella<br />[[Cremona]] |Op uitstalling by die Museo del Violino, Cremona, Italië.<ref name="Museo_Stradivariano" /> |- valign="top" | |align=center|1727 |[[Suntory|Suntory Foundation for Arts]] |Word geleen aan Shion Minami. |- valign="top" |''A. J. Fletcher; Red Cross Knight'' |align=center|1728 |A. J. Fletcher Stigting |Word geleen aan Nicholas Kitchen van die Borromeo Strykkwartet; die instrument is gemaak deur Omobono Stradivarius.<ref>{{cite web |title=Nicholas Kitchen Biography |url=http://www.borromeoquartet.org/artist.php?view=bio&bid=900 |website=Borromeo String Quartet |year=2007 |access-date=5 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321094332/http://www.borromeoquartet.org/artist.php?view=bio |archive-date=21 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" | | align=center|1728 |Australiese Kamerorkes Instrument Fonds<ref>{{cite news |url=http://m.smh.com.au/entertainment/about-town/violinist-revs-up-acos-latest-milliondollar-baby-20110601-1fglt.html |title=Violinist revs up ACO's latest million-dollar baby |last=Morgan |first=Joyce |date=2 Junie 2011 |newspaper=The Sydney Morning Herald |publisher=[[Fairfax Media]] |access-date=4 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023638/http://m.smh.com.au/entertainment/about-town/violinist-revs-up-acos-latest-milliondollar-baby-20110601-1fglt.html |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |Word geleen aan Satu Vänskä, Assistent Leier van die orkes. |- valign="top" |''[[Artot-Alard Stradivarius|Artot-Alard]]'' |align=center|1728 |Endre Balogh<ref>{{cite web |title=Violin by Antonio Stradivari, 1728 (Artot-Alard) |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=3102 |website=Cozio.com |access-date=16 Junie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225221942/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=3102 |archive-date=25 Desember 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |'n Kopie van die instrument is in 1996 geproduseer deur Gregg Alf en Joseph Curtin met gebruikmaking van moderne materiale en metodes;<ref>{{cite journal |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/it/2000/4/2000_4_26.shtml |title=The Mysterious Technology of the Violin |last=Shepherd |first=Steven L. |date=Spring 2000 |journal=[[American Heritage of Invention & Technology]] |volume=15 |issue=4 |accessdate=2008-06-16 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080821134627/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/it/2000/4/2000_4_26.shtml |archivedate=2008-08-21}}</ref> Balogh speel op beide die 1728 oorspronklike en die replika.<ref>{{cite web |url=http://www.betterphoto.com/gallery/big.asp?photoID=1885465&catID=&style=&rowNumber=21&memberID=85471 |title=Will The Real Stradivarius Please Play An A? |last=Balogh |first=Endre |date=2006-03-20 |website=Betterphoto.com |accessdate=2008-06-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219103051/http://www.betterphoto.com/gallery/big.asp?photoID=1885465&catID=&style=&rowNumber=21&memberID=85471 |archive-date=19 Desember 2008}}</ref> |- valign="top" |''[[Dragonetti-Milanollo violin|Dragonetti-Milanollo]]'' |align=center|1728 |{{Unbulleted list|Giovanni Battista Viotti|[[Domenico Dragonetti]]|[[Teresa Milanollo]]|[[Christian Ferras]]|Pierre Amoyal}} |Word geleen aan Corey Cerovsek. |- valign="top" |''Perkins'' |align=center|1728 |Los Angeles Filharmoniese Orkes |Vernoem na Frederick Perkins; voorheen behoort aan [[Luigi Boccherini]].<ref>{{cite web |title=Violin by Antonio Stradivari, 1728 (Perkins) |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=1549 |website=Cozio.com |year=2006 |access-date=22 November 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225222447/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=1549 |archive-date=25 Desember 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Benny'' |align=center|1729 |Jack Benny<br />Los Angeles Filharmoniese Orkes |Bemaak aan die Los Angeles Filharmoniese Orkes deur Jack Benny. |- valign="top" |''[[Solomon ex-Lambert Stradivarius|Solomon, ex-Lambert]]'' |align=center|1729 |Murray Lambert<br />Seymour Solomon |Verkoop by Christie's, New York vir VSA$2,728,000 (€2,040,000).<ref>{{cite news |url=https://www.thestar.com/entertainment/2007/04/03/stradivari_violin_sold_for_27m.html |title=Stradivari violin goes for $2.7M |date=3 April 2007 |newspaper=[[Toronto Star]] |access-date=20 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521105954/https://www.thestar.com/entertainment/2007/04/03/stradivari_violin_sold_for_27m.html |archive-date=21 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Innes'' |align=center|1729 | |Word geleen aan Eugen Sârbu; voorheen geleen aan [[Henryk Wieniawski]]. |- valign="top" |''Libon'' |align=center|1729 |Felipe Libon<br />[[Josef Suk (violis)|Josef Suk]]<ref>{{cite magazine |url=http://www.thestrad.com/latest/news/czech-violinist-josef-suk-dies-aged-81 |title=Czech violinist Josef Suk dies aged 81 |date=8 July 2011 |magazine=[[The Strad]] |access-date=20 October 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225090637/http://www.thestrad.com/latest/news/czech-violinist-josef-suk-dies-aged-81 |archive-date=2013-12-25}}</ref> | |- valign="top" |''Guarneri'' |align=center|1729 |Kanadese Raad vir die Kunste |Word geleen aan Timothy Chooi,<ref name=miba2012/> die jonger broer van die 2009–2012 leen-ontvanger Nikki Chooi.<ref name=CBC2012/> |- valign="top" |''Récamier'' |align=center|1729 |Ueno Fine Chemicals Industry, Bpk. |Word geleen aan Sayaka Shoji. |- valign="top" |''Baldiani'' |align=center|1730 |{{Unbulleted list|Hertogin Baldiani|Suzanne Chaigneau|Fridolin Hamma|Dr. Wolfgang Kuhn}} |Verkoop vir $338,500 by [[Christie's]], New York, in Oktober 2008.<ref>{{cite web |url=https://www.christies.com/lotfinder/Lot/ascribed-to-antonio-and-omobono-stradivari-a-5119427-details.aspx |title=A composite violin known as The Baldiani, circa 1730 |date=10 Oktober 2008 |website=Christie's |access-date=20 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521110446/https://www.christies.com/lotfinder/Lot/ascribed-to-antonio-and-omobono-stradivari-a-5119427-details.aspx |archive-date=21 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Ex-Neveu'' |align=center|1730 |Marcel Vatelot |Gemaak deur Omobono Stradivari. Gekoop deur Ginette Neveu in 1935 ten einde in te skryf by die Wieniawski-kompetisie. Dit is verloor tydens 'n vliegtuigongeluk in 1949 in die [[Azores]] saam met Neveu.<ref>{{cite magazine |url=http://oldsite.thestrad.com/BlogArticle.asp?bID=231 |title=What happened to Ginette Neveu's Stradivari? |first=Ariane |last=Todes |date=8 February 2013 |magazine=The Strad |accessdate=2016-08-08 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160808040007/http://oldsite.thestrad.com/BlogArticle.asp?bID=231 |archivedate=2016-08-08}}</ref> |- valign="top" |''Royal Spanish'' |align=center|1730 |[[Anne Akiko Meyers]].<ref>{{cite web |url=http://www.violinist.com/blog/laurie/20082/8218/ |title=Interview with Anne Akiko Meyers |last=Niles |first=Laurie |date=12 Februarie 2008 |website=Violinist.com |access-date=14 Julie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107012935/http://www.violinist.com/blog/laurie/20082/8218/ |archive-date=7 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |Dit was eens in die besit van die Koning van Spanje.<ref>{{cite web |url=http://www.anneakikomeyers.com/thereason/stradivari.php |title=Stradivari's gift |last=Meyers |first=Anne Akiko |authorlink=Anne Akiko Meyers |website=anneakikomeyers.com |accessdate=2008-07-14 |archive-url=https://archive.is/20080528052126/http://www.anneakikomeyers.com/thereason/stradivari.php |url-status=dead |archive-date=2008-05-28}}</ref> |- valign="top" |''Lady Jeanne'' |align=center|1731 |Donald Kahn-stigting |Word geleen aan [[Benjamin Schmid]]. |- valign="top" |''Rodolphe Kreutzer'' |align=center|1731 |Huguette M. Clark |Een van vier Stradivari viole met die bynaam ''Kreutzer'' (1701, 1720, 1727). Tydens 'n veiling by Christie's in New York op 18 Junie 2014 kon daar nie 'n koper daarvoor gevind word nie.<ref>{{cite magazine |url=http://www.thestrad.com/cpt-latests/kreutzer-stradivarius-violin-fails-to-sell-at-auction/ |title=Kreutzer Stradivarius violin fails to sell at auction |date=20 Junie 2014 |magazine=The Strad |accessdate=5 September 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160916020030/http://www.thestrad.com/cpt-latests/kreutzer-stradivarius-violin-fails-to-sell-at-auction/ |archivedate=16 September 2016}}</ref> |- valign="top" |''Garcin'' |align=center|1731 |{{Unbulleted list|Jules Garcin|Israel Baker|Sidney Harth}} | |- valign="top" |''Heifetz-Piel'' |align=center|1731 |Rudolph Piel<br />[[Jascha Heifetz]] | |- valign="top" |''?'' |align=center|1731 |Pierre Gerber<br />Hansheinz Schneeberger |Hansheinz Schneeberger, eienaar sedert 1959. |- valign="top" |''Pierre Baillot'' |align=center|1732 |Fondazione Casa di Risparmio |Geleen aan Giuliano Carmignola vir die [[Deutsche Grammophon|DG]] opname van ''Vivaldi: Concertos for Two Violins''.<ref>{{Cite AV media notes |title=Vivaldi: Concertos for Two Violins |others=[[Viktoria Mullova]], [[Giuliano Carmignola]], [[Andrea Marcon]] & the Venice Baroque Orchestra |year=2008 |last=Zöllner |first=Eva |page=16 |type=CD Booklet |publisher=[[Deutsche Grammophon]] GmbH |id=00289 477 7466 |location=Hamburg}}</ref> |- valign="top" |''Duke of Alcantara'' |align=center|1732 |'n Obskure Spaanse edelman wat beskryf is as 'n [[Adjudant (funksie)|aide-de-camp]] van Koning Don Carlos<br />Universiteit van Kalifornië, Los Angeles (UCLA) |Genevieve Vedder het in die 1960's die instrument geskenk aan die UCLA se musiekdepartement. In 1967 is die instrument aan David Margetts geleen. Daar is gedink dat die viool vir 27 jaar verlore was totdat dit teruggevind is van 'n amateurviolis wat beweer het dat hy dit op 'n deurpad gevind het. 'n Skikking is bereik en die Stradivarius het teruggekeer na die UCLA in 1995. <ref>{{cite news |url=https://online.wsj.com/public/resources/documents/pearl101794.htm |title=Stradivarius Violin, Lost Years Ago, Resurfaces but New Owner Plays Coy |first=Daniel |last=Pearl |date=17 Oktober 1994 |newspaper=The Wall Street Journal |access-date=28 Oktober 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110220054539/http://online.wsj.com/public/resources/documents/pearl101794.htm |archive-date=20 Februarie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.latimes.com/features/magazine/west/la-tm-violin7feb12,0,1376616.story |title=Lost and Found. And Lost Again? |first=Carla |last=Shapreau |date=2006-02-12 |newspaper=Los Angeles Times |accessdate=2007-10-28 }}</ref><ref>{{cite web |title=Violin by Antonio Stradivari, 1732c (Duke of Alcantara) |website=Cozio |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=1405 |access-date=28 Oktober 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225222030/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=1405 |archive-date=25 Desember 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Red Diamond'' |align=center|1732 |Louis Von Spencer IV | |- valign="top" |''Tom Taylor Stradivarius'' |align=center|1732 | |Voorheen besit deur [[Joshua Bell]]. |- valign="top" | |align=center|1732 | |Word tans te koop aangebied by Peter Prier & Sons Violins in [[Salt Lake City]], [[Utah]].<ref>{{cite web |url=http://prierviolins.com/Fine-Instruments.aspx |title=Peter Prier and Sons Violins – Fine Instruments |website=Prierviolins.com |access-date=30 Maart 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190310050854/http://www.prierviolins.com/Fine-Instruments.aspx |archive-date=10 Maart 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> |- valign="top" |''Arkwright Lady Rebecca Sylvan'' |align=center|1732 |{{Unbulleted list|Carlo Alfredo Piatti|John Hungerford Arkwright|Joseph Sylvan|Rachel Barton Pine Stigting}} |Geskenk aan die stigting deur Sylvan in 2015.<ref>{{cite magazine |url=http://www.thestrad.com/cpt-latests/rachel-barton-pine-foundation-acquires-arkwright-lady-rebecca-sylvan-stradivarius-violin/ |title=Rachel Barton Pine Foundation acquires 'Arkwright Lady Rebecca Sylvan' Stradivarius violin |date=2015-10-19 |magazine=The Strad |access-date=2015-10-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151023211135/http://www.thestrad.com/cpt-latests/rachel-barton-pine-foundation-acquires-arkwright-lady-rebecca-sylvan-stradivarius-violin/ |archivedate=2015-10-23}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.chicagotribune.com/entertainment/music/ct-stradivarius-violin-barton-pine-foundation-20151016-column.html |title=Barton Pine foundation given Stradivarius violin |last=von Rhein |first=J. |date=16 Oktober 2015 |newspaper=Chicago Tribune |access-date=30 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190217142213/https://www.chicagotribune.com/entertainment/music/ct-stradivarius-violin-barton-pine-foundation-20151016-column.html |archive-date=17 Februarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Des Rosiers'' |align=center|1733 |[[Angèle Dubeau]] |Voorheen besit deur Arthur Leblanc |- valign="top" |''Huberman; Kreisler'' |align=center|1733 |[[Bronisław Huberman]]<br />[[Fritz Kreisler]] | |- valign="top" |''Khevenhüller'' |align=center|1733 |[[Yehudi Menuhin]] | |- valign="top" |''Rode'' |align=center|1733 | |Word tans gebruik deur Erzhan Kulibaev met vergunning van die Maggini-stigting.<ref>{{cite web |url=http://www.wieniawski.com/kulibaev_erzhan.html |title=Erzhan Kulibaev |work=Henryk Wieniawski Musical Society of Poznan |access-date=20 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713142336/http://www.wieniawski.com/kulibaev_erzhan.html |archive-date=13 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Ames Stradivarius'' |align=center|1734 |Roman Totenberg |Gesteel in 1981, gevind in Junie 2015,<ref>{{cite web |title=Violin by Antonio Stradivari, 1734 (Ames) |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=545 |website=Cozio.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207185912/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=545 |archive-date=7 Februarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> teruggegee aan die Totenberg familie op 6 Augustus 2015.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2015/08/07/arts/music/roman-totenbergs-stolen-stradivarius-is-found-after-35-years.html |title=Roman Totenberg's Stolen Stradivarius Is Found After 35 Years |first=Michael |last=Cooper |date=6 Augustus 2015 |newspaper=The New York Times |access-date=7 Augustus 2015 |issn=0362-4331 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414010110/https://www.nytimes.com/2015/08/07/arts/music/roman-totenbergs-stolen-stradivarius-is-found-after-35-years.html |archive-date=14 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.npr.org/2015/08/06/427718240/a-rarity-reclaimed-stolen-stradivarius-recovered-after-35-years |title=A Rarity Reclaimed: Stolen Stradivarius Recovered After 35 Years |first=Nina |last=Totenberg |date=6 Augustus 2015 |website=NPR.org |access-date=7 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200225123729/https://www.npr.org/2015/08/06/427718240/a-rarity-reclaimed-stolen-stradivarius-recovered-after-35-years |archive-date=25 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.npr.org/2015/08/06/430077472/coda-to-a-cold-case-the-mystery-of-the-stolen-stradivarius-resolved |title=Coda To A Cold Case: The Mystery Of The Stolen Stradivarius, Resolved |first=Nina |last=Totenberg |date=6 Augustus 2015 |website=NPR.org |access-date=7 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027075126/https://www.npr.org/2015/08/06/430077472/coda-to-a-cold-case-the-mystery-of-the-stolen-stradivarius-resolved |archive-date=27 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Met ingang Oktober 2018, is dit verkoop aan 'n onbekende outeur.<ref>{{cite web |url=https://www.npr.org/2018/10/09/654490918/the-tale-of-the-stolen-totenberg-stradivarius-ends-with-a-new-legacy |title=The Tale Of The Stolen Totenberg Stradivarius Ends With A New Legacy |first=Nina |last=Totenberg |date=9 Oktober 2018 |website=NPR.org |access-date=9 Oktober 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423154301/https://www.npr.org/2018/10/09/654490918/the-tale-of-the-stolen-totenberg-stradivarius-ends-with-a-new-legacy |archive-date=23 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Scotland University'' |align=center|1734 |Sau-Wing Lam Versameling |Word tans gebruik deur Sergei Krylov met vergunning van die ''Fondazione Antonio Stradivari in Cremona''. |- valign="top" |''Baron Feilitzsch''; ''Heermann'' |align=center|1734 |{{Unbulleted list|Baron Feilitzsch|Hugo Heerman|[[Gidon Kremer]]}} | |- valign="top" | ''Habeneck'' |align=center|1734 |Koninklike Musiekakademie | |- valign="top" |''Herkules; Ysaÿe; ex-Szeryng''; <br /> also ''Kinor David'' |align=center|1734 |{{Unbulleted list|[[Eugène Ysaÿe]]|[[Charles Munch|Charles Münch]]|[[Henryk Szeryng]]|Staat van Israel}} |Van Ysaÿe gesteel tydens 'n konsert in St. Petersburg in 1908; hy het dit onbewaak in die aantrekkamer gelos. Dit het weer verskyn in 'n winkel in Parys in 1925. In 1972 het Szeryng die instrument geskenk onder die naam ''Kinor David'' (Dawid se viool) aan die stad van [[Jerusalem]]. Die viool word ingevolge sy wense gespeel deur die konsertmeester van die [[Israel Filharmoniese Orkes]].<ref>{{cite web |title=Violin by Antonio Stradivari, 1734 (Herkules) |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=1564 |website=Cozio.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522022635/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=1564 |archive-date=22 Mei 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Willemotte'' |align=center|1734 | |Gekoop deur [[Leonidas Kavakos]] in 2017.<ref>{{cite magazine |url=https://www.thestrad.com/leonidas-kavakos-acquires-1734-willemotte-stradivarius-violin/6828.article |title=Leonidas Kavakos acquires 1734 'Willemotte' Stradivarius violin |date=19 Junie 2017 |magazine=The Strad |accessdate=2018-02-27}}</ref> |- valign="top" |''Lord Amherst van Hackney'' |align=center|1734 |[[Fritz Kreisler]] | |- valign="top" |''Lamoureux; ex-Zimbalist'' |align=center|1735 | |Word vermis: gesteel.<ref>{{cite web |title=Violin by Antonio Stradivari, 1735 (Lamoureux, Zimbalist) |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=546 |website=Cozio.com |access-date=26 September 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207185354/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=546 |archive-date=7 Februarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Muntz Stradivarius'' |align=center|1736 |Nippon Musiek-stigting<ref name="NMF" /> |Word tans geleen Yuki Manuela Janke, konsertmeester van die [[Staatskapelle Dresden]]. |- valign="top" |{{hs|Roussy}}''ex-Roussy'' |align=center|1736 |Chisako Takashima.<ref>{{cite web |title=Antonio Stradivarius 1736 "ex-Roussy" violin |url=http://www.large.co.jp/album/kaisetu/album_russy02.html |website=Large.co.jp |access-date=6 Junie 2008 |language=ja |archive-url=https://web.archive.org/web/20110726194257/http://www.large.co.jp/album/kaisetu/album_russy02.html |archive-date=26 Julie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> | |- valign="top" |''Yale Stradivari'' |align=center|1736 |[[Yale-universiteit]], Yale-universiteit Versameling van Musiekinstrumente.<ref>{{cite web |url=http://www.yale.edu/musicalinstruments/instruments/47001960_strings.htm |title=Collection of Musical Instruments |work=Yale University |access-date=23 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160712035303/http://www.yale.edu/musicalinstruments/instruments/47001960_strings.htm |archive-date=12 Julie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | |- valign="top" |''Spiritus Sorsana'' |align=center|1736 |David Montagu | |- valign="top" |''Huis van Yusupov'' |align=center|1736 |Russiese Staatsversameling, Glinka Museum, Moskou.<ref>{{cite web |url=http://www.glinka.museum/search/Gositem007.php?clear_cache=Y |title=Скрипка: Антонио Страдивари 1736 год, Кремона, Италия |trans-title=Violin: Antonio Stradivari 1736, Cremona, Italy |work=Glinka Museum |language=ru |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213225651/http://www.glinka.museum/search/Gositem007.php?clear_cache=Y |archive-date=13 Desember 2014}}</ref> |Voorheen geleen aan [[David Oistrakh]] (1930s–1941)<ref name="Igor Oistrakh 2008, p. 136"/> |- valign="top" |''Comte d'Amaille'' |align=center|1737 | | |- valign="top" |''Lord Norton'' |align=center|1737 | | |- valign="top" |''Il Mio Preferito; L'ultimo'' |align=center|1737 | | |- |''The Swan Song, Le Chant du Cygne'' |align=center|1737 |Oorspronklike etiket: "''Antonius Stradivarius Cremonensis / Faciebat Anno 1737 / D'Anno 93''". Dit word besit en gespeel deur Ivry Gitlis. | |} ===Altviole=== Daar is dertien bekende en bestaande Stradivari [[altviool|altviole]].<ref name=smithsonian>{{cite magazine |url=http://www.smithsonianmag.com/smithsonian/issues02/dec02/small.html |title=Fanciful and Sublime |first=Lawrence M. |last=Small |date=December 2002 |magazine=Smithsonian |accessdate=2008-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021224201009/http://www.smithsonianmag.com/smithsonian/issues02/dec02/small.html |url-status=dead |archive-date=2002-12-24}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! width="20%"| Bynaam ! width="10%"| Jaar ! width="20%"| Herkoms ! width="45%"| Notas |- valign="top" |''Mahler'' |align=center|1672 |Habisreutinger Stigting |Die eerste van die Stradivarius altviole, word tans geleen aan die Franse altviolis Antoine Tamestit. |- valign="top" |''Tuscan-Medici Tenor'' |align=center|1690 |Cosimo III de' Medici<br />Conservatorio Luigi Cherubini (Florence) | |- valign="top" |''Tuscan-Medici'' |align=center|1690 |Cosimo III de' Medici<br />Cameron Baird |Aangevra deur Cosimo III de' Medici, Groot Hertog van Toskane; word tans geleen aan die Verenigde State Biblioteek van Kongres. |- valign="top" |''Axelrod'' |align=center|1696 | |In 1997 geskenk aan die Smithsonian Instituut deur Herbert R. Axelrod. Nou deel van die Axelrod kwartet. |- valign="top" |''Archinto'' |align=center|1696 |Koninklike Musiekakademie.<ref name=natgeo>{{cite news |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/01/0107_040107_violin.html |title=Did "Little Ice Age" Create Stradivarius Violins' Famous Tone? |first=John |last=Pickrell |date=7 Januarie 2004 |work=National Geographic News |access-date=24 Junie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614221229/https://news.nationalgeographic.com/news/2004/01/0107_040107_violin.html |archive-date=14 Junie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> | |- valign="top" |''Spanish Court'' |align=center|1696 |Patrimonio Nacional, Palacio Real, Madrid, Spanje.<ref name=palacioreal/> |Kollektief bekend as die ''del Cuarteto Real'' (Die Koninklike Kwartet) wanneer dit ingesluit word saam met die vioolduet ''los Decorados'' (''Spanish I en II'', 1687–1689) en die ''Spanish Court'' tjello uit 1694. |- valign="top" |''MacDonald'' |align=center|1701 |[[Peter Schidlof]] |Sou verkoop word tydens 'n veiling deur die Londense musiekinstrument afslaers Ingles & Hayday<ref>{{cite web |url=http://www.ingleshayday.com/ |title=Antonio Stradivari: The 'Macdonald' Viola |website=Ingles & Hayday |access-date=30 Maart 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512173547/https://ingleshayday.com/ |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> in samewerking met Sotheby's in die lente van 2014. Die suksesvolle bod sou aangekondig word op 25 Junie 2014, maar die instrument kon nie 'n koper kry wat bereid was om die minimum bod van VSA$45 miljoen te betaal nie.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/article/2014/03/27/us-auction-viola-idUSBREA2Q19520140327 |title=Sale of rare Stradivari viola could set world auction record |last=Reaney |first=Patricia |date=27 Maart 2014 |website=Reuters |access-date=30 Maart 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924195224/http://www.reuters.com/article/2014/03/27/us-auction-viola-idUSBREA2Q19520140327 |archive-date=24 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cnbc.com/2014/06/25/45-million-for-a-viola-its-a-stradivarius-so-stay-tuned.html |title=$45 million for a viola? It’s a Strad, but... |last=Steinberg |first=Marty |date=26 Junie 2014 |website=[[CNBC]] |access-date=20 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180103062344/https://www.cnbc.com/2014/06/25/45-million-for-a-viola-its-a-stradivarius-so-stay-tuned.html |archive-date=3 Januarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Kux; Castelbarco'' |align=center|1714 |Fridart Stigting |Omgeskakel van ''viol'' na altviool deur Jean Baptiste Vuillaume.<ref>{{cite web |url=http://www.yorkgate.ram.ac.uk/emuweb/pages/ram/Display.php?irn=941&QueryPage=%2Femuweb%2Fpages%2Fram%2FQuery.php |title=Viola by Antonio Stradivari, Cremona, 1714, 'Ex-Kux' |first=David |last=Rattray |website=Royal Academy of Music |year=2004 |accessdate=2008-01-12 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.is/20070927204744/http://www.yorkgate.ram.ac.uk/emuweb/pages/ram/Display.php?irn=941&QueryPage=/emuweb/pages/ram/Query.php |archivedate=2007-09-27}}</ref> |- valign="top" |''The Russian'' |align=center|1715 |Russiese Staatsversameling | |- valign="top" |''Cassavetti'' |align=center|1727 |Verenigde State Biblioteek van Kongres |Aangebied deur Gertrude Clarke Whittall.<ref>{{cite web |url=https://www.loc.gov/item/ihas.200155596/ |title=Viola by Antonio Stradivari, Cremona, 1727, "Cassavetti" |website=Library of Congress |access-date=20 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815051043/https://www.loc.gov/item/ihas.200155596/ |archive-date=15 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Paganini-Mendelssohn'' |align=center|1731 |Nippon Musiekstigting<ref name="NMF" /> |Hierdie altviool, die ''Paganini-Desaint'' viool uit 1680, die ''Paganini-Conte Cozio di Salabue'' viool uit 1727 en die ''Paganini-Ladenburg'' tjello uit 1736, maak saam die ''Paganini Kwartet'' uit. Dit word geleen aan Kazuhide Isomura van die Tokio Strykkwartet. Dit was voorheen deel van die von Mendelssohn familie kwartet van Stradivari in Berlyn. |- valign="top" |''Gibson'' |align=center|1734 |Habisreutinger Stigting |Word tans geleen aan die altviolis Ursula Sarnthein van die Switserse trio ''Trio Oreade''. |} ===Tjellos=== Antonio Stradivari het tussen 70 en 80 [[tjello]]s gedurende sy leeftyd gebou, waarvan 63 nog bestaan. {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! width="20%"| Bynaam ! width="10%"| Jaar ! width="20%"| Herkoms ! width="45%"| Notas |- valign="top" |''[[ex Vatican Stradivarius]]'' |align=center|1620*/1703 |Emmanuel Gradoux-Matt, New York <br />Gekoop deur Philip Glass vir Wendy Sutter<br />Academia de Arte de Florencia (Meksiko), word geleen aan Nadège Rochat |Oorspronklik gemaak deur [[Nicolo Amati]] as 'n [[viola da gamba]] c. 1620, en verwerk na 'n tjello deur Amati se student, [[Antonio Stradivari]].<ref>{{cite web |url=http://www.wendysutter.com/instrument |title=Wendy Sutter; Instrument |website=wendysutter.com |access-date=17 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107010506/http://www.wendysutter.com/instrument |archive-date=7 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''[[Du Pré Stradivarius|ex-Du Pré; ex-Harrell]]'' |align=center|1673 |{{Unbulleted list|[[Jacqueline du Pré]]|[[Lynn Harrell]]|[[Yo-Yo Ma]]|Istvan Vardai<ref>{{cite web |url=http://www.kronbergacademy.de/en/artists/person/istvan-vardai/ |title=István Várdai |date=November 2016 |website=[[Kronberg Academy]] |access-date=20 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401042737/https://www.kronbergacademy.de/en/artists/person/istvan-vardai/ |archive-date=1 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>}} | |- valign="top" |''[[General Kyd Stradivarius|General Kyd; ex-Leo Stern]]'' |align=center|1684 |[[Leo Stern]]<br />Los Angeles Filharmoniese Orkes<br />Robert deMaine |In 2004 gesteel en later teruggevind.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/3728193.stm |title=Rare cello escapes CD rack fate |date=15 Mei 2004 |website=BBC News |access-date=9 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215211427/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/3728193.stm |archive-date=15 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.laobserved.com/archive/2004/05/cello_returned.php |title=Cello returned with damage |first=Kevin |last=Roderick |date=18 Mei 2004 |work=LA Observed |accessdate=2008-02-10}}</ref><ref>{{cite web |title=Cello by Antonio Stradivari, 1684 (General Kyd; ex-Leo Stern) |website=Cozio.com |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=265 |access-date=9 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331065321/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=265 |archive-date=31 Maart 2014 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- valign="top" |''Marylebone'' |align=center|1688 | |In 1997 geskenk aan die Smithsonian Instituut deur Herbert R. Axelrod; deel van die Axelrod kwartet. |- valign="top" |[[Barjansky Stradivarius Cello|''Barjansky'']] |align=center|1690 |[[Alexandre Barjansky]]<br />[[Julian Lloyd Webber]]<ref>{{cite interview |subject=Julian Lloyd Webber |interviewer=Tim Janof |url=http://www.cello.org/Newsletter/Articles/webber/webber.htm |type=Interview: Transcript |title=Internet Cello Society |date=18 Julie 2004 |accessdate=2008-02-10}}</ref> | |- valign="top" |''ex-Gendron; ex-Lord Speyer'' |align=center|1693 |[[Edgar Speyer]]; [[Kunststiftung NRW]] |Word geleen aan [[Maria Kliegel]]; voorheen geleen aan Maurice Gendron (1958–1990). |- valign="top" |''Spanish Court'' of ''Decorado'' |align=center|1694 |Patrimonio Nacional, Palacio Real, Madrid, Spanje<ref name=palacioreal/> |Kollektief bekend as ''Quinteto Real'' of ''Quinteto Palatino'' (Die Koninklike Kwintet of Paleis Kwintet) wanneer dit ingesluit word saam met die vioolpaar ''los Decorados'' (''Spanish I en II'' 1687–1689), die ''Bajo Palatino'' tjello uit 1700 en die ''Spanish Court'' altviool uit 1696. |- valign="top" |''Bajo Palatino'' |align=center|1700 |Patrimonio Nacional, Palacio Real, Madrid, Spanje<ref name=palacioreal/> |kollektief bekend as ''Quinteto Real'' of ''Quinteto Palatino'' (Die Koninklike Kwintet of Paleis Kwintet) wanneer dit ingesluit word saam met die vioolpaar ''los Decorados'' (''Spanish I en II'' 1687–1689), die ''Spanish Court'' tjello uit 1694 en die ''Spanish Court'' altviool uit 1696. |- valign="top" |''[[Bonjour Stradivarius|Bonjour]]'' |align=center|1696 |Abel Bonjour<br />Kanadese Raad vir die Kunste |Word geleen aan Bryan Cheng.<ref>{{cite web |url=https://instrumentbank.canadacouncil.ca/2018/bryan-cheng |title=Musical Instrument Bank: Bryan Cheng |date=2018 |website=Canada Council for the Arts |access-date=19 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190504115142/https://instrumentbank.canadacouncil.ca/2018/bryan-cheng |archive-date=4 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Lord Aylesford'' |align=center|1696 |Nippon Musiekstigting<ref name="NMF" /> |Word geleen aan Pablo Ferrández; voorheen geleen aan Danjulo Ishizaka en [[Janos Starker]] (1950–1965). |- valign="top" |''Castelbarco'' |align=center|1697 |Verenigde State Biblioteek van Kongres |Aangebied deur Gertrude Clarke Whittall.<ref>{{cite web |url=https://www.loc.gov/item/ihas.200155598/ |title=Violoncello by Antonio Stradivari, Cremona, 1699, "Castelbarco" |website=Library of Congress |access-date=20 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180309054100/https://www.loc.gov/item/ihas.200155598/ |archive-date=9 Maart 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''[[Cholmondeley Cello]]'' |align=center|1698 |Anonieme versamelaar |In 1988 gekoop vir 'n rekordbedrag van {{GBP}}682,000 ({{USD}}1.2 miljoen)<ref name=soul>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?nid=2507&dat=19880629&id=9TNAAAAAIBAJ&sjid=T1kMAAAAIBAJ&pg=1739,8064301&hl=en |title=Soul Candidates |date=29 June 1988 |newspaper=[[The Glasgow Herald]] |accessdate=24 October 2015 |via=Google News}}</ref><ref name=AP>{{Cite web |url=http://www.apnewsarchive.com/1988/World-Record-$1-2-Million-Paid-For-Stradivari-Cello/id-3af94ba876c6c432bc7a838f6790ffd4 |title=World Record $1.2 Million Paid For Stradivari Cello |date=23 Junie 1988 |website=Associated Press |accessdate=2015-10-24}}</ref> |- valign="top" |''Stauffer; ex-Cristiani'' |align=center|1700 |Jean Louis Duport<br />Elise Barbier Cristiani |Word uitgestal by die Museum van Cremona.<ref name="Museo_Stradivariano">{{cite web |url=http://musei.comune.cremona.it/Museo_Stradivariano.html |title=Museo Stradivariano |website=Museo Civico Cremona |access-date=20 Oktober 2019 |language=it |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202020257/http://musei.comune.cremona.it/Museo_Stradivariano.html |archive-date= 2 Februarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> |- valign="top" |''[[Servais Stradivarius|Servais]]'' |align=center|1701 |''National Museum of American History'' |Word geleen aan Anner Bylsma. |- valign="top" |''Paganini-Countess of Stanlein'' |align=center|1707 |[[Bernard Greenhouse]]<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/01/15/magazine/bernard-greenhouse-cello.html |title=Selling a 300-Year-Old Cello |first=Daniel J. |last=Wakin |date=13 Januarie 2012 |newspaper=The New York Times Magazine |access-date=19 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191207165141/https://www.nytimes.com/2012/01/15/magazine/bernard-greenhouse-cello.html |archive-date=7 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |In Januarie 2012 verkoop vir 'n geskatte bedrag van $6 miljoen aan 'n kunsliefhebber van Montreal;<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/01/23/arts/music/stradivari-cello-sells-for-more-than-6-million.html |title=A Beloved Set of Strings Goes to a Good Home |first=Daniel J. |last=Wakin |date=22 Januarie 2012 |website=The New York Times Magazine |access-date=19 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191207165120/https://www.nytimes.com/2012/01/23/arts/music/stradivari-cello-sells-for-more-than-6-million.html |archive-date=7 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> (later geïdentifiseer as Jacqueline Desmarais) word geleen aan Stéphane Tétreault.<ref>{{cite web |url=https://www.ctvnews.ca/montreal-musician-lent-famous-stradivari-cello-1.758025 |title=Montreal musician lent famous 'Stradivari' cello |first=Vanessa |last=Greco |date=24 Januarie 2012 |website=[[CTV News]] |access-date=19 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129140419/https://www.ctvnews.ca/montreal-musician-lent-famous-stradivari-cello-1.758025 |archive-date=29 Januarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Boccherini; Romberg'' |align=center|1709 | |Voorheen gespeel deur [[Pablo Casals]]. |- valign="top" |''Markevitch; Delphino'' |align=center|1709 |Word besit deur die Fridart Stigting. | |- valign="top" |''Gore Booth; Baron Rothschild '' |align=center|1710 |Rocco Filippini<br />Gustav Bloch-Bauer |Gesteel deur die Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty van Gustav Bloch-Bauer in 1938. Dit het tot 1956 in die besit van die Duitse owerhede gebly.<ref>{{cite web |url=http://www.archiviodellaliuteriacremonese.it/en/strumenti/63a45aa8f66b400092ca169a41469564.aspx |title=1710 - Violoncello "Gore-Booth - Rothschild" |date=23 Maart 2017 |website=Archivio della Liuteria Cremonese |access-date=20 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191019112405/http://www.archiviodellaliuteriacremonese.it/en/strumenti/63a45aa8f66b400092ca169a41469564.aspx |archive-date=19 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die tjello verskyn in die rolprent ''Woman in Gold'', en word gespeel deur Bloch-Bauer, wat die instrument lewenslank geleen het by die Rothschild familie.<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/art/3653726/Glittering-prize.html |title=Glittering prize |last=Kirsta |first=Alix |date=10 Julie 2006 |newspaper=The Daily Telegraph |access-date=20 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191119114625/https://www.telegraph.co.uk/culture/art/3653726/Glittering-prize.html |archive-date=19 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''[[Duport Stradivarius|Duport]]'' |align=center|1711 |[[Mstislav Rostropovich]] (1974–2007) | |- valign="top" |''Mara'' |align=center|1711 |[[Heinrich Schiff]]<br />Amedeo Baldovino | In Julie 1963 verloor toe 'n veerboot wat oppad was van [[Montevideo]] na [[Buenos Aires]] aan die brand geslaan het en gesink het. Dit is later teruggevind (in stukke) in die viooltas en herbou deur W.E. Hill & Sons.<ref name="Campbell">{{cite book |last1=Campbell |first1=Margaret |title=The Great Cellists |date=2011 |website=Faber & Faber |location=London |isbn=978-0571278015 |pages=174–175 |url=https://books.google.com/?id=LvRW1syRWToC&pg=RA1-PT174&lpg=RA1-PT174&dq=stradivari+mara+cello+1962+fire#v=snippet&q=mara%20cello&f=false |accessdate=10 Mei 2017}}</ref> |- valign="top" |''[[Davidov Stradivarius|Davidov]]'' |align=center|1712 |Hertog {{Interlanguage link multi|Matvei Wielhorski|ru|3=Виельгорский, Матвей Юрьевич}} (1794–1866)<br />Karl Davidov<br />[[Jacqueline du Pré]] |Word geleen aan [[Yo-Yo Ma]]. |- valign="top" |''Batta'' |align=center|1714 |{{unbulleted list|J. P. Thibout|Alexander Batta|W.E. Hill & Sons|Hertog Johann Knoop|[[Gregor Piatigorski]]<ref>{{cite web |title=Cello by Antonio Stradivari, 1714 (Batta) |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=279 |website=Cozio.com |access-date=18 Junie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225222038/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=279 |archive-date=25 Desember 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>}} |Word tans uitgestal by die ''Metropolitan Museum of Art'', [[New York|New York stad]]. |- valign="top" |''de Vaux'' |align=center|1717 | |Word geleen aan Adam Klocek. |- valign="top" |''Amaryllis Fleming'' |align=center|1717 |ex-Blair-Oliphant, ex-Hegar, ex-Kühn, ex-Küchler |Het voorheen behoort aan Amaryllis Fleming, die halfsuster van die skrywers Ian en Peter Fleming. Die nek, kop en tafel daarvan is nie oorspronklik nie, na uitgebreide herstelwerk gedurende die 18de eeu deur die Spaanse [[luit]]maker José Contreras;<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/11/03/arts/design/03tari.html |title=Pedigree Yields No High Bids for Cello |first=Kathryn |last=Shattuck |date=3 November 2008 |work=The New York Times |access-date=8 Mei 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180105164538/http://www.nytimes.com/2008/11/03/arts/design/03tari.html |archive-date=5 Januarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=1475 |title=Cello by Antonio Stradivari, 1714 (Hegar, Küchler, Amaryllis Fleming) |access-date=20 Augustus 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225222143/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=1475 |archive-date=25 Desember 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> in 2008 opgeveil.<ref>{{cite news |url=http://www.nysun.com/arts/rare-cello-expected-to-set-world-record-at-auction/83553/ |title=Rare Cello Expected To Set World Record at Auction |last=Taylor |first=Kate |date=11 Augustus 2008 |newspaper=The New York Sun |access-date=7 Februarie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180902115740/https://www.nysun.com/arts/rare-cello-expected-to-set-world-record-at-auction/83553/ |archive-date=2 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Becker'' |align=center|1719 |Hugo Becker | |- valign="top" | ''Piatti'' | align=center|1720 | Carlos Prieto |Voorheen deel van die von Mendelssohn familie kwartet van Stradivari's in Berlyn. |- valign="top" |''Vaslin'' |align=center|1723 |LVMH |Word geleen aan Christian-Pierre La Marca. |- valign="top" |''Baudiot'' |align=center|1725 |[[Gregor Piatigorski]] |Bemaak aan Evan Drachman deur sy grootvader [[Gregor Piatigorski]]. |- valign="top" |''Chevillard'' |align=center|1725 |Museu da Música, [[Lissabon]] | |- valign="top" |''Marquis de Corberon; ex-Loeb'' |align=center|1726 |Koninklike Musiekakademie |Voorheen besit deur Hugo Becker en Audrey Melville, wat dit in 1960 bemaak het aan die RAM. Melville se vriend, Zara Nelsova, het dit tot haar dood in 2002 gehou, as 'n voorwaarde tot Melville se bemaking. Word tans geleen aan [[Steven Isserlis]].<ref>{{cite web |url=http://stevenisserlis.com/biography/ |title=Steven Isserlis |date=1999-02-22 |website=Stevenisserlis.com |accessdate=2014-03-30}}</ref> |- valign="top" |''Comte de Saveuse'' |align=center|1726 | |Comte de Saveuse d'Abbeville, Edward Latter, Archibald Hartnell, Michael Edmonds, gevolglik geleen aan Michael Evans. |- valign="top" |''[[De Munck Stradivarius|De Munck; ex-Feuermann]]'' |align=center|1730 |{{unbulleted list|[[Emmanuel Feuermann]]|[[Aldo Parisot]]|Nippon Musiekstigting<ref name="NMF" />}} |Word geleen aan [[Steven Isserlis]].<ref name=smithsonian /><ref>{{cite web |title=Cello by Antonio Stradivari, 1730c (Feuermann; De Munck, Gardiner) |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=61 |website=Cozio.com |access-date=20 Augustus 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222003709/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=61 |archive-date=22 Februarie 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Pawle'' |align=center|1730 |Chimei Museum |Was op 'n stadium geleen aan [[Yo-Yo Ma]] in 1999 toe die ''Petunia'' se nek beskadig is voor 'n konsert in [[Taiwan]].<ref>{{cite web |url=http://cm2.chimeimuseum.org/tw/entry.aspx?id=Ita0028 |title=Antonio Stradivari ca.1730 |website=The Chi-Mei Culture Foundation |access-date=20 Oktober 2019 |language=zh |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327090935/http://cm2.chimeimuseum.org/tw/entry.aspx?id=Ita0028 |archive-date=27 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- valign="top" |''Braga'' |align=center|1731 | |Word geleen aan [[Myung-wha Chung]].<ref>{{cite book |last=Cummings |first=David |title=International Who's Who in Music |url=https://archive.org/details/internationalwho0001unse_v8i4 |page=[https://archive.org/details/internationalwho0001unse_v8i4/page/116 116] |location=Ely |website=Melrose |year=2000 |isbn=0-948875-53-4}}</ref> |- valign="top" |''Stuart'' |align=center|1732 |[[Frederick die Grote]],<ref name="putin">{{cite web |url=https://slon.ru/posts/67062 |title=Аукционный Дом Удалил Информацию О «виолончели Ролдугина» |trans-title=Auction house has deleted information about the "Roldugin cello" |last=Tishchenko |first=Mikhail |date=22 April 2016 |website=Slon |access-date=20 Oktober 2019 |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20160507034703/https://slon.ru/posts/67062 |archive-date=7 Mei 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Steven Honigberg]] |Volgens President [[Vladimir Putin]] het sy vriend Sergei Roldugin die instrument vir VSA$12 Miljoen gekoop .<ref name="putin"/><ref>{{cite news |url=http://www.lastampa.it/2016/04/14/esteri/putin-i-panama-papers-tutto-vero-sono-stati-spesi-per-comprare-un-violoncello-stradivari-A1TR6avXuwXW3XUCK15liP/pagina.html |title=Putin: "I Panama Papers? Tutto vero, sono stati spesi per comprare un violoncello Stradivari" |trans-title=Putin: "The Panama Papers? All true, they were spent to buy a Stradivarius cello" |last=Zafesova |first=Anna |date=14 April 2016 |newspaper=La Stampa |access-date=20 Oktober 2019 |language=it |archive-url=https://web.archive.org/web/20160716111317/http://www.lastampa.it/2016/04/14/esteri/putin-i-panama-papers-tutto-vero-sono-stati-spesi-per-comprare-un-violoncello-stradivari-A1TR6avXuwXW3XUCK15liP/pagina.html |archive-date=16 Julie 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- valign="top" |''Paganini-Ladenburg'' |align=center|1736 |Nippon Musiekstigting.<ref name="NMF" /> |Hierdie tjello, en die ''Paganini-Desaint'' viool uit 1686, die ''Paganini-Conte Cozio di Salabue'' viool uit 1727 en die ''Paganini-Mendelssohn'' altviool uit 1731, behels die ''Paganini Kwartet''. Word geleen aan Clive Greensmith van die Tokio Strykkwartet. |} ===Kitaars (ook ghitaars)=== Vyf<ref name="friendsofstradivari.it">{{cite web |url=http://www.friendsofstradivari.it/index.php?option=com_content&view=article&id=116&Itemid=125&lang=en |title=The Sabionari guitar by Antonio Stradivari, 1679 |work=Friends of Stradivari |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216042437/http://www.friendsofstradivari.it/index.php?option=com_content&view=article&id=116&Itemid=125&lang=en |archive-date=16 Desember 2012}}</ref> volledige kitaars deur Stradivari bestaan, asook 'n paar fragmente van andere&nbsp;– insluitende die nek van 'n sesde kitaar, wat besit word deur die ''Conservatoire de Musique'' in Parys.<ref name="NYT-GetReady">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A0DE4DD143BF935A25751C0A960948260 |title=Get ready for videos of the classics |first=Tim |last=Page |date=16 Februarie 1986 |work=The New York Times |access-date=25 Junie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220175738/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A0DE4DD143BF935A25751C0A960948260 |archive-date=20 Desember 2008 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Hierdie kitare beskik oor tien snare, wat tipies was van die era. {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! width="20%"| Bynaam ! width="10%"| Jaar ! width="20%"| Herkoms ! width="45%"| Notas |- valign="top" |''Hill'' |align=center|1688 |Ashmolean Museum by die [[Universiteit van Oxford]]<ref name="NYT-GetReady"/> |ex-Kabayao-Dolfus Stradivarius 1724 |- valign="top" |''Sabionari'' |align=center|1697 |(Word besit deur 'n private versamelaar) |Tans die enigste speelbare Stradivari kitaar. Soos baie ander barokkitaars, is dit herontwerp ten einde instrumentele praktyk aan die begin van die 19de eeu te volg. Dit is onlangs gerestoureer deur Lorenzo Frignani tot die oorspronklike barok konfigurasie.<ref name="friendsofstradivari.it"/> |- valign="top" |[[The Rawlins Stradivarius|''Rawlins'']] |align=center|1700 |''National Music Museum'', [[Suid-Dakota]].<ref>{{cite news |url=http://www.usd.edu/smm/PluckedStrings/Guitars/Stradivari/StradGuitar.html |title=Stradivari Guitar on Exhibit at the National Music Museum |website=University of South Dakota, National Music Museum |access-date=8 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090810013704/http://www.usd.edu/smm/PluckedStrings/Guitars/Stradivari/StradGuitar.html |archive-date=10 Augustus 2009 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |Voorheen besit deur die violis Louis Krasner. |} ===Harpe=== Die enigste oorblywende Stradivarius harp is die ''arpetta'' (klein harp), wat besit word deur die ''San Pietro a Maiella Musiekkonservatorium'' in Napels, Italië.<ref>{{cite news |url=http://education.guardian.co.uk/higher/books/story/0,10595,1344638,00.html |title=Works of genius: Calina de la Mare enjoys 'Stradivarius', Toby Faber's history of six violins crafted by the Italian master |last=de la Mare |first=Calina |date=6 November 2004 |work=The Guardian |location=London |access-date=14 Maart 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503103809/http://education.guardian.co.uk/higher/books/story/0,10595,1344638,00.html |archive-date= 3 Mei 2008 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.emersionelavorononregolare.it/dev/old/catania/doc/volume1/12buonad.pdf |title=Tradition, Art and Folklore: the Luthiers of Naples |first=Maria Principia |last=Buonadonna |journal=Rivista di Politica Economica |page=197 |volume=LXXXVIII |issue=VII-IX |year=1998 |accessdate=2008-03-14 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081029143038/http://www.emersionelavorononregolare.it/dev/old/catania/doc/volume1/12buonad.pdf |archivedate=2008-10-29}}</ref> ===Mandoliene=== Daar bestaan twee bekende Stradivari [[mandolien]]e. Die ''Cutler-Challen Choral Mandolino'' uit 1680 word gehuisves in die versameling van die Nasionale Musiekmuseum van die Universiteit van [[Suid-Dakota]] in Vermillion, Suid-Dakota.<ref>{{cite web |url=http://www.usd.edu/smm/PluckedStrings/Mandolins/StradMandolin/StradMandolin.html |title=The Cutler-Challen Choral Mandolino by Stradivari, 1680 |date=19 September 2006 |website=National Music Museum, University of South Dakota |access-date=30 Januarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090810041640/http://www.usd.edu/smm/PluckedStrings/Mandolins/StradMandolin/StradMandolin.html |archive-date=10 Augustus 2009 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die ander, gedateer ca. 1706, word besit deur die private versamelaar, Charles Beare van Londen.<ref>{{cite book |last=Tyler |first=James |last2=Sparks |first2=Paul |title=The Early Mandolin |location=Oxford |website=Oxford University Press |year=1989 |url=https://books.google.com/?id=p4JFbUqIGPcC&printsec=frontcover |isbn=0-19-816302-9 |accessdate=2008-02-15}}</ref> Dit staan bekend as ''Mandolino Coristo'', en beskik oor agt snare.<ref name="ClassicFM" /> ===Strykstokke=== 'n Stradivarius strykstok, die ''Koning Karel IV strykstok'' wat toegeskryf word aan die Stradivari werkswinkel, vorm tans deel van die versameling van die ''National Music Museum''- ''Voorwerp nommer: 04882''- aan die Universiteit van [[Suid-Dakota]] in Vermillion, Suid-Dakota. Die Rawlins Galery strykstok-''NMM 4882''- word toegeskryf aan die werkswinkel van [[Antonio Stradivari]], Cremona, ca. 1700. Dit is een van twee strykstokke (die ander vorm deel van 'n private versameling in Londen) wat toegeskryf word aan die werkswinkel van Antonio Stradivari.<ref name="NMM 4882">{{cite web |last=McCulley |first=Michael |title=The Rawlins Gallery, King Charles IV Violin Bow |url=http://orgs.usd.edu/nmm/Violins/Bows/4882Stradivaribow.html |website=National Music Museum |date=12 Maart 2015 |access-date=13 Maart 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060536/http://orgs.usd.edu/nmm/Violins/Bows/4882Stradivaribow.html |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Musiekinstrumente]] l32itcw7vrszz3w4v12aaumbzwbaawu 0 280486 2964944 2963557 2026-09-04T05:55:08Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964944 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Nicolae Ceaușescu.jpg|duimnael|Nicolae Ceausescu]] '''Nicolae Ceausescu''' (/tʃaʊˈʃɛskuː/; 26 Januarie [[1918]] - 25 Desember [[1989]]) was 'n [[Roemenië|Roemeense]] kommunistiese politikus en leier. Hy was van 1965 tot 1989 die sekretaris-generaal van die Roemeense Kommunistiese Party en derhalwe die tweede en laaste Kommunistiese leier van Roemenië. Hy was ook die land se staatshoof van 1967 af, president van die staatsraad en van 1974 af ook gelyklopend president van die republiek, tot sy omverwerping en teregstelling in die Roemeense Revolusie in Desember 1989 wat deel gevorm het van 'n reeks anti-Kommunistiese opstande in die [[Sowjetunie]] en elders in [[Oos-Europa]] in 1989. == Persoonlike Lewe == === Familie === Nicolae Ceausescu was getroud met [[Elena Petrescu]], hulle het 4 kinders gehad: [[Valentina Ceaușescu]] ('n fisikus), [[Nicu Ceaușescu]] ('n fisikus en politikus), [[Dicu Ceaușescu]] (vroeg dood), en [[Zoia Ceaușescu]] (wiskundige). === Troeteldiere === In 1978 het destydse [[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)]] leier David Steel vir Nicolae 'n swart [[Labrador Retriever]] gegee. Die hondjie sou bekend word as [[Kameraad Corbu]], en het gou Nicolae se guntelling troeteldier geword. Kameraad Corbu sou rang van kolonel bereik in die Roemeense weermag. Nicolae was uiters bersorg teenoor Corbu, hy het vir hom 'n privaat villa en ingevoerde Britse hondkoekies gereël. In 1989 het Corbu en [[Șarona]], weens verdriet om hulle eienaar se dood geweier om te eet en het kort daarna gesterf.<ref>{{Cite web|url=https://retetesivedete.ro/retro-vip/corbu-si-sarona-cainii-preferati-ai-lui-nicolae-ceausescu-s-au-stins-de-dorul-stapanului|title=Corbu și Șarona, câinii preferați ai lui Nicolae Ceaușescu, s-au stins de dorul stăpânului – Rețete și vedete|last=Dohi|first=Marina|date=2020-12-21|website=retetesivedete.ro|language=ro-RO|access-date=2026-08-28}}</ref> == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Ceausescu, Nicolae}} [[Kategorie:Roemeense politici]] [[Kategorie:Diktators]] [[Kategorie:Kommuniste]] [[Kategorie:Kriminele]] [[Kategorie:Presidente]] [[Kategorie:Tereggestelde mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1918]] [[Kategorie:Sterftes in 1989]] cqstnari8i6jr1ensqjxwlsibz9qoi6 0 282782 2964977 2952958 2026-09-04T08:37:25Z JMK 649 +kat 2964977 wikitext text/x-wiki {{Infobox criminal | name = Rashied Staggie | birth_date = {{Geboortedatum|1956|5|18}} | birth_place = Mooirivier, [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | birth_name = Rasiet Staggie | death_date = {{SDEO|1956|5|18|2019|12|13}} | death_place = [[Soutrivier]], [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | organization = Hard Livings-bende | criminal_charges = {{plainlist| * 2003: [[verkragting]] * 2004: huisbraak }} | criminal_penalty = {{plainlist| * 15 jaar gevangenisstraf (gedeeltelik uitgedien 2003-2013; vrygelaat op parool) * 13 jaar gevangenisstraf (gesamentlik met bg. uitgedien) }} }} '''Rashied Staggie''' (gebore '''Rasiet Staggie'''; 18 Mei 1956 - 13 Desember 2019) was 'n [[Suid-Afrika]]anse misdadiger en 'n stigterslid en leier van die Hard Livings-bende.<ref name="maroela" /> In 2003 is Rashied Staggie tronk toe nadat hy skuldig bevind is aan die [[verkragting]] van 'n 17-jarige meisie wat as staatsgetuie teen hom getuig het.<ref name=":2">{{cite web |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2019-12-13-cape-town-gang-leader-shot-dead-rashied-staggies-violent-end/ |title=Newsflash: Cape Town gang leader shot dead – Rashied Staggie’s violent end |last=Payne |first=Suné |date=13 Desember 2019 |website=[[Daily Maverick]] |access-date=13 Desember 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102155715/https://www.dailymaverick.co.za/article/2019-12-13-cape-town-gang-leader-shot-dead-rashied-staggies-violent-end/ |archive-date=2 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Staggie is tot 15 jaar gevangenisstraf gevonnis vir [[ontvoering]] en verkragting.<ref name=":2" /> In 2004 is hy skuldig bevind aan huisbraak deur die [[Faure, Suid-Afrika|Faure]]-polisie en tot 13 jaar gevangenisstraf gevonnis. Die twee vonnisse is gelyktydig uitgedien.<ref name=":2" /> In Mei 2013 het die [[Wes-Kaap|Wes-Kaapse]] departement van korrektiewe dienste aangekondig dat Staggie einde September 2013 op [[parool]] vrygelaat sal word weens goeie gedrag.<ref name="StaggieParole">{{cite web |url=http://www.iol.co.za/news/crime-courts/staggie-granted-day-parole-1.1519513#.UZx8LLXc2Sp |title=Staggie granted day parole |publisher=South African Press Association |date=21 Mei 2013 |access-date=22 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924120205/http://www.iol.co.za/news/crime-courts/staggie-granted-day-parole-1.1519513 |archive-date=24 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Vroeë lewe == Staggie is op 18 Mei 1956 in Mooirivier in [[Kaapstad]] gebore. Die [[Groepsgebiedewet]] het [[bruin mense]] forseer om uit [[Wit mense|blanke]] gebiede te verskuif. Die [[Kaapse Vlakte]] het 'n plek geword waar meer as 'n miljoen ontheemde bruin en [[Swart mense|swart]] mense verskuif is. Staggie se familie is na [[Manenberg]] verskuif, in [[armoede]] en sonder toegang tot behoorlike [[infrastruktuur]] en dienste. As gevolg van die druk van hierdie armoede en die "harde lewe", het Staggie en sy broer, Rashaad, [[misdaad]] en bendebedrywighede vir oorlewing gebruik. Na 1994 het hy in Boston, [[Bellville]], in die Wes-Kaap van Suid-Afrika gebly. == Kriminele loopbaan == Toe die tweeling [[Tiener|tieners]] was, was hulle aktiewe [[Dwelmmiddel|dwelmsmokkelaars]] en kon hulle [[geld]] verdien. Namate hulle ouer geword het, het hulle aggressiewer en invloedryker geword in die onderwêreld van Kaapstad. Teen die negentigerjare was die tweeling berugte bendeleiers, en hul bende, die Hard Livings, het lede dwarsoor die [[Kaapse Skiereiland]] gewerf. Die Hard Livings-bende het deelgeneem aan 'n reeks misdade soos gewapende roof, [[Vuurwapen|vuurwapenhandel]] en dwelmverspreiding. Die Hard Livings het botsings gehad met mededingende bendes, die Americans en die Mongrols. Onder die bewind van Rashied Staggie het die Hard Livings aan gewelddadige bendeoorloë deelgeneem wat gelei het tot 'n bloedbad in die strate van Kaapstad. == Dood == Staggie is op 13 Desember 2019 buite sy huis in Londonweg in [[Soutrivier]], [[Kaapstad]], geskiet<ref name="maroela" /> – in dieselfde straat waarin sy tweelingbroer, Rashaad, in 1996 dood is nadat hy geskiet en aan die brand gesteek is deur lede van die vigilante-groep [[People Against Gangsterism and Drugs|PAGAD]].<ref>{{cite news |url=http://www.iol.co.za/news/south-africa/how-staggie-was-murdered-1.53025 |title=Drug dealer shot and set on fire by vigilantes |last=Ellis |first=Estelle |date=14 November 2000 |publisher=Independent Newspapers (South Africa) |access-date=16 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924130449/http://www.iol.co.za/news/south-africa/how-staggie-was-murdered-1.53025 |archive-date=24 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Staggie is na die [[Groote Schuur-hospitaal]] geneem waar hy aan sy wonde beswyk het.<ref name="maroela" /> Ralph Stanfield, leier van die [[28's]]-bende, is vir die moord aangekla.<ref>{{cite web |url=https://iol.co.za/capeargus/news/2024-09-16-we-always-knew-ralph-did-it/ |naam=Mahira |van=Duval |title=Rashied Staggie murder: ‘We always knew Ralph did it’ |trans-title=Moord op Rashied Staggie: "Ons het altyd geweet Ralph het dit gedoen" |taal=en |werk=[[IOL]]}}</ref> Die vermeende leier van die Hard Livings-bende, Tauriq "Ballie Tips" Solomons, is die vorige dag in Westridge in [[Mitchells Plain]], Kaapstad, doodgeskiet.<ref>{{Webaanhaling|url=https://www.netwerk24.com/Nuus/Misdaad/kyk-oorlog-dreig-na-vermeende-bendebaas-se-skietdood-20191212|titel=Oorlog dreig ná vermeende bendebaas se skietdood|werk=[[Netwerk24]]|outeur=|datum=12 Desember 2019|toegangsdatum=13 Desember 2019}} Intekening nodig.</ref> Daar was gerugte dat Staggie se seun, Abdullah Taliep Boonzaier, ook doodgeskiet is, maar dit is deur die familie ontken. Op 13 Desember 2019, toe die Wes-Kaapse polisie gekontak word vir kommentaar, het die SAPD gesê die Wes-Kaapse kantoor het geen rekord van die skietvoorval waarin Staggie dood is nie.<ref name="IOL News 2019">{{cite web |title=Has Rashied Staggie's son also been targeted in Hard Livings hits? |work=IOL News |date=13 Desember 2019 |url=https://www.iol.co.za/news/south-africa/western-cape/has-rashied-staggies-son-also-been-targeted-in-hard-livings-hits-39212739 |access-date=13 Desember 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214133420/https://www.iol.co.za/news/south-africa/western-cape/has-rashied-staggies-son-also-been-targeted-in-hard-livings-hits-39212739 |archive-date=14 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="maroela">{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/rashied-staggie-in-dieselfde-straat-as-broer-vermoor/ |title=Rashied Staggie in dieselfde straat as broer vermoor |work=[[Maroela Media]] |date=13 Desember 2019 |access-date=13 Desember 2019 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20200217164406/https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/rashied-staggie-in-dieselfde-straat-as-broer-vermoor/ |archive-date=17 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> }} == Bronne == * {{Cite web|url=https://m.news24.com/SouthAfrica/News/just-in-staggie-family-member-reportedly-killed-in-salt-river-20191213|title=UPDATE: Rashied Staggie shot dead in Salt River|last1=Maphanga|first1=Canny|last2=Somdyala|first2=Kamva|date=13 Desember 2019|website=[[News24 (website)|News24]]|archive-url=|archive-date=|access-date=13 Desember 2019}} {{Saadjie}} {{DEFAULTSORT:Staggie, Rashied}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse kriminele]] [[Kategorie:Bendes]] [[Kategorie:Sterftes in 2019]] [[Kategorie:Geboortes in 1956]] hadt5qjhmutnh1xhbogl7hilmzkbmu9 0 284026 2964942 2924493 2026-09-04T05:53:41Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964942 wikitext text/x-wiki {{gaan taal na}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>'''Lashana Lynch''' (gebore 27 November 1987) is 'n Britse aktrise.Na verskeie rolle in film en televisie het sy internasionale erkenning uitbeeld deur Maria Rambeau in Marvel Cinematic Universe (MCU)-films te vertolk, beginnende met Kaptien ''Marvel'' (2019). Sy het die eerste swart vroulike 007 agent in die [[James Bond|James Bond-]] film ''NoTime to Die'' (2021) vertolk en die BAFTA Rising Startoekenning in 2022 gewen. Sy het ook in die films ''Matilda the Musical'' (2022), ''"The Woman King'' (2022)" en ''Bob Marley:One Love'' (2024) verskyn en het in die televisiereekse ''Still Star-Crossed'' (2017) en ''"The Day of the Jackal'' (2024)" gespeel. == Vroeë lewe == Lynch is gebore op 27 November 1987 in Shepherd's Bush, [[Londen]].<ref name="Guardian">{{Cite news|accessdate=12 September 2021|archivedate=16 August 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230816191540/https://www.theguardian.com/culture/2021/sep/12/lashana-lynch-first-female-007-i-never-had-a-plan-b-no-time-to-die}}</ref> <ref name="usmagazine">{{Cite news|accessdate=4 December 2019|archivedate=4 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191204214705/https://www.usmagazine.com/entertainment/news/lashana-lynch-5-things-to-know-about-the-rumored-new-007/}}</ref> <ref>{{Cite OV|url=https://www.youtube.com/watch?v=QC3HtcEDEXg|title=Daniel Craig & Lashana Lynch Answer the Web's Most Searched Questions|date=2021-10-04|last=WIRED|access-date=2025-11-27}}</ref> Sy is van [[Jamaika|Jamaikaanse]] afkoms. <ref>{{Cite web|url=http://www.afridiziak.com/theatrenews/interviews/february2014/lashana-lynch.html|title=Lashana Lynch – interview Dog Days, Theatre 503|last=Fisher|first=Gillian|date=27 February 2014|website=Afridiziak|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428011254/http://www.afridiziak.com/theatrenews/interviews/february2014/lashana-lynch.html|archive-date=28 April 2016|access-date=10 March 2019}}</ref> Sy het Twyford CofE Hoërskool en ArtsEd dramaskool in Londen bygewoon. <ref name="HollywoodReporter06Nov2019">{{Cite magazine|accessdate=4 December 2019|archivedate=20 January 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200120103102/https://www.hollywoodreporter.com/features/how-lashana-lynch-ana-de-armas-are-helping-modernize-james-bond-1252345}}</ref> == Loopbaan == Lynch het haar debuut op die skerm gemaak met 'n klein rol in 'n episode van ITV se ''The Bill'' in 2007.<ref name="thebill1">{{Cite web|url=https://www.mylondon.news/news/celebs/bbc-graham-norton-show-bond-21672436|title=BBC The Graham Norton Show: Bond star Lashana Lynch's first on-screen role in The Bill|last=Shafafy|first=Maral|date=September 25, 2021|website=My London|access-date=February 25, 2026}}</ref> In 2012 het sy haar filmdebuut gemaak in die dramafilm ''Fast Girls'' waar sy 'n hardloper van 'n Britse span vertolk het wat genomineer is vir die Wêreldatletiekkampioenskappe.<ref name="Vogue India">{{Cite web|url=https://www.vogue.in/culture-and-living/content/lashana-lynch-british-actor-female-007-james-bond|title=Everything you need to know about Lashana Lynch, the first-ever female 007|last=Rogers|first=Sam|date=30 July 2019|publisher=Vogue|archive-url=https://web.archive.org/web/20230221104553/https://www.vogue.in/culture-and-living/content/lashana-lynch-british-actor-female-007-james-bond|archive-date=21 February 2023|access-date=12 October 2021}}</ref> Die rolprent is by die [[Cannes-rolprentfees 2012|2012 Cannes-rolprentfees]] aangebied word. <ref>{{Cite news|accessdate=14 May 2016|archivedate=14 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160314103028/http://www.theguardian.com/film/2012/may/22/fast-girls-tricep-dips-and-beach-heels}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.bmsworldmission.org/engagecatalyst/engage-interviews/5-minutes-with-lashana-lynch|title=5 minutes with... Lashana Lynch|publisher=BMS World Mission|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604170724/http://www.bmsworldmission.org/engagecatalyst/engage-interviews/5-minutes-with-lashana-lynch|archive-date=4 June 2016|access-date=14 May 2016}}</ref> 'n Jaar later het sy in die film ''Powder Room'' (2013) verskyn, <ref name="screenrant1">{{Cite web|url=https://screenrant.com/lashana-lynch-roles-captain-marvel/|title=Lashana Lynch Roles: Where You Know Captain Marvel's Maria Rambeau From|last=Cotter|first=Padraig|date=March 21, 2019|website=[[Screen Rant]]|access-date=February 25, 2026}}</ref> en ook in die [[BBC]]- televisieprogram ''Silent Witness'' (2013). <ref name="silentw1">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/mediacentre/proginfo/2013/03/silent-witness-episode-two|title=Silent Witness: Trust|website=BBC|access-date=February 25, 2026}}</ref> In 2014 het sy in die [[BBC]]-televisiefilm, ''The 7.39'' saam met [[David Morrissey]], [[Olivia Colman]] en [[Sheridan Smith]] verskyn.<ref name="7391l">{{Cite web|url=http://blogs.indiewire.com/shadowandact/lashana-lynch-books-role-in-bbc-ones-upcoming-2-part-romantic-drama-the-739|title=Lashana Lynch Books Role in BBC One's Upcoming 2-part Rom|last=Obenson|first=Tambay A.|date=6 May 2013|publisher=Shadow and Act|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602235641/http://blogs.indiewire.com/shadowandact/lashana-lynch-books-role-in-bbc-ones-upcoming-2-part-romantic-drama-the-739|archive-date=2 June 2013|access-date=14 May 2016}}</ref> In dieselfde jaar het sy ook 'n rol in 'n episode van ''Atlantis'' (2014) gehad.<ref name="atlantis1">{{Cite web|url=https://www.skygroup.sky/article/lashana-lynch-joins-carnival-films-reimagining-of-the-day-of-the-jackal-for-sky-peacock4|title=Lashana Lynch joins Carnival Films' reimagining of The Day of the Jackal for Sky & Peacock|date=May 31, 2023|website=Sky Group|access-date=February 25, 2026}}</ref> == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Engelse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Geboortes in 1987]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Artikels met hCards]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] q4oztdaoeufqd3okavt2g7uttodjljy 0 295361 2964769 2964272 2026-09-03T12:47:04Z Sobaka 328 /* Werke */ skakel 2964769 wikitext text/x-wiki '''Richard Turner''' ([[25 September]] [[1941]] op [[Stellenbosch]] - [[8 Januarie]] [[1978]], [[Durban]]), bekend as '''Rick Turner''', was 'n [[Suid-Afrikaanse]] akademikus en anti-apartheidsaktivis<ref>{{cite news |url=http://www.sahistory.org.za/people/richard-albert-turner |title=Richard Albert Turner |last=sahoboss |date=17 Februarie 2011 |work=South African History Online |access-date=8 Januarie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200303205035/https://www.sahistory.org.za/people/richard-albert-turner |archive-date=3 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> wat in 1978 vermoor is, moontlik deur die Suid-Afrikaanse veiligheidsmagte. [[Nelson Mandela]] het Turner beskryf as 'n bron van inspirasie.<ref>{{Cite web|url=http://www.barbara-follett.org.uk/richard_turner/index.html|title=Barbara Follett MP {{!}} Richard Turner|last=Stewart|first=Greig|website=www.barbara-follett.org.uk|language=en|access-date=2018-01-08|archive-date=2016-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20161029040906/http://www.barbara-follett.org.uk/richard_turner/index.html|url-status=dead}}</ref> == Lewe == Turner matrikuleer aan die St George's Grammar School, [[Kaapstad]] in 1959 en studeer aan die [[Universiteit van Kaapstad]] waar hy in 1963 'n B.A. Honneursgraad behaal. Hy het sy studies aan Sorbonne in [[Parys]] voortgesit waar hy filosofie onder [[Henri Lefebvre]]<ref>Biko: A Biography by Xolela Mangcu, Tafleberg, Cape Town, 2012</ref> studeer en 'n doktorsgraad ontvang vir 'n proefskrif oor die Franse intellektueel, [[Jean-Paul Sartre]].<ref name=TM>[http://www.v1.sahistory.org.za/r-turner/pdfs/Tony%20Morphet%20The%20Eye%20of%20the%20Needle%20Ravan%201980.pdf Biographical introduction in 'The eye of the needle' by Tony Morphet, 1980]</ref> Hy het in 1966 na Suid-Afrika teruggekeer en vir twee jaar op sy ma se plaas in Stellenbosch gewerk voordat hy aan die universiteite van Kaapstad, Stellenbosch en Rhodes klas gegee het. In 1970 verhuis hy na Natal en word 'n senior lektor in [[politieke wetenskap]] aan die [[Universiteit van Natal]]. Dieselfde jaar ontmoet hy [[Steve Biko]] en die twee vorm 'n noue band om die leierfigure in The Durban Moment te word.<ref>[http://www.gold.ac.uk/media/working%20paper_Ian%20Macqueen.pdf Black Consciousness in Dialogue: Steve Biko, Richard Turner and the ‘Durban Moment’ in South Africa, 1970 – 1974] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120406231439/http://www.gold.ac.uk/media/working%20paper_Ian%20Macqueen.pdf |date=6 April 2012 }}, Ian McQueen, SOAS, 2009</ref> Turner het 'n prominente akademikus aan die Universiteit geword en 'n leidende rol in die radikale [[filosofie]] in Suid-Afrika gespeel, en 'n aantal artikels gepubliseer. Sy werk is geskryf uit 'n radikale [[Eksistensialisme|eksistensiële]] perspektief en beklemtoon die deugde van die volksdemokrasie van onder af teen outoritêre [[Stalinisme|Stalinistiese]] en [[Trotskyȉsme|Trotskistiese]] [[Links (politiek)|linkse]] groepe . Hy was 'n sterk voorstander van werkerbeheer en 'n kritikus van die vernouing van [[politiek]] na partypolitiek.<ref name=TM/> == Werke == In 1972 het Turner 'n boek geskryf met die naam ''[[The Eye of the Needle (1972 boek)|The Eye of the Needle - Towards Participative Democracy in South Africa]]''. Die Suid-Afrikaanse owerhede was van mening dat die boek 'n sterk invloed op opposisiedenke kon uitoefen met die pleidooi vir 'n radikaal demokratiese en nie-rassige Suid-Afrika. So 'n samelewing, het hy aangevoer, sou [[blankes]] sowel as [[swart mense]] bevry. In 1973 publiseer hy 'n wyd invloedryke artikel met die titel "''Dialectical Reason''" in die Britse joernaal ''Radical Philosophy''. In dieselfde jaar is hy vir vyf jaar deur die Suid-Afrikaanse owerhede ingeperk. Hy mag nie sy twee dogters of sy ma besoek nie en moes in die Durban-omgewing bly. Alhoewel hy verbied is, het dit hom nie verhinder om hom uit te spreek nie en in April 1973 het Turner en ander verbode persone 'n Paastydvas begin om die lyding wat inperking van mense veroorsaak, te illustreer. Die vas is ondersteun deur die [[Pous]] en die [[Aartsbiskop van Kantelberg]]. Na sy verbanning het Turner sy personeellidstatus aan die Universiteit behou, alhoewel hy nie toegelaat is om lesings te gee nie.<ref name=IM>[http://sro.sussex.ac.uk/7348/ Re-imagining South Africa: Black Consciousness, radical Christianity and the New Left, 1967 – 1977], Ian McQueen, PhD Thesis, University of Sussex, 2011</ref> == Politieke aktivisme == Hy het in Maart 1976 as 'n verdedigingsgetuie die SASO-terreurverhoor van nege leiers van die [[Swartbewussynsbeweging]] bygewoon waar hy getuig het oor die teorieë wat in ''The Eye of the Needle'' uiteengesit het.<ref name=IM /> In November 1976 ontvang Turner 'n Humboldt-vennootskaptoekenning, een van die wêreld se voorste akademiese toekennings van Heidelberg Universiteit, maar na maande se onderhandeling met die Minister van Justisie is toestemming geweier om na [[Duitsland]] te reis.<ref name=IM /> Turner was ook betrokke by die opkomende swart vakbondbeweging van die 1970's, hoewel die verhouding soms gestrem was.<ref name="abahlali.org">{{Cite web |url=http://abahlali.org/files/nash.pdf |title=The Moment of Western Marxism by Andrew Nash, 1999 |access-date= 8 Maart 2020 |archive-date= 1 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001135331/http://abahlali.org/files/nash.pdf |url-status=dead }}</ref> == Sluipmoord == Op 8 Januarie 1978 word Turner deur 'n venster van sy huis in Daltonlaan, Bellair ('n voorstad van Durban), geskiet en het in die arms van sy 13-jarige dogter, Jann, gesterf.<ref>[http://www.anarchiststudies.org/node/502 Thinking More Than The State Allows: Radical Politics In These Troublingly Quiet Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518175901/http://www.anarchiststudies.org/node/502 |date=18 Mei 2013 }}, Taylor Sparrow, ''Institute for Anarchist Studies'', 2011</ref> Na maande se ondersoeke het die polisie-ondersoek geen leidrade opgelewer nie, en sy moordenaars is nooit geïdentifiseer nie. Daar word egter algemeen geglo dat hy deur die veiligheidsdienste vermoor is.<ref name=IM /> == Nalatenskap == Hy word erken as een van die belangrikste akademiese filosowe wat uit Suid-Afrika gekom het.<ref name="abahlali.org"/> Sy werk word steeds in populêre radikale bewegings gelees en Suid-Afrikaanse akademici soos Anthony Fluxman, Mabogo Percy More, Andrew Nash en Peter Vale maak steeds van sy werk gebruik. == Familie == Turner se eerste vrou, Barbara Follett, het later 'n Britse parlementslid van die [[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Arbeidersparty]] geword. == Verwysings == {{Verwysings}} == Werke deur Rick Turner == *[http://www.v1.sahistory.org.za/r-turner/pdfs/What%20is%20political%20philosophy.pdf What is Political Philosophy?, ''Radical'', 1968] *[https://www.sahistory.org.za/archive/eye-needle-rick-turner''The Eye of the Needle'', 1972] *[http://www.sahistory.org.za/sites/default/files/rickturner_dialectical_reason.pdf ''Dialectical Reason''], ''Radical Philosophy'', No.4., 1973 *[http://abahlali.org/files/turner.pdf The Relevance of Contemporary Radical Thought, SPRO-CAS, 1971] == Artikels oor Turner == *[http://www.sahistory.org.za/people/richard-albert-turner Rick Turner], ''SA History Online'' *[http://www.transformation.ukzn.ac.za/archive/tran007/tran007004.pdf Philosophy & the Crisis in South Africa, M.A. Nupen, 1988]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.disa.ukzn.ac.za/webpages/DC/theoaug87/theoaug87.pdf Richard Turner and the Politics of Emancipation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120325205841/http://www.disa.ukzn.ac.za/webpages/DC/theoaug87/theoaug87.pdf |date=25 Maart 2012 }}, Duncan Greeves, 1987 *[http://www.v1.sahistory.org.za/r-turner/pdfs/Tony%20Morphet%20The%20Eye%20of%20the%20Needle%20Ravan%201980.pdf Biographical introduction in 'The eye of the needle'] by Tony Morphet, 1980 *[http://abahlali.org/files/Bushing%20Aginst%20History%20Against.pdf Brushing Against the Grain: Oppositional Discourse in South Africa] deur Tony Morphet, 1990 *[http://abahlali.org/files/nash.pdf The Moment of Western Marxism] deur Andrew Nash, 1999 *[http://abahlali.org/files/Turner%20by%20Fluxman%20and%20Vale.pdf Re-Reading Rick Turner in the New South Africa], deur Tony Fluxman en Peter Vale, 2004 *[https://web.archive.org/web/20120406231439/http://www.gold.ac.uk/media/working%20paper_Ian%20Macqueen.pdf Black Consciousness in Dialogue: Steve Biko, Richard Turner and the ‘Durban Moment’ in South Africa, 1970 – 1974], Ian McQueen, SOAS, 2009 *[http://146.230.128.141/jspui/bitstream/10413/2662/1/Lunn_Helen_2010.pdf Hippies, radicals and the Sounds of Silence - Cultural Dialectics at two South African Universities 1966-1976] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151206102229/http://146.230.128.141/jspui/bitstream/10413/2662/1/Lunn_Helen_2010.pdf |date= 6 Desember 2015 }}, Helen Lunn, PhD Thesis, UKZN, 2010 *[http://findarticles.com/p/articles/mi_7080/is_72-73/ai_n54561804/ Eddie Webster, the Durban moment and new labour internationalism], Rob Lambert, 2010 *[http://sro.sussex.ac.uk/7348/ Re-imagining South Africa: Black Consciousness, radical Christianity and the New Left, 1967 – 1977], Ian McQueen, PhD Thesis, University of Sussex, 2011 == Eksterne skakels == * [http://www.barbara-follett.org.uk/richard_turner/index.html Webwerf oor Rick Turner] {{Vertaaluit | taalafk = en | il = Rick Turner (philosopher) }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Turner, Rick}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Sterftes in 1978]] [[Kategorie:Geboortes in 1942]] [[Kategorie:Mense van Suid-Afrika van Britse afkoms]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vakbondleiers]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Kaapstad]] mecy0ghv77zqf4ig41o4tg1qi7c266t 0 306650 2964967 2830804 2026-09-04T07:59:41Z JMK 649 +kat, teksdetail 2964967 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Cornelis de Wael - Attack of brigands.jpeg|thumb|’n Aanval deur struikrowers, deur Cornelis de Wael]] '''Struikrowery''' is ’n soort [[diefstal]] wat veral in die 16de en 17de eeu voorgekom en reis gevaarlik gemaak het. ’n '''Struikrowers''' sou tussen [[struik]]e langs die pad wegkruip, dikwels snags of in groepe, en dan skielik te voorskyn kom wanneer ’n koets verbyry. Hulle sou die mense beroof en soms vermoor, en dan weer in die bosse verdwyn. Struikrowers het gewoonlik in bendes saamgewoon en ’n bestaan uit rowery gemaak.<ref>Oxford English Dictionary, 1989. "Brigand.2"</ref> Swak administrasie en geskikte terrein het die ontwikkeling van struikrowery aangemoedig.<ref>Hannay, David (1911). "Brigandage". In Chisholm, Hugh (red.).'' Encyclopædia Britannica''. 4 (11de uitg.). Cambridge University Press. bll. 563–566.</ref> Geskiedkundige gevalle van struikrowery het voorgekom in gebiede van [[Frankryk]], [[Griekeland]] en die [[Balkan]], [[Indië]], [[Italië]], [[Mexiko]], [[Sisilië]] en [[Spanje]]. Ook in dele van die [[VSA]] was daar in die vroeë jare talle gevalle van ’n sekere soort struikrowery wat op die paaie na die [[Wilde Weste]] plaasgevind het. Dié rowers is ''highwaymen'' genoem.<ref>Fennor, William. "The Counter's Commonwealth," in ''The Elizabethan Underworld'', bl. 446.</ref> In [[Australië]] is na ontsnapte gevangenes en rowers wat in die bos gebly het om van die owerheid te ontvlug, as ''bushrangers'' verwys. Een van die bekendste ''bushrangers'' is seker [[Ned Kelly]]. Soms is struikrowers in romantiek gehul, soos die geval is met [[Robin Hood]], wat van die rykes gesteel het om aan die armes te gee. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Brigands|Seerowers}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Brigandage}} {{Normdata}} [[Kategorie:Misdrywe]] [[Kategorie:Bendes]] l7yv9lv788dxl4d2k5paupfr4n024ms 0 348510 2964992 2917837 2026-09-04T09:20:18Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2964992 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | honorific_prefix = | name = Catherina Magdelena Joubert | honorific_suffix = | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = | image_upright = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!--{{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}}--> | home_town = | other_names = | pronounce = | residence = | citizenship = | nationality = [[Suid-Afrika]]ans | fields = Wetenskapskommunikasie | workplaces = [[Universiteit Stellenbosch]] | patrons = | education = BS Voedselwetenskap (1984)<br/>BS (Hons) 1986<br/>BA Joernalistiek (Hons) 1987<br/>MS Landbouwetenskap (1989)<br/>PhD (2018) | alma_mater = [[Universiteit van Pretoria]] (MS)<br/>[[Universiteit Stellenbosch]] (PhD) | thesis_title = <!--(or | thesis1_title = and | thesis2_title = )--> | thesis_url = <!--(or | thesis1_url = and | thesis2_url = )--> | thesis_year = | doctoral_advisor = <!--(or | doctoral_advisors = )--> | academic_advisors = | doctoral_students = | notable_students = | known_for = Wetenskapskommunikasie en -opvoeding | influences = | influenced = | awards = NSTF-toekenning<br/>Erelewenslid (PCST) | author_abbrev_bot = | author_abbrev_zoo = | spouse = | partner = <!--(or | partners = )--> | children = | signature = <!--(filename only)--> | signature_alt = | website = <!--{{URL|www.example.com}}--> | footnotes = }} '''Marina Joubert''' is 'n senior navorser in wetenskaplike kommunikasie aan die sentrum vir navorsing oor evaluering, wetenskap en tegnologie verbonde aan die [[Universiteit Stellenbosch]]. Voorheen was sy die kommunikasiebestuurder van die Nasionale Navorsingstigting en het sy 'n onafhanklike adviesburo vir wetenskaplike kommunikasie vir 'n dekade bestuur. Haar adviesburo het die eerste aanlynkursus in wetenskapskommunikasie in Afrika aangebied.{{R|M&G2019}} Joubert is vereer met die Nasionale Wetenskap en Tegnologie Forum se toekenning vir "Kommunikasie vir uitreik en bewusmaking" en is 'n erelewenslid van die Australiese Public Communication of Science and Technology-netwerk, wat aan haar toegeken is vir "uitstekende bydraes tot die internasionale wetenskaplike kommunikasiegemeenskap."{{R|PCSTA}} Sy is 'n uitgesproke voorstander van wetenskaplike kommunikasie en is teen propaganda teen [[inenting]] en alle [[kwaksalwery]] en [[pseudowetenskap]]pe in die algemeen. == Opvoeding en loopbaan == Joubert het haar [[Baccalaureus scientiae|BS-graad]] in voedselwetenskap (''cum laude'') aan die Universiteit Stellenbosch in 1984 behaal, gevolg deur 'n BS-honneurs (''cum laude'') in 1986 en joernalistiek-honneurs (''cum laude'') in 1987. Sy het haar meestersgraad (''Cum Laude'') aan die [[Universiteit van Pretoria]] in 1989 voltooi{{R|M&G2019|SciBraai 2014}} en haar doktersgraad aan die Universiteit Stellenbosch in 2018.{{R|CMJ|SAASTA}} Vanaf 1989 het sy as as kommunikasiebestuurder vir die Stigting vir Navorsingsontwikkeling gewerk, gevolg deur die Nasionale Navorsingstigting (NNS) in 1999. In 2001 word Joubert wetenskaplike kommunikasiebestuurder vir die Suid-Afrikaanse agentskap vir bevordering van wetenskap en tegnologie (deel van die NNS).{{R|M&G2019|CMJ}} In 2005 het Joubert Southern Science, 'n onafhanklike adviesburo vir wetenskaplike kommunikasie, gestig wat sy tot Maart 2014 bestuur het. 'n Deel van haar werk was die mede-aanbied van werksessies oor wetenskaplike kommunikasie, gerig op akademici in hul vroeë loopbaan, in samewerking met Robert Inglis en die Universiteit van Pretoria.{{R|JMA}} Die kursus was die eerste aanlynkursus in wetenskapskommunikasie in Afrika en meer as 180 wetenskaplike kommunikeerders uit Afrika het hierdie kursus teen 2019 voltooi.{{R|M&G2019}} In 2014 het Joubert onder kontrak by die Universiteit van Pretoria aangesluit as spesialis in navorsingskommunikasie en deeltydse dosent / navorser aan die Universiteit Stellenbosch. In 2015 is sy na senior navorser aan die Universiteit Stellenbosch bevorder.{{R|SciBraai 2014|CMJ}} === Onderhoude, konferensies, studies === Joubert het al verskeie onderhoude gevoer as deel van haar werk. In 2017 het sy deel geneem aan die internasionale beraad oor kwakery en pseudowetenskap (''International summit on quackery and pseudoscience'') in Stellenbosch. Die beraad het onderwerpe behandel soos: die opkoms en gevare van pseudowetenskap en ontkenning van wetenskap; kommunikasie van onsekerheid in die wetenskap; gesondheidsregulering; wetenskap in die hof; die media en pseudowetenskap; en die uitbuiting van desperaat siekes, weerloses en onkundiges.{{R|EA2017}} Haar aanbieding was geregtig "Science-based evidence: Accurate and ethical communication."{{R|QuackConf}} In 2017 het Joubert 'n onderhoud gevoer met ''Inside Education'' met betrekking tot die tydskrifartikel "In die voetspore van [[Albert Einstein|Einstein]], [[Carl Sagan|Sagan]] en [[Christiaan Barnard|Barnard]]: Die identifisering van Suid-Afrika se mees sigbare wetenskaplikes."{{R|GuentherJoubert2017}} In die onderhoud het sy verduidelik dat minder as 1% van die wetenskaplike personeel in die openbaar verskyn. Daarom word hierdie "sigbare wetenskaplikes toenemend erken as die nuwe wetenskaplike elite, omdat hul hoë openbare profiele hulle in staat stel om hul idees te versprei, beleidmakers te beïnvloed, wetenskap te verdedig en 'n kultuur van wetenskap in die samelewing te bevorder. In ons samelewing is dit ook dié rolmodelle wat die openbare beeld van die wetenskap vorm.”{{R|IE2017}} In 2018 het Joubert gesê dat 'n samewerking met navorsers van die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk en Australië beplan word, met 'n "studie wat daarop gemik is om die boodskappe en aansprake van spesiale belangegroepe teen inenting ​​en hul potensiële impak op inentingsprogramme in Suid-Afrika beter te verstaan. .. Ons hoop om met 'n aantal lande saam te werk om te sien hoe hierdie groepe hul argumente formuleer, watter bewyse hulle gebruik en hoe hulle hul argumente bevestig." Die studie sou van 2019 tot 2021 duur.{{R|MSN}} Sy is ook in 'n onderhoud in die verband op die radiostasie ''CapeTalk'' in 2019.{{R|CT}} == Toekennings en verenigings == Van die toekennings wat aan Joubert toegeken is, is:{{R|CMJ}} * 2015 - NSS-toekenning vir "Kommunikasie vir uitreik en bewusmaking" * 2018 - Media-uitnemendheidstoekenning van die Universiteit Stellenbosch Joubert is 'n lid van verskeie organisasies, waaronder:{{R|CMJ}} * Erelewenslid van die Australiese Public Communication of Science and Technology-netwerk (PCST) vir 'n "uitstekende bydrae tot die internasionale wetenskaplike kommunikasiegemeenskap"{{R|PCSTA}} * Die wetenskaplike komitee van die PCST-netwerk{{R|PCSTA}} * Die redaksie van ''Journal of Science Communication'' * Adviesraad van die joernaal SAGE se ''Science Communication'' * Tegniese redakteur van die ''Journal of Geoscience Communication'' * Suid-Afrikaanse Vroue in die Wetenskap * Suid-Afrikaanse Vereniging vir Wetenskapjoernaliste == Geselekteerde publikasies == * {{cite journal | last=Joubert | first=Marina | last2=Guenther |first2=Lars | title=In the footsteps of Einstein, Sagan and Barnard: Identifying South Africa's most visible scientists | journal=South African Journal of Science | publisher=[[Akademie vir Wetenskap van Suid-Afrika|Academy of Science of South Africa]] | volume=113 | issue=11/12 | date=29 November 2017 | issn=1996-7489 | doi=10.17159/sajs.2017/20170033 | page=| doi-access=free }} * {{cite journal | last=Joubert | first=Marina | title=Chris Barnard: South Africa's fallible king of hearts | journal=South African Journal of Science | publisher=[[Akademie vir Wetenskap van Suid-Afrika|Academy of Science of South Africa]] | volume=113 | issue=11/12 | date=29 November 2017 | issn=1996-7489 | doi=10.17159/sajs.2017/a0243 | doi-access=free }} * {{cite journal | last=Meyer | first=Corlia | last2=Guenther |first2=Lars |last3=Joubert |first3=Marina | title=The Draw-a-Scientist Test in an African context: comparing students' (stereotypical) images of scientists across university faculties | journal=Research in Science & Technological Education | publisher=Informa UK Limited | volume=37 | issue=1 | date=20 Maart 2018 | issn=0263-5143 | doi=10.1080/02635143.2018.1447455 | pages=1–14}} * {{cite journal | last=Weingart | first=Peter | last2=Joubert |first2=Marina | title=The conflation of motives of science communication — causes, consequences, remedies | journal=Journal of Science Communication | publisher=Sissa Medialab | volume=18 | issue=3 | date=14 Junie 2019 | issn=1824-2049 | doi=10.22323/2.18030401 | doi-access=free }} == Verwysings == {{verwysings|30em|verwysings= <ref name="CMJ">{{cite web |title=Catherina Magdelena (Marina) Joubert |url=http://www0.sun.ac.za/crest/wp-content/uploads/2018/04/cv_joubert.pdf |website=sun.ac.za |publisher=Stellenbosch University |accessdate=14 November 2019 |date=Junie 2019 |language=Engels}}</ref> <ref name="CT">{{cite AV media| people =Marina Joubert| date =27 Julie 2019| title =How Anti Vaccination beliefs go viral| url =http://lifepodcasts.fm/podcasts/72-best-of-weekend-early-breakfast/episode/187951-how-anti-vaccination-beliefs-go-viral| access-date =14 November 2019| format =Podcast| location =Life Podcasts| publisher =Cape Talk| language =Engels| archive-date =14 November 2019| archive-url =https://web.archive.org/web/20191114205943/http://lifepodcasts.fm/podcasts/72-best-of-weekend-early-breakfast/episode/187951-how-anti-vaccination-beliefs-go-viral| url-status =dead}}</ref> <ref name="EA2017">{{cite web | title=International summit on quackery and pseudoscience | website=EurekAlert! | date=25 Oktober 2017 | url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2017-10/su-iso102517.php | access-date=14 November 2019 | language=Engels | archive-date=14 November 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191114205939/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2017-10/su-iso102517.php | url-status=dead }}</ref> <ref name="GuentherJoubert2017">{{cite journal | last=Joubert | first=Marina | last2=Guenther | first2=Lars | title=In the footsteps of Einstein, Sagan and Barnard: Identifying South Africa's most visible scientists | journal=South African Journal of Science | publisher=Academy of Science of South Africa | volume=113 | issue=11/12 | date=29 November 2017 | issn=1996-7489 | doi=10.17159/sajs.2017/20170033 | page=| doi-access=free |language=Engels}}</ref> <ref name="IE2017">{{cite web | last=Education | first=Inside | title=Who and where are the visible scientists in South Africa? | website=Inside Education Inspiring Minds | date=2 Desember 2017 | url=https://insideeducation.co.za/visible-scientists-south-africa/ | access-date=14 November 2019 | language=Engels | archive-date=14 November 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191114205940/https://insideeducation.co.za/visible-scientists-south-africa/ | url-status=dead }}</ref> <ref name="JMA">{{cite web | title=Science Communication Training | website=Jive Media Africa | date=24 Junie 2014 | url=https://jivemedia.co.za/science-communication/science-communication-training-we-mind-the-gap/ | access-date=14 November 2019 | language=Engels | archive-date=16 Januarie 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220116134046/https://jivemedia.co.za/science-communication/science-communication-training-we-mind-the-gap/ | url-status=dead }}</ref> <ref name="M&G2019">{{cite web | title=Mail & Guardian | website=Marina Joubert | archivedate=14 November 2019 | url=https://mg.co.za/author/marina-joubert|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191114185229/https://mg.co.za/author/marina-joubert | access-date=14 November 2019 |language=Engels}}</ref> <ref name="MSN">{{cite web | first=Yolisa |last=Tswanya |date=3 Desember 2018| title=Researchers in bid to understand reason for anti-vaccination drive | website=MSN | url=https://www.msn.com/en-za/health/medical/researchers-in-bid-to-understand-reason-for-anti-vaccination-drive/ar-BBQrhiD | access-date=14 November 2019 |language=Engels}}</ref> <ref name="PCSTA">{{cite web | title=PCST Life Members | website=PCST Network | date=1 Februarie 2019 | url=https://www.pcst.co/about/lifemembers | access-date=14 November 2019 | language=Engels | archive-date=14 November 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191114205940/https://www.pcst.co/about/lifemembers | url-status=dead }}</ref> <ref name="QuackConf">{{YouTube|id=ftSv1wns_dI|title=International Summit on Quackery & Pseudoscience - Dr Marina Joubert }}</ref> <ref name="SAASTA">{{cite web | title=Ms.Marina Joubert | website=SAASTA – South African Agency for Science and Technology Advancement (SAASTA) | url=https://www.saasta.ac.za/ms-marina-joubert/ | access-date=14 November 2019 |language=Engels}}</ref> <ref name="SciBraai 2014">{{cite web | title=Marina Joubert Archives » SciBraai | website=SciBraai | date=29 Januarie 2014 | url=https://scibraai.co.za/tag/marina-joubert/ | access-date=14 November 2019 | language=Engels | archive-date=14 November 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191114205944/https://scibraai.co.za/tag/marina-joubert/ | url-status=dead }}</ref> }} == Eksterne skakels == * ResearchGate se profiel vir [https://www.researchgate.net/profile/Marina_Joubert Marina Joubert] * [https://jcom.sissa.it/author/marina-joubert Marina Joubert] in die ''Journal of Science Communication'' * [https://www.tandfonline.com/author/Joubert%2C+Marina Marina Joubert] aan ''Taylor & Francis''-aanlyn * Webwerf van die [https://www.saasta.ac.za South African Agency for Science and Technology] * Webwerf van [http://www0.sun.ac.za/crest/ CREST] aan Stellenbosch University * Webwerf van die [https://www.geoscience-communication.net/ Journal of Geoscience Communication] {{normdata}} {{DEFAULTSORT:Joubert, Marina}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse wetenskaplikes]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akademici]] fmz1jpb1nl1m1zr6mwsethipvuv7kki 0 365076 2964913 2926434 2026-09-03T22:28:46Z Jcb 223 2964913 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{TITELAANSIG|''Temple du Marais''}} {{Inligtingskas Kerk | naam=Temple du Marais | beeld=Temple Sainte-Marie rue Saint-Antoine 4.jpg | breedte=250px | onderskrif=Die argitektonies indrukwekkende Temple du Marais soos gesien vanaf die straat | vorige_naam= | sluit_in= | denominasie=[[Protestantisme]]<ref>{{fr}} {{cite web |url=http://temple.dumarais.fr/evangelisation/ |title=Evangélisation |publisher=Temple du Marais}}</ref> | klassis= | huidige_predikant=Gilles Boucomont, Caroline Bretones | kombinasie= | belydende_lidmate=300<ref>{{fr}} {{cite web |url=http://www.la-croix.com/Religion/Actualite/L-etonnant-succes-du-temple-du-Marais-2013-09-27-1026893 |title=L'étonnant succès du temple du Marais |publisher=La Croix |author=Laure Salamon |date=27 September 2013}}</ref> | dooplidmate= | adres=17 rue Saint-Antoine, 75004 4e arrondissement de Paris, Parys | webtuiste=[https://www.eglisereformee.dumarais.fr/ www.eglisereformee.dumarais.fr] | stigting= | afgestig= | eerste_predikant= | ontbind= | ingelyf= | ingelyf_by= | saamgesmelt_met= }} Die '''Temple du Marais''', soms bekend as die '''Temple Sainte-Marie''', of histories, as die '''Kerk van Sainte Marie de la Visitation''', is 'n [[Protestantisme|Protestantse]] [[kerk]] wat geleë is in die [[4de arrondissement van Parys]] in die distrik [[Le Marais]] by Rue Saint-Antoine 17. Dit is oorspronklik gebou as 'n [[Rooms-Katoliek]]e [[klooster]] deur die ''Kloosterorde van die Visitasie van die Heilige Maria'', waarvan die susters algemeen bekendstaan as die ''Visitandines''. Die kerk is tydens die [[Franse Rewolusie]] gesluit en later aan 'n [[Protestantisme|Protestantse]] gemeente gegee wat tot vandag toe nog die bediening aldaar voortsit. Die naaste [[Paryse Metro|metro]]-stasie is Bastille. == Katolieke klooster == [[Lêer:Joanna de Chantal.jpg|duimnael|links|Jane Frances de Chantal, die stigter van die klooster]] [[Lêer:Turgot map Paris KU 06.jpg|duimnael|links|200px|Detail van die Turgot kaart van Parys wat die omgewing rondom die kerk in die 1730's toon. Die kerk is 'n halwe blok geleë vanaf die Bastille vesting]] Die ''Orde van die Visitasie van Heilige Maria'' is in 1610 gestig deur Sint Francis de Sales en Sint Jane Frances de Chantal in Annecy as 'n Katolieke orde van nonne. In 1619 is daar 'n aanvang geneem met 'n klooster, wat die huidige kerk gebou het. Die kruin van die orde word nog steeds bokant die ingang van die roosvenster vertoon.<ref>{{en}} {{cite journal|last1=Pernin|first1=Raphael|title=Visitation Order|journal=The Catholic Encyclopedia|date=1912|volume=15|url=http://www.newadvent.org/cathen/15481a.htm|publisher=Robert Appleton|location=New York}}</ref> Die gebou is in 1632 deur François Mansart in die [[Barok]]-styl ontwerp. Die kerk se weldoener, Noël Brûlart de Sillery, 'n bewonderaar van die [[Panteon]] in Rome, het 'n gesentraliseerde plan begeer. Mansart, ongetwyfeld ook beïnvloed deur die kapel van die Château d'Anet, het 'n hoogs oorspronklike ontwerp gelewer, met agt gekonnekteerde subsidiêre ruimtes rondom die sentrale {{convert|44|ft|m|adj=on|order=flip|abbr=off}} koepel.<ref name="egl">{{fr}} {{cite web|title=Eglise Reformée du Marais|url=http://www.parismarais.com/en/visit-le-marais/history-of-the-marais/places-of-worship.html|website=Paris Marais}}</ref> Die ontwerp van die buitekant is ook redelik oorspronklik, met die drie komponente op straatvlak, die boog met sy [[Michelangelo]]-geïnspireerde portaal en kruis wat uitsteek, te wete die ''toit à l'impèriale'' met 'n lantern en die kruis bo die spits, wat die oog hemelwaarts trek.<ref name="ayers">{{en}} {{cite book|last1=Ayers|first1=Andrew|title=The Architecture of Paris: An Architectural Guide|date=2004|publisher=Edition Axel Menges|isbn=978-3-930698-96-7|page=102|url=https://books.google.com/books?id=0eJxj9Xos_UC&q=Fran%C3%A7ois+Mansart+rue+saint-antoine&pg=PA102}}</ref> Die konstruksie van die gebou is behartig deur Michel Villedo.<ref name="penin">{{fr}} {{cite web|last1=Pénin|first1=Marie-Christine|title=Couvent des Filles de la Visitation Sainte-Marie de la rue Saint-Antoine|url=http://www.tombes-sepultures.com/crbst_953.html|website=Tombes Sépultures dans les cimetières et autres lieux}}</ref> Sint Vincent de Paul was agt-en-twintig jaar lank die geestelike leier van die klooster.<ref name="paris">{{en}} {{cite web|title=Temples in Paris: Catholic churches and other places devoted to Protestant worship after the Concordat in 1801|url=http://www.museeprotestant.org/en/notice/paris-2/|website=Musée virtuel du Protestantisme}}</ref> Die kerk se krip, wat in 1665 voltooi is, was die mausoleum vir die familie van Nicolas Fouquet, die Superintendent van Finansies vir [[Lodewyk XIV van Frankryk|Louis XIV]], wie se oorskot 'n jaar na sy dood na Parys geneem is. Die graftombe van Henri, Markies de Sévigné, die man van die bekende skryfster Marie de Rabutin-Chantal, is ook geleë in die kerk.<ref name="penin" /> Tydens die [[Franse Rewolusie]] is die klooster in 1790 beset en die meubels verkoop. Die gebou is omskep in 'n stoorplek vir boeke. In 1792 is die susters verdryf. Die "Vereniging vir Vriende van die Reg", wat gelei is deur die courtesan Theroigne de Mericourt, het die kapel vir vergaderings gebruik. In 1796 is die geboue verkoop en later afgebreek.<ref name="ayers" /><ref name="paris" /> Na die rewolusie het die susters hul klooster weer opgerig as die ''Monastère de la Visitation'' in Denfert-Rochereaulaan 68, waar dit tot vandag toe steeds voortgaan.<ref>{{fr}} {{cite web|title=Monastère de la Visitation|url=http://www.monastic-euro.org/index.php?option=com_monastic&view=monastere&task=detail&idp=158|website=Monastic Euro|access-date= 3 Desember 2020|archive-date=22 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122005421/http://www.monastic-euro.org/index.php?option=com_monastic&view=monastere&task=detail&idp=158|url-status=dead}}</ref> Die oorskot van die beskermheer van die klooster, Noël Brûlart de Sillery, sowel as van Biskop André Frémiot (Aartsbiskop van Bourges en broer van Jane de Chantal), is in 1836 na die nuwe ligging geneem, eerder as om dit in 'n Protestantse kerk te laat.<ref name="penin" /> == Protestante Kerk == [[Lêer:Paris Commune rue Saint-Antoine.jpg|links|duimnael|200px|Die kerk tydens die Paryse Commune, toe dit aansienlike skade opgedoen het]] Na die Concordat van 1801 is die kerk saam met Sint-Louis-du-Louvre en die kapel van die Pentemont Abdy oorgedra vir die gebruik van Gereformeerde gelowiges in Parys, wat sedert die herroeping van die [[Edik van Nantes]] in 1685 gedwing is om in die geheim of in die kapelle van buitelandse ambassades te aanbid. Tydens pastoor Paul-Henri Marron se eerste preek in die nuwe kerk het hy opgemerk hoe Protestante nou in vryheid en veiligheid kan aanbid, tussen die simbole van die onderdrukking van hul voorgeslagte, die [[Bastille]] en die tuiste van die [[Jesuïet]]e in die Lycée Charlemagne.<ref>{{fr}} {{cite book|title=Paris guide par les principaux écrivains et artistes de la France|date=1867|publisher=A. Lacroix , Verboeckhoven|location=Paris|page=[https://archive.org/details/parisguide03unkngoog/page/n839 766]|url=https://archive.org/details/parisguide03unkngoog|quote=temple pentemont restauration.}}</ref> Die kerk was die tuiste van die beroemde stadsbeplanner, Georges-Eugène Haussmann, en die argitek Victor Baltard, tydens hul studentedae aan die Lycée Henri-IV. Alhoewel Baltard 'n Lutherse gelowige was, het hy hom geskaar by sy meer radikale Protestantse eweknieë en na die strenger [[Calvinisme|Calvinistiese]] kerk gegaan.<ref>{{en}} {{cite book|last1=Mead|first1=Christopher Curtis|title=Making Modern Paris: Victor Baltard's Central Markets and the Urban Practice of Architecture|date=2012|publisher=University of Pennsylvania Press|page=26|isbn=978-0-271-05087-4|url=https://books.google.com/books?id=9yI7Aepi5I0C&q=%22Temple+Sainte-Marie%22+dimensions&pg=PA26}}</ref> In 1830 was die kerk die ligging vir die staatsbegrafnis van Benjamin Constant.<ref name="paris" /> Die gebou is in Mei 1871 tydens die Paryse Commune beskadig deur hewige gevegte by 'n barrikade direk voor die kerk.<ref>{{fr}} {{cite book|last1=Villate|first1=Laurent|title=Vivre et survivre dans le Marais.|publisher=Editions Le Manuscrit|page=239|isbn=9782748151336|url=https://books.google.com/books?id=Ho3IGWoAZrYC&q=barricade+de+la+rue+saint-antoine+temple+marais&pg=PA239}}</ref> Restourasiewerk is in 1874 deur Marcellin Varcollier onderneem. Die standbeelde is gemaak deur Ernest-Eugène Hiolle.<ref name="egl" /> Die orrel van die kerk is in 1895 deur Joseph Merklin gebou, met bykomende werk deur Haerpfer in 1960, en Heddelin in 1992.<ref>{{fr}} {{cite web|title=Paris, temple Sainte Marie|url=http://orgue.free.fr|website=Les Orgues de France}}</ref> Elisée Lacheret het in 1902 die predikant van die kerk geword. Hy was afkomstig van die meer teologies-liberale ''Temple Protestant de l'Oratoire du Louvre''. As president van die permanente kommissie van die Hervormde Kerk het hy 'n belangrike rol gespeel tydens die debat wat gelei het tot die ''Laïcité''-beleid wat in 1905 die kerk en staat in Frankryk geskei het.<ref>{{fr}} {{cite book|last1=Harismendy|first1=Patrick|title=Les protestants et la séparation des Eglises et de l'Etat|date=2005|publisher=Librairie Droz|page=603ff|isbn=9782600010443|url=https://books.google.com/books?id=xNOB2EvV_gUC&q=d%E2%80%99Elis%C3%A9e+Lacheret&pg=PA605}}</ref> 'n Gedenkplaat in die kerk herdenk sy rol in die versekering van die vrye beoefening van godsdiens sowel as in die organisering van die ''Eglises Réformées Evangéliques'', die evangeliese vleuel van die Gereformeerde kerk.<ref>{{fr}} {{cite web|title=Pasteur Elisée Lacheret|url=http://sitepasteurs.free.fr/bios/lacheret.htm|website=Site Pasteurs}}</ref> Tydens die wêreldoorloë is die kerk se krip gebruik as 'n skuilplek vir bombardemente.<ref>{{fr}} {{cite web|title=Un peu d'histoire sur le temple et ses pierres|url=http://temple.dumarais.fr/un-peu-dhistoire-sur-le-temple-et-ses-pierres/|website=Temple du Marais}}</ref> Die kerk bly vandag voortleef as deel van die Verenigde Protestantse Kerk van Frankryk en het die afgelope jare geweldige groei getoon; van 'n handvol kerkgangers in 2004, tot 300 weeklikse besoekers, meestal onder die ouderdom van 40.<ref>{{fr}} {{cite web|last=Salamon|first=Laure|title=L'étonnant succès du temple du Marais|url=http://www.la-croix.com/Religion/Actualite/L-etonnant-succes-du-temple-du-Marais-2013-09-27-1026893|date=September 27, 2013|website=La Croix}}</ref> Daar is [[Frans]]e dienste op Sondae om 10:30, 'n Afrika gemeenskapsdiens (in Frans) om 13:00, 'n [[Japannees|Japannese]] diens om 16:00, en 'n [[Arabies]]e diens om 18:00. Die gemeente hou ook baie aktiwiteite deur die week, waaronder gebeds- en Bybelstudiegroepe.<ref>{{en}} {{cite web|title=News in English|url=http://temple.dumarais.fr/news-in-english/|website=Temple du Marais}}</ref> Die kerk is oop vir toeriste op Saterdagmiddae van 15:30 tot 17:30 en vrywilligers bied ook toere aan.<ref>{{fr}} {{cite web|title=Un peu d'histoire sur le temple et ses pierres|url=http://temple.dumarais.fr/un-peu-dhistoire-sur-le-temple-et-ses-pierres/|website=Temple du Marais}}</ref> == Galery == <gallery mode=packed heights=200px> Lêer:Commune de Paris 25 mai combat à Saint-Antoine.jpg|Gevegte speel reg voor die kerk af op 25 Mei 1871 tydens die Paryse Commune Lêer:Temple du Marais.jpg|Die kerk voor restourasie van die fasade Lêer:Paris TempleduMarais Portail101.JPG|Die deur met die standbeelde van liefdadigheid (regs) en religie (links) deur Ernest-Eugène Hiolle Lêer:Temple Sainte-Marie.jpg|Die kerk word verlig gedurende die aand, met die spits en die ''toit à l'impèriale'' wat agter die kruisboog reis Lêer:Temple du Marais Nuit Blanche 2010.jpg|'n Kunsopvoering tydens Nuit Blanche, 2010 </gallery> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Temple du Marais}} * {{fr}} [https://www.eglisereformee.dumarais.fr/ Amptelike webwerf] * {{fr}} [https://www.youtube.com/watch?v=Z3aDNjnYaYA Video van die kerk se argitektuur] * {{fr}} [https://www.youtube.com/watch?v=oMj_IHSGPv4 'n Kunsopvoering in die kerk tydens Nuit Blanche 2010] {{Koördinate|48|51|12|N|2|21|59|O|region:FR_type:landmark|aansig=titel}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Parys]] [[Kategorie:Kerkgeboue in Frankryk]] [[Kategorie:Calvinisme]] dera5kk6pa5jwnk9uyvqsl95ensgctq 0 370657 2964843 2864062 2026-09-03T16:12:06Z AFM 21229 /* Sien ook */ 2964843 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Dam | name = Klipkopjesdam | image = | caption = | official_name = Klipkopjesdam | vorige_naam = Danie Joubertdam | crosses = [[Witrivier (rivier)|Witrivier]] | reservoir = | locale = [[Witrivier]], [[Mpumalanga]] | country = [[Suid-Afrika]] | owner = Departement van Waterwese | type = F | purpose = B | length = 431 m | height = 20 m | width = | began = | open = 1960 | closed = | cost = | volume = 12 607 000 m³ | reservoir_catchment = 76 km² | reservoir_surface = 233,5 ha | coordinates = {{koördinate|25|12|25|S|30|59|54|O|aansig=inlyn,titel}} | lat = | long = | extra = | website = }} Die '''Klipkopjesdam''' (voorheen bekend as die '''Danie Joubertdam''') is geleë in die [[Witrivier (rivier)|Witrivier]], [[Mpumalanga]], [[Suid-Afrika]] en is in [[1960]] gebou. Die wal is 20&nbsp;m hoog, die bakmaat is 12 607 000&nbsp;m³ en die oppervlakte 233,5 ha. Hierdie dam lewer besproeiingswater aan die plantasies en vrugteboorde rondom [[Witrivier]].<ref>[[Op Pad in Suid-Afrika]] [[B.P.J. Erasmus]]. 1995 {{ISBN|1-86842-026-4}}</ref> ==Lees ook== * [[Longmere-dam]] * [[Lys van grootste damme in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Damsaadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Damme van Suid-Afrika]] iynz9vv8i08xtzku4c082wc2sj6dqel 0 373200 2964963 2823314 2026-09-04T07:17:32Z AFM 21229 2964963 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = | image = | status = CR | status_system = iucn3.1 | taxon = Gladiolus loteniensis | authority = Hilliard & B.L.Burtt, (1986) | synonyms = }} '''''Gladiolus loteniensis''''' is 'n meerjarige [[geofiet]] wat tot die [[genus]] ''Gladiolus'' behoort. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[KwaZulu-Natal]] waar dit op die suidelike helling van die [[Drakensberg]] in die boonste gedeelte van die vallei van die [[Lothenirivier]] voorkom. Daar is slegs een populasie bekend en die plant word beskou as kritiek seldsaam. == Bronnelys == * [http://redlist.sanbi.org/species.php?species=1549-101 REDLIST Sanbi] * [http://plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:929304-1 Plants of the World Online] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Gladiolus|loteniensis]] nkzu68ieqg1e13u93p5p9jefemcotmb 0 385536 2965004 2537757 2026-09-04T09:47:31Z JMK 649 +kat, koord, skakel, teksdetails 2965004 wikitext text/x-wiki Die '''Koppieshoogte-rebellie''' van 1825 was 'n opstand onder die slawe in sekere distrikte van die [[Boland]]. ==Ligging== Hierdie treurspel het plaasgevind op plase in die veldkornetskap Voorste naby die dorp [[Op-die-Berg]] in die [[Koue Bokkeveld]]. ==Oorsake== Op die plaas Houd-den-Bek het die 36-jarige Willem van der Merwe geboer en een van sy slawe, die 26-jarige Galant, was die leier van die verset. Die vernaamste oorsaak van die oproer was die sterk leiereienskappe van Galant en die algemene verwagting dat die totale vrystelling van alle slawe binnekort aangekondig sou word, maar dat die slawe-eienaars dit probeer keer het. Ander redes vir die onrusstokers se ontevredenheid was die beweerde buitensporige lyfstraf wat selfs aan vroue en kinders toegedien is, dat te weinig voedsel en te min klere verskaf is en dat te veel werk van hulle verwag is. Charles Trappes (1776 – 1828), die landddros van [[Worcester]], is daarvan beskuldig dat hy deur sy omstrede optrede gerugte in verband met die vrystelling versprei het en dat hy regeringsopdragte nie korrek uitgevoer het nie. 'n Sekere Thomas Heatlie, 'n omstrede inwoner van die kontrei, is ook as rusverstoorder bestempel. Swak eienaar-slaaf-verhoudings kon ook dikwels aan onkunde en gevolglike oordrewe aanname deur 'n slaaf van sy regte toegeskryf word. ==Opstand en hofsaak== Galant en sy mede-leiers Abel en Isaac Thys se plan was om die huise op die plase rondom Houd-den-Bek aan te val, die eienaars te vermoor en dan na [[Kaapstad]] op te ruk. Hierdie plan het by die slawe op die aangrensende plase byval gevind. In die nag van 1 Februarie 1825 steel die bende perde, gewere en Willem van der Merwe en nog twee boere kom in die aanvalle om. In die daaropvolgende hofsaak word Galant, Abel en Thys skuldig bevind aan moord, hoogverraad en gewapende geweld. Al drie is ter dood veroordeel. Op bevel van die goewerneur, lord [[Charles Somerset]], is die koppe van Galant en Abel op 'n hoogtetjie langs die pad geplant as waarskuwing aan ander slawe wat dalk planne kon beraam om ook in opstand te kom. Die plek het in die volksmond die naam Koppieshoogte gekry. 'n Monumentjie herdenk die tragiese gebeure op daardie plek (33° 03′ 20″ suid, 19° 19′ 42″ oos) ongeveer 4½ km suidoos van die dorp [[Op-die-Berg]]. Daar is ook 'n gedenkteken op die plaas Houd-den-Bek. ==Gevolge== Dit het geblyk dat die slawewetgewing nie die gewensde resultate ten opsigte van die opheffing van die slawebevolking gehad het nie. Slawe in die omgewing het na die oproer mettertyd al hoe meer 'n opstandige houding aangeneem. ==Fiksie== [[André P. Brink]] se historiese roman van 1982 getiteld Houd-den-Bek is losweg op hierdie gebeure gebaseer. ==Bibliografie== *Hopkins, H.C.: Die moord op Houdenbek: 'n treurspel uit die jaar 1825. In: Die Huisgenoot, 17 Oktober 1941. *Warnich, P.G.: Die toepassing en invloed van slawewetgewing in die landdrosdistrik Tulbagh/Worcester, 1816-1830. Universiteit van Stellenbosch: ongepubliseerde M.A.-verhandeling, 1988. (core.ac.uk/download/pdf/37392485.pdf) {{koördinate|33|03|20|S|19|19|42|O|type:event_region:ZA|aansig=titel}} [[Kategorie:Opstande]] [[Kategorie:Monumente en gedenkwaardighede in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Bendes]] [[Kategorie:Slawerny in Suid-Afrika]] m0rrof86f5xatact60od5dp9sf4yoi3 0 388225 2964940 2963924 2026-09-04T05:52:06Z Oesjaar 7467 /* Trivia */ Verwyder sintaksfout 2964940 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Humorstefan.jpg|thumb|220px|'n Miniatuurskildery van Stefanus uit 1473.]] '''Stefanus III van Moldawië''', algemeen bekend as '''Stefanus die Grote''' ([[Roemeens]]: ''Ștefan cel Mare''; oorlede 2 Julie 1504), was van 1457 tot 1504 ''woiwode'' (prins) van [[Moldawië (prinsdom)|Moldawië]]. Hy was die seun en medeheerser van [[Bogdan II van Moldawië|Bogdan II]], wat in 1451 vermoor is in 'n sameswering wat deur sy broer en Stefanus se oom [[Pieter Aron|Pieter III Aron]] gerëel is. Aron het daarna die troon oorgeneem. Stefanus het na [[Hongarye]] gevlug en later na [[Walachye]]. Met die hulp van [[Vlad Dracula]], ''woiwode'' van Walachye, het hy egter in die somer van 1457 na Moldawië teruggekeer en Aron gedwing om na [[Pole]] te vlug. Stefanus het Pole aangeval en voorkom dat die koning, Kasimir IV Jagiellon, Aron kan steun. In 1459 het egter Kasimir se heerskappy erken. ==Bewind== Stefanus het besluit om Chilia (nou Kilija in Oekraïne), 'n belangrike hawe aan die [[Donau]], aan te val en dit het hom met Hongarye en Walachye laat bots. Hy het die dorp in 1462 beset tydens die [[Ottomaanse Ryk]] se inval in Walachye, maar is tydens die beleg ernstig gewond. Twee jaar later het hy die dorp oorgeneem. Hy het in 1467 aan die burgers van [[Transsilvanië]] steun belowe teen [[Matthias Corvinus]], koning van Hongarye. Corvinus het Moldawië binnegeval, maar Stefanus het hom in die Slag van Baia verslaan. [[Beeld:Manastirea Putna.jpg|thumb|240px|links|Die Poetnaklooster, wat deur Stefanus laat bou is.]] Pieter Aron het Moldawië in 1470 met Hongaarse steun aangeval, maar is deur Stefanus verslaan en tereggestel, saam met die Moldawiese [[Bojaar|bojare]] wat hom steeds gesteun het. Stefanus het ou forte gerestoureer en nuwes laat bou, en dit het Moldawië se verdedigingstelsel en sentrale administrasie versterk. Ottomaanse uitbreiding het Moldawiese hawens om die [[Swartsee]] bedreig. In 1473 het Stefanus opgehou om heffings aan die sultan te betaal en 'n reeks veldtogte geloods teen Walachye, wat Ottomaanse heerskappy aanvaar het, om sy heersers met mense van sy keuse te vervang. Elke prins wat die troon met Stefanus se hulp oorgeneem het, moes egter noodgedwonge gou heffings aan die sultan betaal. Stefanus het eindelik in 1475 'n groot Ottomaanse leër verslaan. Die volgende jaar het die Ottomaanse sultan, [[Mehmet II]], Stefanus verslaan, maar 'n gebrek aan voorraad en die uitbreek van 'n pes het hom gedwing om aan Moldawië te onttrek. Ná daaropvolgende Ottomaanse suksesse het Stefanus van 1486 af weer 'n jaarlikse heffing aan die sultan betaal. In die volgende paar jaar is dosyne [[Kerk (gebou)|klipkerke]] en [[klooster]]s in Moldawië gebou, en dit het bygedra tot die ontwikkeling van 'n spesifieke Moldawiese [[argitektuur]]. Gedurende Stefanus se laaste jare het sy seun en medeheerser, [[Bogdan III van Moldawië|Bogdan III]], 'n aktiewe rol in die regering gespeel. Stefanus se lang bewind het 'n rydperk van stabiliteit in Moldawië ingelui. Van die 16de eeu af onthou sy onderdane en buitelanders hom as 'n groot leier. Moderne [[Roemene]] beskou hom as een van hulle grootste nasionale helde. Nadat die [[Roemeens-Ortodokse Kerk]] hom in 1992 tot heilige verklaar het, word hy vereer as "Stefanus die Grote en Heilige" (''Ștefan cel Mare și Sfânt''). === Trivia === In die 2008 program [[100 Beste Roemeniërs]] het die Roemeniese publiek gestem dat Stefanus die Beste '''Roemeniër''' van alle tyd is.<ref>{{Cite web|url=http://www.mariromani.ro/primapagina.php|title=|access-date=29 Augustus 2026|archive-date=16 Julie 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060716010334/http://www.mariromani.ro/primapagina.php|url-status=bot: unknown}}</ref> == Verwysings == {{verwysings}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Ștefan III cel Mare}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Stephen the Great}} {{Normdata}} [[Kategorie:Prinsdom Moldawië]] l70bgesr44lx28u7atxzcbevr8e9wqc 0 391401 2964908 2926347 2026-09-03T22:10:55Z Jcb 223 2964908 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas musikale komposisie |name=Symphonie Nr. 3 in E{{music|mol}}-majeur |subtitle=''{{Lang|it|Sinfonia Eroica}}'' |composer=[[Ludwig van Beethoven]] |Image=Eroica Beethoven title.jpg |image_upright=1.2|Alt= |Caption=Die voorblad van die oermanuskrip wat duidelik wys met hoeveel drif Beethoven die toewyding daarvan aan [[Napoleon]] uitgekrap het. |Catalogue=[[Opus number|Op.]] 55 |Style=[[Klassieke periode (musiek)|Klassieke periode]]|Dedication= |Composed=1802–1804 |Performed=7 April 1804, Wene, Oostenryk|Published=|Movements=Vier|Scoring=}}{{Listen|type=music|filename=Beethoven SymphonyNo.3Eroica LudwigVanBeethoven-SymphonyNo.3InEFlatMajorEroicaOp.55-01-AllegroConBrio.ogg|title=I. Allegro con brio (15:12)|description=|filename2=Beethoven SymphonyNo.3Eroica LudwigVanBeethoven-SymphonyNo.3InEFlatMajorEroicaOp.55-02-MarciaFunebreAdagioAssai.ogg|title2=II. Marcia funebre: Adagio assai (15:29)|description2=|filename3=Beethoven SymphonyNo.3Eroica LudwigVanBeethoven-SymphonyNo.3InEFlatMajorEroicaOp.55-03-ScherzoAllegroVivace.ogg|title3=III. Scherzo: Allegro vivace (5:49)|description3=|filename4=Beethoven SymphonyNo.3Eroica LudwigVanBeethoven-SymphonyNo.3InEFlatMajorEroicaOp.55-04-FinaleAllegroMolto.ogg|title4=IV. Finale: Allegro molto (11:45)|description4=All files courtesy of [[Musopen]] }} Die '''Derde simfonie''' in E-mol-majeur, Opus 55, (in Italiaans die '''''Sinfonia Eroica''''') is 'n [[simfonie]] in vier bewegings deur [[Ludwig van Beethoven]]. Die ''Eroica-''simfonie is een van Beethoven se mees gevierde werke. Dit is 'n grootskaalse komposisie wat die begin van Beethoven se kreatiewe middelperiode ingelui het.<ref>''The Symphony'', ed. Ralph Hill, Pelican Books (1949), p. 99.</ref><ref>Symphony No. 6 in F Major, Op. 68 ''Pastorale'' (Schott), ed. Max Unger, p. vi.</ref> Die werk is hoofsaaklik in 1803 en 1804 gekomponeer en het die grense van vorm, lengte, harmonie en emosionele en moontlik kulturele inhoud versit. Daarom word dit wyd beskou as 'n belangrike baken in die oorgang tussen die Klassieke en die Romantiese era. Dit word ook gereeld beskou as die eerste romantiese simfonie. == Instrumentasie == Die ''Eroica'' is getoonset vir twee [[Fluit|fluite]], twee [[Hobo|hobo's]], twee [[Klarinet|klarinette]] in B-mol, twee [[Fagot|fagotte]], drie [[Horing (blaasinstrument)|horings]] (die eerste in E-mol, C en F; die tweede in E-mol en C; en die derde in E-mol), twee [[Trompet|trompette]] in E-mol en C, [[Keteltrom|timpani]] in E-mol en B-mol (in die eerste, derde en vierde bewegings) en in C en G (in die tweede beweging), en [[strykers]]. == Vorm == I. Allegro con brio (12–18 minute lank) in E-mol-majeur II. Marcia finebre: Adagio assai (14–18 minute lank) in C-mineur III. Scherzo: Allegro vivace (5–6 minute lank) in E-mol-majeur IV. Finale: Allegro molto (10–14 minute lank) in E-mol-majeur{{Ordered list|[[Tempo#Italian tempo markings|Allegro con brio]] (12–18 min.) ([[E-flat major|E{{music|flat}} major]])|[[Funeral march|Marcia funebre]]: [[Tempo#Italian tempo markings|Adagio assai]] (14–18 min.) ([[C minor]])|[[Scherzo]]: Allegro vivace (5–6 min.) (E{{music|flat}} major)|[[Finale (music)|Finale]]: Allegro molto (10–14 min.) (E{{music|flat}} major)|type=upper-roman}} Afhangend van die styl van die dirigent en/of die herhaling in die eksposisie in die eerste beweging plaasvind, wissel uitvoeringstyd van 41 tot 56 minute. === I. Allegro con brio === Die eerste beweging, in 3/4-tyd, is in sonatevorm, met tipiese uitvoerings wat tussen 12 en 18 minute duur, afhangende van die interpretasie en of die herhaling van die eksposisie gespeel word. Anders as die langer inleidings van Beethoven se eerste twee simfonieë, begin dié beweging met twee groot E-mol-majeurakkoorde, gespeel deur die hele orkes, wat die tonaliteit van die beweging bepaal. Die dirigent Kenneth Woods het opgemerk dat die openingsbeweging van ''Eroica'' geïnspireer is deur en gebaseer is op die model van Mozart se 39ste simfonie (KV 543, ook in E-mol-majeur) en dat dit vele kenmerke deel met dié simfonie wat die ''Eroica'' een en 'n half dekade voorafgaan.<ref>Kenneth Woods. 2016. ''[[Explore the Score – Beethoven: Symphony No. 3 in E-flat major, Opus 55]]''[http://kennethwoods.net/blog1/2016/02/27/explore-the-score-beethoven-symphony-no-3-in-e-flat-major-opus-55-sinfonica-eroica/ ,] Sinfonica eroica, 27 Januarie.</ref> ==== Eksposisie ==== Die eksposisie begin met die [[Tjello|tjello's]] wat die eerste tema bekendstel. In die vyfde maat van die melodie (maat 7) word 'n chromatiese noot (C#) gebruik, wat die harmoniese spanning in die werk teweegbring. Die melodie word afgesluit deur die eerste [[Viool|viole]] wat 'n gesinkopeerde reeks G's speel (wat 'n drietoon met die C# van die tjello's vorm). Die eerste tema word dan weer deur die verskillende instrumente gespeel. Die modulasie na die dominante sleutel van B♭ verskyn vroeg (maat 42–44).<ref name="cooper2008">[[Barry Cooper (musicologist)|B, Cooper]]. 2008. ''Beethoven.'' Oxford: Oxford University Press.</ref>^:140 In die tradisionele ontleding word dit gevolg deur drie (of twee, volgens sommige denkskole oorgangstemas wat die omvang van die eksposisie beduidend uitbrei – 'n liriese, afwaartse motief (maat 45–56), 'n opwaartse toonleermotief (maat 57–64) en 'n deel wat met vinnige afwaartse patrone in die viole begin (maat 65–82). Dit lei uiteindelik tot 'n liriese tweede tema (maat 83), wat ongewoon laat is<ref name=":0">Grove, G. 1896. ''Beethoven and his Nine Symphonies'' . London: Novello and Co. Beskikbaar by [[scores:Beethoven_and_His_Nine_Symphonies_(Grove,_George)|IMSLP]](besoek op 27 Augustus 2020).</ref>^:61. Hierna word die tweede helfte van die tema uiteindelik tot 'n luide melodie uitgebou (maat 109) wat gebruik maak van die vroeëre afwaartse motief (maat 113). Die eksposisie bereik 'n hoogtepunt wanneer die musiek deur ses opeenvolgende [[Dinamika (musiek)|sforzando-]]<nowiki/>akkoorde (maat 128–131) onderbreek word. Later, ná die eindakkoorde van die eksposisie (maat 144–148), keer die hooftema terug in 'n kort kodetta (maat 148), wat dan na die herhaling of ontwikkeling oorgaan. Volgens 'n alternatiewe ontleding begin die tweede tema vroeër reeds met die liriese afwaartse motief in maat 45. Volgens dié benadering kom die tradisionele harmoniese progressie van die eksposisie in maat 82 tot 'n einde, wanneer 'n nuwe liriese tema in maat 83 'n uitbreiding begin. Dié patroon stem ooreen met die patroon wat later in die ontwikkeling gevind word waar die klimaks 'n nuwe liriese tema inlei wat in detail uitgebrei word. Boonop word die afwaartse motief (maat 45) in die volgende deel beduidend ontwikkel, hoewel die liriese tema (maat 83) nie voorkom nie.<ref name="sipe">Sipe, Thomas. 1998. ''Beethoven: Eroica Symphony.'' Cambridge University Press.</ref>^:97 Dit is ook al opgemerk dat die sonatevorm en orkesoorgange heeltemal behoue sou bly as die tweede helfte van die eksposisie weggelaat word (maat 83–143).<ref name="cooper">[[Barry Cooper (musicologist)|B, Cooper]]. 2008. ''Beethoven.'' Oxford: Oxford University Press.</ref>^:140 Daar is egter ook opgemerk dat vorm en orkestrasie ook behoue sou kon bly as die tweede en derde oorgangsgedeeltes weggelaat sou word (maat 57–82),<ref name="sipe1998">Bernstein, L. 1953. ''Eroica analysis'' (klankopname, 1956–57, om die 1953- Decca-opnames te vergesel), in 2005 heruitgereik deur Deutsche Grammophon ("Original Masters"-reeks); Bernstein ''Eroica''-ontleding 1/3 op [https://www.youtube.com/watch?v=urmIjdxWqto YouTube].</ref> wat met die tradisionele ontleding ooreenstem. ==== Ontwikkeling ==== Die ontwikkelingsgedeelte (maat 154) word, soos die res van die beweging, gekenmerk deur harmoniese en ritmiese spanning weens dissonante akkoorde en lang gesinkopeerde passasies. Ná verskillende tematiese eksplorasies en kontrapunt ontplof die musiek uiteindelik in 'n passasie van 32 mates (248–279) wat bestaan uit sforzando-akkoorde, insluitend sowel 2-slag- as 3-slag-afwaartse patrone, wat 'n hoogtepunt bereik op die luide dissonante [[Dinamika (musiek)|forte-]]<nowiki/>akkoorde (maat 276–279). Sommige kenners meen dié uitbarsting van woede vorm die kern van die hele beweging. Dis skynbaar in hierdie gedeelte dat Beethoven tydens 'n Kersfees 1804-uitvoering 'n verskillende tempo as die orkes gehandhaaf het en die verwarde musici gedwing het om op te hou en oor te begin.<ref name="grove">Grove, G. 1896. ''Beethoven and his Nine Symphonies'' . London: Novello and Co. Beskikbaar by IMSLP(besoek op 27 Augustus 2020).</ref>^{:64 en voetnoot} Eerder as om op hierdie punt tot die herkapitulasie te lei, word 'n nuwe tema in E-mineur ingelei (maat 284). Dit lei uiteindelik tot 'n ontwikkeling van bykans dubbele lengte, in dieselfde verhouding tot die uiteensetting.<ref name="cooper" />^:140 [[Lêer:FerdinandRies.jpg|duimnael| Ferdinand Ries (1784–1838), Beethoven se vriend, leerling en sekretaris. ]] Aan die einde van die ontwikkeling klink dit asof een horing te vroeg met die hooftema in E-mol inval (maat 394–395), terwyl die strykers steeds die dominante akkoord speel. In die 19de eeu is dit as 'n fout beskou; sommige dirigente het aanvaar dat die horingparty in die tenoorsleutel geskryf is (B-mol – D – B-mol – F), terwyl ander die tweedevioolharmonie na G (tonika-akkoord) verander het – 'n fout wat uiteindelik in 'n vroeë gedrukte weergawe verskyn het.<ref name="cooper" />^{:66 & voetnota} Beethoven se sekretaris, Ferdinand Ries, het egter dié anekdote oor daardie horinginval gedeel:<ref>Ferdinand Ries & Franz Wegeler. 1987. ''Beethoven remembered: The biographical notes of Franz Wegeler and Ferdinand Ries.'' Vertaal deur Frederick Noonan. Arlington: Great Ocean Publishers, bl. 69. {{ISBN|978-0-915556-15-1}}.</ref> <blockquote> Die eerste repetisie van die simfonie was vreeslik, maar die horingspeler het inderdaad op die korrekte tyd ingeval. Ek het langs Beethoven gestaan en, omdat ek geglo het dat hy verkeerd ingeval het, het ek gesê: "Die verdomde horingspeler! Kan hy nie tel nie? Dit klink vreeslik verkeerd." Ek glo dat ek amper oor die kop geslaan is. Beethoven het my vir lank daarna nog kwalig geneem. </blockquote> ==== Herhalingsgedeelte (rekapitulasie) en koda ==== Die herhalingsgedeelte transponeer vroeg reeds F-majeur<ref name="cooper" />^:141 voordat dit uiteindelik na 'n meer tipiese vorm terugkeer. Die beweging word afgesluit met 'n lang koda wat die nuwe tema – wat die eerste keer in die ontwikkelingsseksie aangebied is – weer bekendstel. === II. Marcia funebre. Adagio assai === Die tweede beweging is 'n dodemars in ternêre vorm (A–B–A) wat tipies is van die 18de-eeuse dodemarse,<ref name="roden2009">Roden, T.J., Wright, C. & Simms, B.R. 2009. ''Anthology for music in Western civilization, Vol. 2'' . New York: Schirmer.</ref>^:1071 hoewel dit "groot en ruim ontwikkeld" is en waarin die hooftema die funksies het van 'n refrein soos in rondo-vorm.''<ref name="lockwood">Lockwood, L. 2015. Beethoven's Symphonies – An artistic vision. New York: W.W. Norton & Co.</ref>''^:70 Musikaal is die tematiese plegtigheid van die tweede beweging geskik om 'n dodemars te wees. Die beweging is tussen 14 en 18 minute lank. Die strykers open die openingsdeel ('''A''') in C-mineur; daarna die blasers. 'n Tweede tema (maat 17) in die relatiewe majeur (E-mol) keer vinnig na die mineur terug, en dié materiaal word dwarsdeur die res van die A-gedeelte ontwikkel.<ref name="grove" />^:72 Dit gee uiteindelik toe aan 'n kort '''B'''-afdeling in C-majeur (maat 69), wat as die trio van die mars beskou kan word, aldus Grove,<ref name="grove" />^:72 waartoe Beethoven ongewone aandag trek deur "Maggiore" (majeur) in die bladmusiek aan te dui. Op hierdie punt sou die tradisionele "grense van seremoniële gepastheid" normaalweg 'n da capo-terugkeer na die '''A-'''tema voorskryf.<ref name="sipe" />^:106 Die eerste tema in C-mineur (maat 105) begin egter in die sesde maat (maat 110) moduleer, wat tot 'n fuga in F-mineur lei (maat 114) wat op 'n omkering van die oorspronklike tweede tema gebaseer is. Die eerste tema word vlugtig weer in G-mineur deur die strykers herhaal (maat 154), gevolg deur 'n stormagtige ontwikkelingsgedeelte ("'n skokkende fortissimo-sprong").<ref name="lockwood" />^:70,<ref>Roden, T.J., Wright, C. & Simms, B.R. 2009. ''Anthology for music in Western civilization, Vol. 2'' . New York: Schirmer.</ref>^:1072 'n Volledige heraankondiging van die eerste tema in die oorspronklike sleutel word dan deur die hobo ingelei (maat 173). Die '''koda''' (maat 209) begin met 'n marsmotief deur die strykers wat vroeër in die hoofgedeelte gehoor is (by maat 78 en 100)<ref name="grove" />^:72 en eindig uiteindelik met 'n finale sagte weergawe van die hooftema (maat 238), uitgedruk in kort frases wat met stiltes afgewissel word.<ref name="lockwood" />^:70 === III. Scherzo. Allegro vivace - Trio === Die derde beweging is 'n lewendige scherzo met trio in vinnige 3/4-tyd. Dit is tussen 5 en 6 minute lank. Die A-tema van die buitenste scherzo-gedeelte is [[Dinamika (musiek)|pianissimo]] in die dominante sleutel van B-mol (maat 7 en 21), dan [[Dinamika (musiek)|piano]] in die sekondêre dominante sleutel van F, wanneer die B-deel van die buitenste scherzo gehoor word (maat 41). Dit word gevolg deur 'n [[Dinamika (musiek)|pianissimo]]-herbegin in B-mol (maat 73) wanneer die A-tema weer gehoor word. Dit lei tot 'n volledige [[Dinamika (musiek)|fortissimo-]] weergawe in die tonikasleutel van E-mol (maat 93). Later word 'n afwaartse arpeggio-motief met [[Dinamika (musiek)|sforzandos]] op die tweede maat twee keer eenstemmig gespeel, eers deur die strykers (mate 115–119) en daarna deur die volle orkes (mate 123–127). Dit word gevolg deur 'n gesinkopeerde motief wat deur dalende vierdes gekenmerk word (maat 143) en tot die herhaling lei. Die '''trio-'''gedeelte span drie horings in – die eerste keer dat dit in die simfoniese tradisie gebeur<ref name=":1">Lockwood, L. 2015. Beethoven's Symphonies – An artistic vision. New York: W.W. Norton & Co.</ref>^:71 Die '''scherzo''' word dan in verkorte vorm herhaal,<ref name=":0">Grove, G. 1896. ''Beethoven and his Nine Symphonies'' . London: Novello and Co. Beskikbaar by [[scores:Beethoven_and_His_Nine_Symphonies_(Grove,_George)|IMSLP]](besoek op 27 Augustus 2020).</ref>^:78, maar heel opmerklik word die tweede voorkoms van die afwaartse unisoonmotief na ''alla breve''-tyd verander word (mate 381–384). Die beweging eindig met 'n '''koda''' (maat 423) – wat Beethoven met woord "Coda" merk, wat baie ongewoon is – wat vinnig bou van [[Dinamika (musiek)|pianissimo]] tot [[Dinamika (musiek)|fortissimo]], wat die patroon van die hele beweging opsom.<ref name=":1" />^:70 === IV. Finale. Allegro molto - Poco Andante - Presto === Die vierde beweging bestaan uit 10 variasies op 'n tema, en is tussen 10 en 14 minute lank. Beethoven het dié tema voorheen al gebruik en vorm waarskynlik die basis vir die eerste drie bewegings van die simfonie (sien ''Tematiese oorprong'' hieronder). Die beweging word ingelui met 'n kort '''inleiding''' in die mediantakkord deur die hele orkes. Ná 'n oorgang in die dominante sewende, verskyn die rustige tema in E♭-majeur, waarna dit aan 10 variasies onderwerp word. '''Variasie 1 (E-mol-majeur):''' Die eerste variasie herhaal die tema in arco terwyl 'n nuwe begeleiding bekendgestel word. '''Variasie 2 (E-mol-majeur):''' Die volgende variasie het 'n nuwe begeleiding in triole en lei tot die derde variasie. In periode-opnames word hierdie variasie dikwels deur 'n kwartet gespeel, en nie deur die volle strykorkes nie.<ref>Sien byvoorbeeld die film [[imdbtitle:0369400|Eroica]], of 'n [https://www.youtube.com/watch?v=Y2kKYxE4usk&list=PLK3BFrgIV6UkxYHJuyxE9zuRJEDM1yESl&index=3 uitvoering van die simfonie deur die Hanover Band onder leiding van Benjamin Bayl].</ref> '''Variasie 3 (E-mol-majeur):''' Hoewel 'n nuwe melodie bekendgestel word, word die oorpronklike tema in die baslyn voortgesit. 'n Kort oorgangspassasie lei tot die vierde variasie. '''Variasie 4 (C-mineur):''' Die strykers begin 'n stil maar spanningsvolle fuga. Dit bou op tot 'n dramatiese, dringende klimaks. '''Variasie 5 (D-majeur):''' Die speelse vyfde variasie bevat 'n uiteensetting van die tema, met basinstrumente wat die eerste frase van die eerste helfte daarvan in die mineur speel voordat hulle hulself korrigeer en die tweede helfte in die majeur aanpak. Dié variasie bevat ook twee virtuose solowerk vir die [[fluit]], wat die melodielyn begelei. Dit lei direk tot die volgende variasie. '''Variasie 6 (G-mineur):''' 'n Stormagtige, toornige variasie wat aan 'n sigeunerdans herinner. '''Variasie 7 (C-majeur: '''' n Onvolledige variasie, wat begin met 'n eenvoudige herformulering van die eerste helfte van die tema in C-majeur, voordat daar 'n byna onmiddellike terugkeer na die mineur is om die volgende variasie in te lei. '''Variasie 8 (E-mol-majeur):''' 'n Tweede fuga, nou helder en energiek, hierdie keer in die tonika in plaas van die submediant. Dit bou weer op tot 'n hoogtepunt – die orkes hou die dominant van die tuissleutel vol, en die tema word verder in die volgende variasie ontwikkel. '''Variasie 9 (E-mol-majeur):''' Op hierdie punt vertraag die tempo na ''poco andante'', en die musiek word kalmer en rustiger. Die tema, wat eers deur 'n [[hobo]] en dan deur die strykers gespeel word, is nadenkend en hunkerend, wat 'n groter diepte verleen aan dit wat voorheen gehoor is. In die tweede deel van die variasie word 'n verdere trioolbegeleiding in die boonste strykers bekendgestel, terwyl die melodië, gespeel deur die houtblasers, uit gesinkopeerde sestiende- en agste note bestaan. '''Variasie 10 (E-mol-majeur):''' Die finale variasie weerspieël die "volle beeld" van die ''Eroica'' gehoor word. Triomfantelike, heldhaftige spronge word voortdurend in die tutti gehoor, terwyl die trioolbegeleiding van die vorige variasie steeds aanwesig is. Die melodie van die derde variasie, nou egter seëvierend en energiek, word deur die koperblaser uitbasuin. Die simfonie eindig met 'n '''koda''' wat die vorige gedeeltes en variasies van die beweging weer in oënskou neem. Aan die einde van die koda is daar 'n verrassing: Die dinamiek verander eensklaps van 'n ''pianissimo'' vir slegs die fluite en strykers na 'n skielike ''fortissimo''-ontploffing vir die hele orkes, terwyl die tempo skielik van ''poco andante'' na ''presto'' toeneem. Daar volg 'n vlaag ''sforzandos'', en die finale eindig uiteindelik met drie groot E-mol-majeurakkoorde vir die hele orkes, gemerk ''fortissimo.'' == Geskiedenis == Beethoven het begin om die Derde Simfonie kort ná die [[Simfonie no. 2 in D-majeur, op. 36 (Beethoven)|Tweede Simfonie in D-majeur]] (opus 36) te komponeer. Die ''Eroica'' is vroeg in 1804 voltooi en vir die eerste keer op 7 April 1805 in Wene uitgevoer.<ref>Rolland, R. 1930. ''Beethoven''. vertaal deur B. Constance Hull. Sewende uitgawe. Londen: Kegan Paul, Trench, Trübner & Co.</ref>^:112 === Tematiese oorsprong === [[Lêer:Beethoven_3.jpg|duimnael| Beethoven in 1803, toe hy die ''Eroica'' gekomponeer het. ]] Daar bestaan beduidende bewyse dat die ''Eroica'' – moontlik anders as Beethoven se ander simfonieë – van agter na voor gekomponeer.<ref name=":1">Lockwood, L. 2015. Beethoven's Symphonies – An artistic vision. New York: W.W. Norton & Co.</ref>^:75 Die tema wat in die vierde beweging gebruik word, insluitend die baslyn, is ontleen aan die sewende van Beethoven se 12 kontradanse vir orkes (WoO 14),<ref>Beethoven, L. van. 1864. ''Ludwig van Beethoven's Werke, Serie 2: Orchester-Werke, No. 17a, 12 Contretänze'' . Leipzig: Breitkopf & Härtel. Beskikbaar by [[scores:Ludwig_van_Beethovens_Werke_(Beethoven,_Ludwig_van)|IMSLP]], geraadpleeg op 1 September 2020.</ref> en ook aan die finale van sy ballet ''[[Die skepsels van Prometeus]]'' (opus 43), wat albei in die winter van 1800/1801 gekomponeer is.<ref name=":1" />^:58 Die volgende jaar gebruik Beethoven dieselfde tema as grondslag vir sy Variasies en fuga vir klavier in E-mol-majeur op. 35, nou algemeen bekend as die ''Eroica-variasies'' vanweë die hergebruik van die simfonie se tema. Dit is die enigste tema wat Beethoven dwarsdeur sy lewe vir soveel afsonderlike werke gebruik het – boonop elke keer in dieselfde sleutel: E-mol-majeur.<ref name="lockwood" />^:58 Die Wielhorksy-sketsboek, Beethoven se belangrikste sketsboek vir 1802, bevat 'n plan oor twee bladsye vir 'n beweging in E-mol-majeur wat direk vloei uit die sketse vir die opus 35-variasies. Daar is bevind dat dié plan bedoel was vir die derde simfonie.<ref>Fishman, N. (Red.) 1962. ''Kniga eskizov Beethovena za 1802–1803'', 3 volumes. Moskou. Die aanhaling is gebaseer op 'n vertaling (sonder bladsynommers) beskikbaar by AllThingsBeethoven.com, ''A translation of Nathan Fishman's analysis of the sketches for the Third Symphony contained in the Wielhorsky sketchbook''. Besoek op 20 Meiy 2017.</ref><ref name="lockwood" />^:59 Hoewel die plan geen eksplisiete aanduiding gee oor die finale nie, voer Lockwood aan dat daar geen twyfel bestaan nie dat Beethoven van meet af aan van plan was om dieselfde tema (en die tema se baslyn) wat hy so pas vir die opus 35-variasies geskep het te gebruik. Daar word dus aangevoer dat Beethoven se aanvanklike konsep vir 'n volledige simfonie in E-mol-majeur, wat die eerste drie bewegings insluit, direk uit die opus 35-variasies ontstaan het.<ref name="lockwood" />^:60 Die hooftema van die eerste beweging (mate 2–6) kan dus teruggevoer word na die tema van die baslyn van die opus 35-variasies (E-mol, B-mol↓, B-mol↑, E-mol) deur middel van tussentydse weergawes wat in een van Beethoven se sketsboeke gevind is.<ref>Fishman, N. (Red.) 1962. ''Kniga eskizov Beethovena za 1802–1803'', 3 volumes. Moskou. Die aanhaling is gebaseer op 'n vertaling (sonder bladsynommers) beskikbaar by AllThingsBeethoven.com, ''A translation of Nathan Fishman's analysis of the sketches for the Third Symphony contained in the Wielhorsky sketchbook''. Besoek op 20 Meiy 2017.</ref>^,<ref name="lockwood" />^{: 60–61} In die tweede beweging verskyn die gekombineerde tonaliteit (melodie en bas) van die eerste vier mate van die opus 35-tema se eerste vier mate (E-mol, B-mol↓, B-mol7(A-mol)↑, E-mol) in effens veranderde vorm as die tweede tema vand die dodemars (E-mol, B-mol↓, A-mol↑, E{{Musiek|natural}}) (tweede beweging, maat 17–20), gevolg deur twee skielike B{{Musiek|flat}}-akkoorde in ''forte'' wat latere elemente van die tema eggo. Dieselfde toonaard word dan onveranderd as hooftema van die scherzo gebruik (derde beweging, maat 93–100). Die eerste drie bewegings kan dus as simfonielengte variasies op die opus 35-tema beskou word, wat die tema se uiteindelike verskyning in die vierde beweging vooruitloop. Boonop word Beethoven se keuse om die simfonie met 'n tema te begin wat uit die opus 35-baslyn aangepas is ook in die vierde beweging ge-eggo wanneer die bastema as die eerste variasie gehoor word voordat die hooftema uiteindelik verskyn. Dit kom weer eens ooreen met die struktuur van die opus 35-variasies self. Laastens word die harde E-mol-akkoord wat die opus 35-variasies begin na die begin van die eerste beweging geskuif as twee akkoorde wat die eerste beweging inlei. As alternatief is die eerste beweging se ooreenkoms met die ouverture van die komiese opera ''Bastien und Bastienne'' (1768) deur die twaalfjarige WA [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] ook al uitgewys.<ref name="grove" />^:59–60 Dit is egter onwaarskynlik dat Beethoven van dié ongepubliseerde komposisie geweet het. 'n Moontlike verklaring is dat Mozart en Beethoven toevallig die tema iewers anders gehoor en later gebruik het.<ref>Gutman, R.W. 1999. ''Mozart: A cultural biography.'' Londen: Harcourt Brace.</ref>^:242 === Toewyding === [[Lêer:Jean_Auguste_Dominique_Ingres,_Portrait_de_Napoléon_Bonaparte_en_premier_consul.jpg|duimnael| ''Bonaparte as eerste konsul'' deur [[Jean Auguste Dominique Ingres]]]] Beethoven het die Derde Simfonie aanvanklik aan [[Napoleon Bonaparte]] opgedra, wat volgens hom die demokratiese en antimonargiese ideale van die [[Franse Rewolusie]] verwesenlik het. In die herfs van 1804 trek Beethoven sy toewyding van die Derde Simfonie aan Napoleon terug omdat dit hom bykans die komponeringsfooi gekos het wat hy deur 'n beskermheer uit die adelstand betaal is. Vir dié rede het Beethoven sy Derde Simfonie opnuut aan prins Joseph Franz Maximilian Lobkowitz opgedra. Nietemin het polities-idealistiese Beethoven, ondanks so 'n brood-en-botter-oorweging, die werk "Bonaparte" gedoop. Later het Beethoven se sekretaris Ferdinand Ries die volgende gesê oor die komponis se reaksie op Napoleon wat homself op 14 Mei 1804 tot keiser van die Franse verklaar het:<ref>''[https://www.napoleon-series.org/ins/scholarship98/c_eroica.html#1 Eroica]'', Napoleon Series.</ref><blockquote>Toe hy hierdie simfonie gekomponeer het, het Beethoven Bonaparte oorweeg, maar Bonaparte as eerste konsul [van die Franse Republiek]. Op daardie stadium het Beethoven die grootste agting vir hom gehad en hom met die grootste konsuls van [[Antieke Rome]] vergelyk. Nie net ek nie, maar ook baie van Beethoven se naaste vriende het dié simfonie op sy tafel gesien, pragtig in manuskripvorm geset en die woord ''Bonaparte'' heel bo-aan die titelblad en ''Ludwig van Beethoven'' heel onder ... Ek was die eerste persoon wat hom die nuus meegedeel het dat Bonaparte homself tot keiser verklaar het, waarop hy 'n oorval gekry het en uitgeroep het: "Hy is dus niks meer as net 'n gewone sterfling nie! Nou sal hy ook al die regte van die mens onder sy voete vertrap; hom net sy eie ambisie oorgee; nou sal hy homself as die meerdere van alle mense beskou, 'n tiran word!" Beethoven het na die tafel gestap, die bokant van die titelblad gegryp, dit in die helfte geskeur en op die vloer gegooi. Die bladsy moes herset word, en dit is eers tóé dat die simfonie die titel ''Sinfonia eroica'' gekry het.</blockquote>'n Bestaande eksemplaar van die partituur bevat twee uitgekrapte, handgeskrewe onderskrifte; aanvanklik die Italiaanse frase ''Intitolata Bonaparte'' ("Getiteld Bonaparte"), daaropvolgend die Duitse frase ''Geschriben auf Bonaparte'' ("Geskryf vir Bonaparte"), vier reëls onder die Italiaanse subopskrif. Drie maande ná hy sy aanvanklike toewyding van die simfonie aan Napoleon teruggetrek het, het Beethoven sy musiekuitgewer meegedeel dat die titel van die simfonie inderdaad ''Bonaparte'' is. In 1806 is die partituur onder die Italiaanse titel ''Sinfonia Eroica ... composta per festeggiare il sovvenire di un grande Uomo'' ("'n heldesimfonie wat gekomponeer is ter nagedagtenis aan 'n grootse man") gepubliseer.<ref>Dahlhaus, C. 1991. ''Ludwig van Beethoven: Approaches to his music''. Oxford: Clarendon Press, bl. 23–25.</ref> === Vroeë uitvoerings en ontvangs === Omdat die simfonie gekomponeer is tussen die herfs van 1803 en die lente van 1804 was die eerste repetisies en uitvoerings daarvan privaat geleenthede by die die Weense paleis van Beethoven se edele beskermheer, prins Lobkowitz. Volgens 'n rekord (gedateer 9 Junie 1804) wat deur die prins se kapelmeester [[Anton Wranitzky]] ingedien is, het die prins 22 bykomende musici (insluitend die derde horing wat vir die ''Eroica'' vereis word) gehuur vir twee repetisies van die derde simfonie. Die fooi wat prins Lobkowitz aan Beethoven betaal het, sou ook verdere privaat uitvoerings van die simfonie daardie somer op sy Boheemse landgoed, Eisenberg (Jezeří) en Raudnitz (Roudnice) verseker het. Die eerste openbare opvoering was op 7 April 1805 in die Theater an der Wien in [[Wene]]; vir dié uitvoering is die (teoretiese) toonaard van simfonie as die was die aangekondigde ( teoretiese ) toonsoort vir die simfonie D-kruis-majeur (dus met nege kruise).<ref>Blom, E. (red.) 1954. ''Grove's dictionary of music and musicians''. Vyfde uitgawe. London: Macmillan.</ref> Resensies van die werk se openbare première (op 7 April 1805) was sekerlik gemeng. Die konsert het ook die première ingesluit van 'n simfonie in E-mol-majeur deur Anton Eberl (1765–1807), wat beter resensies gekry het as Beethoven se simfonie.<ref>Blom, E. (red.) 1954. ''Grove's dictionary of music and musicians''. Vyfde uitgawe. London: Macmillan.</ref><ref>Beach, D., Mak, S.Y. 2016. ''Explorations in Schenkerian analysis''. Melton: Boydell & Bruwer.</ref> Een korrespondent beskryf die eerste reaksies op die ''Eroica'':<ref>Der Freymüthige vol. 3, Wien'', 17 April 1805'' (17 April 1805): 332. Herdruk as vertaling in Senner, W.M., Wallace, R. & Meredith, W. 2001. ''The critical reception of Beethoven's compositions by his German contemporaries''. Volume 2, bl. 15. Beskikbaar by http://digitalcommons.unl.edu/unpresssamples/5. Besoek op 21 Mei 2017).</ref><blockquote>Musiekfynproewers en amateurs is in verskeie groepe verdeel. Een groep, Beethoven se baie spesiale vriende, hou vol dat dié simfonie inderdaad 'n meesterstuk is ... Die ander groep ontken heftig dat hierdie werk enigsins artistieke waarde het ... weens vreemde modulasies en gewelddadige oorgange ... met oorvloedige gekrap in die baslyn, met drie horings, ensovoorts; 'n ware indien nie wenslike oorspronklikheid kan inderdaad sonder veel moeite verkry word. Die derde, baie klein groepie staan in die middel; hulle gee toe dat die simfonie baie mooi eienskappe bevat, maar gee ook toe dat die konteks dikwels heeltemal afgebroke lyk, en dat die eindelose lengte ... selfs fynproewers uitput en ondraaglik is vir die gewone amateur. Vir die publiek was die simfonie te moeilik, te lank ... Beethoven, daarenteen, het gevoel dat die applous nie voldoende was nie.</blockquote>Een resensent wat die première bygewoon het, het geskryf dat "dié nuwe werk van B[eethoven] grootse en uitdagende idees het, en ... groot krag in die wyse waarop dit uiteengesit is; maar die simfonie sal onmeetbaar verbeter as B[eethoven] homself so ver sou kon bring om dit te verkort en meer lig, duidelikheid en eenheid in die geheel te skep."<ref>''Allgemeine musikalische Zeitung'', volume 7, "Vienna, 9 April" (1 May 1805): 501–02, herduk as vertaling in Senner et al., vol. 2, bl. 17</ref> 'n Ander het gesê dat die simfonie meestal so skril en ingewikkeld was dat slegs diegene wat die mislukkings en verdienste van hierdie komponis met gelyke vuur aanbid, wat soms aan die belaglike grens, 'n plesier daarin kon vind. Twee jaar later beskryf 'n resensent die ''Eroica'' egter as "die grootste, oorspronklikste, mees artistieke en terselfdetyd die interessantste van alle simfonieë".<ref>''Journal des Lulus und der Modern'', vol. 23, "On Permanent Concerts in Leipzig during the Previous Semiannual Winter Season" (1807), herdruk as vertaling in Senner et al., vol. 2, bl. 35–36.</ref> Dit was veral die laaste beweging wat onder skerp kritiek deurgeloop het omdat dit nie voldoen het aan die belofte wat deur die vroeëre bewegings gemaak word nie. 'n Vroeë kritikus het geskryf dat die laaste beweging baie waarde het, wat hy geensins ontken nie; dit kan egter nie aan die aanklag van groot bisarheid ontsnap nie.<ref>''Allgemeine musikalische Zeitung'', vol. 9, "News, Mannheim" (28 January 1807): 285–86, herdruk as vertaling in Senner et al., vol. 2, bl. 19.</ref> 'n Ander was dit eens dat die finale minder bevredigend was en dat die kunstenaar dikwels net speletjies met die gehoor wou speel sonder om die genot daarvan in ag te neem, bloot om 'n vreemde stemming te ontketen en terselfdertyd sy oorspronklikheid daardeur te laat skitter. 'n Omvattende oorsig van die werk in 'n toonaangewende musiektydskrif het opgemerk wat moontlik steeds met nuwe luisteraars resoneer: "Die laaste beweging is lank, baie lank; geforseerd, baie geforseerd; inderdaad lê verskeie meriete daarvan ietwat verborge. Dit veronderstel heelwat as dit op die oomblik van die verskyning daarvan ontdek en geniet word, soos dit moet wees, en nie daarna vir die eerste keer op papier nie."<ref>''Allgemeine musikalische Zeitung'', vol. 9, "Review" (18 February 1807): 321–33, herdruk as vertaling in Senner et al., vol. 2, bl. 30.</ref> Die resensie van 'n uitvoering in 1827 in Londen het geskryf dat daardie spesifieke uitvoering heel moontlik eintlik met die dodemars moes eindig, terwyl die ander dele weens die strydigheid daarvan met die argitektuur van die komposisie weggelaat moes word.<ref>''The Harmonicon'', vol. 5, p. 1, bl. 123, "Review of Royal Academic Concert on 30 April 1827" (1827)</ref> Die simfonie het op 26 Maart 1807 sy Britse primière in Londen in die [[Royal Opera House|Covent Garden-teater]] gehad, en sy Amerikaanse primière in Boston op 17 April 1810 deur die pas gestigde Boston Philharmonic Society gehad. Albei uitvoerings het redelik gemengde resensies ontvang. === Manuskripte en uitgawes === Die oorspronklike manuskrip is verlore. 'n Afskrif van die manuskrip met Beethoven se handgeskrewe aantekeninge en opmerkings, insluitend die beroemde uitgekrapte toewyding aan Napoleon op die voorblad, word in die biblioteek van die Gesellschaft der Musikfreunde in Wene bewaar. 'n Eerste gepubliseerde uitgawe (1806) van Beethoven se ''Eroica'' word in die Lobkowicz-paleis in Praag uitgestal.<ref>Dié uitgawe bestaan uit 18 parte en bevat korreksies deur Beethoven. </ref> Verskeie moderne akademiese uitgawes het die afgelope dekades verskyn, waaronder dié wat deur Jonathan Del Mar (uitgegee deur Bärenreiter), Peter Hauschild (Breitkopf & Härtel) en Bathia Churgin (Henle) versorg is. == Waardebepaling == === Belangrikheid === Die werk is 'n mylpaal in klassieke musiek; dit is twee keer langer as die simfonieë van [[Joseph Haydn]] en [[Wolfgang Amadeus Mozart]]. Die eerste deel alleen is bykans so lank soos 'n klassieke simfonie (met herhaling van die uiteensetting). Tematies dek dit meer emosionele terrein as die vroeëre simfonieë van Beethoven, en dit is dus 'n belangrike mylpaal in die oorgang tussen die klassieke en die romatiese tydvak wat Westerse kunsmusiek in die vroeë dekades van die negentiende eeu sou definieer. Die tweede beweging toon veral 'n wye reeks van emosies, wat wissel van die ellende van die dodemars tot die vertroosting van gelukkiger dele wat hoofsaaklik in majeurtoonaarde getoonset is. Die laaste beweging toon 'n soortgelyke emosionele omvang en kry 'n tematiese belang wat nooit voorheen aan laaste bewegings gegee is nie. In vroeëre simfonieë is die finale 'n vinnige, dartelende afsluiting; hier is die finale 'n lang reeks variasies en selfs 'n fuga.<ref>Bernstein, L. 2008.''The infinite variety of music''. Milwaukee: Hal Leonard Corporation.</ref> === Kritiek === * In sy ''Treatise on instrumentation and orchestration'' (1844, 1855) bespreek [[Hector Berlioz]] Beethoven se gebruik en -toepassings van die horing en die hobo in hierdie simfonie.<ref>[http://www.wisdomportal.com/EroicaSymphony.html Eroica Symphony] .</ref> * Die kritikus JWN Sullivan skryf dat die eerste beweging Beethoven se moed uitdruk om sy doofheid te konfronteer; die tweede beweging, stadig en treursangagtig, kommunikeer sy wanhoop; die derde beweging, die scherzo, is 'n ontembare opwelling van kreatiewe energie; en die vierde beweging is 'n uitbundige uitstorting van energie.<ref>Sullivan, J.W.N. 1936. ''Beethoven: His spiritual development''. New York: Alfred A. Knopf, bl.&nbsp;135–36.</ref> * In ''Metamorphosen, Study for 23 solo strings'' (1945) bied [[Richard Strauss]] temas aan soortgelyk aan die dodemars van die ''Eroica''; digby die einde van die ''Metamorphoses'' haal die baslyn die dodemis uit die ''Eroica'' aan. Akademici bespiegel dat Strauss se subtitel "In Memoriam" na Ludwig van Beethoven verwys.<ref>Jackson, T.L. 1997. The metamorphosis of the ''Metamorphosen'': New analytical and source-critical discoveries. In Gilliam, B. (red.). ''Richard Strauss: New Perspectives on the Composer and His Work''. Durham: Duke University Press, bl.&nbsp;193–242.</ref> * In die opname ''Eroica'' (1953) en in die boek ''The infinite variety of music'' (1966) skryf die dirigent en komponis Leonard Bernstein dat die eerste en tweede beweging moontlik die twee grootste bewegings in alle simfoniese musiek is.<ref>Bernstein, L., ''Eroica analysis'' (klankopname 1956–57, om die 1953-Decca-opnames te vergesel), heruitgegee in 2005 deur Deutsche Grammophon ("Original Masters" series) in 2005. Beskikbaar by [https://www.youtube.com/watch?v=urmIjdxWqto YouTube].</ref><ref>Bernstein, Leonard, ''The Infinite Variety of Music'', Hal Leonard Corporation, {{ISBN|978-1-57467-164-3}}</ref> * In die artikel ''Beethoven's cry of freedom'' (2003) het die Marxistiese kritikus Gareth Jenkins gesê dat Beethoven met die ''Sinfonia Eroica'' vir musiek gedoen het wat Napoleon vir die samelewing gedoen het - om tradisie op sy kop te draai, en sodoende die gewaarwording van menslike potensiaal en vryheid vergestalt wat die eerste keer tydens die [[Franse Rewolusie]] te voorskyn gekom het.<ref>Jenkins, G. 2003. Beethoven's cry of freedom. In ''Socialist Worker'' (VK). 4 Oktober 2003. Beskikbaar by https://socialistworker.co.uk/art/2438/Beethoven's%20cry%20of%20freedom.</ref> * In 2016 is die ''Eroica'' deur BBC Music Magazine aangewys as die grootste simfonie van alle tye in 'n opname onder 151 dirigente wat regoor die wêreld werk.<ref>Brown, M. 2016. Beethoven's Eroica voted greatest symphony of all time. In ''The Guardian''. 4 Augustus. Beskikbaar by https://www.classical-music.com/features/works/20-greatest-symphonies-all-time/.</ref> == Gebruike as begrafnismusiek == Sedert die 19de eeu was die tweede beweging 'n gunstelingdodemars by staatsbegrafnisse, gedenkdienste en herdenkings. * In 1847 word die tweede beweging van die simfonie by die begrafnis van die Duitse komponis [[Felix Mendelssohn]] gespeel.<ref>Blunt, W. 1983. O''n wings of song: A biography of Felix Mendelssohn.'' London: C. Scribner's Sons.</ref> * In 1940 sterf [[F. Scott Fitzgerald]] terwyl hy na 'n opname van die ''Eroica'' luister.<ref>Graham, S. 1976. ''The real F. Scott Fitzgerald: Thirty-Five years later''. New York: Grosset & Dunlap.</ref> * Op 18 Oktober 1944 word die tweede beweging by die begrafnis van [[Erwin Rommel]] in die [[Ulm]] Rathaus.<ref>Messenger, C. 2009. ''Rommel: Lessons from yesterday for today's Leaders''. St. Martin's Publishing Group, bl.&nbsp;177. </ref> * In 1945 voer [[Serge Koussevitsky|Serge Koussevitzky]] die tweede beweging uit om die dood van die Amerikaanse president [[Franklin D. Roosevelt]] te betreur.<ref>MacGregor Burns, J.M. 1970. F.D.R.: The last journey. In American Heritage 21(5). [https://web.archive.org/web/20060202103423/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/1970/5/1970_5_8.shtml Geargiveer].</ref> * In 1957 het [[Bruno Walter]] die hele simfonie as gedenkkonsert vir die dirigent [[Arturo Toscanini]] uitgevoer.<ref>https://web.archive.org/web/20070608212018/http://www.musicandarts.com/CDpages/CD1010hc.html</ref> * Op 22 November 1963 het die Boston-simfonieorkes 'n impromtu-uitvoering gegee van die tweede beweging gegee om die Amerikaanse president [[John F. Kennedy]], wat vroeër die dag vermoor is, te betreur.<ref>Bennett, S. 2003. ''President Kennedy has been shot: Experience the moment-to-moment account of the four days that changed America''. Naperville: Sourcebooks Mediafusion. ISBN&nbsp;<bdi>978-1-4022-0158-5</bdi>.</ref> * In 1972 het die [[München Filharmoniese Orkes]] onder leiding van [[Rudolf Kempe]] die tweede beweging gespeel tydens die begrafnis van die 11 Israeliese atlete wat vermoor is in die bloedbad in München wat tydens die [[Olimpiese Somerspele 1972|Olimpiese Somerspele in 1972]] plaasgevind het.<ref>Johnson, D. 2012. [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702303302504577323551542328064 Terror at the Games]. In ''The Wall Street Journal'', 13 April.</ref> == Films == In 2003 word ''Eroica'' vrygestel, 'n [[BBC]]/Opus Arte-televisiefilm deur die regisseur Simon Cellan Jones, met [[Ian Hart]] as Beethoven. Die Orchestre Révolutionnaire et Romantique, onder leiding van Sir John Eliot Gardiner, het die ''Eroica'' in sy geheel uitgevoer. Die tema van die film is die privaat première van die simfonie in 1804 in die paleis van prins Lobkowitz ([[Jack Davenport]]). Die film is deels gebaseer op Ferdinand Ries se herinneringe aan die geleentheid.<ref>[[imdbtitle:0369400|Eroica]]</ref> In die film hoor Beethoven nie dat Napoleon homself as keiser van Frankryk gekroon het voordat die uitvoering van die simfonie verby is nie. Hy hoor dit eers later terwyl hy saam met Ferdinand Ries gaan eet. In plaas daarvan om die titelblad van die simfonie op te skeur, frommel hy dit op. == Sien ook == * Beethoven Simfonie nr. 3: Diskografie == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == ;Media * [http://www.keepingscore.org/sites/default/files/swf/beethoven/beethoven-full ''Eroica''-webtuiste] van San Francisco Simfonieorkes se "Keeping Score" met ontleding, agtergrond en kommentaar deur Michael Tilson Thomas (benodig Flash). * [http://www.bbc.co.uk/radio3/discoveringmusic/videolibrary/eroica.shtml Discovering Music], BBC Radio 3. Video's van 'n ontleding en volledige uitvoering van die simfonie. Die ontleding is deur Stephen Johnson en die simfonie word uitgevoer deur die BBC Nationale orkes van Wallis, onder leiding van Christophe Mangou. Luisternotas vir die simfonie is ook [http://www.bbc.co.uk/programmes/b00qps03 hier] beskikbaar. * [https://www.youtube.com/watch?v=Y2kKYxE4usk&list=PLK3BFrgIV6UkxYHJuyxE9zuRJEDM1yESl&index=3 Beethoven 250: Symphonie Series 03]. 'n Volledige uitvoering van die Eroica op periode-instrumente deur die Hanover Band onder leiding van Benjamin Bayl. bevat ook onderhoude met musici. * [http://konserthuset.23video.com/video/919426/the-eroica-effect Die ''Eroica''-effek], [http://www.helsingborgskonserthus.se/ Helsingborg Konsertsaal]. 'n Volledige uitvoering van die simfonie. Die simfonie word uitgevoer deur die [[:sv:Helsingborgs symfoniorkester|Helsingborg Simfonieorkes]], onder leiding van Andrew Manze. * [[iarchive:BeethovenSymphonyNo.3walter|Simfonie nr. 3]], volledige uitvoering deur die New York se Filharmoniese Orkes, regie deur [[Bruno Walter]], beskikbaar by die [[Internet Archive]]. {{Normdata}} [[Kategorie:Artikels met hAudio-mikroformate]] [[Kategorie:Artikels met teks in Italiaans]] [[Kategorie:Simfonieë]] gm56x8gx9kttsxi2w1ro6c5kl3r34n1 0 394014 2964986 2529203 2026-09-04T09:14:00Z JMK 649 datums 2964986 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Manson1968.jpg|thumb|200px|Manson in 1968.]] Die '''Mansonbende''' (onder sy lede bekend as '''die Familie''') was 'n kommune, bende en kultus wat deur die misdadiger [[Charles Manson]] gelei is. Hulle was in die laat 1960's en vroeë 1970's in [[Kalifornië]], [[VSA]], bedrywig.<ref>{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/what-ever-happened-other-manson-family-cult-members-n556561|title=What ever happened to the other Manson family cult members?|website=NBC News|access-date=19 Mei 2018|archive-date=10 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010153955/https://www.nbcnews.com/news/us-news/what-ever-happened-other-manson-family-cult-members-n556561 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.biography.com/people/groups/manson-family|title=The Infamous Manson Family|website=Biography|access-date=19 Mei 2018|archive-date=17 Julie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190727233540/https://www.biography.com/people/groups/manson-family|url-status=live}}</ref> Die groep het uit sowat 100 volgelinge bestaan wat 'n onkonvensionele lewe gelei het met gewoontegebruik van [[Hallusinogeen|hallusinogene]] soos [[LSD]].<ref>{{cite web|url=https://www.biography.com/people/charles-manson-9397912|title=Charles Manson|website=Biography|access-date=19 Mei 2018|archive-date=9 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190409060553/https://www.biography.com/people/charles-manson-9397912|url-status=live}}</ref> Die meeste lede was jong vroue uit die middelklas, van wie baie gelok is deur die hippiekultuur en kommuneleefstyl, en dan radikaal geword het weens Manson se leringe.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-42056252|title=Where are the Manson Family members now?|date=20 November 2017|website=bbc.co.uk|access-date=21 Julie 2018|archive-date=28 Julie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190728231036/https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-42056252|url-status=live}}</ref> Manson is in 1934 gebore en het teen die tyd dat hy in 1967 uit die tronk vrygelaat is, meer as die helfte van sy lewe in tronke of ander instellings deurgebring. Hy het volgelinge in die [[San Francisco]]-omgewing begin lok. Hulle het geleidelik by 'n vervalle ranch, die Spahn Ranch, in die Los Angeles-distrik ingetrek.<ref>{{cite web|url=https://www.history.com/news/spahn-ranch-manson-family|title=How Spahn Ranch Became a Headquarters for the Manson Family Cult|website=History.com|access-date=8 Augustus 2019|archive-date=8 Augustus 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808214142/https://history.com/news/spahn-ranch-manson-family|url-status=live}}</ref> Die ranch is in September 1970 in 'n Kaliforniese veldbrand verwoes. Volgens die bendelid [[Susan Atkins]] was die groep oortuig Manson was 'n manifestasie van [[Jesus Christus]] en het hulle geglo in sy voorspellings van 'n komende, apokaliptiese rasseoorlog.<ref>{{cite web|url=http://www.cielodrive.com/updates/susan-atkins-paul-caruso-richard-caballero-interview-12-1-69/ |title=Susan Atkins 12/1/69 Caruso/Caballero Interview - Charles Manson Family and Sharon Tate-Labianca Murders Updates & News |website=Cielodrive.com|access-date=22 Desember 2018|archive-date=1 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190901022549/https://www.cielodrive.com/updates/susan-atkins-paul-caruso-richard-caballero-interview-12-1-69/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cielodrive.com/susan-atkins-grand-jury-testimony.php|title=Grand Jury Testimony: Susan Atkins|website=Cielodrive.com|access-date=22 Desember 2018|archive-date=11 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191011182806/http://cielodrive.com/susan-atkins-grand-jury-testimony.php|url-status=live}}</ref> In 1969 het die bendelede Susan Atkins, [[Tex Watson]] en [[Patricia Krenwinkel]] die huis van die aktrise [[Sharon Tate]] binnegegaan en [[Tate-LaBianca-moorde|haar en vier ander vermoor]]. [[Linda Kasabian]] was ook teenwoordig, maar het nie deelgeneem nie. Lede van die Familie was ook verantwoordelik vir 'n paar ander moorde, aanvalle en diefstalle. ==Sien ook== *[[Charles Manson]] *[[Tate-LaBianca-moorde]] ==Verwysings== {{Verwysings|2}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Manson Family}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Manson Family}} {{Normdata}} [[Kategorie:Mansonbende| ]] 7vuvyz5v9jkncg8t9kjga9kwu59bnbb 14 394055 2964987 2529777 2026-09-04T09:14:39Z JMK 649 +kat 2964987 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{CommonsKategorie|Manson Family|Mansonbende}} [[Kategorie:Misdaad in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Amerikaanse moordenaars]] [[Kategorie:Bendes]] s4a1p48embnc4zfo9htfklm75ay7eib 14 394118 2964975 2529775 2026-09-04T08:28:35Z JMK 649 +kat 2964975 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{CommonsKategorie|Barker–Karpis gang|Barker-Karpis-bende}} [[Kategorie:Misdaad in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Amerikaanse moordenaars]] [[Kategorie:Bendes]] t9q6z6ze5634jxdhvd3t9vi76thtdex 0 398030 2964909 2926370 2026-09-03T22:12:16Z Jcb 223 2964909 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Saint Javelin art.svg|duimnael|'n Illustrasie wat Sint Javelin uitbeeld.]] '''Sint Javelin''' is 'n [[internetmeem]] wat in 'n godsdienstige [[ikoon]]styl uitgebeeld word van 'n heilige-agtige figuur wat 'n moderne [[Gevegswapen|wapen]] wieg wat in die [[Russiese inval in Oekraïne, 2022|Russiese inval in die Oekraïne]] gebruik is, soos die FGM-148 Javelin-teentenkwapen. Die meme is geskep deur Christian Borys tydens die 2022 Russiese inval in die Oekraïne en het wêreldwyd beroemd geword, wat uiteindelik ander soortgelyke memes tot gevolg gehad het. Die meem het Oekraïeniese moraal 'n hupstoot gegee en is in handelsware-produkte gebruik, wat gelei het tot meer as 'n miljoen dollar wat ingesamel is vir humanitêre liefdadigheidsorganisasies wat [[Oekraïne]] bystaan.<ref name="why">{{Cite web |title=Why - Let's Help Ukraine |url=https://www.saintjavelin.com/pages/why-lets-help-ukraine |access-date=2022-09-08 |website=Saint Javelin |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=How the St. Javelin meme raised a million dollars for Ukraine |language=en-US |work=Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/09/18/ukraine-war-meme-fundraising/ |access-date=2022-09-19 |issn=0190-8286}}</ref> ==Agtergrond== Die meem is geskep deur die Oekraïens-Kanadese joernalis Christian Borys, aanvanklik vir gebruik op plakkers waarvan die opbrengs aan humanitêre pogings in die Oekraïne geskenk sou word.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=https://www.saintjavelin.com/pages/about-us |access-date=2022-09-08 |website=Saint Javelin |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-02-24 |title=Toronto stickers sales in support of Ukraine spike over 250 per cent as Russia invades |url=https://toronto.ctvnews.ca/toronto-stickers-sales-in-support-of-ukraine-spike-over-250-per-cent-as-russia-invades-1.5794447 |access-date=2022-05-04 |website=Toronto |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-03-07 |title=Sur les réseaux sociaux, mèmes et légendes se multiplient en soutien à l'Ukraine |url=https://leclaireur.fnac.com/article/76522-sur-les-reseaux-sociaux-memes-et-legendes-se-multiplient-en-soutien-a-lukraine/ |access-date=2022-05-04 |website=L'Éclaireur Fnac |language=fr |archive-date=2022-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308173517/https://leclaireur.fnac.com/article/76522-sur-les-reseaux-sociaux-memes-et-legendes-se-multiplient-en-soutien-a-lukraine/ |url-status=dead }}</ref> Die Sint Javelin mewm het aanlyn [[Virale bemarking|viraal versprei]] as 'n [[simbool]] van weerstand teen die Russiese inval in die Oekraïne.<ref name=":0">{{Cite web |last=Dart |first=Chris |date=2 Maart 2022 |title=How a Canadian artist is using the Saint Javelin meme to raise money for Ukraine |url=https://www.cbc.ca/arts/how-a-canadian-artist-is-using-the-saint-javelin-meme-to-raise-money-for-ukraine-1.6367931 |website=Canadian Broadcasting Corporation}}</ref> Christian Borys is tans in [[Toronto]] gevestig, maar het voorheen in die Oekraïne gewerk as 'n [[joernalis]] tydens die aanvanklike konflik in 2014.<ref name=":0" /> Terwyl hy daar was, het hy vryskut vir verskeie lande en is veral geraak deur die lot van weeskinders en weduwees van die Oorlog in Donbas.<ref name="how">{{Cite news |date=2022-03-10 |title=How 'Saint Javelin' raised over $1m for Ukraine |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-60700906 |access-date=2022-05-04}}</ref> == Meem == Die meem self beeld 'n gestileerde Madonna uit (wat verkeerdelik beskryf word dat dit [[Maria Magdalena]] is of volgens sommige bronne gebaseer is op Sint Olga van Kijif),<ref>{{Cite web |last=Armstrong |first=Michael J. |title=Ukraine's small missiles are challenging a big invader |url=http://theconversation.com/ukraines-small-missiles-are-challenging-a-big-invader-178718 |access-date=2022-05-04 |website=The Conversation |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Rozario |first=Anthony S. |date=2022-02-27 |title=Who Is St Javelin? Why Is She the Face of Ukrainian Resistance? |url=https://www.thequint.com/news/world/who-is-st-javelin-in-ukraine-conflict |access-date=2022-05-04 |website=TheQuint |language=en}}</ref><ref name="walsh">{{Cite web |last=Walsh |first=David |date=2022-02-27 |title=St Javelin and the missile that's now an icon of Ukraine's resistance |url=https://www.euronews.com/next/2022/02/27/ukraine-war-st-javelin-and-the-missile-that-has-become-a-symbol-of-ukraine-s-resistance |access-date=2022-05-04 |website=euronews |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Saint Javelin of Ukraine. |url=https://www.dailykos.com/story/2022/3/1/2082803/-Saint-Javelin-of-Ukraine |access-date=2022-05-04 |website=Daily Kos}}</ref> wat 'n vuurpyllanser wieg. Die [[Maagd Maria]], soos uitgebeeld in die promosieveldtog, word in 'n tradisionele Ortodokse ikoonstyl voorgestel.<ref name="who">{{Cite web |title=Who Is St. Javelin and Why Is She a Symbol of the War in Ukraine? |url=https://www.vice.com/en/article/akvyjj/who-is-st-javelin-and-why-is-she-a-symbol-of-the-war-in-ukraine |access-date=2022-05-04 |website=www.vice.com |language=en}}</ref> Terwyl Maria in die standaard artistieke Madonna dikwels (maar nie altyd nie) uitgebeeld word terwyl sy die baba Jesus in haar arms wieg, in hierdie geval, wieg sy eerder 'n teentenkwapen. Die humor van die meem is in die jukstaposisie van Maria, Moeder van Jesus, en 'n moderne teentenkwapen.<ref name="walsh" /> Die wapen wat uitgebeeld word, is 'n VSA-vervaardigde FGM-148 Javelin teentenkwapen wat in groot getalle geskenk is en wat aktief in die Oekraïne teen Russiese wapenrusting gebruik word.<ref name="walsh" /> Oor die algemeen, in onlangse kuns, is die Madonna en ander tradisionele figure op soortgelyke wyse uitgebeeld, met moderne items wat kontrasteer met die tradisionele voorstelling van godsdienstige figure, insluitend tekkies, vergulde [[AK-47]]'s, ens.<ref name="who" /> Eerder as tradisioneel-gekleurde klere, is hare donkergroen om soos gevegsuniforms te lyk. Terwyl haar stralekrans rooi was in 'n vroeëre weergawe, is dit later verander na blou en geel, die nasionale kleure van Oekraïne.<ref name="walsh" /> Die meem het hoofstroomgewildheid bereik, tot op die punt waar dit 'n werklik erkende simbool van Oekraïense weerstand geword het.<ref>{{Cite web |title=Who Is St. Javelin and Why Is She a Symbol of the War in Ukraine? |url=https://www.vice.com/en/article/akvyjj/who-is-st-javelin-and-why-is-she-a-symbol-of-the-war-in-ukraine |access-date=2022-05-04 |website=Vice |language=en}}</ref> Die ontwerp is geskep deur die Oekraïense grafiese ontwerper Evgeniy Shalashov, wat in [[Lviv]] gebaseer is en in diens van Borys was. Dit is 'n verwerking van "''Madonna Kalashnikov''", 'n 2012-skildery deur die Amerikaanse kunstenaar Chris Shaw. Shaw self was verbaas om "'n beeld te vind van 'Sint Javelin' wat oral op die internet viraal word as 'n meem," en het opgemerk dat alhoewel die verandering sonder sy toestemming gedoen is, dit vir liefdadigheid gebruik word, en dus is die gevolge positief is <ref>{{Cite news |last=Query |first=Alexander |date=26 Maart 2022 |title=iconic-saint-javelin-helps-fundraise-over-1-million-for-ukraine/ |work=Kyiv Independent |url=https://kyivindependent.com/national/iconic-saint-javelin-helps-fundraise-over-1-million-for-ukraine/ |access-date=4 Mei 2022}}</ref> == Kritiek == [[Lêer:Saint Michael and the Dragon MET DT200571.jpg|duimnael|Sint Michael met 'n [[swaard]] uitgebeeld.]] Die kritiek op Sint Javelin sentreer grootliks rondom 'n ikonoklasme-debat.<ref>{{Cite web |title=Iconoclasm |url=https://www.nga.gov/features/byzantine/iconoclasm-.html |access-date=2023-01-05 |website=www.nga.gov |archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116214542/https://www.nga.gov/features/byzantine/iconoclasm-.html |url-status=dead }}</ref> Die Raad van Kerke het die gebruik van 'n Madonna-agtige heilige figuur met moderne oorlogswapens as godslastering veroordeel.<ref name=GiantMural/> Hierdie kritiek het geaktualiseer toe 'n muurskildery wat Sint Javelin uitbeeld wat aan die kant van 'n woongebou in [[Kijif]] geverf is, later die blou stralekrans met sy twee geel gestileerde drietand of tryzub uitgeverf het, wat die heilige-agtige figuur gelaat het wat 'n javelin teentenkwapen vashou.<ref name=GiantMural>{{Cite web |title=Ukraine war: Giant mural of Saint Javelin meme painted in Kyiv outrages church organisation |url=https://news.sky.com/story/ukraine-war-giant-mural-of-saint-javelin-meme-painted-in-kyiv-outrages-church-organisation-12621714 |access-date=2022-09-08 |website=Sky News |language=en}}</ref> Die muurskilders, bekend as Kailas-V, het die burgemeester van Kijif, [[Witali Klitsjko]], daarvan beskuldig dat hy beveel het om die muurskildery se stralekrans oor te verf.<ref name="GiantMural" /> Godsdienstige ikone word dikwels met wapens uitgebeeld, soos in die beeld van Sint Michael waar hy met 'n swaard uitgebeeld word. Christian Borys het die kontrapunt van kritiek op Sint Javelin aangebied dat die Sint Javelin meem baie beteken vir mense in die Oekraïne as 'n simbool tydens die Russiese inval in die Oekraïne en dat daar 'n lang geskiedenis is van die gebruik van godsdienstige ikone as 'n bron van morele ondersteuning tydens 'n [[oorlog]].<ref name="GiantMural" /> <ref>{{Cite web |title=Religious Icons in Art and War |url=https://www.theworldwar.org/learn/about-wwi/religious-icons-art-and-war |access-date=2023-01-05 |website=National WWI Museum and Memorial |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Trench Conditions - Faith and Fatalism |url=https://www.warmuseum.ca/firstworldwar/history/life-at-the-front/trench-conditions/faith-and-fatalism/ |access-date=2023-01-05 |website=Canada and the First World War |archive-date=2023-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105195456/https://www.warmuseum.ca/firstworldwar/history/life-at-the-front/trench-conditions/faith-and-fatalism/ |url-status=dead }}</ref> == Veldtog == Christian Borys het voorheen saam met 'n Oekraïense liefdadigheidsorganisasie genaamd ''Help Us Help'' gewerk en aanvanklike opbrengs geskenk van Sint Javelin-plakkers wat aanlyn verkoop is om kinders en weeskinders te help wat deur die oorlog geraak is.<ref name="why" /><ref name=":0" /> Vanaf Maart 2022 het Borys verklaar dat hy beplan dat die 'Sint Javelin'-handelsmerk 'n voltydse poging word en hy het gehoop om permanente personeel aan te stel sodat dit kan voortgaan om heropboupogings te ondersteun nadat die huidige oorlog geëindig het.<ref>{{Cite news |date=2022-03-10 |title=How 'Saint Javelin' raised over $1m for Ukraine |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-60700906 |access-date=2022-09-08}}</ref> Om die Oekraïne direk te help herbou, het Borys 'n poging aangewend om meer van die items wat deur Sint Javelin verkoop word, in die Oekraïne te laat maak om werk aan mense in die Oekraïne te verskaf en fondse in te samel uit winste om die Oekraïne te help herbou.<ref>{{Cite web |title=‘Saint Javelin’ viral meme turned into war merchandise, helps fund Ukrainian struggle {{!}} Watch News Videos Online |url=https://globalnews.ca/video/9071032/saint-javelin-viral-meme-turned-into-war-merchandise-helps-fund-ukrainian-struggle/ |access-date=2022-09-08 |website=Global News |language=en-US}}</ref> Met die groeiende gewildheid van die Sint Javelin en die begeerte om die Oekraïne te help herbou, het Christian Borys die aanbiedinge verder uitgebrei as plakkers en ander 'heiliges' by die Sint Javelin-handelsmerk gevoeg om meer befondsing te verskaf aan ander humanitêre pogings om Oekraïners te help wat geraak is deur die Russiese inval in die Oekraïne.<ref>{{Cite news |last=Arraf |first=Jane |date=2022-04-19 |title=Ukraine's War Efforts Gain an Unlikely Source of Funding: Memes |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/04/19/world/middleeast/ukraine-memes-russia-fundraising.html |access-date=2022-05-04 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-04-29 |title=Saint Javelin — благодійна ініціатива, мерч якої є навіть у Володимира Зеленського |url=https://elle.ua/ludi/novosty/saint-javelin--blagodyna-ncativa-merch-yako--navt-u-volodimira-zelenskogo/ |access-date=2022-05-04 |work=Elle |language=uk}}</ref><ref name=":0" /> Die 'heiliges' van die Sint Javelin-handelsmerk sluit in:<ref>{{Cite web |title=Saints |url=https://www.saintjavelin.com/collections/saints |access-date=2022-09-08 |website=Saint Javelin |language=en}}</ref> *Sint Javelin *Sint HIMARS *M777 Moses *Sint [[Patron (hond)|Patron]] *Sint [[NLAW]] *Sint Olha *Sint Neptune *Sint Carl Gustaf *Sankt Panzerfaust *Taras Shevchenko *Sint Stinger *Sint Dana *Sint Piorun *Sint Zuzana *Our Lady of Mariupol Die begeerte van gewone mense om Oekraïners te help wat deur die oorlog geraak is, het gehelp om die Sint Javelin-veldtog aan te wakker, wat reeds meer as $1 miljoen ingesamel het.<ref>{{Cite web |date=2022-03-22 |title="My accounts were frozen because the banks thought I was laundering money": How a Toronto man raised $1 million for Ukraine by selling stickers |url=https://torontolife.com/memoir/my-accounts-were-frozen-because-the-banks-thought-i-was-laundering-money-how-a-toronto-man-raised-1-million-for-ukraine-by-selling-stickers/ |access-date=2022-05-04 |website=Toronto Life |language=en-US}}</ref><ref name="how" /><ref>{{Cite news |date=2022-05-03 |title=Javelin Anti-Tank Missiles Get Biden Nod as Ukraine Depletes U.S. Stash |language=en |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-05-03/tank-killing-javelin-gets-biden-nod-as-ukraine-thins-u-s-stash |access-date=2022-05-04}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-03-05 |title=Canadians book close to 3,000 nights in Ukraine on Airbnb— with no plans to travel |url=https://www.thestar.com/news/canada/2022/03/05/canadians-book-close-to-3000-nights-in-ukraine-on-airbnb-with-no-plans-to-travel.html |access-date=2022-09-08 |website=thestar.com |language=en}}</ref> [[Lêer:Sunflower seeds. img 012.jpg|duimnael|Sonneblomsaad, soos beskryf deur 'n Oekraïense vrou aan 'n Russiese soldaat]] As 'n voormalige bemarker en joernalis, het Christian Borys verklaar dat die reaksie op Sint Javelin, wat die beeld op alles van draagsakke tot [[sweetpaktop]]pe, vlae en plakkers verkoop, "oorweldigend" was, met duisende bestellings wat elke dag inkom.<ref>{{Cite web |last=Cao |first=Steffi |title=This Is How People Around The World Are Helping Ukrainians As Their Country Is Being Attacked By Russia |url=https://www.buzzfeednews.com/article/stefficao/ukraine-russia-invasion-help-fundraisers |access-date=2022-05-04 |website=BuzzFeed News |language=en}}</ref><ref name="who" /> Alle winste uit die verkoop van Sint Javelin-goedere gaan aan liefdadigheidsorganisasies wat Oekraïners bystaan. Sommige items wat deur Sint Javelin verkoop word, is geoormerk vir spesifieke pogings of sake in die Oekraïne. Byvoorbeeld, hemde en ander items wat as deel van die 'reënboogversameling' verkoop word, is geoormerk om LGBTQ+ Oekraïners te ondersteun wat nog nie volle en gelyke regte in die Oekraïne het nie.<ref>{{Cite news |title=Ukraine’s LGBTQ rights movement contends with war’s mixed impact |language=en-US |work=Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/06/10/ukraine-lgbt-rights-war-european-union/ |access-date=2022-09-08 |issn=0190-8286}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lach-Aidelbaum |first=Maya |date=March 16, 2022 |title=LGBTQ refugees fleeing Ukraine draw on European network of allies to find housing, medical care |url=https://www.cbc.ca/news/world/lgbtq-ukrainiane-war-1.6382323 |website=Canadian Broadcasting Corporation}}</ref> Ander items wat deur Sint Javelin verkoop word, [[Memetiese oorlogvoering|beeld ikoniese en virale oomblikke van verset]] van Oekraïners uit tydens die Russiese inval in die Oekraïne wat as 'meem van weerstand' beskou word wat aanlyn gewild gemaak is.<ref>{{Cite web |date=2022-03-04 |title="Go Fuck Yourself." On Putin's Propaganda and the Week in Ukrainian Resistance |url=https://lithub.com/go-fuck-yourself-on-putins-propaganda-and-the-week-in-ukrainian-resistance/ |access-date=2022-05-04 |website=Literary Hub |language=en-US}}</ref> Dit sluit in verwysings na 'n Oekraïense vrou wat Russiese soldate vertel het om [[sonneblom]]saad in hul sakke te sit sodat hulle kan groei waar hul liggame in die Oekraïne begrawe sou lê, <ref>{{Cite news |date=2022-02-25 |title=Ukrainian woman offers seeds to Russian soldiers so 'sunflowers grow when they die' – video |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/video/2022/feb/25/ukrainian-woman-sunflower-seeds-russian-soldiers-video |access-date=2022-09-08 |issn=0261-3077}}</ref> die verklaring van die verdedigers van Slangeiland aan 'n Russiese oorlogskip wat gevra het om hul oorgawe wat op hul beurt geantwoord het [[Roesski wojenni korabl, idi na choei!]] ('Russiese oorlogskip, gaan fok jouself) en NAFO-meems wat Russiese [[propaganda]] en [[disinformasie]] aanlyn weerlê terwyl skenkings vir die Oekraïne en die Georgiese Legioen in die Oekraïne ingesamel word.<ref>@kama_kamilia (7 Sept)ember 2022). "HATS OFF" (Tweet) – via [[Twitter]].</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Russiese inval in Oekraïne, 2022]] [[Kategorie:Internetkultuur]] ldkhld0lmpa23a2bmbpgu6544mt42qq 0 400934 2964885 2925750 2026-09-03T20:39:55Z Jcb 223 2964885 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar |Name=Marco Misciagna |image=Marco Misciagna.jpg |birth_date={{Birth date and age|1984|02|05|df=yes}} |birth_place=[[Bari]], Italië |genre=[[klassieke musiek]] |occupation=[[Violis]] [[Altviolis]] |instrument=[[Altviool]] [[Viool]] |label=[[Brilliant Classics]] |website=https://www.marcomisciagna.com/ }} '''Marco Misciagna''' (gebore 5 Februarie 1984) is 'n Italiaanse violis en [[Altviool|altviolis]]. == Biografie == Marco Misciagna is in [[Bari]], Italië, gebore.<ref>{{Cite web|url=https://www.ercolefragasso.it/2021/11/03/marco-misciagna-eccelso-violinista-violista-internazionale-e-soldato-di-pace/|title=Marco Misciagna: eccelso violinista/violista internazionale e soldato di pace!|date=3 November 2021|website=ercole fragasso|language=it|access-date=15 March 2023}}</ref> Hy studeer op die ouderdom van 15 in viool en altviool aan die N.Piccinni Konservatorium van Bari en verwerf later die diploma aan die [[Accademia Nazionale di Santa Cecilia|Nasionale Akademie van Santa Cecilia]] in [[Rome]]. <ref name="alion">{{Cite web|url=http://alionbalticfestival.com/miscignia.html|title=Alion Baltic Music Festival {{!}} Marco Misciagna|website=alionbalticfestival.com|access-date=2023-04-15}}</ref> Hy is deur die voormalige President van die [[Italië|Italiaanse Republiek]] [[Carlo Azeglio Ciampi]] na die [[Quirinaalpaleis|Quirinal-paleis]] in Rome genooi, as die beste student van die konservatorium.<ref name="alion" /> Hy het by Corrado Romano en by Đorđe Trkulja gestudeer.<ref name="alion" /> Hy het gevorder om saam met [[Salvatore Accardo]] aan die Accademia Stauffer in Cremona te studeer, met [[Boris Belkin]] en met [[Juri Bashmet|Jury Bashmet]] by die Accademia Chigiana in [[Siëna|Siena]], waar hy met twee Ere-diplomas bekroon is en twee keer die Monte dei Paschi di Siena Prys gewen het as beste violis en beste altvioolspeler in die skool (eerste keer in die geskiedenis van die Akademie).<ref>{{Cite web|url=http://alionbalticfestival.com/miscignia.html|title=Alion Baltic Music Festival {{!}} Marco Misciagna|website=alionbalticfestival.com|access-date=2023-03-19}}</ref> Hy was jare lank solis van die Spaanse strykorkes van Màlaga<ref>{{Cite web|url=https://www.diariosur.es/v/20120811/cultura/marco-misciagna-concerto-malaga-20120811.html|title=Marco Misciagna, de Concerto Málaga, rinde tributo al violinista Ruggiero Ricci|date=2012-08-11|website=Diario Sur|language=es-ES|access-date=2023-03-19}}</ref> en was 'n gas van die groot sale en internasionale instellings, insluitend die Berliner Philarmonie,<ref>{{Cite web|url=https://www.pantonale.com/music-festival/de/archiv/philharmonika-2016.php|title=Pantonale Musikveranstaltungen des Pantonale e.V. Berlin - PHILHARMONIKA 2016|website=www.pantonale.com|access-date=2023-03-14}}</ref> Essen Philarmonie, Hamburg Laieszahalle, Mannheim Rosengarten, die Meistersingerhalle Neurenberg, die Prinzeregententeater van Monaco, Arriaga-teater in Bilbao,<ref>{{Cite web|url=https://www.teatroarriaga.eus/programacion/kissar-quartet-wolfgang-amadeus-mozart-juan-crisostomo-de-arriaga/|title=Kissar Quartet: Wolfgang Amadeus Mozart - Juan Crisóstomo de Arriaga|last=Antzokia|first=Teatro Arriaga|website=Teatro Arriaga Antzokia|language=es-ES|access-date=2023-04-14}}</ref> Musikverein in [[Wene]],<ref>{{Verwysing|title=Bach in Jazz reportage Vienna Musikverein|url=https://www.youtube.com/watch?v=X7iPV3Kvmgc|access-date=2023-04-14|language=en}}</ref> Victoria Eugenia-teater in San Sebastian, Komitas Chamber Music Hall,<ref>{{Cite web|url=https://www.tomsarkgh.am/hy/event/38997/%D5%84%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8-%D5%84%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D5%A1.html|title=Մարկո Միշանիա|website=Tomsarkgh.am|language=en|access-date=2023-04-14}}</ref> Kiev Opera House, Dar Sebastian in Tunisië,<ref>{{Cite web|url=https://www.challenges.tn/economie/a-dar-sebastian-rien-que-pour-le-plaisir-de-jouer-avec-francesco-mariozzi-marco-misciagna-et-todor-petrov/|title=A Dar Sebastian: Rien que pour le plaisir de jouer avec Francesco Mariozzi, Marco Misciagna et Todor Petrov|last=challenges|date=2016-05-25|website=Challenges TN|language=fr-FR|access-date=2023-04-14}}</ref> Sala Sinopoli ''Auditorium Parco della Musica'' in Rome, Balboa-teater in San Diego in Kalifornië, Fox Tucson teater, St. Francis ouditorium van Santa Fe in New Mexico, CW Eisemann-sentrum, Rudder-teater, Empire-teater in Texas, Amerikaanse teater in Hampton in Virginia, Lehman-sentrum en [[Carnegie Hall]] in New York. <ref>{{Verwysing|title=Italiano: Marco Misciagna durante il concerto tenuto presso la Carnegie Hall di New York - 23 maggio 2015|date=2015-05-23|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Marco_Misciagna_durante_il_concerto_tenuto_presso_la_Carneige_Hall_di_New_York_-_23_maggio_2015.jpg|access-date=2023-04-14}}</ref> Hy het saamgewerk met Uto Ughi,<ref>{{Cite web|url=https://www.vivoumbria.it/uto-ughi-in-quartetto-a-gubbio/|title=Uto Ughi in quartetto a Gubbio|last=Umbria|first=Redazione Vivo|date=2019-08-29|website=Vivo Umbria|language=it-IT|access-date=2023-03-13}}</ref> Alexander Rudin,<ref>{{Cite web|url=https://www.sanattanyansimalar.com/aima-ustalik-siniflari-18-haziran-da-basliyor/2905/|title=AIMA ustalık sınıfları 18 Haziran'da başlıyor|language=tr|access-date=2023-03-19}}</ref> Sergey Stadler,<ref>{{Cite web|url=https://sonumid.ee/2018/08/08/virtuoosid-kinkisid-publikule-unustamatu-kontserdielamuse/|title=Virtuoosid kinkisid publikule unustamatu kontserdielamuse|date=2018-08-08|website=Raplamaa Sõnumid|language=et|access-date=2023-03-19}}</ref> Alexander Markov, Mariana Sirbu, Gianluigi Gelmetti, Ramin Bahrami, Antony Pay,<ref>{{Cite web|url=https://ravellofestival.photoshelter.com/gallery-image/09-03-Quartetto-Prometeo-Antony-Pay/G0000an2F.6M92ok/I0000BZdBYXeqaoM/C0000MRAvHVAlM.U|title=DSC_0358.JPG {{!}} Fondazione Ravello|website=ravellofestival.photoshelter.com|access-date=2023-04-14}}</ref> Franco Petracchi, José Serebrier, en Vladimir Zubitsky.<ref>{{Verwysing|title=Vladimir Zubitsky: Omaggio ad Astor Piazzolla (Marco Misciagna, vl) Konzert Berliner Philharmonie|url=https://www.youtube.com/watch?v=fnDXd3fgn68|access-date=2023-04-14|language=en}}</ref> Hy is Ereprofessor van die [[Sergei Rachmaninoff|S.Rachmaninov]] Staatskonservatorium in [[Tambof|Tambov]],<ref>{{Cite web|url=https://rachmaninov.ru/institut/personalii/pochyotnyie-professora/marko-mishanya|title=Марко Мишанья|website=rachmaninov.ru|access-date=2023-03-14}}</ref> die Verre Oosterse Staatsakademie vir Kuns van [[Wladiwostok|Vladivostok]] (Rusland), <ref name="alion" /> die Institut Supérieur de Musique de Sousse (Universiteit van Sousse, Tunisië),<ref name="alion" /> die Estaban Salas-konservatorium van Santiago de Cuba, <ref name="alion" /> die Pettman Nasionale Junior Akademie vir Musiek (Auckland, Nieu-Seeland), die Komitas-staatskonservatorium van Jerevan (Armenië). <ref name="alion" /> Hy is ere-hoofsolis van die [[Archangelsk]] Staatskamerorkes,<ref>{{Cite web|url=https://pravdasevera.ru/2016/01/09/60b0a0feb43ef52e7c683526.html|title=Известный итальянский скрипач выступит с Архангельским государственным камерным оркестром|website=pravdasevera.ru|access-date=2023-03-27}}</ref> die Camerata Esteban Salas en die Orchestra Sinfonica de Oriente (Kuba).<ref>{{Verwysing|title=Marco Misciagna for Cuba Television|url=https://www.youtube.com/watch?v=cAkrqwlEifU|access-date=2023-04-15}}</ref> In 2018 het hy die Goue Medalje van die Adjunk Eerste Minister van [[Oekraïne]] ontvang vir die herdenking van die 150ste bestaansjaar van die Kiëf-operahuis.<ref>{{Cite web|url=https://biz.nv.ua/finance/-50023972.html|title=День Европы в Киеве: в Национальной опере Украины состоялся концерт Gala Europa|date=2019-05-31|website=NV|language=ru|access-date=2023-04-14}}</ref> Hy is luitenant-kommissaris van die Vrywillige Militêre Korps van die Italiaanse Rooi Kruis, hulp van die Gewapende Magte, met dekreet van die President van die Republiek.<ref>{{Cite web|url=http://www.one-magazine.it/la-speranza-vede-linvisibile/|title=LA SPERANZA VEDE L'INVISIBILE|date=2020-03-27|website=One Magazine|language=en|access-date=2023-03-19}}</ref> == Diskografie == === Albums === * ''Note di Solidarietà per Casalnuovo Monterotaro'' - Werke deur Henri Wieniawski, Heinrich Wilhelm Ernst en [[Niccolò Paganini]]. Uitgegee deur Dynamic (CDT5065). Marco Misciagna (viool). Vrygestel in 2003.<ref>{{Citation |title=Note di Solidarietà per Casalnuovo Monterotaro |url=https://www.discogs.com/it/release/24747410-Marco-Misciagna-Note-di-Solidarietà-per-Casalnuovo-Monterotaro |access-date=2023-04-15 |language=it}}</ref> * ''Christmas In Classic'' - Klassieke Kersfees-ordeninge vir viool/bratsj en kitaar. Bevat: ''Joy To The World'', ''Silent Night'', ''We Wish You A Merry Christmas'', ''Jingle Bells''. Marco Misciagna (viool), Vito Vilardi (kitaar). Terramiamusic. Vrygestel in 2010.<ref>{{Citation |title=Marco Misciagna, Vito Vilardi - Christmas In Classic |url=https://www.discogs.com/release/24747050-Marco-Misciagna-Vito-Vilardi-Christmas-In-Classic |access-date=2023-04-15 |language=it}}</ref> * ''Carulli, Giuliani, Paganini'' - Bevat: ''Fantasia con variazioni sulle arie de La Gazza Ladra'' deur Ferdinando Carulli; ''Grand Duo Concertant Op. 85'' deur Mauro Giuliani; en ''Sonatas Nos. 1, 2 & 6 Op. 2'' deur Niccolò Paganini. Marco Misciagna (viool), Vito Vilardi (kitaar). Digressione Music (DCTT113). Vrygestel in 2018.<ref>{{Citation |title=Carulli {{!}} Giuliani {{!}} Paganini - Marco Misciagna, Vito Vilardi - Carulli, Giuliani, Paganini |url=https://www.discogs.com/release/14533436-Carulli-Giuliani-Paganini-Marco-Misciagna-Vito-Vilardi-Carulli-Giuliani-Paganini |access-date=2023-04-15 |language=it}}</ref> * ''The Curve Of A Day'': ''L'ultima strada di Janusz Korczak'' (viool) en ''Canto Per Groznyj'' (bratsj). Marco Misciagna (viool, bratsj). Idyllium. Vrygestel in 2016.<ref>{{Citation |title=L'ultima strada di Janusz Korczak |url=https://www.youtube.com/watch?v=-C6YfWch-Cw |access-date=2023-04-15 |language=en}}</ref> * ''Sette'' - Marco Misciagna (viool). Digressione Music (DIGR77). Vrygestel in 2017.<ref>{{Cite web |title=Sette |url=https://www.digressionemusic.it/portfolio-items/sette/ |access-date=2023-04-15 |website=Digressione Music |language=it-IT}}</ref> * ''Chamber and Piano Solo Works, Vol. 3'' - Marco Misciagna (bratsj). IMD. Vrygestel in 2020.<ref>{{Cite web |title=Chamber and Piano Solo Works, Vol. 3 |url=https://www.qobuz.com/ar-es/album/chamber-and-piano-solo-works-vol-3-marco-ciannella/iqm11s7bedchc |access-date=2023-04-15 |website=Qobuz |language=es-AR}}</ref> * ''Beautiful Melodies for Viola and Piano'' - Werke deur [[Johann Sebastian Bach]], Johann Georg Benda, [[Joseph Haydn]], [[Camille Saint-Saëns]], [[Claude Debussy]]. Marco Misciagna (bratsj). IMD100. Vrygestel in 2021.<ref>{{Citation |title=Marco Misciagna - Beautiful Melodies for Viola and Piano |url=https://www.discogs.com/release/24749288-Marco-Misciagna-Marco-Ciannella-Beautiful-Melodies-for-Viola-and-Piano |access-date=2023-04-15 |language=it}}</ref> * ''The Greatest Movie Soundtracks for Viola and Piano'' - Bevat: Gabriel's Oboe, Over The Rainbow, Summertime, Last Tango In Paris, Merry Christmas Mr. Lawrence. Marco Misciagna (bratsj). IMD200. Vrygestel in 2022.<ref>{{Citation |title=Marco Misciagna - The Greatest Movie Soundtracks For Viola And Piano |url=https://www.discogs.com/release/24749663-Marco-Misciagna-Marco-Ciannella-The-Greatest-Movie-Soundtracks-For-Viola-And-Piano |access-date=2023-04-15 |language=it}}</ref> * ''Maurice Vieux: Complete Music for Unaccompanied Viola (World Premiere Recording)'' - Bevat: 20 Études (1927); 10 Études sur des traits d'orchestre (1928); 10 Études sur les intervalles (1931); 10 Études nouvelles (1956). Marco Misciagna (bratsj). Digressione Music (DCTT129). Vrygestel in 2022.<ref>{{Cite web |title=Maurice Vieux |url=https://www.digressionemusic.it/portfolio-items/maurice-vieux/ |access-date=2023-03-14 |website=Digressione Music |language=it-IT}}</ref> * ''Bartolomeo Campagnoli: 41 Caprices for Viola, Op. 22, gearrangeer vir bratsj en klavier deur Carl Albert Tottmann''. Marco Misciagna (bratsj). Brilliant Classics (96551). Vrygestel in 2022.<ref>{{Cite web |title=Campagnoli: 41 Caprices for Viola Op.22, arranged for Viola & Piano by Carl Albert Tottmann - Marco Misciagna, viola - Brilliant Classics |url=https://www.brilliantclassics.com/articles/c/campagnoli-41-caprices-for-viola-op22-arranged-for-viola-piano-by-carl-albert-tottmann/ |access-date=2023-03-14 |website=www.brilliantclassics.com |language=nl}}</ref> * ''Federigo Fiorillo: 36 Caprices Op.3 for Violin, getranskribeer vir bratsj deur Marco Misciagna''. Marco Misciagna (bratsj). Brilliant Classics (97018). Vrygestel in 2023.<ref>{{Cite web |title= Fiorillo: 36 Caprices Op.3 for Violin, Transcribed for Viola by Marco Misciagna - Marco Misciagna, viola - Brilliant Classics |url=https://www.brilliantclassics.com/articles/f/fiorillo-36-caprices-op3-for-violin-transcribed-for-viola-by-marco-misciagna/ |access-date=2023-08-17 |website= www.brilliantclassics.com |language=nl}}</ref> * ''Albrecht Blumenstengel: 24 Etudes Op.33 for Violin, getranskribeer vir bratsj deur Marco Misciagna''. Marco Misciagna (bratsj). MM. Vrygestel in 2023.<ref>{{Citation |title=Blumenstengel: 24 Etudes Op.33 for Violin, Transcribed for Viola by Marco Misciagna|url= https://www.discogs.com/it/release/29217133-Marco-Misciagna-Blumenstengel-24-Etudes-Op33-for-Violin-Transcribed-for-Viola-By-Marco-Misciagna|access-date=2023-12-15}}</ref> * ''Richard Hofmann: 15 Studies Op.87 for Viola''. Marco Misciagna (bratsj). MM. Vrygestel in 2024.<ref>{{Citation |title=Hofmann: 15 Studies Op.87 for Viola|url= https://www.discogs.com/it/release/30144461-Marco-Misciagna-Hofmann-15-Studies-Op87-for-Viola|access-date=2024-03-18}}</ref> * ''Francesco Paolo Supriani: 12 Toccatas for Cello, getranskribeer vir bratsj deur Marco Misciagna''. Marco Misciagna (bratsj). MM. Vrygestel in 2024.<ref>{{Citation |title= Supriani: 12 Toccatas for Cello, Transcribed for Viola by Marco Misciagna|url= https://www.discogs.com/it/release/30726404-Marco-Misciagna-Supriani-12-Toccatas-for-Cello-Transcribed-for-Viola-by-Marco-Misciagna|access-date=2024-05-12}}</ref> * ''Émile Poilleux: 20 Études chantantes et caractéristiques for Violin, getranskribeer vir bratsj deur Marco Misciagna''. Marco Misciagna (bratsj). MM. Vrygestel in 2024.<ref>{{Citation |title= Poilleux: 20 Études chantantes et caractéristiques for Violin, Transcribed for Viola by Marco Misciagna|url= https://www.discogs.com/it/release/31321767-%C3%89mile-Poilleux-Marco-Misciagna-20-%C3%89tudes-chantantes-et-caract%C3%A9ristiques-for-Violin|access-date=2024-05-12}}</ref> * ''Antonio Bartolomeo Bruni: 25 Etudes for Viola (World Premiere Recording)''. Marco Misciagna (bratsj). MM. Vrygestel in 2024.<ref>{{cite web | url=https://www.discogs.com/it/release/32304222-Antonio-Bruni-Marco-Misciagna-Bruni-25-Etudes-for-Viola-World-Premiere-Recording | title=Bruni: 25 Etudes for Viola (World Premiere Recording)|website=Discogs|date=2024-11-16|language=en-US|access-date=2024-11-16}}</ref> * ''Franz Anton Hoffmeister: 12 Etudes for Viola''. Marco Misciagna (bratsj). MM. Vrygestel in 2025.<ref>{{cite web | url=https://www.discogs.com/it/release/33469751-Franz-Anton-Hoffmeister-Marco-Misciagna-12-Etudes-for-Viola | title=Hoffmeister: 12 Etudes for Viola|website=Discogs|date=2025-03-21|language=en-US|access-date=2025-03-21}}</ref> * ''Agustín Barrios Mangoré: Compositions arranged for Viola Solo by Marco Misciagna'' - Bevat: Julia Florida, Las Abejas, Canción de Cuna, Leyenda de España, La Catedral ''(I. Preludio Saudade, II. Andante Religioso, III. Allegro Solemne)'', Una Limosna por el Amor de Dios, Preludio, Capricho Español, Gavota al Estilo Antiguo, Villancico de Navidad. Marco Misciagna (bratsj). MM. Vrygestel in 2025.<ref>{{cite web | url=https://www.discogs.com/it/release/33864405-Agust%C3%ADn-Barrios-Mangor%C3%A9-Marco-Misciagna-Agust%C3%ADn-Barrios-Mangor%C3%A9-Compositions-Arranged-for-Viola- | title=Agustín Barrios Mangoré: Compositions Arranged for Viola Solo by Marco Misciagna|website=Discogs|date=2025-03-21|language=en-US|access-date=2025-03-21}}</ref> * ''Georg Abraham Schneider: 6 Solos for Viola, Op. 19 & Variations, Op. 44 (gearrangeer vir bratsj deur Marco Misciagna)''. Marco Misciagna (bratsj). MM. Vrygestel in 2025.<ref>{{cite web | url=https://www.discogs.com/it/release/34509157-Georg-Abraham-Schneider-Marco-Misciagna-6-Solos-for-Viola-Op-19-Variations-Op-44- | title=Georg Abraham Schneider: 6 Solos for Viola, Op. 19 & Variations, Op. 44 (arr. Misciagna)|website=Discogs|date=2025-07-11|language=en-US|access-date=2025-03-21}}</ref> === Singels en EP’s === * ''[[Bohemian Rhapsody (rolprent)|Bohemian Rhapsody]], Arranged for Viola Solo by Marco Misciagna (Live)'' (2024) – Marco Misciagna (viola) – Live opname. Uitgegee deur MM, katalogusnommer MM04.<ref>{{Citation |title=Bohemian Rhapsody, Arranged for Viola Solo by Marco Misciagna (Live) |url=https://www.discogs.com/release/30797481-Marco-Misciagna-Bohemian-Rhapsody |access-date=2024-05-12}}</ref> * ''Tico-Tico no Fubá, Arranged for Viola Solo by Marco Misciagna (Live)'' (2024) – Marco Misciagna (viola) – Live opname. Uitgegee deur MM, katalogusnommer MM05.<ref>{{Citation |title=Tico Tico No Fubá, Arranged for Viola Solo (Live) |url=https://www.discogs.com/release/31018411-Marco-Misciagna-Tico-Tico-No-Fubá-Live |access-date=2024-05-12}}</ref> * ''Marco Misciagna: Samba for Viola Solo (Live)'' (2024) – Oorspronklike komposisie deur Marco Misciagna – Live opname. Uitgegee deur MM, katalogusnommer MM06.<ref>{{Citation |title=Samba for Viola Solo (Live) |url=https://www.discogs.com/release/31281698-Marco-Misciagna-Samba-for-Viola-Solo-Live |access-date=2024-05-12}}</ref> * ''Heinrich Ignaz Franz Biber: Passacaglia for Solo Viola, Arranged by Marco Misciagna (Live)'' (2024) – Live opname. Uitgegee deur MM, katalogusnommer MM08.<ref>{{Citation |title=Biber: Passacaglia for Solo Viola, Arranged by Marco Misciagna (Live) |url=https://www.discogs.com/it/release/31551832-Marco-Misciagna-Biber-Passacaglia-for-Solo-Viola-Arranged-by-Marco-Misciagna-Live |access-date=2024-08-23}}</ref> * ''Johann Sebastian Bach: Sonata No.1, BWV 1001, Transcribed for Viola by Marco Misciagna (Live)'' (2024) – Live opname. Uitgegee deur MM, katalogusnommer MM09.<ref>{{Citation |title=Bach: Sonata No.1, BWV 1001, Transcribed for Viola by Marco Misciagna (Live) |url=https://www.discogs.com/it/release/31779158-Marco-Misciagna-Bach-Sonata-No1-BWV-1001-Transcribed-for-Viola-by-Marco-Misciagna-Live |access-date=2024-09-20}}</ref> * ''Johann Sebastian Bach: Toccata & Fugue BWV 565, Arranged for Viola by Marco Misciagna (Live)'' (2024) – Live opname. Uitgegee deur MM, katalogusnommer MM10.<ref>{{Citation |title=Bach: Toccata & Fugue BWV 565, Arranged for Viola by Marco Misciagna (Live) |url=https://www.discogs.com/it/release/31901515-Marco-Misciagna-Bach-Toccata-Fugue-BWV-565-Arranged-for-Viola-by-Marco-Misciagna-Live |access-date=2024-10-04}}</ref> * ''Marco Anzoletti: Four Etudes for Viola Solo'' (2024) – Etudes Nos. 2 & 5 (1919) / Nos. 2 & 11 (1929). Uitgegee deur MM, katalogusnommer MM11.<ref>{{cite web |url=https://www.discogs.com/it/release/32170062-Marco-Anzoletti-Marco-Misciagna-Four-Etudes-for-Viola-Solo |title=Anzoletti: Four Etudes for Viola Solo|website=Discogs|date=2024-11-01|language=en-US|access-date=2024-11-01}}</ref> * ''Jiří Herold: Études for Viola (World Premiere Recording)'' (2025) – Ses Études vir solo bratsj. Uitgegee deur MM, katalogusnommer MM17.<ref>{{cite web |title=Jiří Herold: Études for Viola |url=https://www.discogs.com/release/33010086-Jiří-Herold-Études-for-Viola |access-date=2025-01-31}}</ref> == Oorspronklike komposisies en verwerkings == '''Oorspronklike komposisies''' : * Drie [[Flamenco]] Caprices vir onbegeleide altviool - El Vito / Capricho Andaluz / Malagueña (ook 'n weergawe vir onbegeleide viool) <ref>{{Verwysing|title=Misciagna: Three Flamenco Caprices for Solo Viola – El Vito – Capricho Andaluz – Malagueña (2010) für Viola|url=https://www.universaledition.com/Werke/Three-Flamenco-Caprices-for-Solo-Viola/P0350473 |access-date=2026-02-18 |website=www.universaledition.com |language=en}}</ref><ref>{{Verwysing|title=El Vito - Caprice Flamenco for viola sola (Marco Misciagna)|url=https://www.youtube.com/watch?v=6oOtmOd7hhc|access-date=2023-04-15|language=en}}</ref> * Inleiding en variasies oor die tema Mer Hayrenik (Armeense volkslied) vir onbegeleide altviool <ref>{{Verwysing|title=Marco Misciagna - Variations on Armenian National Anthem for viola solo|url=https://www.youtube.com/watch?v=JJ6ShQHOQak|access-date=2023-04-15|language=en}}</ref> * Morricone Film Suite vir solo altviool (Suite in 8 bewegings, hulde aan [[Ennio Morricone]] ) <ref name="list">{{Cite web|url=https://www.marcomisciagna.com/list-arrangements/|title=List Arrangements|last=SitoChiaro|website=Marco Misciagna|language=it-IT|access-date=2023-04-15|archive-date=2023-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415105622/https://www.marcomisciagna.com/list-arrangements/|url-status=dead}}</ref> * Altviool Blues vir onbegeleide altviool <ref name="viola">{{Verwysing|title=VIOLA BLUES - Marco Misciagna|url=https://www.youtube.com/watch?v=y9jzriePZXE|access-date=2023-04-15|language=en}}</ref> * 6 Jazz Viola Preludes vir onbegeleide altviool (1-Ragtime, 2-Cafè Concerto, 3-Ragtime Boogie, 4-Ballade, 5-A J.S.Bach Joke, 6-Just After Midnight) <ref name="viola" /> * Fantasie vir onbegeleide altviool <ref>{{Verwysing|title=Jerusalem Fantasy (for viola solo) - Marco Misciagna|url=https://www.youtube.com/watch?v=1In6qJ7efEU|access-date=2023-04-15|language=en}}</ref> * Samba vir onbegeleide altviool <ref>{{Verwysing|title=SAMBA for viola solo, Marco Misciagna|url=https://www.youtube.com/watch?v=0GpdZV1egoM|access-date=2023-04-15|language=en}}</ref> * Star Wars Suite vir onbegeleide altviool (huldiging aan [[John Williams]]) <ref name="list" /> * Jazz Caprices vir onbegeleide altviool <ref name="list" /> * 3 stukke, hulde aan Charlie Byrd vir onbegeleide altviool (1-Swing'59, 2-Blues vir Felix, 3-Spaanse Altviool Blues) <ref name="list" /> * Fantasia op die Ierse volksliedjie "The last rose of summer" : vir viool en klavier / Romolo Pio Misciagna ; (hersiening en vioolkadens deur Marco Misciagna) <ref>{{Cite web|url=http://www.bncs.beniculturali.it/opac_cosenza/opac/cosenza/scheda.jsp?bid=CSA0066190|title=Ricerca bibliografica|last=Admin|website=www.bncs.beniculturali.it|language=it|access-date=2023-03-14|archive-date=2023-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230314222158/http://www.bncs.beniculturali.it/opac_cosenza/opac/cosenza/scheda.jsp?bid=CSA0066190|url-status=dead}}</ref> '''Reëlings''' : * [[Isaac Albeniz|Isaac Albéniz]] : Asturias vir altviool (uit: Suite española No. 1, vir klavier, op. 47) / Rumores de la caleta vir altviool (uit: Recuerdos de viaje, vir klavier, op. 71) <ref name="partitura">{{Cite web|url=https://partitura-verlag.com/de/shop-de/product/viola-virtuosa/category_pathway-12|title=Viola Virtuosa Albéniz, Tárrega, Sor Vier Solo Transkriptionen aus Spanien|website=partitura-verlag.com|access-date=2023-03-19|archive-date=2023-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319123846/https://partitura-verlag.com/de/shop-de/product/viola-virtuosa/category_pathway-12|url-status=dead}}</ref> * [[Francisco Tárrega]] : Tango, Recuerdos de la Alhambra, Caprice Arabe vir altviool (oorspronklike vir kitaar)<ref name="partitura" /> * Fernando Sor : Andante - Duo for one Viola (uit: 24 leçons progressives, vir kitaar, op. 31) <ref name="partitura" /> * Manuel De Falla : Danza del molinero aus El sombrero de tres picos vir altviool<ref>{{Cite web|url=https://www.stretta-music.it/viola-virtuosa-2-nr-664339.html|title=Viola virtuosa 2 {{!}} comprare nello shop online di Stretta|website=www.stretta-music.it|language=it|access-date=2023-03-19}}</ref> * Julio Salvador Sagreras : El colibrí - Imitación al vuelo del picaflor vir altviool<ref>{{Cite web|url=https://www.stretta-music.it/viola-virtuosa-2-nr-664339.html|title=Viola virtuosa 2 {{!}} comprare nello shop online di Stretta|website=www.stretta-music.it|language=it|access-date=2023-03-19}}</ref> * Jacques Bittner : Suite vir altviool <ref>{{Cite web|url=https://davinci-edition.com/editor/marco-misciagna/|title=DA VINCI PUBLISHINGMarco Misciagna|website=DA VINCI PUBLISHING|language=en-US|access-date=2023-03-19}}</ref> * [[Carl Philipp Emanuel Bach|Carl Philipp Emmanuel Bach]] : Pedaloefening, vir altviool <ref>{{Cite web|url=https://davinci-edition.com/editor/marco-misciagna/|title=DA VINCI PUBLISHINGMarco Misciagna|website=DA VINCI PUBLISHING|language=en-US|access-date=2023-03-19}}</ref> * [[Carl Philipp Emanuel Bach|Carl Philipp Emmanuel Bach]] : Sonate in a mineur, vir altviool <ref>{{Cite web|url=https://davinci-edition.com/editor/marco-misciagna/|title=DA VINCI PUBLISHINGMarco Misciagna|website=DA VINCI PUBLISHING|language=en-US|access-date=2023-03-19}}</ref> * Agustín Barrios Mangoré: La Catedral / Julia Florida vir altviool (oorspronklike vir kitaar)<ref>{{Cite web |url=https://partitura-verlag.com/de/shop-de/product/augustin-barrios-mangore-1885-1944-la-caterdal-julia-floridafuer-viola/category_pathway-12 |title= Augustín Barrios Mangoré (1885–1944) La Catedral - Julia Florida für Viola |website=partitura-verlag.com|access-date=2024-06-07 }}</ref> * Agustín Barrios Mangoré: La Catedral / Julia Florida vir tjello (oorspronklike vir kitaar)<ref>{{Cite web |url= https://partitura-verlag.com/de/shop-de/product/mangore/category_pathway-12 |title= Augustín Barrios Mangoré (1885–1944) La Catedral - Julia Florida for Violoncello |website= partitura-verlag.com |access-date= 2024-06-07 |archive-date= 2024-06-07 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240607214519/https://partitura-verlag.com/de/shop-de/product/mangore/category_pathway-12 |url-status= dead }}</ref> == Toekennings == * 2017 - [https://garanteminori.consiglio.puglia.it/-/alla-garante-regionale-dell-infanzia-e-dell-adolescenza-rosy-paparella-il-premio-speciale-all-educatore Toekenning "Arte, Sport e territorio" - Uitnemendheid van Puglia.] * 2019 - Internasionale Toekenning "Fontane di Roma" (37ste uitgawe) <ref>{{Cite web|url=https://www.agenziacomunica.net/2019/06/12/37-premio-fontane-di-roma-i-vincitori-e-la-cerimonia/?print=print|title=37° Premio Fontane di Roma, i vincitori e la cerimonia - Agenzia Comunica|website=www.agenziacomunica.net|access-date=2023-03-19}}</ref> * 2019 - Elmo Prys "Stories van Gewone Kultuur" <ref>{{Cite web|url=https://www.eventspress.it/2019/08/04/nomi-di-eccezione-per-il-premio-elmo-2019-rizziconi-rc-6-agosto-2019-ore-21/|title=NOMI DI ECCEZIONE PER IL PREMIO ELMO 2019 RIZZICONI (RC) 6 AGOSTO 2019 - ORE 21 » Eventspress|website=Eventspress|language=it-IT|access-date=2023-03-19}}</ref> * 2019 - Internasionale Prys - Goue Medalje "Maison des Artistes" ( [[Universiteit van Rome|Sapienza Universiteit van Rome]] ); * 2019 - Constantinus Magnus Internasionale Toekenning (Konstantiniese Nemagniese Orde van St.Stephen); <ref>{{Cite web|url=http://www.consolatorusan.it/pag.php?n=830|title=IL CONSOLE ONORARIO MARCO GINESI PRESENZIA ALLA VIII EDIZIONE DEL "CONSTATINUS MAGNUS".|website=www.consolatorusan.it|access-date=2023-03-14}}</ref> * 2019 - "Vigna d'Argento" Award ( Palazzo Montecitorio, Kamer van Afgevaardigdes, Rome); <ref>{{Cite web|url=https://www.romatoday.it/eventi/premio-vigna-d-argento-26-settembre-2019.html|title=Da Lecce a Roma: il premio Vigna D'argento, edizione speciale in collaborazione con l'Associazione Pugliesi nel mondo|website=amp.romatoday.it|access-date=2023-03-19}}</ref> * 2019 - Internasionale Toekenning "Hertogin Lucrezia Borgia" <ref>{{Cite web|url=https://www.cronacacomune.it/notizie/37226/iv-edizione-del-premio-internazionale-duchessa-lucrezia-borgia-bisceglie-ba.html#null|title="IV Edizione del Premio Internazionale Duchessa Lucrezia Borgia" a Bisceglie (Ba)|website=www.cronacacomune.it|access-date=2023-03-14}}</ref> * 2019 - City of Naples International Award for Art, Culture and Fashion, 9th Edition Academy Oscar <ref>{{Cite web|url=http://occhioallartistamagazine.it/2019/09/12/meritato-successo-per-la-nona-edizione-del-premio-citta-di-napoli-al-maschio-angioino/|title=Meritato successo per la nona edizione del premio "Città di Napoli" al Maschio Angioino|date=2019-09-12|website=Occhio all'Artista Magazine|language=it-IT|access-date=2023-03-19|archive-date=2023-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319123842/http://occhioallartistamagazine.it/2019/09/12/meritato-successo-per-la-nona-edizione-del-premio-citta-di-napoli-al-maschio-angioino/|url-status=dead}}</ref> * 2019 - "Cicero Award" ''(Fondazione "Marco Tullio Cicerone")'' <ref>{{Cite web|url=https://fondazionecicerone.it/cicero-award-2019/|title=Cicero Award 2019 {{!}} Fondazione M.T. Cicerone|last=Castellucci|first=Pubblicato da Ciro|language=it-IT|access-date=2023-03-19}}</ref> * 2019 - Vincenzo Crocitti- Award ("VINCE International", Rome) ''<ref>{{Cite web|url=https://premiovincenzocrocitti.com/premiazioni/premiazioni-2019/|title=Premiazioni 2019|date=2020-03-26|website=Premio Vincenzo Crocitti International|language=it-IT|access-date=2023-03-19|archive-date=2023-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319123840/https://premiovincenzocrocitti.com/premiazioni/premiazioni-2019/|url-status=dead}}</ref>'' * 2019 - Goue Histonium Award <ref>{{Cite news|accessdate=2023-03-27}}</ref> * 2019 - [[Mona Lisa]] Award 2019 <ref>{{Cite web|url=https://www.pastorevito.it/biennale-internazionale-darte-contemporanea-barocco-salentino-vitoronzo-pastore/|title=BIENNALE INTERNAZIONALE D'ARTE CONTEMPORANEA "BAROCCO SALENTINO" - Vitoronzo Pastore ⋆|last=Pastore|first=Vitoronzo|date=2020-07-30|language=it-IT|access-date=2023-03-27}}</ref> * 2020 - Ubaldo Lay Award <ref>{{Cite web|url=https://www.pastorevito.it/biennale-internazionale-darte-contemporanea-barocco-salentino-vitoronzo-pastore/|title=BIENNALE INTERNAZIONALE D'ARTE CONTEMPORANEA "BAROCCO SALENTINO" - Vitoronzo Pastore ⋆|last=Pastore|first=Vitoronzo|date=2020-07-30|language=it-IT|access-date=2023-03-27}}</ref> * 2020 - Die "Silver Chimera" 2020 Award <ref>{{Cite web|url=https://www.cataniatoday.it/cronaca/premio-chimera-argento-medici-operatori-sanitari-comune-catania.html|title=Il premio Chimera d’argento 2020 assegnato a medici e sanitari|website=amp.cataniatoday.it|access-date=2023-03-19}}</ref> * 2021 - Nasionale Toekenning "Silver Eagle" <ref>{{Cite news|accessdate=2023-03-19}}</ref> == Eerbewyse == * Silwer Jubileum Meriete Medalje van die Heilige Militêre Konstantiniese Orde van Saint George toegeken op 16/04/2016; <ref>{{Cite web|url=https://www.marcomisciagna.com/premi-e-riconoscimenti-marco-misciagna/|title=Premi e riconoscimenti Marco Misciagna|last=SitoChiaro|website=Marco Misciagna|language=it-IT|access-date=2023-04-15|archive-date=2020-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804103641/https://www.marcomisciagna.com/premi-e-riconoscimenti-marco-misciagna/|url-status=dead}}</ref> * Silwer Medalje van Verdienste vir die 300ste herdenking van die ''Bolla Militantis Ecclesiae'' ''afgekondig deur Pous Clemens XI'' van die Heilige Militêre Konstantiniese Orde van Saint George toegeken op 27/05/2018; <ref>{{Cite web|url=https://www.marcomisciagna.com/premi-e-riconoscimenti-marco-misciagna/|title=Premi e riconoscimenti Marco Misciagna|last=SitoChiaro|website=Marco Misciagna|language=it-IT|access-date=2023-04-15|archive-date=2020-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804103641/https://www.marcomisciagna.com/premi-e-riconoscimenti-marco-misciagna/|url-status=dead}}</ref> * Goue Medalje - Herdenking van die 150ste herdenking van die Nasionale Opera van Oekraïne (Mei 2018) <ref>{{Cite web|url=https://biz.nv.ua/finance/-50023972.html|title=День Европы в Киеве: в Национальной опере Украины состоялся концерт Gala Europa|date=2019-05-31|website=NV|language=ru|access-date=2023-04-15}}</ref> * Ereburgerskap van die stad Ayvalık – Turkye (Februarie 2018) <ref>{{Cite web|url=https://www.hurriyet.com.tr/kitap-sanat/fahri-ayvalikli-misciagnadan-cilgin-ispanyol-danslari-40908977|title=Fahri Ayvalıklı Misciagna’dan çılgın İspanyol dansları|website=www.hurriyet.com.tr|language=tr|access-date=2023-03-14}}</ref> * Medalje vir samewerking in die Oekraïne. No. 988 - 2 November 2020 <ref>{{Cite web|url=https://vto-orden.com.ua/catalog/award/znak-narodnoyi-poshani-za-plidnu-spivpracyu|title=Medal for Cooperation in Ukraine. No. 988 (02/11/2020)}}</ref> * Medalje van die Orde van St George Oekraïne. No.1725 – 2 November 2020 <ref>{{Cite web|url=https://vto-orden.com.ua/catalog/award/vidznaka-za-sluzhinnya-bogu-i-ukrayini-dlya-kapela|title=Medal of the Order of St. George Ukraine. No.1725 – 2 November 2020;}}</ref> * Geagte Besoeker van die Stad [[Santiago de Cuba]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.marcomisciagna.com/Marco Misciagna Amptelike webwerf] * [https://www.digressionemusic.it/portfolio-items/maurice-vieux/ MAURICE VIEUX] * [https://www.brilliantclassics.com/articles/c/campagnoli-41-caprices-for-viola-op22-arranged-for-viola-piano-by-carl-albert-tottmann/ Campagnoli: 41 Caprices for Viola Op.22, verwerk vir Altviool & Klavier deur Carl Albert Tottmann - Brilliant Classics] * [https://www.discogs.com/it/artist/7545335-Marco-Misciagna Marco Misciagna] * [https://rachmaninov.ru/institut/personalii/pochyotnyie-professora/marko-mishanya Марко Мишанья] * [http://alionbalticfestival.com/miscignia.html Alion Baltiese Musiekfees | Marco Misciagna] * [https://www.pantonale.com/music-festival/de/archiv/philharmonika-2016.php Pantonale Musikveranstaltungen des Pantonale e.] [https://www.pantonale.com/music-festival/de/archiv/philharmonika-2016.php V. Berlyn - PHILHARMONIKA 2016] * [http://www.consolatorusan.it/pag.php?n=830 IL CONSOLE ONORARIO MARCO GINESI PRESENZIA ALLA VIII EDIZIONE DEL “CONSTATINUS MAGNUS”.] * [https://www.hurriyet.com.tr/kitap-sanat/fahri-ayvalikli-misciagnadan-cilgin-ispanyol-danslari-40908977 Fahri Ayvalıklı Misciagna'dan çılgın İspanyol dansları] {{Normdata}} [[Kategorie:Violiste]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1984]] [[Kategorie:Artikels met hAudio-mikroformate]] ivtrnr8ludop0a2y9iecjxya5110ed2 0 403545 2964851 2925061 2026-09-03T18:04:15Z Jcb 223 2964851 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} '''Juan Carlos Upegui Vanegas''' ([[Medellín]], [[Colombia]], 10 Mei 1989), is 'n [[politikus]] en [[filosoof]]. Hy is medestigter van die Tamatieparty en die Onafhanklike Party. Hy was sekretaris van geweldloosheid van [[Medellín]] vir die tydperk 2020-2022.<ref name="sec">https://www.medellin.gov.co/es/sala-de-prensa/noticias/juan-carlos-upegui-es-el-nuevo-secretario-de-la-no-violencia/</ref><ref name="ren">https://www.elcolombiano.com/antioquia/renuncia-secretario-de-no-violencia-de-medellin-2022-GB16605030</ref><ref>https://www.infobae.com/tag/juan-carlos-upegui/</ref><ref>https://www.eluniversal.com.co/politica/partido-del-tomate-una-opcion-joven-y-de-renovacion-politica-137817-KQEU226738</ref> Hy het sy kinderjare en adolessensie geleef in gemeente 5 - Castilla, geleë in die noordoostelike gebied van Medellín. Hy het sy primêre opleiding aan die Institución Educativa Tricentenario voltooi en later die INEM José Félix de Restrepo betree, waar hy sy baccalaureaat voltooi het met die klem in Geesteswetenskappe. Hy was deel van astronomie-saadbeddings en was 'n lid van die Verkenners. Sy pa is 'n ekonoom en onderwyser wat toegewy is aan staatsdiens.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=1908wn3MiaQ</ref><ref name="cons">https://www.centronacionaldeconsultoria.com/post/juan-carlos-upegui-es-el-candidato-a-la-alcaldia-de-medellin-por-independientes</ref><ref>https://www.lasillavacia.com/historias/silla-nacional/con-upegui-el-quinterismo-va-por-una-dulce-derrota-en-medellin/</ref> '''Upegui''' het sy politieke deelname in opposisie teen Uribismo op nasionale en streeksvlak verhoog, weens teenstrydighede met die Demokratiese Veiligheidsbeleid en sy standpunt oor vrede. As lid van die Tamatieparty het hy by die Golf van Vrede aangesluit, 'n beweging wat die Vredesooreenkomste van 2016 ondersteun het. Op 'n toer deur die Medellín-burgemeesterskantoor het hy die voorbereiding van die Medellín-toekomsontwikkelingsplan ondersteun, hy was aan die voorpunt van die skepping van die Sekretariaat van Nie-Geweld en van die Bestuur van Strategiese Projekte.<ref>https://www.infobae.com/america/colombia/2021/10/21/secretario-de-no-violencia-de-medellin-lanza-fuertes-trinos-contra-alvaro-uribe/</ref><ref name="sec" /> Hy was 'n filosoof aan die Nasionale Universiteit met die klem op die Studie van Natuurlike Tale toegepas op [[tegnologie]] en die studie van data. Hy het ook by Harvard-Bloomberg opgelei in Leadership of Cities. Gedurende sy lewe het hy deur burgerlike, omgewings- en vredesbewegings soos Piensa Verde, die Tamatieparty en die Vredegolf deurgegaan. Hierdie organisasie het daarop gefokus om die klimaatkrisis aan te spreek deur die plant van [[Boom|bome]] as 'n simbool van lewe en wil om die planeet te beskerm.<ref name="cons" /><ref>https://www.youtube.com/watch?v=X5l0Ej8EU7c</ref> Upegui het saam met ander jongmense van Medellín die Onafhanklike Party gestig. In die 2019-verkiesing het die huidige burgemeester Daniel Quintero Calle die beste uitgekom met die hoogste stem in die stad (304 000 stemme). Upegui was die leier van die programlyn.<ref>https://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Elecciones_locales_de_Medell%C3%ADn_de_2019&oldid=152455381</ref><ref name="minuto">https://www.minuto30.com/juan-carlos-upegui-precandidato-alcaldia-medellin/1406040/</ref> Tydens sy deelname aan die Medellín-burgemeesterskantoor het hy die voorbereiding van die Medellín-toekomsontwikkelingsplan 2020-2023 ondersteun, hy was in beheer van die skepping en implementering van die sekretariaat van geweldloosheid en die bestuur van strategiese projekte.<ref name="minuto" /> In 2020 het hy die eerste sekretaris van geweldloosheid in die geskiedenis van Medellín en Colombia geword. Dit het 'n vermindering in die moordsyfer behaal met groter implementering van die Vredesooreenkomste vir die tydperk 2019-2023, en die skepping van ekonomiese en kulturele strategieë ten gunste van vrede, soos Hecho en Paz en Música por la Vida, wat in verwysings vir die hele land.<ref>https://www.publimetro.co/medellin/2023/03/06/creo-que-la-juventud-debe-tomarse-la-politica-juan-carlos-upegui/</ref><ref name="ren" /><ref>https://www.medellin.gov.co/es/sala-de-prensa/noticias/como-una-ciudad-comprometida-con-la-implementacion-asi-cerro-medellin-la-conmemoracion-de-los-cinco-anos-del-acuerdo-de-paz/</ref><ref>https://www.bluradio.com/blu360/antioquia/medellin-ajusta-record-de-siete-dias-consecutivos-sin-homicidios-rg10</ref> '''Upegui''' is gekies om Stadsleierskap by Bloomberg-Harvard te studeer, waar hy opleidingsruimtes met verskeie burgemeesters en wêreldleiers gedeel het.<ref>https://www.semana.com/politica/articulo/elecciones-2023-juan-carlos-upegui-es-el-candidato-de-daniel-quintero-para-la-alcaldia-de-medellin/202351/</ref> In Februarie 2022 het Upegui uit sy pos as sekretaris bedank, en begin in Desember van dieselfde jaar het hy sy veldtog vir die burgemeesterskantoor van Medellín begin. Hy is bevestig as Daniel Quintero se kandidaat in die verkiesing volgende Oktober. Op 6 Julie 2023 het Upegui amptelik sy kandidatuur as burgemeester van Medellín in die Castilla-woonbuurt bekendgestel - gemeente 5, waar hy gebore en getoë is.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=I8aahbLofyA</ref><ref>https://www.lafm.com.co/colombia/quinterismo-eligio-a-su-candidato-para-elecciones-de-octubre</ref><ref>https://www.semana.com/politica/articulo/elecciones-2023-juan-carlos-upegui-es-el-candidato-de-daniel-quintero-para-la-alcaldia-de-medellin/202351/</ref><ref>https://www.bluradio.com/blu-4-0/medellin-tiene-el-mejor-plan-de-desarrollo-del-pais-segun-el-departamento-nacional-de-planeacion</ref><ref>https://noticias.caracoltv.com/politica/elecciones-colombia/juan-carlos-upegui-presenta-candidatura-a-alcaldia-de-medellin-rg10</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1989]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Colombiaanse politici]] [[Kategorie:Filosowe]] [[Kategorie:Politici]] [[Kategorie:Colombia]] 8dfqub3h4h6a4j17utstiafdzw1aaeo 0 409411 2964960 2957937 2026-09-04T07:08:17Z JMK 649 +kat, teksdetails 2964960 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Marasalvatrucha13.png|duimnael|Foto wat lid van MS13-bende en sy [[tatoeëermerk]] uitbeeld. Werk van die Federale Buro van Ondersoek ([[FBI]]).]] '''Mara Salvatrucha''', algemeen bekend as '''MS-13''', is 'n internasionale kriminele bende wat in die 1980's in [[Los Angeles]], [[Kalifornië]], ontstaan het. Oorspronklik is die bende gestig om Salvadoraanse immigrante teen ander bendes in die Los Angeles-omgewing te beskerm. Mettertyd het die bende gegroei tot 'n meer tradisionele kriminele organisasie. MS-13 het 'n lang tyd wedywering met die 18de Straat-bende. Baie MS-13-lede is na die einde van die Salvadoraanse Burgeroorlog in 1992 na [[El Salvador]] gedeporteer, of nadat hulle in hegtenis geneem is, wat die verspreiding van die bende na Sentraal-Amerika vergemaklik het. Die bende is tans aktief in baie dele van die Amerikaanse vasteland van die [[Verenigde State]], [[Kanada]], [[Mexiko]] en [[Sentraal-Amerika]]. Die meeste lede is veral Sentraal-Amerikaanse — Salvadorane. As 'n internasionale bende is sy geskiedenis nou gekoppel aan die verhouding tussen die Verenigde State en El Salvador. In 2018 was die bende se Amerikaanse ledetal van tot 10 000 verantwoordelik vir minder as 1% van die 1,4 miljoen bendelede in die Verenigde State, en 'n soortgelyke deel van bendemoorde. Die bende word dikwels deur die Verenigde State se [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] na verwys, om te pleit vir 'n strenger immigrasiebeleid. ==Beskrywing== ===Etimologie=== Daar is 'n geskil oor die [[etimologie]] van die naam. Sommige bronne sê die bende is vernoem na La Mara, 'n straat in [[San Salvador]], en die Salvatrucha-guerrilla's wat in die Salvadoraanse Burgeroorlog geveg het.<ref>{{cite web|url=http://www.apfn.org/APFN/MS-13.HTM|title=America's Most Dangerous Gang|author=Domash, Shelly Feuer|publisher=apfn.org|access-date=21 Desember 2023|archive-date=30 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190430053303/http://www.apfn.org/APFN/MS-13.HTM|url-status=dead}}</ref> Daarbenewens beteken die woord ''mara'' bende in Caliche-sleng en is geneem van ''marabunta'', die naam van 'n kwaai tipe [[mier]]. "Salvatrucha" kan 'n kombinasie wees van die woorde ''Salvadoran'' en ''trucha'', 'n Caliche-woord vir wakker wees. Die term "Salvatruchas" is verduidelik as 'n verwysing na Salvadoraanse kleinboere wat opgelei is om guerrillavegters te word, waarna verwys word as die "Farabundo Martí National Liberation Front." Die '13' staan glo vir die letter M, die dertiende letter van die [[alfabet]], maar daar word ook gerugte dat dit hulde bring aan die Mexikaanse Mafia-tronkbende.<ref>{{cite web|url=http://www.dcspotlight.com/features/living-the-life/ms-13-gangs-infiltrating-the-suburbs-of-washington-dc/|title=MS-13: Gangs infiltrating the suburbs of Washington, DC|website=dcspotlight.com|publisher=DC Spotlight Newspaper|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614063408/https://dcspotlight.com/features/living-the-life/ms-13-gangs-infiltrating-the-suburbs-of-washington-dc/|archive-date=14 Junie 2018|url-status=live|access-date=5 Februarie 2014}}</ref> ===Eienskappe=== [[Lêer:Mara Salvatrucha MS13.jpg|links|duimnael|’n MS-bende-teken en tatoeëermerke .]] Lidmaatskap in Mara Salvatrucha bestaan hoofsaaklik uit Salvadorane en Salvadorese Amerikaners, maar ook Hondurese, Guatemalane, Meksikane en ander Sentraal- en Suid-Amerikaners.<ref name="MS-13 Threat">[https://archives.fbi.gov/archives/news/stories/2008/january/ms13_011408 The MS-13 Threat] fbi.gov (14 Januarie 2008) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110131639/https://archives.fbi.gov/archives/news/stories/2008/january/ms13_011408 |date=10 Januarie 2017 }}</ref> Sentraal-Amerikaners is die primêre teikens van geweld en dreigemente van geweld deur MS-13..<ref name="Rose">{{cite news|url=https://www.npr.org/2017/07/28/539744533/long-island-officials-concerned-with-trump-s-ms-13-crackdown-tactics|title=Long Island Officials Concerned With Trump's MS-13 Crackdown Tactics|last1=Rose|first1=Joel|date=28 Julie 2017|work=NPR|access-date=13 Augustus 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614070739/https://www.npr.org/2017/07/28/539744533/long-island-officials-concerned-with-trump-s-ms-13-crackdown-tactics|archive-date=14 Junie 2018|url-status=live}}</ref> Baie van die slagoffers is minderjarig.<ref name="Demick" /> Minderjariges maak ook uit die meerderheid van verdagtes wat gearresteer is vir moorde wat aan MS-13 toegeskryf word.<ref name="Demick">{{cite news|url=https://www.latimes.com/nation/la-na-ms13-trump-20170727-story.html|title=Trump heads to Long Island, using brutal MS-13 murders to justify deportations|last1=Demick|first1=Barbara|date=28 Julie 2017|work=Los Angeles Times|access-date=13 Augustus 2017}}</ref> MS-13-bendelede arriveer gewoonlik as onbegeleide minderjariges na die Verenigde State van Sentraal-Amerika.<ref name="A place to sleep, party and kill">[https://www.latimes.com/california/story/2021-07-07/abandoned-la-building-ms-13-destroyer-killings A place to sleep, party and kill: Abandoned L.A. buildings become MS-13 gang ‘destroyers’] Matthew Ormseth, ''[[Los Angeles Times]]'' (7 Julie 2021) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230530235255/https://www.latimes.com/california/story/2021-07-07/abandoned-la-building-ms-13-destroyer-killings |date=30 Mei 2023 }}</ref> Baie skooldistrikte wat Sentraal-Amerikaanse migrante ontvang het, was huiwerig om onbegeleide tieners toe te laat toe hulle van Sentraal-Amerika aangekom het, wat hulle tuis gelaat het en kwesbaar is vir bendewerwing.<ref name="Demick"/> Werwing is dikwels gedwonge. In El Salvador word kinders gewerf terwyl hulle skool, kerk of werk toe reis. Jongmense wat om watter rede ook al gearresteer word, word gewoonlik tydens opsluiting in die een of ander bende in geforseer.<ref>{{Cite book|title=Crónicas negras : desde una región que no cuenta|author=Anderson, Jon Lee|year=2014|isbn=9786071129390|oclc=880357916}}</ref> MS-13 is berug vir hul geweld en 'n subkulturele morele kode gebaseer op genadelose vergelding. Aspirante word vir 13 sekondes geslaan as 'n inisiasie om by die bende aan te sluit, 'n ritueel wat bekend staan as 'n "beat-in".[ <ref>{{cite web|url=https://www.boston.com/news/crime/2016/04/21/inside-ms-13-initiation-rituals-and-internal-feuds|title=Inside MS-13's secret initiation rituals and internal feuds|date=21 April 2016|work=Boston.com|access-date=30 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sfgate.com/bayarea/article/MS-13-gang-members-convicted-by-S-F-jury-2333130.php|title=MS-13 gang members convicted by S.F. jury - SFGate|date=30 Augustus 2011|work=SFGate|access-date=30 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.americasquarterly.org/node/1066/1346370920000|title=Montreal MP Probes the Sub-Culture of Gangs in Canada - Americas Quarterly|date=12 November 2009|work=Americas Quarterly|access-date=30 September 2016}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Pdpd5SrHXvsC&q=ms+13+13+seconds&pg=PA181|title=Exploitation of Border Security by MS-13 in Aiding Al Qaeda's Agenda for ... - Google Books|date=2007|access-date=30 September 2016|isbn=9780549332657}}{{Dooie skakel|date=Desember 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.washingtontimes.com/news/2005/aug/25/20050825-102732-6297r/|title=9 MS-13 members held in police raids - Washington Times|date=25 Augustus 2005|work=[[The Washington Times]]|access-date=30 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/news/the-fight-against-ms-13/|title=The Fight Against MS-13 - CBS News|date=1 Desember 2005|work=CBS News|access-date=30 September 2016}}</ref> Ten minste een faksie van MS-13 – die Fulton-kliek in Los Angeles – het van voornemende lede vereis om 'n moord te pleeg om vir volwaardige lidmaatskap oorweeg te word.<ref name="New murders">[https://www.latimes.com/california/story/2021-08-24/new-murders-and-more-ms-13-members-added-to-sprawling-case-against-gang-clique New murders and more MS-13 members added to sprawling case against gang’s clique] Matthew Ormseth, ''[[Los Angeles Times]]'' (24 Augustus 2021) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210825022608/https://www.latimes.com/california/story/2021-08-24/new-murders-and-more-ms-13-members-added-to-sprawling-case-against-gang-clique |date=25 Augustus 2021 }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * Adams, Jennifer J. and Jesenia M. Pizarro, PhD. "[http://www.ngcrc.com/journalofgangresearch/jour.v16n4.art1.ms13.pdf MS-13: A GANG PROFILE]" ([https://web.archive.org/web/20151116183627/http://www.ngcrc.com/journalofgangresearch/jour.v16n4.art1.ms13.pdf Archive]). ''Journal of Gang Research''. Volume 16, Nommer 4. Somer, 2009. * {{cite journal |first=Ana |last=Arana |title=How the Street Gangs Took Central America |url=https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_may-june-2005_84_3/page/n151 |journal=Foreign Affairs |volume=84 |issue=3 |year=2005 |pages=98–110 |doi=10.2307/20034353 |jstor=20034353 }} * De Amacis, Albert (MPMM, MPIA). "[https://www.ncjrs.gov/pdffiles1/239226.pdf Mara Salvatrucha (MS-13) And Its Violent World]" ([https://www.webcitation.org/6d5YZ8Mm0?url=http://web.archive.org/web/20151116183153/https://www.ncjrs.gov/pdffiles1/239226.pdf Archive]). University of Pittsburgh Graduate School for Public and International Affairs, Independent Study October 9, 2010. * Dudley, Steven. 2020. ''MS-13: The Making of America's Most Notorious Gang''. Blackstone. * Federico Brevé "The Maras: A Menace to the Americas", Military Review, Julie–Augustus 2007. * Tom Diaz ''[http://www.press.umich.edu/3756504/no_boundaries No Boundaries: Transnational Latino Gangs and American Law Enforcement]'', Ann Arbor, Mich.: University of Michigan Press, 2009. * Samuel Logan ''[https://web.archive.org/web/20121226205508/http://www.thisisforthemarasalvatrucha.com/ms-13.html This Is for the Mara Salvatrucha]: Inside the MS-13, America's Most Violent Gang'', 2009 * UNODC, Mei 2007; Washington Office on Latin America and the Instituto Tecnológico Autónomo de México (ITAM) ''Transnational Youth Gangs in Central America, Mexico and the United States'', Maart 2007. * {{cite book |first=Thomas W. |last=Ward |title=Gangsters Without Borders: An Ethnography of a Salvadoran Street Gang |url=https://archive.org/details/gangsterswithout0000ward |location=New York |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-985906-1 }} {{Normdata}} [[Kategorie:Misdaad]] [[Kategorie:Bendes]] 15x7219j2f9acbrpzrq03jpv2d8n3k9 2964961 2964960 2026-09-04T07:10:52Z JMK 649 2964961 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Marasalvatrucha13.png|duimnael|Foto wat lid van MS13-bende en sy [[tatoeëermerk]] uitbeeld. Werk van die Federale Buro van Ondersoek ([[FBI]]).]] '''Mara Salvatrucha''', algemeen bekend as '''MS-13''', is 'n internasionale kriminele bende wat in die 1980's in [[Los Angeles]], [[Kalifornië]], ontstaan het. Oorspronklik is die bende gestig om Salvadoraanse immigrante teen ander bendes in die Los Angeles-omgewing te beskerm. Mettertyd het die bende gegroei tot 'n meer tradisionele kriminele organisasie. MS-13 het 'n lang tyd wedywering met die 18de Straat-bende. Baie MS-13-lede is na die einde van die Salvadoraanse Burgeroorlog in 1992 na [[El Salvador]] gedeporteer, of nadat hulle in hegtenis geneem is, wat die verspreiding van die bende na Sentraal-Amerika vergemaklik het. Die bende is tans aktief in baie dele van die Amerikaanse vasteland van die [[Verenigde State]], [[Kanada]], [[Mexiko]] en [[Sentraal-Amerika]]. Die meeste lede is veral Sentraal-Amerikaanse — Salvadorane. As 'n internasionale bende is sy geskiedenis nou gekoppel aan die verhouding tussen die Verenigde State en El Salvador. In 2018 was die bende se Amerikaanse ledetal van tot 10&nbsp;000 verantwoordelik vir minder as 1% van die 1,4 miljoen bendelede in die Verenigde State, en 'n soortgelyke deel van bendemoorde. Die bende word dikwels deur die Verenigde State se [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] na verwys, om te pleit vir 'n strenger immigrasiebeleid. ==Beskrywing== ===Etimologie=== Daar is 'n geskil oor die [[etimologie]] van die naam. Sommige bronne sê die bende is vernoem na La Mara, 'n straat in [[San Salvador]], en die Salvatrucha-guerrilla's wat in die Salvadoraanse Burgeroorlog geveg het.<ref>{{cite web|url=http://www.apfn.org/APFN/MS-13.HTM|title=America's Most Dangerous Gang|author=Domash, Shelly Feuer|publisher=apfn.org|access-date=21 Desember 2023|archive-date=30 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190430053303/http://www.apfn.org/APFN/MS-13.HTM|url-status=dead}}</ref> Daarbenewens beteken die woord ''mara'' bende in Caliche-sleng en is geneem van ''marabunta'', die naam van 'n kwaai tipe [[mier]]. "Salvatrucha" kan 'n kombinasie wees van die woorde ''Salvadoran'' en ''trucha'', 'n Caliche-woord vir wakker wees. Die term "Salvatruchas" is verduidelik as 'n verwysing na Salvadoraanse kleinboere wat opgelei is om guerrillavegters te word, waarna verwys word as die "Farabundo Martí National Liberation Front." Die '13' staan glo vir die letter M, die dertiende letter van die [[alfabet]], maar daar word ook gerugte dat dit hulde bring aan die Mexikaanse Mafia-tronkbende.<ref>{{cite web|url=http://www.dcspotlight.com/features/living-the-life/ms-13-gangs-infiltrating-the-suburbs-of-washington-dc/|title=MS-13: Gangs infiltrating the suburbs of Washington, DC|website=dcspotlight.com|publisher=DC Spotlight Newspaper|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614063408/https://dcspotlight.com/features/living-the-life/ms-13-gangs-infiltrating-the-suburbs-of-washington-dc/|archive-date=14 Junie 2018|url-status=live|access-date=5 Februarie 2014}}</ref> ===Eienskappe=== [[Lêer:Mara Salvatrucha MS13.jpg|links|duimnael|’n MS-bende-teken en tatoeëermerke .]] Lidmaatskap in Mara Salvatrucha bestaan hoofsaaklik uit Salvadorane en Salvadorese Amerikaners, maar ook Hondurese, Guatemalane, Meksikane en ander Sentraal- en Suid-Amerikaners.<ref name="MS-13 Threat">[https://archives.fbi.gov/archives/news/stories/2008/january/ms13_011408 The MS-13 Threat] fbi.gov (14 Januarie 2008) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110131639/https://archives.fbi.gov/archives/news/stories/2008/january/ms13_011408 |date=10 Januarie 2017 }}</ref> Sentraal-Amerikaners is die primêre teikens van geweld en dreigemente van geweld deur MS-13.<ref name="Rose">{{cite news|url=https://www.npr.org/2017/07/28/539744533/long-island-officials-concerned-with-trump-s-ms-13-crackdown-tactics|title=Long Island Officials Concerned With Trump's MS-13 Crackdown Tactics|last1=Rose|first1=Joel|date=28 Julie 2017|work=NPR|access-date=13 Augustus 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614070739/https://www.npr.org/2017/07/28/539744533/long-island-officials-concerned-with-trump-s-ms-13-crackdown-tactics|archive-date=14 Junie 2018|url-status=live}}</ref> Baie van die slagoffers is minderjarig.<ref name="Demick" /> Minderjariges maak ook uit die meerderheid van verdagtes wat gearresteer is vir moorde wat aan MS-13 toegeskryf word.<ref name="Demick">{{cite news|url=https://www.latimes.com/nation/la-na-ms13-trump-20170727-story.html|title=Trump heads to Long Island, using brutal MS-13 murders to justify deportations|last1=Demick|first1=Barbara|date=28 Julie 2017|work=Los Angeles Times|access-date=13 Augustus 2017}}</ref> MS-13-bendelede arriveer gewoonlik as onbegeleide minderjariges na die Verenigde State van Sentraal-Amerika.<ref name="A place to sleep, party and kill">[https://www.latimes.com/california/story/2021-07-07/abandoned-la-building-ms-13-destroyer-killings A place to sleep, party and kill: Abandoned L.A. buildings become MS-13 gang ‘destroyers’] Matthew Ormseth, ''[[Los Angeles Times]]'' (7 Julie 2021) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230530235255/https://www.latimes.com/california/story/2021-07-07/abandoned-la-building-ms-13-destroyer-killings |date=30 Mei 2023 }}</ref> Baie skooldistrikte wat Sentraal-Amerikaanse migrante ontvang het, was huiwerig om onbegeleide tieners toe te laat toe hulle van Sentraal-Amerika aangekom het, wat hulle tuis gelaat het en kwesbaar is vir bendewerwing.<ref name="Demick"/> Werwing is dikwels gedwonge. In El Salvador word kinders gewerf terwyl hulle skool, kerk of werk toe reis. Jongmense wat om watter rede ook al gearresteer word, word gewoonlik tydens opsluiting in die een of ander bende in geforseer.<ref>{{Cite book|title=Crónicas negras : desde una región que no cuenta|author=Anderson, Jon Lee|year=2014|isbn=9786071129390|oclc=880357916}}</ref> MS-13 is berug vir hul geweld en 'n subkulturele morele kode gebaseer op genadelose vergelding. Aspirante word vir 13 sekondes geslaan as 'n inisiasie om by die bende aan te sluit, 'n ritueel wat bekend staan as 'n "beat-in".[ <ref>{{cite web|url=https://www.boston.com/news/crime/2016/04/21/inside-ms-13-initiation-rituals-and-internal-feuds|title=Inside MS-13's secret initiation rituals and internal feuds|date=21 April 2016|work=Boston.com|access-date=30 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sfgate.com/bayarea/article/MS-13-gang-members-convicted-by-S-F-jury-2333130.php|title=MS-13 gang members convicted by S.F. jury - SFGate|date=30 Augustus 2011|work=SFGate|access-date=30 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.americasquarterly.org/node/1066/1346370920000|title=Montreal MP Probes the Sub-Culture of Gangs in Canada - Americas Quarterly|date=12 November 2009|work=Americas Quarterly|access-date=30 September 2016}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Pdpd5SrHXvsC&q=ms+13+13+seconds&pg=PA181|title=Exploitation of Border Security by MS-13 in Aiding Al Qaeda's Agenda for ... - Google Books|date=2007|access-date=30 September 2016|isbn=9780549332657}}{{Dooie skakel|date=Desember 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.washingtontimes.com/news/2005/aug/25/20050825-102732-6297r/|title=9 MS-13 members held in police raids - Washington Times|date=25 Augustus 2005|work=[[The Washington Times]]|access-date=30 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/news/the-fight-against-ms-13/|title=The Fight Against MS-13 - CBS News|date=1 Desember 2005|work=CBS News|access-date=30 September 2016}}</ref> Ten minste een faksie van MS-13 – die Fulton-kliek in Los Angeles – het van voornemende lede vereis om 'n moord te pleeg om vir volwaardige lidmaatskap oorweeg te word.<ref name="New murders">[https://www.latimes.com/california/story/2021-08-24/new-murders-and-more-ms-13-members-added-to-sprawling-case-against-gang-clique New murders and more MS-13 members added to sprawling case against gang’s clique] Matthew Ormseth, ''[[Los Angeles Times]]'' (24 Augustus 2021) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210825022608/https://www.latimes.com/california/story/2021-08-24/new-murders-and-more-ms-13-members-added-to-sprawling-case-against-gang-clique |date=25 Augustus 2021 }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * Adams, Jennifer J. en Jesenia M. Pizarro, PhD. "[http://www.ngcrc.com/journalofgangresearch/jour.v16n4.art1.ms13.pdf MS-13: A GANG PROFILE]" ([https://web.archive.org/web/20151116183627/http://www.ngcrc.com/journalofgangresearch/jour.v16n4.art1.ms13.pdf Archive]). ''Journal of Gang Research''. Volume 16, Nommer 4. Somer, 2009. * {{cite journal |first=Ana |last=Arana |title=How the Street Gangs Took Central America |url=https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_may-june-2005_84_3/page/n151 |journal=Foreign Affairs |volume=84 |issue=3 |year=2005 |pages=98–110 |doi=10.2307/20034353 |jstor=20034353 }} * De Amacis, Albert (MPMM, MPIA). "[https://www.ncjrs.gov/pdffiles1/239226.pdf Mara Salvatrucha (MS-13) And Its Violent World]" ([https://www.webcitation.org/6d5YZ8Mm0?url=http://web.archive.org/web/20151116183153/https://www.ncjrs.gov/pdffiles1/239226.pdf Argief]). University of Pittsburgh Graduate School for Public and International Affairs, Independent Study October 9, 2010. * Dudley, Steven. 2020. ''MS-13: The Making of America's Most Notorious Gang''. Blackstone. * Federico Brevé "The Maras: A Menace to the Americas", Military Review, Julie–Augustus 2007. * Tom Diaz ''[http://www.press.umich.edu/3756504/no_boundaries No Boundaries: Transnational Latino Gangs and American Law Enforcement]'', Ann Arbor, Mich.: University of Michigan Press, 2009. * Samuel Logan ''[https://web.archive.org/web/20121226205508/http://www.thisisforthemarasalvatrucha.com/ms-13.html This Is for the Mara Salvatrucha]: Inside the MS-13, America's Most Violent Gang'', 2009 * UNODC, Mei 2007; Washington Office on Latin America and the Instituto Tecnológico Autónomo de México (ITAM) ''Transnational Youth Gangs in Central America, Mexico and the United States'', Maart 2007. * {{cite book |first=Thomas W. |last=Ward |title=Gangsters Without Borders: An Ethnography of a Salvadoran Street Gang |url=https://archive.org/details/gangsterswithout0000ward |location=New York |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-985906-1 }} {{Normdata}} [[Kategorie:Misdaad]] [[Kategorie:Bendes]] 96etm3djt8suw4olhxpk8su2h1erg4m 0 414299 2964881 2925732 2026-09-03T20:26:48Z Jcb 223 2964881 wikitext text/x-wiki {{Databoks}} [[Johann Sebastian Bach]] se '''Magnificat''', [[Bach-Werke-Verzeichnis|BWV]]&nbsp;243, is 'n toonsetting van die Bybelse lied Magnificat. Dit word beset vir vyf stemme(twee soprane, alt, tenoor en bas), en 'n Barokorkes met trompette en keteltromme. Dit is Bach se eerste groot liturgiese komposisie oor 'n Latynse teks. In 1723, nadat hy die pos as Thomaskantor in [[Leipzig]] opgeneem het, het Bach die teks van die Magnificat in 'n komposisie van twaalf bewegings in die toonsoort E-mol-majeur getoonset. Vir 'n uitvoering tydens [[Kersfees]] het hy vier lofgesange (''laudes'') ingevoeg wat met Kersfees verband hou. Hierdie weergawe, insluitend die Kersfees-laudes, het die nommer 243.1 (voorheen 243a) in die [[Bach-Werke-Verzeichnis|katalogus van Bach se werke]] gekry.<ref>Werk [https://www.bachdigital.de/receive/BachDigitalWork_work_00000303?lang=en 00303] op die Bach Digital-webtuiste</ref> Bach het 'n nuwe weergawe van sy Latynse Magnificat gekomponeer, waarskynlik vir die Fees van die Maria-besoek (Duits: [[:de:Mariä_Heimsuchung|Mariä Heimsuchung]]) ('n feesdag in die Lutherse Kerk om die besoek van Maria aan Elizabeth te gedenk) van 1733, of 'n ander fees in of rondom daardie jaar. Dié weergawe het geen Kersfees-''laudes'' gehad nie, en die instrumentbesetting van sommige bewegings is verander of uitgebrei, terwyl die toonsoort van E-mol-majeur tot [[D-majeur]] getranskribeer is om die trompette te kon akkommodeer. Hierdie weergawe van Bach se Magnificat staan dus bekend as BWV 243.2 (voorheen BWV 243).<ref>Werk [https://www.bachdigital.de/receive/BachDigitalWork_work_00000302?lang=en 00302] op die Bach Digital-webtuiste</ref> Nadat beide weergawes in die 19de eeu gepubliseer is, het die tweede die standaard vir uitvoering geword. Dit is een van Bach se gewildste vokale werke. == Geskiedenis == In Leipzig was die Magnificat gereelde toevoeging tydens dienste op Sondae uitgevoer. Dit is op gewone Sondae egter in Duits gesing, maar vir groot feesdae (Kersfees, [[Paasfees]] en [[Pinkster]])<ref name="stein32">Sien Steinberg 2005, bl. 32.</ref> en op die drie belangrike Mariafeeste (die Fees van die Aankondiging van die Here, die Fees van die Mariabesoek en die Fees van die Maria-reiniging) is meer uitgebreide toonsettings in Latyn uitgevoer.<ref name="j13">Sien Jones 2013.</ref><ref name="schr12">Sien Schröder 2012.</ref> === Bach se ampstermyn as Thomaskantor in Leipzig === Afgesien van 'n vroeë toonsetting van die Kyrie, op 'n gemengde Griekse en Duitse teks (BWV 233a ),<ref>Werk [https://www.bachdigital.de/receive/BachDigitalWork_work_00000292?lang=en 00292] op die Bach Digital-webtuiste.</ref><ref>Die [[scores:Kyrie_in_F_major,_BWV_233a_(Bach,_Johann_Sebastian)|bladmusiek]] is beskikbaar by die International Music Score Library Project.</ref> is Bach se bekende liturgiese komposisies wat hy tydens sy ampstermyn as Thomaskantor in Leipzig (1723–1750) gekomponeer uitsluitlik in Latyn. Vergeleke met die Lutherse praktyk elders is 'n ongekende hoeveelheid Latyn in kerkdienste in Leipzig gebruik.<ref>Sien Spitta 1884, bl. 263ff.</ref> 'n Vroeë staaltjie van Bach se belangstelling in liturgiese praktyke in Leipzig dateer uit 1714, toe hy die volgorde van die diens op die eerste Sondag in Advent tydens 'n besoek aan die dorp opgeteken het.<ref>Sien Spitta 1884, bl. 265.</ref> Johann Kuhnau was destyds die kantor in Leipzig.<ref name="schrok279">Sien Schrok 2009, bl. 279.</ref> Ná Kuhnau se sterfte in 1722 het Christoph Graupner naas Bach aansoek gedoen vir die pos van Thomaskantor. Graupner was 'n oudleerling van Kuhnau en het 'n [[scores:Magnificat anima mea, GWV 1172/22 (Graupner, Christoph)|Magnificat wat hy vir Kersfees 1722 gekomponeer het]] as 'n oudisiestuk in Januarie 1723 hergebruik het. Drie weke later het Bach sy oudisiekantate ''Jesus nahm zu sich die Zwölfe'' (BWV 22) en ''Du wahrer Gott und Davids Sohn'' (BWV 23) voorgelê.<ref name="Graupner">[http://tudigit.ulb.tu-darmstadt.de/show/Mus-Ms-430-29 Mus.ms 430/29 (outograafmanuskrip van Graupner se 1722-Magnificat)] by die webtuiste van die Technische Universität Darmstadt, bl. 1 en 8.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalWork_work_00000027|title=Jesus nahm zu sich die Zwölfe BWV&nbsp;22; {{nowrap|BC A 48}}|year=1992|publisher=Leipzig Universiteit|access-date=5 April 2024|archive-date=18 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230718205332/https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalWork_work_00000027|url-status=dead}} bl. 219</ref> Bach het die posisie van Thomaskantor op 30 Mei 1723 beset. Dit was die eerste Sondag ná Drie-Eeenheidsondag, en Bach het ambisieuse kantate met 14 bewegings uitgevoer: ''Die Elenden sollen essen'' (BWV 75). Die volgende Sondag het hy 'n vergelykbare kantate uitgevoer, naamlik Die Himmel erzählen die Ehre Gottes (BWV 76). === Tradisionele toonsetting van die Duitse Magnificat === [[Lêer:Magnificat_im_9._Psalmton_deutsch_(Luther).jpg|duimnael|600x600px|Die tradisionele toonsetting in D-mineur van Luther se Duitse Magnificat, wat 'n spesifieke Duitse weergawe van die negende psalmtoon of ''tonus peregrinus'' is.<ref>Sien Lundberg 2012, bl. 10–11.</ref>]] Die tradisionele toonsetting van [[Martin Luther|Luther]] se Duitse vertaling van die Magnificat ("Meine Seele erhebt den Herren") is 'n Duitse variant van die ''tonus peregrinus'', 'n taamlik uitsonderlike psalmtoon in [[Gregoriaanse gelyksang]].<ref>Sien Lundberg 2012, bl. 10–11.</ref> Die ''tonus peregrinus'' (of negende psalmtoon) word geassosieer met die negende of eoliese modus.<ref>Sien Lundberg 2012, bl. 45.</ref> Vir die tradisionele toonsetting van Luther se Duitse Magnificat is dit die mineurmodus, waarvan die laaste noot van die melodiese formule die [[tonika]] is, 'n vyfde onder die openingsnoot. Die ''tonus peregrinus''-variant wat met Luther se Duitse Magnificat geassosieer word, kom voor in komposisies van onder andere Johann Hermann Schein, [[Heinrich Schütz]], Johann Pachelbel en [[Dieterich Buxtehude|Dietrich Buxtehude]]. Bach gebruik die melodiese formule as 'n instrumentale ''cantus firmus'' in die tiende beweging van sy Latynse Magnificat, "Suscepit Israel".<ref>Sien Rathey 2016.</ref> Hy gebruik dit weer in sy Duitse Magnificat – die kantate ''Meine Seel erhebt den Herren'' (BWV 10) – wat hy vir die Fees van die Maria-besoek van 1724 gekomponeer het, asook in die koraalharmonisasies (BWV 323 en 324) en in die vierde Schübler-korale (BWV 648).<ref>Sien Rizzuti 2013, bl. 2–4.</ref><ref>Sien Spitta 1884, bl. 283ff.</ref> Ook in ''Fuga sopra il Magnificat'' (BWV 733) word die melodiese formule as tema gebruik: hierdie koraalvoorspel kan egter die werk van Bach se leerling Johann Ludwig Krebs wees.<ref>[http://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalWork_work_00000858 Koraalverwerking ''Meine Seele erhebt den Herren'' (fuga) BWV 733] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231130210630/https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalWork_work_00000858 |date=30 November 2023 }} by {{URL|bach-digital.de}}.</ref><ref>''Meine Seele erhebet den Herren (''BWV 733): [[scores:Meine_Seele_erhebet_den_Herren_(Krebs,_Johann_Ludwig)|Bladmusiek]] by die International Music Score Library Project.</ref> === Uitgebreide toonsettings van die Magnificat === As 'n fundamentele deel van vespers, evensong of mette, was die Magnificat reeds langer as 'n eeu voordat Bach dit getoonset het die liturgiese teks wat die meeste getoonset is, naas die gewone orde van die [[mis]].<ref>Sien Lowther Clarke 1922.</ref><ref>Sien Taft 1986.</ref><ref>Sien Porter 2008, bl. 63.</ref> In die Protestantisme was daar geen Latynse teks wat meer dikwels as die Magnificat getoonset is nie.<ref name=":0">Sien Rimbach 2005, bl. 102ff.</ref> Toonsettings van die Duitse vertaling van die Magnificat was algemeen vanaf die vroeë 17de eeu, sonder dat een vorm die ander onderdruk het.<ref name=":0" /> Uitgebreide toonsettings van die Magnificat, insluitend toonsettings in 'n concertato-formaat (met verskeie bewegings wat vir koor-, orkes- en vokale soliste getoonset is) en 'n nielineêre hantering van die teks (dit wil sê dele van die teks word verskeie kere deur die sangers herhaal), gaan terug na die ou Italiaanse musiekskool.<ref>Sien Franz 1863, bl. 6.</ref> So 'n voorbeeld kan gevind word in [[Claudio Monteverdi]] se Magnificat a 7 voci, een van twee alternatiewe Magnificat-toosettings wat in sy ''Vespro della Beata Vergine'' ingesluit is.<ref name=":0">Sien Rimbach 2005, bl. 102ff.</ref> In die Lutherse tradisie is daar byvoorbeeld Schütz se Latynse Magnificat (SWV 468).<ref name=":0" /> Die Magnificat-toonsettings van komponiste soos Johann Levini, Antonio Lotti en Francesco Durante het as moontlike inspirasies vir Bach gedien.<ref>Schering 1924, "Introduction".</ref><ref>Sien Kretzschmar 1921, bl. 394f.</ref> Tydgenote van Bach soos Heinichen en [[Antonio Vivaldi|Vivaldi]] het ook die Magnificat getoonset. In baie van hierdie toonsettings kan 'n enkele vers van die Magnificat deur een of meer soliste gesing word, afgewissel met koorsang. 'n Voorbeeld hiervan is Bach se hantering van die derde Magnificat-vers ("Quia respexit humilitatem ancillae suae ecce enim ex hoc beatam me dicent omnes generationes"): Die sopraansolis sing die eerste woorde van die vers, terwyl die koor met "omnes generationes" afsluit. Dié spesifieke hantering van die derde vers, wat slegs die laaste twee woorde ("omnes generationes") aan die koor oorlaat, is voorheen al deur Ruggiero Fedeli gedoen, asook in 'n Magnificat in G-mineur van 1720 – wat Bach waarskynlik geken het. (Dié Magnificat is voorheen aan [[Tomaso Albinoni]] toegeskryf.)<ref name="stein32" /><ref>Sien Kretzschmar 1921, bl. 394f.</ref><ref>Sien Marshall 1989a, bl. 12 & 13.</ref><ref>Sien Jenkins 2000, bl. 1.</ref> Ook Graupner se 1722 Magnificat toon dié verdeling.<ref name="Graupner"/> 'n Verdere kenmerk van Bach se Magnificat is dat dit vir 'n vyfstemmige koor getoonset is. Die vergroting van 'n standaard-SATB- koor met meer stempartye was egter geen nuutjie wat Magnificat-komposisies betref nie: Johann Pachelbel, die onderwyser van Johann Sebastian se oudste broer (Johan Christoph, orrelis by Ohrdruf), het byvoorbeeld 'n ses Magnificats vir SSATB-koor gekomponeer, en een vir soliste, SSATB-dubbelkoor en orkes. Kuhnau se Magnificat in C-majeur span ook 'n SSATB-koor in.<ref name="schrok279" /> Bach het reeds vir 'n SSATB-koor in [[Weimar]] gekomponeer (''Der Himmel lach! Die Erde jubilieret!'' (BWV 31), 'n Paaskantate uit 1715). Hy het dieselfde gedoen in sy begrafnismotet ''Jesu, meine Freude'' (BWV 227). Rondom die tyd toe die D-majeurweergawe van die Magnificat ontstaan het, het hy vir dieselfde vergrote koor gekomponeer in sy 1733-mis vir die Dresden-hof (BWV 232). Ander vergrote toonsettings vir koor deur Bach sluit in sy Sanctus vir ses stemme (SSSATB) vir Kersfees 1724, en komposisies vir dubbelkoor soos die ''Matteuspassie'' (BWV 244) van 1727 en die sekulêre kantate ''Preise dein Glücke, gesegnetes Sachsen'' (BWV 215) van 1734. Sulke komposisies met 'n vergrote koor is egter buite Bach se gewone werkswyse vir liturgiese musiek.<ref>Sien Jones 2013, bl. 133.</ref> Bach was nie die eerste wat gemengde Duitse/Latynse Kersfees-insetsels in 'n Magnificat ingesluit het wat in Latyn gesing word nie: Hieronymus Praetorius het in 1622 'n [[scores:Ausgewählte Werke (Praetorius, Hieronymus)|Magnificat met sulke insetsels]] gepubliseer.<ref>Sien [[choralwiki:Magnificat Quinti Toni (Hieronymus Praetorius)|Magnificat 5. Toni cum canticis Ecclesiasticis]] by {{URL|cpdl.org}}.</ref> Samuel Scheidt se ''Geistliche Konzerte III'' (1635) bevat drie Magnificats met insetsels,<ref>Sien [http://www.klassika.info/Komponisten/Scheidt/wv_wvz1.html Samuel-Scheidt-Werke-Verzeichnis, 2000] by {{URL|klassica.info}}.</ref> die eerste hiervan (SSWV 299 vir SSATTB en basso continuo) met die eerste strofe ''Vom Himmel hoch da komm ich her'' (Luther 1534) as eerste insetsel.<ref>[[choralwiki:Magnificat (with German interpolations for Christmas), SSWV 299 (Samuel Scheidt)|Magnificat (met Duitse insetsels vir Kersfees), SSWV 299]] by {{URL|cpdl.org}}.</ref> === Weergawes vir die Fees van die Maria-besoek === In die [[Evangelie volgens Lukas|Evangelie van Lukas]] word die woorde van die Magnificat deur [[Maria]] gespreek wanneer sy haar niggie Elizabeth besoek. Albei vroue was swanger: Maria met [[Jesus van Nasaret|Jesus]] en Elisabet met [[Johannes die Doper]]. In sekere denominasies van die [[Christendom]] word die fees ter herdenking van daardie besoek die Fees van die Maria-besoek genoem. Dit is 'n uiteraard 'n uitstekende geleentheid om meer as die gewone aandag aan die Magnificat-lied in die liturgie te gee, terwyl die fees die gebeurtenis herdenk wat aan die oorsprong daarvan gekoppel is. In Bach se tyd het die Fees van die Maria-besoek op [[2 Julie]] geval. Die D-majeurweergawe van Bach se Magnificat (dus BWV 243.2) is dus moontlik op 2 Julie 1733 uitgevoer as deel van die kerkdiens in die Sint Thomas-kerk (of Thomaskirche) in Leipzig. Daardie jaar was daar 'n tydperk van rou ná die dood van die keurvors van Sakse, [[August II van Pole|Augustus die Sterke]]. Gedurende die routydperk – wat gestrek het van die tweede Sondag voor die Vaste (15 Februarie) tot die vierde Sondag ná Drie-eenheidsondag (28 Junie) – is geen konsertmusiek in die kerke toegelaat nie. In dié tydperk het Bach 'n Kyrie-Gloria-mis in B-mineur gekomponeer wat hy aan die opvolger, Frederick Augustus II, opgedra het in 'n brief wat {{Nowrap|27 July 1733}} gedateer is.<ref name=":2">Sien Glöckner 2009.</ref><ref>Sien Stockigt 2013, bl. 39–53.</ref> Die eerste geleentheid vir konsertkerkmusiek ná die routydperk was die Fees van die Maria-besoek van Donderdag 2 Julie 1733. Dit is heel moontlik dat Bach sy nuwe weergawe van die Magnificat vir hierdie geleentheid gekomponeer het, hoewel dit ook moontlik is dat die eerste uitvoering van dié nuwe Magnificat op Kersdag geval het. Dit kan dus nie met sekerheid bepaal word op watter dag van omstreeks 1732 tot 1735 die D-majeurweergawe van die Magnificat vir die eerste keer uitgevoer is nie, of wanneer Bach die komposisie uiteindelik gefinaliseer het in die formaat wat ons vandag ken nie. Omstreeks 1733 het Bach twee kantates deur Gottfried Heinrich Stölzel voorgehou vir die vyfde en die sesde Sondag ná Drie-eenheidsondag (5 en 12 Julie in 1733) – Bach het moontlik op kerkmusiek deur ander komponiste staatgemaak vir die dienste in Leipzig in Julie 1733 omdat hy besig was met die komponering van die uitgebreide eerste deel van van die bekende Mis in B-mineur (BWV 232) en die uitskryf van die orkespartye daarvan.<ref name=":2" /><ref>Sien Stockigt 2013, bl. 39–53.</ref> In 2003 het Bach-geleerde Andreas Glöckner aangevoer dat die heel eerste weergawe van Bach se Magnificat – dus die E-mol-majeurweergawe vóórdat die vier Kersfeeslofsange by die outograafpartituur gevoeg is – vir die eerste keer op 2 Julie 1723 uitgevoer is.<ref name=":3">Sien Glöckner 2003.</ref><ref>Sien Butler 2008, bl. 53.</ref> Dit sou presies tien jaar voor die getransponeerde weergawe wees, en gekomponeer vir dieselfde Mariafees. Bach het sy pos as Thomaskantor op 30 Mei 1723 in Leipzig opgeneem, dus die eerste Sondag ná Drie-eenheidsondag. Die Fees van die Maria-besoek was die eerste feesdag van sy ampstermyn, wat uitsonderlike feestelike musiek vereis het.<ref>Sien Rizzuti 2013.</ref> === Die Kersfees-''laudes'' === Voor Glöckner se 2003-artikel oor die ontstaan van die Magnificat – en vir sommige outeurs nog daarna – is daar algemeen aanvaar dat Bach sy Magnificat in die stil tyd van [[Advent]] 1723 gekomponeer het vir 'n eerste uitvoering tydens die Kersfeesvespers. Vir daardie uitvoering het Bach vier Kersfees-''laudes'' gekomponeer: lofliedere deels in Duits, deels in Latyn om op sekere punte in die E-mol-majeurweergawe van die Magnificat gesing te word.<ref name="j13" /> Dié weergawe van die Magnificat is genommer BWV 243.1 (voorheen BWV 243a). Bach se voorganger, Kuhnua, het die teks van hierdie Kersfees-''laudes'' in 'n Kersfeeskantate in Leipzig gebruik.<ref>Sien Cantagrel 2011.</ref> Dit is moontlik dat daardie toonsettings in C-majeur van dieselfde vier tekste as wat Bach as Kersfees-''laudes'' in sy Kersfees-Magnificat ingesluit het nie 'n selfstandige kantate was nie, maar ''laudes'' wat Kuhnau gekomponeer het vir invoeging toe sy eie Magnificat in C-majeur met Kersfees uitgevoer is.<ref>Sien Rimbach 2005, bl. 102ff.</ref> Hierdie ''laudes'' illustreer wat die [[Evangelie|Evangelies]] beskryf as die omstandighede rondom [[Jesus van Nasaret|Christus]] se geboorte, en is ingebed in 'n ou tradisie genaamd Kindleinwiegen (die gewieg van die kinderwieg).<ref name=":4">Sien Spitta 1884, bl. 369ff.</ref> Aangesien hierdie ''laudes'' met 'n baie beperkte begeleiding van instrumente uitgevoer sou word, is hulle vermoedelik vanuit die klein galery in die hoë koorruimte van die Thomaskirche uitgevoer, oorkant die groot orrelgalery waar die ander bewegings van die Magnificat uitgevoer is.<ref name=":0">Sien Rimbach 2005, bl. 102ff.</ref> Die outograafpartituur van die E-mol-majeurweergawe van die Magnificat (BWV 243.1) gee te kenne dat Bach van plan was om die eerste weergawe van sy Magnificat ook sonder die ''laudes'' uit te voer, afhangende van omstandighede, byvoorbeeld op ander feeste as Kersfees.<ref name=":0" /> === Ander Magnificats deur Bach? === Bach se ''Nekrolog'', die doodsberig uit 1754 wat deur Johann Friedrich Agricola en die komponis se seun [[Carl Philipp Emanuel Bach|Carl Philipp Emanuel]] geskryf is, noem dat die komponis "verskeie" Magnificats gekomponeer het.<ref>Sien Jenkins 2000, bl. 5.</ref><ref>Bach, C.P.E. & Agricola, J.F. 1754. Nekrolog. Elegie vir Johann Sebastian Bach. In Mizler se ''Musikalische Bibliothek'', Volume 4:1. Leipzig, bl. 168.</ref> Afgesien van die bestaande kopieë van die Latynse Magnificat BWV 243, van die ''Duitse Magnificat'' (BWV 10) en van die koraalharmonisering (BWV 324), is 'n Magnificat vir sopraansolo in die 19de eeu as verlore beskou.<ref>Sien Spitta 1884, bl. 374ff.</ref> Die partituur van dié sogenaamde "klein" Magnificat (Kleine Magnificat) is in die 20ste eeu herontdek en as BWV Anh. gelys. Die egtheid daarvan is egter betwyfel.<ref>Hudson, F. & Dürr, A. 1955. [https://www.jstor.org/stable/730970 An investigation into the authenticity of Bach's ‘Kleine Magnificat’]. ''Music & Letters'' XXXVI (3): 233–236. Geraadpleeg op 11 April 2024.</ref> In 1982 is [[Melchior Hoffmann]] as die komponis van hierdie Duitse Magnificat, ''Meine Seel erhebt den Herren'', geïdentifiseer.<ref>Glöckner, A. 1983. Die Leipziger Neukirchenmusik und das "Kleine Magnificat" BWV Anh. 21. In: Schulze, H.-J. & Wolff, C. (reds.). ''Bach-Jahrbuch 1982.'' Volume 68. Neue Bachgesellschaft. Berlyn: Evangelische Verlagsanstalt, bl. 97–102. DOI: https://doi.org/10.13141/bjb.v1982. </ref><ref>Hoffmann, G.M (1679–1715). [https://www.carus-verlag.com/en/music-scores-and-recordings/georg-melchior-hoffmann-meine-seele-erhebt-den-herren-1013900.html?searchparam=georg%20melchior Meine Seele erhebt den Herren].</ref> 'n Soortgelyke kantate oor 'n Duitse parafrase van die Magnificat, ''Meine Seele rühmt und preist'' (BWV 189) vir tenoor solo en gekomponeer vir die Fees van die Maria-besoek, word ook aan Hoffmann toegeskryf.<ref>[https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalWork_Work_00000229?lang=en "Meine Seele rühmt und preist BWV 189 / Anh. II 23→"]. ''Bach Digital''. Leipzig: Bach Archive; et al. 2019-03-11.</ref><ref>Hoffmann, G.M. (1679–1715). [https://www.carus-verlag.com/en/music-scores-and-recordings/georg-melchior-hoffmann-meine-seele-erhebt-den-herren-1013900.html?searchparam=georg%20melchior ''Meine Seele rühmt und preist''.]</ref> 'n Ander Duitse teks wat die Magnificat parafraseer en wat deur Picander in sy 1728–29 kantatesiklus vir uitvoering op 2 Julie 1728 gepubliseer is, is moontlik deur Bach getoonset;<ref> Picander (=Christian Friedrich Henrici). 1732/1737. ''[https://archive.org/details/bub_gb_GSJLAAAAcAAJ/page/n7/mode/2up?view=theater Ernst-Schertzhaffte und Satyrische Gedichte, Volume III]''. Leipzig: Joh. Theod. Boetii Tochter, bl. [https://archive.org/details/bub_gb_GSJLAAAAcAAJ/page/n176/mode/1up?view=theater 153–155].</ref><ref name=":0">Sien Rimbach 2005, bl. 102ff.</ref> so ook 'n ''Meine Seele erhebet den Herrn''-kantate deur 'n onbekende librettis vir die Fees van die Maria-besoek van 1725.<ref name=":0" /> Bach het Latynse Magnificats deur ander komponiste gekopieer: * In die vroeë 1740's het Bach Antonio Caldara se Magnificat in C-majeur gekopieer en Caldara se "Suscepit Israel" verwerk (BWV 1082).<ref>[https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_Source_00018350?lang=en ''D-B Mus.ms. 2755, Fascicle 1 (voorheen Mus. ms. Bach P 977)'']. ''Bach Digital''. Leipzig: Bach Archive; et al. 2020-07-21.</ref><ref>Beißwenger, K. (red.). 2000. ''[https://www.baerenreiter.com/en/shop/product/details/BA5095_41/ Werke zweifelhafter Echtheit, Bearbeitungen fremder Kompositionen]'' (Volume 9 of Series II: Masses, Passions, Oratorios from the New Bach Edition). Kassel: Bärenreiter.</ref><ref>[https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalWork_Work_00001268?lang=en Suscepit Israel, e BWV 1082]. ''Bach Digital''. Leipzig: Bach Archive; et al. 2019-09-20.</ref> * BWV Anh. 30 is 'n Magnificat in C-majeur vir SATB-dubbelkoor en orkes, omstreeks 1742 deur Bach gekopieer. Die handskrifpartituur dui op geen komponis nie, maar in 2012 is daar ontdek dat dit Bach se verwerking is (deur die byvoeging van dele vir ketektromme en vir 'n derde trompet) van 'n laat 17de-eeuse komposisie deur Pietro Torri. Die werk is vroeër aan Antonio Lotti toegeskryf.<ref>[https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalWork_Work_00001338?lang=en Magnificat in C BWV Anh. 30]. ''Bach Digital''. Leipzig: Bach Archive; et al. 2019-02-14.</ref><ref>Thielemann, A. 2012. [https://journals.qucosa.de/bjb/article/view/2316 Zur Identifizierung des Magnificats BWV Anh. 30 aus Johann Sebastian Bachs Notenbibliothek]. In Wollny, P. (red.). ''Bach-Jahrbuch 2012''. Volume 98. Neue Bachgesellschaft. Leipzig: Evangelische Verlagsanstalt. bl. 217–224. DOI: https://doi.org/10.13141/bjb.v2012. </ref> == Struktuur en bewegings == Bach se Magnificat bestaan uit elf bewegings vir die teks van Lukas 1:46–55, afgesluit deur 'n doksologie as twaalfde beweging. Elke vers van die lofsang word aan een beweging toegeken, buiten vers 48 (die derde vers van die Magnificat), wat in die derde beweging as sopraansolo begin, maar in die vierde beweging deur die koor afgesluit word. Bach verskil dus van die tradisionele indeling van die Magnificat soos wat dit sedert die laat Middeleeue deur komponiste toegepas is: Bach bied vers 48 as twee bewegings aan (waar die tradisionele indeling dit as een beweging hou), terwyl hy die doksologie oor een bewegings aanbied, wat in die tradisionele indeling twee beweging is. Sowel die tradisionele as Bach se indeling behou egter die totaal van 12 bewegings.<ref>Sien Porter 2008, bl. 65.</ref> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Tradisionele ververdeling in die Bybel ! scope="col" |Teksbron ! scope="col" |Bach se indeling !Tradisionele indeling |- |1. |Magnificat anima mea Dominum. |Lukas 1:46 |Beweging 1 |Beweging 1 |- |2. |Et exultavit spiritus meus in Deo salutari meo. |Lukas 1:47 |Beweging 2 |Beweging 2 |- | rowspan="2" |3. |Quia respexit humilitatem ancillae suae ecce enim ex hoc beatam me dicent ... | rowspan="2" |Lukas 1:48 |Beweging 3 | rowspan="2" |Beweging 3 |- |... omnes generationes. |Beweging 4 |- |4. |Quia fecit mihi magna qui potens est et sanctum nomen ejus. |Lukas 1:49 |Beweging 5 |Beweging 4 |- |5. |Et misericordia ejus a progenie in progenies timentibus eum. |Lukas 1:50 |Beweging 6 |Beweging 5 |- |6. |Fecit potentiam in brachio suo dispersit superbos mente cordis sui. |Lukas 1:51 |Beweging 7 |Beweging 6 |- |7. |Deposuit potentes de sede et exaltavit humiles. |Lukas 1:52 |Beweging 8 |Beweging 7 |- |8. |Esurientes implevit bonis et divites dimisit inanes. |Lukas 1:53 |Beweging 9 |Beweging 8 |- |9. |Suscepit Israel puerum suum recordatus misericordiae suae. |Lukas 1:54 |Beweging 10 |Beweging 9 |- |10. |Sicut locutus est ad patres nostros Abraham et semini ejus in saecula. |Lukas 1:55 |Beweging 11 |Beweging 10 |- |11. |Gloria Patri, et Filio et Spiritui Sancto. | rowspan="2" |Doksologie |Bewegin 12 (in 4/4-tyd) |Beweging 11 |- |12. |Sicut erat in principio, et nunc, et semper et in saecula saeculorum. Amen. |Bewegin 12 (in 3/4-tyd) |Beweging 12 |} Daar is egter geen numering van bewegings in Bach se outograafpartituur nie. Daar is ook nie 'n sesuur (''caesura'') tussen die derde en die vierde beweging nie; die 25ste maat van die "Quia respexit"-beweging (waarin die sopraansolis haar laaste noot sing) is ook die eerste maat van die "Omnes generationes"-beweging (wat deur die koor gesing word). Die vier Kersfees-''laudes'' word ná die tweede, die vyfde, die sewende en die negende beweging van die Magnificat-teks gesing. Hierdie vier ''laudes'' word gewoonlik met die letters A tot D aangedui, met hierdie teksbronne:<ref>Sien Marshall 1989a, bl. 8ff.</ref> * A: Gesang deur Martin Luther * B: Vers toegeskryf aan Sethus Calvisius * C: Lukas 2:14 * D: Fragment van 'n Kerslied 'n Tipiese uitvoering van die Magnificat duur tussen 25 en 30 minute,<ref>Byvoorbeeld [http://www.arkivmusic.com/classical/album.jsp?album_id=11247 Hickox/Collegium Musicum 90 (1992):] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306001539/http://www.arkivmusic.com/classical/album.jsp?album_id=11247 |date= 6 Maart 2021 }} , wat 27 minute en 14 sekondes duur.</ref> met 'n bykomende vyf minute vir die Kersfees-''laudes''.<ref>Byvoorbeeld [http://www.laphil.com/philpedia/music/magnificat-including-four-christmas-interpolations-bwv-243a-johann-sebastian-bach Dudamel/LA Phil:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126045048/http://www.laphil.com/philpedia/music/magnificat-including-four-christmas-interpolations-bwv-243a-johann-sebastian-bach |date=26 Januarie 2018 }}, wat 32 minute duur.</ref> Die duur van 'n uitvoering sonder die Kersfees-laudes is vergelykbaar met dié van 'n gemiddelde Bach-kantate. Daar is egter baie verskille: Die Magnificat bevat bykans twee keer meer bewegings as 'n gemiddelde kantate, hoewel dit kort gehou word omdat dit da capos in die arias vermy en geen resitatiewe bevat nie.<ref>Sien Hogwoord 2011.</ref> Die teks is ook in Latyn (nie die gewone taal vir 'n Bach-kantate nie); die argitektuur van die bewegings is redelik kompleks, in teenstelling met die redelik eenvoudige struktuur van 'n gemiddelde kantate; en die koorbesetting is in vyf stemme – heel ongewoon in Bach se ander gewyde vokale werke.<ref>Sien Jones 2013, bl. 133.</ref> === Besetting en toonsoort === Die drie hoekstene van die komposisie is die eerste bewegings ("Magnificat anima mea"), die sewende ("Fecit potentiam") en die tweelfde ("Gloria patri"). Dié bewegings is in die tonika (D-mol-majeur in BWV 243.2; E-mol-majeur in BWV 243.1) en is die enigste bewegings wat sowel 'n vyfstemmige koor as 'n ''tutti''-orkes bevat. Die koor sing ook in die vierde beweging, "Omnes generationes" (begelei deur 'n orkes sonder trompette en keteltromme, en in beweging) en in die elfde beweging, "Sicut locutus est" (slegs begelei deur die continuo). Die eerste drie koorbewegings word in die weergawe sonder die Kersfees-''laudes'' deur twee bewegings vir 'n vokale solis gevolg, waarvan die tweede een dikwels 'n ryker orkesbesetting het. In die bewegings vir vokale soliste is die instrumentasie soos ooreenstemmend met dié van Bach se kantates: Die soliste word begelei deur 'n obligaatinstrument, slegs strykers en/of continuo. Die laudes-beweging A ("Vom Himmel hoch") is die enigste a cappella-beweging. Aangesien natuurtrompette gewoonlik in Sakse in D gestem is,<ref>Sien Stockigt 2013, bl. 46.</ref> word dit voorgehou as rede waarom Bach die aanvanklike E-mol-majeur-weergawe na D-majeur getransponeer het.<ref name=":5">Sien Jenkins 2000.</ref> ==== Koor en soliste ==== Bach het die Magnificat vir vyfstemmige (SSATB-)koor koor getoonset. Vyf vokale soliste word vereis: twee soprane, alt, tenoor en bas. In die tiende beweging ("Suscepit Israel") sing albei soprane saam met die alt. ==== Orkestrasie ==== Die Barokorkes vir BWV 243.1 (die E-mol-majeur-weergawe) bestaan uit "due violini, due hoboe, tre trombi, tamburi, basson, viola e basso continuo",<ref> Sien Simrock 1811.</ref> dit wil sê, twee [[Viool|viole]], twee [[Hobo|hobo's]], drie [[Trompet|trompette]] (in die tonika), [[Keteltrom|keteltromme]] (in die tonika en dominant), [[fagot]], [[altviool]], en [[basso continuo]]. Twee blokfluite ("flauto dolce") word vir die negende beweging ("Esurientes") vereis, maar vorm nie deel van die ''tutti''-gedeeltes nie.<ref>Sien Jenkins 2000 ("Introduction", bl. 5).</ref> Vir die D-majeur- (dus 1733-)weergawe het Bach 'n ietwat meer uitgebreide orkes gebruik: die blokfluite word deur dwarsfluite (Fl) vervang en hulle kry aparte dele in al vier koorbewegings.<ref name="Bach1733">Sien Bach 1733 (outograafpartituur van die D-majeur-weergawe).</ref> In die derde ("Quia respexit") en vierde beweging ("Omnes generationes") word die hobo's vervang deur oboes d'amore. In die tiende beweging ("Suscepit Israel") vervang die hobo's die trompet vir die obligaat- instrumentale deel.<ref>Sien Jenkins 2000 ("Introduction", bl. 5).</ref> Die continuo-deel word in die meeste bewegings deur [[orrel]], [[fagot]], [[tjello]] en kontrabasviola gespeel. In die 1723-weergawe het die tiende beweging ("Suscepit Israel") 'n continuo-rol wat slegs deur eenstemmige viole en altviool gespeel word. In die 1733-weergawe word hierdie continuo-rol gegee aan 'n continuo wat tjello insluit, maar nie fagot en viool nie. === Simmetriese struktuur === Bach se Magnificat is simmetries rondom die sewende beweging ("Fecit potentiam") gebou:<ref>Sien Rathey 2016.</ref> Tussen die eerste en die sewende beweging is daar vier verse van die Magnificat; so ook tussen die sewende en die laaste bewegings. Die eerste, sewende en laaste beweging is in die tonika, met volle orkes en koor. Die tweede en 11de beweging is in dieselfde majeurtoonsoort; die derde en die 10de beweging is in die relatiewe mineurtoonsoort. Die beweging voor en ná die sentrale sewende beweging is ook in 'n mineurtoonsoort. Die vyfde en die negende is in 'n majeurtoonsoort, maar nie die tonika nie. Die Kersfees-''laudes'' word geskei deur twee Magnificat-verse, waarvan die eerste ''laudes'' ná die tweede vers ingevoeg word. Die Kersfees-''laudes'' is altyd in dieselfde toonsoort as die voorafgaande beweging. Dit is hoe die harmoniese struktuur lyk volgens die verse:<ref name="Marshall1989p11">Sien Marshall 1989a, bl. 11 (figuur 1 en omliggende teks).</ref><ref name="Marshall1989p15">Sien Marshall 1989b, bl. 15 (figuur 3 en omliggende teks).</ref> * Versreël 1 en 2 (bewegings 1 en 2, gevolg deur ''laudes'' A in die Kersfeesweergawe): '''tonika''' (majeur) ** Vers 3: begin in relatiewe mineurtoonsoort (beweging 3), beweeg na 'n ander mineur (beweging 4) *** Versreël 4 (beweging 5, gevolg deur ''laudes'' B in die Kersgeesweergawe): majeur anders as tonika **** Vers 5 (beweging 6): mineur ***** Versreël 6 (beweging 7, gevolg deur ''laudes'' C in die Kersfeesweergawe): '''tonika''' **** Vers 7 (beweging 8): mineur *** Vers 8 (beweging 9, gevolg deur ''laudes'' D in die Kersfeesweergawe): majeur anders as tonika ** Vers 9 (beweging 10): relatiewe mineur * Vers 10 en doksologie (bewegings 11 en 12): '''tonika''' Wat betref stemme en orkestrasie het die vier Magnificat-verse tussen die eerste en die sewende beweging, en dié tussen die sewende en die laaste, 'n minder simmetriese struktuur: hier is die idee eerder dat daar ná 'n ''tutti''-beweging twee of drie arias is wat tot die volgende koorbeweging opbou:<ref name="Marshall1989p11">Sien Marshall 1989a, bl. 11 (figuur 1 en omliggende teks).</ref> * tweede en derde beweging, albei vir solosopraan, bou op tot die "Omnes generationes"-koorbeweging (vierde beweging) * vyde (solo-)bewegings en sesde (duet-)beweging bou op tot die 7de tutti-beweging * agste en negende bewegings (albei solobewegings), gevolg deur 'n aria vir vokale trio, bou op tot die laaste twee koorbewegings Die laaste aria in elk van hierdie stelle arias is eers 'n solo, dan 'n duet, dan 'n trio.<ref name="Marshall1989p11">Sien Marshall 1989a, bl. 11 (figuur 1 en omliggende teks).</ref> As die Kersfees-''laudes'' bygevoeg word, word die opbou tot die sewende beweging gekenmerk deur 'n afwisselling tussen arias en koorbewegings. In die tweede helfte van die komposisie word die koorbewegings aan die buitenste punte deur 'n stel van vier arias geskei: solo → solo → duet → trio.<ref name="Marshall1989p15">Sien Marshall 1989b, bl. 15 (figuur 3 en omliggende teks).</ref> In so 'n sestienbeweginguitvoering (twaalf bewegings plus vier Kersfees-''laudes'') is daar egter 'n ander simmetrie: Die derde afdeling (beweging A), en die derde as mens vanaf die laaste (beweging 10) terugtel, gebruik albei 'n Lutherse koraalmelodie as ''cantus firmus'': sopraanstemme in die eerste geval ("Vom Himmel hoch, da komm ich her"), instrumenteel in die tweede ("Meine Seele erhebt den Herren").<ref>Sien Steinberg 2005, bl. 31–32.</ref><ref>Sien Spitta 1884, bl. 374ff.</ref> Die simmetrie van die Kersfeesweergawe kan soos volg uitgebeeld word:<ref name="Marshall1989p15" /> [[Lêer:Vonhimmelhoch.jpg|duimnael| "Vom Himmel hoch da komm' ich her", die melodie van die ''cantus firmus'' van die Kersfees-laudes A]] * Twee bewegings (1, 2) in die '''tonika''' → ''cantus firmus''-beweging (''laudes'' A) ** Vers in mineur (beweging 3, 4) → twee bewegings in dieselfde majeurtoonsoort (5, ''laudes'' B) *** Vers in mineurtoonsoort (beweging 6) → twee bewegings in '''tonika''' (7, ''laudes'' C) ** Vers in mineur (beweging 8) → twee bewegings in dieselfde majeurtoonsoort (9, ''laudes'' D) * Twee bewegings in '''tonika''' (11, 12) ← ''cantus firmus''-beweging (10) Dit is ook vyf keer wat twee verse van die Magnificat gevolg word deur 'n beweging met 'n teks wat vanuit 'n ander bron kom, en waar die enigste aanhaling van dié ander tekste direk uit die Bybel aangehaal word (beweging C, wat ook 'n doksologie is, soos die laaste beweging) gekoppel word aan die sentrale sewende beweging.<ref name="Marshall1989p15">Sien Marshall 1989b, bl. 15 (figuur 3 en omliggende teks).</ref>   {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | ! colspan="3" |BWV 243.1 (243a) Kersfees 1723-weergawe ! colspan="3" |BWV 243.2 (243) Weergawe vir die Fees van die Maria-besoek |- | colspan="2" |'''Nommer en titel''' |'''Tyd''' |'''Stemme''' |'''Instrumente''' |'''Toonaard''' |'''Bladsyno. in oermanuskrip''' |Instrumente |Toonaard |Bladsyno. in oermanuskrip |- |1 |Magnificat |3/4 |SSATB-koor |''Tutti'' |E-mol-majeur |1–9 |Tutti |D-majeur |1–15 |- |2 |Et exultavit |3/8 |Sopraan 2-solis |2 viole, altviool, basso cont. |E-mol-majeur |3–7 |2 viole, altviool, basso cont. |D-majeur |16–18 |- |Laudes A |Vom Himmel hoch |2/4 |SATB-koor | |E-mol-majeur |23, 25–27 | colspan="3" | |- |3 |Quia respexit |4/4 |Sopraan 1-solis |Hobo, basso cont. |C-mineur |8–9 |1 amorhobo basso cont. |B-mineur |18–19 |- |4 |Omnes generationes |4/4 |SSATB-koor |2 hobo's, 2 viole, altviool, basso cont. |G-mineur |10–12 |2 fluite, 2 amorhobo's, 2 viole, altviool, basso cont. |F-kruis-mineur |20–25 |- |5 |Quia fecit |4/4 |Bassolis |Basso cont. |B-mol-majeur |12–13 |Basso cont. |A-majeur |20–23 |- |Laudes B |Freut euch und jubiliert |4/4 |SSAT-koor |Basso cont. |B-maol-majeur |28–30 | colspan="3" | |- |6 |Et misericordia |12/8 |Alt- en tenoorsolis |2 viole, altviool, basso cont. |F-mineur |13–15 |2 fluite, 2 viole, altviool, basso cont. |E-mineur |24–28 |- |7 |Fecit potentiam |4/4 |SSATB-koor |''Tutti'' |E-mol-majeur |15–19 |''Tutti'' |D-majeur |28–34 |- |Laudes C |Gloria in excelsis |4/4 |SSATB-koor |1 viool, basso cont. |E-mol-majeur |30–31 | colspan="3" | |- |8 |Deposuit potentes |3/4 |Tenoorsolis |2 viole, altviool basso cont. |G-mineur |17–20 |2 viole, basso cont. |F-kruis-majeur |34–36 |- |9 |Esurientes |4/4 |Altsolis |2 fluite, basso cont. |F-majeur |20–21 |2 fluite, basso cont. |E-majeur |36–38 |- |Laudes D |Virga Jesse floruit |12/8 |Sopraan 1- en bassolis |Basso cont. |F-majeur |32 | colspan="3" | |- |10 |Suscipet Israel |4/4 |Sopraan 1-, sopraan 2- en altsolis |1 trompet, 2 viole altviool |C-mineur |22 |Hobo, basso cont. |B-mineur |38–40 |- |11 |Sicut locutus est |4/4 |SSATB-koor |Basso cont. |E-mol-majeur |23–24 |Basso cont. |D-majeur |40–42 |- | rowspan="2" |12 |Gloria Patri |4/4 | rowspan="2" |SSATB-koor | rowspan="2" |''Tutti'' | rowspan="2" |E-mol-majeur |24–27 | rowspan="2" |''Tutti'' | rowspan="2" |D-majeur |42–45 |- |Sicut erat in principio |3/4 |27–29 |45–48 |} Die struktuur van Bach se Magnificat is al vergelyk met dié van Kuhnau (wat Bach waarskynlik geken het), asook met dié van Johann Philipp Krieger se [[scores:Magnificat (Krieger, Johann Philipp)|Magnificat van 1685]] (wat Kuhnau waarskynlik geken het). Kuhnau se Magnificat – sy grootste vokale werk wat nog bestaan – het 'n soortgelyke "uitbreibaarheid" met toonsettings van dieselfde Kersfees-''laudes'' vir 'n Kersfeesuitvoering; dit het ook 'n soortgelyke orkestrasie as die eerste weergawe van Bach se Magnificat – die verskille is dat Kuhnau 'n tweede altviool inspan, en dat Bach twee blokfluite in een beweging gebruik). Kuhnau se Magnificat het standaard-SATB-soliste, maar, soos dié van Bach, 'n SSATB-koor. Al drie Magnificats beset vers 1, 6, 10 en 12 van die Magnificat-teks vir koor. Kuhnau se Magnificat het vyf koorbewegings (soos Bach s'n), maar sy tweede is vers 4 (in plaas van vers 3b vir Bach), en sy laaste is slegs vers 12. Bach het daarenteen sowel vers 11 en 12 as finale koorwerk getoonset. In al drie Magnificats is die ander verse toegewys aan soliste, óf as 'n enkelstem, óf gekombineer in duette en trio's.<ref>Sien Rimbach 2005, bl. 105.</ref> === Die twaalf bewegings van die Magnificat === Verwysings na maatnommers volg die partituur wat op [https://www.bach-digital.de/servlets/solr/select?q=%2BobjectType%3A%22work%22+%2B%28musicrepo_work01%3Amagnificat+musicrepo_work01shelfmark%3Amagnificat+musicrepo_work02%3Amagnificat%29+%2Bcategory%3A%22BachDigital_class_00000006%5C%3A0001%22+-state%3A%22STAT0005%22&fl=id%2CreturnId%2CobjectType&sort=musicrepo_worksort01+asc&rows=25&version=4.5&mask= Bach-digital.de] beskikbaar is. ==== 1. "Magnificat anima mea Dominum" ==== ''Magnificat anima mea Dominum. ('My siel maak God groot.')'' Die beweging bestaan uit 6 blokke van 15 mate elke (dus altesaam 90 mate musiek), waarvan presies die helfte daarvan met koorsang is. * Maat 1–30: die orkes speel wat lyk soos 'n ritornello,<ref name="stein32" /> maar dit is in werklikheid eerder 'n ''concerto tutti''.<ref name=":0">Sien Rimbach 2005, bl. 102ff.</ref> Die beweging het die vorm van 'n Italiaanse aria wat geskoei is op die concertostyl wat Bach in Köthen ontwikkel het: In daardie styl word die materiaal in 'n instrumentale ''tutti'' aangebied.<ref name=":0" /> ** Maat 1–15: Die motief wat hobo I in die eerste maat speel, gee die jubeltoon van die ''tutti'' aan.<ref name=":0" /> Dit is die eerste van twee hoofmotiewe.<ref name=":1">Sien Kretzschmar 1921, bl. 394f.</ref> ** Maat 16–30: In maat 16, byna onmerkbaar in die warrelende beweging van ander instrumente, bied viool I 'n nuwe motief: dit is die tweede hoofmotief.<ref name=":1" /> Dié motief word in die laaste mate voor die intrede van die koor deur verskeie instrumente herhaal. :: Eerste motief (soos gesing deur die eerste soprane in maat 31): <score sound="1">\relative c' { \clef treble \time 3/4 \key d \major \partial 8*5 fis16[ g] a[ d cis b] a[ b a b] | \autoBeamOff a8. g16 fis } \addlyrics { Ma- – - – - – - – - – gni~ fi~ cat }</score> :: Tweede motief (soos gesing deur die tenore in maat 35): <score sound="1"> \relative c'' { \clef treble \time 3/4 \key d \major \partial 8*5 a8 d16 e fis8~ fis16 e d cis | d8. d16 d } \addlyrics { ma- – - – - – - gni~ fi~ cat }</score> * Maat 31–75: Begelei deur die continuo tree die koor as 'n concerto-solis in, wat die openingsmateriaal naboots.<ref name=":0">Sien Rimbach 2005, bl. 102ff.</ref> ** Maat 31–45: Die soprane tree eerste in (met die eerste hoofmotief), en in maat 32 boots die alt en tenoor dieselfde na. Die basse tree in maat 33 in, terwyl die volle orkes 'n kort intervensie vir twee mate speel. In maat 35 tot 36 sing die koor die tweede hoofmotief uit die openings-''tutti''. Daarna oorheers die orkes weer, met die koor wat kontrasterende melodieë volg of gee. Vanaf die einde van maat 37 begin die stemme een na die ander "anima mea" sing totdat al die stemme in die laaste drie mate van hierdie blok die teks "Dominum" ('die Here') een keer sing, almal met die laaste lettergreep van daardie woord op die eerste maatslag van die maat 45. Die orkes is, afgesien van die continuo, stil is tot aan die begin van maat 47, en die eers die tenore en alte, en daarna die twee sopraangroepe, sing die eerste hoofmotief oor maat 45 en 46. ** Maat 46–60: Nadat die soprane die begin van die beweging gerekapituleer het, en ’n kort ingryping deur die orkes in mate 47–48, word die tweede hoofmotief weer gesing, eers deur die hoogste stemme in maat 49, gevolg deur die laer stemme in maat 50. In hierdie blok neem die koor 'n leidende rol, beperkte groepe instrumente begelei met kort idees geneem uit die openingstutti, totdat alle instrumente in die laaste twee mate aansluit. Die blok eindig met die tweede hoofmotief wat deur trompet I in maat 60 gespeel word. In hierdie tweede van drie blokke vir die sangers is die enigste teks wat hulle sing ’n herhaling van die woord “magnificat”. ** Maat 61–75: In die eerste maat van hierdie blok sing die alte die eerste hoofmotief terwyl alle instrumente vir ten minste 'n paar maatslae stil is. Die sangers behou die hoofrol, terwyl groepe instrumente bykomende motiewe speel. Later word die orkestrasie digter, en die musiek keer van die subdominant na die tonika terug.<ref name=":0" /> Die teks bly hoofsaaklik "magnificat" vir die grootste deel van hierdie blok; die gevolgtrekking "anima mea" ('my siel') word vir die eerste keer weer deur die alte gesing (in maat 67), en daarna ook in die ander stemme. Sopraan 2 begin met 'n lang noot wat voortgesit word deur 'n melisma in maat 73, die ander in 74. * Maat 76–90: Ná 45 mate van koorsang volg vyftien mate van 'n instrumentale postlude, met materiaal gekondenseer uit die openingsgedeelte.<ref name="stein32" /><ref name=":0" /> ==== 2. "Et exultavit" ==== ''Et exultavit spiritus meus in Deo salutari meo. ('En my siel verbly hom in God my verlosser.')'' Dit is 'n aria vir die tweede sopraan wat deur deur die strykers begelei word.<ref name=":0">Sien Rimbach 2005, bl. 102ff.</ref> Die aria sit die vreugdesgevoel van die eerste beweging voort, maar op 'n meer intieme wyse.<ref name=":1">Sien Kretzschmar 1921, bl. 394f.</ref> In die Kersfees 1723-weergawe word hierdie beweging gevolg deur die ''laudes'': die lofsang "Vom Himmel hoch da komm ich her".<ref name=":0" /><ref name=":1" /> [[Lêer:Accompaniment_Bach_polyphon.png|duimnael|600x600px| Die eerste mate van "Quia respexit" uit die D-majeur-weergawe van die Magnificat (BWV 243.2)]] '''3. "Quia respexit"''' ''Quia respexit humilitatem ancillae suae: Ecce enim ex hoc beatam me dicent ... (Omdat Hy die nederigheid van sy dienares gesien het. Want kyk, ek sal gelukkig genoem word deur ...)'' Dit is 'n aria gesing vir die eerste sopraan, met 'n obligaathobo as begeleiding (of 'n amorhobo in die D-majeurweergawe (BWV 243.2)). Dit is die enigste beweging waarvoor Bach die tempo aan die begin gemerk het: Adagio (slegs in die D-majeurweergawe). Steinberg merk op dat stem en instrument eers die materiaal in 'n "peinsende duet" deel, maar met die woorde "ecce enim ex hoc beatam" ('ek sal voortaan geseënd genoem word') neem die sopraan 'n eenvoudiger, dog deklamatoriese styl aan.<ref name="schr12" /> Spitta merk op: "Scarcely ever has the idea of virgin purity, simplicity, and humble happiness found more perfect expression than in this German picture of the Madonna, translated, as it were, into musical language."<ref>Sien Spitta 1884, bl. 374ff.</ref> ==== 4. "Omnes generationes" ==== ''... omnes generationes. ('... alle geslagte.')'' As voortsetting van die vers (en voltooiing van die sin) word die woorde "omnes generationes" ('alle gesagte') aan die koor gegee. Die toonsetting is al vergelyk met 'n turba-koor ('n koor wat 'n groep omstanders uitbeeld, byvoorbeeld 'n woedende gepeupel), soos dié wat Bach in sy Passies gebruik.<ref>''BBC Music Magazine''. 2012. [https://www.classical-music.com/miscellaneous/js-bach-vivaldi Bach; Vivaldi,] 20 January. Geraadpleeg op 26 April 2024.</ref> Sommige kommentators sien 'n atmosfeer wat aan aggressie grens;<ref>Sien Franz 1863.</ref> ander eerder 'n uitroep deur die menigte.<ref name=":0">Sien Rimbach 2005, bl. 102ff.</ref> Die klank in die E-mol-majeurweergawe is effens skeller as dié van die D-majeurweergawe, byvoorbeeld die baslyn in maat 3, asook in maat 24, waar die eerste (E-mol-majeur-)weergawe 'n dissonante dominante negende het wat in die latere weergawe na 'n minder dissonante harmonie verander is.<ref name=":0" /><ref name=":6">Sien Jenkins 2000, bl. 3.</ref> ==== 5. "Quia fecit" ==== ''Quia fecit mihi magna qui potens est, et sanctum nomen eius. ('Want Hy wat magtig is, het groot dinge aan my gedoen, en sy naam is heilig.')'' Dit is 'n aria vir bas wat slegs deur die basso continuo begelei word. Die motief, wat weer met herhalende note begin, word deur vier mate van die continuo ingelei, wat dan deur die bas herhaal word. ==== 6. "Et misericordia" ==== ''Et misericordia eius in progenies et progenies timentibus eum. ('En sy genade is van geslag tot geslag van dié wat hom vrees.')'' Dié duet vir alt en tenoor begin met ’n golwende beweging in 12/8-tyd, gespeel deur viole en altviool. In die D-majeurweergawe speel die strykers met sordino's, terwyl die fluite die viole verdubbel.<ref>Sien Jenkins 2000, bl. 5.</ref> ==== 7. "Fecit potentiam" ==== ''Fecit potentiam in brachio suo: dispersit superbos mente cordis sui. ('Hy het kragtige dade met sy arm verrig: hy het hoogmoediges in hul eiewaan uitmekaargejaag.')'' Dié werk vir koor deel die toonaard en orkesbesetting met die eerste beweging. Die tenoor is die eerste stem wat inkom, gevolg deur alt, tweede soprane, bas en eerste soprane, wat lei tot twee uitroepe sonder melismas naby die middel van die beweging. Die woord "dispersit" verskyn in verskeie stemme, maar dan geïsoleer in 'n volgorde van die hoogste (tweede sorpaan) na die tweedelaagste stem (tenore), waarna die bas saam gelyktydig met al die ander stemme op die woord "superbos" inval. Die gevolgtrekking, "mente codis sui", is gemerk Adagio en kleur die teks met lang akkoorde en aksente deur die trompette in. ==== 8. "Deposuit" ==== ''Deposuit potentes de sede et exaltavit humiles. ('Hy het maghebbers van hul trone afgeruk en nederiges verhoog.')'' Dié aria vir tenoor word deur continuo en eenstemmige viole begelei, wat bied materiaal aan 'n ritornello van 14 mate. Die tweede gedagte van die vers, wat met die woorde "et exaltavit humiles" begin, word sonder inleiding gesing. Ná 'n korter ritornello sing die tenoor weer die volledige teks (die eerste deel in 'n effens gewysigde weergawe), maar die verdieping het aansienlik vergroot, waarna die ritornello in volle lengte aan die einde herhaal word. ==== 9. "Esurientes" ==== ''Esurientes implevit bonis, et divites dimisit inanes. ('Hy het armes met goeie gawes oorlaai en rykes met leë hande weggestuur.')'' [[Lêer:Esurientes.pdf|duimnael| Openingsreëls van die "Esurientes"-beweging (LilyPond-bronkode deur Libre art.net-projek)]] Dié aria word deur die alt gesing, begelei deur twee fluite. Die ritornello van agt mate stel 'n motief bekend wat boontoe beweeg op 'n continuo-begeleiding van bestendige kwartnote van vier mate lank, wat later op "esurientes implevit bonis" gesing word. Later gaan afwaartse lyne en 'n continuo in agtste note saam met "et divites dimisit inanes". ==== 10. "Suscepit Israel" ==== ''Suscepit Israel puerum suum: recordatus misericordiae suae. ('Hy het sy dienaar Israel te hulp gekom deur aan sy beloftes van ontferming te dink.)'' Dié beweging is getoonset vir 'n ongewone kombinasie van die drie hoogste stemme (eerste en tweede sopraan, en alt), en twee hobo's wat eenstemmig speel (asook 'n enkele trompet in die E-mol-majeurweergawe).<ref>Sien Jenkins 2000, bl. 1.</ref> Die hobo's (en trompet in BWV 243.1) haal die tonus peregrinus as 'n cantus firmus aan op continuo-lyn wat meestal net met elke maat verander en dan slegs een trap op of af beweeg.<ref>Sien Rizzuti 2013.</ref> Die stemme boots mekaar in 'n sagte beweging na. Byna die enigste spronge in die hele maat kom op die woord "recordatus" voor, met 'n afwaartse vierde op elke lettergreep. ==== 11. "Sicut locutus est" ==== ''Sicut locutus est ad patres nostros, Abraham et semini eius in saecula. ('Soos wat Hy aan ons vaders belowe het, aan Abraham en sy nageslag, tot in ewigheid.')'' Dié laaste reël van die Magnificat is 'n fuga wat soos volg deur die stemme beset word: bas > tenoor > alt > sopraan 2 > sopraan 2 > alt > tenoor > bas. Die beweging eindig met 'n meer homofoniese gedeelte waarin die bas weer die tema sing, terwyl die eerste sopraan lang note in 'n dalende toonleer sing wat amper oor 'n oktaaf strek. ==== 12. "Gloria patri" ==== ''Gloria Patri, et Folio, et Spiritui Sancto, sicut erat in principio, et nunc, et semper, et in saecula saeculorum. Amen. ("Eer aan die Vader, en die Seun, en die Heilige Gees, soos wat dit was in die begin, en nou is, en tot in ewigheid sal wees. Amen.')'' Die werk word afgesluit deur die doksologie "Gloria Patri", wat deur die volledige ensemble uitgevoer word. Die eerste deel van die teks eindig in 'n lang kadens. Nadat die maatslag van enkelvoudige (4/4-) na drieslag- (3/4-)maat verander is, heraal die tweede deel van die teks ("sicut erat in principio") material uit die begin van die werk. === Die Kersfees-''laudes'' (vir die Kersfees 1723-weergawe) === Die eerste keer wat die Kersfees-''laudes'' van die E-mol-majeur-weergawe (BWV 243.1) van Bach se Magnificat gepubliseer is, was in dieselfde volume as die D-majeurweergawe van die Magnificat (dus BWV 243.2), naamlik die 1862 Bach Gesellschaft XI/1-publikasie, wat die ''laudes'' in 'n bylae aangebied het. In dié publikasie is die ''laudes'' egter nie getransponeer om by die D-majeurtoonaard van die Magnificat aan te pas nie. Meer onlangs bied uitgewers sulke getransponeerde (en voltooide) weergawes van die ''laudes'' aan, sodat dit as deel van die D-majeurweergawe uitgevoer kan word. Voorbeelde hiervan is die Novello-uitgawe in 2000 (Neil Jenkins), en Bärenreiter-uitgawe in 2014. ==== A. ''Vom Himmel hoch'' ==== [[Lêer:Straßburger_Gesangbuch_1541_Vom_Himmel_hoch_(Isny).jpg|duimnael| "Vom Himmel hoch", Luther se loflied in 'n 1541-gesangboek]] Die teks is die eerste strofe van "Von Himmel hoch da komm' ich her", ’n lofsang deur Martin Luther wat die aankondiging aan en aanbidding deur die herders uit Lukas 2:8–18 parafraseer. Bach het hierdie eerste ''laudes'' a cappella in vier dele getoonset, en (soos die twee voorafgaande bewegings), in die tonika van die werk (dus E-mol-majeur). Die vorm is 'n koraalfantasie, met alle soprane wat die 1539-koraalmelodie sing wat as 'n ''cantus firmus'' aan Luther toegeskryf word. Die laer stemme sing [[Kontrapunt|kontrapuntaal]] deur dele van die melodielyn in verminderde tyd na te boots.<ref name="stein32" /><ref name=":0">Sien Rimbach 2005, bl. 102ff.</ref> Waar die Latyn van die voorafgaande bewegings moontlik in Bach se tyd vir die gemeente grootliks onverstaanbaar was, is hier 'n eerste beweging wat nie net aan die woorde herkenbaar was nie, maar ook aan die melodie: die gemeente sou die koraal die voorafgaande aand tydens die [[Oukersaand|Oukersaanddiens]] gesing het.<ref name=":0" /> 'n Kwarteeu later het Bach teruggekeer na die koraalmelodie van "Vom Himmel hoch da komm' ich her", en 'n stel van vyf kanonieke variasies op daardie tema geskryf (BWV 769), een van 'n paar komposisies wat gedurende sy leeftyd gepubliseer is. Bach het ook drie toonsettings van die koraalmelodie in sy ''Kersfeesoratorium'' ingesluit. {{Nowrap|BWV 606}} (in die ''Orgelbüchlein''), 700, 701, 738 en 738a is koraalvoorspele wat op die "Vom Himmel hoch"-tema gebaseer is. ==== B. ''Freut euch und jubiliert'' ==== Die teks van hierdie Kersfees-''laudes'' is 'n vers deur Sethus Calvisius,<ref>Sien Cantagrel 2011.</ref><ref>Sien Spitta 1884, bl. 369ff.</ref> en is vir SSAT getoonset. ==== C. ''Gloria in excelsis'' ==== Die teks "Gloria in excelsis Deo et in terra pax hominibus bona voluntas" is 'n variant van die openingsvers van die Gloria (die onderdeel van die [[mis]]). Die meer bekende weergawe van die [[Vulgata|Vulgaat]], wat op "... bona'''e''' volunta'''tis'''" eindig, is 'n verkeerde vertolking van die oorspronklike Griekse weergawe van Luke 2:14, wat daar gesê word deur engele op Kersnag. Die Vulgaat-weergawe vertaal as "Eer aan God in die hoogste hemele, en vrede op aarde aan mense '''van goeie wil'''", terwyl die einde van die Griekse weergawe meer korrek weergegee word as "Vrede op aarde, en in die mense 'n welbehae", soos wat dit ook deur Luther gebryp is ("Friede auf Erden und den Menschen ein Wohlgefallen"). Hoewel die Lutherse teoloë dus die Vulgaat-weergawe verwerp het (en die vers in Latyn dus op "... bonae volunt'''es'''" sou laat eindig), was komponiste egter geheg aan die klassieke formule vir die melodieuse metrum daarvan. Hierdie Kersfees-''laudes'' is die enigste plek waar Bach 'n weergawe van die Gloria-teks gebruik wat van die Vulgaat verskil, wat min of meer die gees van die teoloog-goedgekeurde weergawe vasvang.<ref name=":4" /> ==== D. ''Virga Jesse floruit'' ==== Die teks is 'n fragment van 'n langer Kerslied wat in Gottfried Vopelius se ''Neu Leipziger Gesangbuch'' gedruk is.<ref>Vopelius, G. 1682. [https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10592508?page=127 Alia pia Cantio de Incarnatione Jesu Christi, à 4. Vocibus cum Basso continuo]. In ''Neu Leipziger Gesangbuch''pp, bl. 77–83. Leipzig: Christoph Klinger.</ref><ref>Sien Spitta 1884, bl. 371.</ref> : == Ontvangs == Ná die komponis se dood was die outograagmanuskrif van sowel die E-mol-majeur- as die D-majeur-weergawe in besit van sy seun Carl Philipp Emanuel. Dit is in die 19de eeu gepubliseer, insluitend die Kersfees-''laudes'', asook 'n verskeidenheid vokale en instrumentale partiture wat vir kontemporêre uitvoeringspraktyk vir die D-majeur-weergawe aangepas is.<ref>Sien Bach 1811, 1841, 1862, 1864, 1874 en 1895.</ref> Teen die einde van daardie eeu is die Magnificat in D beskou as een van die grootste illustrasies van Bach se genialiteit.<ref name="Upton1886">Sien Upton 1886.</ref> Oor die algemeen was dit ook eerder die D-majeurweergawe sonder die Kersfees-laudes wat uitgevoering is.<ref name="Upton1886" /> 'n Nuwe kritiese uitgawe van sowel BWV 243.2 en 243.1 is in 1955 gepubliseer as Reeks 2, Volume 3 van die New Bach Edition.<ref>Sien Bach 1955.</ref> Hoewel die D-majeurweergawe die standaard gebly het vir sowel lewende uitvoerings as ateljeeopnames, is die E-mol-majeurweergawe later ook gepubliseer as nuwe uitgawes wat vir uitvoering aangepas is.<ref name=":5" /> Dit is verskeie kere opgeneem, en die komposisiegeskiedenis daarvan is verder ontrafel.<ref name=":3" /> === 18de eeu === In 1749 – 'n jaar voor sy pa se dood – is Carl Philipp Emanuel Bach se eie Magnificat in D-majeur is in Leipzig uitgevoer. Soos dié van sy pa, was dié Magnificat ook 'n uitgebreide toonsetting. Ná Johann Sebastianse afsterwe het Carl Philipp Emanuel die outograafmanuskrip van albei weergawes van sy pa se Magnificat besit en die komposisie in 1786 in [[Hamburg]] uitgevoer.<ref name=":6" /> Kersfees-''laudes'' A en B (getransponeer om by 'n D-majeurkomposisie in te pas) is gekombineer met 'n beweging van 'n kantate deur Graun (waarskynlik Carl Heinrich Graun) om die Kersfeesmotet ''Kündlich groß ist das gottselige Geheimnis'' (BWV Anh. 161) te vorm.<ref>''[https://www.bachdigital.de/receive/BachDigitalWork_work_00001472 Kündlich groß ist das gottselige Geheimnis]'' by www.bachdigital.de.</ref> === 19de eeu === Die bladmusiek van die E-mol-majeurweergawe van Bach se Magnificat is vir die eerste keer in 1811 deur Simrock onder redaksie van Georg Pölchau gepubliseer, maar met drukfoute<ref>Sien Spitta 1884, bl. 376 (voetnoot 373).</ref> en sonder die Kersfees-''laudes''.<ref>Sien Schweitzer 1966, bl. 166.</ref><ref>Sien Zenck 1986.</ref> Dit was die eerste komposisie van Bach vir vokale soliste, koor en orkes wat in orkespartituur gepubliseer is,<ref>[http://www.gutenberg.org/ebooks/35041 ''Johann Sebastian Bach: His Life, Art and Work''.] Vertaal uit die Duits van Johann Nikolaus Forkel. Met notas en bylaes deur Charles Sanford Terry, Litt.D. Cantab. Harcourt, Brace en Howe, New York, 1920: Introduction (Terry), bl. xvii</ref> maar destyds het hierdie publikasie swak verkoop. Toe die jong [[Felix Mendelssohn]] in 1822 'n Magnificat in D-majeur gekomponeer het, het hy gewys dat hy Bach se weergawe ken.<ref>Zappalà, P. (red.). 1996. [http://www.carus-verlag.com/images-intern/medien/40/4048400/4048400x.pdf ''Felix Mendelssohn Bartholdy: Magnificat MWV A2''] {{Webarchive}} Carus 40.484, 1996. Voorwoord, bl. VI</ref> Die D-majeurweergawe het egter nie in druk verskyn voor die Bach-herlewing wat gevolg het op Mendelssohn se 1829-uitvoering van die ''Mattheus-passie'' (BWV 244) nie. In die 1840's het 'n klavierreduksie deur Robert Franz van Bach se D-majeurweergawe verskyn, en in 1862 is die orkes- en vokale partituur in Volume 11/1 van die Bach-Gesellschaft-uitgawe gepubliseer. Die Kersfees-''laudes'' is ook vir die eerste keer gedruk in dié uitgawe gepubliseer.<ref>Sien Bach/Rust 1862.</ref> 'n Jaar later het Robert Franz gekla dat die komposisie steeds te min aandag van musiekkritici gekry het en dus feitlik onbekend onder die algemene publiek gebly het.<ref>Sien Franz 1863, bl. 3–5.</ref> ’n Jaar later het hy die D-majeurweergawe van die Magnificat met 'n orkespartituur in ooreenstemming met die 19de-eeuse uitvoeringspraktyk gepubliseer. Hy het byvoorbeeld die orrel-en-continuo-enkelmaat met geannoteerde bas in die outograafmanuskrip en die Bach-uitgawe uitgebrei na verskeie afsonderlike mate vir orrel, fagot en tjello's.<ref>Sien Bach/Franz 1864.</ref> Novello het 'n ''Octavo-'' uitgawe van die D-majeurweergawe van die Magnificat in 1874 gepubliseer, met 'n vertaling na Engels wat John Troutbeck gebaseer het op teks in ''The Book of Common Prayer''.<ref>Sien Novello 1874.</ref> In 1880, toe Bach se outograafmanuskrip van die komposisie reeds in die [[Staatsbibliothek zu Berlin|Koninklike Biblioteek (later Staatsbiblioteek) van Berlyn]] gehou is, het Philipp Spitta etlike bladsye aan die Magnificat in sy Bach-biografie gewy, en beskou dit as een van die grootste prestasies van die komponis se genialiteit.<ref name=":4" /> Bach se Magnificat is verskeie kere in die laaste kwart van die 19de eeu uitgevoer, byvoorbeeld in Duitsland en Nederland.<ref>Grill, T. 2007. [http://epub.ub.uni-muenchen.de/ ''Die Rezeption der Alten Musik in München zwischen ca. 1880 und 1930''] LMU-Publikationen: Geschichts- und Kunstwissenschaften Nr. 27, bl. 19–20.</ref><ref>Sien Jansen 2006, bl. 81 & 87.</ref> === 20ste eeu === In 1924 het Arnold Schering die volle orkespartituur van die D-majeurweergawe van Bach se Magnificat vir publikasie deur Ernst Eulenburg en Edition Peters voorberei.<ref>Sien Schering 1924.</ref> Uitvoerings van die Magnificat deur onder andere [[Serge Koussevitzky]] en die Boston Simfonieorkes is in die 1940's opgeneem en het op [[Grammofoonplaat|78 rpm-]]<nowiki/>plate verskyn.<ref>[http://www.bach-cantatas.com/Vocal/BWV243-Rec1.htm Magnificat in D&nbsp;major BWV&nbsp;243, Complete Recordings 1900–1949] by {{URL|www.bach-cantatas.com}}.</ref> LP-opnames van die vroeë 1950's het lewende uitvoerings van die Magnificat ingesluit onder leiding van [[Otto Klemperer]] en [[Herbert von Karajan]], die laaste een met [[Elisabeth Schwarzkopf]] as sopraan.<ref>[http://www.bach-cantatas.com/Vocal/BWV243-Rec2.htm Magnificat in D&nbsp;major BWV&nbsp;243, Complete Recordings 1950–1959] by {{URL|www.bach-cantatas.com}}.</ref> Die ''Neue Bach Ausgabe'' het Bach se Magnificat (sowel BWV 243.1 as BWV 243.2) in 1955 gepubliseer, voorberei deur Alfred Dürr. Hierdie oerteks is hergebruik in verskeie daaropvolgende publikasies deur Bärenreiter, waaronder verskeie met 'n Engelse vertaling.<ref>BYvoorbeeld Bärenreiter 1956 (Müller – Redlich), 1959 (Dürr – Redlich).</ref> Meer opnames van die Magnificat het beskikbaar geword, byvoorbeeld onder leiding van Kurt Redel, [[Leonard Bernstein]], Karl Richter en Karl Ristenpart.<ref name="BC1960s">[http://www.bach-cantatas.com/Vocal/BWV243-Rec3.htm Magnificat in D major BWV 243, Complete Recordings 1960–1969] by {{URL|www.bach-cantatas.com}}.</ref> In die tweede helfte van die 1960's het die eerste opnames van die Kersfeesweergawe van die Magnificat BWV 243.1 (insluitend die Kersfees-''laudes'') en nuwe opnames van die D-majeurweergawe deur Von Karajan, Karl Münchinger en [[Daniel Barenboim]] verskein.<ref name="BC1960s" /><ref name="BC243a">[http://www.bach-cantatas.com/Vocal/BWV243a-Rec1.htm Magnificat in {{Nowrap|E flat major}} BWV&nbsp;243a, Recordings] by {{URL|www.bach-cantatas.com}}.</ref> Die vroegste LP-vrystellings wat die Kersfees-''laudes'' van BWV 243.1 bevat het, het dit getransponeer in die D-majeurweergawe (BWV 243.2) ingevoeg. Helmuth Rilling se opname met die Bach-Collegium Stuttgart en die Figuralchor der Gedächtniskirche Stuttgart het in 1967 verskyn met 'n uitvoeringstyd van 40:06.<ref>[https://www.amazon.com/Bach-Magnificat-Buxtehude-Musicians-Gundermann/dp/B003ZJADZK Bach: Magnificat – Buxtehude: Magnificat anima mea]. (Vouer)". Amazon. Geraadpleeg op 29 April 2024.</ref> Wolfgang Gönnenwein se ''Bach: Magnificat in D (including Christmas Interpolations)'', met die Deutsche Bachsolisten en die Süddeutscher Madrigalchor het in die 1970's verskyn.<ref>[http://www.baroquecds.com/721Web.html BACH 721] by {{URL|www.baroquecds.com}}.</ref> Bruno Maderna het BWV243.1 in 1971 opgeneem met die koor en orkes van die Südwestdeutscher Rundfunk en Hedy Graf, Hildegard Laurich, Adalbert Kraus en Michael Schopper as soliste,. Die CD-vrystelling daarvan as volume 8 van die Maderna-uitgawe deur Arkadia was in 1991.<ref name="BC243a"/> Die eerste opname op periode-instrumente van Bach se Magnificat, met die vier korale Kersfees-laudes (BWV 243.1) is in 1978 deur Simon Preston en die Academy of Anciant Music opgeneem (L'Oiseau Lyre / Decca), tesame met Vivaldi se Gloria.<ref>Nicholas Anderson. [http://www.gramophone.co.uk/editorial/bachs-magnificat-vivaldis-gloria Bach's Magnificat & Vivaldi's Gloria] op die [[Gramophone (magazine)|Gramophone]]-webtuiste.</ref> [[Nikolaus Harnoncourt|Nicolaus Harnoncourt]] se eerste opname van die D-majeurweergawe het in 1984 gevolg.<ref name="BC1980s">[http://www.bach-cantatas.com/Vocal/BWV243-Rec5.htm Magnificat in D&nbsp;major BWV&nbsp;243, Complete Recordings 1980–1989] by {{URL|www.bach-cantatas.com}}.</ref> Ook Helmuth Rilling en John Eliot Gardiner het teen daardie tyd die D-majeurweergawe van die Magnificat opgeneem.<ref name="BC1980s" /><ref>[http://www.bach-cantatas.com/Vocal/BWV243-Rec4.htm Magnificat in D major BWV 243, Complete Recordings 1970–1979] by {{URL|www.bach-cantatas.com}}.</ref> 20ste eeuse Magnificat-komponiste verwys dikwels na Bach se komposisie in hul nuwe toonsetting: [[Ralph Vaughan Williams|Vaughan Williams]] (1932) en Rutter (1990) sluit ook gesange en liedere buite die liturgiese teks in hul uitgebreide toonsettings in, soos Bach se Kersfeesweergawe;<ref>[http://www.prestoclassical.co.uk/sm/7080759 Vaughan Williams: Magnificat] {{ISBN|978-0-19-339154-3}} by {{URL|www.prestoclassical.co.uk}}.</ref><ref>Sien Bawden.</ref> [[Krzysztof Penderecki|Penderecki]] se uitgebreide toonsetting (1973–74) maak musikale assosiasies met Bach se D-majeurweergawe;<ref name="Dover1997">Dover, D.G. 2016. [https://ifcm.net/public/enews/eICB_2016-1/eICB_2016-1.pdf Pärt and Penderecki: Divergent voices and common bonds]. ''International Choral Bulletin'' 35(1): 7–13 (bl. 10). Geraadpleeg op 2 Mei 2024.</ref> [[Arvo Pärt|Pärt]] gebruik 'n SSATB-koor in sy a cappella-toonsetting (1989).<ref>Dover, D.G. 2016. [https://ifcm.net/public/enews/eICB_2016-1/eICB_2016-1.pdf Pärt and Penderecki: Divergent voices and common bonds]. ''International Choral Bulletin'' 35(1): 7–13 (bl. 8). Geraadpleeg op 2 Mei 2024.</ref> Voor die einde van die eeu is verskeie CD-opnames van die D-majeurweergawe van Bach se Magnificat vrygestel, onder meer deur Sigiswald Kuijken, Robert Shaw, Andrew Parrott, Philippe Herreweghe, [[Neville Marriner]], Peter Schreier, Harry Christophers, [[Ton Koopman]] en die Bach Collegium Japan.<ref>[http://www.bach-cantatas.com/Vocal/BWV243-Rec6.htm Magnificat in D&nbsp;major BWV&nbsp;243.2, Complete Recordings 1990–1999] by {{URL|www.bach-cantatas.com}}.</ref> Philip Pickett se 1995-opname van die E-mol-majeurweergawe het op L'Oiseau Lyre verskyn.<ref name="BC243a"/> Ander CD-vrystellings van BWV 243.1 wat voor die einde van die eeu beskikbaar gestel is, sluit in 'n opname deur Rilling en die Gächinger Kantorei, een met die Regensburger Domspatzen, en een met Rolf Schweizer, die Motettenchor Pforzheim en L'arpa festante, wat op periode-instrumente uitgevoer word.<ref name=":7">Sien Oron 2012.</ref> Novello het sowel die E-mol-majeur- as die D-majeurweergawe van die Magnificat in 'n enkele publikasie in 2000 gepubliseer, onder redaksie van Neil Jenkins.<ref name=":5" /> Hierdie uitgawe het ook 'n getransponeerde weergawe van die 1723-Kersfees-laudes bevat, sodat dit in uitvoerings van die D-majeurweergawe van die Magnificat gebruik kon word.<ref name=":5" /> Die laaste mate van ''Virga Jesse'', wat in die outograafgpartituur ontbreek, is in hierdie uitgawe voltooid aangebied op grond van 'n soortgelyke komposisie deur Bach.<ref name=":5" /> === 21ste eeu === Philippe Herreweghe se 2002-opname van die E-mol-majeurweergwe met Collegium Vocale Gent is in 2003 deur Harmonia Mundi vrygestel.<ref>[https://web.archive.org/web/20150721050248/http://store.harmoniamundi.com/magnificat-bwv-243a-6667.html#desc Magnificat BWV 243a]. Geargiveer op 21 Mei 2015 deur Wayback Machine by store.harmoniamundi.com.</ref><ref>[http://www.muziekcentrum.be/carrier.php?ID=80906 Bach Johann Sebastian – Leipziger Weihnachtskantaten] by {{URL|www.muziekcentrum.be}}.</ref> In 2003 het [[Ton Koopman]] die E-mol-majeurweergawe saam met Amsterdam Baroque in die St. Thomas-kerk in Leipzig opgeneem. 'n DVD van dié opname – wat ook sowel 'n uitvoering van Kuhnau se Magnificat met sy vier Kersfees-laudes ingesluit het as van Bach se Duitse Magnificat (BWV 10) insluit – is in 2004 vrygestel.<ref>[http://www.naxos.com/catalogue/item.asp?item_code=2053419 BACH, J.S. / KUHNAU: Magnificat] op die [[Naxos Records|Naxos]]-webtuiste.</ref> Thomas Hengelbrock se opname van die E-mol-majeurweergawe, met die Balthasar-Neumann-koor en Ensemble, is in 2008 deur Deutsche Harmonia Mundi vrygestel.<ref name=":7" /> In 2009 het Philippe Pierlot die D-majeurweergawe met die Ricercar Consort en met vyf vokale soliste sonder koor opgeneem.<ref>[http://www.gramophone.co.uk/editorial/bachs-magnificat "Bach's Magnificat: The Gramophone Choice"] op die [[Gramophone (magazine)|Gramophone]]-webtuiste.</ref> Faksimiles van Bach se outrgraafpartiture van beide weergawes van die Magnificat is deesdae aanlyn beskikbaar.<ref name="Bach1733">Bach 1733 (autograph of D&nbsp;major version)</ref><ref name="Bach1723">Bach 1723 (autograph of E-flat&nbsp;major version)</ref> Bärenreiter het in 2014/15 'n kritiese uitgawe van alle partituurweergawes gepubliseer, wat op Dürr se 1955-uitgawe gepubliseer is.<ref>Sien Bärenreiter 2014a en Bärenreiter 2014b. </ref> Die "sintetiese" D-majeurweergawe – die D-majeurweergawe van die Magnificat wat die Kersfees-laudes in getransponeerde weergawes bevat om by die toonaard van die res van die werk te pas, en wat nou deur sowel Novello as Bärenreiter gepubliseer is – het reeds aanhangers onder sowel kunstenaars as gehore gevind.<ref>Sien Steinberg 2005: bl. 31.</ref> Dat dié komposisie onder Bach se gewildste vokale werke wissel, word geïllustreer deur sy gereelde verskyning in klassieke musiekpeilings soos Klara se Top75/Top 100. In Desember 2016 was Bach se outograafpartituur van die D-majeurweergawe onder die topdrie mees besoekte partuture op die Bach Digital-webtuiste.<ref name="nmz 2017">{{Cite web|url=https://www.nmz.de/kiz/nachrichten/weihnachtsoratorium-beliebteste-bach-handschrift-im-internet|title=Weihnachtsoratorium beliebteste Bach-Handschrift im Internet|date=9 June 2010|website=[[Neue Musikzeitung]]|language=de|access-date=19 November 2017}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronnelys == * ''[https://www.amazon.com/Bach-Magnificat-Buxtehude-Musicians-Gundermann/dp/B003ZJADZK Bach: Magnificat – Buxtehude: Magnificat anima mea.]'' [CD-omslag ]. Amazon. Geraadpleeg op 2 Mei 2024. * Bach, Johann Sebastian. ''Magnificat in E-mol-majeur''. ** 1720–1739. [https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00000859 Outograafmanuskrip van die Magnificat in E-mol-majeur en Kersfees-''laudes'']. Berlin, Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz, D-B Mus. ms. Bach P 38, by www.bach-digital.de) Nota: ''Virga Jesse'' onvolledig. ** 1811. Pölchau, G. (red.). 1811. ''Magnificat à cinque voci, due violini, due oboe, tre trombi, tamburi, basson, viola e basso continuo''. Bonn: N. Simrock. Eerste uitgawe van die Magnificat-partituur, E-mol-majeurweergawe, sonder die Kersfees-''laudes''. ** 1862. Von Himmel hoch (SATB) / Freut euch und jubiliert (SSAT, continuo) / Gloria (SSATB with colla parte instruments & violino obligato) / Virga Jesse (fragment – S, B, continuo). [https://vmirror.imslp.org/files/imglnks/usimg/6/67/IMSLP06476-Bach_-_BGA_-_BWV_243a.pdf Bach-Gesellschaft Ausgabe, Volume 11.1, Bylaag]. Bewerk deur Wilhelm Rust. Leipzig: Breitkopf & Härtel. ** 1959. ''Magnificat Es-dur: Herausgegeben von Alfred Dürr, Taschenpartituren No. 58''. Bärenreiter, 1959. ** 2014a. ''[https://web.archive.org/web/20141015224439/https://www.baerenreiter.com/fileadmin/Domain/User/Download_Allgemein/Werbemittel/deutsch/SPA481_Chor_2014_15_oPr_web.pdf Magnificat Es-Dur BWV 243a (mit den vier Einlagesätzen: Vom Himmel hoch / Freut euch und jubilieret / Gloria in excelsis / Virga Jesse floruit). Für Soli (SSATB), Chor (SSATB), Orchester und Orgel (lat). Nach dem Urtext der Neuen Bach-Ausgabe. Ed. A. Dürr].'' [PDF, in Duits]. Bärenreiter. 2014a. bl. 3. Geargiveer van die oorspronklik op 15 Oktober 2014. Geraadpleeg op 2 Mei 2024. * Bach, Johann Sebastian. ''Magnificat in D-majeur''. ** c. 1732–1735. Outograafpartituur. Berlin, Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz, D-B Mus. ms. Bach P 39: *** Berlin, Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz : D-B Mus. ms. Bach P 39. [https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_source_00000860 Outograafpartituur van BWV 243.2] by www.bach-digital.de. Geraadpleeg op 2 Mei 2024. *** [https://vmirror.imslp.org/files/imglnks/usimg/3/37/IMSLP436995-PMLP06399-Partitur.pdf Outograafmanuskrip] by IMSLP. ** 1841. ''Magnificat in D-Dur : Klavierauszug'', bewerk deur Robert Franz. Breslau: Leuckart. ** 1862. Bach-Gesellschaft Ausgabe, Band 11.1. ''[https://vmirror.imslp.org/files/imglnks/usimg/3/34/IMSLP02458-Bach-BWV243fs.pdf Magnificat D dur und vier Sanctus]'', bewerk deur Wilhelm Rust. Leipzig: Breitkopf & Härtel. ** 1864. ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044040189433&seq=1#view=1up&seq=86 Magnificat (in D-dur)]'', bewerk deur Robert Franz. Leipzig: Leuckart ** 1874. ''Magnificat in D, in vocal score with an accompaniment for the organ or pianoforte – The adaptation to English words by J. Troutbeck''. Novello se oorspronklike Octavo-uitgawe. Novello, Ewer and Co. ** 1895. ''Magnificat in D dur: Klavierauszug von Salomon Jadassohn''. Leipzig: Breitkopf und Härtel ** 1924. ''[https://vmirror.imslp.org/files/imglnks/usimg/f/fa/IMSLP26731-PMLP06399-Bach-BWV243FSeul.pdf Magnificat]'', bewerk deur Arnold Schering. Ernst Eulenburg & Edition Peters. ** c. 1956. ''Neue Ausgabe sämtlicher Werke, Series 2: Messen, Passionen und oratorische Werke, Volume 3: Magnificat D-dur BWV 243: Klavierauszug (Eduard Müller)''. Kassel: Bärenreiter. ** c. 1956. ''Magnificat D-Dur, BWV 243. Urtext of the New Bach Edition (Alfred Dürr). Foreword by the editor in German. English translation by Hans Ferdinand Redlich. For solo voices (SSATB), chorus (SSATB) and orchestra. Parts for: fl1, fl2, ob1, ob2, bsn1, tpt1, tpt2, tpt3, timp. – organ – strings (3,3,2,2)''. Duration: 30 min. ** 1959. ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015069375619 Magnificat in D major, BWV 243].'' Oerteksuitgawe geneem uit: J.S. Bach, Neue Ausgabe sämtlicher Werke, Series II, Vol. 3: Magnificat (Alfred Dürr). Voorwoord in Duits met Engelse vertaling deur Hans Ferdinand Redlich, Jeremy Noble en J. Bradford Robinson. Kassel: Bärenreiter. 11de druk, 2005. ** 2014b. ''[https://www.baerenreiter.com/fileadmin/Domain/User/Download_Allgemein/Werbemittel/deutsch/SPA481_Chor_2014_15_oPr_web.pdf Magnificat D-Dur BWV 243 (mit den vier Einlagesätzen aus der Es-Dur-Fassung BWV 243a, transponiert) für Soli (SSATB), Chor (SSATB), Orchester und Orgel (lat). Nach dem Urtext der Neuen Bach-Ausgabe. Ed. A. Dürr]''. Bärenreiter. 2014b. bl. 3. Geargiveer van die oorspronklike op 15 Oktober 2014. Geraadpleeg op 2 Mei 2024. * Bach, Johann Sebastian. ''Magnificat in E-flat major'' and ''Magnificat in D major'' (saam gepubliseer) ** 1955. ''[https://vmirror.imslp.org/files/imglnks/usimg/2/29/IMSLP739978-PMLP6399-Bach_Magnificat_in_D_major,_BWV_243_(Critical)_-_Conductor_Score.pdf Magnificat: erste Fassung in Es-Dur BWV 243a, zweite Fassung in D-Dur BWV 243. Neue Ausgabe sämtlicher Werke, Series 2: Messen, Passionen und oratorische Werke. Vol. 3]''. Bewerk deur Alfred Dürr. Kassel: Bärenreiter. ** 2000. Jenkins, N. ''[https://www.neiljenkins.info/documents/magnificatind.pdf Bach Magnificat in D & E flat BWV 243 & 243a / (Novello edition ed. N. Jenkins)].'' neiljenkins.info/. Bl. 1–6. Geraadpleeg op 2 Mei 2024. * Bach, J.S. 1967. ''[https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalWork_work_00000054?lang=en Brich dem Hungrigen dein Brot BWV 39; BC A 96 / Cantata]''. Leipzig Universiteit. Geraadpleeg op 2 mei 2024. * Bawden, J. S.d. ''[http://www.choirs.org.uk/prognotes/Rutter%20-%20Magnificat.htm Magnificat – John Rutter (b. 1945)]''. choirs.org.uk. Geraadpleeg op 2 Mei 2024. * Butler, G. (red.). 2008. ''J.S. Bach's concerted ensemble music, the Concerto''. Bach perspectives, volume 7. Chicago: University of Illinois Press, bl. 53. * Cantagrel, G. 2011. ''J.S. Bach: Passions, messes, motets''. Parys: Fayard, bl. 260. * Lowther Clarke, W.K. 1922. ''[http://anglicanhistory.org/liturgy/clarke_evensong.html Evensong explained, with notes on matins and the litany].'' Londen: S.P.C.K. – via Project Canterbury. * Lundberg, M. 2012. ''Tonus peregrinus: The history of a psalm-tone and its use in polyphonic pusic''. Farnham: Ashgate Publishing, Ltd. * Franz, R. 1863. ''Mittheilungen über Johann Sebastian Bach's "Magnificat".'' Halle: H. Karmrodt. * Glöckner, A. 2003. Bachs Es-Dur-Magnificat BWV 243a – eine genuine Weihnachtsmusik? ''Bach-Jahrbuch'' 89: 37–45. DOI: https://doi.org/10.13141/bjb.v20031781. * Glöckner, A. 2009. Ein weiterer Kantatenjahrgang Gottfried Heinrich Stölzels in Bachs Aufführungsrepertoire? In Wollny, P. (red.). ''Bach-Jahrbuch'' 95: 95–115. DOI: https://doi.org/10.13141/bjb.v2009. * Hogwood, C. 2011. ''[https://www.gresham.ac.uk/watch-now/keep-it-short Keep it short: J S Bach Magnificat]''. Lesing gegee op 18 Oktober by die Gresham College. * Jansen, F. 2006. Passie in de polder: Het begin van de Nederlandse Bach-traditie in de negentiende eeuw. Universiteit van Utrecht. * Jones, R.D.P. 2013. ''The creative development of Johann Sebastian Bach, Volume II: 1717–1750: Music to delight the spirit''. Oxford: Oxford University Press, bl. 131–136. * Kretzschmar, H. 1921. ''[https://archive.org/details/bub_gb_1N05AAAAIAAJ/page/394/mode/2up?view=theater Führer durch den Konzertsaal. Part II, Volume 1: Kirchliche Werke]''. Vyfde uitgawe. Lepizig: Breitkopf & Härtel. * Marshall, R.L. 1989a. On the origin of Bach's Magnificat: a Lutheran composer's challenge. In Franklin, D.O. (red.). ''Bach Studies''. Volume 1. Cambridge: Cambridge University Press, bl. 3–17. * Oron, A. 2012. ''[https://www.bach-cantatas.com/Vocal/BWV243.htm Magnificat in D major BWV 243 – Magnificat in E flat major BWV 243a].'' Geraadpleeg op 2 Mei 2024. * Porter, C.M. 2008. ''Salzburg W.B. XIV: Historical Context, Liturgical Significance and Critical Edition''. Doctor of Musical Arts thesis. * Rathey, M. 2016. ''Bach's major vocal works: music, drama, liturgy''. New Haven: Yale University Press. * Rimbach, E. 2005. "The Sacred Vocal Music of Johann Kuhnau". In Schalk, C. & Messerli, C.R. (reds.). ''Thine the Amen: Essays on Lutheran church music in honor of Carl Schalk''. Bursnville: Kirk House, bl. 83–110. * Rizzuti, A. 2013. One verse, two settings, and three strange youths. ''Gli Spazi della Musica'' 2(2): 1–11. Geraadpleeg op 2 Mei 2024. * Shrock, D. 2009. ''Choral repertoire''. Oxford: Oxford University Press. * Schröder, D. 2012. Johann Sebastian Bach. C.H. Beck. {{ISBN|978-0-19-969628-4}}. * Spitta, P. 1880/1921. [https://archive.org/details/johsebbach02spit?view=theater#page/n20/mode/1up Fünftes Buch: Leipziger Jahre von 1723–1734]. In ''Johann Sebastian Bach'', Zweiter Band. Breitkopf & Härtel. Leipzig: Breitkopf & Härtel, bl. 3–479. * Spitta, P. 1884. [https://archive.org/details/johannsebastia02spit/page/181/mode/1up?view=theater Book V: Leipzig, 1723–1734]. In ''Johann Sebastian Bach: his work and influence on the music of Germany, 1685–1750''. Volume II. Vertaal deur Clara Bell. Londen: Novello & Co., bl. 181–648. * Steinberg, M. 2005. ''Choral masterworks: a listener's guide''. Oxford: Oxford University Press, bl. 31–34. * Stockigt, J.B. 2013. Bach's Missa BWV 232I in the context of Catholic mass settings in Dresden, 1729–1733. In Tomita, Y., Leaver, R.A. & Smaczny, J. (reds.). ''Exploring Bach's B-minor Mass''. Cambridge: Cambridge University Press. * Taft, R.F. 1986. ''The Liturgy of the Hours in East and West: The origins of the Divine Office and its meaning for today''. Collegeville: Liturgical Press. * Upton, G.P. 1886. [https://www.gutenberg.org/files/22793/22793-h/22793-h.htm#c05 The Magnificat in D]. ''The Standard Oratorios: Their stories, their music, and their composers''. Chicago, bl. 49–50. * Schweitzer, A.1966 [1911]. The Magnificat and the St. John Passion. In ''J.S. Bach''. Volume 2. Leipzig: Breitkopf & Härtel, bl. 166–185.. * Zenck, M. 1986. ''Die Bach-Rezeption des späten Beethoven: zum Verhältnis von Musikhistoriographie und Rezeptionsgeschichtsschreibung der "Klassik"''. Archiv für Musikwissenschaft. Vol. 24. Franz Steiner Verlag, bl. 234. === Verdere leeswerk === * Marshall, R.L. 1989b. ''The music of Johann Sebastian Bach. The sources, the style, the significance''. New York: Schirmer Books. * Vernier, D. S.d. J.S. ''[https://www.classicstoday.com/review/review-9783/ Bach: Leipzig Christmas Cantatas; Magnificat/Herreweghe]''. Classics.com. Geraadpleeg op 2 Mei 2024. {{Normdata}} [[Kategorie:Komposisies van Johann Sebastian Bach]] [[Kategorie:AS1-bronne in Duits (de)]] [[Kategorie:AS1-bronne in Frans (fr)]] [[Kategorie:Artikels met teks in Latyn]] oystag1evom3c6yjljuuv592wr8etce 0 417362 2964916 2926446 2026-09-03T22:31:27Z Jcb 223 2964916 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Logo of the Freedom Party of Austria.svg|duimnael|Party logo.]] Die '''Vryheidsparty van Oostenryk'''<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/218572/Freedom-Party-of-Austria|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|title=Freedom Party of Austria|access-date=9 Julie 2011}}</ref> ([[Duits]]: '''''Freiheitliche Partei Österreich''''', '''FPÖ''') is 'n nasionaal-konserwatiewe,<ref>{{Cite web |date=2008-09-19 |title=Anti-Islamisierungs-Kongress: Mit dem Ausflugsdampfer gegen den Islam - WELT |url=https://www.welt.de/politik/article2468756/Mit-dem-Ausflugsdampfer-gegen-den-Islam.html |access-date=2024-06-28 |website=DIE WELT |language=de}}</ref><ref>{{Cite book |last=Braunthal |first=G. |url=https://books.google.com/books?id=1iOHDAAAQBAJ&pg=PA158 |title=Right-Wing Extremism in Contemporary Germany |date=2009-11-04 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-25116-8}}</ref><ref>{{Cite web |title=Parties and Elections in Europe |url=http://www.parties-and-elections.eu/austria.html |access-date=2024-06-28 |website=www.parties-and-elections.eu}}</ref> regse populistiese,{{refn|<ref name="Kriesi">{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=6_zivrfDd3AC&pg=PA52 | title=Political Conflict in Western Europe | isbn=978-1-107-02438-0 | last1=Kriesi | first1=Hanspeter | date=26 Julie 2012 | publisher=Cambridge University Press }}</ref><ref name="Jäger">{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=JJsGCAAAQBAJ&pg=PA110 | title=Asymmetric Crisis in Europe and Possible Futures: Critical Political Economy and Post-Keynesian Perspectives | isbn=978-1-317-65298-4 | last1=Jäger | first1=Johannes | last2=Springler | first2=Elisabeth | date=10 April 2015 | publisher=Routledge }}</ref><ref name="DolezalHutterWüest">{{cite book|author1=Martin Dolezal|author2=Swen Hutter|author3=Bruno Wüest|chapter=Exploring the new cleavage in across arenas and public debates: designs and methods|editor1=Edgar Grande|editor2=Martin Dolezal|editor3=Marc Helbling|display-editors = 3 |editor4=Dominic Höglinger|title=Political Conflict in Western Europe |chapter-url=https://books.google.com/books?id=6_zivrfDd3AC&pg=PA52 |access-date=19 Julie 2013|year=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-02438-0|page=52}}</ref><ref name="Bieling2015">{{cite book|author=Hans-Jürgen Bieling|chapter=Uneven development and 'European crisis constitutionalism', or the reasons for and conditions of a 'passive revolution in trouble'|editor1=Johannes Jäger|editor2=Elisabeth Springler|title=Asymmetric Crisis in Europe and Possible Futures: Critical Political Economy and Post-Keynesian Perspectives|chapter-url=https://books.google.com/books?id=JJsGCAAAQBAJ&pg=PA110|year=2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-65298-4|page=110}}</ref><ref name="Zaslove">{{Cite journal | last = Zaslove | first = Andrej | title = Exclusion, community, and a populist political economy: the radical right as an anti-globalization movement | journal = Comparative European Politics | volume = 6 | issue = 2 | pages = 169–189 | doi = 10.1057/palgrave.cep.6110126 | date = Julie 2008 | s2cid = 144465005 }}</ref><ref name="dw1">{{cite news|url=https://www.welt.de/politik/article2468756/Mit-dem-Ausflugsdampfer-gegen-den-Islam.html|work=[[Die Welt]]|title=Mit dem Ausflugsdampfer gegen den Islam|first1=Freia|last1=Peters|first2=Kristian|last2=Frigelj|date=19 September 2008|access-date=14 Augustus 2011|language=de}}</ref>}} euroskepties,<ref>{{Cite web |title=Populist, nativist, neofascist? A lexicon of Europe's far right {{!}} The far right {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jun/18/populist-nativist-neofascist-a-lexicon-of-europes-far-right |access-date=2024-06-28 |website=amp.theguardian.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=How Europe's far right is marching steadily into the mainstream {{!}} The far right {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jun/30/far-right-on-the-march-europe-growing-taste-for-control-and-order |access-date=2024-06-28 |website=amp.theguardian.com}}</ref> en verregse {{refn|<ref name="orf">{{Cite web |last=oe1.orf.at |title=Wie rechtsextrem ist die FPÖ? |url=https://oe1.orf.at/artikel/378025/Wie-rechtsextrem-ist-die-FPOe/ |access-date=2024-06-28 |website=oe1.orf.at |language=de}}</ref><ref name="kickl">{{Cite web |title=Herbert Kickl und der Rechtsextremismus |url=https://www.derstandard.at/story/2000128225055/herbert-kickl-und-der-rechtsextremismus |access-date=2024-06-28 |website=DER STANDARD |language=de-AT}}</ref><ref name="sys">{{Cite web |title="Systemparteien", "Volksverrat", "Ketten brechen" – Kickl und die Sprache der Nazis |url=https://www.derstandard.at/story/3000000203911/systemparteien-volksverrat-ketten-brechen-kickl-und-die-sprache-der-nazis |access-date=2024-06-28 |website=DER STANDARD |language=de-AT}}</ref><ref name="bona">{{Cite web |last=bonavida.iris |date=2024-02-10 |title=Sind AfD und FPÖ rechtsextrem? |url=https://www.profil.at/oesterreich/sind-afd-und-fpoe-rechtsextrem/402773383 |access-date=2024-06-28 |website=www.profil.at |language=de}}</ref><ref>{{Cite web |title=Austrian government collapses after far-right minister fired {{!}} Austria {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired |access-date=2024-06-28 |website=amp.theguardian.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-04-02 |title=Österreich: FPÖ-Chef Herbert Kickl wird radikaler |url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/oesterreich-fpoe-chef-herbert-kickl-wird-radikaler-19618205.html |access-date=2024-06-28 |website=FAZ.NET |language=de}}</ref><ref>{{Cite news |last=Wodak |first=Ruth |date=2024-02-18 |title=(S+) Herbert Kickl und der Rechtsextremismus: In Österreich kündigt sich ein autoritäres Regime bereits an |url=https://www.spiegel.de/kultur/herbert-kickl-und-der-rechtsextremismus-in-oesterreich-kuendigt-sich-ein-autoritaeres-regime-bereits-an-a-f3f35fdb-5e6d-49fb-b9c1-6cc0e59fb884 |access-date=2024-06-28 |work=Der Spiegel |language=de |issn=2195-1349}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kahlweit |first=Cathrin |date=2023-01-30 |title=Österreich: Warum die FPÖ so stark ist, nicht nur in Niederösterreich |url=https://www.sueddeutsche.de/meinung/oesterreich-niederoesterreich-fpoe-kickl-nehammer-kommentar-1.5741580 |access-date=2024-06-28 |website=Süddeutsche.de |language=de}}</ref>}}politieke party in Oostenryk. Dit word sedert 2021 deur Herbert Kickl gelei.{{refn|<ref name="orf" /><ref name="kickl" /><ref name="sys" /><ref name="bona" /><ref>{{Cite web |title=Austrian government collapses after far-right minister fired {{!}} Austria {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/austrian-government-collapses-after-far-fight-minister-fired |access-date=2024-06-28 |website=amp.theguardian.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-04-02 |title=Österreich: FPÖ-Chef Herbert Kickl wird radikaler |url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/oesterreich-fpoe-chef-herbert-kickl-wird-radikaler-19618205.html |access-date=2024-06-28 |website=FAZ.NET |language=de}}</ref><ref>{{Cite news |last=Wodak |first=Ruth |date=2024-02-18 |title=(S+) Herbert Kickl und der Rechtsextremismus: In Österreich kündigt sich ein autoritäres Regime bereits an |url=https://www.spiegel.de/kultur/herbert-kickl-und-der-rechtsextremismus-in-oesterreich-kuendigt-sich-ein-autoritaeres-regime-bereits-an-a-f3f35fdb-5e6d-49fb-b9c1-6cc0e59fb884 |access-date=2024-06-28 |work=Der Spiegel |language=de |issn=2195-1349}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kahlweit |first=Cathrin |date=2023-01-30 |title=Österreich: Warum die FPÖ so stark ist, nicht nur in Niederösterreich |url=https://www.sueddeutsche.de/meinung/oesterreich-niederoesterreich-fpoe-kickl-nehammer-kommentar-1.5741580 |access-date=2024-06-28 |website=Süddeutsche.de |language=de}}</ref>}} Dit is die derde grootste van vyf partye in die Nasionale Raad, met 30 van die 183 setels, en het 16,2% van die stemme wat in die 2019-wetgewende verkiesing uitgebring is, gewen en dit is in al nege staatswetgewers verteenwoordig. Op Europese vlak was die FPÖ 'n stigterslid van die [[Identiteit en Demokrasie Party]] en sy ses LEP's is deel van [[Patriotte vir Europa]] (PfE)-groep in die [[Europese Parlement]] na die ontbinding van sy voorganger, Identiteit en Demokrasie (ID). Die FPÖ is in 1956 gestig as die opvolger van die kortstondige Federasie van Onafhanklikes (VdU), wat pan-Germaniste en nasionale liberalisme verteenwoordig het teen [[sosialisme]] en Katolieke klerikalisme, verteenwoordig deur die [[Sosiaal-Demokratiese Party van Oostenryk]] (SPÖ) en die Oostenrykse Volksparty (ÖVP), onderskeidelik. Sy eerste leier, Anton Reinthaller, was 'n voormalige [[Nazi]]-funksionaris en [[SS]]-offisier, maar die FPÖ het nie verregse beleide voorgestaan nie en dit as 'n sentristiese party voorgehou.<ref name=lh10>{{Cite book|title=Defiant populist: Jörg Haider and the politics of Austria|url=https://books.google.com/books?id=4wWJAAAAMAAJ|first=Lothar|last=Höbelt|year=2003|publisher=Purdue University Press|isbn=978-1-55753-230-5|pages=10–13}}</ref> Die FPÖ was lank die derde grootste in Oostenryk en het beskeie steun gehad. Onder die leierskap van Norbert Steger in die vroeë 1980's, het dit probeer om die party op [[Duitsland]] se Vrye Demokratiese Party (FDP) te skoei.{{sfn|Meret|2010|p=186}}{{sfn|Campbell|1995|p=184}}<ref name="gbfp">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=EK81N6akyEUC|title=The changing Austrian voter|first1=Günter |last1=Bischof | first2=Fritz |last2=Plasser|year=2008|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-0751-7|pages=105–106}}</ref> Die FPÖ het eksterne steun aan SPÖ-kanselier Bruno Kreisky (SPÖ) gegee ná die 1970-verkiesing en het ná die 1983-verkiesing by Fred Sinowatz se regering, as SPÖ se junior vennoot, aangesluit. [[Jörg Haider]] het in 1986 leier van die party geword, waarna dit 'n [[ideologie]]se wending na regse [[populisme]] begin het. Dit het gelei tot 'n sterk oplewing in verkiesingssteun, maar het ook daartoe gelei dat die SPÖ bande verbreek het, en 'n splinter in die vorm van die Liberale Forum in 1993 weggebreek het. In die 1999-verkiesing het die FPÖ 26,9% van die stemme gekry, wat die tweede gewildste party, voor die ÖVP met ongeveer 500 stemme, gemaak het. Die twee partye het uiteindelik 'n koalisie-ooreenkoms bereik waarin ÖVP die amp van kanselier behou. Die FPÖ het gou die meeste van sy steun verloor en in die 2002-verkiesing tot 10% gedaal, maar het as junior vennoot in die regering gebly. Interne spanning het daartoe gelei dat Haider en baie van die partyleiers in 2005 vertrek het en die Alliansie vir die Toekoms van Oostenryk (BZÖ) gevorm het, wat die FPÖ as regerende vennoot vervang het. Heinz-Christian Strache het toe leier geword, en die party het geleidelik sy steun herwin, met 'n hoogtepunt van 26,0% in die 2017-verkiesing. Die FPÖ het weer junior vennoot in die regering met die ÖVP geword. In Mei 2019 het die Ibiza-aangeleentheid gelei tot die ineenstorting van die regering en die bedanking van Strache uit beide die ampte van visekanselier en partyleier.<ref name="russwhoreresigns">{{Cite news|date=2019-05-18|title=Heinz-Christian Strache: FPÖ-Chef tritt nach Skandal-Video zurück|language=de|work=Der Spiegel|url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/heinz-christian-strache-fpoe-chef-tritt-nach-skandal-video-zurueck-a-1268099.html|access-date=2023-01-03|issn=2195-1349}}</ref> Die gevolglike kitsverkiesing het die FPÖ tot 16,2% laat daal en na opposisie teruggekeer.<ref>{{Cite news|url=https://www.thelocal.at/20190929/austrians-vote-with-conservatives-in-lead|title=Austria conservatives win most votes in snap election while far right suffer losses|date=29 September 2019|newspaper=The Local Austria|access-date=3 Oktober 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/09/29/europe/austria-holds-snap-election-intl/index.html|title=One of the world's youngest leaders returns in Austria after scandal brought his government down|author=Sarah Dean and Ivana Kottasová|website=CNN|date=29 September 2019|access-date=4 Oktober 2019}}</ref> Op 30 Junie 2024 het die ANO 2011, die Vryheidsparty van Oostenryk, en die [[Fidesz]], 'n nuwe alliansie genaamd [[Patriotte vir Europa]] gestig.<ref>{{Cite web |date=2024-06-30 |title=Hungary's Orban announces plan to form new far-right bloc in EP |url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/06/30/hungarys-orban-announces-new-far-right-bloc-for-the-european-parliament |access-date=2024-06-30 |website=euronews}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Politieke partye in Oostenryk]] mul0vqh6vnu4qqzvyf16tnm4jddcmgg 0 420652 2964933 2963878 2026-09-04T05:43:01Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964933 wikitext text/x-wiki Die term '''Spaanse literatuur van Realisme''' sluit werke in wat deel uitmaak van 'n literêre beweging wat deel is van [[Realisme (kunste)|Realisme]], 'n kulturele beweging wat in die middel van die 19de eeu in [[Europa]] bevorder is deur die neigings van die romantiese beweging te ondermyn. Dit is 'n stroom uit [[Frankryk]] wat omstreeks 1850 kieme ontwikkel het wat reeds in die [[Romantiek]] bestaan ​​het, veral ''costumbrismo''. Romantiese idees sou bietjie vir bietjie oplos en 'n reaksie sou begin teen "kuns ter wille van kuns" wat die onafhanklikheid of outonomie van die werk van die werklikheid verkondig het; Die blik van sommige was moeg vir die verbeeldingryke en skilderagtige, en het probeer om mense, die samelewing en hedendaagse optrede objektief waar te neem. Die doel daarvan was om 'n portret van die samelewing aan te bied. Die vernaamste voorlopers was [[Honoré de Balzac]] (1799-1850) wat met werke soos ''[[Die Menslike Komedie]]'' 'n morele en sosiale doel aan die roman afgedwing het. [[Stendhal]] (1783-1842) het eweneens die sentimentaliserende onderwerpe van romantiek en sy voorkeur vir heldhaftige en verhewe karakters aangeval deur sy romans ''Rooi en Swart'' en ''La Chartreuse de Parme'', waarin "Die roman is 'n spieël wat ons in die pad steek", 'n frase wat terloops herinner aan [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] oor komedie, waarvan hy gesê het dat "dit by elke stap 'n spieël voor ons plaas, waar ons die handelinge van die menslike lewe aanskoulik sien, hierdie doel byna uitsluitlik besef." baie gou het, by sommige skrywers, tot [[Naturalisme (toneelkuns)|Naturalisme]] gelei. Die term "realis" is vir die eerste keer in 1850 gebruik, met verwysing na die skildery van Gustave Courbet, Honoré Daumier en Jean-François Millet, maar is later uitgebrei na die res van die kunste. In die letterkunde is die roman hoofsaaklik weerspieël. Miskien is een van die redes vir die gewilde sukses van die romans te vinde in hul publikasie in die koerante van die tyd. Die redaksie het die roman in paaiemente gebruik om die publiek te dwing om daagliks die koerant te koop. Die houding van die realistiese skrywer is analities en krities, en hy bly gewoonlik afsydig van wat hy vertel. Die hoofromans van die 19de eeu was sosiaal van aard, en skrywers is as "geskiedkundiges van die hede" beskou. Daar moet egter nie vergeet word dat romantiese neigings bly voortbestaan ​​het of dat ander ontwikkel het wat teen Realisme gereageer het nie. == Historiese konteks == Gedurende die 19de eeu het [[Spanje]] een van die onstuimigste tydperke in sy geskiedenis beleef. Die eeu het begin met die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] teen [[Frankryk]] en is afgesluit met die [[Spaans-Amerikaanse Oorlog]] en die Ramp van 1898, wat die verlies van [[Kuba]] in [[Amerika]] en [[Filippyne]] in [[Asië]] beteken het. Die Bourbon-dinastie is, ná die regerings van [[Ferdinand VII van Spanje|Ferdinand VII]] (1814–1833) en [[Isabella II van Spanje|Isabella II]] (1833–1868), deur die revolusie van laasgenoemde jaar, ''[[Revolusie van 1868|La Gloriosa]]'', omvergewerp. Die [[Voorlopige Regering van 1868–1871|Voorlopige Regering]] (1869–1871) en die kort bewind van [[Amadeo I van Spanje|Amadeo van Savoye]] (1871–1873) het gevolg. Daarna het die kort tydperk van die [[Eerste Spaanse Republiek|Eerste Republiek]] (1873–1874) aangebreek, gevolg deur die staatshoofskap van [[Francisco Serrano y Domínguez|Serrano]] (1874) en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]] onder [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]] (1875–1885), seun van [[Isabella II van Spanje|Isabella II]], ná die staatsgreep van [[Arsenio Martínez-Campos Antón|Martínez Campos]]. Ná die koning se dood het sy tweede vrou, [[Maria Christina van Oostenryk|Maria Christina]], tot 1902 as regentes opgetree, die jaar waarin haar seun [[Alfonso XIII van Spanje|Alfonso XIII]] begin regeer het. == Literêre kenmerke van die Realisme == [[Lêer:Honoré Daumier 034.jpg|thumb|195px|left|''Die derdeklaswa'', deur die realistiese skilder [[Honoré Daumier]].]] In Spanje was die beste literêre produk van die tweede helfte van die 19e eeu die [[roman]], wat op sy beurt die gevolg was van die internasionale bloei van die genre in daardie tyd as uitdrukking van die opkoms van die middelklas of [[bourgeoisie]] wat deur opeenvolgende revolusies (1789, 1820, 1830, [[Revolusie van 1848|1848]]) die politieke mag verower het. Die waardes en bekommernisse van die burgerlike klas word soos in ’n spieël in die literatuur van die Realisme weerspieël: [[individualisme]], materialisme, die begeerte na sosiale opgang en waardering vir die alledaagse en onveranderlike. Die temas van die literêre Realisme is hoofsaaklik die kontras tussen tradisionele en landelike waardes en moderne en stedelike waardes, of die trek van die platteland na die stad en die sosiale en morele kontraste wat dit veroorsaak; die stryd om sosiale opgang en morele en ekonomiese sukses; en die onbevredigde posisie van die vrou wat reeds die reg op elementêre onderwys het, maar nie toegang tot die arbeidswêreld en die burgerlike onafhanklikheid en individualisme kan verkry nie (waarmee die tipiese tema van die 19de-eeuse [[owerspel]] en die feuilletonagtige en sentimentele fantasie as ’n vorm van ontvlugting, die sogenaamde [[bovarisme]], na vore kom). Daar is twee strominge binne die Realisme: die progressiewe en die konserwatiewe. Die realistiese roman van hierdie tydperk word gekenmerk deur: * '''Objektiewe beskouing van die werklikheid''' deur middel van '''direkte waarneming''' van gebruike of sielkundige karaktertrekke. Enige subjektiewe aspek, fantastiese gebeure en enige gevoel wat van die werklikheid afwyk, word uitgeskakel: "Die roman is die beeld van die lewe" (Galdós), "’n artistieke kopie van die werklikheid" (''Clarín''). * '''Verdediging van ’n tesis''': die vertellers skryf hul werke deur die werklikheid vanuit hul morele opvatting te benader (die sogenaamde [[tesisroman]]). Om dit beter uit te druk, ondersoek hulle die burgerlike individualisme deur middel van die sogenaamde '''[[Verteller #Derdepersoonsverteller|alomteenwoordige verteller]]''', en verken hulle die sielkunde van hul karakters. Die verdediging van ’n tesis hou egter die gevaar van [[manicheïsme]] in en kan die objektiwiteit van die roman in gevaar stel. * '''Temas wat na aan die leser is''': huwelikskonflikte, ontrouheid, verdediging van ideale, sosiale en ekonomiese probleme, ens., maar gefokus op die middelklas of bourgeoisie: slegs die naturalisme sal werklik nader aan die proletariaat en die laer klasse beweeg. * Die '''alledaagse en volkstaal''' verkry groot belang, aangesien dit die karakters in hul werklike omgewing plaas. Die spreektaal van die tydperk word sonder akademisme weergegee, selfs met dialektiese kenmerke, maar die prosa is wel akademies: dit is streng opgebou met lang periodes waarin ondergeskikte konstruksies volop voorkom en die sogenaamde "bladsygehalte". * ’n Oorvloed van '''gedetailleerde beskrywings''', as gevolg van die ontwikkeling van die [[fotografie]] en die "dokumentêre" beskouing van die roman onder invloed van die [[positivisme]], aangesien realistiese skrywers die omgewings, kleredrag, gespreksonderwerpe, werksaamhede, voedsel en voorkoms van hul karakters noukeurig waarneem en aanteken, met die doel om die lewe en samelewing van hul tyd tot in die fynste besonderhede vir die toekoms weer te gee. * '''Voorkeur vir burgerlike karakters''', uit die middelklas, alledaags, bekend en naby, eerder as die [[held]]e en rebelle en die eksotiese [[mite]]s van die romantiek. == Voorrealisme, Realisme en Naturalisme in Spanje == Voordat realisme as ’n algemene estetika in die Spaanse narratief aanvaar is, was daar ’n tydperk waarin dit begin sigbaar word het deur die romantiese [[kostumbrisme]], waarvan die beskrywende metode oorgeneem is, en die laaste vorme van ’n gebalanseerde en burgerlike [[neoklassisisme]], waarvan die taal en die opvoedkundige of moraliserende strewe oorgeneem is. [[Eugenio de Tapia]] (1776–1860), met die merkwaardige roman ''Los cortesanos y la revolución'' (1838–1839, 2 dele), wat te midde van die triomf van die romantiese estetika gedruk is, word deur [[Juan Ignacio Ferreras]] as "die eerste realis in tyd" beskou; eers in 1849 sou die Spaanse vertaling van ''La gaviota'' deur Cecilia Böhl de Faber, "[[Fernán Caballero]]" (1796–1877), en die verskeie romans en verhale van [[Pedro Antonio de Alarcón]] (1833–1891) verskyn. Hy sluit die drietal van hierdie fase van voorrealisme of realisme met romantiese elemente af. In [[Spanje]] het realisme vanaf 1870 (die jaar van ''[[La fontana de oro]]'' deur [[Benito Pérez Galdós]]) besonder maklik ingang gevind, aangesien daar reeds ’n voorgeskiedenis in die [[pikarese roman|pikarese romans]] en ''[[Don Quichot]]'' was. Die kritikus [[Manuel de la Revilla]] het die estetika van [[Honoré Balzac]] verdedig, wat in Frankryk deur die tydskrif ''Le Réalisme'' (1856–1857), onder redaksie van [[Louis Edmond Duranty]] en [[Jules Assezat]], voorgestaan is; in hierdie tydskrif word ’n historiese bewustheid van sosiale onreg en die industriële en wetenskaplike revolusie ontwikkel, maar die Christendom en die monargie word ook gekritiseer, faktore wat tot die verwerping daarvan gelei het.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Rosado|naam1=Miguel|titel=El realismo y Benito Pérez Galdós|url=http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|werk=Historia de la literatura hispánica|uitgewer=Spanisharts|toegangsdatum=19 de enero de 2020|argiefdatum=27 de diciembre de 2019|argiefurl=https://web.archive.org/web/20191227141633/http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|deadurl=yes}}</ref> Dit het sy grootste bloeityd in die tweede helfte van die 19de eeu bereik (Juan Valera, [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]]), hoewel dit nie die strengheid bereik het van die kanons wat deur die skool van [[Honoré Balzac]] vasgestel is nie. * By Galdós vanaf ''[[La desheredada]]'' (1881), en later by [[Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Vicente Blasco Ibáñez]], is daar duidelike naturalistiese invloede, maar sonder die wetenskaplike en eksperimentele grondslag wat [[Émile Zola]] aan sy werke wou gee. Hulle deel slegs die gees van stryd teen die konserwatiewe ideologie en, in baie gevalle, hul ondermynende gedrag; ander skrywers van hierdie tweede generasie het verkies om nie hierdie estetika te aanvaar nie, soos [[Armando Palacio Valdés]] of [[Luis Coloma]]. * Die realistiese roman weerspieël oor die algemeen streekgebonde omgewings, soos Pereda in [[Kantabrië]], Juan Valera in [[Andalusië]], ''Clarín'' in [[Prinsdom Asturië|Asturië]], ens. Benito Pérez Galdós is ’n uitsondering, aangesien hy verkies om sy werke in die stedelike ruimte van [[Madrid]] te laat afspeel. Die naturalisme in [[Spanje]] het ook sy teenstanders gehad en groot polemieke het ontstaan. Onder die teenstanders was [[Pedro Antonio de Alarcón]] en [[José María de Pereda]], wat dit selfs as «immoreel» bestempel het. Die vurigste verdedigers daarvan was [[Benito Pérez Galdós]] en [[Emilia Pardo Bazán]]. Die felste kontroversie het vanaf 1883 plaasgevind, na aanleiding van die publikasie van ''La cuestión palpitante'' deur die gravin Emilia Pardo Bazán, ’n voorstander van naturalisme met Katolieke morele waardes. Hierdie generasie bestaan uit ’n nuwe reeks skrywers. Die tydperk van die grootste oorvleueling tussen hierdie generasies het in die 1880's plaasgevind. In hierdie dekade was [[Pedro Antonio de Alarcón]], [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]], [[Juan Valera]], [[Leopoldo Alas (Clarín)|Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Armando Palacio Valdés]] gelyktydig aktief. Skrywers wat minder aandag van die kritiek ontvang het, is [[Jacinto Octavio Picón]] (1852–1923) en [[José Ortega Munilla]] (1856–1922). Die kenmerke wat hierdie groep definieer, is ’n kritiese klassebewustheid en ’n sekere aanvanklike optimisme wat later in pessimisme sou verander ná die geringe of geen vrugte van die [[revolusie van 1868]]. Op individuele vlak vertoon elkeen ’n eie styl of ’n tradisionele (Pereda, Palacio Valdés, Alarcón, Pardo Bazán) of progressiewe (Galdós, Clarín) neiging. Van al die skrywers in hierdie groep is Alarcón die enigste een wat sommige eienskappe vertoon wat van die romantiek geërf is, veral die meer romantiese [[kostumbrisme]]. Hierdie invloed is duidelik sigbaar in ''Cuentos amatorios'' (1881), ''Historias nacionales'' (1881) en ''Narraciones inverosímiles'' (1881). Tot die radikale naturalisme behoort reeds [[Eduardo López Bago]] (1853–1931), sy vriend [[Alejandro Sawa]] (1862–1909), [[Rafael Vega Armentero]] (1852–1893), [[Ricardo Macías Picavea]] (1847–1899), [[José María Mateu Aybar]] (1847–1929), [[José Zahonero]] (1853–1931), [[Alfonso Pérez Gómez Nieva]] (1859–1931), [[Manuel Martínez Barrionuevo]] (1857–1917) en [[Silverio Lanza]], onder vele ander. == Die Naturalisme == [[Lêer:Edouard Manet 049.jpg|thumb|Émile Zola uitgebeeld deur Manet]] {{Hoofartikel|Naturalisme}} Hierdie literêre stroming het in [[Frankryk]] ontstaan en sy belangrikste verteenwoordiger was [[Émile Zola]] (1840–1902). Dit put uit die positivistiese filosofie van [[Auguste Comte]] (1798–1857), die metodes van die fisioloog [[Claude Bernard]] (1813–1878) en verskeie van die bepalende prestasies van die moderne gees: die [[demokrasie]], die eksperimentele metodes ([[Claude Bernard]]) en die teorieë oor oorerwing ([[Charles Darwin]]). Op hierdie manier soek Zola die rede vir sosiale probleme in die omgewing, en dié van individue in biologiese oorerwing. Die [[Naturalisme (literatuur)|Naturalisme]] neem dus ’n [[materialisme|materialistiese]] en [[determinisme|deterministiese]] opvatting van mense aan; hulle is nie moreel verantwoordelik nie, want hulle is die resultaat van die omgewing wat hulle omring en van oorerwing. As die realistiese skrywer bewus is van wat gebeur, tree die naturalistiese skrywer op soos ’n ondersoekregter wat die agtergrond en oorsake ondersoek. Zola het ’n [[Sosialisme|sosialistiese]] ideologie gehad, en in sy werke kom talle karakters soos alkoholiste, kranksinniges en psigopate voor. Die teks waarin die naturalistiese teorie wat deur Zola bedink is, uiteengesit word, is ''La novela experimental'' (1880). In hierdie teks oor literêre kritiek voer hy aan dat die romanskrywer ’n waarnemer en eksperimenteerder is. Vanuit die oogpunt van die waarnemer bied die skrywer die feite aan soos hy dit waargeneem het, bepaal hy die terrein waarop die karakters sal beweeg en waarop die gebeure sal ontwikkel. Vanuit die oogpunt van die eksperimenteerder stel die romanskrywer die eksperiment in, dit wil sê, hy plaas die karakters in ’n bepaalde verhaal om daarin te toon dat die opeenvolging van gebeure dié sal wees wat deur die determinisme van die verskynsels wat bestudeer word, vereis word. In Spanje het dit, weens die teenstrydighede tussen die naturalistiese teorieë en godsdienstige oortuigings, min weerklank gevind, en het die kritiek selfs begin vra of hierdie beweging inderdaad in die streng sin van die woord bestaan het. [[Emilia Pardo Bazán]] behandel dit self in haar artikel ''La cuestión palpitante'', waarin sy haarself wel as deel van hierdie skool beskou het. Passasies van skrywers soos [[Benito Pérez Galdós]] is ook as naturalisties beskou, maar die meerderheid het dit uitdruklik verwerp. Wanneer daar oor Spaanse naturalisme gepraat word, is die grens met die realisme nie duidelik nie en, aangesien die Franse teorieë nie oorgeneem is nie, is dit nie maklik om die twee bewegings behoorlik van mekaar te onderskei nie. == Die roman: belangrikste skrywers == === Juan Valera === {{Hoofartikel|Juan Valera}} Juan Valera y Alcalá-Galiano ([[Cabra (Córdoba)|Cabra]] ([[provinsie Córdoba (Spanje)|Córdoba]]), 18 Oktober 1824 – [[Madrid]], 18 April 1905) het aan ’n [[aristokrasie|aristokratiese]] familie behoort. Hy het [[diplomaat|diplomatieke]] sendings in verskeie lande vervul en belangrike politieke ampte beklee. Hy het omstreeks vyftigjarige ouderdom sy loopbaan as romanskrywer begin. In sy laaste jare was hy die slagoffer van progressiewe blindheid. [[Lêer:Juan Valera.jpg|thumb|left|Juan Valera.]] Van die begin af was Valera gekant teen sowel die [[Romantiek]], weens die uiterstes daarvan, as die [[Literêre Realisme|Realisme]], omdat dit hom verhinder het om sy verbeelding ten volle te ontwikkel. Hy het slegs ’n realistiese houding ingeneem toe hy werklike omgewings (soos sy geboortestreek Andalusië) en geloofwaardige karakters gekies het, hoewel hy die minder aantreklike aspekte van die werklikheid verwerp het, wat juis in die smaak van die naturaliste en sommige realiste was. Sy belangrikheid lê in sy romans; die eerste hiervan is ''[[Pepita Jiménez]]'' (1874), wat grotendeels in die vorm van ’n brief geskryf is. In hierdie werk word die verhaal vertel van ’n weduwee wat met die vader van ’n seminaris ooreenkom om hom van sy valse roeping af weg te hou. Ander belangrike werke is ''Doña Luz'' (waarin kwessies rondom godsdienstige roeping behandel word) en ''Juanita la Larga''. Hierdie tweede roman vertel van die liefdesverhouding tussen don Paco, ’n vyftiger, en die hoofkarakter, wat hom deur middel van ’n eerbare huwelik wil verlos. Juan Valera was polities liberaal en [[Godsdienstige skeptisisme|skepties]] wat [[religie|godsdiens]] betref. Hy het ’n eenvoudige, maar nie vulgêre, literêre taal gebruik nie. Ná sy dood het die skrywers van die [[Generasie van '98|Generasie van 98]] diep respek vir hom betoon. Vandag beskou ’n groot deel van die kritiek hom as die beste prosaskrywer van die 19de eeu, hoewel die skeppende meerderwaardigheid van [[Benito Pérez Galdós|Galdós]] erken word. === José María de Pereda === [[Lêer:JMPereda.jpg|thumb|José María de Pereda.]] {{Hoofartikel|José María de Pereda}} José María de Pereda is in 1833 in [[Polanco (Cantabrië)|Polanco]] ([[provinsie Santander (Spanje)|provinsie Santander]], die huidige [[Cantabrië]]) gebore. Hy het uit ’n [[hidalgo (adel)|adellike]] familie gekom, baie in die buiteland gereis en was ’n [[afgevaardigde]] en [[Carlistiese]] politikus, hoewel hy hom later aan die bewerking van sy grond en aan die literatuur gewy het. Hy was bevriend met [[Galdós]], ondanks hul teenstrydige politieke ideologieë. Hy het in 1906 in sy geboortedorp gesterf. Hy het sy literêre produksie as ’n kostumbrist begin: met ’n neiging tot realisme en ’n talent vir waarneming het hy ''Escenas montañesas'' gepubliseer. Later het hy sy ideale romanformule gevind deur hierdie kostumbrisme in ’n verliefde beskouing van die landskap en die mense van die berge in te voeg, met hul passies en kenmerkende taal. In sy eerste romans van hierdie soort (''idilliese roman'') het hy gewoonlik die vrede en onkunde van hierdie landelike mense gekontrasteer met die politieke bedreigings van die moderne lewe (''Don Gonzalo de la Gonzalera'' en ''De tal palo tal astilla''). Hy het ’n tesis verdedig wat vandag deur baie min mense aanvaar sou word. Die idilliese roman eindig toe Pereda besluit het om afstand te doen van die uitdruklike verdediging van enige tesis. Tot hierdie tweede tydperk behoort verhale soos ''Sotileza'' (’n epos oor Kantabriese vissers) en ''La puchera''. Sy meesterwerk word beskou as ''Peñas arriba'' (1895), waarvan die beskrywende bucolisme en die kastisistiese aard van sy styl vandag verouderd kan voorkom. Ten spyte hiervan word José María de Pereda as ’n groot verteller beskou, met ’n groot beskrywende en epiese vermoë. === Pedro Antonio de Alarcón === [[Lêer:PedroAntonioAlarcon.jpg|thumb|Pedro Antonio de Alarcón.]] {{Hoofartikel|Pedro Antonio de Alarcón}} Pedro Antonio de Alarcón is in 1833 in [[Guadix]] ([[provinsie Granada|Granada]]) gebore. Hy was een van die belangrikste persone wat daarvoor verantwoordelik was dat realisme die destyds gewilde romantiese prosa verdring het. Hy was benewens ’n skrywer ook ’n politikus en het in sy ideologie van liberale standpunte na meer tradisionalistiese standpunte ontwikkel. Hy het as vrywilliger aan die oorlog in Marokko deelgeneem en ’n skriftelike getuienis van sy ervaring in ''Diario de un testigo de la Guerra africana'' (1859) nagelaat. Vir ’n tyd lank was hy ’n reisverhaalskrywer en het hy in sy artikels van verskeie van sy reise verslag gedoen. In sy tyd het hy veral bekend geword vir sy godsdienstige romans, waarvan ''El escándalo'' (1875) die gewildste was. In hierdie roman het hy die Jesuïete verdedig, wat baie omstrede was. Sy gewildste werk, waarvoor hy egter onthou word, is ''El sombrero de tres picos'', wat in 1874 gepubliseer is en Falla tot sy beroemde ballet sou inspireer. === Benito Pérez Galdós === {{Hoofartikel|Benito Pérez Galdós}} [[Lêer:Perez galdos.jpg|thumb|''[[Portret van Benito Pérez Galdós (1894)]]'', deur [[Joaquín Sorolla]].]] Galdós word beskou as die mees verteenwoordigende skrywer van die beweging. Hy is in [[Las Palmas de Gran Canaria]] in 1843 gebore. Hy het op 19-jarige ouderdom na [[Madrid]] verhuis, waar hy sy joernalistieke loopbaan begin het en in 1865 tot die [[Ateneo de Madrid|Ateneo]] toegetree het.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Pérez Galdós, Benito | Titel=Memorias de un desmemoriado (1915-1916)| Uitgewer=El Nadir | redakteur= | plek=Valencia | Jaar=2011 | ID=9788492890415 | bladsye= }}</ref> Hy het [[Parys]] vir die eerste keer in 1867 besoek, in die voetspore van [[Balzac]], ’n skrywer wat hy sedert sy jeug bewonder het.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Ortiz-Armengol, Pedro|skrywerskakel=Pedro Ortiz-Armengol | Titel= Vida de Galdós|Uitgewer=Crítica| plek= Barcelona| Jaar=2000| url= http://books.google.es/books/about/Vida_de_Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=M5eWKlI_hFEC |ID=8484320731}}</ref> Progressief en [[antiklerikalisme|antiklerikaal]], het hy nietemin literêre belangstelling gedeel met jong skrywers met uiteenlopende opvattings, onder wie [[Leopoldo Alas Clarín]], [[Menéndez Pelayo]] en [[José María de Pereda]]. Van [[republikanisme|republikeinse]] ideologie en praktyk het sy aanvanklike radikalisme ontwikkel tot ’n humanistiese sosialisme.<ref>{{Boekverwysing |Outeur=Gullón, Ricardo|skrywerskakel=Ricardo Gullón | Titel= Galdós, novelista moderno| Uitgewer=Taurus| plek= Madrid| Jaar=1987|url= |ID=8430620133}}</ref> Vanaf 1910 het hy sy sig begin verloor en tien jaar later, feitlik blind, gesterf. '''Die ''Nasionale episodes''''' Die ''[[Nasionale episodes]]'' is deur hul skrywer in vyf reekse beplan en gepubliseer, met altesaam 46 dele. Hulle vorm ’n ongeëwenaarde histories-literêre weergawe van die hedendaagse Spaanse geskiedenis, tussen die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]]. Onder die episodes van die eerste reeks (1873–1875) is historiese gedeeltes soos ''Trafalgar'', ''Bailén'', ''El 19 de marzo y el 2 de mayo'' en ''Juan Martín el Empecinado''. Die hoofkarakter wat die literêre verhaal dra, is [[Gabriel Araceli]], ’n kajuitseun tydens die [[Slag van Trafalgar|Slag van Trafalgar]] wat gedurende die Onafhanklikheidsoorlog grootword. Die latere reekse volg ’n soortgelyke patroon, met ’n karakter wat die verhaal dra, terwyl beslissende oomblikke in die geskiedenis van Spanje hersien word, soos in die titels ''El equipaje del rey José'', ''Los Cien mil hijos de San Luis'', ''Zumalacárregui'' (van die [[Eerste Carlistiese Oorlog|eerste Carlistiese oorlog]]), ''Prim'' of ''La de los tristes destinos'' (oor [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]). '''Romans''' In sy eerste tydperk (1867–1878) het Galdós sy onenigheid met onverdraagsaamheid en skynheiligheid met ’n mate van beslistheid uitgespreek. Dit is die geval in romans soos ''[[Doña Perfecta]]'', ''[[Gloria (roman)|Gloria]]'', ''[[La familia de León Roch]]'' en ''[[Marianela]]''. Later, tussen 1881 en 1915, met progressiewe maar meer gehumaniseerde en diepgaande tesisse, het Galdós die werke gepubliseer wat hy self "[[hedendaagse Spaanse romans]]" genoem het; die geheel daarvan is beskou as die Spaanse weergawe van [[Balzac]] se "[[menslike komedie]]". Die meeste daarvan speel af in die [[Madrid van Galdós|Madrid van die 19de eeu]] en omvat die uiteenlopende tipes van die verskillende sosiale klasse, vanuit ’n persoonlike perspektief; soos [[Joaquín Casalduero]] afsluit: "...sy bitter pessimisme wanneer hy die Spaanse werklikheid aanskou, ontbind in ironie, optimisme en goedheid wanneer hy oor ’n beter toekoms droom".<ref>{{Boekverwysing| Outeur=Casalduero, Joaquín|skrywerskakel=Joaquín Casalduero | Titel=Vida y obra de Galdós | Uitgewer=Gredos | plek=Madrid | Jaar=1951 | ID=| bladsy= 163| url=}}</ref> In hierdie groep romans is die belangrikheid van ''[[Fortunata y Jacinta]]'' en ''[[Misericordia (roman)|Misericordia]]'' binne die konteks van die wêreldliteratuur beklemtoon.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Galdós| naam1=Benito |skrywerskakel=Benito Pérez Galdós| uitgawe=Luciano García Lorenzo | titel= Misericordia| uitgewer=Cátedra| plek= Madrid| jaar=1982| bladsye= [https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9/page/15 15]-34| url=https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9| isbn=8437603684}}</ref> '''Dramatiese werke''' Pérez Galdós het hom in die laaste vrugbare tydperk van sy literêre lewe as dramaturg gevestig. Onder sy werke staan ''La loca de la casa'', ''La hija de San Quintín'' en ''[[Electra (Galdós)|Electra]]'' uit, waarvan die première ’n mate van sosiale opskudding veroorsaak het. Sommige van sy stukke, soos ook met verskeie van sy romans gebeur het, is later vir die rolprent verwerk, soos byvoorbeeld ''[[El abuelo (film)|El Abuelo]]'', deur [[José Luis Garci]]. '''Belangrikheid van Galdós''' Die sukses en gewildheid van die ''Nasionale episodes'', baie van sy romans en ’n groot deel van sy teaterwerk het die agterdog van die land se reaksionêre klas gewek, tot so ’n mate dat hulle drie keer agtereenvolgens verhoed het dat hy die Nobelprys vir Letterkunde ontvang het,{{sfn|Ortiz-Armengol|2000|pp=480-484 y 495-499}}{{sfn|Casalduero|1951|p= 40}}{{sfn|Gullón|1987|p=33}} ondanks die steun van die meerderheid van sy tydgenootlike Spaanse kritici en skrywers. Sy invloed op die [[Generasie van '98|skrywers van 98]] is sigbaar in die analitiese en geëngageerde blik van die [[Valle-Inclán]] van ''[[Luces de bohemia]]'', die kooragtige samestelling van die romans van [[Pío Baroja]] en die besinnende houding van [[Miguel de Unamuno|Unamuno]] teenoor die skeppingsdaad in romans soos ''[[Niebla (roman)|Niebla]]''.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Fernández Montesinos, José|skrywerskakel=José Fernández Montesinos | Titel= Galdos (3 vol.)|Uitgewer=Castalia| plek=Madrid |Jaar=1980|ID=9788470391378 url=http://books.google.es/books/about/Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=oHcTowft900C}}</ref> Sedert die middel van die 20de eeu word hy binne en buite Spanje beskou as een van die belangrikste Spaanse romanskrywers, moontlik die tweede belangrikste ná Cervantes.<ref>{{Boekverwysing| Outeur=Aub, Max | Titel=Manual de historia de la literatura española | Jaar=1966 | Uitgewer=Madrid, Akal Editor | bladsy= 447 | ID= 978847339030-X}}</ref> === Emilia Pardo Bazán === {{Hoofartikel|Emilia Pardo Bazán}} Emilia Pardo Bazán is in [[La Coruña]] in 1851 gebore. '''I [[Graafskap Pardo Bazán|Gravin van Pardo Bazán]]''', (later is die benaming verander na '''[[Graafskap Torre de Cela|Gravin van Torre de Cela]]'''). Op sewentienjarige ouderdom het sy met José Quiroga y Pérez de Deza getrou en haar in [[Madrid]] gevestig. Sy was ’n vrou met ’n uitgebreide geleerdheid, het talle reise onderneem en ’n leerstoel in die Letterkunde is spesiaal vir haar aan die Universiteit van Madrid geskep, die stad waar sy in 1921 oorlede is. '''Werk''' Onder haar studies oor die hedendaagse literatuur staan ''La cuestión palpitante'' uit, en hoewel sy daarin nie die naturalistiese materialisme aanvaar nie, verdedig sy ’n realistiese houding en tree sy in die stryd teen diegene wat beweer dat die kwaad slegs in die literatuur mag verskyn om verslaan te word. Haar styl was kragtig en sy het diep in moeilike probleme en situasies gedelf. Sy het honderde kortverhale geskryf wat sy in versamelings gepubliseer het, soos die ''Cuentos de Marianela''. Haar literêre produksie is egter van groter belang in romans soos ''Un viaje de novios'', wat die verhaal vertel van ’n huwelik tussen ’n volwasse man en ’n ongeleerde en welgestelde jong vrou; of ''La tribuna'', die mees naturalistiese van haar romans, waarin sy die harde proletariese lewe in ’n tabaksfabriek beskryf. Ook van besondere belang is ''Los pazos de Ulloa'' en ''La madre Naturaleza'', met Galisiese karakters en landskappe, en ’n passievolle en soms gewelddadige verhaal. === Luis Coloma === {{Hoofartikel|Luis Coloma}} Luis Coloma ([[Jerez de la Frontera]], 19 Januarie 1851 – [[Madrid]], 1914), seun van ’n beroemde geneesheer, het op twaalfjarige ouderdom by die Voorbereidende Vlootskool van San Fernando (1863) aangesluit, maar dit later verlaat en sy graad in [[Regte]] aan die [[Universiteit van Sevilla]] behaal, hoewel hy nooit die beroep van advokaat beoefen het nie. Hy was in 1908 ’n lid van die Koninklike Akademie en is in 1914 oorlede. Hy het die literatuur beoefen met groot sukses onder lesers. Hy het twee belangrike romans geskryf: ''Pequeñeces'' en ''Boy''. In die eerste lewer hy kritiek op die hoë samelewing van Madrid in die jare voor die [[Bourbon-restourasie in Spanje|monargistiese restourasie]] (1874) onder die bewind van [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]], seun van die afgesette [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]. Later het hy slegs verhale van ’n historiese aard gepubliseer, soos ''Jeromín'', oor don [[Jan van Oostenryk]]. === Leopoldo Alas (Clarín) === {{Hoofartikel|Leopoldo Alas (Clarín)}} [[Lêer:LeopoldoAlasClarin.jpg|thumb|Leopoldo Alas "Clarín".]] Leopoldo Alas is in [[Zamora (Spanje)|Zamora]] (1852) gebore, hoewel hy hom altyd diep as ’n Asturiër beskou het. Hy het sy regstudies in [[Oviedo]] voltooi en sy doktorsgraad in [[Madrid]] behaal, waar hy sy geloof verloor het. Van toe af sou hy in ’n voortdurende geestelike stryd leef, waarvan sy werk getuig. Op drie-en-twintigjarige ouderdom het hy die skuilnaam ''Clarín'' in sy geskrifte begin gebruik. Hy was professor aan die [[Universiteit van Oviedo]] (1883) en het republikeinse idees verdedig, maar het spoedig moeg geword vir die politiek. In 1892 het ’n gewetenskrisis sy geloof herstel, hoewel hy nie die uiterstes van Katolieke ortodoksie bereik het nie. Hy is in 1901 in Oviedo oorlede. ;Werk ''Clarín'' het groot aansien as literêre kritikus geniet. Sy artikels getuig van sy uitgebreide kennis en regverdigheid van oordeel (wat hy dikwels met kwetsende sarkasme uitgespreek het). Sy artikels, wat hom ’n gevreesde gesag in die Spaanse literêre wêreld besorg het, is deur die skrywer in bundels soos ''Solos de Clarín'' en ''Paliques'' versamel. Hy het ook die kortverhaal en die kort roman beoefen; hy het meer as sewentig klein werke van hierdie genre gepubliseer. Onder die eerste kortverhale wat hy geskryf het, staan ''Pipá'' (1879) uit, wat die tragedie van ’n jong skelm uit Oviedo vertel. ''Adiós, Cordera'', ’n klassieke dramatiese idille, verdien ook vermelding. Maar hoofsaaklik word hy erken vir sy werk as romanskrywer, op grond van die twee enigste romans wat hy geskryf het: ''[[La Regenta]]'' en ''Su único hijo''. Die eerste hiervan (1885) is die belangrikste. Met duidelike invloede van ''[[Madame Bovary]]'' deur [[Gustave Flaubert|Flaubert]], bied dit Vetusta (’n metaforiese naam vir [[Oviedo]]) fisies en moreel aan as die prototipe van ’n Spaanse stad wat in tradisionalisme vasgeval het. Alas het ’n naturalistiese tegniek gebruik; maar hy het nie, soos Zola, smerige omgewings geskilder nie (die handeling van sy romans speel in burgerlike omgewings af), maar pessimisme verskyn met duidelike trekke van teerheid en ironie. In ''La Regenta'' tree die gewetens in gesprek (veral dié van sy hoofkarakter Ana Ozores, wie se karakter soortgelyk is aan dié van Emma Bovary), in hul stryd met hul plig en met die omgewing, en dit gee ’n beeld van die stad wat deur baie as beledigend beskou is. Die roman is spoedig deur die Kerk veroordeel, hoewel ''Clarín'' en die biskop met verloop van tyd ’n opregte vriendskap ontwikkel het. Vandag word ''La Regenta'' beskou as die hoogtepunt van die Spaanse Realisme, saam met ''Fortunata y Jacinta'' van Galdós. === Armando Palacio Valdés === {{Hoofartikel|Armando Palacio Valdés}} Armando Palacio Valdés ([[Entralgo]], [[Prinsdom Asturië|Asturië]], 1853 – [[Madrid]], 1938) het sy opvoeding in [[Avilés]] ontvang en sy hoërskoolopleiding in [[Oviedo]] voltooi; hy het daarna Regte in [[Madrid]] studeer. Hy het die ''Revista Europea'' geredigeer, waar hy artikels gepubliseer het wat hy later in ''Semblanzas literarias'' (1871) versamel het. Ná die dood van [[José María de Pereda]] in 1905 het hy sy pos in die [[Spaanse Koninklike Akademie]] oorgeneem. Hy was ’n goeie vriend van ''Clarín'' en het verskeie belangrike romans geskryf, soos ''Marta y María'', waarin die twee Bybelse susters na ’n hedendaagse omgewing oorgeplaas word wat valse mistisisme bestry. Die gewildste van sy werke is ''La hermana de San Sulpicio'', waarin hy die avonture vertel wat die huwelik van ’n Galisiese geneesheer en die hoofkarakter voorafgaan, ’n non sonder ’n roeping wat nie haar geloftes hernu nie. ''La aldea perdida'', ’n dramatiese verhaal van ’n dorp wat deur mynbou-uitbuiting agteruitgaan, verdien ook vermelding. === Vicente Blasco Ibáñez === {{Hoofartikel|Vicente Blasco Ibáñez}} [[Lêer:Blasco Ibañez.jpg|thumb|left|Vicente Blasco Ibáñez.]] Vicente Blasco Ibáñez is in [[Valencia]] in 1867 gebore. Hy het radikale republikeinse idees gehandhaaf, waarvoor hy in hegtenis geneem en verban is. Hy was ’n afgevaardigde in sewe parlementêre termyne. In 1909 het hy na [[Argentinië]] vertrek op soek na fortuin, maar sy poging het misluk. Hy het die Geallieerdes tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] (1914–1918) verdedig; teen hierdie agtergrond het hy ''Los cuatro jinetes del Apocalipsis'' geskryf, ’n roman wat wêreldwyd groot sukses behaal het. Hy het daarna die lewe van ’n kosmopolitiese miljoenêr gelei en baie van sy verhale is in [[Hollywood]] vir die rolprent verwerk. Hy is in 1928 in [[Menton]], aan die [[Franse Riviera|Côte d'Azur]], oorlede. Sy oorskot is in 1933 na Valencia oorgebring, waar dit triomfantelik ontvang is. Blasco het ’n enorme hoeveelheid romans voortgebring; onder hulle staan die werke wat in Valencia of sy provinsie afspeel, wat die skrywer so innig liefgehad het, uit (''Arroz y tartana'', ''La barraca'', ''Entre naranjos'', ''Cañas y barro''). Hy het sy politieke, sosiale en antireligieuse idees in ''La catedral'' en ''La bodega'' weerspieël, hoewel, soos hierbo genoem, sy roem grootliks te danke is aan ''[[Los cuatro jinetes del Apocalipsis (roman)|Los cuatro jinetes del Apocalipsis]]'', wat oor familiedramas tydens die Groot Oorlog handel. Die Blasco Ibáñez wat egter die beste deur die kritiek ontvang is, is dié van Valenciaanse inspirasie. Soms is hy as die Spaanse Zola beskou omdat hy ’n ondermynende houding, ’n voorkeur vir smerige omgewings, ’n besorgdheid oor [[biologiese oorerwing]], ensovoorts met die Franse romanskrywer deel. Hy skryf intensief en sy styl kan as grof bestempel word, hoewel dit nie aan beelde van plastiese suiwerheid ontbreek nie. Vanweë sy ouderdom kon hy tot die [[Generasie van '98]] behoort het, maar sy wêreldse gees verskil van die askese en kultuur van hierdie skrywers. == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * Karimi, Kian-Harald. ''Las formas de lo divino y la pobreza de lo cotidiano: ilusión y realidad a través de los ejemplos ‘Misericordia’ de Pérez Galdós y ‘Morsamor’ de Valera", en: Stenzel, H. (ed.): Estrategias narrativas y construcciones de una 'realidad'. Lecturas de las novelas contemporáneas de Galdós y otras novelas e la época. Las Palmas: Casa Galdós, 2002, pp. 171-201. * Lázaro Carreter, Fernando. ''Lengua castellana y literatura Segundo de Bachillerato''. Madrid: Anaya, 2003.ISBN 84-667-2158-4 * López Jiménez, Luis. ''El Naturalismo y España: Valera frente a Zola''. Madrid: Pearson Alhambra, 1977. ISBN 84-205-0355-X * Miralles García, Enrique. ''La novela española de la Restauración (1875-1885): sus formas y enunciados narrativos''. Barcelona: Puvill, 1979. ISBN 84-85202-12-0 * Miranda García, Soledad. ''Religión y clero en la gran novela española del siglo XIX''. Madrid: Pegaso, 1982. ISBN 84-85244-09-5 * Oleza, Joan. ''La novela del siglo XIX: del parto a la crisis de una ideología''. Valencia: Bello, 1976. ISBN 84-212-0039-9 * Pattison, Walter T. ''El naturalismo español: historia externa de un movimiento literario''. Madrid: Gredos, 1969. ISBN 84-249-0279-3 * Villanueva Prieto, Francisco Darío. ''Teorías del realismo literario''. Pozuelo de Alarcón: Espasa-Calpe, 1992. ISBN 84-239-1771-1 * VV.AA. ''Polémica sobre el realismo''. [[Buenos Aires]]: Tiempo Contemporáneo, 1972. {{Spaanse letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spaanse letterkunde]] kzdnjdl4f98oouqsscxgsz4o28p5vg9 0 424399 2964773 2771569 2026-09-03T13:01:46Z Aliwal2012 39067 2964773 wikitext text/x-wiki {{Infoboks Grand Prix wedren verslag |Country = Verenigde State |Grand Prix = Dallas |Official name = Stroh's Dallas Grand Prix |Fulldate = 8 Julie 1984 |Image = Circuit Fair Park Dallas.svg |Year = 1984 |Race_No = 9 |Season_No = 16 |Previous_round= 1984 Detroit Grand Prix |Next_round = 1984 Britse Grand Prix |Location = Fair Park, [[Dallas]], [[Texas]] |Course = Tydelike straatbaan |Course_mi = 2.424 |Course_km = 3.901 |Distance_laps = 67 |Distance_mi = 162.41 |Distance_km = 261.37 |Scheduled_laps = 68 |Scheduled_mi = 164.830 |Scheduled_km = 265.268 |Weather = Sonnig<ref>{{cite web|url=http://www.almanac.com/weather/history/TX/Dallas/1984-07-08 |title=Weather information for the "1984 Dallas Grand Prix" |publisher=The Old Farmers' Almanac |access-date=22 November 2013}}</ref> |Pole_Driver = [[Nigel Mansell]] |Pole_Team = [[Team Lotus|Lotus]]-[[Renault F1|Renault]] |Pole_Time = 1:37.041 |Pole_Country = GBR |Fast_Driver = [[Niki Lauda]] |Fast_Team = [[McLaren]]-[[Porsche|TAG]] |Fast_Country = AUT |Fast_Time = 1:45.353 |Fast_Lap = 22 |First_Driver = [[Keke Rosberg]] |First_Team = [[WilliamsF1|Williams]]-[[Honda Racing F1|Honda]] |First_Country = FIN |Second_Driver = [[René Arnoux]] |Second_Team = [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |Second_Country = FRA |Third_Driver = Elio de Angelis |Third_Team = [[Team Lotus|Lotus]]-[[Renault F1|Renault]] |Third_Country = ITA |Lapchart = {{F1Laps1984|DAL}} }} Die '''1984 Dallas Grand Prix''' was 'n eenmalige [[Formule Een]]-motorwedren wat op 8 Julie 1984 by Fair Park in [[Dallas]], [[Texas]] gehou is. Dit was die negende ren van die 1984 Formule Een-seisoen. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{F1GP 1980–1989}} [[Kategorie:Sport in 1984|Dallas]] [[Kategorie:Formule Een-wedrenverslae]] htuzzr3ftxmflnmcuvu3r8olzpbq655 0 424912 2964777 2913292 2026-09-03T13:14:41Z Aliwal2012 39067 2964777 wikitext text/x-wiki {{Infoboks Grand Prix wedren verslag |Type = F1 |Grand Prix = Brasiliaanse |Country = Brasilië |flag_suffix = 1968 |Official name = 15º Grande Premio do Brasil |Image = Autódromo_de_Jacarepaguá_1978-1995.png |Date = 23 Maart |Year = 1986 |Race_No = 1 |Season_No = 16 |Previous_round = 1985 Australiese Grand Prix |Next_round = 1986 Spaanse Grand Prix |Location = [[Autódromo Internacional Nelson Piquet]], [[Rio de Janeiro]], [[Brasilië]] |Course = Permanente renbaan |Course_mi = 3.126 |Course_km = 5.031 |Distance_laps = 61 |Distance_mi = 190.693 |Distance_km = 306.891 |Weather = Sonnig |Pole_Driver = [[Ayrton Senna]] |Pole_Team = [[Team Lotus|Lotus]]-[[Renault F1|Renault]] |Pole_Time = 1:25.501 |Pole_Country = BRA |pole_flag_suffix = 1968 |Fast_Driver = [[Nelson Piquet]] |Fast_Team = [[Williams Grand Prix Engineering|Williams]]-[[Honda Racing F1|Honda]] |Fast_Time = 1:33.546 |Fast_Lap = 46 |Fast_Country = BRA |fast_flag_suffix = 1968 |First_Driver = [[Nelson Piquet]] |First_Team = [[Williams Grand Prix Engineering|Williams]]-[[Honda Racing F1|Honda]] |First_Country = BRA |first_flag_suffix = 1968 |Second_Driver = [[Ayrton Senna]] |Second_Team = [[Team Lotus|Lotus]]-[[Renault F1|Renault]] |Second_Country = BRA |second_flag_suffix = 1968 |Third_Driver = [[Jacques Laffite]] |Third_Team = [[Equipe Ligier|Ligier]]-[[Renault F1|Renault]] |Third_Country = Frankryk }} Die '''[[1986 Formule Een-seisoen|1986]] [[Formule Een]] [[Brasiliaanse Grand Prix]]''' het op 23 Maart op die [[Autódromo Internacional Nelson Piquet]] in [[Rio de Janeiro]], [[Brasilië]] plaasgevind. Dit was die eerste wedren van die kampioenskapseisoen gewees. Die wedren oor 61 rondtes is deur [[Nelson Piquet]] in 'n [[Williams Grand Prix Engineering|Williams]]-[[Honda Racing F1|Honda]] gewen. == Renuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Plek ! Nr. ! Renjaer ! Vervaardiger ! Rondes ! Tyd ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 6 | {{BR-VLAG}} '''[[Nelson Piquet]]''' | '''[[Williams F1|Williams]]-[[Honda]]''' | 61 | 1:39:32.583 | 2 | '''9''' |- ! 2 | 12 | {{BR-VLAG}} '''[[Ayrton Senna]]''' | '''[[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Renault]]''' | 61 | + 34.827 | 1 | '''6''' |- ! 3 | 26 | {{FR-VLAG}} '''[[Jacques Laffite]]''' | '''[[Ligier]]-[[Renault]]''' | 61 | + 59.759 | 5 | '''4''' |- ! 4 | 25 | {{FR-VLAG}} '''[[René Arnoux]]''' | '''[[Ligier]]-[[Renault]]''' | 61 | + 1:28.429 | 4 | '''3''' |- ! 5 | 3 | {{GB-VLAG}} '''[[Martin Brundle]]''' | '''[[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Renault]]''' | 60 | + 1 Ronde | 17 | '''2''' |- ! 6 | 20 | {{AT-VLAG}} '''[[Gerhard Berger]]''' | '''[[Benetton Formula|Benetton]]-[[BMW]]''' | 59 | + 2 Rondes | 16 | '''1''' |- ! 7 | 4 | {{FR-VLAG}} Philippe Streiff | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Renault]] | 59 | + 2 Rondes | 18 | &nbsp; |- ! 8 | 8 | {{IT-VLAG}} [[Elio de Angelis]] | [[Brabham]]-[[BMW]] | 58 | + 3 Rondes | 14 | &nbsp; |- ! 9 | 11 | {{GB-VLAG}} Johnny Dumfries | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Renault]] | 58 | + 3 Rondes | 11 | &nbsp; |- ! 10 | 19 | {{IT-VLAG}} Teo Fabi | [[Benetton Formula|Benetton]]-[[BMW]] | 56 | + 5 Rondes | 12 | &nbsp; |- |} {{F1GP 1980–1989}} [[Kategorie:Brasiliaanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1986]] qtpppf40l6vzng2b3ykkmtgkoy8p5zi 0 424985 2964770 2914789 2026-09-03T12:55:49Z Aliwal2012 39067 2964770 wikitext text/x-wiki {{Infoboks Grand Prix wedren verslag |Type = F1 |Grand Prix = Brasiliaanse |Country = Brasilië |flag_suffix = 1968 |Official name = XIII Grande Prêmio Brasil de Fórmula 1 |Image = Autódromo_de_Jacarepaguá_1978-1995.png |Date = 25 Maart |Year = 1984 |Race_No = 1 |Season_No = 16 |Previous_round = 1983 Suid-Afrikaanse Grand Prix |Next_round = 1984 Suid-Afrikaanse Grand Prix |Location = [[Autódromo Internacional Nelson Piquet]], [[Rio de Janeiro]], [[Brasilië]] |Course = Permanente renbaan |Course_mi = 3.126 |Course_km = 5.031 |Distance_laps = 61 |Distance_mi = 190.693 |Distance_km = 306.891 |Weather = Droog |Pole_Driver = Elio de Angelis |Pole_Team = [[Team Lotus|Lotus]]-[[Renault F1|Renault]] |Pole_Time = 1:28.392 |Pole_Country = Italië |Fast_Driver = [[Alain Prost]] |Fast_Team = [[McLaren]]-[[Techniques d'Avant Garde|TAG]] |Fast_Time = 1:36.499 |Fast_Lap = 42 |Fast_Country = Frankryk |First_Driver = [[Alain Prost]] |First_Team = [[McLaren]]-[[Techniques d'Avant Garde|TAG]] |First_Country = Frankryk |Second_Driver = [[Keke Rosberg]] |Second_Team = [[Williams Grand Prix Engineering|Williams]]-[[Honda Racing F1|Honda]] |Second_Country = Finland |Third_Driver = Elio de Angelis |Third_Team = [[Team Lotus|Lotus]]-[[Renault F1|Renault]] |Third_Country = Italië |Lapchart = {{F1Laps1984|BRA}} }} Die '''[[1984 Formule Een-seisoen|1984]] [[Formule Een]] [[Brasiliaanse Grand Prix]]''' het op 25 Maart 1984 op die [[Autódromo Internacional Nelson Piquet]] in [[Rio de Janeiro]], [[Brasilië]] plaasgevind. Dit was die eerste wedren van die kampioenskapseisoen gewees. Die wedren oor 61 rondtes is deur die Fransman [[Alain Prost]] in 'n [[McLaren]] gewen. ==Uitslag== {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" |- ! Plek ! Nr. ! Bestuurder ! Span ! Rondtes ! Tyd/Rede ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 7 | {{FR-VLAG}} '''[[Alain Prost]]''' | '''[[McLaren]]-TAG''' | 61 | 1:42:34.492 | 4 | '''9''' |- ! 2 | 6 | {{FI-VLAG}} '''[[Keke Rosberg]]''' | '''[[Williams F1|Williams]]-[[Honda]]''' | 61 | + 40.514 | 9 | '''6''' |- ! 3 | 11 | {{IT-VLAG}} '''[[Elio de Angelis]]''' | '''[[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Renault]]''' | 61 | + 59.128 | 1 | '''4''' |- ! 4 | 23 | {{US-VLAG}} '''[[Eddie Cheever]]''' | '''[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]]''' | 60 | + 1 Ronde | 12 | '''3''' |- ! 5 | 15 | {{FR-VLAG}} '''[[Patrick Tambay]]''' | '''[[Renault F1|Renault]]''' | 59 | Sonder brandstof | 8 | '''2''' |- ! 6 | 18 | {{BE-VLAG}} '''[[Thierry Boutsen]]''' | '''[[Arrows]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 59 | + 2 Rondes | 20 | '''1''' |- ! 7 | 17 | {{CH-VLAG}} [[Marc Surer]] | [[Arrows]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 59 | + 2 Rondes | 24 | &nbsp; |- ! 8 | 10 | {{GB-VLAG}} [[Jonathan Palmer]] | RAM-Hart | 58 | + 3 Rondes | 26 | &nbsp; |- ! DQ | 3 | {{GB-VLAG}} [[Martin Brundle]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 60 | Gediskwalifiseer | 18 | &nbsp; |- ! NF | 16 | {{GB-VLAG}} [[Derek Warwick]] | [[Renault F1|Renault]] | 51 | Suspensie | 3 | &nbsp; |- ! NF | 26 | {{IT-VLAG}} [[Andrea de Cesaris]] | [[Ligier]]-[[Renault]] | 42 | Ratkas | 14 | &nbsp; |- ! NF | 22 | {{IT-VLAG}} [[Riccardo Patrese]] | [[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 41 | Ratkas | 11 | &nbsp; |- ! NF | 8 | {{AT-VLAG}} [[Niki Lauda]] | [[McLaren]]-TAG | 38 | Elektriese probleem | 6 | &nbsp; |- ! NF | 12 | {{GB-VLAG}} [[Nigel Mansell]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Renault]] | 35 | Ongeluk | 5 | &nbsp; |- ! NF | 1 | {{BR-VLAG}} [[Nelson Piquet]] | [[Brabham]]-[[BMW]] | 32 | Enjin | 7 | &nbsp; |- ! NF | 2 | {{IT-VLAG}} [[Teo Fabi]] | [[Brabham]]-[[BMW]] | 32 | Turbo | 15 | &nbsp; |- ! NF | 28 | {{FR-VLAG}} [[René Arnoux]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 30 | Battery | 10 | &nbsp; |- ! NF | 24 | {{IT-VLAG}} [[Piercarlo Ghinzani]] | Osella-[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 28 | Ratkas | 21 | &nbsp; |- ! NF | 25 | {{FR-VLAG}} [[Francois Hesnault]] | [[Ligier]]-[[Renault]] | 25 | Oorverhit | 19 | &nbsp; |- ! NF | 9 | {{FR-VLAG}} [[Philippe Alliot]] | RAM-Hart | 24 | Battery | 25 | &nbsp; |- ! NF | 20 | {{VE-VLAG}} [[Johnny Cecotto]] | Toleman-Hart | 18 | Turbo | 17 | &nbsp; |- ! NF | 5 | {{FR-VLAG}} [[Jacques Laffite]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Honda]] | 15 | Elektriese probleem | 13 | &nbsp; |- ! NF | 27 | {{IT-VLAG}} [[Michele Alboreto]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 14 | Remme | 2 | &nbsp; |- ! NF | 21 | {{IT-VLAG}} [[Mauro Baldi]] | Spirit-Hart | 12 | Verdeler | 23 | &nbsp; |- ! DQ | 4 | {{DE-VLAG}} [[Stefan Bellof]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 11 | Gediskwalifiseer | 22 | &nbsp; |- ! NF | 19 | {{BR-VLAG}} [[Ayrton Senna]] | [[Toleman]]-[[Hart (autosport)|Hart]] | 8 | Turbo | 16 | &nbsp; |- ! DQ | 14 | {{DE-VLAG}} [[Manfred Winkelhock]] | [[ATS F1|ATS]]-[[BMW]] | 0 | Gediskwalifiseer | 27 | &nbsp; |} {{F1GP 1980–1989}} [[Kategorie:Brasiliaanse Grand Prix]] fnailftrp0fimftmw8a34bknz2ec4s0 0 426225 2964890 2925763 2026-09-03T20:44:59Z Jcb 223 2964890 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:BWV_232_Et_incarnatus.jpg|duimnael|Bach se 1748–1749 outograafpartituur van die "Et incarnatus est", die 13de beweging van sy Mis in B-mineur<ref>[https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_Source_00001048?lang=en D-B Mus.ms. Bach P 180]. ''Bach Digital''. Leipzig: Bach Archive; et al. 2020-01-13.</ref>]] Die '''Mis in B-mineur''' ({{Lang-de|h-Moll-Messe}}), [[Bach-Werke-Verzeichnis|BWV]] 232, is 'n uitgebreide toonsetting van die [[Mis (musiek)|orde van die mis]] deur [[Johann Sebastian Bach]]. Die komposisie is in 1749 voltooi, die jaar voor die komponis se dood, en was tot 'n groot mate gebaseer op vroeëre werk, soos 'n Sanctus wat Bach wat in 1724 gekomponeer het. Gedeeltes wat spesifiek gekomponeer is om die Mis in die laat 1740's te voltooi, sluit die "Et incarnatus est"-deel van die Credo in. Soos die gebruik van die tyd was, is dié mis in die formaat van 'n [[Mis (musiek)|Napolitaanse mis]]: Dit bestaan uit 'n opeenvolging van koorbewegings met 'n breë orkesbegeleiding, en seksies waarin 'n kleiner groep intrumentensembles een of meer solosangers begelei. Van die meer ongewone kenmerke van die komposisie is die skaal daarvan: 'n totale uitvoeringstyd van ongeveer twee uur<ref name="Arkiv">[http://www.arkivmusic.com/classical/Drilldown?name_id1=527&name_role1=1&genre=93&bcorder=19&comp_id=311 Johann Sebastian Bach: Mass in B minor, BWV 232]{{Dooie skakel|date=Maart 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} by [[ArkivMusic]]-webtuiste.</ref> en 'n besetting twee SATB-koor en -sangers, asook 'n orkes met 'n uitgebreide [[Blaasinstrument|blaserseksie]], strykers en [[Basso continuo|continuo]]. Die toonsoort daarvan, B-mineur, is nogal uitsonderlik vir 'n komposisie met natuurtrompette in&nbsp;D, hoewel baie meer seksies van die werk in D eerder as in B-mineur is.<ref>Stockigt, J.B. 2013. Bach's Missa BWV 232I in the context of Catholic Mass settings in Dresden, 1729–1733. In Tomita, Y., Leaver, R. & Smaczny, J. (reds.). ''[https://books.google.co.za/books?id=ZbT1AAAAQBAJ&redir_esc=y Exploring Bach's B-minor Mass]''. Cambridge University Press, bl. 39–53.</ref> Nog meer uitsonderlik is dat Bach – 'n [[Lutheranisme|Lutheraan]] – die komposisie as 'n ''missa tota'' getoonset het. In Bach se tyd het 'n mis wat vir Lutherse dienste saamgestel is gewoonlik net uit 'n Kyrie en Gloria bestaan. Bach het vyf sulke Kyrie-Gloria-misse gekomponeer voordat hy die Mis in B-mineur voltooi het: die Kyrie–Gloria-misse (BWV&nbsp;233–236), wat in die laat 1730's gekomponeer is; en die mis vir die Dresden-hof, wat uiteindelik die eerste deel van sy enigste ''missa tota'' sou word, in 1733. Die mis is waarskynlik nooit in sy geheel in Bach se leeftyd uitgevoer nie. Die vroegste gedokumenteerde volledige uitvoering het eers in 1859 plaasgevind.<ref>{{Cite web|url=http://www.stlsymphony.org/calendar/view.aspx?id=3023|title=Bach Mass in B minor|publisher=STL Symphony|archive-url=https://web.archive.org/web/20120423133403/http://www.stlsymphony.org/calendar/view.aspx?id=3023|archive-date=2012-04-23|access-date=2012-05-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.coasttocoasttickets.com/concerts/massinbminor_tickets.shtml|title=Mass in B Minor Tickets&nbsp;– Mass in B Minor Concert Tour Schedule&nbsp;– Mass in B Minor Ticket Broker|date=2009-05-26|publisher=Coasttocoasttickets.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20050908042043/http://www.coasttocoasttickets.com/concerts/massinbminor_tickets.shtml|archive-date=2005-09-08|access-date=2012-05-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.classictic.com/en/Bach-Mass-in-B-minor/20212/143124|title=Bach: Mass in B minor, Rome|publisher=Classictic.com|location=it|access-date=2012-05-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cityrecitalhall.com/events/id/1213/Bach-s-Mass-in-B-Minor/|title=Bach's Mass in B Minor » St James' Church|publisher=Cityrecitalhall.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320221344/http://www.cityrecitalhall.com/events/id/1213/Bach-s-Mass-in-B-Minor/|archive-date=2012-03-20|access-date=2012-05-27}}</ref> Met 'n legio opnames van die werk, is dit een van Bach se gewildste vokale werke.<ref name="Arkiv"/> In 2015 is Bach se persoonlike handgeskrewe manuskrip van die mis, wat deur die [[Staatsbibliothek zu Berlin|Berlynse Staatsbiblioteek]] bewaar word, in die [[Unesco|UNESCO]] se Memory of the World-register ingesluit,<ref name="unesco">{{Cite web|url=https://en.unesco.org/memoryoftheworld/registry/351|title=Autograph of h-Moll-Messe (Mass in B minor) by Johann Sebastian Bach|date=2015|website=UNESCO|access-date=22 January 2022}}</ref> 'n projek om kultureel beduidende dokumente en manuskripte te beskerm en te bewaar. == Agtergrond en konteks == Op 1 Februarie 1733 het [[August II van Pole|Augustus II]] die Sterke, koning van Pole, groothertog van Litaue en [[Keurvorstedom Sakse|keurvors van Sakse]] gesterf. Vyf maande van rou het hierop gevolg, waartydens alle openbare musiekuitvoerings vernied is. Bach het die geleentheid gebruik om 'n mis (BWV 232a) – 'n gedeelte van die liturgie wat in Latyn gesing is en deel was van die liturgie van sowel die Lutherse as Rooms-Katolieke rites – gekomponeer. Sy doel was om die werk aan die nuwe keurvors, Augustus III, op te dra, wat 'n bekeerling tot Katolisisme was. Hy het hiermee sy hoop geplaas op die pos van hofkomponis van die Saksiese keurvors. Ná voltooiing daarvan het Bach Augustus III in Dresden besoek en 'n afskrif van die Kyrie–Gloria-mis (BWV 232 I – vroeë weergawe) aan die koning oorhandig, tesame met 'n versoekskrif (gedateer 27 Julie 1733) om 'n hoftitel te kry; in die meegaande inskrywing op die omslag van die mis kla Bach dat hy op "onskuldige wyse een of ander onreg" in [[Leipzig]] aangedoen is.<ref>'n Engelse vertaling van die brief word weergegee in: David, H.T. & Mendel, A. 1945. ''The Bach reader: A life of Johann Sebastian Bach in letters and documents''. W. W. Norton, bl. 128. (Ook in: David, H.T. & Mendel, A, revised by Wolff, C. 1988. ''The new Bach Reader: A life of Johann Sebastian Bach in letters and documents'', W.W. Norton, bl. 158.)</ref> Die versoekskrif het nie tot onmiddellike sukses gelei nie, maar Bach se wens is uiteindelik toegestaan toe hy in 1736 as hofkomponis vir Augustus III aangestel is.<ref name="Rathey">Rathey, M. 2016. ''Bach's major vocal works. Music, drama, liturgy.'' New Haven: [[Yale University Press]].</ref> In die laaste jare van sy lewe het Bach die mis ontwikkel tot 'n volledige toonsetting van die Latynse orde van die mis. Dit is egter onbekend wat hierdie kreatiewe poging aangespoor het. Wolfgang Osthoff en ander geleerdes postuleer dat Bach die voltooide Mis in B-mineur gekomponeer het vir uitvoering tydens die inwyding van die nuwe Hofkerk in [[Dresden]], 'n Katolieke katedraal wat aan die Heilige Drie-eenheid gewy is. Bouwerk aan dié katedraal het in 1738 begin, maar eers in 1751 voltooi. Bach se dood in Julie 1750 het verhoed dat sy mis vir gebruik by die inwyding ingedien kon word. Pleks daarvan is Johann Adolph Hasse se Mis in D-mineur uitgevoer, 'n werk wat baie ooreenkomste toon met Bach se mis – die Credo-bewegings in albei werke bevat byvoorbeeld [[Gregoriaanse gelyksang|gelyksang]] oor 'n lopende baslyn.<ref>Stauffer G.B. 1997. ''Bach: The Mass in B Minor''. Schirmer Books, bl. 258–59.</ref> In 2013 het Michael Maul navorsing gepubliseer wat die moontlikheid voorstel dat Bach dit eerder gekomponeer het vir uitvoering in [[Wene]] se [[Sint Stefanus-katedraal]] (Rooms-Katoliek) op [[Cecilia (heilige)|Sint Cecilia-dag]] in 1749, as gevolg van sy verbintenis met graaf Johann Adam von Questenberg.<ref>Maul, M. 2013. 'The Great Catholic Mass': Bach, Count Questenberg and the Musicalische Congregation in Vienna," In: Tomita, Y., Leaver, R.A. & Smaczny, J. ''Exploring Bach's B-minor Mass.'' Cambridge: Cambridge University Press.</ref> Ander verduidelikings is minder gebeurtenisspesifiek en fokus op Bach se belangstelling in "ensiklopediese" projekte (soos ''Die kuns van die fuga'', BWV 1080), wat 'n wye verskeidenheid van style ten toon stel, asook Bach se begeerte om van sy beste vokale musiek in 'n formaat te bewaar wat 'n wyer potensiële toekomstige gebruik sou hê as die kerkkantate waaruit dit ontstaan het (sien "Bewegings en hul oorsprong" hieronder).<ref name="Rathey">Rathey, M. 2016. ''Bach's major vocal works. Music, drama, liturgy.'' New Haven: [[Yale University Press]].</ref> == Chronologie == [[Lêer:Bwv232-credo.jpg|duimnael| Die eerste bladsy uit die outograafpartituur van die ''[[Geloofsbelydenis van Nicea|Symbolum Nicenum]]'', wat met die [[Gregoriaanse gelyksang|Gregoriaanse lied]] ''Credo'' in die tenoorparty begin]] Die chronologie van die Mis in B-mineur trek uitgebreide wetenskaplike aandag. Onlangse literatuur stel die volgende chronologie voor: * In 1724 het Bach 'n Sanctus vir ses vokale partye gekomponeer vir gebruik tydens die Kersdagdiens. Bach het dit hersien toe hy dit vir die Mis in B-Mineur heraangewend het. Hy het onder meer die aanvanklike metrum daarvan van 2/2 na 4/4 verander, en sy vokale besetting van SSSATB na SSAATB.<ref>Wolff, C. 2000. ''Bach: The learned musician''. W.W. Norton, bl. 265.</ref> * Soos hierbo genoem, het Bach in 1733 die ''Missa'' (Kyrie en Gloria) saamgestel gedurende die vyf maande lange rouperiode ná die dood van keurvors Augustus II op 1 Februarie, en voor 27 Julie, toe Bach die Missa (as 'n stel instrumentale en stempartye) aan die opvolger, Augustus III van Pole, oorhandig het. Dit is moontlik dat die Kyrie as roumusiek vir Augustus II bedoel was, en die Gloria as viering van die troonbestyging van Augustus III. * In die middel-1740's (c. 1743–46)<ref name="Peter Williams 2007, pp. 259">Williams, P. 2007. ''J.S. Bach: A life in music.'' Cambridge: Cambridge University Press, bl. 259.</ref> het Bach al drie bewegings uit die Gloria heraangewend vir 'n kantate vir Kersdag ([[Gloria in excelsis Deo, BWV 191|''Gloria in excelsis Deo'', BWV 191]]) met geringe veranderinge aan musiek en teks. Gregory Butler voer aan dat Bach by dieselfde diens (Butler identifiseer die jaar as 1745, toe die Vrede van Dresden gevier is) ook die 1724-Sanctus gebruik het,<ref name="Gregory Butler 1992 pp. 65">Butler, G. 1992. Johann Sebastian Bachs Gloria in excelsis Deo BWV 191: Musik für ein Leipziger Dankfest. In ''Bach Jahrbuch'' 78: 65–71.</ref> en dat hierdie hergebruk van die 1733-Missa die komponis tot verdere ontwikkeling aangespoor het. * In die "laaste drie of so jaar" van sy lewe<ref name="Peter Williams 2007, pp. 259" /> het Bach die Credo (Symbolum Nicenum of [[Geloofsbelydenis van Nicea|Niceense Geloofsbelydenis]]) en die res van die werk gekomponeer of saamgestel; baie geleerdes, insluitend Christoph Wolff, glo dat hy dit in 1748–49 gedoen het. Dié datering word deels weerspieël in die bevindinge van Yoshitake Kobayashi, wat aanvoer dat die Credo in Augustus tot Oktober 1748 gekomponeer is, gebaseer op Bach se toenemend stywer en moeisamer handskrif.<ref>Kobayahsi, Y. 1988. Zur Chronologie der Spätwerke Johann Sebastian Bachs, Kompositions- und Auffuhrungstätigket vom 1736–50. In ''[[Bach-Jahrbuch]]'' 74: 7–72.</ref> Wolff voer onder meer aan dat die "Et incarnatus est"-gedeelte Bach se laaste betekenisvolle komposisie was.<ref name="Christoph Wolff p. 332">Wolff, C. 1991. ''Bach: Essays on his Life and Music.'' Boston: Harvard University Press, bl. 332.</ref> Hoewel die woorde aanvanklik in die voorafgaande duet ingesluit was, het Bach besluit om dit as 'n aparte beweging vir koor te toonset, wat die woorde meer beklemtoning gee en die simmetrie van die Credo verbeter. John Butt voer aan dat 'n definitiewe finale datum van 25 Augustus 1749 gegee kan word, gebaseer op die feit dat [[Carl Philipp Emanuel Bach|CPE Bach]] op dié datum 'n toonsetting van die Magnificat voltooi het met 'n "Amen"-koor wat "duidelike ooreenkomste" met die "Gratias"-gedeelte van die ''Missa'' en die "Et expecto" uit die Credo toon.<ref>Butt, J. 1991. ''Bach: Mass in B Minor'' (Cambridge Music Handbooks). Cambridge: Cambridge University Press, bl. 20–21.</ref> CPE Bach het later geskryf dat hy dié Magnificat (Wq 215) in 1749 in Leipzig uitgevoer het tydens 'n Mariafees, toe sy pa (dus JS Bach) nog geleef het.<ref>"an einem Marienfeste ... noch zu den Lebzeiten des nunmehro seligen Herrn Vaters." ''Bach-Dokumente'' III, bl. 703.</ref> == Titel == Bach het geen titel aan die Mis in B-mineur gegee nie. Pleks daarvan het hy die 1748–49-manuskrip in vier dele georganiseer, elk met 'n ander titel: * 1. Missa: die Kyrie en Gloria * 2. [[Geloofsbelydenis van Nicea|Symbolum Nicenum]]: die Credo * 3. [[Sanktus|Sanctus]]: die Sanctus * 4. Osanna | Benedictus | [[Agnus Dei]] et | Dona nobis pacem: die res. John Butt skryf dat dit lyk asof die formaat doelbewus ontwerp is sodat elkeen van die vier dele afsonderlik gebruik kan word.<ref>Butt, J. 1999. Mass in B Minor. In Boyd, M & Butt, J. (reds.). ''Oxford composer companions: J. S. Bach.'' Oxford: Oxford University Press, bl. 284.</ref> Aan die ander kant is die dele in die manuskrip genommer van 1 tot 4, en Bach se gewone slotformule (SDG, [[Soli Deo gloria|Soli Deo Gloria]]) word eers aan die einde van die ''Dona nobis pacem'' aangetref. Verder skryf Butt: Die merkwaardigste omtrent die algehele vorm van die Mis in B-mineur is dat Bach daarin geslaag het om 'n samehangende volgorde van bewegings uit diverse materiaal te vorm.<ref>Sien Butt 1999, bl. 286.</ref> Butt<ref name="John Butt 1991, pp. 92">Sien Butt 1991, bl. 92–101.</ref> en George Stauffer<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 250–255.</ref> gee besonderhede oor die wyses waarop Bach algehele musikale eenheid aan die werk gegee het. Die eerste oorkoepeldende titel wat aan die werk gegee is, het voorgekom in die 1790-boedelopgawe van CPE Bach (pas oorlede), wat die partituur geërf het. Hierin word dit "Die Grosse Catholische Messe" (die "Groot Katolieke mis") genoem. Dit word ook só genoem in die boedel van CPE Bach se laaste erfgenaam in 1805. Stauffer<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 210.</ref> voer aan dat dié bynaam dus 'n mondelinge tradisie binne die Bach-familie kon weerspieël. Die eerste publikasie van die Kyrie en Gloria – in 1833 deur die Switserse versamelaar Hans Georg Nägeli met Simrock – verwys daarna as "Messe" (dus ''mis'').<ref name="Rathey">Rathey, M. 2016. ''Bach's major vocal works. Music, drama, liturgy.'' New Haven: [[Yale University Press]].</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.zb.uzh.ch/ausstellungen/exponat/006071/|title=Bach: h-Moll-Messe I|publisher=Zentralbibliothek Zürich}}</ref> Laastens het Nageli en Simrock met die eerste publikasie van die volledige werk in 1845 die werk onder die titel ''Hohe Messe in h-mol'' (Afrikaans: ''hoogmis in B-mineur'') uitgegee''.''<ref>{{Cite web|url=http://www.artfact.com/auction-lot/bach,-johann-sebastian.-3-c-buujhcs55e|title=Bach, Johann Sebastain|website=Invaluable.com}}</ref> Die woorddeel "hoog", só voer Butt aan, is sterk beïnvloed deur die monumentale impak van Beethoven se ''[[Mis in D-majeur, op. 106 (Missa solemnis) (Beethoven)|Missa solemnis]].''<ref name="John Butt 1991, pp. 92">Sien Butt 1991, bl. 92–101.</ref> Dié naam het nie baie lank in gebruk gebly nie, hoewel die frase, "in B-mineur" bly voortbestaan het. Dié frase is egter in sekere opsigte misleidend: Slegs vyf van die werk se 27 bewegings is in B-mineur, terwyl 12 – insluitend die finale dele van elk van die vier hoofafdelings – in D-majeur (die verwante majeur van B-mineur) is. Die openings-Kyrie is egter in B-mineur, met die Christe eleison in D-majeur, en die tweede Kyrie in F-kruis-mineur – dus, soos Butt uitwys, skets hierdie tonaliteite 'n B-mineurakkoord.<ref>Sien Butt 1999, bl. 287.</ref> == Orkestrasie == Die stuk is georkestreer vir twee [[Fluit|fluite]], twee amorhobo's (verdubbel as dit gewone [[Hobo|hobo's]] is), twee [[Fagot|fagotte]], een natuurhoring (in D), drie natuurtrompette (in D), [[Keteltrom|keteltromme]], [[Viool|viole]] I en II, [[Altviool|altviole]] en [[basso continuo]] (tjello's, basse, fagotte, orrel en klavesimbel). 'n Derde hobo word vir die Sanctus benodig. == Uitvoeringsgeskiedenis == === In Bach se leeftyd === Bach het die Sanctus in sy eerste weergawe tydens die 1724-Kersdiens in Leipzig gebruik en dit in die mid-1740's weer vir Kersdienste heraangewend.<ref name="Gregory Butler 1992 pp. 65">Butler, G. 1992. Johann Sebastian Bachs Gloria in excelsis Deo BWV 191: Musik für ein Leipziger Dankfest. In ''Bach Jahrbuch'' 78: 65–71.</ref> Geleerdes is dit nie eens of hy die 1733-''Missa'' ooit uitgevoer het nie. Arnold Schering het in 1936 beweer dat dit op 26 April 1733 in Leipzig uitgevoer is toe Augustus III van Pole dié dorp besoek het, maar hedendaagse geleerdes verwerp sy argument om verskeie redes: # Die voorgestelde datum het tydens 'n amptelike tydperk van rou geval, toe konsertmusiek in Saksiese kerke verbied is.<ref>Stauffer, G.F. 2003. ''Bach, the Mass in B Minor: The great Catholic Mass.'' New Haven: Yale University Press, bl. 34.</ref> # Die bestaande dele (waarop Schering sy hipotese gebaseer het) is geskryf op 'n papier wat slegs in dokumente in Dresden gevind is, en is dus waarskynlik in Dresden gekopieer toe Bach in Julie daarheen gegaan het.<ref name="s34">Sien Stauffer 1997, bl. 34.</ref> # Die kopiïste was nie Bach se gewone kopiïste nie, maar Bach en nabyefamilielede wat saam met hom na Dresden gereis het: sy vrou Anna Magdalena, en seuns [[Wilhelm Friedemann Bach|Wilhelm Friedemann]] en [[Carl Philipp Emanuel Bach|Carl Philipp Emanuel]]. Dit blyk ook dat die Bach-gesin 'n kopiïs in Dresden in diens geneem het om hulle by te staan.<ref name="s34" /><ref>Sien Butt 1991, bl. 10–11.</ref> Geleerdes verskil egter oor of die ''Missa'' wel in Julie in Dresden uitgevoer is. Christoph Wolff voer aan dat dit op 26 Julie 1733 in die Sophienkirche in Dresden uitgevoer is, waar Wilhelm Friedemann Bach sedert Junie orrelis was.<ref>Sien Wolff 2000, bl. 268–270.</ref> Wolff baseer sy bevinding op die bestaande Dresden-uitvoeringspartye en deur die inskripsie op die titelomhulsel wat die volgende dag aan die keurvors oorhandig is. Hans-Joachim Schulze voer dié argument deur te wys op die gebruik van die verlede tyd in die omhulsel se inskripsie: "Aan sy koninklike majesteit is die nederige toewyding van die skrywer JS Bach met die ingeslote Missa getoon ..."<ref>Die Afrikaanse vertaling is gebaseer op Butt (1991, bl. 11–12) se vertaling van: "Gegen /S..Koniglichen Hoheit und/ ChurFurstlichen Durchlaucht zu/ Sachssen/ besizgte mit inliegener/ Missa ... Seine unterthanigste Devotion der Autor J. S. Bach".</ref> Joshua Rifkin verwerp egter die argument en wys daarop dat die verledetydbewoording tipies was van die formele aanspreekvorm wat dikwels nie met uitvoering verband gehou het nie.<ref>Sien nota 44 van: Rifkin, J. 1982. The B-minor Mass and its Performance (notas op plaatomslag). S. Bach: Mass in B Minor, Bach Ensemble, Nonesuch Records 79036. </ref> Peter Williams het opgemerk dat daar geen rekord is van musici wat vir so 'n geleentheid saamgestel is nie, en dat Wilhelm Friedmann Bach in Augustus 1731 berig het dat die Sophienkirche-orrel erg vals was." <ref>Peter Williams, ''J.S. Bach: A Life in Music'', Cambridge University Press, 2007, pp. 219–20, {{ISBN|978-0-521-87074-0}}</ref> Daar is egter bewyse van 'n [[Orrel|orrelvoordrag]] deur Bach by die Sophienkirche op 14 September 1731, en dat Wilhelm Friedemann Bach eers op 23 Junie 1733 as orrelis vir die kerk gekies is. Hy sou weer op 1 Desember 1736 'n twee uur lange orreluitvoering indie Frauenkirche in Dresden uitvoer om die nuwe Gottfried Silbermann-orrel in te wy. Geleerdes stem saam dat geen ander openbare uitvoerings in Bach se leeftyd plaasgevind het nie, hoewel Butt die moontlikheid opper dat daar dalk laat in Bach se lewe 'n privaat uitvoering of deurlees van die Credo (Symbolum Nicenum) was.<ref>Sien Butt 1991, bl. 20–21.</ref> === Later in die 18de eeu === Die eerste openbare uitvoering van die Symbolum Nicenum-gedeelte (onder die titel "Credo of Niceense Geloofsbelydenis") het 36 jaar ná Bach se dood in die lente van 1786 plaasgevind. Dit is gelei deur sy seun Carl Philipp Emanuel Bach tydens 'n fondskonsert vir die Mediese Instituut vir die Armes in [[Hamburg]].<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 182–83.</ref> Een van Bach se bewonderaars, [[Joseph Haydn]], het 'n kopie van dié werk besit, asook van [[Das wohltemperierte Klavier]]. === 19de eeu === George Stauffer<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 187–98.</ref> voer aan dat die tweede gedokumenteerde opvoering (weliswaar nie in die openbaar nie) in die negentiende eeu plaasgevind het toe Carl Friedrich Zelter – 'n sleutelfiguur in die 19de-eeuse Bach-herlewing – die Berlynse Sangakademie gelei het in deurlees van die "Groot mis" in 1811, wat slegs die Kyrie ingesluit het. In 1813 het hy die deurlees van die hele werk gelei. Die eerste openbare uitvoering in die 19de eeu – hoewel slegs die Credo-gedeelte – het in Maart 1828 in Frankfurt plaasgevind, met meer as 200 musici en verskeie instrumentale toevoegings. In dieselfde jaar in Berlyn het Gaspare Spontini die Credo-gedeelte gelei en 15 nuwe koordele en talle instrumente bygevoeg. 'n Aantal uitvoerings van gedeeltes van die Mis het in die volgende dekades in Europa plaasgevind, maar die eerste gestaafde openbare uitvoering van die Mis in sy geheel het in 1859 in Leipzig plaasgevind, met Karl Riedel en die Riedel-Verein. Die eerste uitvoering van die Mis in die VK het in 1876 in St James's Hall, Londen, gelei deur The Bach Choir, wat pas deur die dirigent Otto Goldschmidt vir hierdie doel gestig is. === 20ste eeu === Die Bethlehemse Bach-koor het die Amerikaanse première van die volledige Mis op 27 Maart 1900 in Bethlehem (Pennsilvanië) uitgevoer, alhoewel daar bewyse is dat dele van die Mis reeds in 1870 in die Verenigde State uitgevoer is.<ref>Sien Butt 1991, bl. 31.</ref> Reeds vroeg in die 20ste eeu het outeurs soos [[Albert Schweitzer]], Arnold Schering en Frederick Smend 'n pleidooi vir kleiner uitvoeringskragte gelewer, en eksperimente met (relatief) kleiner groepe het in die laat 1920's begin.<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 198–203.</ref> Die eerste volledige opname van die werk is in 1929 gemaak, met 'n groot koor en die Londense Simfonieorkes gelei deur [[Albert Coates]].<ref>{{Cite web|url=http://www.bach-cantatas.com/Articles/MBM-TNT.htm|title=Mass in B Minor, BWV 232 (by Teri Noel Towe)}}</ref> In 2022 lys 'n databasis meer as 350 opnames met verskeie verskillende tipes kragte en uitvoeringstyle.<ref name="Y1900">Anoniem. 2025. ''[https://www.bach-cantatas.com/Vocal/BWV232.htm Mass in B minor BWV 232].'' Besoek op 17 Maart 2025..</ref> Die werk het 'n sentrale rol gespeel in die sogenaamde historiese-uitvoeringsbeweging: [[Nikolaus Harnoncourt]] was verantwoordelik vir die eerste opname met periode-instrumente in 1968 – sy tweede Bach-kooropname. Joshua Rifkin se eerste opname met die een-stem-per-deel- vokale besetting wat hy voorstel, is in 1982 gemaak<ref>Nonesuch 79036-2, 1982</ref><ref>東賢太郎. 2019. J.S.Bach "Mass in B Minor", BWV 232 - Joshua Rifkin. [YouTube-video]. Beskikbaar by https://www.google.com/search?q=joshua+rifkin+bach+mass+in+b+minor&oq=joshua+rifkin+bach+mass+in+b+minor&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyBggAEEUYOTIKCAEQABiABBiiBDIKCAIQABiABBiiBNIBCDcwOTJqMGoxqAIAsAIA&sourceid=chrome&ie=UTF-8#fpstate=ive&vld=cid:e8acafe8,vid:CAkwhPEatVc,st:0. Geraadpleeg op 30 September 2024.</ref> en het in 1983 'n Gramophone-toekenning gewen. == Belangrikheid == Die Mis in B-mineur word allerweë beskou as een van die grootste prestasies in [[Klassieke musiek|Europese kunsmusiek]]. Alberto Basso som die werk soos volg op (vrye vertaling):<blockquote>Die Mis in B-mineur is die wyding van 'n hele lewe: Hoewel dit in 1733 vir "diplomatieke" redes begin is, is dit eers voltooi in die laaste jare van Bach se lewe, toe hy reeds blind was. Hierdie monumentale werk is 'n samevatting van elke stilistiese en tegniese bydrae wat die kantor van Leipzig tot musiek gemaak het. Maar dit is ook die verstommendste geestelike ontmoeting tussen die wêrelde van Katolieke verheerliking en die Lutherse kruiskultus.<ref>"The 'Great Mass' in B minor" in die meegaande boekie by die opname deur [[Philippe Herreweghe]] en die Collegium Vocale Gent, uitgegee deur Harmonia Mundi, HML5901614.15, in 1999.</ref></blockquote>Akademici het voorgestel dat die Mis in B-mineur tot dieselfde kategorie as ''Die kuns van die fuga'' hoort, naamlik 'n samevatting van Bach se diepgaande, lewenslange betrokkenheid by musiektradisie – in hierdie geval koortoonsettings en teologie. Die Bach-geleerde Christoph Wolff beskryf die Mis as 'n samevatting van Bach se komposisies vir die stem, nie net weens die verskeidenheid van style, komposisietegnieke en reeks sonoriteite wat hy toepas nie, maar ook weens die hoë gehalte daarvan. Hy meen dat dié magtige toonsetting Bach se musikale en artistieke geloofsbelydenis vir die nageslag bewaar.<ref>Wolff, C. 2000. ''Johann Sebastian Bach: The Learned Musician.'' W. W. Norton & Company, bl. 441–42.</ref> Die Mis is in die 19de eeu deur die redakteur Hans Georg Nägeli beskryf as "die aankondiging van die grootste musiekwerk van alle tye en alle volke" (Duits: "Ankündigung des größten musikalischen Kunstwerkes aller Zeiten und Völker").<ref>Rathey, M. 2003. ''Johann Sebastian Bach's Mass in B Minor: The Greatest Artwork of All Times and All People.'' The Tangeman Lecture [http://ism.yale.edu/sites/default/files/files/Johann%20Sebastian%20Bach.pdf delivered] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715154931/http://ism.yale.edu/sites/default/files/files/Johann%20Sebastian%20Bach.pdf |date=15 Julie 2014 }} April 18, 2003.</ref> Ten spyte daarvan dat dit selde uitgevoer is, is die Mis deur sommige van Bach se belangrikste opvolgers hoog geag: Teen die begin van die 19de eeu het Forkel en [[Joseph Haydn|Haydn]] kopieë daarvan besit.<ref>John Butt [http://www.aam.co.uk/features/9709.htm ''Mass in B Minor—Bach's only complete setting of the latin ordinary of the Mass''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927200131/http://www.aam.co.uk/features/9709.htm|date=2007-09-27}}</ref> == Outograafpartiture en uitgawes == Twee outograafbronne bestaan: die dele vir die Kyrie- en Gloria-afdelings wat Bach in 1733 in Dresden gelaat het, en die partituur van die volledige werk wat Bach in 1748–50 saamgestel het en wat later deur CPE Bach geërf is (die outograafpartituur is as faksimilee gepubliseer met die outograafpartituur in die [[Staatsbibliothek zu Berlin|Berlynse Staatsbiblioteek]] as bron daarvan).<ref>Staatsbiblioteek Berlyn. S.d. [https://www.omifacsimiles.com/brochures/bach_bminor.html Johann Sebastian Bach Messe in h-Moll BWV 232 / Mass in B Minor]. Geraadpleeg op 20 Februarie 2025. </ref> Vir die openbare uitvoering van die Symbolum Nicenum in 1786 het CPE Bach egter – soos wat dit die tipiese praktyk in die era was – byvoegings tot die outograafpartituur vir die uitvoering gemaak. Dit het 'n 28-maat-inleiding behels, en hy het die tóé uitgediende hobo d'amore met nuwer instrumente (klarinette, hobo's of viole) vervang en selfs ander veranderinge aan instrumentasie aangebring. CPE Bach het ook sy eie oplossings gegee vir die paar gedeeltes wat byna onleesbaar was weens sy vader se onduidelike handskrif aan die einde van sy lewe.<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 183–85.</ref><ref>Sien Butt 1991, bl. 26.</ref> Om hierdie en ander redes stel die Mis in B-mineur 'n aansienlike uitdaging aan voornemende redakteurs. Daar bestaan uiteenlopende variasies in verskillende uitgawes, selfs kritiese oerteksuitgawes. Die Bach Gesellschaft-uitgawe, geredigeer deur Julius Rietz, is in 1856 gepubliseer op grond van verskeie bronne, maar sonder direkte toegang tot die outograafpartituur. Toe daar later egter toegang verkry is, was die teksprobleme in die Rietz-uitgawe egter só duidelik dat die genootskap die volgende jaar 'n hersiene uitgawe gepubliseer het. Die 1857-uitgawe is vir die volgende eeu as standaard gebruik, maar daar is later bevind dat dié uitgawe selfs méér foute as die 1856-weergawe bevat het weens die onopsetlike inkorporering van CPE Bach se veranderinge in die outograafpartituur.<ref>Sien Butt 1991, bl. 30–31.</ref> Dieselfde het met die 1954-uitgawe deur Friedrich Smend vir die Neue Bach-Ausgabe gebeur: Beduidende foute het binne vyf jaar ná publikasie na vore gekom.<ref>Dadelsen, G von. 1959. ''Friedrich Smends Ausgabe der h-moll-Messe von J.S. Bach'' [in Duits]. Vol. 12. Die Musikforschung, bl. 315–34</ref> In sy 1997-uitgawe van die Mis wat in 1997 deur CF Peters uitgegee is,<ref>Wolff, C. 1997. ''Johann Sebastian Bach, Messe in h-Moll BWV 232. Neue Ausgabe''. C. F. Peters: Frankfurt. </ref> maak Christoph Wolff gebruik van twee kopieë van die 1748–50 manuskrip wat gemaak is voor CPE Bach se geknoeiery om Bach se oorspronklike bedoelings te probeer rekonstrueer. Hy poog om besonderhede oor uitvoeringskonvensies te herwin deur alle beskikbare bronne te gebruik, byvoorbeeld kantatebewegings wat Bach vir die Mis herverwerk het.<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 268.</ref> Rifkin het in sy uitgawe, wat in 2006 deur Breitkopf & Härtel gepubliseer is,<ref>{{Cite web|url=http://www.breitkopf.com/inventory/werk/8492?sr.komponistId=42&sr.epochen=&was=2%2C1&sr.query=rifkin&sr.besetzungen=|title=Breitkopf & Härtel – Bach, Johann Sebastian (1685–1750): Messe h-moll BWV 232|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20140104130948/http://www.breitkopf.com/inventory/werk/8492?sr.komponistId=42&sr.epochen=&was=2%2C1&sr.query=rifkin&sr.besetzungen=|archive-date=4 January 2014|access-date=20 Februarie 2025}}</ref> ook gepoog om die CPE Bach-wysigings te verwyder, maar verskil van Wolff deur aan te voer dat die 1748–50 werk volgens John Butt wesenlik 'n ander entiteit van die 1733-Missa is, en dat 'n kombinsie van die "beste" interpretasies van beide nie regtig ooreenkoms met Bach se finale (en bykans voltooide) konsep van die werk toon nie.<ref>{{Cite web|url=http://www.linnrecords.com/recording-j-s-bach-mass-in-b-minor-breitkopf-hartel-edition-edited-by-j-rifkin-2006.aspx|title=notes to the recording of the B minor Mass by the Dunedin Consort, Linn CDK 354|last=John Butt|access-date=18 May 2013|archive-date=24 Maart 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130324070704/http://www.linnrecords.com/recording-j-s-bach-mass-in-b-minor-breitkopf-hartel-edition-edited-by-j-rifkin-2006.aspx|url-status=dead}}</ref> Rifkin se uitgawe poog om by hierdie finale weergawe te hou. Uwe Wolf het met sy uitgawe, wat in 2010 deur Bärenreiter gepubliseer, op x-straalspektrograaftegnologie gebruik gemaak om JS Bach se handskrif te onderskei van die byvoegings wat deur CPE Bach en ander gemaak is.<ref>Johann Sebastian Bach, Messe in h-Moll BWV 232, Neue Bach Ausgabe rev (NBA rev), Bärenreiter: 2010.</ref><ref>Wolf, U. 2013. ''Many problems, various solutions: editing Bach's B-Minor Mass''. In: Tomita, Y., Leaver, R.A. & Smaczny J. (reds.) Exploring Bach's B-Minor Mass. Cambridge: Cambridge University Press.</ref> Ulrich Leisinger se uitgawe, wat in 2014 deur Carus gepubliseer is, aanvaar sommige van CPE Bach se hersienings en gebruik die 1733 Dresden-dele as die primêre bron vir die Kyrie en Gloria.<ref>Leisinger, E. (red.). 2013. ''Messe in h-Moll BWV 232''. Stuttgart: Carus.</ref> <ref>Tomita, Y. 2015. Review of Leisinger edition. ''[https://www.academia.edu/25837043/_review_Ulrich_LEISINGER_ED_Bach_Messe_in_h_Moll_BWV_232_Stuttgart_Carus_2014_312_pp_1_DVD_ROM_ISMN_9790007142599_199?auto=download Bach Bibliography, Online Book Reviews and Previews].'' </ref> == Bewegings en die oorsprong daarvan == Die werk bestaan uit 27 gedeeltes. Tempo, metriese inligting en geparodieerde kantatebronne kom uit Christoph Wolff se 1997- kritiese oerteksuitgawe, en uit George Stauffer se ''Bach: The Mass in B Minor''.<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 294.</ref> behalwe waar anders vermeld. Met verwysing na navorsing wat tot 1997 gepubliseer is, meen Staufer dat spesifieke modelle of fragmente vir elf van die werk se sewe-en-twintig bewegings vasgestel kan word, en dat "twee ander bewegings ["Domine Deus" en "Et resurrexit"] heel waarskynlik van bronne afgelei is wat nou verlore is.<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 48–49.</ref> Maar Stauffer voeg by dat daar ongetwyfeld veel meer geparodieerde gedeeltes is. Uitsonderings is die vier openingsmate van die eerste Kyrie,<ref name="b44">Sien Butt 1991, bl. 44.</ref> asook die "Et incarnatus est" en die "Confiteor".<ref name="b56">Sien Butt 1991, bl. 56.</ref> Butt wys daarop dat parodiëring (om bestaande vokale musiek by 'n nuwe teks aan te pas) eers in latere musikale estetika as in Bach se leeftyd in 'n ongunstige lig beskou is. In Bach se tyd was dit bykans onvermydelik was.<ref>Sien Butt 1991, bl. 42.</ref> Hy merk verder op dat Bach ongetwyfeld probeer het om bewegings wat hy klaarblyklik as van sy beste vokale werke beskou het – en wat oorspronklik vir spesifieke geleenthede en vir belangrike Sondae in die kerkkalender uitgevoer is – binne die meer duursame konteks van die Latynse orde van die mis te bewaar.<ref>Butt, J. 1999. Mass in B Minor. In Boyd, M. & Butt J. (reds.). ''Oxford composer companions: J. S. Bach.'' Oxford: Oxford University Press, bl. 285.</ref> Besonderhede van die geparodieerde bewegings en hul bronne word hieronder gegee. === I. Kyrie en Gloria (die sogenaamde "Missa") === ==== "Kyrie eleison" (1ste keer) ==== :: Dit is getoonset vir 'n vyfstemmige koor (sopraan I & II, alt, tenoor en bas) in B-mineur, gemerk ''Adagio'' (in die koorinleiding van die eerste vier mate) en dan ''Largo'' in die hoofafdeling met 'n 4/4-tydmaat. Joshua Rifkin voer aan dat – buiten die eerste vier mate – die beweging op 'n vorige weergawe in C-mineur gebaseer is, aangesien ondersoek na outograafbronne 'n aantal oënskynlike transposisiefoute openbaar.<ref name="rifkin">Rifkin, J. 1982. The B-minor Mass and its Performance (notas op plaatomslag). S. Bach: Mass in B Minor, Bach Ensemble, Nonesuch Records 79036.</ref> John Butt stem saam dat dit blyk dat verskeie bewegings – soos baie ander met geen bekende modelle – van 'n vorige weergawe gekopieer is.<ref>Sien Butt 1999, bl. 285.</ref> Butt opper die moontlikheid dat die eerste vier mates oorspronklik slegs vir instrumente geskryf is,<ref name="b44" /> maar Gergely Fazekas voer aan, gebaseer op manuskrip, historiese konteks en musikale struktuur, dat Bach die huidige inleiding vir die oorspronklike C-mineurweergawe in 'n eenvoudiger vorm gekomponeer het, maar die interne tekstuur vir die 1733 digter gemaak het.<ref>Fazekas, G. 2017. [http://bachnetwork.co.uk/ub12/ub12-fazekas.pdf Formal deviations in the first Kyrie of the B minor mass]. ''Understanding Bach'' 12: 22–36.</ref> ==== "Christe eleison" ==== :: Dit is 'n duet (sopraan I en II) in [[D-majeur]] met vioolobligate vir viole en geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur. Dit is in 4/4-tydmaat. ==== "Kyrie eleison" (2de keer) ==== :: Dit is geset vir vierstemmige koor (sopraan, alt, tenoor en bas) in F-kruis-mineur, gemerk ''alla breve'', en (in die 1748–50 partituur) ''stromenti in unisono''. Die tydmaat in die outograafpartituur is 2/4. George Stauffer wys daarop<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 49.</ref> dat die vierstemmige koor op 'n model dui wat buite die konteks van 'n vyfstemmige Mis bedink is. Let op die nege (trinitariese, 3 × 3) bewegings wat met 'n grootliks simmetriese struktuur volg, waarvan die ''Domine Deus'' in die middel is. ==== "Gloria in excelsis Deo" ==== :: Dit is geset vir vyfstemmige koor (sopraan I en II, alt, tenoor en bas) in [[D-majeur]], gemerk ''Vivace'' in die eerste viool- en tjellopartye in die 1733-uitgawe, en 3/8-tyd. In die middel-1740's het Bach dit as die openingskoor van sy kantate [[Gloria in excelsis Deo, BWV 191|''Gloria in excelsis Deo'', BWV 191]] gebruik. ==== "Et in terra pax" ==== :: Dit is geset vir vyfstemmige koor (sopraan I en II, alt, tenoor en bas) in [[D-majeur]], met geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie. Dit is in 4/4-tyd, en in die outograafpartituur skei geen dubbelmaatlyn dit van die voorafgaande Gloria-gedeelte nie. Bach het ook dié gedeelte in die openingskoor van BWV 191 hergebruik. ==== "Laudamus te" ==== :: Dit is 'n aria vir sopraan II in A-majeur met obbligaatviool, maar geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie. Dit is in 4/4-tydmaat. William H. Scheide voer aan dat Bach hierdie beweging gebaseer het op die openingsaria van 'n verlore bruilofkantate wat hy getoonset het (en waarvan ons nou nog net die teks het), [[Lys van komposisies van Johann Sebastian Bach|''Sein Segen fliesst daher wie ein Strom'', BWV Anh.]] [[Lys van komposisies van Johann Sebastian Bach|I 14]].<ref>Scheide, W.H. 2007. BWV Anh. I 14: A source for parodied arias in the B-Minor Mass? In Butler, G.G., Stauffer, G.B. & Dalton Gree, M. (reds.). ''About Bach.'' Illinois: University of Illinois Press, bl. 69–77.</ref> ==== "Gratias agimus tibi" ==== :: Dit is vir vierstemmige koor (sopraan, alt, tenoor en bas) in [[D-majeur]], gemerk ''alla breve'' in 2/4-tydmaat. Die musiek is ’n herbewerking van die tweede beweging van Bach se 1731 Ratswechsel-kantate (inwyding van die dorpsraad) kantate [[Wir danken dir, Gott, wir danken dir, BWV 29|''Wir danken dir, Gott, wir danken dir'', BWV 29]], waarin die tydmaataanduiding die nommer 2 is met ’n skuinsstreep daardeur. (Stauffer voeg ook by dat albei 'n vroeër gemeenskaplike bron kan hê.) ==== "Domine Deus" ==== :: Dit is 'n duet vir sopraan I en tenoor in G-majeur met fluit[[obligaat]] en gedempte strykers (con sordino). Daar is geen tempoaanduiding in die outograafpartituur nie; wel 'n tydmaat van 4/4. Die musiek verskyn as 'n duet in BWV 191. :: In die 1733-dele dui Bach 'n Lombardiese ritme aan in die gebinde tweenootfigure in die fluitparty; hy dui dit egter nie in die finale partituur of in BWV 191 aan nie. Stauffer<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 246.</ref> wys daarop dat hierdie ritme in 1733 in Dresden gewild was. Dit is moontlik dat Bach in die 1733-dele bygevoeg het om die smaak aan die Dresdense hof te komplimenteer, maar dat hy dit nie meer in die 1740's wou gebruik nie, óf dat hy dit steeds verkies het, maar dit nie meer nodig gevind het om dit só aan te dui nie. ==== "Qui tollis peccata mundi" ==== :: Dit is geset vir vierstemmige koor (sopraan II, alt, tenoor en bas) in B-mineur, gemerk ''Adagio'' in die twee viool 1-party van 1733, en ''Lento'' in die tjello-, continuo- en alt-party van 1733. Dit is in 3/4-tydmaat, en in die outograafpartituur skei geen dubbelmaatlyn dit van die voorafgaande beweging nie. Die koornommer is ’n verwerking van die eerste helfte van die openingsbeweging van die 1723-kantate [[Schauet doch und sehet, ob irgend ein Schmerz sei, BWV 46|''Schauet doch und sehet, ob irgend ein Schmerz sei'', BWV 46]]. ==== "Qui sedes ad dexteram Patris" ==== :: Dié aria vir alt is in B-mineur met amorhobo-obligaat. Daar is geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie, maar wel 'n 6/8-tydmaat. ==== "Quoniam tu solus sanctus" ==== :: Dit is 'n aria vir bas in D-majeur met obbligaatdele vir solojaghoring (corno da caccia en twee fagotte. DIe tydmaataanduiding is 3/4, maar daar is geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie. :: Stauffer merk op dat die ongewone besetting toon dat Bach spesifiek die getalsterkte van die Dresden-orkes in ag geneem het: Hoewel Bach geen musiek vir twee obbligaatfagotte in sy Leipzig-kantate geskryf het nie, was sulke besettings algemeen vir werke wat ander komponiste in Dresden gekomponeer het, wat volgens Stauffer met soveel as vyf fagotspelers gespog het.<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 90.</ref> Dresden was juis bekend as 'n sentrum vir horingspel. Peter Damm voer aan dat Bach die horingsolo spesifiek geskryf het vir die Dresdense horingsolis Johann Adam Schindler, wat Bach byna seker in 1731 in Dresden gehoor het.<ref>Damm, P. 1984. Zur Ausfuhrung des 'Corne da Caccia' im Quoniam der Missa h-Moll von J. S. Bach. ''Bach Jahrbuch'' 70: 91–105.</ref> :: Oor verlore oorspronklike bronne sê Stauffer dat 'n aantal navorsers en outeurs die skoon voorkoms van die "Quoniam tu solus" en die fyn gedetailleerde uitvoeringsinstruksies in die outograafpartituur beskou as tekens dat hierdie beweging ook 'n parodie is.<ref name="Stauffer, p. 95">Sien Stauffer 1997, bl. 95.</ref> Klaus Hafner <ref name="a">Hafner, K. 1977. Uber die Herkunft von zwei Satzen der h-Moll-Messe. ''Bach-Jahrbuch'' 63: 55–74.</ref> voer aan dat die fagotpartye in die oorspronklike weergawe vir hobo geskryf is, en dat 'n trompet in die oorspronklike weergawe die solo-instrument was, nie die horing nie. John Butt stem saam, en voeg as bewys by dat Bach oorspronklik albei fagotdele met die verkeerde sleutels noteer het, wat albei 'n omvang van 'n oktaaf hoër as die finale weergawe aandui. Hy het dié fout reggestel en meen dat dat die hobo-partye byna seker met 'n trompet eerder as horing gespeel wou wees.<ref>Sien Butt 1991, bl. 49.</ref> William H. Scheide het in detail aangevoer dat dit 'n parodie is op die derde beweging van die verlore bruilofkantate ''Sein Segen fliesst daher wie ein Strom'', BWV Anh. I 14.<ref>Scheide, W.H. 2007. BWV Anh. I 14: A source for parodied arias in the B-Minor Mass? In Butler, G.G., Stauffer, G.B. & Dalton Gree, M. (reds.). ''About Bach.'' Illinois: University of Illinois Press, bl. 69–77.</ref> Stauffer noem egter die moontlikheid dat dit nuwe musiek kon wees.<ref name="Stauffer, p. 92">Sien Stauffer 1997, bl. 92.</ref> ==== "Cum Sancto Spiritu" ==== :: Dit is geset vrir vyfstemmige koor (sopraan I en II, alt, tenoor en bas) in [[D-majeur]], gemerk ''Vivace'' en in 3/4-tydmaat. :: Bach het die musiek in gewysigde vorm hergebruik as die slotkoor van BWV 191. Wat die oorsprong betref, voer Donald Francis Tovey aan dat dit gebaseer is op 'n verlore koorbeweging waaruit Bach die openingsinstrumentale ritornello verwyder. Tovey se woorde was: "I am as sure as I can be of anything."<ref>Tovey, D.F. 1935–1939. ''Essays in musical analysis.'' Volume 5''.'' Oxford: Oxford University Press, bl. 34–35.</ref> Hafner stem saam, en het soos Tovey 'n rekonstruksie van die verlore ritornello aangebied; hy wys hy ook op notasiefoute (weereens wat sleutels betref) wat daarop dui dat die verlore oorspronklike werk vir vier partye geskryf was, en dat Bach die sopraan II-reël bygevoeg het toe hy die oorspronklikeas die ''Cum Sancto Spiritu-''koorgedeelte verwerk hetis. Rifkin voer aan dat die netjiese handskrif in die instrumentale dele van die eindpartituur daarop dui dat die beweging op 'n nou verlore oorspronklike gebaseer is. Hy voer ook aan – met verwysing na die musikale struktuur, wat twee fuga's behels – dat die oorspronklike waarskynlik 'n verlore kantate uit die middel- of laat 1720's was, toe Bach veral in sulke strukture belang gestel het.<ref name="rifkin" /> Stauffer is agnosties oor die vraag. === II. Credo (Symbolum Nicenum) === Let op die nege bewegings met die simmetriese struktuur en die kruisiging ("Crucifixus") in die middel. ==== "Credo in unum Deum" ==== :: Dit is 'n vyfstemmige koor (sopraan I en II, alt, tenoor en bas) in miksolidiese A, maar sonder 'n tempo-aanduiding in die outograafpartituur, wel 'n tydmaat van 4/4. Stauffer identifiseer 'n vroeëre ''Credo in unum Deum'' -koor in G-majeur, wat waarskynlik tussen 1748 en 1749 gekomponeer is. ==== "Patrem omnipotentem" ==== :: Dit is in D-majeur vir vierstemmige koor (sopraan, alt, tenoor en bas) geset. Hoewel daar wel 'n tydmaat aangedui word ('n 2 met 'n streep deur), is daar geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie. Die musiek is 'n verwerking van die openingskoor van [[Gott, wie dein Name, so ist auch dein Ruhm, BWV 171|''Gott, wie dein Name, so ist auch dein Ruhm'', BWV 171]]. ==== "Et in unum Dominum" ==== :: Dié duet vir sopraan I en alt is in G-majeur en gemerk ''Andante'', in 4/4-tydmaat. Stauffer meen dit is ontleen aan ’n verlore duet uit [[Laßt uns sorgen, laßt uns wachen, BWV 213|"Ich bin deine", BWV 213/11]] (1733). Die oorspronklike weergawe het ook "Et incarnatus est" ingesluit, maar dit is in die twee bewegings verdeel toe Bach die volledige Mis in 1748–49 saamgestel het. ==== "Et incarnatus est" ==== :: Dit is vir vyfstemmige koor (sopraan I en II, alt, tenoor en bas) in B-mineur geset, met geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie, en in 3/4-tydmaat. Wolff voer onder meer aan dat die "Et incarnatus est"-beweging Bach se laaste betekenisvolle komposisie was. ==== "Crucifixus" ==== :: Hierdie vierstemmige koor (sopraan II, alt, tenoor en bas) in E-mineur bevat ook tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie; wel 'n 3/2-tydmaataanduiding. Die musiek is 'n verwerking van die eerste gedeelte van die eerste refrein van die 1714-kantate [[Weinen, Klagen, Sorgen, Zagen, BWV 12|''Weinen, Klagen, Sorgen, Zagen'', BWV 12]]. ==== "Et resrrexit" ==== :: Dit is geset vir 'n vyfstemmige koor (sopraan I en II, alt, tenoor en bas) in [[D-majeur]]Daar is geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie. Dit is in 3/4-tydmaat met polonaise-ritmes gekomponeer. ==== "Et in Spiritum Sanctum" ==== :: Dié aria vir bas in A-majeur met 'n amorhobo-obligaat is in 6/8-tydmaat geset, maar bevat geen tempo-aanduiding nie. William H. Scheide voer aan dat dit 'n parodie is op die sesde beweging van die verlore bruilofkantate ''Sein Segen fließt daher wie ein Strom'', BWV Anh. I 14 (= [[Lys van komposisies van Johann Sebastian Bach|BWV 1144]] ).<ref>Scheide, W.H. 2007. BWV Anh. I 14: A source for parodied arias in the B-Minor Mass? In Butler, G.G., Stauffer, G.B. & Dalton Gree, M. (reds.). ''About Bach.'' Illinois: University of Illinois Press, bl. 69–77.</ref> Stauffer stel egter die moontlikheid voor dat dit nuwe musiek kan wees. ==== "Confiteor" ==== :: Dit is vyfstemmige koor (sopraan I en II, alt, tenoor en bas) in F-kruis-mineur wat in 2/4-tydmaat geset is, maar daar is geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie (tot die oorgangsmusiek in maat 121, wat as ''Adagio'' gemerk is). :: John Butt merk op dat die enigste positiewe bewys dat Bach werklik opnuut binne die hele partituur van die mis gekomponeer het in die "Confiteor"-gedeelte te sien is. Hiermee hy bedoel dat die musiek direk in die outograafpartituur komponeer is. Hy meen dat selfs die mees ongeoefende oog die verskil tussen hierdie en omliggende bewegings kan sien.<ref name="b56" /> ==== "Et expecto" ==== :: Dit is geset vir vyfstemmige koor (sopraan I en II, alt, tenoor en bas) in [[D-majeur]], gemerk ''Vivace ed allegro'' en implisiet in 2/4-tydmaat (aangesien dit nie verreken word met 'n dubbelmaatlyn in die outograafpartituur van die "Confiteor" nie). Die musiek is 'n herbewerking van die tweede beweging van Bach se 1728 dorpsraad inhuldiging ( {{Lang|de|Ratswechsel}} ) kantate [[Gott, man lobet dich in der Stille, BWV 120|''Gott, man lobet dich in der Stille'', BWV 120]] oor die woorde ''Jauchzet, ihr erfreute Stimmen'' . === III. Sanctus === ==== "Sanctus" ==== :: Dié sesstemmige koor (sopraan I en II, Alt I en II, tenoor en bas) is geset in D-majeur en in 4/4-tydmaat, maar daar is geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie. Dit lei onmiddellik – sonder 'n dubbelmaatreël in die bronne – in die "Pleni sunt coeli", gemerk ''Vivace'', wat in 3/8-tydmaat geset is. Dié beweging is gebaseer op 'n vroeëre werk vir drie soprane en een alt wat in 1724 gekomponeer is en weer, hoewel effens aangepas, vir Pase in 1727 gebruik is. In daardie 1724/1727-Sanctus is die eerste gedeelte in 2/4-tydmaat geset, wat dalk 'n vinniger tempo voorstel as wat Bach in gedagte gehad het toe hy dit uiteindelik in die Mis hergebruik het. [[Lêer:Benedictus-BWV232.jpg|duimnael| Die outograafpartituur van die [[Sanktus|Benedictus]], 'n aria vir tenoor en fluitobligaat]] === IV. Osanna, Benedictus, Agnus Dei en Dona nobis pacem ===   ==== "Osanna" ==== :: Die Osanna-gedeelte is vir dubbelkoor (albei vier partye) in [[D-majeur]] geset en het geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie. Dit is is in 3/8-tydmaat geset, en is 'n verwerking van die A-gedeelte van die koor [[Es lebe der König, der Vater im Lande, BWV Anh. 11|''Es lebe der König'', BWV Anh.]] [[Es lebe der König, der Vater im Lande, BWV Anh. 11|11/1]] (1732) of [[Preise dein Glücke, gesegnetes Sachsen, BWV 215|''Preise dein Glücke'', BWV 215]] (1734). ==== "Benedictus" ==== :: Dié aria vir tenoor en obligaaintstrument (óf fluit, óf viool) in B-mineur is in 3/4-tydmaat, maar geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie. :: Butt skryf dat Bach "vergeet het" om die instrumente vir die obligaatrolle te spesifiseer; <ref>Sien Butt 1991, bl. 58.</ref> Stauffer voeg die moontlikhede by dat Bach nog nie besluit het watter instrument om te gebruik nie of dat hy ongeërg was en die keuse aan die uitvoerder oorlaat.<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 159.</ref> Die Bach-Ausgabe-uitgawe het dit aan die viool toegeken, en Stauffer stel voor dat hierdie keuse moontlik beïnvloed is deur Beethoven se gebruik van die viool in die Benedictus-gedeelte van sy ''[[Mis in D-majeur, op. 106 (Missa solemnis) (Beethoven)|Missa solemnis]]''. Moderne redakteurs en kunstenaars verkies egter die fluit; soos Butt opmerk, gebruik dié gedeelte nooit die G-snaar van die viool nie, en moderne kommentators ag die omvang en styl meer geskik vir die [[Fluit|dwarsfluit]]. :: William H. Scheide voer aan dat dit 'n parodie is op die vierde beweging van die verlore bruilofkantate ''Sein Segen fliesst daber wie ein Strom'', BWV Anh. I 14, waarvan die teks begin "Ein Mara weicht von dir".<ref>Scheide, W.H. 2007. BWV Anh. I 14: A source for parodied arias in the B-Minor Mass? In Butler, G.G., Stauffer, G.B. & Dalton Gree, M. (reds.). ''About Bach.'' Illinois: University of Illinois Press, bl. 69–77.</ref> Stauffer oorweeg egter die moontlikheid dat dit nuwe musiek kan wees. ==== "Osanna" (da capo) ==== :: Soos hier bo. ==== "Agnus Dei" ==== :: Dit is 'n aria vir alt in G-mineur met vioolobligaat. Hoewel die outograafmanuskrip geen tempo-aanduiding het nie, is die tydmaat wel 4/4. Dit is 'n parodie op 'n aria, "Entfernet euch, ihr kalten Herzen" ("Staan terug, julle koue harte"), uit 'n verlore bruilofserenade (1725). Bach het ook dié bruilofaria hergebruik vir die altaria, "Ach, bleibe doch" van sy [[Lobet Gott in seinen Reichen, BWV 11|Hemelvaart-oratorium]] [[Lobet Gott in seinen Reichen, BWV 11|''Lobet Gott in seinen Reichen'', BWV 11]] (1735). Alfred Dürr het gedemonstreer dat Bach sowel "Ach, bleibe doch" en die Agnus Dei direk vanuit die verlore serenade se aria aangepas het, eerder as van die een na die volgende.<ref>Dürr, A. 1986. "Enfernet euch, ihr kalten Herzen": Moglichkeiten und Grenzen der Rekonstruktionen einer Bach-Arie. ''Musikforschung'' 39: 32–36.</ref> ==== "Dona nobis pacem" ==== :: Dié vierstemmige koorbeweging is in [[D-majeur]] met geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie – wel 'n 2/4-tydmaataanduiding. Die musiek is bykans identies aan "Gratias agimus tibi" uit die Gloria (sien hier bo). Tot en met 2025 is daar meer as 350 opnames op die webtuiste Bach Cantates Website gelys,<ref name="Y1900"/> die eerste opname 'n simfonieorkes en bypassende koor, wat deur [[Albert Coates]] gederigeer is. Sedert die 1960, het histories geïnspireerde uitvoerings van die werk die weg gebaan vir opnames met kleiner orkeste, seunskore en periode-instrumente, en uiteindelik tot opnames waarvan elke stemparty deur slegs een stem gesing word, soos wat Joshua Rifkin reeds in 1982 voorgestel het.<ref name="Y1980">{{Cite web|url=http://www.bach-cantatas.com/Vocal/BWV232-Rec5.htm|title=Mass in B minor BWV 232 - Recordings Part 5: 1980–1989|publisher=bach-cantatas.com|access-date=23 February 2015}}</ref> == Sien ook == * Mis in B mineur diskografie == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie}} * [http://allofbach.com/en/bwv/bwv-232/ Mis in B mineur]: uitgevoer deur die Nederlandse Bachvereniging (video en agtergrondinligting) * [http://www.bach-cantatas.com/Vocal/BWV232.htm Bach-cantatas.com]: Teks (en die vertaling daarvan in verskeie tale), besonderhede, lys van opnames, resensies en wydlopende besprekings * {{International Music Score Library Project|work=Messe_H_moll_BWV_232_%28Bach%2C_Johann_Sebastian%29|cname=Mass in B minor}} * Gratis partiture van [[choralwiki:Mass in B minor, BWV 232 (Johann Sebastian Bach)|hierdie werk]] in die Choral Public Domain Library (ChoralWiki). * [https://web.archive.org/web/20070416184816/http://www.jsbach.org/232.html Jsbach.org]: Lys van aanbevole opnames * Smith. T.A. 1995. [http://bach.nau.edu/mass/prose/Smith01.pdf Bach's Mass in B Minor as a musical icon]. Lesing by die Ball State University. * [https://web.archive.org/web/20120806191249/http://oregonbachfestival.com/digitalbach/bminor/ Mis in B Mineur] (Flits) by die Oregon Bach-fees. * Gutmann, P. 2012. [http://www.classicalnotes.net/classics4/bachmass.html Johann Sebastian Bach: Mass in B Minor]. Geraadpleeg op 15 Maart 2025. {{Portaalbalk|Musiek}} {{Normdata}} [[Kategorie:Johann Sebastian Bach]] 2pgx2a63begax2wvs0ay89b2ru40c4h 0 428416 2964775 2958758 2026-09-03T13:07:09Z Aliwal2012 39067 /* Wedrenuitslag */ 2964775 wikitext text/x-wiki {{Infoboks Grand Prix wedren verslag |Type = F1 |Country = Brasilië |Grand Prix = Brasiliaanse Grand Prix |GP_Suffix = |Official name = XI Grande Prêmio do Brasil |Date = 21 Maart |Image = Autódromo_de_Jacarepaguá_1978-1995.png |Year = 1982 |Race_No = 2 |Season_No = 16 |Previous_round = 1982 Suid-Afrikaanse Grand Prix |Next_round = 1982 Verenigde State Wes Grand Prix |Location = [[Autódromo Internacional Nelson Piquet|Jacarepaguá Circuit]]<br/>Jacarepaguá, [[Rio de Janeiro]] |Course = Permanente renbaan |Course_mi = 3.126 |Course_km = 5.031 |Distance_laps = 63 |Distance_mi = 196.945 |Distance_km = 316.953 |Weather = Droog |Pole_Driver = [[Alain Prost]] |Pole_Team = [[Renault F1|Renault]] |Pole_Time = 1:28.808 |Pole_Country = Frankryk |Fast_Driver = [[Alain Prost]] |Fast_Team = [[Renault F1|Renault]] |Fast_Time = 1:37.016 |Fast_Lap = 36 |Fast_Country = Frankryk |First_Driver = [[Alain Prost]] |First_Team = [[Renault F1|Renault]] |First_Country = Frankryk |Second_Driver = [[John Watson]] |Second_Team = [[McLaren]]-[[Ford Motormaatskappy|Ford]] |Second_Country = VK |Third_Driver = [[Nigel Mansell]] |Third_Team = [[Team Lotus|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] |Third_Country = VK |Lapchart = {{F1Laps1982|BRA}} }} Die '''[[1982 Formule Een-seisoen|1982]] [[Brasiliaanse Grand Prix]]''' was 'n [[Formule Een]]- [[Motorsport|motorren]] wat op 21 Maart 1982 by [[Nelson Piquet Internasionale Renbaan|Jacarepaguá]] gehou is. Dit was die tweede ronde van die [[1982 Formule Een-seisoen]]. Baie bestuurders het aan uitputting gely weens die intens warm weer, veral die Brabham-jaers [[Nelson Piquet]] en [[Riccardo Patrese]]. Patrese is gedwing om uit die wedren te onttrek weens algehele uitputting. Piquet het, nadat hy eerste in die wedren geëindig het, dit skaars tot by die podiumseremonie gemaak. Hy het weens uitputting flou geword, en is boonop later gediskwalifiseer weens 'n ondermassa renmotor. == Wedrenuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%;" !Plek !No !Renjaer !Vervaardiger !Bande !Rondtes !Tyd/Uitval !Rooster !Punte |- !1 |15 |{{Vlagikoon|Frankryk}} '''[[Alain Prost]]''' |'''[[Renault F1|Renault]]''' |{{Michelin}} |63 |1:44:33.134 |1 |'''9''' |- !2 |7 |{{Vlagikoon|UK}} '''[[John Watson]]''' |'''[[McLaren]]-[[Ford Motormaatskappy|Ford]]''' |{{Michelin}} |63 | + 2.990 |12 |'''6''' |- !3 |12 |{{Vlagikoon|UK}} '''[[Nigel Mansell]]''' |'''[[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motormaatskappy|Ford]]''' |{{Goodyear}} |63 | + 36.859 |14 |'''4''' |- !4 |3 |{{Vlagikoon|Italië}} '''[[Michele Alboreto]]''' |'''[[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motormaatskappy|Ford]]''' |{{Goodyear}} |63 | + 50.761 |13 |'''3''' |- !5 |9 |{{Vlagikoon|FRG}} '''Manfred Winkelhock''' |'''ATS-[[Ford Motormaatskappy|Ford]]''' |Avon |62 | + 1 Rondte |15 |'''2''' |- !6 |28 |{{Vlagikoon|Frankryk}} '''Didier Pironi''' |'''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' |{{Goodyear}} |62 | + 1 Rondte |8 |'''1''' |- !7 |4 |{{Vlagikoon|Swede}} Slim Borgudd |[[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motormaatskappy|Ford]] |{{Goodyear}} |61 | + 2 Rondtes |21 |  |- !8 |17 |{{Vlagikoon|FRG}} [[Jochen Mass]] |[[March Engineering|March]]-[[Ford Motormaatskappy|Ford]] |{{Pirelli}} |61 | + 2 Rondtes |22 |  |- !9 |31 |{{Vlagikoon|Frankryk}} [[Jean-Pierre Jarier]] |[[Osella]]-[[Ford Motormaatskappy|Ford]] |{{Pirelli}} |60 | + 3 Rondtes |23 |  |- !10 |30 |{{Vlagikoon|Italië}} [[Mauro Baldi]] |[[Arrows]]-[[Ford Motormaatskappy|Ford]] |{{Pirelli}} |57 | + 6 Rondtes |19 |  |- !DSQ |1 |{{Vlagikoon|Brasilië|1968}} [[Nelson Piquet]] |[[Brabham]]-[[Ford Motormaatskappy|Ford]] |{{Goodyear}} |63 |Ondergewig |7 |  |- !DSQ |6 |{{Vlagikoon|Finland}} [[Keke Rosberg]] |[[Williams Grand Prix Engineering|Williams]]-[[Ford Motormaatskappy|Ford]] |{{Goodyear}} |63 |Ondergewig |3 |  |- !DNF |10 |{{Vlagikoon|Chili}} Eliseo Salazar |ATS-[[Ford Motormaatskappy|Ford]] |Avon |38 |Enjin |18 |  |- !DNF |20 |{{Vlagikoon|Brasilië|1968}} Chico Serra |[[Fittipaldi Automotive|Fittipaldi]]-[[Ford Motormaatskappy|Ford]] |{{Pirelli}} |36 |Suspensie |25 |  |- !DNF |2 |{{Vlagikoon|Italië}} [[Riccardo Patrese]] |[[Brabham]]-[[Ford Motormaatskappy|Ford]] |{{Goodyear}} |34 |Fisies uitgeput |9 |  |- !DNF |27 |{{Vlagikoon|Kanada}} [[Gilles Villeneuve]] |[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |{{Goodyear}} |29 |Ongeluk |2 |  |- !DNF |8 |{{Vlagikoon|AUT}} [[Niki Lauda]] |[[McLaren]]-[[Ford Motormaatskappy|Ford]] |{{Michelin}} |22 |Botsing |5 |  |- !DNF |16 |{{Vlagikoon|Frankryk}} [[René Arnoux]] |[[Renault F1|Renault]] |{{Michelin}} |21 |Botsing |4 |  |- !DNF |5 |{{Vlagikoon|Argentinië}} [[Carlos Reutemann]] |[[Williams Grand Prix Engineering|Williams]]-[[Ford Motormaatskappy|Ford]] |{{Goodyear}} |21 |Botsing |6 |  |- !DNF |11 |{{Vlagikoon|Italië}} [[Elio de Angelis]] |[[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motormaatskappy|Ford]] |{{Goodyear}} |21 |Botsing |11 |  |- !DNF |25 |{{Vlagikoon|USA}} [[Eddie Cheever]] |[[Equipe Ligier|Ligier]]-Matra |{{Michelin}} |19 |Waterlekkasie |26 |  |- !DNF |23 |{{Vlagikoon|Italië}} Bruno Giacomelli |[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] |{{Michelin}} |16 |Koppelaar |16 |  |- !DNF |26 |{{Vlagikoon|Frankryk}} [[Jacques Laffite]] |[[Equipe Ligier|Ligier]]-Matra |{{Michelin}} |15 |Onderstel |24 |  |- !DNF |22 |{{Vlagikoon|Italië}} [[Andrea de Cesaris]] |[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] |{{Michelin}} |14 |Onderstel |10 |  |- !DNF |33 |{{Vlagikoon|Ierland}} [[Derek Daly]] |Theodore-[[Ford Motormaatskappy|Ford]] |Avon |12 |Tol |20 |  |- !DNF |18 |{{Vlagikoon|Brasilië|1968}} Raul Boesel |[[March Engineering|March]]-[[Ford Motormaatskappy|Ford]] |{{Pirelli}} |11 |Tol |17 |  |- !DNQ |36 |{{Vlagikoon|Italië}} Teo Fabi |Toleman-Hart |{{Pirelli}} |  | | |  |- !DNQ |14 |{{Vlagikoon|Colombia}} Roberto Guerrero |[[Ensign (Formule 1)|Ensign]]-[[Ford Motormaatskappy|Ford]] |Avon |  | | |  |- !DNQ |29 |{{Vlagikoon|VK}} Brian Henton |[[Arrows]]-[[Ford Motormaatskappy|Ford]] |{{Pirelli}} |  | | |  |- !DNQ |35 |{{Vlagikoon|VK}} [[Derek Warwick]] |Toleman-Hart |{{Pirelli}} |  | | |  |- !DNPQ<ref name="LangVol4P86">{{Cite book |last=Lang |first=Mike |title=Grand Prix! Vol 4 |url=https://archive.org/details/grandprix0000lang |date=1992 |publisher=Haynes Publishing Group |isbn=0-85429-733-2 |page=[https://archive.org/details/grandprix0000lang/page/86 86]}}</ref> |32 |{{Vlagikoon|Italië}} Riccardo Paletti |[[Osella]]-[[Ford Motormaatskappy|Ford]] |{{Pirelli}} |  |  |  |  |- ! colspan="9" |Bron:<ref>{{cite web |url=http://www.formula1.com/results/season/1982/343/ |title=1982 Brazilian Grand Prix |publisher=formula1.com |access-date=23 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141104030812/http://www.formula1.com/results/season/1982/343/ |archive-date=4 November 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gparchive.com/formula-1/1982-brazilian-grand-prix/|title=1982 Brazilian Grand Prix - Race Results & History - GP Archive|website=GPArchive.com|date=21 March 1982|access-date=1 November 2021|archive-date= 1 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101181419/https://gparchive.com/formula-1/1982-brazilian-grand-prix/|url-status=dead}}</ref> |} == Verwysings == {{Verwysings}} {{F1GP 1980–1989}} [[Kategorie:Brasiliaanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1982]] k6pobo4hdnqyiix4fc45i2a12r5a9zt 0 451534 2964965 2891207 2026-09-04T07:49:21Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2964965 wikitext text/x-wiki [[Lêer:AMH-2553-NA Map of Saldanha Bay.jpg|duimnael|regs|300px|Marcuseiland in die midde van die baai-ingang, op 'n kaart deur Jan Helmis van den Berg, ca. 1738]] '''Marcuseiland''' is 'n voormalige eiland in [[Saldanhabaai]], Suid-Afrika. Na [[Landwinning|grondherwinning]] is dit nou tans die [[landhoof]] van 'n [[skiereiland]] by die ingang tot Saldanhabaai.<ref name="weskusmarine" /><ref name="birdlife" /> Deur [[landwinning]] is dit nou deur 'n breë golfbrekerdyk<ref>Op Engels as 'n "spending beach breakwater" bekend, oftewel 'n kunsmatige strand met spesifieke oriëntasie en kromming om inkomende golwe te demp. Kyk Zwemmer et al., 2015</ref> aan die land verbind. Die dyk is ontwerp om 'n sandstrand aan die seekant te vorm, die golfimpak te demp, en beskutting aan Saldanha-hawe<ref>Spending Beach Breakwater at Saldanha Bay, Zwemmer et al., 2015</ref> en die vasmeerplekke van seiljagte te verleen. Voorheen was die eiland byna 2&nbsp;km aflandig. Marcuseiland, Jutteneiland en [[Malgaseiland]] vorm ‘n driehoek met Marcuseiland aan die noordoostelike punt. Omdat daar diep vaarwater tussen die eilande is, bied dit goeie toegang vir groot skepe tot die hawe. As deel van die haweontwikkeling is daar in 1976 ‘n golfbreker van 1700&nbsp;m tussen Hoedjiespunt op die vasteland en die eiland gebou om nog groter skepe in die hawe te kan ontvang. Die bou van die dyk het die bevolking van [[Brilpikkewyn|pikkewyn]]e, [[swarttobie]]s en [[sterretjies]] nie ten goede gekom nie. [[Ornitologie|Ornitoloë]] het daarom lank hier navorsing gedoen. Die dyk het ook meer as die verwagte erosie ervaar.<ref>Causes of Damage to Saldanha Sand Breakwater, Schoonees et al., 2015</ref> Die eiland met aansluitende dyk word by die [[Weskus Nasionale Park]] ingesluit, en val onder die [[Ramsar-konvensie]]. Reeds vroeg was die eiland van 11&nbsp;ha ‘n gewilde plek om [[ghwano]] te raap. In daardie dae het dit al sy naam ontvang. Dit is vernoem na Marcus Robbeljaert, die eerste bevelvoerder op [[Robbeneiland]]. Op ou kaarte word die eiland ook as '''Merkens Eiland''' of '''Zee Wolfs-Eiland''' aangedui.<ref>J. v. Schley, 1747</ref> ==Lees ook== *[[Dasseneiland]] *[[Schaapeneiland]] *[[Lys van eilande van Suid-Afrika]] == Bronnelys == * [[Phil Hockey|Hockey, Phil]]: Marcus Island – the road to recovery. In: Afrika-natuurlewe. Deel 37, nr. 5, 1983 == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="weskusmarine">https://weskusmarine.co.za/saldanhahistory.htm</ref> <ref name="birdlife">https://www.birdlife.org.za/iba-directory/west-coast-national-park-and-saldanha-bay-islands/{{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} {{Normdata}} {{coord|33|02|37|S|17|58|08|O|type:landmark_region:ZA|display=title}} [[Kategorie:Eilande van Suid-Afrika]] 7m587krpgi5j6uu2apq2s748x3ptr8e 0 452810 2964971 2957221 2026-09-04T08:17:37Z JMK 649 +kat, skakel, teksdetails 2964971 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Ned Kelly | bynaam = | beeld = Ned Kelly in 1880.png | onderskrif = Kelly op 10 November 1880 | geboortenaam = Edward Kelly | geboortedatum = Desember 1854 | geboorteplek = Beveridge, Victoria, Australia | dood_datum = 11 November 1880 | sterfplek = [[Melbourne]], Kolonie van Victoria, Australië | titel = | salaris = | nasionaliteit = | alma_mater = | beroep = Boswagter | ander = | bekend =Misdadiger | eerbewyse = | voorganger = | opvolger = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webwerf = | voetnotas = }} '''Edward Kelly''' (Desember 1854 – 11 November 1880) was 'n berugte [[Australië|Australiese]] [[Struikrowery|struikrower (''"bushranger"'')]], misdadiger, bendeleier, bankrower, veroordeelde polisiemoordenaar en volksheld. As een van die laaste ''bushrangers'' van Australië, is hy bekend vir sy konflik met die koloniale owerhede, sy ikoniese yster wapenrusting en sy rol as simbool van weerstand teen onreg. == Lewensloop == Kelly is gebore en getoë in landelike Victoria, die derde van agt kinders van Ierse ouers. Sy pa, 'n gevangene, is in 1866 oorlede. Kelly was toe 12 jaar oud en die oudste man in die huishouding. Die Kellys was 'n arm gesin wat hulself as slagoffers van vervolging deur die Victoria-polisie beskou het. Terwyl hy 'n tiener was, is Kelly in hegtenis geneem vir assosiasie met die struikrower Harry Power en het twee tronkstrawwe uitgedien vir 'n verskeidenheid oortredings, die langste daarvan was van 1871 tot 1874. Hy het later by die "''Greta Mob''" aangesluit, 'n groep bekend vir veediefstal. 'n Gewelddadige konfrontasie met 'n polisieman het in 1878 by die Kelly-gesin se huis plaasgevind, en Kelly is aangekla vir poging tot moord. Kelly het na die bos gevlug. Nadat hy, sy broer Dan, en medewerkers Joe Byrne en Steve Hart drie polisiemanne doodgeskiet het, het die regering van Victoria hulle tot misdadigers verklaar. Kelly en sy bende, met die hulp van 'n netwerk van simpatiseerders, het die polisie vir twee jaar ontduik. Die bende se misdaadtog het klopjagte op die dorpies Euroa en Jerilderie ingesluit, asook die moord op Aaron Sherritt, 'n simpatiseerder wat 'n polisie-informant geword het. In 'n manifesbrief het Kelly – waarin hy die polisie, die [[Victoriaanse tydperk|Victoriaanse]] regering en die [[Britse Ryk]] veroordeel het – sy eie weergawe van die gebeure wat tot sy wetteloosheid gelei het, neergeskryf. Hy het geregtigheid vir sy familie en die landelike armes geëis en met ernstige gevolge vir sy vyande gedreig. In 1880 het die bende probeer om 'n polisietrein te ontspoor en in 'n hinderlaag te lei as 'n voorspel tot die aanval op Benalla, die basis van polisie-operasies in die streek. Nadat die polisie daaroor ingelig is, is die bende by Glenrowan gekonfronteer. In die daaropvolgende 12-uur lange beleg en skietgeveg het die misdadigers wapenrusting gedra wat van ploegskare gemaak is. Kelly, die enigste oorlewende, is ernstig deur polisievuur gewond en gevange geneem. Ten spyte van duisende ondersteuners wat bymekaargekom en sy vrylating versoek het, is Kelly aangekla vir moord, skuldig bevind en in die Melbourne-tronk gehang. == Nalatenskap == [[Lêer:Ned kelly armour library.JPG|duimnael|alt=Kelly se wapenrusting.|Kelly se wapenrusting te sien by die Staatsbiblioteek van Victoria. Die helm, borsharnas, rugplaat en skouerplate toon 18 koeëlmerke. Ook te sien is Kelly se Snider Enfield-geweer en een van sy stewels.]] Volgens die historikus Geoffrey Serle was Kelly en sy bende "die laaste uitdrukking van die wettelose randfigure, in wat besig was om 'n hoogs georganiseerde en opgevoede samelewing te word, die laaste protes van die magtige wildernis wat vandag met ysterrelings aan Melbourne en die wêreld verbind is" genoem.<ref>{{Cite book |last=Serle |first=Geoffrey |title=The Rush to Be Rich: A History of the Colony of Victoria 1883–1889 |url=https://archive.org/details/rushtoberichhist0000serl |publisher=Melbourne University Press |year=1971 |isbn=978-0-522-84009-4 |page=[https://archive.org/details/rushtoberichhist0000serl/page/11 11]}}</ref> In die eeu na sy dood het Kelly 'n kulturele [[ikoon]] geword, wat talle werke in die kunste en populêre kultuur geïnspireer het, en is die onderwerp van meer biografieë as enige ander Australiër. Kelly veroorsaak steeds verdeeldheid in sy vaderland: hy word op verskeie maniere beskou as 'n [[Robin Hood]]-agtige volksheld en kruisvaarder teen onderdrukking, maar ook as 'n moorddadige skurk en terroris. == Verwysings == {{Verwysings}} ==Eksterne skakels== {{Commons category}} {{wikisource|works=or}}{{wikiquote}} * [http://nla.gov.au/nla.party-635784 Kelly, Ned (1855–1880)] Nasionale Biblioteek van Australië, ''Trove, People and Organisation record'' vir Ned Kelly * [https://www.nma.gov.au/explore/collection/highlights/ned-kelly Die Kelly-versameling, insluitend John Hanlon se transkripsie van die Jerilderie-brief] by die Nasionale Museum van Australië * [https://prov.vic.gov.au/explore-collection/explore-topic/ned-kelly-historical-collection Ned Kelly Historiese Versameling, Openbare Rekordskantoor van Victoria] * [http://www.cv.vic.gov.au/stories/ned-kelly/ Kultuur Victoria – historiese beelde en video-onderhoud met Peter Carey oor sy roman "True History of the Kelly Gang"] * {{Internet Archive author |sname=Ned Kelly |sopt=t}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kelly, Ned}} [[Kategorie:Geboortes in 1854]] [[Kategorie:Sterftes in 1880]] [[Kategorie:Bendes]] [[Kategorie:Moordenaars]] dbwlhet8fkcndewmmpyqqfug5szh40r 2964972 2964971 2026-09-04T08:20:11Z JMK 649 skakels 2964972 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Ned Kelly | bynaam = | beeld = Ned Kelly in 1880.png | onderskrif = Kelly op 10 November 1880 | geboortenaam = Edward Kelly | geboortedatum = Desember 1854 | geboorteplek = Beveridge, [[Victoria (Australië)|Victoria]], Australia | dood_datum = 11 November 1880 | sterfplek = [[Melbourne]], Kolonie van Victoria, Australië | titel = | salaris = | nasionaliteit = | alma_mater = | beroep = Boswagter | ander = | bekend =Misdadiger | eerbewyse = | voorganger = | opvolger = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webwerf = | voetnotas = }} '''Edward Kelly''' (Desember 1854 – 11 November 1880) was 'n berugte [[Australië|Australiese]] [[Struikrowery|struikrower (''"bushranger"'')]], misdadiger, bendeleier, bankrower, veroordeelde polisiemoordenaar en volksheld. As een van die laaste ''bushrangers'' van Australië, is hy bekend vir sy konflik met die koloniale owerhede, sy ikoniese yster wapenrusting en sy rol as simbool van weerstand teen onreg. == Lewensloop == Kelly is in landelike [[Victoria (Australië)|Victoria]] gebore en getoë, die derde van agt kinders van [[Iere|Ierse]] ouers. Sy pa, 'n gevangene, is in 1866 oorlede. Kelly was toe 12 jaar oud en die oudste man in die huishouding. Die Kellys was 'n arm gesin wat hulself as slagoffers van vervolging deur die Victoria-polisie beskou het. Terwyl hy 'n tiener was, is Kelly in hegtenis geneem vir assosiasie met die struikrower Harry Power en het twee tronkstrawwe uitgedien vir 'n verskeidenheid oortredings, die langste daarvan was van 1871 tot 1874. Hy het later by die "''Greta Mob''" aangesluit, 'n groep bekend vir veediefstal. 'n Gewelddadige konfrontasie met 'n polisieman het in 1878 by die Kelly-gesin se huis plaasgevind, en Kelly is aangekla vir poging tot moord. Kelly het na die bos gevlug. Nadat hy, sy broer Dan, en medewerkers Joe Byrne en Steve Hart drie polisiemanne doodgeskiet het, het die regering van Victoria hulle tot misdadigers verklaar. Kelly en sy bende, met die hulp van 'n netwerk van simpatiseerders, het die polisie vir twee jaar ontduik. Die bende se misdaadtog het klopjagte op die dorpies Euroa en Jerilderie ingesluit, asook die moord op Aaron Sherritt, 'n simpatiseerder wat 'n polisie-informant geword het. In 'n manifesbrief het Kelly – waarin hy die polisie, die [[Victoriaanse tydperk|Victoriaanse]] regering en die [[Britse Ryk]] veroordeel het – sy eie weergawe van die gebeure wat tot sy wetteloosheid gelei het, neergeskryf. Hy het geregtigheid vir sy familie en die landelike armes geëis en met ernstige gevolge vir sy vyande gedreig. In 1880 het die bende probeer om 'n polisietrein te ontspoor en in 'n hinderlaag te lei as 'n voorspel tot die aanval op Benalla, die basis van polisie-operasies in die streek. Nadat die polisie daaroor ingelig is, is die bende by Glenrowan gekonfronteer. In die daaropvolgende 12-uur lange beleg en skietgeveg het die misdadigers wapenrusting gedra wat van ploegskare gemaak is. Kelly, die enigste oorlewende, is ernstig deur polisievuur gewond en gevange geneem. Ten spyte van duisende ondersteuners wat bymekaargekom en sy vrylating versoek het, is Kelly aangekla vir moord, skuldig bevind en in die Melbourne-tronk gehang. == Nalatenskap == [[Lêer:Ned kelly armour library.JPG|duimnael|alt=Kelly se wapenrusting.|Kelly se wapenrusting te sien by die Staatsbiblioteek van Victoria. Die helm, borsharnas, rugplaat en skouerplate toon 18 koeëlmerke. Ook te sien is Kelly se Snider Enfield-geweer en een van sy stewels.]] Volgens die historikus Geoffrey Serle was Kelly en sy bende "die laaste uitdrukking van die wettelose randfigure, in wat besig was om 'n hoogs georganiseerde en opgevoede samelewing te word, die laaste protes van die magtige wildernis wat vandag met ysterrelings aan Melbourne en die wêreld verbind is".<ref>{{Cite book |last=Serle |first=Geoffrey |title=The Rush to Be Rich: A History of the Colony of Victoria 1883–1889 |url=https://archive.org/details/rushtoberichhist0000serl |publisher=Melbourne University Press |year=1971 |isbn=978-0-522-84009-4 |page=[https://archive.org/details/rushtoberichhist0000serl/page/11 11]}}</ref> In die eeu na sy dood het Kelly 'n kulturele [[ikoon]] geword, wat talle werke in die kunste en populêre kultuur geïnspireer het, en is die onderwerp van meer biografieë as enige ander Australiër. Kelly veroorsaak steeds verdeeldheid in sy vaderland: hy word op verskeie maniere beskou as 'n [[Robin Hood]]-agtige volksheld en kruisvaarder teen onderdrukking, maar ook as 'n moorddadige skurk en terroris. == Verwysings == {{Verwysings}} ==Eksterne skakels== {{Commons category}} {{wikisource|works=or}}{{wikiquote}} * [http://nla.gov.au/nla.party-635784 Kelly, Ned (1855–1880)] Nasionale Biblioteek van Australië, ''Trove, People and Organisation record'' vir Ned Kelly * [https://www.nma.gov.au/explore/collection/highlights/ned-kelly Die Kelly-versameling, insluitend John Hanlon se transkripsie van die Jerilderie-brief] by die Nasionale Museum van Australië * [https://prov.vic.gov.au/explore-collection/explore-topic/ned-kelly-historical-collection Ned Kelly Historiese Versameling, Openbare Rekordskantoor van Victoria] * [http://www.cv.vic.gov.au/stories/ned-kelly/ Kultuur Victoria – historiese beelde en video-onderhoud met Peter Carey oor sy roman "True History of the Kelly Gang"] * {{Internet Archive author |sname=Ned Kelly |sopt=t}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kelly, Ned}} [[Kategorie:Geboortes in 1854]] [[Kategorie:Sterftes in 1880]] [[Kategorie:Bendes]] [[Kategorie:Moordenaars]] 3fpzed51myt8lv0nx29vdo2m6tq6f59 0 454183 2965002 2928042 2026-09-04T09:29:07Z Jcb 223 2965002 wikitext text/x-wiki '''Victoria Clarke''' is 'n VK-gebaseerde geoktrooieerde sielkundige en 'n medeprofessor in kwalitatiewe en kritiese sielkunde aan die Universiteit van Wes-Engeland, Bristol. Haar werk fokus op kwalitatiewe sielkunde en kritiese sielkunde, en haar agtergrond is in die velde van kwalitatiewe navorsingsmetodes, vrouestudies, feministiese sielkunde, en LGBTQ-sielkunde. Sy is veral bekend vir haar voortgesette samewerking met professor Virginia Braun rakende tematiese analise en kwalitatiewe navorsingsmetodes. Braun en Clarke het in 2006 'n wyd aangehaalde benadering tot tematiese analise ontwikkel<ref name=":2">{{Cite journal |last=Braun |first=Virginia |last2=Clarke |first2=Victoria |date=2006 |title=Using thematic analysis in psychology |url=http://revistas.ucm.es/index.php/ESMP/article/view/58012 |journal=Qualitative Research in Psychology |volume=3 |issue=2 |pages=77–101 |doi=10.1191/1478088706qp063oa |s2cid=10075179 |hdl-access=free}}</ref> en het sedertdien omvattend rakende tematiese analise gepubliseer.<ref name=":3">{{Cite journal |last=Braun |first=Clarke |last2=Clarke |first2=Victoria |date=2019 |title=Reflecting on reflexive thematic analysis |journal=Qualitative Research in Sport, Exercise and Health |volume=11 |issue=4 |pages=589–597 |doi=10.1080/2159676X.2019.1628806 |s2cid=197748828}}</ref> Hulle het ook saamgewerk aan 'n bekroonde kwalitatiewe navorsingshandboek<ref name="sage">https://uk.sagepub.com/en-gb/eur/successful-qualitative-research/book233059</ref> en het meer onlangs die kwalitatiewe storievoltooiingsmetode<ref>https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14780887.2018.1536378</ref> met die ''Story Completion Research Group''<ref name="psych">https://www.psych.auckland.ac.nz/en/about/our-research/research-groups/story-completion.html</ref> gepubliseer. == Biografie == === Hoër onderwys === Victoria Clarke het 'n voorgraadse graad in sielkunde aan die Brunel Universiteit voltooi; sy gradueer in Julie 1997.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/profile/Victoria_Clarke2|title=Victoria Clarke {{!}} BSc, PhD {{!}} University of the West of England, Bristol, Bristol {{!}} UWE Bristol {{!}} Health and Social Sciences|last=Engl|first=Victoria ClarkeUniversity of the West of|last2=Health|first2=Bristol {{!}} UWE Bristol ·|website=ResearchGate|language=en|access-date=2018-12-11|last3=BSc|first3=Social Sciences 28 36 ·|last4=PhD}}</ref> Na die gradeplegtigheid het Clarke 'n PhD in die Departement Sosiale Wetenskappe aan die Loughborough Universiteit begin onder studiebegeleiding van professor Celia Kitzinger (en later professor Jonathan Potter en professor Sue Wilkinson). Haar PhD - in vrouestudies en [[sielkunde]] - het gefokus op lesbiese en gay ouerskap. Hierdie navorsing het die oorvleueling tussen queer-sielkunde en kwalitatiewe navorsingsmetodes verder bevorder – sy het die sosiale konstruksie van LGBT-ouerskap verken vanuit beide 'n queer-studies en kritiese sielkundige perspektief. Clarke het in Julie 2002 aan Loughborough met haar doktorale studie gegradueer. Laastens het Clarke haar nagraadse sertifikaat in hoër onderwys aan die Universiteit van Wes-Engeland, Bristol, verwerf en in Julie 2004 gegradueer.<ref name=":0" /> === Loopbaan === Vanaf Oktober 1997 tot Maart 2002 was Clarke 'n PhD-student in die Departement Sosiale Wetenskappe aan die Loughborough Universiteit. Haar PhD-navorsing het die sosiale konstruksie van lesbiese en gay ouerskap ondersoek – in sielkunde en hoofstroommedia. Sy het referate gepubliseer oor televisie-geselsprogramdebatte oor selfdegeslag ouerskap,<ref>{{Cite journal |last=Clarke |first=Victoria |last2=Kitzinger |first2=Celia |date=2004 |title=Lesbian and gay parents on talk shows: Resistance or collusion in heterosexism? |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1191/1478088704qp014oa |journal=Qualitative Research in Psychology |volume=1 |issue=3 |pages=195–217 |doi=10.1191/1478088704qp0140a}}</ref> oor argumente teen selfdegeslag ouerskap om teenkanting teen gelykheid vir lesbiese en gay gesinne te regverdig<ref>{{Cite journal |last=Clarke |first=Victoria |date=2001 |title=What about the children? Arguments against lesbian and gay parenting |url=https://archive.org/details/sim_womens-studies-international-forum_september-october-2001_24_5/page/555 |journal=Women's Studies International Forum |volume=24 |issue=5 |pages=555–570 |doi=10.1016/S0277-5395(01)00193-5}}</ref> argumente oor kinders se behoefte aan manlike rolmodelle<ref>{{Cite journal |last=Clarke |first=Victoria |last2=Kitzinger |first2=Celia |date=2005 |title="We're not living on planet lesbian": Constructions of male role models in debates about lesbian families |url=http://eprints.uwe.ac.uk/11722/2/Male_Role_Models_final_to_be_submitted_version_Sexualities.pdf |journal=Sexualities |volume=8 |issue=2 |pages=137–152 |doi=10.1177/1363460705050851 |s2cid=144773634 |access-date= 5 Oktober 2025 |archive-date=20 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720193101/http://eprints.uwe.ac.uk/11722/2/Male_Role_Models_final_to_be_submitted_version_Sexualities.pdf |url-status=dead }}</ref> en bekommernisse oor homofobiese afknouery.<ref>{{Cite journal |last=Clarke |first=Victoria |last2=Kitzinger |first2=Celia |date=2004 |title="Kids are just cruel anyway": Lesbian and gay parents' talk about homophobic bullying |url=https://dspace.lboro.ac.uk/2134/15010 |journal=British Journal of Social Psychology |volume=43 |issue=4 |pages=531–550 |doi=10.1348/0144666042565362 |pmid=15601508 |s2cid=22812305 |doi-access=free}}</ref> Sy het ook verskeie referate gepubliseer wat die voorstelling van selfdegeslag ouerskap in sielkundige navorsing krities ondersoek het - deur temas van eendersheid en verskille te verken<ref>{{Cite journal |last=Clarke |first=Victoria |date=2002 |title=Sameness and difference in research on lesbian and gay parenting |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-community-applied-social-psychology_may-june-2002_12_3/page/210 |journal=Journal of Community & Applied Social Psychology |volume=12 |issue=3 |pages=210–222 |doi=10.1002/casp.673}}</ref> die retoriek van pseudowetenskap<ref>{{Cite journal |last=Clarke |first=Victoria |date=2000 |title='Stereotype, attack and stigmatize those who disagree': Employing scientific rhetoric in debates about lesbian and gay parenting. |journal=Feminism & Psychology |volume=10 |issue=1 |pages=152–159 |doi=10.1177/0959353500010001018 |s2cid=144959581}}</ref> en konstruksies van lesbiërs as ouers in sielkundige literatuur van 1886 tot 2006.<ref>{{Cite journal |last=Clarke |first=Victoria |date=2008 |title=From outsiders to motherhood to reinventing the family: constructions of lesbians as parents in the psychological literature – 1886-2006. |journal=Women's Studies International Forum |volume=32 |issue=2 |pages=118–128 |doi=10.1016/j.wsif.2008.03.004}}</ref> Nadat sy haar PhD aan die Loughborough Universiteit voltooi het, het Clarke saam met dr Carole Burgoyne en professor Janet Reibstein<ref>http://psychology.exeter.ac.uk/staff/profile/index.php?web_id=janet_reibstein</ref> as 'n navorsingsgenoot gewerk aan die [[Universiteit van Exeter]]. Die projek - befonds deur ''Lord Chancellor's Department'' - het gefokus op die bestuur van geld in eerste heteroseksuele huwelike.<ref name=":4">{{Cite journal |last=Burgoyne |first=Carole |last2=Clarke |first2=Victoria |date=2006 |title='All My Worldly Goods I Share with you'? Managing Money at the Transition to Heterosexual Marriage |url=https://archive.org/details/sim_sociological-review_2006-11_54_4/page/n6 |journal=The Sociological Review |volume=54 |issue=4 |pages=619–637 |doi=10.1111/j.1467-954X.2006.00663.x |s2cid=143252530}}</ref> In 2003 het sy by die Universiteit van Wes-Engeland aangesluit as 'n dosent in Sosiale Sielkunde. Tans is Clarke 'n medeprofessor in kwalitatiewe en kritiese sielkunde<ref>https://people.uwe.ac.uk/Person/VictoriaClarke</ref> aan die Universiteit van Wes-Engeland, Bristol. Haar navorsing en onderrig fokus op kwalitatiewe metodes, queersielkunde, [[Seksualiteit|menslike seksualiteit]] en genderstudies.<ref name=":0"/> == Geselekteerde werke == === Boeke<ref>{{Cite web|url=https://people.uwe.ac.uk/Person/VictoriaClarke|title=Dr Victoria Clarke - UWE Bristol|website=people.uwe.ac.uk|access-date=2018-12-11}}</ref> === ** Virginia Braun and Victoria Clarke. (2021)''. Thematic Analysis: A Practical Guide''.<ref>https://us.sagepub.com/en-us/nam/thematic-analysis/book248481</ref><ref>{{Cite book |last1=Braun |first1=Virginia |title=Thematic Analysis: A Practical Guide |last2=Clarke |first2=Victoria |publisher=Sage |year=2021}}</ref> Sage. ** Collecting qualitative data: A practical guide to textual, media and virtual techniques<ref>https://www.cambridge.org/core/books/collecting-qualitative-data/FF8186F212D9C28A1CBFA3C8FFA4FBDD</ref> (2017, Cambridge University Press) - mede-redakteur met Virginia Braun en Debra Gray. ** Successful qualitative research: A practical guide for beginners<ref name="sage" /> (2013, Sage) - met Virginia Braun. ** Lesbian, gay, bisexual, trans and queer psychology: An introduction<ref name="lesb">https://www.cambridge.org/core/books/lesbian-gay-bisexual-trans-and-queer-psychology/3DFB8E78ED65C781BDC48744E36E0377</ref> (2010, Cambridge University Press) - met Sonja Ellis, Elizabeth Peel and Damien Riggs. ** Out in Psychology: Lesbian, gay, bisexual, trans and queer perspectives<ref name="lesb" /> (2007, Wiley) - mede-redakteur met Elizabeth Peel. ** British lesbian, gay, and bisexual psychologies: Theory, research and practice<ref>https://www.routledge.com/British-Lesbian-Gay-and-Bisexual-Psychologies-Theory-Research-and/Drescher-Peel-Clarke/p/book/9780789032522</ref> (2007, Routledge) - mede-redakteur met Elizabeth Peel and Jack Drescher. === Geselekteerde joernaalinskrywings en boekhoofstukke === ** Using thematic analysis in psychology<ref name=":12">{{Cite journal |last1=Braun |first1=Virginia |last2=Clarke |first2=Victoria |year=2006 |title=Using thematic analysis in psychology |url=http://revistas.ucm.es/index.php/ESMP/article/view/58012 |journal=Qualitative Research in Psychology |volume=3 |issue=2 |pages=77–101 |doi=10.1191/1478088706qp063oa |s2cid=10075179 |hdl-access=free |hdl=10125/42031}}</ref> ** Reflecting on reflexive thematic analysis<ref name=":32">{{Cite journal |last1=Braun |first1=Clarke |last2=Clarke |first2=Victoria |date=2019 |title=Reflecting on reflexive thematic analysis |journal=Qualitative Research in Sport, Exercise and Health |volume=11 |issue=4 |pages=589–597 |doi=10.1080/2159676X.2019.1628806 |s2cid=197748828}}</ref> ** Feminist qualitative methods and methodologies in psychology: A review and reflection<ref>https://uwe-repository.worktribe.com/output/854611/feminist-qualitative-methods-and-methodologies-in-psychology-a-review-and-reflection</ref> ** Using thematic analysis in counselling and psychotherapy research: A critical reflection<ref>https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/capr.12165</ref> ** Thematic analysis<ref>https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007%2F978-981-10-2779-6_103-1</ref> ** Innovations in qualitative methods<ref>https://www.palgrave.com/gp/book/9781137510174</ref> ** Reflecting on qualitative research, feminist methodologies and feminist psychology: In conversation with Virginia Braun and Victoria Clarke<ref>https://uwe-repository.worktribe.com/output/902294/reflecting-on-qualitative-research-feminist-methodologies-and-feminist-psychology-in-conversation-with-virginia-braun-and-victoria-clarke</ref> ** (Mis)conceptualising themes, thematic analysis, and other problems with Fugard and Potts' (2015) sample-size tool for thematic analysis<ref>https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13645579.2016.1195588?journalCode=tsrm20</ref> == Navorsing en beurs == === Kwalitatiewe navorsing en tematiese analise === Clarke se hooffokusarea is kwalitatiewe navorsing en veral die refleksiewe benadering tot tematiese analise wat sy saam met professor Virginia Braun van die Universiteit van Auckland ontwikkel het. Die bekende 2006 Braun & Clarke referaat<ref name=":2"/> waarin die benadering oorspronklik uiteengesit is, het meer as 59 000 Google Scholar- aanhalings en is volgens ''Google Scholar'' die mees aangehaalde akademiese referaat wat in 2006 gepubliseer is. 'n Ooptoegang-weergawe is beskikbaar by die [https://uwe-repository.worktribe.com/output/1043060 Universiteit van die Weste van Engeland se navorsingsbewaringstoor]. Braun en Clarke het 'n [https://www.psych.auckland.ac.nz/en/about/our-research/research-groups/thematic-analysis.html tematiese analise webwerf] by die Universiteit van Auckland. Dit sluit ondermeer 'n uitgebreide leeslys, algemene vrae en skakels na lesings oor tematiese analise op ''YouTube'' in. Hulle het talle hoofstukke, hoofartikels, kommentare en ensiklopedie-inskrywings oor tematiese analise geskryf. === Gebiede van kundigheid === * Kwalitatiewe metodes * Tematiese analise * Verhaal voltooiing<ref name="psych" /> * Kwalitatiewe opnames * Lesbiese, gay, biseksuele, trans en queer+ (LGBTQ) sielkunde<ref>{{Cite book |last=Glassgold |first=Judith M |url=http://public.eblib.com/choice/publicfullrecord.aspx?p=1588480 |title=Activism and LGBT psychology |last2=Drescher |first2=Jack |date=2011 |isbn=9781317993933 |language=en}}</ref> * Feministiese sielkunde<ref>{{Cite book |last=Dua |first=Aarti |title=Feminist Psychology |date=2006 |publisher=MD Publications |isbn=9788175330955 |location=New Delhi |language=en |oclc=226361472}}</ref> * Menslike seksualiteit<ref>{{Cite journal |last=Money |first=John |author-link=John Money |year=2003 |title=Human Sexuality |journal=Journal of Psychology & Human Sexuality |volume=15 |pages=23–33 |doi=10.1300/j056v15n01_03 |s2cid=147657844}}</ref> * Selfdegeslag ouerskap * LGBT-kwessies in hoër onderwys * Vrywillige kinderloosheid * Embrioskenking vir gesinsbou == Toekennings en prestasies == * ''American Psychological Association Division 44''-toekenning vir die beste boek in lesbiese, gay- en/of biseksuele sielkunde vir 2007 (Augustus 2007).<ref name=":0"/> * British Psychological Society Book Award (Textbook) 2013 (September 2013).<ref name=":0" /> * Association of Women in Psychology Distinguished Publication Award 2014 (Augustus 2014).<ref name=":0" /> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://scholar.google.co.nz/citations?user=2zK5essAAAAJ Google Scholar] * [http://people.uwe.ac.uk/Pages/person.aspx?accountname=campus\v2-clarke Institusionele tuisblad] * [https://www.psych.auckland.ac.nz/en/about/our-research/research-groups/thematic-analysis.html Tematiese Analise - Die Universiteit van Auckland] * [https://www.psych.auckland.ac.nz/en/about/our-research/research-groups/story-completion.html Verhaalvoltooiing - Die Universiteit van Auckland] {{Normdata}} [[Kategorie:Britse sielkundiges]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Sielkunde]] [[Kategorie:Navorsing]] [[Kategorie:Vroue]] [[Kategorie:Vroue wetenskaplikes]] [[Kategorie:Britse akademici]] [[Kategorie:Akademici]] [[Kategorie:Data]] 4iv5ch9cskg4kfra0r1xqrkpg5zzrqp 0 454236 2964904 2926284 2026-09-03T21:48:24Z Jcb 223 2964904 wikitext text/x-wiki Die '''Samsung Galaxy S-reeks''' is 'n reeks [[Android]]-gebaseerde [[Slimfoon|slimfone]] wat deur Samsung Electronics vervaardig word. Dit dien as Samsung se hoë-end reeks van sy breër Galaxy- familie van Android-toestelle en in samewerking met die opvoubare Galaxy Z-reeks en die Galaxy Tab S-reeks, dien dit ook as sy vlagskip-slimfoon- en tabletreeks, wat sedert 2019 bo die intreevlak- en middelreeks Galaxy A-reeks geplaas is. {| class="wikitable mw-datatable" ! rowspan="2" |Model ! rowspan="2" |Aangekondig ! colspan="2" |Vrygestel ! rowspan="2" |Gestaak ! colspan="2" |Rugsteun ! rowspan="2" |Leeftyd |- !Datum !Bedryfstelsel (OS) !Einde !Laaste bedryfstelsel |- ! style="text-align: left;" |Galaxy S |23 Maart 2010 |4 Junie 2010 |2.1 Eclair |6 Maart 2012 |10 Januarie 2012 |2.3.6 Gingerbread |1 jr, 7 m |- ! style="text-align: left;" |Galaxy S II |13 Februarie 2011 |2 Mei 2011 |2.3.4 Gingerbread | |9 April 2013 |4.1.2 Jellybean |1 jr, 11 m |- ! style="text-align: left;" |Galaxy S III |3 Mei 2012 <br />4 September 2012 (LTE) |29 Mei 2012<br />3 Oktober 2012 (LTE) |4.0.4 Ice Cream Sandwich <br /><br /> 4.1.1 Jelly Bean (LTE) <br /><br /> 4.3 Jellybean (Neo) | |15 Maart 2014 <br /> 9 Desember 2014 (LTE) |4.3 Jelly Bean<br /> 4.4.4 KitKat (LTE & Neo) |1 jr, 10 m <br /> 2 jr, 2 m (LTE) |- ! style="text-align: left;" |Galaxy S4 |14 Maart 2013 |27 April 2013 |4.2.2 Jellybean | |11 April 2017 |5.0.1 Lollipop |3 jr, 11 m |- ! style="text-align: left;" |Galaxy S5 |24 Februarie 2014 |11 April 2014 |4.4.2 KitKat <br /> 5.1.1 Lollipop (S5 Neo) | |9 April 2019 |6.0.1 Marshmallow <br /> 7.0 Nougat (S5 Neo) |4 jr, 11 m |- ! style="text-align: left;" |Galaxy S6 |1 Maart 2015 |10 April 2015 |5.0.2 Lollipop<br />5.1.1 Lollipop (S6 Edge+) |11 Februarie 2016 |12 Februarie 2019 |7.0 Nougat |3 jr, 10 m |- ! style="text-align: left;" |Galaxy S7 |11 Februarie 2016 |11 Maart 2016 |6.0.1 Marshmallow |21 April 2017 |14 April 2020 |8.0 Oreo |4 jr, 1 m |- ! style="text-align: left;" |Galaxy S8 |29 Maart 2017 |21 April 2017 |7.0 Nougat |11 Maart 2018 |11 Mei 2021 |9.0 Pie |4 jr |- ! style="text-align: left;" |Galaxy S9 |25 Februarie 2018 |11 Maart 2018 |8.0 Oreo |20 Februarie 2019 |12 April 2022 |10 |4 jr, 1 m |- ! style="text-align: left;" |Galaxy S10 |20 Februarie 2019 |4 Maart 2019 |9.0 Pie <br /> 10 (Lite) |6 Maart 2020 |12 Maart 2024 |12 <br /> 13 (Lite) |5 jr |- ! style="text-align: left; background:#f8eaba;" |Galaxy S20 |11 Februarie 2020 |6 Maart 2020 |10 <br /> 12 (FE 2022) |29 Januarie 2021 | rowspan="3" |''Verwag 2027 H1'' |13 |''Verwag 7 jr'' |- ! style="text-align: left; background:#f8eaba;" |Galaxy S21 |14 Januarie 2021 |29 Januarie 2021 |11 <br /> 12 (FE) |25 Februarie 2022 |15 |''Verwag 6 jr'' |- ! style="text-align: left; background:#f8eaba;" |Galaxy S22 |9 Februarie 2022 |25 Februarie 2022 |12 |17 Februarie 2023 | rowspan="4" {{MNAW}} | rowspan="2" |''Verwag 5 jr'' |- ! style="text-align: left; background:#f8eaba;" |Galaxy S23 |1 Februarie 2023 |17 Februarie 2023 |13 |31 Januarie 2024 |''Verwag 2028 H1'' |- ! style="text-align: left; background:#f8eaba;" |Galaxy S24 |17 Januarie 2024 |31 Januarie 2024 |14 |7 Februarie 2025 |''Verwag 2031 H1'' | rowspan="2" |''Verwag 7 jr'' |- ! style="text-align: left; background:#d4f4b4;" |Galaxy S25 |22 Januarie 2025 |7 Februarie 2025 |15 | {{MNAW}} |''Verwag 2032 H1'' |} [[Lêer:Samsung_Galaxy_S.svg|duimnael|200px|Die Samsung Galaxy S van 2010]] Die oorspronklike Galaxy S-slimfoon is in Maart 2010 aangekondig en op 4 Junie 2010 vir verkoop vrygestel. {| class="wikitable" style="text-align: center" ! colspan="2" | !Galaxy S |- | colspan="2" | '''Vertoonskerm''' | 4.0" Super AMOLED (480x800px) |- | colspan="2" | '''Verwerker''' | Samsung Exynos 3110 (S5PC110) |- | colspan="2" | '''Stoorruimte''' | 8–16&nbsp;GB (uitbreibaar tot 32 GB met behulp van 'n mikroSD-kaart) |- | colspan="2" | '''RAM''' | 512&nbsp;MB |- | colspan="2" | '''Battery''' | 1500 mAh (gebruiker-vervangbaar) |- | rowspan="2" | '''Kamera''' | Agter | 5 megapieksels, 720p (HD) video |- | Voorkant | 0.3 megapieksels |- | colspan="2" | '''Ander''' | Aanraaksensors vir navigasiesleutels; geen toegewyde kamera-sluiterknoppie nie |} == Samsung Galaxy S II == [[Lêer:Samsung_Galaxy_S_II.png|duimnael|200px|Die Samsung Galaxy S2 van 2011]] Die maatskappy het die Samsung Galaxy S II op 13 Februarie 2011 aangekondig. In 2013 is 'n "Plus"-variant vrygestel met slegs 8&nbsp;GB interne spoorruimte en 'n effens ander mikroskyfiestel. Dit beskik ook oor die TouchWiz "Nature UX" gebruikerskoppelvlak, en die geborselde donkerblou kleurvariant ("Pebble Blue"), beide bekend van die Galaxy S III. {| class="wikitable" style="text-align: center" ! colspan="2" | !Galaxy S II |- | colspan="2" | '''Vertoonskerm''' | 4.3" of 4.5" Super AMOLED (480x800px) |- | colspan="2" | '''Verwerker''' | Samsung Exynos 4 Dual<br /> Texas Instruments OMAP 4430<br /> Qualcomm Snapdragon S3 APQ8060 |- | colspan="2" | '''Stoorruimte''' | 16/32&nbsp;GB (uitbreibaar tot 32 GB met behulp van 'n microSD-kaart) |- | colspan="2" | '''RAM''' | 1&nbsp;GB |- | colspan="2" | '''Battery''' | 1650 of 1800 mAh (gebruiker-vervangbaar) |- | rowspan="2" | '''Kamera''' | Agter | 8 Megapieksels, 1080p (Volle HD) video |- | Voorkant | 2 megapieksels |- | colspan="2" | '''Ander''' | USB On-The-Go (OTG), Mobiele Hoëdefinisie-skakel (MHL) na [[High-Definition Multimedia Interface|HDMI]] |} == Samsung Galaxy S III ==   [[Lêer:Samsung_Galaxy_S_III.png|duimnael|200px|Die Samsung Galaxy S III van 2012]] Die Samsung Galaxy S III is op 3 Mei 2012 aangekondig en het ook een van die besverkoper S-reeksfone geword.<ref name="computerworld">{{Cite news |last=Hamblen |first=Matt |date=2015-04-20 |title=Samsung expects 70M Galaxy S6 and Edge phones to be sold |url=http://www.computerworld.com/article/2912156/samsung-expects-70m-galaxy-s6-and-edge-phones-to-be-sold.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511074816/http://www.computerworld.com/article/2912156/samsung-expects-70m-galaxy-s6-and-edge-phones-to-be-sold.html |archive-date=11 May 2017 |access-date=2025-09-05 |newspaper=Computerworld |quote=The 70 million in sales for (Galaxy S6 and S6 Edge) would compare to reported sales of 70 million for each of the Galaxy S3 and Galaxy S4 phones.}}</ref> Belangrike kenmerke wat met die toestel bekendgestel is, sluit in gesplete skerm multi-opdrag, <ref>{{Cite web|url=http://www.techrepublic.com/blog/smartphones/how-to-use-multi-window-with-your-samsung-galaxy-s-iii/|title=How to use Multi Window with your Samsung Galaxy S III – TechRepublic|date=7 August 2013|website=TechRepublic|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409200655/http://www.techrepublic.com/blog/smartphones/how-to-use-multi-window-with-your-samsung-galaxy-s-iii/|archive-date=9 April 2017|access-date=28 December 2016}}</ref> videospeler met opskietvenster,<ref>{{Cite web|url=https://www.gsmarena.com/samsung_i9300_galaxy_s_iii-review-761p8.php|title=Samsung I9300 Galaxy S III review: S to the third – 8. Video player, FM radio, audio quality Android 4.0,up to 4|date=2012-05-20|website=GSMArena.com|page=8|access-date=7 November 2021}}</ref> "Ambient Light"-instelling wat die skermhelderheid aanpas, en 'n "Smart Stay"-funksie wat die skerm aanhou wanneer na die foon gekyk word.<ref>{{Cite news |date=18 July 2012 |title=How to use Smart Stay on the Galaxy S3 |url=http://www.androidcentral.com/how-use-smart-stay-galaxy-s3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529075917/http://www.androidcentral.com/how-use-smart-stay-galaxy-s3 |archive-date=29 May 2017 |access-date=28 December 2016 |newspaper=Android Central}}</ref> Dit was ook die eerste Samsung-foon met draadlose laai-ondersteuning wat geaktiveer kan word met behulp van 'n spesiale agterdeksel wat aan toegewyde pennetjies onder die agterdeksel gekoppel word.<ref>{{Cite web|url=https://www.appdated.de/2012/05/samsung-galaxy-s3-wireless-charging-kit-erscheint-wahrscheinlich-erst-im-september/|title=Samsung Galaxy S3: Wireless Charging Kit erscheint wahrscheinlich erst im September|last=Moritz|date=9 May 2012|website=Testberichte, News, Tablets & Smartphones|language=de-DE|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717215936/https://www.appdated.de/2012/05/samsung-galaxy-s3-wireless-charging-kit-erscheint-wahrscheinlich-erst-im-september/|archive-date=17 July 2020|access-date=17 July 2020}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center" ! colspan="2" | !Galaxy S III |- | colspan="2" | '''Vertoonskerm''' | 4.8" Super AMOLED (720x1280px) |- | colspan="2" | '''Verwerker''' | Samsung Exynos 4 Quad<br /> Qualcomm Snapdragon S4 MSM8960<br /> Qualcomm Snapdragon 400 MSM8228 |- | colspan="2" | '''Stoorruimte''' | 16/32/64&nbsp;GB (uitbreibaar met microSD-kaart) |- | colspan="2" | '''RAM''' | 1&nbsp;GB (S3 GT-I9300)<br /> 1.5&nbsp;GB (S3 Neo GT-I9301)<br /> 2&nbsp;GB (S3 LTE GT-I9305) |- | colspan="2" | '''Battery''' | 2100 mAh (gebruiker-vervangbaar) |- | rowspan="2" | '''Kamera''' | Agter | 8 megapieksels, 1080p (volle HD) video teen 30 rps |- | Voorkant | 1.9 megapieksels 720p (HD) video teen 30 vps |- | colspan="2" | '''Ander''' | FM-radio-instemmer (slegs GT-I9300) |} == Samsung Galaxy S4 == Die Samsung Galaxy S4 is op 14 Maart 2013 deur Samsung aangekondig. Meer as 80 miljoen eenhede van die Galaxy S4 is verkoop, wat dit een van die topverkoperfone in die S-reeks maak.<ref name="telegraph_20">{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/2016/01/26/the-20-bestselling-mobile-phones-of-all-time/|title=The 20 bestselling mobile phones of all time|date=6 August 2017|website=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715185735/http://www.telegraph.co.uk/technology/2016/01/26/the-20-bestselling-mobile-phones-of-all-time/|archive-date=15 July 2017|access-date=12 August 2017}}</ref> Van die nuwer kenmerke sluit die "Air Gestures" (wat die toestel se nabyheids- en ligsensors gebruik)<ref>{{Cite web|url=http://ccm.net/faq/31031-samsung-galaxy-s4-enable-the-smart-pause|title=Samsung Galaxy S4 – Enable the Smart Pause|website=CCM|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229034024/http://ccm.net/faq/31031-samsung-galaxy-s4-enable-the-smart-pause|archive-date=29 December 2016|access-date=28 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://inside-galaxy.blogspot.com/2014/06/samsung-galaxy-s4-how-to-enable-and-use_10.html|title=Inside Galaxy: Samsung Galaxy S4: How to Enable and Use Smart Rotation in Android 4.4 Kitkat|last=Rehan|website=Inside Galaxy|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221015103/http://inside-galaxy.blogspot.com/2014/06/samsung-galaxy-s4-how-to-enable-and-use_10.html|archive-date=21 December 2016|access-date=28 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://inside-galaxy.blogspot.com/2014/01/samsung-galaxy-s4-how-to-enable-and-use.html|title=Inside Galaxy: Samsung Galaxy S4: How to Enable and Use Air Gesture|last=Rehan|website=Inside Galaxy|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229033842/http://inside-galaxy.blogspot.com/2014/01/samsung-galaxy-s4-how-to-enable-and-use.html|archive-date=29 December 2016|access-date=28 December 2016}}</ref> en 'n IR-versterker in.<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2013/3/14/4105676/samsung-galaxy-s4-control-tv-ir-blaster|title=Samsung Galaxy S4 doubles as a smart TV remote, with built-in IR blaster and 'WatchOn' software|last=Hollister|first=Sean|date=14 March 2013|website=The Verge|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407014715/https://www.theverge.com/2013/3/14/4105676/samsung-galaxy-s4-control-tv-ir-blaster|archive-date=7 April 2019|access-date=7 April 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2013/4/24/4262074/is-this-the-year-of-the-ir-blaster|title=Back from the dead: why do 2013's best smartphones have IR blasters?|last=Seifert|first=Dan|date=24 April 2013|website=The Verge|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407014714/https://www.theverge.com/2013/4/24/4262074/is-this-the-year-of-the-ir-blaster|archive-date=7 April 2019|access-date=7 April 2019}}</ref> Die Galaxy S4 is een van slegs twee Samsung-selfone wat toegerus is met [[termometer]]- en vogtigheidsensors (die ander is die Galaxy Note 3). {| class="wikitable" style="text-align: center" ! colspan="2" | !Galaxy S4 |- | colspan="2" |'''Vertoonskerm''' |5" Super AMOLED (1920x1080px) |- | colspan="2" |'''Verwerker''' |Samsung Exynos 5 Octa 5410<br />Qualcomm Snapdragon 600 |- | colspan="2" |'''Stoorruimte''' |16/32/64&nbsp;GB (uitbreibaar met microSD-kaart) |- | colspan="2" |'''RAM''' |2&nbsp;GB |- | colspan="2" |'''Battery''' |2100 mAh (gebruiker-vervangbaar) |- | rowspan="2" |'''Kamera''' |Agter |13 megapieksels, 3840x2160p (4K UHD) video teen 30 rps |- |Voor |2.1 megapieksels, 1080p (volle HD) video teen 30 rps |} == Samsung Galaxy S5 == {| class="wikitable" style="text-align: center" ! colspan="2" | !Galaxy S5 |- | colspan="2" | '''Vertoonskerm''' | 5.1" Super AMOLED (1920x1080px) |- | colspan="2" | '''Verwerker''' | Samsung Exynos 5 Octa 5422<br /> Qualcomm Snapdragon 801<br /> Qualcomm Snapdragon 805 |- | colspan="2" | '''Stoorruimte''' | 16/32&nbsp;GB (uitbreibaar met microSD-kaart) |- | colspan="2" | '''RAM''' | 2 / 3&nbsp;GB |- | colspan="2" | '''Battery''' | 2800 mAh (gebruiker-vervangbaar) |- | rowspan="2" | '''Kamera''' | Agter | 16 megapieksels, 3840x2160p (4K UHD) video teen 30 rps |- | Voorkant | 2 megapieksels, 1080p (volle HD) teen 30 rps |} [[File:Samsung Galaxy S25 Ultra 2025 (1).jpg|duimnael|240px|Die mees onlangse model, die S25]] Die Samsung Galaxy S5 is op 24 Februarie 2014 aangekondig en bied verbeterings teenoor sy voorganger, insluitend 'n hartklopmonitor,<ref name="cnet s5s">{{Cite news|url=https://www.cnet.com/news/see-the-samsung-galaxy-s5s-heart-rate-monitor-in-action/|title=See the Samsung Galaxy S5's heart rate monitor in action|newspaper=CNET|access-date=28 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312024212/https://www.cnet.com/news/see-the-samsung-galaxy-s5s-heart-rate-monitor-in-action/|archive-date=12 March 2018|url-status=live}}</ref> IP67-waterbestandheid,<ref name="wccf">{{Cite news|url=http://wccftech.com/galaxy-s5-water-resistance-test/|title=Galaxy S5 Water Resistance: Can It Beat the Pool and Washing Machine?|date=9 April 2014|newspaper=Wccftech|language=en-US|access-date=28 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013225239/http://wccftech.com/galaxy-s5-water-resistance-test/|archive-date=13 October 2017|url-status=live}}</ref> 'n vingerafdrukskandeerder,<ref name="cnet">{{Cite news|url=https://www.cnet.com/pictures/samsung-galaxy-s5s-fingerprint-scanner-in-action-pictures/|title=Samsung Galaxy S5's fingerprint scanner in action (pictures)|newspaper=CNET|access-date=28 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729081531/https://www.cnet.com/pictures/samsung-galaxy-s5s-fingerprint-scanner-in-action-pictures/|archive-date=29 July 2018|url-status=live}}</ref> 4K-video-opname,<ref name="geek">{{Cite news|url=http://www.geek.com/android/shooting-4k-with-the-galaxy-s5-1590697/|title=Shooting 4K with the Galaxy S5 – Geek.com|date=9 April 2014|newspaper=Geek.com|language=en-US|access-date=28 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729141410/https://www.geek.com/android/shooting-4k-with-the-galaxy-s5-1590697/|archive-date=29 July 2018|url-status=live}}</ref> fase-opsporing outofokus plus verbeterde lae-ligfotografie,<ref name="know">{{Cite news|url=http://www.knowyourmobile.com/mobile-phones/samsung-galaxy-s5/22363/samsung-galaxy-s5-camera-how-use-it-pro|title=Samsung Galaxy S5 Camera: How To Use It Like A Pro|newspaper=Know Your Mobile|access-date=28 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229033309/http://www.knowyourmobile.com/mobile-phones/samsung-galaxy-s5/22363/samsung-galaxy-s5-camera-how-use-it-pro|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref> 'n "aflaaiversterker"-funksie<ref>{{Cite news|url=http://www.knowyourmobile.com/devices/samsung-galaxy-s5/22088/samsung-galaxy-s5-how-use-download-booster|title=Samsung Galaxy S5: How To Use Download Booster|newspaper=Know Your Mobile|access-date=28 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171227192931/http://www.knowyourmobile.com/devices/samsung-galaxy-s5/22088/samsung-galaxy-s5-how-use-download-booster|archive-date=27 December 2017|url-status=live}}</ref> en USB 3.0.<ref>{{Cite news|url=https://www.xataka.com/analisis/samsung-galaxy-s5-analisis|title=Samsung Galaxy S5, análisis|last=Penalva|first=Javier|date=23 April 2014|access-date=28 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180710045352/https://www.xataka.com/analisis/samsung-galaxy-s5-analisis|archive-date=10 July 2018|url-status=live}}</ref> Dit het nie die [[termometer]] (temperatuursensor), vogtigheidsmeter en "Storie-album"-funksies van die vorige Galaxy S4 nie, maar het grootliks ''Air View'' en gebaarverwante funksionaliteit geërf. "Quick glance" is vervang met "Air wake-up", wat dit moontlik maak om die slimfoon uit bystandmodus wakker te maak deur 'n vinger oor die nabyheidsensor te beweeg. Die Galaxy S5 is die eerste Samsung-selfoon waar die aanraakknoppie aan die linkerkant van die tuisknoppie 'n taakknoppie in plaas van 'n opsieknoppie is. Dit is ook die laaste selfoon in die Galaxy S-reeks met 'n mikro-SIM- kaart (latere fone gebruik 'n nano-SIM-kaart) en 'n gebruiker-vervangbare battery. Sedert die Galaxy S5 word die modelnommer (bv. ''<code>SM-G900F</code>'') nie meer op die aanskakelskerm vertoon nie. Ander variante van die toestel is die robuuste en waterbestande ''S4 Active'', die goedkoper middelklas S4 Mini, sowel as die hibriede S4 Zoom, wat toegerus is met 'n optiese zoemlens met 10× vergroting, kragtiger Xenon-flits, driepootbevestiging en draaiknoplensring, wat 'n selfoon met 'n toegewyde [[digitale kamera]] kombineer. [[Lêer:Samsung_Galaxy_S5.png|duimnael|Die Samsung Galaxy S5 van 2014]] Die Samsung Galaxy S5 is op 24 Februarie 2014 aangekondig en bied verbeterings teenoor sy voorganger, insluitend 'n hartklopmonitor,<ref name="cnet s5s" /> IP67-waterbestandheid,<ref name="wccf" /> 'n vingerafdrukskandeerder,<ref name="cnet" /> 4K-video-opname,<ref name="geek" /> fase-opsporing outofokus plus verbeterde lae-ligfotografie,<ref name="know" /> 'n "aflaaiversterker"-funksie<ref>{{Cite news|url=http://www.knowyourmobile.com/devices/samsung-galaxy-s5/22088/samsung-galaxy-s5-how-use-download-booster|title=Samsung Galaxy S5: How To Use Download Booster|newspaper=Know Your Mobile|access-date=28 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171227192931/http://www.knowyourmobile.com/devices/samsung-galaxy-s5/22088/samsung-galaxy-s5-how-use-download-booster|archive-date=27 December 2017|url-status=live}}</ref> en USB 3.0.<ref>{{Cite news|url=https://www.xataka.com/analisis/samsung-galaxy-s5-analisis|title=Samsung Galaxy S5, análisis|last=Penalva|first=Javier|date=23 April 2014|access-date=28 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180710045352/https://www.xataka.com/analisis/samsung-galaxy-s5-analisis|archive-date=10 July 2018|url-status=live}}</ref> Dit het nie die [[termometer]] (temperatuur) sensor, vogmeter en "Storie-album"-funksies van die vorige Galaxy S4 nie, maar het grootliks ''Air View'' en gebaarverwante funksionaliteit geërf. "Quick glance" is vervang met "Air wake-up", wat dit moontlik maak om die slimfoon uit bystandmodus wakker te maak deur 'n vinger oor die nabyheidsensor te beweeg. Die Galaxy S5 is die eerste Samsung-selfoon waar die aanraakknoppie aan die linkerkant van die tuisknoppie 'n taakknoppie in plaas van 'n opsieknoppie is. Dit is ook die laaste selfoon in die Galaxy S-reeks met 'n mikro-SIM- kaart (latere fone gebruik 'n nano-SIM-kaart) en 'n gebruiker-vervangbare battery. Sedert die Galaxy S5 word die modelnommer (bv. ''<code>SM-G900F</code>'') nie meer op die aanskakelskerm vertoon nie. == Samsung Galaxy S6 == Die Samsung Galaxy S6-reeks is op 1 Maart 2015 aangekondig met die vrystelling van die Galaxy S6 en S6 edge. Dit dui op 'n teen-utilitaristiese en mode-georiënteerde koers in die Galaxy S-reeks, aangesien dit oor 'n nuwe metaal- en glasstruktuur beskik. <ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/gordonkelly/2015/05/07/samsung-galaxy-s6-review-long-term/|title=Samsung Galaxy S6 Review Long Term: A Brilliant Phone, A Bad Sequel|last=Kelly|first=Gordon|website=Forbes|language=en|publication-date=2015-05-07|access-date=2025-09-05|quote=For starters the early reviews were right: the Galaxy S6 is a massive step forward in premium design.}}</ref> Die Galaxy S6-reeks verbeter sy voorgangers deur die vermoë by te voeg om die foon vinnig met tot 15W te laai met behulp van Qualcomm se Quick Charge 2.0,<ref>{{Cite web|url=http://www.droid-life.com/2015/03/31/so-we-fast-charged-the-samsung-galaxy-s6-and-this-is-what-happened/|title=So, We Fast Charged the Samsung Galaxy S6 and This is What Happened|last=Kellex|date=31 March 2015|website=Droid Life|archive-url=https://web.archive.org/web/20161120172820/http://www.droid-life.com/2015/03/31/so-we-fast-charged-the-samsung-galaxy-s6-and-this-is-what-happened/|archive-date=20 November 2016|access-date=28 December 2016}}</ref> virtuele realiteit (versoenbaar met die Galaxy Gear VR), 'n "Smart Manager"-funksie,<ref>{{Cite news|title=Galaxy S6 owners: here's a feature you should never use – AndroidPIT|url=https://www.androidpit.com/why-you-shouldnt-use-samsung-smart-manager-clean-all|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013224900/https://www.androidpit.com/why-you-shouldnt-use-samsung-smart-manager-clean-all|archive-date=13 October 2017|access-date=28 December 2016|newspaper=AndroidPIT}}</ref> en die vermoë om die koppelvlak met temas aan te pas..<ref>{{Cite news|title=20 Official Samsung Galaxy Themes That Don't Totally Suck|url=http://gs6.wonderhowto.com/news/20-official-samsung-galaxy-themes-dont-totally-suck-0164984/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229034913/http://gs6.wonderhowto.com/news/20-official-samsung-galaxy-themes-dont-totally-suck-0164984/|archive-date=29 December 2016|access-date=28 December 2016|newspaper=WonderHowTo}}</ref> Daar was ook ander variante wat met die S6-reeks vrygestel is, wat die '''Galaxy S6 Active''' (vrygestel op 12 Junie 2015) en die '''Galaxy S6 edge+''' (vrygestel op 13 Augustus 2015, saam met die Galaxy Note5) insluit. [[Lêer:Samsung_Galaxy_S6_S6_Edge_and_S6_Edge_Plus.png|duimnael|Die Samsung Galaxy S6-reeks van 2015]] Die foon het verskeie eerstes binne die reeks gemerk. Dit het funksies soos OIS, vinnige oopmaak van die kamera, en 'n stadige aksie-videomodus bekendgestel. Maar dit is ook die eerste toestel wat die [[Secure Digital|microSD-]] kaartgleuf, Mobile High-Definition Link (MHL)-ondersteuning, waterbeskerming, luggebare en USB 3.0- ondersteuning verwyder. Boonop is die batterye in die Galaxy S6 en Galaxy S6 edge kleiner as die battery in die Galaxy S5, en kan nie deur eindgebruikers vervang word nie. {| class="wikitable" style="text-align: center" ! colspan="2" | !Galaxy S6 ! Galaxy S6 edge ! Galaxy S6 edge+ |- | colspan="2" | '''Vertoon''' | colspan="2" | 5.1" Super AMOLED (1440x2560px) | 5.7" Super AMOLED (1440x2560px) |- | colspan="2" | '''Verwerker''' | colspan="3" | Samsung Exynos 7 Octa 7420 |- | colspan="2" | '''Stoorruimte''' | colspan="2" | 32/64/128&nbsp;GB | 32/64&nbsp;GB |- | colspan="2" | '''RAM''' | colspan="2" | 3&nbsp;GB | 4&nbsp;GB |- | colspan="2" | '''Battery''' | 2550 mAh | 2600 mAh | 3500 mAh |- | rowspan="2" | '''Kamera''' | Agter | colspan="3" | 16 megapieksels, 3840x2160p (4K UHD) video teen 30 rps |- | Voor | colspan="3" | 5 megapieksels, 1440p (QHD) teen 30 rps |- | colspan="2" | '''Ander''' | colspan="3" | nano-SIM-kaartgleuf |} == Samsung Galaxy S7 == [[Lêer:Samsung_Galaxy_S7_and_S7_Edge.png|duimnael|Die Samsung Galaxy S7 en S7 Edge van 2016]] Die Samsung Galaxy S7-reeks is op 21 Februarie 2016 aangekondig met die vrystelling van die '''Galaxy S7''' en '''Galaxy S7 edge'''. Dit het nuwe funksies bekendgestel soos die byvoeging van 'n altyd-aan-skerm-funksie,<ref>{{Cite news|url=http://www.techtimes.com/articles/182391/20161016/samsung-galaxy-s7-s7-edge-get-improved-always-on-display-thanks-to-latest-update.htm|title=Samsung Galaxy S7, S7 Edge Get Improved Always On Display Thanks To Latest Update|date=16 October 2016|newspaper=Tech Times|access-date=28 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013225329/http://www.techtimes.com/articles/182391/20161016/samsung-galaxy-s7-s7-edge-get-improved-always-on-display-thanks-to-latest-update.htm|archive-date=13 October 2017|url-status=live}}</ref> "Dual Pixel"-kamerafunksie vir vinniger outofokus,<ref>{{Cite news|url=http://www.digitaltrends.com/mobile/samsung-dual-pixel-camera-galaxy-s7-sensor/|title=This is the super dual pixel camera sensor inside your flashy new Galaxy S7|date=9 March 2016|newspaper=Digital Trends|language=en-US|access-date=28 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171014035119/https://www.digitaltrends.com/mobile/samsung-dual-pixel-camera-galaxy-s7-sensor/|archive-date=14 October 2017|url-status=live}}</ref> en verbeterde fotografie in lae lig.<ref>{{Cite web|url=http://newatlas.com/galaxy-s7-review-galaxy-s7-edge-review/42536/|title=Samsung Galaxy S7 and S7 edge review: Next-level low-light photography and so much more|date=30 March 2016|website=newatlas.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229033810/http://newatlas.com/galaxy-s7-review-galaxy-s7-edge-review/42536/|archive-date=29 December 2016|access-date=28 December 2016}}</ref> Waterbestandheid (IP68) en 'n microSD-kaartleser is terugbesorg,<ref>{{Cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tech/how-waterproof-galaxy-s7-put-7539315|title=How waterproof is the Galaxy S7? We put Samsung's new smartphone to the test|last=Curtis|first=Sophie|date=11 March 2016|newspaper=mirror|access-date=28 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171223020932/http://www.mirror.co.uk/tech/how-waterproof-galaxy-s7-put-7539315|archive-date=23 December 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.androidcentral.com/things-know-about-samsung-galaxy-s7s-sd-card-slot|title=8 things to know about the Samsung Galaxy S7's SD card slot|date=6 April 2016|newspaper=Android Central|access-date=28 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112172139/https://www.androidcentral.com/things-know-about-samsung-galaxy-s7s-sd-card-slot|archive-date=12 January 2018|url-status=live}}</ref> wat albei op die Galaxy S5 teenwoordig was, maar nie een op die Galaxy S6 nie. Die IR-blaster is egter van die Galaxy S7 verwyder.<ref>{{Cite news|url=http://www.androidbeat.com/2016/02/samsung-galaxy-s7-ir-blaster/|title=Does Samsung Galaxy S7 and S7 edge come with an IR blaster?|date=23 February 2016|newspaper=Android Beat {{!}} Android News, Hacks, Apps, Tips & Reviews Blog|language=en-US|access-date=28 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171014034036/http://www.androidbeat.com/2016/02/samsung-galaxy-s7-ir-blaster/|archive-date=14 October 2017|url-status=live}}</ref> Nog 'n variant in hierdie reeks, die '''Galaxy S7 active''', is op 6 Junie 2016 vrygestel. {| class="wikitable" style="text-align: center" ! colspan="2" | !Galaxy S7 ! Galaxy S7 edge |- | colspan="2" | '''Vertoon''' | 5.1" Super AMOLED (1440x2560px) | 5.5" Super AMOLED (1440x2560px) |- | colspan="2" | '''Verwerker''' | colspan="2" | Samsung Exynos 8890<br /><br /><br /><br /> Qualcomm Snapdragon 820 |- | colspan="2" | '''Stoorruimte''' | colspan="2" | 32 '''<ref>{{Cite web|url=https://www.gsmarena.com/only_32gb_galaxy_s7_and_galaxy_s7_edge_will_be_available_in_us_and_some_european_markets_at_launch-news-16806.php|title=Only 32&nbsp;GB Galaxy S7/S7 edge will be available in US and some European markets|date=2016-02-22|website=GSMArena.com}}</ref>''' /64/128&nbsp;GB |- | colspan="2" | '''RAM''' | colspan="2" | 4&nbsp;GB |- | colspan="2" | '''Battery''' | 3000 mAh | 3600 mAh |- | rowspan="2" | '''Kamera''' | Agter | colspan="2" | 12 megapieksels, 3840x2160p (4K UHD) video teen 30 rps<br /><br /><br /><br /> 1080p (Volle HD) teen 30/60 rps<br /><br /><br /><br /> Stadige aksie 720p (HD) teen 240 rps |- | Voor | colspan="2" | 5 megapieksels, 1440p (QHD) teen 30 rps |} == Samsung Galaxy S8 == [[Lêer:Samsung_Galaxy_S8_and_S8_Plus.png|duimnael|Die Samsung Galaxy S8 en S8+ van 2017]] Samsung het die Samsung Galaxy S8-reeks slimfone op 27 Maart 2017 aangekondig. Hulle beskik oor 'n iris-skandeerder, wat die eerste van die twee S-reeks toestelle sou wees om dit te beskik. S Voice is ook vervang deur Bixby. Daarbenewens is die mikroUSB- poort vervang deur 'n USB-C 3.0-poort, en die fisiese tuisknoppie en kapasitiewe knoppies is vervang deur skermknoppies. Alle vorige Galaxy S-reeks slimfone het 'n 16:9-aspekverhouding gehad wat vir die eerste keer op die Galaxy S8 (18.5:9) vervang is. 'n Nuwe kenmerk genaamd Samsung DeX is bygevoeg, wat die foon toelaat om 'n rekenaargebruikerskoppelvlak te kry wanneer dit aan 'n monitor gekoppel word. Nog 'n variant onder hierdie reeks, die '''Galaxy S8 active''', is op 7 November 2017 vrygestel. {| class="wikitable" style="text-align: center" ! colspan="2" | !Galaxy S8 ! Galaxy S8+ |- | colspan="2" | '''Vertoon''' | 5.8" Super AMOLED (1440x2960px) | 6.2" Super AMOLED (1440x2960px) |- | colspan="2" | '''Verwerker''' | colspan="2" | Samsung Exynos 8895<br /><br /><br /><br /> Qualcomm Snapdragon 835 |- | colspan="2" | '''Stoorruimte''' | 64&nbsp;GB | 64/128&nbsp;GB |- | colspan="2" | '''RAM''' | 4&nbsp;GB | 4/6&nbsp;GB |- | colspan="2" | '''Battery''' | 3000 mAh | 3500 mAh |- | rowspan="2" | '''Kamera''' | Agter | colspan="2" | 12 megapieksels, 3840x2160p (4K UHD) video teen 30 rps<br /><br /><br /><br /> 1080p (Volle HD) teen 30/60 rps<br /><br /><br /><br /> Stadige aksie 720p (HD) teen 240 rps |- | Voor | colspan="2" | 8 megapieksels, 1440p (QHD) teen 30 rps |} == Samsung Galaxy S9 == Die Samsung Galaxy S9 -reeks is op 25 Februarie 2018 by die Mobile World Congress onthul, met 'n verbeterde kamera, herontwerpte agterpaneel en verbeterde interne dele. Die vingerafdrukskandeerder aan die agterkant is na onder die agterste kamera verskuif, en die oorfone word 'n bykomende luidspreker vir stereoklank. Dit is die eerste vlagskipfoon van Samsung wat opname van 2160p (4K) teen 60 rame per sekonde (twee keer soveel as die vorige Galaxy S5 tot S8), 1080p@240 rame per sekonde (vier keer soveel as die S5 tot S8) en ''super stadige aksie'' teen 960 rame per sekonde vir 'n beperkte duur ondersteun. <ref name="GSMArena-S9-Video">{{Cite web|url=https://www.gsmarena.com/samsung_galaxy_s9-review-1734p8.php|title=Samsung Galaxy S9 video recording review — GSM Arena|archive-url=https://web.archive.org/web/20200709114320/https://www.gsmarena.com/samsung_galaxy_s9-review-1734p8.php|archive-date=9 July 2020|access-date=9 July 2020}}</ref><ref name="S9-S8-Note8">{{Cite web|url=https://www.gsmarena.com/compare.php3?idPhone1=8966&idPhone2=8161&idPhone3=8505|title=Specification sheet comparison between the Galaxy S9, S8 and Note 8 on GSM Arena|archive-url=https://web.archive.org/web/20200709114625/https://www.gsmarena.com/compare.php3?idPhone1=8966&idPhone2=8161&idPhone3=8505|archive-date=9 July 2020|access-date=9 July 2020}}</ref> Die eerste twee raamtempo's is die eerste toename in die reeks sedert die 2014 Samsung Galaxy S5. [[Lêer:Samsung_Galaxy_S9_and_S9_Plus.png|duimnael|Die Samsung Galaxy S9 en S9+ van 2018]] Die kamera het 'n veranderlike [[Lensopening|diafragma]] wat kan wissel tussen 1.5 en 2.4, wat dit die eerste selfoon sedert die 2009 Nokia N86 met 'n kamera met veranderlike diafragma maak.<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2018/2/27/17057322/samsung-galaxy-s9-dual-aperture-camera-mwc-2018|title=The Galaxy S9's dual-aperture camera is great marketing|date=27 February 2018|website=theverge}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/circuitbreaker/2018/3/13/17115280/samsung-galaxy-s9-camera-variable-aperture-gif-video|title=This is the best look at the Galaxy S9's variable aperture you'll ever get|date=13 March 2018|website=theverge}}</ref> 'n Daaropvolgende sagteware-opdatering het die funksie om die gebruiker te waarsku oor foute in foto's soos knipende oë en "blur", wat die eerste keer op die Galaxy Note 9 geïmplementeer is, opgegradeer.<ref>{{Cite web|url=https://www.tizenhelp.com/samsung-galaxy-s9-will-receive-ai-camera-features/|title=Samsung Galaxy S9 Will Receive AI Camera Features – TizenHelp|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917231738/https://www.tizenhelp.com/samsung-galaxy-s9-will-receive-ai-camera-features/|archive-date=17 September 2021|access-date=17 September 2021}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center" ! colspan="2" | !Galaxy S9 ! Galaxy S9+ |- | colspan="2" | '''Vertoon''' | 5.8" Super AMOLED (1440x2960px) | 6.2" Super AMOLED (1440x2960px) |- | colspan="2" | '''Verwerker''' | colspan="2" | Samsung Exynos 9810<br /><br /><br /><br /> Qualcomm Snapdragon 845 |- | colspan="2" | '''Stoorruimte''' | 64/128/256&nbsp;GB | 64/128/256&nbsp;GB |- | colspan="2" | '''RAM''' | 4&nbsp;GB | 6&nbsp;GB |- | colspan="2" | '''Battery''' | 3000 mAh | 3500 mAh |- | rowspan="2" | '''Kamera''' | Agter | 12 megapieksels, 3840×2160p (4K UHD) video teen 30/60 rps<br /><br /><br /><br /> 1080p (FHD) teen 30/60 rps<br /><br /><br /><br /> Stadige aksie: 1080p@204 rps of 720p@240 rps | '''Hoof''' : 12 megapieksels<br /><br /><br /><br /> '''Telefoto''' : 12 megapieksels<br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /> '''Video''' : 3840×2160p (4K UHD) video teen 30 rps<br /><br /><br /><br /> 1080p (Volle HD) teen 30/60 rps<br /><br /><br /><br /> Stadige aksie 720p (HD) teen 240 rps |- | Voor | 8 megapieksels, 1440p (QHD) teen 30 rps | 8 megapieksels, 1440p (QHD) teen 30 rps |} == Samsung Galaxy S10 == Samsung het die Galaxy S10- reeks op 20 Februarie 2019 aangekondig om die 10de herdenking van die S-reeks te herdenk. Dit het baie nuwe funksies bekendgestel, soos 'n ultrasoniese vingerafdrukskandeerder in die skerm, 'n ultrawye lens, omgekeerde draadlose laai, 5G en Samsung se eerste gaatjie-pons-selfiekamera-ontwerp. Die Galaxy S10-reeks het die One UI- sagteware vir die eerste keer met Android 9 Pie bekendgestel. Die aspekverhouding is weer op die Galaxy S10-reeks verander vanaf die Galaxy S8-reeks, wat nou 'n 19:9-skerm het. Vir die eerste keer sedert die Galaxy S5 keer die reeks terug na die gebruik van plastiek vir die agterpaneel, wat later ook op die A-reeks en die basiese Galaxy Note dieselfde jaar gesien sou word. Die enigste uitsonderings is die Plus-modelle en die S10 5G wat steeds 'n glasagterpaneel het. Die laaispoed bo 15W wat deur die S10 5G en S10 Lite ondersteun word, is die eerste toename op Samsung se vlagskip-slimfone sedert die 2014 Samsung Galaxy Note 4.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/how-to-charge-samsung-galaxy-s10-faster|title=How to charge your Samsung Galaxy S10 faster in 2 simple ways|last=Johnson|first=Dave|date=2019-11-18|website=Business Insider}}</ref> [[Lêer:Samsung_Galaxy_S10+.png|duimnael|Die Samsung Galaxy S10+]] In Januarie 2020 is die '''Galaxy S10 Lite''' vrygestel, 'n middelklas-variant van die S10 wat dieselfde kameras en werkverrigting bevat, maar met laer kenmerke, 'n hoër skerm en 'n herontwerpte agterkamera-opstelling wat die middelposisionering wat sedert die Galaxy S II in 2011 gebruik is, laat vaar. {| class="wikitable" style="text-align: center" ! colspan="3" | !Galaxy S10e ! Galaxy S10 ! Galaxy S10+ ! Galaxy S10 5G ! Galaxy S10 Lite 5G |- | colspan="3" | '''Vertoon''' | 5.8" Dinamiese AMOLED (2280x1080px) | 6.1" Dinamiese AMOLED (3040x1440px) | 6.4" Dinamiese AMOLED (3040x1440px) | 6.7" Dinamiese AMOLED (3040x1440px) | 6.7" Super AMOLED (2400x1080px) |- | colspan="3" | '''Verwerker''' | colspan="4" | Samsung Exynos 9820<br /> Qualcomm Snapdragon 855 | Qualcomm Snapdragon 855 |- | colspan="3" | '''Stoorruimte''' | 128/256&nbsp;GB (uitbreibaar) | 128/512&nbsp;GB (uitbreibaar) | 128 / 512&nbsp;GB / 1&nbsp;TB (uitbreibaar) | 256 / 512&nbsp;GB (nie-uitbreibaar) | 128&nbsp;GB (uitbreibaar) |- | colspan="3" | '''RAM''' | 6/8&nbsp;GB | 8&nbsp;GB | 8/12&nbsp;GB | 8&nbsp;GB | 6/8&nbsp;GB |- | colspan="3" | '''Battery''' | 3100 mAh | 3400 mAh | 4100 mAh | 4500 mAh | 4500 mAh |- | rowspan="6" | '''Kamera''' | rowspan="5" | Agter | Hoof | colspan="4" | 12 megapieksels | 48 megapieksels |- | Ultrawyd | colspan="4" | 16 megapieksels | 12 megapieksels |- | Telefoto|{{N/a}} | colspan="3" | 12 megapieksels| |- | Makro|colspan="4" | 5 megapieksels |- | Video | colspan="4" | 3840x2160p (4K UHD) video teen 30/60 fps<br /> 1080p (Volle HD) teen 30/60 fps<br /> Stadige aksie teen 1080p@240fps of 720p@960 fps | 3840x2160p (4K UHD) video teen 30/60 fps, 1080p (Volle HD) teen 30/60 fps of stadige aksie 1080p@240 fps |- | colspan="2" | Voor | colspan="2" | 10 megapieksels<br /> 3840x2160p (4K UHD) teen 30/60 fps<br /> 1080p (Volle HD) teen 30 fps | 10 megapixels, 8 megapixels<br /><br />3840x2160p (4K UHD) teen 30/60 fps<br />1080p (Volle HD) teen 30 fps | 10 megapixels, 8 megapieksels, ToF (vlugtyd)<br /> 3840x2160p (4K UHD) teen 30/60 fps<br />1080p (Volle HD) teen 30 fps | 32 megapieksels<br /> 1080p (Volle HD) teen 30 fps |- | colspan="3" | '''Ander''' | Sy-gemonteerde vingerafdruksensor<br /> Omgekeerde draadlose laai (Qi-gesertifiseerd)<br /> WiFi 6 | colspan="2" | Ultrasoniese (in-skerm) vingerafdruksensor<br /> Omgekeerde draadlose laai (Qi-gesertifiseerd)<br /> WiFi 6 | ToF-sensor<br /><br /><br /><br /> Ultrasoniese (in-skerm) vingerafdruksensor<br /> Omgekeerde draadlose laai (Qi-gesertifiseerd)<br /> WiFi 6 | Optiese (in-skerm) vingerafdruksensor<br /> WiFi 6 |} == Verwysings == {{Verwysings|2}} [[Kategorie:Selfone]] 6dtxqo5syy7nx5nvclv0ws3mnzglvj5 0 456302 2964852 2925062 2026-09-03T18:06:29Z Jcb 223 2964852 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sokkerspeler |name = Kamila Beregszásziová |image = [[Lêer:Kamila Beregszásziová - Slovenská ženská futbalová reprezentantka 2001.jpg|220px]] |image_size = 220px |caption = Kamila Beregszásziová in die uitrusting van die Slowaakse vrouenasionale span (2001) |fullname = Kamila Beregszásziová |birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1980|5|3|df=yes}} |birth_place = [[Košice]], [[Slowakye]] |height = 1,70&nbsp;m |position = Voorspeler |currentclub = haar loopbaan beëindig |clubnumber = 8 |youthyears1 = |years1 = 1995–2001 |clubs1 = [[Olympia Košice]] |caps1 = 120 |goals1 = 131 |nationalyears1 = 1996–1997 |nationalteam1 = Slowakye o/18 |nationalcaps1 = 5 |nationalgoals1 = 2 |nationalyears2 = 1996–2001 |nationalteam2 = [[Slowaakse nasionale vrouesokkerspan|Slowakye]] |nationalcaps2 = 32 |nationalgoals2 = 18 |club-update = 1 Januarie 2002 }} '''Kamila Beregszásziová''' (gebore 3 Mei 1980) is ’n voormalige Slowaakse sokkerspeler. Sy het op 16-jarige ouderdom haar debuut vir die senior nasionale span van Slowakye gemaak.<ref>{{cite web |url=https://futbalsfz.sk/reprezentacia/hrac/5d654f9286dc8b72382766db/kamila-beregszasziova/?sectionId= |title=Reprezentantka – Ženy A |website=futbalsfz.sk |language=sk |access-date=2025-01-22 }}</ref> In haar tweede internasionale wedstryd het sy teen Noorweë, destyds die regerende wêreldkampioen, gespeel.<ref name="sme">{{cite web |url=https://www.sme.sk/c/2080764/predsudkom-uz-odzvonilo-spytali-sme-sa-kamily-beregszasziovej-hracky-kosickej-olympie-a-reprezentantky-slovenska-vo-futbale.html |title=Mať šestnásť rokov a byť reprezentantkou v seniorskom športe nie je každodenná vec |website=sme.sk |language=sk }}</ref><ref name="f7087">{{cite web |url=https://futbalsfz.sk/zapas/602536caad4f3f00125f816a/?sectionId=7087 |title=Slowakye – Noorweë, kwalifikasie vir die UEFA Europese Kampioenskap vir vroue 1997 |website=futbalsfz.sk |language=sk }}</ref> In 2001 is sy opgeneem in die eerste ''FIFA Women’s World Player of the Year''-verkiesing, die eerste wêreldwye individuele FIFA-toekenning vir vrouesokker. Sy het 20ste geëindig.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/articles/a-brief-history-of-the-best |title=A brief history of The Best |website=FIFA |language=en }}</ref><ref name="akamai">{{cite web |url=http://a1801.g.akamai.net/f/1801/2004/3d/www.fifa.com/events/playergala/2001/results/wp2001pw.pdf |title=FIFA Women’s World Player 2001 – Uitslae |website=FIFA |language=en |access-date=2025-01-22 |archive-date=2004-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040914205842/http://a1801.g.akamai.net/f/1801/2004/3d/www.fifa.com/events/playergala/2001/results/wp2001pw.pdf |url-status=dead }}</ref> Sy was ook die enigste verteenwoordiger van Slowakye wat in 2001 in die finale ranglys óf van die FIFA Women's World Player the Year óf die FIFA World Player of the Year verskyn het.<ref name="fifa2001women">{{cite web |title=FIFA Women's World Player 2001 – Results by player |url=http://www.fifa.com/events/playergala/2001/results/wp2001pw.pdf |publisher=FIFA |archive-url=https://web.archive.org/web/20020415230605/http://www.fifa.com/events/playergala/2001/results/wp2001pw.pdf |archive-date=15 April 2002 |access-date=18 January 2025 }}</ref><ref name="fifa2001men">{{cite web |title=FIFA World Player 2001 – Results by player |url=http://www.fifa.com/events/playergala/2001/results/wp2001pm.pdf |publisher=FIFA |archive-url=https://web.archive.org/web/20050521013751/http://www.fifa.com/events/playergala/2001/results/wp2001pm.pdf |archive-date=21 May 2005 |access-date=18 January 2025 }}</ref> Sy het haar sokkerloopbaan aan die begin van 2002 op 21-jarige ouderdom beëindig.<ref>{{cite web |url=https://korzar.sme.sk/c/4663269/olympia-pred-startom-jarnej-casti-bez-beregszasziovej-bez-pilcika.html |title=Olympia pred štartom jarnej časti: bez Beregszásziovej, bez Pilčíka! |website=korzar.sme.sk |language=sk }}</ref> == Klubloopbaan == Beregszásziová het in 1995 vir '''Olympia Košice''' begin speel. Sy het 131 doele in 120 wedstryde vir die klub aangeteken.<ref name="korzar">{{cite web |url=https://korzar.sme.sk/c/4700606/svoj-sty-ligovy-gol-brala-kamila-beregszasziova-uplne-samozrejme.html |title=Onderhoud en statistiek – Beregszásziová |website=Korzár |language=sk |access-date=2025-01-22 }}</ref> Tydens haar aktiewe loopbaan het sy terselfdertyd aan die '''Techniese Universiteit Košice''' studeer.<ref name="korzar" /> == Internasionale loopbaan == Sy het haar debuut vir Slowakye op 14 Augustus 1996 teen Finland in ’n UEFA-kwalifiseringswedstryd gespeel.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/womenseuropeanqualifiers/match/51982--finland-vs-slovakia/ |title=Finland – Slowakye |website=UEFA |language=en |access-date=2025-01-22 }}</ref> [[File:Kamila Beregszasziova vs Norway 1996 world champions.jpg|thumb|200px|left|Kamila Beregszásziová (nr. 14) tydens ’n UEFA Vroue-Euro 1997 kwalifiseringswedstryd teen Noorweë op 31 Augustus 1996 in Levice, op 16-jarige ouderdom.]] Op 16-jarige ouderdom het sy teen Noorweë, die destydse regerende wêreldkampioen, in ’n UEFA Vroue-Euro 1997 kwalifiseringswedstryd gespeel.<ref name="sme" /><ref name="f7087" /> Sy het 18 doele in 32 internasionale wedstryde aangeteken. Van hierdie doele was 13 in amptelike kwalifiseringswedstryde.<ref>{{cite web |url=https://futbalsfz.sk/reprezentacia/zeny-a/statistiky/ |title=Statistiek van die nasionale span – SFZ |website=futbalsfz.sk |language=sk |access-date=2025-01-22 }}{{Dooie skakel|date=Desember 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In die kwalifikasie vir die FIFA Vroue-WK 2003 het sy vier doele aangeteken in Slowakye se 7–0 oorwinning teen Bosnië-Herzegovina.<ref>{{cite web |url=https://dikda.snk.sk/uuid/uuid:89594a27-95ba-42e5-a443-ddf3b742ffeb |title=Wedstrydverslag – Slowakye vs Bosnië-Herzegovina |website=Slowaakse Nasionale Biblioteek |language=sk |access-date=2025-01-22 }}</ref> == Erkenning == * '''20ste plek – FIFA Women’s World Player of the Year (2001)'''<ref name="akamai" /> == Verwysings == {{verwysings}} {{DEFAULTSORT:Beregszásziová, Kamila}} [[Kategorie:Geboortes in 1980]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Slowaakse sokkerspelers]] r0r9bzmrhord9br5z72jn87ojlz2kbq 0 457036 2964915 2955952 2026-09-03T22:30:31Z Jcb 223 2964915 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Virginia-Apgar-July-6-1959.jpg|duimnael|Virginia Apgar, Uitvinder van die APGAR-telling, 6 Julie 1959.]] '''Virginia Apgar''' (7 Junie 1909{{Spaced ndash}} 7 Augustus 1974) was 'n Amerikaanse [[Dokter|geneesheer]], obstetriese narkotiseur<ref name="bio">{{Cite web|url=https://profiles.nlm.nih.gov/spotlight/cp/feature/biographical-overview|title=Biographical Overview|date=2019-03-13|website=Virginia Apgar - Profiles in Science|language=en|access-date=2026-01-03}}</ref> en mediese navorser,<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2016/03/07/tech/gallery/women-in-science/index.html|title=These are the most important women in the history of science|last=Esra Gurkan|date=March 8, 2016|website=CNN.com|publisher=CNN official website|access-date=February 2, 2021}}</ref> veral bekend as die uitvinder van die Apgar-telling, 'n manier om die gesondheid van 'n pasgebore kind onmiddellik na geboorte vinnig te bepaal om sodoende babasterftes te bekamp.<ref name="ray">{{Cite journal |last=Ray |first=Andrew R. |last2=Haines |first2=Daniel |last3=Grell |first3=Ryan |last4=Ray |first4=Andrew R. |last5=Haines |first5=Daniel |last6=Grell |first6=Ryan |date=2024-05-26 |title=Virginia Apgar (1909-1974): The Mother of Neonatal Resuscitation |url=https://cureus.com/articles/259036-virginia-apgar-1909-1974-the-mother-of-neonatal-resuscitation |journal=Cureus |language=en |volume=16 |issue=5 |doi=10.7759/cureus.61115 |issn=2168-8184}}</ref> In 1952 het sy die 10-punt Apgar-telling ontwikkel om dokters en verpleegkundiges te help om die status van pasgebore babas te bepaal. Die Apgar-toets, wat een minuut en vyf minute na geboorte gegee word, meet 'n kind se asemhaling, velkleur, reflekse,<ref>{{Cite web|url=https://www.physio-pedia.com/Reflexes|title=Reflexes|website=Physiopedia|language=en|access-date=2022-04-20}}</ref> beweging en hartklop. 'n Vriend het gesê: "Sy het waarskynlik meer as enige ander geneesheer gedoen om die uitdagings van geboortedefekte uit die agterkamers te bring." Sy was 'n leier op die gebied van narkose en teratologie, en het obstetriese oorwegings in die gevestigde veld van neonatologie bekendgestel. == Vroeë lewe en opvoeding == [[Lêer:Virginia_Apgar_playing_her_violin.jpg|links|duimnael|237x237px|Apgar speel haar viool in 'n veld in 1920]] Apgar, die jongste van drie kinders, is gebore en getoë in Westfield, New Jersey, as die dogter van Helen May (Clarke) en Charles Emory Apgar.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Calmes |first=Selma H |date=May 2015 |title=Dr. Virginia Apgar and the Apgar Score: How the Apgar Score Came to Be |journal=Anesthesia & Analgesia |volume=120 |issue=5 |pages=1060–4 |doi=10.1213/ANE.0000000000000659 |pmid=25899273 |doi-access=free}}</ref> Haar pa was 'n sakebestuurder en amateur-sterrekundige wie se [[Amateurradio|amateurradiowerk]] 'n spioenasienetwerk tydens die Eerste Wêreldoorlog blootgelê het.<ref>{{Cite web|url=http://www.apgarfamily.org/node/28|title=Charles Emory Apgar -- "The Wireless Wizard" {{!}} Apgar Family Association|website=www.apgarfamily.org|access-date=2026-01-03}}</ref> Haar ouer broer is vroeg aan [[tuberkulose]] oorlede, en haar ander broer het 'n chroniese siekte gehad.<ref>{{Cite web|url=https://alumnae.mtholyoke.edu/blog/the-life-and-legacy-of-virginia-apgar-29/|title=The Life and Legacy of Virginia Apgar ’29 – Alumnae Association|language=en|access-date=2026-01-03}}</ref> Sy het in 1925 aan die Westfield Hoërskool gegradueer, wetende van jongs af dat sy 'n dokter wou word.<ref name="papers">{{Cite web|url=https://profiles.nlm.nih.gov/CP/Views/Exhibit/narrative/biographical.html|title=The Virginia Apgar Papers: biographical information|website=Profiles in Science|publisher=National Library of Medicine|archive-url=https://archive.today/20061006182741/http://profiles.nlm.nih.gov/CP/Views/Exhibit/narrative/biographical.html|archive-date=October 6, 2006|access-date=May 17, 2014}}</ref> Apgar het in 1929 aan ''Mount Holyoke College'' gegradueer, waar sy dierkunde met fisiologie en chemie as byvakke gestudeer het.<ref>{{Cite journal |last=Elashmawy |first=Ahmed |last2=Haq |first2=Anas |last3=Federico |first3=Angelo |last4=Chokr |first4=Mohammadali |last5=Bazzi |first5=Ali J. |last6=Elashmawy |first6=Ahmed |last7=Haq |first7=Anas |last8=Federico |first8=Angelo |last9=Chokr |first9=Mohammadali |last10=Bazzi |first10=Ali J. |date=2024-09-12 |title=Scoring for Life: The Legacy of Virginia Apgar in Neonatal Medicine |url=https://cureus.com/articles/283069-scoring-for-life-the-legacy-of-virginia-apgar-in-neonatal-medicine |journal=Cureus |language=en |volume=16 |issue=9 |doi=10.7759/cureus.69281 |issn=2168-8184}}</ref> In 1933 het sy vierde in haar jaargroep aan die ''Columbia University College of Physicians and Surgeons'' (P&S) gegradueer<ref name="march">{{Cite web|url=https://www.marchofdimes.org/about-us/mission/history/virginia-apgar-md|title=Virginia Apgar, M.D.|website=www.marchofdimes.org|language=en|access-date=2026-01-03}}</ref> en in 1937 het sy 'n residensie in chirurgie by P&S voltooi. Sy is deur Allen Whipple, die voorsitter van chirurgie by die Columbia Presbiteriaanse Mediese Sentrum, ontmoedig om haar loopbaan as chirurg voort te sit. Hy het aangevoer dat hy baie vroue gesien het wat probeer het om suksesvolle chirurge te wees en uiteindelik misluk het. Hy het haar eerder aangemoedig om narkose te beoefen, omdat hy van mening was dat vooruitgang in narkose nodig was om insgelyks chirurgie verder te bevorder. Hy het gevoel dat sy die "energie en vermoë" gehad het om 'n beduidende bydrae te lewer.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://cfmedicine.nlm.nih.gov/physicians/biography_12.html|title=Changing the Face of Medicine: Virginia Apgar|date=June 3, 2015|website=U.S. National Library of Medicine|access-date=April 24, 2018}}</ref> Nadat sy besluit het om haar loopbaan in narkose voort te sit, het sy ses maande lank onder Ralph Waters aan die Universiteit van Wisconsin-Madison studeer, waar hy die eerste sentrum in narkose in die Verenigde State gestig het.<ref>{{Cite web|url=https://rcoa.ac.uk/prof-ralph-milton-waters|title=Prof Ralph Milton Waters {{!}} The Royal College of Anaesthetists|website=rcoa.ac.uk|language=en|access-date=2026-01-03}}</ref> In 'n foto van Waters en sy interns uit 1937 is sy die enigste vrou tussen Waters en vyftien ander mans. Sy het toe vir 'n verdere ses maande onder Emery Rovenstine in New York by die Bellevue-hospitaal gestudeer.<ref name=":2" /> Sy het in 1937 'n sertifisering as 'n narkotiseur ontvang,<ref name="amschler">{{Cite book |last=Amschler |first=Denise |title=Women in World History: A biographical encyclopedia |title-link=Women in World History |publisher=Gale |year=1999 |isbn=0-7876-4071-9 |editor-last=Commire |editor-first=Anne |pages=415–418 |chapter=Apgar, Virginia (1909-1974)}}</ref> en in 1938 na P&S teruggekeer as direkteur van die nuutgestigte afdeling narkose.<ref name="changingface">{{Cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/changingthefaceofmedicine/physicians/biography_12.html|title=Dr. Virginia Apgar|website=Changing the Face of Medicine|publisher=National Library of Medicine|archive-url=https://web.archive.org/web/20031016135656/http://www.nlm.nih.gov/changingthefaceofmedicine/physicians/biography_12.html|archive-date=October 16, 2003|access-date=May 23, 2014}}</ref> Sy het later 'n meestersgraad in openbare gesondheid aan die Johns Hopkins Skool vir Higiëne en Openbare Gesondheid ontvang en in 1959 gegradueer.<ref>{{Cite web|url=https://www.woodlibrarymuseum.org/archive/virginia-apgar/|title=The Virginia Apgar, M.D. Collection|website=Wood Library-Museum of Anesthesiology (WLM)|language=en-US|access-date=2026-01-03}}</ref> == Werk en navorsing == Apgar was die eerste vrou wat aan die hoof van 'n spesialis afdeling by die Columbia Presbiteriaanse Mediese Sentrum (nou New York-Presbiteriaanse Hospitaal) en die ''Columbia University College of Physicians and Surgeons'' gestaan het. In samewerking met Allen Whipple het sy P&S se narkose-afdeling begin. Sy is in beheer van die afdeling se administratiewe pligte geplaas en is ook getaak met die koördinering van die personeel van die afdeling en die gepaardgaande werksladings dwarsdeur die hospitaal. Gedurende 'n groot deel van die 1940's was sy 'n administrateur, onderwyser, werwer, koördineerder en praktiserende geneesheer.<ref>{{Cite web|url=https://joewilderarts.com/dr-virginia-apgar-the-pioneer-the-woman-changed-the-face-of-medicine/|title=Dr Virginia Apgar The Pioneer, The Woman, CHANGED THE FACE OF MEDICINE.|last=Bruce|date=2021-10-27|website=Joe Wilder MD|language=en-US|access-date=2026-01-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vagelos.columbia.edu/departments-centers/faculty-initiatives/virginia-apgar-academy/virginia-apgar|title=Virginia Apgar|date=2018-02-05|website=Vagelos College of Physicians and Surgeons|language=en|access-date=2026-01-03}}</ref> [[Lêer:Virginia_Apgar.jpg|alt=Dr. Virginia Apgar, standing, facing right, examining baby with stethoscope.|regs|duimnael|313x313px|Apgar ondersoek 'n [[Baba|pasgebore baba]] in 1966]] Dit was dikwels moeilik om mediese personeel vir die program te vind, aangesien vooruitgang in die mediese veld toe eers redelik onlangs die blote toediening van narkose tot narkose as 'n volwaardige mediese spesialisgebied, beskou het. Nuwe narkotiseurs het ook die kritiese oog van ander dokters, veral chirurge, in die gesig gestaar wat nie daaraan gewoond was om 'n narkose-gespesialiseerde mediese dokter in die operasiesaal teenwoordig te hê nie. Hierdie probleme het gelei tot uitdagings met die verkryging van befondsing en ondersteuning vir die afdeling. Met Amerika se toetrede tot [[Tweede Wêreldoorlog|die Tweede Wêreldoorlog]] in 1941, het heelwat professionele persone in die mediese professie by die gewapende magte aangesluit om die oorlogspoging te ondersteun, wat toe 'n ernstige personeelprobleem vir plaaslike hospitale, insluitend Apgar se afdeling, geskep het.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://profiles.nlm.nih.gov/spotlight/cp/feature/biographical|title=The Virginia Apgar Papers|date=September 21, 2017|website=U.S. National Library of Medicine: National Institutes of Health|access-date=April 24, 2018}}</ref> Toe die oorlog in 1945 eindig, was daar hernude belangstelling in narkose onder terugkerende dokters, en die personeelprobleem vir Apgar se afdeling is vinnig opgelos. Die spesialisgebied se groeiende gewildheid en Apgar se ontwikkeling van die residensieprogram het P&S aangespoor om dit in 1949 as 'n amptelike akademiese departement te vestig. As gevolg van haar gebrek aan navorsingsuitsette (weens haar fokus op kliniese werk), is Apgar nie volgens verwagting as die hoof van die departement aangestel nie en is die pos aan haar kollega, Emmanuel Papper, gegee. Apgar is 'n fakulteitspos by P&S aangebied.<ref name="bio" /> === Verloskunde === In 1949 het Apgar die eerste vrou geword wat 'n [[Professor|vol professor]] by P&S geword het, waar sy tot 1959 aangebly het.<ref>{{Cite web|url=https://profiles.nlm.nih.gov/spotlight/cp/feature/biographical|title=Biographical Overview|date=2019-03-13|website=Virginia Apgar - Profiles in Science|language=en|access-date=2026-01-03}}</ref> Gedurende hierdie tyd het sy ook kliniese en navorsingswerk gedoen by die geaffilieerde Sloane-hospitaal vir vroue, wat steeds 'n afdeling van die New York-Presbiteriaanse-hospitaal is. In 1953 het sy die eerste toets, genaamd die Apgar-telling, bekendgestel om die gesondheid van pasgebore babas te bepaal. Tussen die 1930's en die 1950's het die kindersterftesyfer in die Verenigde State afgeneem, maar die aantal babasterftes binne die eerste 24 uur na geboorte het konstant gebly. Apgar het hierdie tendens opgemerk en begin om metodes te ondersoek om die babasterftesyfer spesifiek binne die eerste 24 uur van die baba se lewe te kan verlaag. In haar kapasiteit as obstetriese narkotiseur kon Apgar tendense raaksien en dokumenteer wat gesonde babas van babas in nood onderskei het.<ref>{{Cite web|url=http://www.smj.org.sg/article/virginia-apgar-1909%E2%80%931974-apgar-score-innovator|title=Virginia Apgar (1909–1974): Apgar score innovator {{!}} SMJ|website=www.smj.org.sg|language=en|access-date=2026-01-03}}</ref> Hierdie ondersoek het gelei tot 'n gestandaardiseerde punte toedeling stelsel wat gebruik word om 'n pasgeborene se gesondheid na geboorte te bepaal, na wat verwys word as die pasgeborene se "Apgar-telling". Elke pasgeborene kry naamlik 'n telling van 0, 1 of 2 (’n telling van 2 beteken dat die pasgeborene in optimale toestand is, 0 in nood) in elk van die volgende kategorieë: hartklop, asemhaling, kleur, spiertonus en refleksprikkelbaarheid. Saamgestelde tellings vir elke pasgeborene kan wissel tussen 0 en 10, met 10 as die beste moontlike toestand vir 'n pasgeborene. Die tellings moes een minuut na geboorte aan 'n pasgeborene toegeken word, en bykomende tellings kon in vyf-minuut-inkremente gegee word om behandeling te bepaal, indien die pasgeborene se toestand nie voldoende verbeter het nie. Teen die 1960's het verskeie hospitale in die Verenigde State die Apgar-telling konsekwent gebruik. In die 21ste eeu word die telling steeds gebruik om 'n aanvaarde en gerieflike metode te bied om die status van die pasgebore baba onmiddellik na geboorte vas te vang en te dokumenteer.<ref name=":16">{{Cite journal |last=Ehrenstein |first=V. |year=2009 |title=Association of Apgar scores with death and neurologic disability |journal=Clinical Epidemiology |volume=1 |pages=45–53 |doi=10.2147/CLEP.S4782 |pmc=2943160 |pmid=20865086 |doi-access=free}}</ref> In 1959 het Apgar Columbia verlaat en 'n Meestersgraad in Openbare Gesondheid aan die Johns Hopkins Skool vir Higiëne en Openbare Gesondheid verwerf.<ref name="cardio">{{Cite web|url=https://www.thecardiologyadvisor.com/features/virginia-apgar/|title=Virginia Apgar: Her Life and Career|last=Owrutsky|first=Zoe|last2=PhD|date=2025-03-21|website=The Cardiology Advisor|language=en-US|access-date=2026-01-03}}</ref> Van 1959 tot haar afsterwe in 1974 het Apgar vir die ''March of Dimes''-stigting gewerk, waar sy as visepresident vir mediese aangeleenthede gedien het en ook die navorsingsprogram vir die voorkoming en behandeling van [[Aangebore afwyking|geboortedefekte]], bestuur het.<ref name="march" /> Aangesien daar 'n direkte korrelasie tussen swangerskapouderdom en 'n baba se Apgar-telling is, was Apgar een van die eerstes by die ''March of Dimes'' wat aandag gevestig het op die uitdagings van voortydige geboorte, wat nou een van die ''March of Dimes'' se topprioriteite is.<ref name="Dezen2011">{{Cite press release|url=http://www.marchofdimes.org/news/march-of-dimes-honors-100th-anniversary-of-virginia-apgar.aspx|title=March of Dimes Honors 100th Anniversary Of Virginia Apgar|date=June 24, 2009|location=White Plains, New York}}</ref> Gedurende hierdie tydperk het sy breedvoerig geskryf en lesings gegee, artikels in gewilde tydskrifte gepubliseer, sowel as navorsingswerk gedoen. In 1967 het Apgar visepresident en direkteur van basiese navorsing by ''The National Foundation-March of Dimes'' geword.<ref>{{Cite web|url=https://profiles.nlm.nih.gov/spotlight/cp/feature/foundation|title=Second Career: The National Foundation-March of Dimes, 1959-1974|date=2019-03-13|website=Virginia Apgar - Profiles in Science|language=en|access-date=2026-01-03}}</ref> Tydens die rubella-pandemie van 1964–65 het Apgar 'n voorstander geword vir universele [[inenting]] om moeder-na-kind-oordrag van rubella te voorkom.<ref>{{Cite web|url=http://www.amightygirl.com/blog?p=15378|title=Virginia Apgar: The Doctor Who Saved Countless Newborn Babies By Inventing the Apgar Score|website=kwww.amightygirl.com|language=en|access-date=2026-01-03}}</ref> Rubella kan ernstige aangebore afwykings veroorsaak indien 'n vrou dit tydens swangerskap onderlede kry. Tussen 1964 en 1965 het die Verenigde State na raming 12,5 miljoen rubella-gevalle gehad, wat aanleiding gegee het tot 11 000 [[Miskraam|miskrame]] of [[Aborsie|terapeutiese aborsies]] en 20 000 gevalle van aangebore rubella-sindroom. Dit het gelei tot 2 100 sterftes in babajare, 12 000 gevalle van doofheid, 3 580 gevalle van blindheid as gevolg van [[Katarak|katarakte]] en/of mikroftalmie en 1 800 gevalle van intellektuele gestremdheid. In New York Stad alleen het aangebore rubella 1% van alle babas wat destyds gebore is, aangetas.<ref name="EPI1998">{{Cite journal |last=Pan American Health Organization |author-link=Pan American Health Organization |year=1998 |title=Public Health Burden of Rubella and CRS |url=http://www.ops-oms.org/english/ad/fch/im/nlrubella_PublicHealthBurdenRubellaCRS_Aug1998.pdf |url-status=dead |journal=EPI Newsletter |volume=XX |issue=4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719123000/http://www.ops-oms.org/english/ad/fch/im/nlrubella_PublicHealthBurdenRubellaCRS_Aug1998.pdf |archive-date=July 19, 2011 |access-date=May 15, 2011}}</ref> Apgar het ook die effektiewe gebruik van Rh-toetsing bevorder, wat vroue kan identifiseer wat 'n risiko het vir die oordrag van moederlike teenliggaampies via die [[plasenta]] na die baba, waar dit later met [[Fetus|fetale]] [[Rooibloedsel|rooibloedselle]] kan bind, dit kan vernietig, en wat dan kan lei tot fetale hidrops of selfs [[miskraam]].<ref>{{Cite web|url=https://www.inverse.com/article/45693-virginia-apgar-3-ripple-effects-vaccine-advocacy|title=Dr. Virginia Apgar: 3 Ripple Effects of Her Vaccination Efforts|date=2018-06-07|website=Inverse|language=en|access-date=2026-01-03}}</ref> Apgar het elke jaar duisende kilometers gereis om met uiteenlopende gehore te praat oor die belangrikheid van vroeë identifisering van geboortedefekte en die belangrikheid van meer navorsing op hierdie gebied. Sy was 'n uitstekende ambassadeur vir die Nasionale Stigting. Die jaarlikse inkomste van die organisasie het meer as verdubbel gedurende haar ampstermyn. Sy het ook die Nasionale Stigting gedien as Direkteur van Basiese Mediese Navorsing (1967–1968) en vise-president vir Mediese Sake (1971–1974). Haar besorgdheid oor die welstand van kinders en gesinne is gekombineer met haar talent vir onderrig in die 1972-boek ''Is My Baby All Right?,'' geskryf saam met Joan Beck.<ref name="bio" /> [[Lêer:Virginia_Apgar_on_the_President's_Committee_on_Employment_of_the_Handicapped.jpg|regs|duimnael|300x300px|Apgar op die President se Komitee oor Indiensneming van Gestremdes (28 November 1973)]] Apgar was ook 'n dosent (1965–1971) en toe kliniese professor (1971–1974) in pediatrie aan Cornell Universiteit se Skool vir Geneeskunde, waar sy teratologie (die studie van geboortedefekte) doseer het. Sy was die eerste persoon wat 'n fakulteitspos in hierdie nuwe vakgebied van pediatrie beklee het. In 1973 is sy aangestel as dosent in mediese genetika aan die Johns Hopkins Skool vir Openbare Gesondheid.<ref>{{Cite web|url=https://embryo.asu.edu/pages/virginia-apgar-1909-1974|title=Virginia Apgar (1909–1974) {{!}} Embryo Project Encyclopedia|website=embryo.asu.edu|access-date=2026-01-03}}</ref> Apgar het gedurende haar loopbaan meer as sestig wetenskaplike artikels en talle korter essays vir koerante en tydskrifte gepubliseer, tesame met haar boek, ''Is My Baby All Right?.'' Sy het talle toekennings ontvang, insluitend eredoktorsgrade van die ''Woman's Medical College of Pennsylvania'' (1964) en ''Mount Holyoke College'' (1965), die Elizabeth Blackwell-toekenning van die ''American Medical Women's Association'' (1966), die ''Distinguished Service Awa''rd van die ''American Society of Anesthesiologists'' (1966), die ''Alumni Gold Medal for Distinguished Achievement'' van ''Columbia University College of Physicians and Surgeons'' (1973) en die Ralph M. Waters-toekenning van die ''American Society of Anesthesiologists'' (1973). Sy is ook in 1973 as Vrou van die Jaar in Wetenskap deur die ''Ladies Home Journal'' verkies. Apgar was ewe gemaklik om met tieners te gesels as met invloedryke mense in die samelewing. Sy het by die ''March of Dimes'' Jeugkonferensies oor [[tienerswangerskap]] en aangebore afwykings gepraat in 'n tyd toe beide hierdie onderwerpe as taboe beskou is.<ref name="march" /> == Die Apgar-telling == Die Apgar-telling het onstaan toe Apgar deur 'n verloskundige mediese intern gevra is wat sy pasgeborene-ondersoek moet dek. Sy het vyf kategorieë waaraan 'n pasgebore baba geëvalueer moet word op 'n servet neergeskryf, insluitend voorkoms, pols, refleksprikkelbaarheid (grimas), aktiwiteit en [[Respirasie (fisiologie)|respirasie]].<ref name="ray" /> Die Apgar-telling word twee keer uitgevoer, eers sestig sekondes na geboorte om te bepaal of resussitasie of intervensie benodig word, en dan weer vyf minute na geboorte. Elke afdeling van die vyfkategorie-skaal is 'n maksimum van twee punte werd. Apgar het opgemerk dat pasgeborenes wat kumulatiewe tellings van 0-2 ontvang het, 'n babasterftesyfer van 14% gehad het, babas wat 3-7 behaal het, 'n sterftesyfer van 1.1% gehad het, en die babas wat tellings van 8-10 ontvang het, 'n baie lae sterftesyfer van 0.13% gehad het.<ref>{{Cite web|url=https://www.ovid.com/jnls/anesthesiology/fulltext/10.1097/00000542-200504000-00022~the-apgar-score-has-survived-the-test-of-time|title=The Apgar Score Has Survived the Test of Time : Anesthesiology|website=Ovid|language=en|doi=10.1097/00000542-200504000-00022~the-apgar-score-has-survived-the-test-of-time?redirectionsource=fulltextview|access-date=2026-01-03}}</ref> Apgar het later die skaal ondersoek om die gevolge van geboorte op die baba te bepaal, en hulle het tot die gevolgtrekking gekom dat die algemene probleme wat pasgeborenes na geboorte affekteer, hipoksie en asidose is. Apgar het gehoop om ook die Apgar-telling te gebruik as 'n manier om onnodige intervensie met 'n gesonde baba te staak en hierdie effekte te verminder. Oor die jare is die Apgar-telling as 'n konsekwente en doeltreffende wyse om die algehele gesondheid van 'n pasgebore baba te evalueer, uitgewys. Dit het oor die algemeen 'n prosedure geword wat in die meeste Amerikaanse hospitale gebruik word. {| class="wikitable" |+ ! Kriteria ! 0 Punte ! 1 Punt ! 2 Punte |- | '''Voorkoms''' | Blou/Bleek | Pienk lyf, blou ledemate | Pienk oral/gesonde kleur |- | '''Pols''' | 0 | Onder 100 BPM | Bo 100 BPM |- | '''Grimas''' (reflekse) | Geen reaksie | Swak gehuil of gekoer | Duidelike huil of hoes |- | '''Aktiwiteit''' (spiertonus) | Geen reaksie op aanraking nie | Sommige reaksies op aanraking | Aktiewe/gesonde reaksie op stimulasie |- | '''Asemhaling''' | Afwesig | Onreëlmatige asemhaling/respirasie | Sterk gehuil, geen teken van obstruksie nie |} == Ander noemenswaardige neonatale ontdekkings == Apgar was ook verantwoordelik vir die ontdekkings en intervensies van talle ander [[Moeder|moeder-]] /babakwale.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://doodles.google/doodle/dr-virginia-apgars-109th-birthday/|title=Dr. Virginia Apgar's 109th Birthday|date=June 7, 2018|access-date=June 7, 2018}} - Archived at [https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211212/RLnGi9n3gSA Ghostarchive] and the {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=RLnGi9n3gSA|title=Dr. Virginia Apgar Google Doodle|date=6 June 2018|via=YouTube|access-date=June 7, 2018|archive-date= 9 Junie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180609021350/https://www.youtube.com/watch?v=RLnGi9n3gSA|url-status=bot: unknown}}: {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=RLnGi9n3gSA|title=Dr. Virginia Apgar Google Doodle|date=6 June 2018|via=YouTube|access-date=June 7, 2018}}</ref> * [[Narkose|Verdowingsmiddels]] soos meperidien en [[siklopropaan]] belemmer die [[plasenta]] se versperring op 'n ongesonde manier, wat stres veroorsaak en drukking op die baba uitoefen. * Die wyse waarop resussitasie gedurende daardie tyd op babas uitgeoefen is, was nie korrek nie, en het meer skade as goeie uitwerkings veroorsaak. * Babas wat deur middel van keisersnee onder spinale narkose gebore is, het 'n neiging getoon om beter Apgar-tellings te behaal in vergelyking met dié wat onder algemene narkose gebore is. * Daar is ontdek dat 55% van kinders wat met serebrale gestremdheid gediagnoseer is, 'n Apgar-telling van 7 uit 10 na een minuut ontvang het en 73% 'n Apgar-telling van 7 uit 10 na vyf minute. == Persoonlike lewe == [[Lêer:An_expert_on_the_violin,_Dr._Apgar_examines_an_instrument_fashioned_from_an_old_telephone_shelf._LCCN2002712241.jpg|regs|duimnael|269x269px|Apgar met 'n selfgemaakte viool (60's)]] Apgar het dwarsdeur haar loopbaan volgehou dat "vroue bevry word vanaf die oomblik dat hulle die baarmoeder verlaat" en dat vroulikheid nie beduidende beperkings op haar mediese loopbaan uitgeoefen het nie. Sy het meestal vroue-organisasies en -sake vermy. Alhoewel sy soms haar frustrasie met geslagsongelykhede in 'n private hoedanigheid uitgespreek het (veral wat salarisse betref), het sy dit bloot omseil deur voortdurend nuwe velde te betree waar daar ruimte was om haar aansienlike energie en talente te gebruik.<ref>{{Cite web|url=https://www.wimlf.org/blog/dr-virginia-apgar-a-trailblazer-in-newborn-health|title=Dr. Virginia Apgar, a Trailblazer in Newborn Health|date=2021-06-15|website=The Women in Medicine Legacy Foundation|language=en-US|access-date=2026-01-03}}</ref> Musiek was 'n integrale deel van haar gesinslewe as kind, met gereelde gesinsmusieksessies.<ref name="cardio" /> Apgar het viool gespeel en haar broer het klavier en orrel gespeel.<ref>{{Cite web|url=https://study.com/academy/lesson/virginia-apgar-biography-facts-quotes.html|title=Virginia Apgar {{!}} Biography, Facts & Accomplishments|website=study.com|language=en|access-date=2026-01-03}}</ref> Sy het met haar viool gereis en dikwels waar sy ookal was in amateur- kamerkwartette gespeel. Gedurende die 1950's het 'n vriend haar aan instrumentmaak bekendgestel, en saam het hulle twee viole, 'n altviool en 'n tjello gemaak. Sy was 'n entoesiastiese tuinier en het van vlieghengel, gholf en seëlversameling gehou. In haar vyftigerjare het Apgar vlieglesse begin neem en gesê dat haar doel was om eendag onder New York se George Washington-brug te vlieg.<ref>{{Cite web|url=https://compass.fivecolleges.edu/islandora/object/mtholyoke:29471|title=Letter from Virginia Apgar to Robert E. Sharkey {{!}} Five College Compass|website=compass.fivecolleges.edu|language=en|access-date=2026-01-03}}</ref> === Afsterwe === Apgar is nooit getroud of het kinders gehad nie. Sy is op 7 Augustus 1974 aan sirrose<ref name=":3">{{Cite book |last=Scrivener |first=Laurie |title=A Biographical Dictionary of Women Healers |url=https://archive.org/details/biographicaldict0000scri |last2=Barnes |first2=J. Suzanne |publisher=Oryx Press |year=2002 |isbn=978-1-57356-219-5 |location=Westport, CT |pages=[https://archive.org/details/biographicaldict0000scri/page/6 6]–7}}</ref> in die Columbia-Presbiteriaanse Mediese Sentrum oorlede. Sy is in die Fairview-begraafplaas in Westfield begrawe. == Nalatenskap == Apgar het steeds postume erkenning vir haar bydraes en prestasies ontvang. In 1994 is sy deur die [[United States Postal Service|Verenigde State se Posdiens]] vereer met 'n 20¢ ''Great Americans'' [[Posseël|-posseël]]. In November 1995 is sy in die ''National Women's Hall of Fame'' in Seneca Falls, New York, opgeneem. In 1999 het sy die ''National Women's History Project'' se ''Women's History Month''- eerbewys ontvang.<ref name="WHM">{{Cite web|url=http://nwhp.org/whm/honorees.php|title=Honorees: 2010 National Women's History Month|year=2010|website=Women's History Month|publisher=[[National Women's History Project]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110624015034/http://www.nwhp.org/whm/honorees.php|archive-date=24 June 2011|access-date=14 November 2011}}</ref> Op 7 Junie 2018 het Google Apgar se 109de verjaardag met 'n [[Google Doodle]] gevier.<ref>{{Cite web|url=https://doodles.google/doodle/dr-virginia-apgars-109th-birthday/|title=Dr. Virginia Apgar’s 109th Birthday Doodle - Google Doodles|website=doodles.google|language=en|access-date=2026-01-03}}</ref> == Eerbewyse en toekennings == * Eredoktorsgraad, ''Women's Medical College of Pennsylvania'' (1964) * Eredoktorsgraad, Mount Holyoke Kollege (1965) * Toekenning vir Uitsonderlike Diens van die Amerikaanse Vereniging van Narkotiseurs (1966) * Elizabeth Blackwell-toekenning, van die Amerikaanse Mediese Vereniging vir Vroue (1966) * Eredoktorsgraad, New Jersey Kollege vir Geneeskunde en Tandheelkunde (1967) * Alumni Goue Medalje vir Uitsonderlike Prestasie, Columbia Universiteit Kollege van Geneeshere en Chirurge (1973) * Ralph M. Waters-toekenning, Amerikaanse Vereniging van Narkotiseurs (1973) * Vrou van die Jaar in Wetenskap, ''Ladies Home Journal'' (1973) * Lid van die ''New York Academy of Medicine, die American Public Health Association'', en die ''New York Academy of Sciences.'' * Opname in die ''New Jersey Hall of Fame'' (2020) == Geselekteerde werke == * {{Cite book |last=Apgar |first=Virginia |title=Is my baby all right? A guide to birth defect |url=https://archive.org/details/ismybabyallright00apga |last2=Beck |first2=Joan Wagner |publisher=Trident Press |year=1972 |isbn=9780671270957 |location=New York |oclc=578207}} * {{Cite journal |last=Apgar |first=Virginia |year=1953 |title=A proposal for a new method of evaluation of the newborn infant |url=http://apgar.net/virginia/Apgar_Paper.html |url-status=unfit |journal=Current Researches in Anesthesia & Analgesia |volume=32 |issue=4 |pages=260–267 |pmid=13083014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121130123020/http://apgar.net/virginia/Apgar_Paper.html |archive-date=November 30, 2012 |access-date=November 7, 2012}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Verdere leeswerk == * Gerl, Ellen. " 'Out of the Back Rooms' Physician-publicist Virginia Apgar Makes Birth Defects a Popular Cause." ''Journalism History'' 42.3 (2016): 122-129 [http://www.ellengerl.com/wp-content/uploads/2012/10/Gerl_JH_October2016_Apgar.pdf online] * Rogers, Naomi. "Polio can be conquered: Science and health propaganda in the United States from polio polly to Jonas Salk." in ''Silent Victories: The History and Practice of Public Health in Twentieth-Century America'' (2006): 81-101. https://www.google.com/books/edition/Silent_Victories/5SDkvRBkQXAC?hl=en&gbpv=1&dq="+Polio+can+be+conquered"&pg=PA81& * {{Cite journal |last=Pearce, JM |year=2005 |title=Virginia Apgar (1909–1974): neurological evaluation of the newborn infant |journal=European Neurology |volume=54 |issue=3 |pages=132–34 |doi=10.1159/000089084 |pmid=16244485 |doi-access=free}} * {{Cite journal |last=Goodwin, JW |date=March 2002 |title=A personal recollection of Virginia Apgar |journal=Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada |volume=24 |issue=3 |pages=248–49 |doi=10.1016/S1701-2163(16)30226-2 |pmid=12585247}} * {{Cite journal |vauthors=Goldman R, Blickstein I |date=February 2001 |title=Dr. Virginia Apgar – 1909–1974 |journal=Harefuah |language=he |volume=140 |issue=2 |pages=177–78 |pmid=11242930}} * {{Cite journal |last=Mazana Casanova, JS |date=November 11, 2000 |title=Virginia Apgar y su test posnatal medio siglo después |trans-title=Virginia Apgar and her postnatal test half a century later |url=http://www.elsevier.es/revistas/ctl_servlet?_f=7012&articuloid=12405 |url-status=dead |journal=Anales Españoles de Pediatría |language=es |volume=53 |issue=5 |page=469 |doi=10.1016/S1695-4033(00)78630-9 |pmid=11141369 |url-access=subscription |archive-url=https://archive.today/20130106225537/http://www.elsevier.es/revistas/ctl_servlet?_f=7012&articuloid=12405 |archive-date=6 January 2013}} * {{Cite journal |last=Baskett, TF |date=November 2000 |title=Virginia Apgar and the newborn Apgar score |journal=Resuscitation |volume=47 |issue=3 |pages=215–17 |doi=10.1016/S0300-9572(00)00340-3 |pmid=11114450}} * {{Cite journal |last=Jay, V |year=1999 |title=On a historical note: Dr. Virginia Apgar |journal=Pediatric and Developmental Pathology |volume=2 |issue=3 |pages=292–94 |doi=10.1007/s100249900126 |pmid=10191354 |s2cid=35491677}} * {{Cite book |last=Proffitt |first=Pamela |url=https://archive.org/details/notablewomenscie00pame |title=Notable women scientists |date=1999 |publisher=Gale Group |isbn=978-0787639006 |location=Detroit, Mich. |oclc=603291357}}  * {{Cite journal |last=Morishima, HO |date=November 1996 |title=Virginia Apgar (1909–1974) |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-pediatrics_1996-11_129_5/page/768 |journal=The Journal of Pediatrics |volume=129 |issue=5 |pages=768–70 |doi=10.1016/S0022-3476(96)70170-1 |pmid=8917248 |doi-access=free}} * {{Cite journal |vauthors=Shampo MA, Kyle RA |date=July 1995 |title=Virginia Apgar – the Apgar score |url=https://archive.org/details/sim_mayo-clinic-proceedings_1995-07_70_7/page/n85 |journal=Mayo Clinic Proceedings |volume=70 |issue=7 |page=680 |doi=10.4065/70.7.680 |pmid=7791393}} * {{Cite journal |last=Butterfield, LJ |date=September 1994 |title=Virginia Apgar, MD, MPhH |journal=Neonatal Network |volume=13 |issue=6 |pages=81–83 |pmid=7854290}} * {{Cite journal |last=Butterfield, LJ |year=1994 |title=Virginia Apgar, MD, MPhH (1909–1974) |journal=Journal of Perinatology |volume=14 |issue=4 |page=310 |pmid=7965228}} * {{Cite journal |last=Ignatius, J |year=1993 |title=Virginia Apgar 1909–1974 |journal=Duodecim |language=fi |volume=109 |issue=1 |pages=54–55 |pmid=8013307}} * {{Cite journal |last=Appelgren, L |date=April 1991 |title=The woman behind the Apgar score. Virginia Apgar. The woman behind the scoring system for quality control of the newborn |journal=Läkartidningen |language=sv |volume=88 |issue=14 |pages=1304–06 |pmid=2016983}} * {{Cite journal |last=Wilhelmson-Lindell, B |date=October 1990 |title=Virginia Apgar Award to Petter Karlberg. After 45 years of pioneering commission as a pediatrician, the research on body-soul-environment is tempting |journal=Läkartidningen |language=sv |volume=87 |issue=40 |pages=3198–200 |pmid=2232990}} * {{Cite journal |last=Kovács, J |date=September 1989 |title=In commemoration of Virginia Apgar |journal=Orvosi Hetilap |language=hu |volume=130 |issue=38 |pages=2049–50 |pmid=2677904}} * {{Cite journal |last=Calmes, SH |year=1984 |title=Virginia Apgar: a woman physician's career in a developing specialty |url=https://archive.org/details/sim_journal-american-medical-womens-association_november-december-1984_39_6/page/184 |journal=Journal of the American Medical Women's Association |volume=39 |issue=6 |pages=184–88 |pmid=6392395}} * {{Cite journal |vauthors=Schoenberg DG, Schoenberg BS |date=January 1977 |title=Eponym: yes, Virginia, there is an Apgar score |url=https://archive.org/details/sim_southern-medical-journal_1977-01_70_1/page/101 |journal=Southern Medical Journal |volume=70 |issue=1 |page=101 |doi=10.1097/00007611-197701000-00046 |pmid=320667}} * {{Cite journal |vauthors=Frey R, Bendixen H |date=January 1977 |title=In memoriam Virginia Apgar 1909–1974 |journal=Der Anaesthesist |language=de |volume=26 |issue=1 |page=45 |pmid=319701}} * {{Cite journal |last=James, LS |year=1976 |title=Dedication to Virginia Apgar, MD |journal=Birth Defects Original Article Series |volume=12 |issue=5 |pages=xx–xxi |pmid=782603}} * {{Cite journal |last=James, LS |date=January 1975 |title=Fond memories of Virginia Apgar |url=https://archive.org/details/sim_pediatrics_1975-01_55_1/page/1 |journal=Pediatrics |volume=55 |issue=1 |pages=1–4 |doi=10.1542/peds.55.1.1 |pmid=1089236 |s2cid=28483707}} * {{Cite journal |last=James, LW |date=December 1974 |title=Memories of Virginia Apgar |journal=Teratology |volume=10 |issue=3 |pages=213–15 |doi=10.1002/tera.1420100302 |pmid=4617325}} * {{Cite book |last=Windsor |first=Laura Lynn |title=Women in medicine: An encyclopedia |url=https://archive.org/details/womeninmedicinee0000wind_c3o2 |publisher=ABC-CLIO |year=2002 |isbn=9781576073933 |location=Santa Barbara, CA}} == Eksterne skakels == * [http://asteria.fivecolleges.edu/findaids/mountholyoke/mshm192_main.html Virginia Apgar-referate by Mount Holyoke College] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150317181439/http://asteria.fivecolleges.edu/findaids/mountholyoke/mshm192_main.html|date=2015-03-17}} * [http://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/virginia_apgar.html Columbia-biografie] * [https://web.archive.org/web/20030225022830/http://web.mit.edu/invent/iow/apgar.html MIT-biografie] * [https://www.pbs.org/wgbh/theymadeamerica/whomade/apgar_hi.html PBS] * [https://web.archive.org/web/20020617080907/http://www.greatwomen.org/women.php?action=viewone&id=14 Nasionale Vroue se Heldesaal] * [http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/204.html Volledige biografie] op [http://www.whonamedit.com WhoNamedIt.com] * [https://profiles.nlm.nih.gov/spotlight/cp Die Virginia Apgar-artikels] – Profiele in Wetenskap, Nasionale Biblioteek van Geneeskunde {{Normdata}} [[Kategorie:Sterftes in 1974]] [[Kategorie:Geboortes in 1909]] [[Kategorie:Vroue]] [[Kategorie:Mediese beroepe]] [[Kategorie:Akademici]] [[Kategorie:Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Vroue van die 20ste eeu volgens beroep]] [[Kategorie:Mediese vakbegrippe]] [[Kategorie:Mediese prosedures]] [[Kategorie:Mediese vakbegrip]] [[Kategorie:Gesondheid]] [[Kategorie:Gesondheidsorg]] [[Kategorie:Kinders]] [[Kategorie:Gestremdheid]] [[Kategorie:Navorsing]] [[Kategorie:Siektes]] [[Kategorie:Geboortes]] [[Kategorie:Amerikaanse akademici]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] dh607s3gaevhqewr7oy49pm5cesu5sk 0 457067 2964886 2958846 2026-09-03T20:41:15Z Jcb 223 2964886 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon |name=Marie Elisabeth Zakrzewska |image=File:Maria E. Zakrzewska crop.jpg |caption=Portret van Maria E. Zakrzewska (1845–1855). |birth_date={{birth date|1829|09|06|df=y}} |death_date={{death date and age|1829|09|06|1902|05|12|df=y}} |occupation=Mediese dokter en stigter |alma_mater=Case Western Reserve Universiteit, Skool vir Gesondheidswetenskappe/ Westelike Reservaat }} '''Marie Elisabeth Zakrzewska''' (6 September 1829 – 12 Mei 1902) was 'n Pools-Amerikaanse [[Dokter|geneesheer]] wat bekend geword het as 'n baanbreker vroulike dokter in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]. As 'n inwoner van Berlyn tydens haar kinderjare het sy groot belangstelling in geneeskunde gehad, nadat sy haar moeder, wat as vroedvrou gewerk het, bygestaan het. Sy is veral bekend vir die stigting van die ''New England Hospital for Women and Children'', en het geleenthede geskep vir talle vroue wat in die mediese veld belanggestel het en het ook praktiese leergeleenthede aan vroue in die mediese veld gebied. Binne die ''New England Hospital'' het sy die eerste algemene opleidingskool vir verpleegsters in Amerika gestig. Haar dryfkrag en deursettingsvermoë het die idee van vroue in die veld van medisyne meer aanvaarbaar gemaak. Sy het ook die skepping van die eerste sandtuine vir kinders in Amerika geïnisieer. == Vroeë lewe == Tydens die finale Derde Verdeling van Pole in 1795, het Ludwig Martin Zakrzewski en sy vrou, Caroline Fredericke Wilhelmina Urban, na Berlyn, Duitsland, gevlug nadat hulle baie van sy grond aan Rusland verloor het.<ref>{{Cite web|url=https://www.sueyounghistories.com/2007-12-19-marie-elizabeth-zakrzewska-and-homeopathy/|title=Marie Elizabeth Zakrzewska 1829 - 1902|website=www.sueyounghistories.com|language=en|access-date=2026-01-05}}</ref> Nadat hulle in Duitsland 'n nuwe lewe gevestig het, is Marie Elizabeth op 6 September 1829 gebore. Sy was die oudste van ses kinders ''.'' Marie Zakrzewska was 'n intelligente kind en het tydens laerskool uitgeblink. Hier het sy eienskappe van 'n uitsonderlike student vertoon. Haar onderwysers het haar aangeprys vir haar groot prestasies op skool. Haar pa het egter nie beplan om haar toe te laat om met haar opleiding voort te gaan na die jare van basiese vaardighede onderrig nie. Zakrzewska het op dertienjarige ouderdom die skool verlaat.<ref name="quest">{{Cite web|url=https://readingroo.ms/6/7/5/0/67504/67504-h/67504-h.htm|title=A Woman’s Quest - The Life of Marie E. Zakrzewska, M.D., by Agnes C. Vietor—A Project Gutenberg eBook|website=readingroo.ms|access-date=2026-01-05}}</ref> Nadat hy na Berlyn verhuis het, het Ludwig Zakrzewski eers as 'n weermagbeampte en later as 'n regeringsbeampte gewerk. Toe hy sy posisie in die regering verloor het, moes hy noodgedwonge na die weermag terugkeer, maar sy gesin was in armoede gedompel. In die krisisjare het Marie se moeder by die regeringskool van vroedvroue in Berlyn ingeskryf. Soos wat haar moeder se praktyk suksesvol geword het, het Marie haar vergesel, terwyl sy rondtes na haar pasiënte gemaak het. Zakrzewska het nuwe lesse geleer en 'n rekord van hierdie ervarings in haar dagboek aangeteken. Sy het enige boeke oor medisyne wat sy in die hande kon kry gelees. Zakrzewska het toenemend in die veld van verpleging belanggestel en uiteindelik besluit om 'n vroedvrou te word.<ref name="alch">{{Cite web|url=https://alchetron.com/Marie-Elizabeth-Zakrzewska|title=Marie Elizabeth Zakrzewska - Alchetron, the free social encyclopedia|date=2017-08-18|website=Alchetron.com|language=en-US|access-date=2026-01-05}}</ref>[[Lêer:Maria_Zakrzewska.jpg|duimnael|Skildery van Maria E. Zakrzewska|links]]Zakrzewska het aansoek gedoen vir toelating tot die regering se vroedvrouskool, die ''Royal Charité''-hospitaal in Berlyn. Sy het op negentienjarige ouderdom en weer op die ouderdom van twintig aansoek gedoen, maar is herhaaldelik nie toegelaat nie. Dr. Joseph Schmidt, 'n professor aan die skool, was beïndruk met haar volharding. Hy was ook gefassineer deur Zakrzewska tydens sy observasies van haar, terwyl sy saam met haar ma gewerk het. Na verskeie aansoeke is Zakrzewska tot die vroedvrouskool toegelaat toe dr. Schmidt vir haar 'n plek verseker het. Sy was die jongste vrou wat die skool bygewoon het, wat haar opvallend in die klaskamer gemaak het. Ongeag die struikelblokke wat oor haar pad gekom het, het sy haar mede-klasmaats oortref en in 1851 van die program gegradueer. Dr. Schmidt was so beïndruk met Zakrzewska se sukses dat hy probeer het om haar as hoofvroedvrou met die rang van professor aan die kollege aan te stel. Geen vrou het ooit voorheen hierdie posisie beklee nie en debatte het rondom die aanstelling ontstaan. Verskeie was van mening dat aangesien sy deur mans omring sou wees, sy verlief sou raak en sodoende haar loopbaan sou beëindig. Ten spyte van die uitdagings is Zakrzewska op twee-en-twintigjarige ouderdom in die pos aangestel. Sy was verantwoordelik vir meer as tweehonderd studente, insluitend mans.<ref name=":2">Walsh, Mary Roth. "Feminine Showplace." ''"Doctors Wanted: No Women Need Apply": Sexual Barriers in the Medical Profession, 1835-1975''. New Haven: Yale UP, 1977. 76-105. Print.</ref> Zakrzewska se mentor is net 'n paar uur nadat sy die pos aanvaar het, oorlede. Sonder dr. Schmidt wat haar rol as hoofvroedvrou ondersteun het, het proteste egter na slegs ses maande tot haar vroeë ontslag uit die pos aanleiding gegee.<ref name=":1">Pula, James S. ""A Passion for Humanity:" Founding the New England Hospital for Women and Children." The Polish Review 57.3 (2012): 67-82. JSTOR. Web. 22 Feb. 2016.</ref> == Verhuis na Amerika == Na haar bedanking as hoofvroedvrou by die ''Royal Charité''-hospitaal in Berlyn en haar studies in medisyne, het Zakrzewska 'n nuwe lewe in Amerika saam met haar suster, Anna Zakrzewska, begin.<ref>{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/history/news-wires-white-papers-and-books/zakrzewska-marie-1829-1902|title=Zakrzewska, Marie (1829-1902) {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2026-01-05}}</ref> Marie het daarna gesmag om as vrou in Amerika medisyne te beoefen. In 1853 het Marie en haar suster New York bereik. Nadat sy met 'n familievriend, 'n geneesheer, kontak gemaak het, het sy besef dat vroulike geneeshere aansienlike nadele in die Verenigde State in die gesig gestaar het.<ref name="quest" /> Dit was uiters moeilik vir Marie om 'n werk te vind om 'n manlike geneesheer by te staan, wat nog te sê om haar eie praktyk te vestig. Die Zakrzewska-susters se fondse het stadigaan begin kwyn en ter wille van oorlewing, het hulle met naaldwerk met duursame, geborduurde wolmateriale begin. Hierdie naaldwerk materiaal is op die mark verkoop en het ongeveer 'n dollar per dag gemaak.<ref name="alch" /> Alhoewel haar besigheid gefloreer het, het Zakrzewska steeds drome van 'n lewe in praktiserende medisyne gekoester. 'n Jaar nadat sy in New York aangekom het, het sy die ''Home for the Friendless'' besoek, wat bekend was vir sy ondersteuning van immigrante.<ref>{{Cite web|url=https://kids.kiddle.co/Marie_Elizabeth_Zakrzewska|title=Marie Elizabeth Zakrzewska facts for kids|last=Zakrzewska|first=Quick facts for kids Marie Elisabeth Zakrzewska Portrait of Maria E.|last2=Physician|first2=ca 1845-1855 Born6 September 1829 Died 12 May 1902Alma mater Western Reserve Occupation|website=kids.kiddle.co|language=en|access-date=2026-01-05}}</ref> Dit was hier waar sy aan dr. Elizabeth Blackwell voorgestel is, die eerste vrou in die Verenigde State wat haar graad in medisyne aan 'n kollege wat uitsluitlik vir mans gestig is, verwerf het.<ref>{{Cite web|url=https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/elizabeth-blackwell|title=Biography: Elizabeth Blackwell|website=Biography: Elizabeth Blackwell|language=en|access-date=2026-01-05}}</ref> Zakrzewska was opgewonde om 'n mede-vrou te ontmoet wat dieselfde passie vir medisyne gedeel het. Na haar ontmoeting is Zakrzewska genooi om by die personeel by die Blackwell-apteek aan te sluit.<ref>{{Cite web|url=https://wncri.org/2025/08/07/marie-elisabeth-zakrzewska-pioneer/|title=Marie Elisabeth Zakrzewska Pioneer of Women’s Medical|date=2025-08-07|language=en-US|access-date=2026-01-05}}</ref> Blackwell het gereël vir Zakrzewska se toelating tot die ''Western Reserve Universiteit'' se mediese program, wat uniek was vir die aanvaarding van vroulike studente. Met haar aanvaarding moes sy bereid wees om voldoende Engels te leer. Sy het ook verdere struikelblokke teëgekom, in haar planne om weswaarts te trek en die program te voltooi. Sy was een van slegs vier vroue uit tweehonderd studente wat die mediese skool bygewoon het.<ref>{{Cite web|url=https://case.edu/bicentennial/history/our-stories/marie-zakrzewska|title=Marie Zakrzewska {{!}} Case Western Reserve University|website=case.edu|access-date=2026-01-05}}</ref> Twee van die ander vroue, dr. Cordelia A. Greene, van Castilië, New York, en dr. Elizabeth Griselle, van Salem, Ohio, sou lewenslange vriendinne word. Niemand wou egter 'n woonstel met 'n vroulike dokter deel nie, en daarom het Blackwell gereël vir tydelike huisvesting by die huis van Caroline Severance. Die mans op die kampus het haar met afkeer en vyandigheid hanteer. Hulle het die instelling versoek om te weier om die vroue na die wintertermyn weer in te skryf. Ten spyte van al die struikelblokke het sy egter haar mediese graad in Maart 1856 op die ouderdom van sewe-en-twintig behaal. Nadat sy haar graad in medisyne verwerf het, het sy na New York teruggekeer om werk te soek. Alhoewel dit moeilik was om 'n werk as vroedvrou te kry, het sy gehoop dat die soektog makliker sou wees met 'n mediese graad. Sy het gou uitgevind dat dit as vrou nie anders was nie. As 'n vroulike "dokter" het haar teenwoordigheid in die openbaar minagtende blikke ontvang en Zakrzewska is vinnig deur die publiek verstoot. Uiteindelik het Elizabeth Blackwell die agterste sitkamer van haar huis as 'n dokter se spreekkamer gebruik waar Zakrzewska vir die eerste keer haar kwalifikasies as dokter opgehang het. Die vermoeiende verwerpings en herhaalde struikelblokke om medisyne te beoefen wat Blackwell en Zakrzewska teëgekom het, het die idee laat ontstaan om hul eie hospitaal te skep om aan die mediese behoeftes van vroue en kinders te voldoen.<ref name="jphs">{{Cite web|url=https://www.jphs.org/people/2005/4/14/marie-zakrzewska-medical-pioneer.html|title=Marie Zakrzewska, Medical Pioneer|date=2005-04-14|website=Jamaica Plain Historical Society|language=en-US|access-date=2026-01-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Marie Elizabeth Zakrzewska {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=2026-01-05}}</ref> Hulle het saam gereis vir fondsinsamelings geleenthede om die idee te bevorder. Op 1 Mei 1857 het die ''New York Infirmary for Women and Children'' tot stand gekom. Teen 1859 het die ''New York Infirmary'' op stewige finansiele fondamente gestaan met 'n groeiende getal pasiënte. 'n Tipiese dag vir Zakrzewska het om 5:30 vm begin en het eers 11:30 nm geëindig. Zakrzewska het na Boston gereis in 'n soeke na groter uitdagings. Sy het verlief geraak op die stad en is 'n aanstelling as Professor in Verloskunde en Siektes van Vroue en Kinders aangebied,<ref name="aahn">{{Cite web|url=https://www.aahn.org/zakrzewska|title=Marie E. Zakrzewska|website=www.aahn.org|access-date=2026-01-05}}</ref> asook om as hoof van 'n nuwe kliniese program by die ''Boston Female Medical College'' te dien. Zakrzewska se ervaring was dat die mense van Boston meer ondersteunend teenoor 'n vroulike geneesheer was, as diegene wat sy in New York teëgekom het. Toe die stigter van die kollege, Samuel Gregory, egter daarop aangedring het dat gegradueerde vroulike geneeshere as "dokteresses" in plaas van as dokter aangespreek moes word, het Zakrzewska in 1861 uit haar pos bedank.<ref>{{Cite journal |last=Pula |first=James S. |date=2012-10-01 |title="A Passion for Humanity:" Founding the New England Hospital for Women and Children |url=https://scholarlypublishingcollective.org/tpr/article/57/3/67/214019/A-Passion-for-Humanity-Founding-the-New-England |journal=The Polish Review |language=en |volume=57 |issue=3 |pages=67–82 |doi=10.5406/polishreview.57.3.0067 |issn=0032-2970}}</ref> === Die ''New England'' Hospitaal vir Vroue en Kinders === Denkend aan die struikelblokke wat sy in haar eie lewe teëgekom het, het Zakrzewska besluit dat sy aspirant-vroulike dokters op een of ander manier wou ondersteun. Sy het geglo dat vroue dringend 'n hospitaal benodig het waarin hulle nie die fasiliteite vir kliniese onderrig ontsê word nie, en waar hulle medisyne kon beoefen.<ref>{{Cite web|url=https://cfmedicine.nlm.nih.gov/physicians/biography_338.html|title=Changing the Face of Medicine {{!}} Marie E. Zakrzewska|website=cfmedicine.nlm.nih.gov|access-date=2026-01-05}}</ref> Die ''New England Hospital for Women and Children'' het sy deure op 1 Julie 1862 geopen. Die doelwitte van hierdie opleidingsinstansie was om aan vroue mediese behandeling van dokters van hul eie geslag te kon bied, om vroue die geleentheid te bied om die kliniese toepassing van medisyne te ervaar, en om verpleegsters op te lei.<ref name="aahn" /> Sy het haar voorneme beklemtoon om te bewys dat vroue net so bekwaam soos mans is om 'n hospitaal te bestuur en medisyne te beoefen. Die ''New England''-hospitaal was nie die enigste hospitaal in Boston wat mediese sorg vir vroue en kinders gebied het nie. Dit was egter uniek in die sin dat dit ook kliniese praktyk aan vroulike dokters gebied het. Vir Zakrzewska was dit een ding om inligting te bestudeer en lesings daaroor te ontvang. Baie vroue is egter die geleentheid ontsê om medisyne vanuit 'n praktiese perspektief te beoefen, wat vir Zakrzewska die sleutel was om 'n uitstekende geneesheer te word. Dit was ook die eerste hospitaal in Boston wat ginekologiese en verloskundige sorg aangebied het en die eerste hospitaal in Amerika wat 'n algemene opleidingskool vir verpleegsters aangebied het.<ref>{{Cite web|url=https://cfmedicine.nlm.nih.gov/physicians/biography_338.html|title=Changing the Face of Medicine {{!}} Marie E. Zakrzewska|website=cfmedicine.nlm.nih.gov|access-date=2026-01-05}}</ref> Hulle het die meeste van hul sorg gratis of teen 'n lae koste aan die armes aangebied deur skenkings van hul ondersteuners te aanvaar. Oor die jare heen het die aantal personeellede gegroei en is noemenswaardige dokters soos dr. Mary Putnam Jacobi, Lucy E. Sewall, dr. Anita Tyng en dr. Henry Ingersoll Bowditch ingesluit. == Latere lewe == Marie Zakrzewska wou graag toelating tot 'n professionele mediese vereniging verkry. Dit was belangrik vir vroulike dokters van die tyd om aanvaarding en erkenning deur hulle eweknieë en in die samelewing te verkry. Toelating tot 'n mediese vereniging was 'n belangrike stap om dit te bereik, want dit sou hul sosiale aanvaarding onder hul manlike kollegas, en dus die publiek, aandui. Haar manlike dokters kollegas het haar aangemoedig om aansoek te doen by die ''Massachusetts Medical Society''. Zakrzewska het kort daarna aansoek gedoen vir die eerbewys. Selfs met die aanmoediging van die kollegas, kon hulle nie haar teenstanders oortuig om aan haar lidmaatskap toe te ken nie. Sy is van die professionele mediese vereniging uitgesluit op grond van haar geslag. In die hoop om mediese skole vir vroue oop te maak, het Zakrzewska, saam met Emily Blackwell, Lucy Sewell, Helen Morton, Mary Putnam Jacobi en verskeie ander vroue, 'n brief aan [[Harvard-universiteit|Harvard Universiteit]] gestuur. Hulle het $50 000 aangebied om 'n mediese program vir vroue te vestig. Die universiteit het hierdie aanbod van die hand gewys. Hulle het hoopvol onversteurd voortgegaan en die aanbod is deur Johns Hopkins Universiteit aanvaar, wat die daaropvolgende jaar sy deure vir vroue oopgemaak.<ref>{{Cite web|url=https://nuhw.org/marie-elizabeth-zakrzewska/|title=Marie Elizabeth Zakrzewska|website=National Union of Healthcare Workers|language=en|access-date=2026-01-05}}</ref> [[Lêer:BostonMA DimockCenter ZakrzewskaBuilding.jpg|duimnael|Die Zakrzewska gebou van die Dimock sentrum van die ''New England Hospital for Women and Children'']] Na baie jare se toegewyde, harde werk as medikus en die vestiging van toeganklike mediese opleiding vir vroue, het Zakrzewska in 1890 afgetree.<ref name="jphs" /> Sy het die res van haar lewe deurgebring met konsultasie oor projekte en die reël van sake. In 1899 is die hoofgebou van die hospitaal herdoop tot die "Zakrzewska-gebou".<ref>{{Cite web|url=https://buildingsofnewengland.com/2023/02/18/dimock-center-zakrzewska-building-1873/|title=Dimock Center – Zakrzewska Building // 1873|last=England|first=Buildings of New|date=2023-02-18|website=Buildings of New England|language=en|access-date=2026-01-05}}</ref> Marie Zakrzewska is 'n paar jaar later op 12 Mei 1902 in Jamaica Plain, [[Massachusetts]], oorlede as gevolg van wat vermoedelik 'n hartaanval was.<ref name=":0">Ligouri, M.. "Marie Elizabeth Zakrzewska: Physician". Polish American Studies 9.1/2 (1952): 1–10. Web.</ref> Tydens haar diens het haar kollegas en vriende bymekaargekom om hul respek te betoon en afskeidsbriewe voorgelees wat Zakrzewska vir die geleentheid geskryf het. Haar huis is 'n terrein op die ''Boston Women's Heritage Trail.''<ref>Abram, Ruth J. "Will There Be a Monument?: Six Pioneer Women Doctors Tell Their Own Stories." Send Us Lady Physician: Women Doctors in America, 1835-1920. 1st ed. New York: Norton, 1985. 82+. Print.</ref> Zakrzewska het 'n suksesvolle lewe geleef, verskeie struikelblokke oorkom wat in daardie tyd vroue in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] belemmer het om medisyne te praktiseer, hospitale vir vroue gestig en baanbrekerswerk gedoen in die verpleegberoep vir swart vroue, met die eerste swart verpleegster in Amerika wat in 1879 van die skool gegradueer het.<ref name="Marie Elizabeth Zakrzewska">{{Cite web|url=http://www.distinguishedwomen.com/biographies/zakrzews.html|title=Marie Elizabeth Zakrzewska|website=www.distinguishedwomen.com|access-date=2016-03-05}}</ref> As 'n feminis en abolisionis het sy vriende geword met William Lloyd Garrison, Wendell Phillips en Karl Heinzen.<ref name="jphs" /> == Rol in vroeë speelgrondbeweging == Marie Elizabeth Zakrzewska het die Duitse idee om sandtuine vir kinders te bou aan Amerika bekendgestel, beginnende in die stad Boston,<ref>Abram, Ruth J. "Will There Be a Monument?: Six Pioneer Women Doctors Tell Their Own Stories." Send Us Lady Physician: Women Doctors in America, 1835-1920. 1st ed. New York: Norton, 1985. 82+. Print.</ref><ref name="bostonglobe.com">{{Cite web|url=https://www.bostonglobe.com/ideas/2014/03/28/how-american-playground-was-born-boston/5i2XrMCjCkuu5521uxleEL/story.html|title=How the American playground was born in Boston – The Boston Globe|website=[[The Boston Globe]]}}</ref><ref name="play-scapes.com">{{Cite web|url=http://www.play-scapes.com/play-design/natural-playgrounds/the-garden-and-the-playground/|title=The Garden and the Playground – Playscapes|date=29 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024130059/http://www.play-scapes.com/play-design/natural-playgrounds/the-garden-and-the-playground/|archive-date=24 October 2020|access-date=18 September 2020}}</ref><ref>Abram, Ruth J. "Will There Be a Monument?: Six Pioneer Women Doctors Tell Their Own Stories." Send Us Lady Physician: Women Doctors in America, 1835-1920. 1st ed. New York: Norton, 1985. 82+. Print.</ref><ref>{{Cite web|url=https://natureexplore.org/the-history-of-playing-outdoors/|title=The History of Playing Outdoors – Nature Explore Program|date=22 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226044019/https://natureexplore.org/the-history-of-playing-outdoors/|archive-date=26 December 2021|access-date=18 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://natureexplore.org/the-story-of-the-sand-pile-1886/|title=The Story of the Sand Pile (1886) – Nature Explore Program|date=24 April 2014|access-date= 5 Januarie 2026|archive-date= 8 Desember 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208145416/https://natureexplore.org/the-story-of-the-sand-pile-1886/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.play-scapes.com/play-history/pre-1900/a-brief-history-of-the-sandbox/|title=A Brief History of the Sandbox – Playscapes|date=29 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026152902/http://www.play-scapes.com/play-history/pre-1900/a-brief-history-of-the-sandbox/|archive-date=26 October 2020|access-date=18 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.architekturfuerkinder.ch/index.php/geschichte/ueberblick-usa/|title=U.S. Playground movement : Architektur für Kinder|website=www.architekturfuerkinder.ch|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503215147/http://architekturfuerkinder.ch/index.php/geschichte/ueberblick-usa/|archive-date=2019-05-03|access-date=2020-09-18}}</ref> geïnspireer deur die Duitse sandtuine wat sy waargeneem het, terwyl sy in die somer van 1885 Berlyn besoek het.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=P4YYAAAAYAAJ&q=sand+1885&pg=PA22|title=The Play Movement in the United States: A Study of Community Recreation|last=Rainwater|first=Clarence Elmer|date=22 August 2018|publisher=University of Chicago Press}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pgpedia.com/s/sand-gardens|title=Sand Gardens|website=www.pgpedia.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210727013159/https://www.pgpedia.com/s/sand-gardens|archive-date=2021-07-27|access-date=2020-09-18}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * {{Cite book |last=Atwater |first=Edward C |title=Women Medical Doctors in the United States before the Civil War: A Biographical Dictionary |url=https://archive.org/details/womenmedicaldoct0000atwa |publisher=University of Rochester Press |year=2016 |isbn=9781580465717 |location=Rochester, NY |oclc=945359277}} * Frances E. Willard; Mary A. Livermore (eds) [[wikisource:Woman_of_the_Century/Maria_Elizabeth_Zakrzewska|Maria Elizabeth Zakrzewska]], ''Woman of the Century'' 1893 * Graves, Mary H. [[wikisource:Representative_women_of_New_England/Marie_Elizabeth_Zakrzewska|"Marie Elizabeth Zakrzewska"]], ''Representative Women of New England''. 1904 * {{Cite book |last=Meyer |first=Paulette |title=Germany and the Americas: Culture, Politics, and History |date=2005 |editor-last=Adam |editor-first=Thomas |edition=1st |chapter=Zakrzewska, Marie Elizabeth}} * "Zakrzewska, Marie." In ''Encyclopedia of Women Social Reformers'', by Helen Rappaport. ABC-CLIO, 2001. * {{Cite book |last=Windsor |first=Laura Lynn |title=Women in medicine: an encyclopedia |url=https://archive.org/details/womeninmedicinee0000wind_c3o2 |date=2002 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, Calif.}} == Eksterne skakels == * Works by Marie Elizabeth Zakrzewska at Project Gutenberg * Works by or about Marie Elizabeth Zakrzewska at the Internet Archive * [http://www.jphs.org/people/2005/4/14/marie-zakrzewska-medical-pioneer.html Jamaica Plain Historical Society] * {{Cite web|url=https://cfmedicine.nlm.nih.gov/physicians/biography_338.html|title=Marie E. Zakrzewska|date=2022-06-02|website=Changing the Face of Medicine|archive-url=https://web.archive.org/web/20250706093420/https://cfmedicine.nlm.nih.gov/physicians/biography_338.html|archive-date=2025-07-06|access-date=2025-12-05}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sterftes in 1902]] [[Kategorie:Geboortes in 1829]] [[Kategorie:Geneeskundiges]] [[Kategorie:Vroue]] [[Kategorie:Pole (nasionaliteit)]] [[Kategorie:Mediese beroepe]] [[Kategorie:Menseregte]] [[Kategorie:Vroue van die 19de eeu volgens beroep]] [[Kategorie:Immigrante]] [[Kategorie:Pruise (nasionaliteit)]] [[Kategorie:Amerikaners]] [[Kategorie:Hospitale]] [[Kategorie:Berlyn]] [[Kategorie:Ginekologie]] [[Kategorie:Massachusetts]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] ozq7quvpzoooeg0ofujk1ojc33t00fb 0 457208 2964847 2917249 2026-09-03T17:33:46Z InternetArchiveBot 131157 Red 4 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2964847 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbyspeler | naam = Libbie Janse van Rensburg | beeld = | byskrif = | vollenaam = Elizabetha Magdalena Janse van Rensburg | bynaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1994|9|28}} | geboorteplek = [[Lephalale]], [[Limpopo]], [[Suid-Afrika]] | sterftedatum = | sterfteplek = | lengte = 1,78&nbsp;m | gewig = 72&nbsp;kg | ru_posisies = [[Losskakel]] | ru_amateurjare = | ru_amateurklubs = | ru_amklubwedstryde = | ru_amklubpunte = | ru_amopdatering = | ru_klubjare = 2021–2022<br />2023–hede | ru_proklubs = [[Blou Bulle|Blou Bulle Vroue]]<br />Bulls Daisies | ru_klubwedstryde = | ru_klubpunte = | ru_klubopdatering = 14 September 2025 | ru_currentclub = Bulls Daisies | ru_provinsie = | ru_provinsiejare = | ru_provinsiewedstryde = | ru_provinsiepunte = | ru_provinsieopdatering = 14 September 2025 | ru_sewesnasionalejare = 2013–hede | ru_sewesnasionalespan = {{vlagland|Suid-Afrika}} | ru_sewesnasionalekomp = | ru_sewesopdatering = 14 September 2025 | ru_nasionalespan = {{RSAruv}} | ru_nasionalejare = 2021–hede | ru_nasionalewedstryde = 30 | ru_nasionalepunte = (219) | ru_nsopdatering = 14 September 2025 | ru_afrigtingklubs = | ru_afrigtingjare = | ru_afrigtingopdatering = | ander = | beroep = | eggenote = | kinders = | familie = | skool = | universiteit = [[Universiteit van Pretoria]] | url = }} '''Elizabetha “Libbie” Magdalena Janse van Rensburg''' (gebore op 28 September 1994)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://olympics.com/en/paris-2024/athlete/libbie-janse-van-rensburg_1934613 |title=JANSE van RENSBURG Libbie |publisher=[[Internasionale Olimpiese Komitee]] |accessdate=24 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240824070932/https://olympics.com/en/paris-2024/athlete/libbie-janse-van-rensburg_1934613 |archive-date=24 Augustus 2024}}</ref> is ’n [[Suid-Afrika]]anse internasionale vroue[[rugby]]- en [[sewesrugby]]speler.<ref name="bull">{{en}} {{cite web |url=https://bullsrugby.co.za/profile/libbie-janse-van-rensburg/ |title=Libbie Janse van Rensburg |publisher=[[Blou Bulle]] |date=Mei 2023 |accessdate=25 Mei 2024}}</ref><ref name="spring">{{en}} {{cite web |url=https://www.springboks.rugby/match-centre/player-detail/?playerId=9e42209e-ea84-47e0-ac27-69b8876d3261&teamId=9d91e731-3b18-4b5a-9b63-5afc509efa26 |title=Player Detail |publisher=[[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] |accessdate=25 Mei 2024}}</ref> Sy het aan die [[Olimpiese Somerspele 2024]] in [[Parys]], asook die [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie in [[Vrouerugbywêreldbeker 2021|2021]] en [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025]] deelgeneem. == Rugbyloopbaan == Janse van Rensburg het in 2021 haar debuut vir die [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouerugbyspan|Springbok-vrouerugbyspan]] gemaak. In ’n toetswedstryd teen Namibië het sy twee [[Drie (sport)|drieë]] gedruk en 14 doelskoppe aangeteken vir 38 individuelle punte – ’n nuwe toetsrekord in dié tyd vir die Springbok-vroue.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sarugbymag.co.za/bok-women-whip-namibia-cricket-score-win/ |title=Bok Women whip Namibia for cricket-score win |publisher=SA Rugby magazine |date=24 Junie 2022 |accessdate=25 Mei 2024}}</ref> In 2022 is sy gekies vir die [[Vrouerugbywêreldbeker 2021]]-span. In Suid-Afrika se tweede wedstryd teen [[Fidjiaanse nasionale vrouerugbyspan|Fidji]] is hulle in die 79ste minuut ’n strafskop toegeken, Janse van Rensburg het geskop en Suid-Afrika het met 17–14 voorgeloop. Fidji het die herbegin behou en ’n drie gedruk om die wedstryd te wen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://supersport.com/rugby/news/a75ab6d4-3a20-42da-bd2e-002962b95a24/new-perspective-for-janse-van-rensburg-as-springbok-women-start-2023 |title=New perspective for Janse van Rensburg as Springbok Women start 2023 |publisher=[[Supersport]] |date=16 Maart 2023 |accessdate=25 Mei 2024}}</ref> In 2023 is Janse van Rensburg as deel van die eerste professionele vrouespan in Suid-Afrika, die Bulls Daisies, aangewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://supersport.com/rugby/news/311d831e-7c36-481c-8943-dce43c791d39/bulls-daisies-announce-contracted-squad-for-2023-2025 |title=Bulls Daisies announce contracted squad for 2023–2025 |publisher=[[Supersport]] |date=3 Mei 2023 |accessdate=25 Mei 2024}}</ref> Sy was die adjunkkaptein tydens hul oorwinning in die Vrouepremierliga 2023.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://saru-umbraco.azurewebsites.net//news-features/articles/2023/08/26/fourteen-straight-as-bulls-daisies-claim-women-s-premier-division-title/ |title=Unbeaten Bulls Daisies storm to 2023 title |publisher=[[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] |date=26 Augustus 2023 |accessdate=25 Mei 2024 |archive-date=25 Mei 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240525122925/https://saru-umbraco.azurewebsites.net//news-features/articles/2023/08/26/fourteen-straight-as-bulls-daisies-claim-women-s-premier-division-title/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.news24.com/sport/rugby/history-made-bulls-daisies-become-sas-first-professional-womens-rugby-team-20230503 |title=History made: Bulls Daisies become SA's first professional women's rugby team |publisher=[[Nuus]] |author=Sibusiso Mjikeliso |date=3 Mei 2023 |accessdate=25 Mei 2024}}</ref> In April 2023 is aangekondig dat Janse van Rensburg by die sewesrugbyspan sou aansluit voor Wêreldrugby se Sewesuitdagerreeks. Suid-Afrika het dié reeks gewen en promosie na die SVNS verseker, met Janse van Rensburg wat die wendrie in die eindstryd teen België aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://saru-umbraco.azurewebsites.net//news-features/articles/2023/04/12/dazel-finalises-sa-squad-for-challenger-series/ |title=Dazel finalises SA squad for Challenger Series |publisher=[[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] |date=12 April 2023 |accessdate=25 Mei 2024 |archive-date=25 Mei 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240525122924/https://saru-umbraco.azurewebsites.net//news-features/articles/2023/04/12/dazel-finalises-sa-squad-for-challenger-series/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.capetownetc.com/featured/springbok-women-secure-a-spot-in-the-hsbc-world-rugby-sevens-series/ |title=Springbok Women secures a spot in the HSBC World Rugby Sevens Series |publisher=Cape Town ETC |author=Sarah du Toit |date=30 April 2023 |accessdate=25 Mei 2024}}</ref> Janse van Rensburg het in WXV 2 vir die vrouerugbyspan gespeel, waar sy die voorste drieëmaker en voorste puntemaker was, terwyl Suid-Afrika derde geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://saru-umbraco.azurewebsites.net//news-features/articles/2023/10/27/bok-women-finish-wxv-in-style-in-cape-town/ |title=Springbok Women finish WXV in style in Cape Town |publisher=[[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] |date=27 Oktober 2023 |accessdate=25 Mei 2024 |archive-date=25 Mei 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240525122923/https://saru-umbraco.azurewebsites.net//news-features/articles/2023/10/27/bok-women-finish-wxv-in-style-in-cape-town/ |url-status=dead }}</ref> Sy het by die sewesrugbyspan aangesluit vir die Doebai Vrouesewes 2023, waar sy ’n besering opgedoen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://gsport.co.za/kemisetso-baloyi-and-byrhandre-dolf-join-bok-womens-sevens-squad-for-cape-town-svns/ |title=Kemisetso Baloyi and Byrhandrè Dolf Join Bok Women’s Sevens Squad for Cape Town SVNS |publisher=gsport4girls |date=7 Desember 2023 |accessdate=25 Mei 2024}}</ref> In 2024 is Janse van Rensburg aangewys as [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] se Vrouerugbyspeler van die jaar 2023.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://saru-umbraco.azurewebsites.net//news-features/articles/2024/03/14/etzebeth-makes-it-a-double-at-sa-rugby-awards-2023/ |title=Etzebeth makes it a double at SA Rugby Awards '23 |publisher=[[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] |date=14 Maart 2014 |accessdate=25 Mei 2024 |archive-date=25 Mei 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240525122924/https://saru-umbraco.azurewebsites.net//news-features/articles/2024/03/14/etzebeth-makes-it-a-double-at-sa-rugby-awards-2023/ |url-status=dead }}</ref> Ná haar herstel het Janse van Rensburg by die span aangesluit vir die sewesrugbyreeks 2024 in Spanje.<ref name="bull" /> Sy was ’n lid van die Suid-Afrikaanse sewesrugbyspan wat aan die [[Olimpiese Somerspele 2024]] in [[Parys]] deelgeneem het.<ref name="spring" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/olympics/paris-2024/participating-nations/south-africa |title=South Africa – Rugby Sevens Olympic Games Paris 2024 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=2024 |accessdate=27 Julie 2024}}</ref> Op 9 Augustus 2025 is sy in [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouerugbyspan|Springbok-vrouespan]] vir die [[Vrouerugbywêreldbeker 2025]] ingesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.springboks.rugby/news-features/articles/2025/08/09/booi-leads-experienced-sa-squad-to-women-s-rugby-world-cup-2025/ |title=Booi leads experienced squad to Women's RWC 2025 |publisher=[[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] |date=9 Augustus 2025 |accessdate=10 Augustus 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2025/en/news/1002234/south-africa-name-squad-for-womens-rwc-2025 |title=Booi leads experienced Springbok Women squad to RWC 2025 |publisher=rugbyworldcup.com |date=9 Augustus 2025 |accessdate=9 Augustus 2025}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://www.sarugby.co.za/match-centre/player-detail/?playerId=9e42209e-ea84-47e0-ac27-69b8876d3261&teamId=9d91e731-3b18-4b5a-9b63-5afc509efa26 Libbie Janse van Rensburg] by Springbok-vroue * {{en}} [https://web.archive.org/web/20251117194953/https://www.sarugby.co.za/match-centre/player-detail/?playerId=9e42209e-ea84-47e0-ac27-69b8876d3261&teamId=f05adf65-3339-468d-9d02-a9f86edc85cb Libbie Janse van Rensburg] by Springbok-vrouesewes (geargiveer) * {{en}} [https://bullsrugby.co.za/profile/libbie/ Libbie Janse van Rensburg] by Bulls Daisies {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Janse van Rensburg, Libbie}} [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Pretoria]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1994]] [[Kategorie:Olimpiese sewesrugbyspelers]] [[Kategorie:Springbokvrouerugbyspelers]] 17f343bh0j1zz77ordlmwtudzkk4pa4 0 457916 2964854 2925065 2026-09-03T18:09:12Z Jcb 223 2964854 wikitext text/x-wiki [[Lêer:KIAgente.png|duimnael|Outonome KI-agent in aksie.]] {{Kunsmatige intelligensie}} 'n '''KI-agent''' is 'n outonome berekeningsentiteit in [[kunsmatige intelligensie]] wat ontwerp is om sy omgewing deur sensors of [[data]]-insette waar te neem, [[inligting]] te verwerk om besluite te neem, en aksies uit te voer via aktuators of gereedskap om voorafbepaalde doelwitte te bereik, wat dikwels beplanning, redenasie en aanpassing in dinamiese omgewings behels.<ref name="gut">Gutowska, Anna. Geen datum. “What are AI agents?”. IBM Think. https://www.ibm.com/think/topics/ai-agents. Besoek op 8 Februarie 2026.</ref> <ref name="what">Google Cloud. 2025. “What is an AI agent?”. https://cloud.google.com/discover/what-are-ai-agents. Gepubliseer 12 April 2025. Besoek op 8 Februarie 2026.</ref><ref name="cheng">Cheng, Yuheng; Zhang, Ceyao; Zhang, Zhengwen; Meng, Xiangrui; Hong, Sirui; Li, Wenhao; Wang, Zihao; Wang, Zekai; Yin, Feng; Zhao, Junhua; He, Xiuqiang. 2024. “Exploring Large Language Model Based Intelligent Agents: Definitions, Methods, and Prospects”. arXiv. https://arxiv.org/html/2401.03428v1. Besoek op 8 Februarie 2026.</ref> Moderne KI-agente, veral dié wat sedert die 2010's ontstaan het, is gerevolusioneer deur die integrasie van [[groot taalmodel]]le (GTM’e), wat gevorderde natuurlike taalbegrip, redenasie en proaktiewe gedrag moontlik maak wat hulle onderskei van passiewe KI-stelsels soos tradisionele [[kletsbot]]te.<ref>Martineau, Kim. 2024. “Large language models revolutionized AI. LLM agents are what’s next”. IBM Research Blog. 18 Julie 2024. https://research.ibm.com/blog/what-are-ai-agents-llm. Besoek op 8 Februarie 2026.</ref><ref>Gao, Chen; Lan, Xiaochong; Li, Nian; Yuan, Yuan; Ding, Jingtao; Zhou, Zhilun; Xu, Fengli; Li, Yong. 2024. “Large language models empowered agent-based modeling and simulation: A survey and perspectives”. Humanities and Social Sciences Communications 11:1259. https://www.nature.com/articles/s41599-024-03611-3. Besoek op 8 Februarie 2026.</ref> Hierdie GTM-gebaseerde agente benut die generatiewe vermoëns van modelle soos [[ChatGPT|GPT]]-reekse om nie net op navrae te reageer nie, maar om komplekse take outonoom af te breek, op planne te herhaal en eksterne gereedskap of API's te gebruik vir doelgerigte uitvoering in werklike toepassings.<ref>Nisa, Ume; Shirazi, Muhammad; Saip, Mohamed Ali; Mohd Pozi, Muhammad Syafiq. 2025. “Agentic AI: The age of reasoning—A review”. Journal of Automation and Intelligence. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2949855425000516. Besoek op 8 Februarie 2026.</ref> Anders as statiese modelle wat konstante menslike ingryping vereis, vertoon KI-agente agentiese eienskappe – soos geheuebehoud, meerstapbeplanning en selfkorreksie – wat hulle toelaat om in onsekere of ontwikkelende omgewings te werk, van virtuele assistente tot outonome stelsels in [[robotika]]] en [[sagteware]]-ontwikkeling. Hierdie evolusie het toepassings in velde soos biomedisyne aangespoor, waar agente komplekse interaksies simuleer, en besigheidsoutomatisering, waar hulle iteratiewe werkvloeie met minimale toesig hanteer.<ref>Yang, Tiantian; Xiao, Yihang; Bao, Zhijie; Hao, Jianye; Peng, Jiajie. 2025. “The rise and potential opportunities of large language model agents in bioinformatics and biomedicine”. Briefings in Bioinformatics 26(6). https://doi.org/10.1093/bib/bbaf601. Besoek op 8 Februarie 2026.</ref><ref>Shone, Olivia. 2025. “AI agents at work: The new frontier in business automation”. Microsoft Azure Blog. 11 Februarie 2025. https://azure.microsoft.com/en-us/blog/ai-agents-at-work-the-new-frontier-in-business-automation/. Besoek op 8 Februarie 2026.</ref> Belangrike uitdagings sluit in die versekering van betroubaarheid, etiese belyning en skaalbaarheid, wat aktiewe navorsingsgebiede bly namate hierdie agente na meer [[kunsmatige algemene intelligensie]] streef. ==Definisie== 'n KI-agent is 'n outonome berekeningsentiteit wat ontwerp is om sy omgewing deur sensors of invoermeganismes waar te neem, inligting te verwerk om doelwitte te vorm en na te streef, en aksies uit te voer via aktuators of uitsette om verwagte nut te maksimeer of voorafbepaalde doelwitte te bereik. Hierdie definisie, gewortel in fundamentele kunsmatige intelligensiebeginsels, beklemtoon die agent se vermoë om onafhanklik in dinamiese omgewings te opereer. In die konteks van moderne KI-agente, veral dié wat sedert die 2010's groot taalmodelle (GTMe) gebruik, behels dit sagtewarestelsels wat [[natuurliketaalverwerking]] integreer vir redenasie, beplanning en interaksie, wat proaktiewe gedrag moontlik maak bo en behalwe eenvoudige navraag-reaksiepatrone.<ref name="rus">Russell, Stuart; Norvig, Peter. Geen datum. “Intelligent Agents”. In: Artificial Intelligence: A Modern Approach. Universiteit van Kalifornië, Berkeley. http://aima.cs.berkeley.edu/4th-ed/pdfs/newchap02.pdf. Besoek op 8 Februarie 2026.</ref> 'n KI-agent is 'n outonome berekeningsentiteit in kunsmatige intelligensie wat ontwerp is om sy omgewing deur sensors of data-insette waar te neem, inligting te verwerk om besluite te neem, en aksies uit te voer via aktuators of gereedskap om voorafbepaalde doelwitte te bereik, wat dikwels beplanning, redenasie en aanpassing in dinamiese omgewings behels. Moderne KI-agente, veral dié wat sedert die 2010's ontstaan het, is gerevolusioneer deur die integrasie van groot taalmodelle (GTMe), wat gevorderde natuurlike taalbegrip, redenasie en proaktiewe gedrag moontlik maak wat hulle onderskei van passiewe KI-stelsels soos tradisionele [[kletsbot]]te. Hierdie GTM-gebaseerde agente benut die generatiewe vermoëns van modelle soos GPT-reekse om nie net op navrae te reageer nie, maar om outonoom komplekse take af te breek, op planne te herhaal en eksterne gereedskap of toepassingprogrammeerkoppelvlak (TPK)'e te gebruik vir doelgerigte uitvoering in werklike toepassings. Sleutel fundamentele eienskappe van 'n KI-agent sluit in rasionaliteit, wat behels die keuse van aksies wat na verwagting die optimale uitkoms sal behaal gebaseer op beskikbare inligting, en outonomie, wat die agent toelaat om te funksioneer sonder voortdurende menslike ingryping. Hierdie eienskappe verseker dat die agent kan aanpas en besluite kan neem wat in lyn is met sy doelwitte, hetsy in gesimuleerde of werklike scenario's. KI-agente toon ook reaktiwiteit, wat hulle in staat stel om veranderinge in sy omgewing intyds op te spoor en daarop te reageer. Moderne GTM-gebaseerde agente toon byvoorbeeld hierdie eienskappe deur planne iteratief te verfyn deur selfevaluering en omgewingsterugvoer.<ref name="rus" /><ref name="gut" /> <ref name="what" /><ref name="cheng" /> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] lqrxjimi214uo9y120z4kvatz4th0m1 2 458273 2965066 2964433 2026-09-04T10:51:21Z Kewarona 203617 Konsep 4 2965066 wikitext text/x-wiki My naam is Kewarona. [[Gebruiker:Kewarona/Konsep 1|Konsep 1]]* [[Gebruiker:Kewarona/Konsep 2|Konsep 2]]* [[Gebruiker:Kewarona/Konsep 3|Konsep 3]]* [[Konsep 4]] jx8l5e5u6l88sjl9ai1wcmnx58uipsc 2965069 2965066 2026-09-04T10:56:13Z Aliwal2012 39067 onnodig! 2965069 wikitext text/x-wiki My naam is Kewarona. [[Gebruiker:Kewarona/Konsep 1|Konsep 1]]* [[Gebruiker:Kewarona/Konsep 2|Konsep 2]]* [[Gebruiker:Kewarona/Konsep 4|Konsep 3]]* g051j403kco7kxq2403fkissskcfvhn 2965070 2965069 2026-09-04T10:56:42Z Aliwal2012 39067 oeps! 2965070 wikitext text/x-wiki My naam is Kewarona. [[Gebruiker:Kewarona/Konsep 1|Konsep 1]]* [[Gebruiker:Kewarona/Konsep 2|Konsep 2]]* [[Gebruiker:Kewarona/Konsep 3|Konsep 3]]* ren4w59evz9r6div7svf5n0i206z90j 2965074 2965070 2026-09-04T11:41:56Z Kewarona 203617 konsep 4 2965074 wikitext text/x-wiki My naam is Kewarona. [[Gebruiker:Kewarona/Konsep 1|Konsep 1]]* [[Gebruiker:Kewarona/Konsep 2|Konsep 2]]* [[Gebruiker:Kewarona/Konsep 3|Konsep 3]]* [[Konsep 4]] jx8l5e5u6l88sjl9ai1wcmnx58uipsc 2965075 2965074 2026-09-04T11:43:17Z Kewarona 203617 Konsep 5 2965075 wikitext text/x-wiki My naam is Kewarona. [[Gebruiker:Kewarona/Konsep 1|Konsep 1]]* [[Gebruiker:Kewarona/Konsep 2|Konsep 2]]* [[Gebruiker:Kewarona/Konsep 3|Konsep 3]]* [[Konsep 4]] [[Konsep 5]] 8fzvqr6x9k0mxpfsg5to0zx65fd4ap5 0 461052 2965076 2901692 2026-09-04T11:55:37Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2965076 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Matthias Sammer | image = [[Lêer:Matthias Sammer 2722.jpg|240px]] | upright = 1.1 | caption = Sammer in 2013 | height = 1,81 m<ref>{{cite web | url = https://www.dfb.de/datencenter/personen/matthias-sammer/spieler | title = Matthias Sammer – Spielerprofil – DFB |publisher = dfb.de | language = de | access-date = 18 October 2020 }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1967|9|5}} | birth_place = [[Dresden]], [[Oos-Duitsland]] | position = Verdedigende middelvelder, libero | youthyears1 = 1976–1985 | youthclubs1 = [[Dynamo Dresden]] | years1 = 1985–1990 | clubs1 = [[Dynamo Dresden]] | caps1 = 102 | goals1 = 39 | years2 = 1990–1992 | clubs2 = [[VfB Stuttgart]] | caps2 = 63 | goals2 = 20 | years3 = 1992–1993 | clubs3 = [[Inter Milaan]] | caps3 = 11 | goals3 = 4 | years4 = 1993–1998 | clubs4 = [[Borussia Dortmund]] | caps4 = 115 | goals4 = 21 | totalcaps = 291 | totalgoals = 84 | nationalyears1 = 1986–1990 | nationalteam1 = [[Oos-Duitse nasionale sokkerspan|Oos-Duitsland]] | nationalcaps1 = 23 | nationalgoals1 = 6 | nationalyears2 = 1990–1997 | nationalteam2 = [[Duitse nasionale sokkerspan|Duitsland]] | nationalcaps2 = 51 | nationalgoals2 = 8 | manageryears1 = 2000–2004 | managerclubs1 = [[Borussia Dortmund]] | manageryears2 = 2004–2005 | managerclubs2 = [[VfB Stuttgart]] | manageryears3 = 2012–2016 | managerclubs3 = [[Bayern München]] (sportdirekteur) }} '''Matthias Sammer''' (gebore [[5 September]] [[1967]]) is ’n [[Duitsland|Duitse]] voormalige [[Sokker|sokkerspeler]] en -afrigter. Hy het as ’n verdedigende middelvelder gespeel en later in sy loopbaan as ’n libero.<ref>{{cite web |url=https://thefalse9.com/2017/02/matthias-sammer-dortmund-bayern.html |title=Forgotten Superstars-Matthias Sammer |publisher=The False 9 |last1=Bradley |first1=Cain |date=26 February 2017 |access-date=8 June 2021 |archive-date=18 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118140527/https://thefalse9.com/2017/02/matthias-sammer-dortmund-bayern.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://bleacherreport.com/articles/1783912-the-20-most-intimidating-defenders-in-bundesliga-history |title=The 20 Most Intimidating Defenders in Bundesliga History |publisher=Bleacher Report |last1=Whitney |first1=Clark |date=4 October 2013 |access-date=8 June 2021 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/matthias-sammer_(Enciclopedia-dello-Sport)/ |title=SAMMER, Matthias in "Enciclopedia dello Sport" |publisher=treccani.it |language=it-IT |last1=Valdiserri |first1=Luca |access-date=8 June 2021 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world_cup_98/teams/germany/players/85619.stm |title=Key Player – Matthias Sammer |publisher=BBC News |date=3 May 1998 |access-date=8 June 2021 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/0000252691.jsp |title=From skinny striker to world-class sweeper |publisher=bundesliga.com |access-date=8 June 2021 }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Loopbaan== === Spelerloopbaan === Sammer het sy loopbaan by [[Dynamo Dresden]] begin toe hy in 1976 as ’n negejarige by die klub se jeugspan aangesluit het. Hy het sy debuut vir die senior span gemaak onder die bestuur van sy vader, Klaus Sammer, in die 1985/86-seisoen.<ref>{{cite news|url= http://bundesligafanatic.com/news-sammer-replaces-nerlinger-at-bayern-munchen/|archive-url= https://web.archive.org/web/20130216045357/http://bundesligafanatic.com/news-sammer-replaces-nerlinger-at-bayern-munchen/|url-status= usurped|archive-date= 16 February 2013|title=Sammer replaces Nerlinger at Bayern München|date =2 July 2012|publisher= bundesligafanatic | access-date = 30 March 2013 | first = Gerry | last = Wittmann}}</ref> In die 1988/89-seisoen was Sammer deel van die Dynamo Dresden-span wat die Oos-Duitse kampioenskap gewen het. In dieselfde seisoen het die klub ook die halfeindronde van die [[UEFA Europa League|UEFA-beker]] gehaal, waar hulle deur die Wes-Duitse klub [[VfB Stuttgart]] uitgeskakel is. Die volgende jaar het Dynamo Dresden die liga- en bekerdubbel gewen deur die DDR-Oberliga-titel suksesvol te verdedig en ook die Oos-Duitse Beker te wen. As speler vir Dynamo Dresden was Sammer amptelik ’n offisier van die Oos-Duitse Volkspolisie, en hy het hom as ’n 19-jarige by die Feliks Dzerzjinski-wagregiment aangesluit, wat die paramilitêre vleuel van die ([[Stasi]]) was. Hy het sy diens by die wagregiment beskryf as ’n alibi om sokker vir Dynamo Dresden te speel.<ref name="SportbuzzerStasi">{{cite news |last=Leimert |first=Jochen |date=21 December 2017 |title=Dynamo und die Stasi: Warum Matthias Sammer nur zwei Tage "diente" |url=https://www.sportbuzzer.de/artikel/dynamo-und-die-stasi-warum-matthias-sammer-nur-zwei-tage-diente/ |language=de |newspaper=Sportbuzzer |location=Hannover |publisher=Sportbuzzer GmbH |access-date=25 December 2012 |archive-date=23 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223230419/http://www.sportbuzzer.de/artikel/dynamo-und-die-stasi-warum-matthias-sammer-nur-zwei-tage-diente/ |url-status=dead }}</ref> In die somer van 1990 het Sammer by VfB Stuttgart aangesluit. Sammer het 11 doele in sy debuutseisoen aangeteken terwyl Stuttgart sesde in die [[Bundesliga]] geëindig het. Die volgende jaar het Sammer nege doele aangeteken en VfB Stuttgart gehelp om die eerste kampioene van die herenigde Duitsland te word. Na twee seisoene by VfB Stuttgart het Sammer by die Italiaanse klub [[FC Internazionale Milano|Inter Milaan]] aangesluit. Alhoewel hy sukses op die veld behaal het en vier keer in 11 verskynings aangeteken het—insluitend ’n doel teen [[Juventus-sokkerklub|Juventus]] in die Derby d’Italia—het Sammer nie by die Italiaanse leefstyl aangepas nie en in Januarie 1993 na Duitsland teruggekeer. Met [[Borussia Dortmund]] het Sammer die Bundesliga en DFB-Superbeker in 1995 gewen, die Bundesliga, DFB-Superbeker en Europese Sokkerspeler van die Jaar in 1996, en die [[UEFA Champions League|Champions League]] en [[Interkontinentale Beker]] in 1997. Hy het daarna ’n ernstige kniebesering opgedoen waarvan hy nie herstel het nie, en het in 1998 afgetree.<ref>{{cite news|url=http://sports.ndtv.com/euro-2012/players/legends/190742-euro-legends-matthias-sammer|archive-url=https://archive.today/20130419122432/http://sports.ndtv.com/euro-2012/players/legends/190742-euro-legends-matthias-sammer|url-status=dead|archive-date=19 April 2013|title=Euro Legends: Matthias Sammer|date=26 May 2012|access-date=30 March 2013}}</ref> ==== Internasionale loopbaan ==== Op 12 September 1990 was Sammer die kaptein van die Oos-Duitse nasionale span in sy laaste wedstryd. Hy het albei doele aangeteken toe die Oos-Duitse nasionale span [[Belgiese nasionale sokkerspan|België]] met 2–0 geklop het in [[Brussel]].<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/magazine-35169108|title=The East German team that refused to die|date=28 December 2015|publisher=BBC | access-date = 28 December 2015 | first = Tim | last = Mansel}}</ref> Hy was dus nie toegelaat om aan die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1990|1990 Wêreldbeker-toernooi]] deel te neem nie, waar Wes-Duitsland wêreldkampioene geword het. Hy was egter deel van die verenigde [[Duitse nasionale sokkerspan|Duitse nasionale spa]]<nowiki/>n wat die [[UEFA Europa-beker|UEFA Euro 1996]] gewen het, waar hy as speler van die toernooi aangewys is, en hy is later daardie jaar met die [[Ballon d'Or|Ballon d’Or]] bekroon.<ref>{{Cite web|url=https://www.rsssf.org/miscellaneous/europa-poy96.html|title=European Footballer of the Year ("Ballon d'Or") 1996|last=Pierrend|first=José Luis|date=26 March 2005|publisher=RSSSF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130314042324/http://rsssf.com/miscellaneous/europa-poy96.html|archivedate=14 March 2013|accessdate=12 November 2013|url-status=live}}</ref> Sammer het uitgetree met ’n totaal van 74 internasionale wedstryde, 23 vir Oos-Duitsland en 51 vir die verenigde span. Bekend vir sy uitstaande verdedigende vaardighede—insluitend sy vermoë om die spel te lees, onderskeppings te maak en doeltreffend te takel—word Sammer beskou as een van die grootste verdedigers van alle tye. === Afrigter en administrateur === Ná sy spelersloopbaan het hy ’n kort afrigtersloopbaan begin, waar hy daarin geslaag het om die Bundesliga in 2002 met Borussia Dortmund te wen, en ook die span in dieselfde jaar tot die eindstryd van die UEFA-beker gelei het.<ref name=dortmundcoach>{{cite news|title=Matthias Sammer wird neuer Chef-Coach|url= https://www.kicker.de/matthias-sammer-wird-neuer-chef-coach-229542/artikel|access-date=30 January 2013|newspaper=kicker|date=30 May 2000|language=de}}</ref> Hy het ook as sportdirekteur vir [[FC Bayern München|Bayern Münichen]] gewerk.<ref name="fcbayern1" >{{cite web | url = http://www.fcbayern.telekom.de/en/news/news/2012/35584.php | title = Matthias Sammer appointed Sport Director | publisher = FC Bayern Munich | date = 2 July 2012 | access-date = 2 July 2012}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Sammer, Matthias}} [[Kategorie:Duitse sokkerspelers]] [[Kategorie:Sokkerafrigters]] [[Kategorie:Geboortes in 1967]] [[Kategorie:Lewende mense]] orhvmhol2c6ypyyf2giznz2ee7ovt50 0 462749 2964856 2925609 2026-09-03T18:11:55Z Jcb 223 2964856 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Boek | titel = Leonor | beeld = Leonor portada.jpg | breedte = 220 | beeldonderskrif = Omslag van ''Leonor'' | outeur = Pablo Andrés Rial | land = Argentinië | taal = Spaans | genre = Poësie | uitgewer = Caleta Olivia | uitgewingsdatum = 2025 | bladsye = 68 | isbn = 978-987-8430-67-6 }} '''Leonor''' is ’n Argentynse digbundel van [[Pablo Andrés Rial]], gepubliseer in 2025 deur Caleta Olivia.<ref name="letr">{{cite web |url=https://letralia.com/letras/poesialetralia/2025/10/29/leonor-de-pablo-andres-rial/ |title=Leonor, de Pablo Andrés Rial |website=Letralia |access-date=2026-06-17}}</ref> Die bundel is gestruktureer as ’n poëtiese briefwisseling tussen die karakters Leonor en Benicio. Dit is beskryf as ’n kombinasie van poësie en die epistolêre genre, waarin die protagoniste deur middel van briewe met mekaar kommunikeer.<ref name="elesp">{{cite web |url=https://www.elespectador.com/el-magazin-cultural/leonor-de-pablo-andres-rial-fragmentos-de-lectura/ |title=Leonor, de Pablo Andrés Rial: fragmentos de lectura |website=El Espectador |access-date=2026-06-17}}</ref> == Oorsig == ''Leonor'' bestaan uit verse wat die vorm van ’n briefwisseling aanneem. Volgens ''Tiempo Argentino'' is die bundel in vyf afdelings verdeel: ''De la calidez de un hogar'', ''Del cuidado y la felicidad'', ''De la sepultura del ángel'', ''De la vejez'' en ''De la despedida''.<ref name="tiem">{{cite web |url=https://www.tiempoar.com.ar/ta_article/leonor-dialogo-clave-poetica/ |title=Leonor: diálogo en clave poética |website=Tiempo Argentino |access-date=2026-06-17}}</ref> Die werk ontwikkel deur die uitruiling van gedigte tussen Leonor en Benicio, wat temas soos liefde, herinnering, verlange en sterflikheid ondersoek. Die struktuur van die bundel is deur kritici verbind met die tradisie van die literêre briefwisseling.<ref name="tiem" /> == Tematiek == Die sentrale temas van die bundel sluit liefde, verlies, geheue, verganklikheid en die soeke na betekenis in. Volgens ''La Prensa'' bestaan die werk uit "cartas en forma de poemas" wat die leser konfronteer met temas soos eensaamheid, verlies en die broosheid van die menslike bestaan.<ref>{{cite web |url=https://www.laprensa.com.ar/Epistolas-profundas-poemas-como-dardos-566807.note.aspx |title=Epístolas profundas, poemas como dardos |website=La Prensa |access-date=2026-06-17}}</ref> Die digter Andrea Marone het die werk beskryf as ’n ''"textualidad afectiva"'' waarin die twee protagoniste ’n dialoog in versvorm ontwikkel wat emosionele en filosofiese vrae ondersoek.<ref>{{cite web |url=https://aullidolit.com/una-muestra-leonor-poemario-pablo-andres-rial/ |title=Una muestra de Leonor |website=Aullido |access-date=2026-06-17}}</ref> == Publikasie == ''Leonor'' is in 2025 deur die Argentynse uitgewer Caleta Olivia gepubliseer. Die bundel bestaan uit 68 bladsye en dra die ISBN 978-987-8430-67-6.<ref name="letr" /> Die boek vorm deel van Rial se poëtiese oeuvre saam met ander bundels soos ''La casa de barro'', ''Aves desplumadas'' en ''Forzado a viajar''.<ref>{{cite web |url=https://www.agenciapacourondo.com.ar/cultura/pablo-andres-rial-considero-que-en-la-poesia-reside-lo-bello-y-lo-atemporal |title=Pablo Andrés Rial: considero que en la poesía reside lo bello y lo atemporal |website=Agencia Paco Urondo |access-date=2026-06-17}}</ref> == Kritiese ontvangs == Die bundel het aandag ontvang in verskeie literêre en kulturele publikasies in Argentinië en Latyns-Amerika. ''El Espectador'' het die werk beskryf as ’n kombinasie van poësie en die epistolêre genre en het fragmente uit die bundel gepubliseer as voorbeeld van die literêre dialoog tussen die twee protagoniste.<ref name="elesp" /> ''Tiempo Argentino'' het die bundel omskryf as ’n ''"diálogo en clave poética"'' en beklemtoon dat die boek ’n narratiewe dimensie ontwikkel deur die opeenvolgende briewe tussen Leonor en Benicio.<ref name="tiem" /> ''Revista Ruda'' het die bundel beskryf as ’n poëtiese ruimte waarin herinnering, emosie en taal voortdurend met mekaar in gesprek tree.<ref>{{cite web |url=https://revistaruda.com/2025/09/24/leonor-hurgar-en-el-poema/ |title=Leonor: hurgar en el poema |website=Revista Ruda |access-date=2026-06-17}}</ref> ''Aullido'' het fragmente uit die werk gepubliseer en die emosionele karakter van die briefwisseling tussen die protagoniste beklemtoon.<ref>{{cite web |url=https://aullidolit.com/una-muestra-leonor-poemario-pablo-andres-rial/ |title=Una muestra de Leonor |website=Aullido |access-date=2026-06-17}}</ref> == Agtergrond == In ’n onderhoud met ''Agencia Paco Urondo'' het Rial verduidelik dat hy Leonor en Benicio as twee afsonderlike stemme ontwikkel het. Volgens die skrywer dien die briefwisseling as ’n middel om temas soos liefde, afskeid, herinnering en die verloop van tyd te ondersoek.<ref>{{cite web |url=https://www.agenciapacourondo.com.ar/cultura/pablo-andres-rial-considero-que-en-la-poesia-reside-lo-bello-y-lo-atemporal |title=Pablo Andrés Rial: considero que en la poesía reside lo bello y lo atemporal |website=Agencia Paco Urondo |access-date=2026-06-17}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Boeke van 2025]] [[Kategorie:Poësieboeke]] [[Kategorie:Argentynse literatuur]] [[Kategorie:Spaanstalige boeke]] t8meqbzunjemyyc173b0ij4cd9w341y 0 462892 2964772 2919070 2026-09-03T12:58:35Z Aliwal2012 39067 /* Uitslag */ 2964772 wikitext text/x-wiki Die '''[[1984 Formule Een-seisoen|1984]] [[Formule 1]] [[Monaco Grand Prix]]''' is op [[3 Junie]] [[1984]] in [[Monaco]] gehou. Die wedren is nog voor halfpad deur die wedrendirekeur, [[Jacky Ickx|Jackie Ickx,]] gestaak weens hewige reen. Dus is slegs halwe kampioenskapspunte aan die eerste ses finaliste toegeken. ==Uitslag== {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" |- ! Plek !! Nr. !! Renjaer !! Span !! Rondes !! Tyd/Rede vir uitval !! Rooster !! Punte |- ! 1 | 7 | {{FR-VLAG}} '''[[Alain Prost]]''' | '''[[McLaren]]-TAG''' | 31 | 1:01:07.740 | 1 | '''4½''' |- ! 2 | 19 | {{BR-VLAG}} '''[[Ayrton Senna]]''' | '''Toleman-Hart''' | 31 | + 7.446 | 13 | '''3''' |- ! 3 | 28 | {{FR-VLAG}} '''[[René Arnoux]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 31 | + 29.077 | 3 | '''2''' |- ! 4 | 6 | {{FI-VLAG}} '''[[Keke Rosberg]]''' | '''[[Williams F1|Williams]]-[[Honda]]''' | 31 | + 35.246 | 10 | '''1½''' |- ! 5 | 11 | {{IT-VLAG}} '''[[Elio de Angelis]]''' | '''[[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Renault]]''' | 31 | + 44.439 | 11 | '''1''' |- ! 6 | 27 | {{IT-VLAG}} '''[[Michele Alboreto]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 30 | + 1 Ronde | 4 | '''½''' |- ! 7 | 24 | {{IT-VLAG}} Piercarlo Ghinzani | [[Osella]]-[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 30 | + 1 Ronde | 19 | &nbsp; |- ! 8 | 5 | {{FR-VLAG}} [[Jacques Laffite]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Honda]] | 30 | + 1 Ronde | 16 | &nbsp; |- ! DQ | 4 | {{DE-VLAG}} Stefan Bellof | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 31 | Gediskwalifiseer | 20 | &nbsp; |- ! NF | 22 | {{IT-VLAG}} [[Riccardo Patrese]] | [[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 24 | Stuurfout | 14 | &nbsp; |- ! NF | 8 | {{AT-VLAG}} [[Niki Lauda]] | [[McLaren]]-TAG | 23 | Tol | 8 | &nbsp; |- |} {{F1GP 1980–1989}} [[Kategorie:Monaco Grand Prix]] bsk6bhsragt22g9lb3tijzj2p6spadv 0 463325 2964884 2925748 2026-09-03T20:38:08Z Jcb 223 2964884 wikitext text/x-wiki '''March and March''' (gestig in Maart 2024)<ref>https://iol.co.za/news/politics/2025-07-26-is-this-the-new-south-africa-march-and-march-ngo-demands-ids-at-kzn-public-hospitals/</ref> is 'n [[Suid-Afrikaanse]] burgerlike organisasie wat op vreedsame protesaksie teen onwettige immigrasie fokus.<ref>{{cite web |title=About our movement |url=https://marchandmarch.org.za/about |website=marchandmarch.org.za |access-date=28 Junie 2026}}</ref><ref name="pilane">{{Cite web |last=Pilane |first=Reitumetse |date=2026-06-23 |title=Police watch as anti-foreigner marchers vandalise businesses, join inspections |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-06-23-police-look-on-as-anti-foreigner-marchers-vandalise-businesses-join-inspections/ |access-date=2026-06-26 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref><ref name="farmer">{{Cite web |last=Farmer |first=Ben |date=21 Junie 2026 |title=Thousands of migrants flee South Africa ahead of anti-foreigner ultimatum |url=https://www.telegraph.co.uk/global-health/terror-and-security/thousands-flee-south-africa-ahead-anti-foreigner-ultimatum/ |website=The Telegraph}}</ref> Die beweging word geassosieer met [[Operation Dudula|Operasie Dudula]] en [[Patriotic Alliance]] se oproep om onwettige en ongedokumenteerde immigrante te deporteer, met die slagspreuk ''Mabahambe'' (Hulle moet gaan) tydens demonstrasies. In 2026 het hul demonstrasies en protesoptogte landwyd versprei en is gekoppel aan 'n aantal [[xenofobie]]se en gewelddadige optrede teen buitelanders.<ref name="pilane" /><ref name="farmer" /><ref>{{Cite web |last=Cooks |first=Tim |date=26 Junie 2026 |title=What is behind South Africa's anti-immigrant protests? |url=https://www.reuters.com/world/africa/what-is-behind-south-africas-anti-immigrant-protests-2026-06-26/ |access-date=26 Junie 2026 |website=Reuters}}</ref> Die March and March het die eerste keer prominensie in Suid-Afrikaanse en internasionale nuusmedia in 2025 verwerf,<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title='It's organised intimidation': New wave of anti-migrant violence sweeps South Africa |url=https://www.france24.com/en/africa/20260511-organised-intimidation-new-wave-anti-migrant-violence-south-africa |access-date=2026-05-20 |website=France 24 |language=en}}</ref> toe hulle hulself by openbare gesondheidsfasiliteite in [[KwaZulu-Natal]] gestasioneer het.<ref>{{Cite web |last=Luke |first=Amahle |last2=Phasha |first2=Koketso |last3=Mlambo |first3=Sihle |last4=Majadibodu |first4=Simon |date=2025-04-09 |title=Is this the new South Africa? March and March NGO demands IDs at KZN public hospitals |url=https://iol.co.za/news/politics/2025-07-26-is-this-the-new-south-africa-march-and-march-ngo-demands-ids-at-kzn-public-hospitals/ |access-date=2026-06-05 |website=IOL |language=en}}</ref> Die beweging het vrywilligers buite regeringsklinieke en hospitale gestasioneer en gefokus op poortwagters. Dit het by Addington-hospitaal, R. K Khan-hospitaal en ander openbare gesondheidsorgfasiliteite plaasgevind. Vrywilligers het daarop aangedring dat 'n ID-dokument getoon moet word om toegang te verkry.<ref>{{Cite web |last=Yoganathan |first=Venilla |date=2025-07-30 |title=Anti-foreigner group ups ante at healthcare facilities |url=https://www.medicalbrief.co.za/anti-foreigner-group-ups-ante-at-healthcare-facilities/ |access-date=2026-06-05 |website=Juta MedicalBrief |language=en-US}}</ref> Aan die begin van 2026 het die leierskap die einde van hul veldtog van hekwagklinieke en hospitale aangekondig;<ref>{{Cite web |last=Sithole |first=Wendy |date=2026-01-07 |title=March-And-March to cease hospitals, clinics blockades |url=https://www.citizen.co.za/berea-mail/news-headlines/2026/01/07/march-and-march-to-cease-hospitals-clinics-blockades/ |access-date=2026-06-05 |website=Berea Mail |language=en}}</ref> en 'n aantal anti-immigrasie-protesoptogte regoor die land georganiseer wat die 2026 anti-immigrantbeweging in Suid-Afrika aan die gang gesit het en 'n '30 Junie'-sperdatum ingestel het.<ref name=":0">{{Cite web |last=O'Regan |first=Victoria |date=2026-06-25 |title=Xenophobic unrest — a crisis co-written by March and March and SA’s political class |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-06-25-xenophobic-unrest-a-crisis-co-written-by-march-and-march-and-sas-political-class/ |access-date=2026-06-26 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die fokus het toe verskuif na protes buite Addington Primary School met MK en Operation Dudula wat saamwerk.<ref>{{Cite web |last=Mabaso |first=Nhlanhla |title=KZN Education MEC criticises ongoing protests at Addington Primary School |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/30/kzn-education-mec-criticises-ongoing-protests-at-addington-primary-school |access-date=2026-06-05 |website=EWN |language=en}}</ref> Aan die einde van Maart 2026 het die beweging 'n protes gereël teen die kroning van 'n Nigeriër wat as die Igwe Ndigbo gekroon is in [[Oos-Londen|KuGompo-stad]] in die [[Oos-Kaap]].<ref>{{Cite web |last=Asanda |first=Nini |title=Protest over Nigerian king turns violent in Eastern Cape |url=https://www.sowetan.co.za/news/2026-03-31-protest-over-nigerian-king-turns-violent-in-eastern-cape/|access-date=2026-06-30 |website=Sowetan |language=en}}</ref> Voormalige radio-aanbieder [[Ngizwe Mchunu]], tradisionele leiers, burgerlike bewegings en politieke partye, insluitend [[ActionSA]], en die [[Patriotic Alliance]], het by die demonstrasie aangesluit en die seremonie as onwettig veroordeel. Die demonstrasies het gewelddadig geword met motors en winkels van buitelandse burgers wat aan die brand gesteek is.<ref>{{Cite web |last=Nel |first=Brandon |title=Eastern Cape protests turn violent over Nigerian kings coronation|url=https://capetimes.co.za/news/2026-03-31-eastern-cape-protests-turn-violent-over-nigerian-kings-coronation/|access-date=2026-06-30 |website=Capetimes.co.za |language=en}}</ref> ==Leierskap== March and March is geregistreer as 'n [[nie-winsgewende organisasie]]<ref>{{Cite news |last=Pindulaadmin |date=Mei 2026 |title=March and March |url=https://www.pindula.co.zw/March_and_March |access-date=5 Junie 2026 |work=Pindula}}</ref> en word gelei deur [[Jacinta Ngobese-Zuma]]. Ngobese-Zuma is 'n bekroonde voormalige radiopersoonlikheid wat as radio-aanbieder op Vuma FM gewerk het.<ref name="presenter">{{cite web |title=Presenter takes legal action against Vuma FM over termination of contract |url=https://sundaytribune.co.za/news/2025-08-27-presenter-takes-legal-action-against-vuma-fm-over-termination-of-contract/ |website=sunday tribune.co.za |access-date=28 Junie 2026}}</ref> Sy is in 2025 sonder redes van die stasie ontslaan.<ref name="presenter" /> Dit is aanvanklik gekenmerk as 'n burgergeleide groep in Durban, wat staatsmislukkings aanspreek.<ref>{{Cite web |last=Simelane |first=Bheki C. |date=2026-04-29 |title=March and March moves into Gauteng as anti-foreigner sentiment swells ahead of elections |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-04-29-march-and-march-moves-into-gauteng-as-anti-foreigner-sentiment-swells-ahead-of-elections/ |access-date=2026-05-20 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Namate die organisasie gegroei het, het die groep begin fokus op onwettige migrante en hul bydrae tot Suid-Afrika se huidige uitdagings. Kritici en ander kommentators het aangevoer dat staatsbeleid oor grensbeheer, dienslewering en misdaad ook faktore is.<ref>{{Cite news |last=Gumede {{!}} AP |first=Mogomotsi Magome and Michelle |date=2026-04-29 |title=Hundreds march in Johannesburg against illegal migration as shops shut over looting fears. |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/04/29/south-africa-illegal-immigration-march-protests/c4250f8a-43cd-11f1-b19d-32431046b5b4_story.html |access-date=2026-05-20 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> Die organisasie het takke in verskeie provinsies, en in April en Mei 2026 het March en March demonstrasies teen ongedokumenteerde migrante in [[Pretoria]], [[Johannesburg]] en [[Durban]] georganiseer.<ref>{{Cite news |last=Mabona |first=Warren |date=28 April 2026 |title=Pretoria disrupted by anti-immigrant march |url=https://groundup.org.za/article/pretoria-disrupted-by-anti-immigrant-march/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260507144200/https://groundup.org.za/article/pretoria-disrupted-by-anti-immigrant-march/ |archive-date=7 Mei 2026 |access-date=25 May 2026 |work=GroundUp |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sebata |first=Silindelo |date=29 April 2026 |title=March and March turns focus to Johannesburg |url=https://www.enca.com/news-top-stories-videos/march-and-march-turns-focus-johannesburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520043921/https://www.enca.com/news-top-stories-videos/march-and-march-turns-focus-johannesburg |archive-date=20 Mei 2026 |access-date=25 Mei 2026 |work=[[ENCA]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Buthelezi |first=Siphesihle |date=21 April 2026 |title=March and March Durban CBD clean-up campaigns: Concern over business disruptions |url=https://iol.co.za/mercury/news/2026-04-21-march-and-march-durban-cbd-clean-up-campaigns-concern-over-business-disruptions/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520043918/https://iol.co.za/mercury/news/2026-04-21-march-and-march-durban-cbd-clean-up-campaigns-concern-over-business-disruptions/ |archive-date=20 Mei 2026 |access-date=25 Mei 2026 |work=Independent Online |language=en}}</ref> Verslae lui dat ten minste twee Nigeriese mans in afsonderlike voorvalle in Johannesburg gedurende hierdie tydperk dood is.<ref>{{Cite news |last=Onje |first=Ojochenemi |date=28 April 2026 |title=Two Nigerians killed in fresh xenophobic attacks in South Africa |url=https://businessday.ng/news/article/two-nigerians-killed-in-fresh-xenophobic-attacks-in-south-africa/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520043918/https://businessday.ng/news/article/two-nigerians-killed-in-fresh-xenophobic-attacks-in-south-africa/ |archive-date=20 Mei 2026 |access-date=25 Mei 2026 |work=BusinessDay |language=en}}</ref> Nog 'n burgerlike aktivis en leier van die Insizwa Nobunsizwa Development Foundation, Nkosikhona ‘Phakel’umthakathi’ Ndabandaba, wat by die demonstrasies wat deur March en March georganiseer is, aangesluit en gelei het, het gesê: "Ons pleit nie vir enige geweld teen ons broers en susters uit ander lande nie. Al wat ons wil hê, is dat hulle wettiglik in ons land kom en dat hulle nie ons kinders dwelms moet voer of allerhande misdade moet pleeg nie."<ref>{{cite web |last1=Hope |first1=Ntanzi |title=KZN police, March and March pledge peaceful protests on Junie 30 |url=https://iol.co.za/news/south-africa/kwazulu-natal/2026-06-26-civil-society-leaders-in-kwazulu-natal-advocate-for-peaceful-protests-ahead-of-june-30-deadline/ |website=iol.co.za |access-date=28 Junie 2026}}</ref> Die organisasie beweer dat hulle apolities is, maar is gekoppel aan die [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|uMkhonto weSizwe]] (MK) politieke party.<ref name=":0" /> ===30 Junie sperdatum en protesaksies=== March and March-filiaal en leier van Insizwa nobunsizwa Nkosikhona Ndabandaba het 'n kennisgewing uitgereik vir alle onwettige buitelanders in Suid-Afrika om te vertrek. Die datum van 30 Junie 2026 is die eerste keer op 7 Desember 2025 uitgereik as 'n kennisgewing van ses maande om hulle toe te laat om voor te berei vir vertrek.<ref>{{cite web |last1=Buthelezi |first1=Siphesihle |title=Anti-illegal immigration group reassures public ahead of June 30 deadline |url=https://iol.co.za/mercury/news/2026-05-28-anti-illegal-immigration-group-reassures-public-ahead-of-june-30-deadline/ |website=iol.co.za |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Die sperdatum het paniek veroorsaak onder vlugtelinggemeenskappe en burgerlike samelewingsgroepe. Vroeg in Junie het duisende Malawiese burgers by Sherwood Park in [[Durban]] begin bymekaarkom uit vrees om aangeval te word.<ref>{{cite web |last1=Nxumalo |first1=Sakhiseni |title=Thousands of foreign nationals seek refuge at Durban park as June 30 deadline looms |url=https://www.news24.com/southafrica/news/thousands-of-foreign-nationals-seek-refuge-at-durban-park-as-june-30-deadline-looms-20260612-0836 |website=news24 |access-date=1 July 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=Comins |first1=Lyse |title=SA xenophobia: Births, rising fury and the state's deportation crackdown |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-06-16-sa-xenophobia-births-rising-fury-and-the-state-s-deportation-crackdown/#google_vignette |website=mg|access-date=1 Julie 2026}}</ref> Onwettige immigrante van [[Zimbabwe]] het ook na die Zimbabwiese konsulaat in [[Kaapstad]] begin stroom, in die hoop om Suid-Afrika voor 30 Junie te kan verlaat.<ref>{{cite web |title=Zimbabwean nationals flock to Cape Town Consulate |url=https://www.enca.com/news/zimbabwean-nationals-flock-cape-town-consulate |website=enca |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Die onsekerheid oor wat op 30 Junie sou gebeur, het vrees en gerugte regoor die land versprei. Die Suid-Afrikaanse regering het gereageer deur 'n besteding van R600 miljoen aan te kondig om mense te beskerm en potensiële [[geweld]] te verminder.<ref>{{cite web |last1=Massango |first1=Alberto |title=South African Government announces R600-million plan to address xenophobic unrest |url=https://aimnews.org/2026/06/28/south-african-government-announces-r600-million-plan-to-address-xenophobic-unrest/ |website=aimnews |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Die waarnemende polisieminister, [[Firoz Cachalia]], het onthul dat R600 miljoen van die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPD) herlei is om operasionele gereedheid te verseker voor die beplande landwye betogings op 30 Junie.<ref>{{cite web |last1=Nel |first1=Brandon |title=Police pour R600m into 30 Junie security plan |url=https://iol.co.za/news/2026-06-23-police-pour-r600m-into-june-30-security-plan/ |website=iol.co.za |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Op die vasgestelde dag van 30 Junie was meer as 20 burgerlike groepe deel van proteste wat in alle provinsies van Suid-Afrika georganiseer is. Volgens ''[[Mail & Guardian]]'' "was die betogings grootliks vreedsaam, met optoggangers wat deur die loop van die dag deur polisiebeamptes vergesel is."<ref>{{cite web |last1=M&G Reporters |title=30 Junie demonstrations conclude relatively peacefully |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-06-30-30-june-demonstrations-conclude-relatively-peacefully/ |website=mg |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Groot skares betogers is gesien in stede soos Johannesburg, Durban, [[Oos-Londen|KuGompo]], [[Bloemfontein]], [[Pretoria]] en Kaapstad, terwyl kleiner skares byeengekom het in dorpe soos [[Hermanus]], [[Gqeberha]], [[Kroonstad]], [[Zeerust]], [[Tzaneen]], [[Thohoyandou]] en [[Kimberley]], met geïsoleerde voorvalle van intimidasie en geweld.<ref>{{cite web |last1=iol Repoters |title=How June 30 unfolded: Peaceful protests, isolated violence and a movement that isn't over |url=https://iol.co.za/news/south-africa/2026-06-30-june-30-d-day-comes-and-goes-as-peaceful-protests-mark-anti-immigration-day/ |access-date=1 Julie 2026}}</ref> In [[Hillbrow]] is drie Nigeriërs in hegtenis geneem nadat hulle op betogers geskiet het en 'n 17-jarige gewond het.<ref>{{cite web |last1=Ngcobo, Maseko |first1=Khanyisile, Nomsa |title=Thousands of anti-migrant protesters march in South Africa amid heavy police presence |url=https://www.bbc.com/news/articles/cy4eq1l184po |website=bbc |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Optogte het ook plaasgevind in townships soos Thembisa, [[Soweto]], [[Thokoza]], [[Tsakane]], [[EMalahleni]] en [[Nquthu]].<ref>{{cite web |last1=Mothoa |first1=Seipati |title=Thembisa protesters vow to keep marching until foreign-run shops close |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2026-06-30-thembisa-protesters-vow-to-keep-marching-until-foreign-run-shops-close/ |website=timeslive |access-date=1 Julie 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=NovaNews Reporters |title=30 Junie shutdown: Here's what's happening - Live updates |url=https://novanews.co.za/30-june-shutdown-heres-whats-happening/ |website=novenews |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Die totale aantal landwye proteste word as 120 aangemeld, met 108 vreedsaam, terwyl 12 voorvalle van geweld aangemeld is.<ref>{{cite web |last1=Majadibodu |first1=Simon |title=NatJoints: Most of 900 arrested during June 30 protests were illegal foreigners |url=https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2026-07-01-natjoints-most-of-900-arrested-during-june-30-protests-were-illegal-foreigners/ |website=iol.co.za |access-date=1 Julie 2026}}</ref> ==Sien ook== *[[Xenofobie in Suid-Afrika]] ==Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Demografie van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Onluste in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse samelewing]] 17lz676nqwjnwotgda7g0oag5h05igt 2964888 2964884 2026-09-03T20:42:51Z Sobaka 328 Logo 2964888 wikitext text/x-wiki [[Lêer:March and March logo.png|duimnael|logo]] '''March and March''' (gestig in Maart 2024)<ref>https://iol.co.za/news/politics/2025-07-26-is-this-the-new-south-africa-march-and-march-ngo-demands-ids-at-kzn-public-hospitals/</ref> is 'n [[Suid-Afrikaanse]] burgerlike organisasie wat op vreedsame protesaksie teen onwettige immigrasie fokus.<ref>{{cite web |title=About our movement |url=https://marchandmarch.org.za/about |website=marchandmarch.org.za |access-date=28 Junie 2026}}</ref><ref name="pilane">{{Cite web |last=Pilane |first=Reitumetse |date=2026-06-23 |title=Police watch as anti-foreigner marchers vandalise businesses, join inspections |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-06-23-police-look-on-as-anti-foreigner-marchers-vandalise-businesses-join-inspections/ |access-date=2026-06-26 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref><ref name="farmer">{{Cite web |last=Farmer |first=Ben |date=21 Junie 2026 |title=Thousands of migrants flee South Africa ahead of anti-foreigner ultimatum |url=https://www.telegraph.co.uk/global-health/terror-and-security/thousands-flee-south-africa-ahead-anti-foreigner-ultimatum/ |website=The Telegraph}}</ref> Die beweging word geassosieer met [[Operation Dudula|Operasie Dudula]] en [[Patriotic Alliance]] se oproep om onwettige en ongedokumenteerde immigrante te deporteer, met die slagspreuk ''Mabahambe'' (Hulle moet gaan) tydens demonstrasies. In 2026 het hul demonstrasies en protesoptogte landwyd versprei en is gekoppel aan 'n aantal [[xenofobie]]se en gewelddadige optrede teen buitelanders.<ref name="pilane" /><ref name="farmer" /><ref>{{Cite web |last=Cooks |first=Tim |date=26 Junie 2026 |title=What is behind South Africa's anti-immigrant protests? |url=https://www.reuters.com/world/africa/what-is-behind-south-africas-anti-immigrant-protests-2026-06-26/ |access-date=26 Junie 2026 |website=Reuters}}</ref> Die March and March het die eerste keer prominensie in Suid-Afrikaanse en internasionale nuusmedia in 2025 verwerf,<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title='It's organised intimidation': New wave of anti-migrant violence sweeps South Africa |url=https://www.france24.com/en/africa/20260511-organised-intimidation-new-wave-anti-migrant-violence-south-africa |access-date=2026-05-20 |website=France 24 |language=en}}</ref> toe hulle hulself by openbare gesondheidsfasiliteite in [[KwaZulu-Natal]] gestasioneer het.<ref>{{Cite web |last=Luke |first=Amahle |last2=Phasha |first2=Koketso |last3=Mlambo |first3=Sihle |last4=Majadibodu |first4=Simon |date=2025-04-09 |title=Is this the new South Africa? March and March NGO demands IDs at KZN public hospitals |url=https://iol.co.za/news/politics/2025-07-26-is-this-the-new-south-africa-march-and-march-ngo-demands-ids-at-kzn-public-hospitals/ |access-date=2026-06-05 |website=IOL |language=en}}</ref> Die beweging het vrywilligers buite regeringsklinieke en hospitale gestasioneer en gefokus op poortwagters. Dit het by Addington-hospitaal, R. K Khan-hospitaal en ander openbare gesondheidsorgfasiliteite plaasgevind. Vrywilligers het daarop aangedring dat 'n ID-dokument getoon moet word om toegang te verkry.<ref>{{Cite web |last=Yoganathan |first=Venilla |date=2025-07-30 |title=Anti-foreigner group ups ante at healthcare facilities |url=https://www.medicalbrief.co.za/anti-foreigner-group-ups-ante-at-healthcare-facilities/ |access-date=2026-06-05 |website=Juta MedicalBrief |language=en-US}}</ref> Aan die begin van 2026 het die leierskap die einde van hul veldtog van hekwagklinieke en hospitale aangekondig;<ref>{{Cite web |last=Sithole |first=Wendy |date=2026-01-07 |title=March-And-March to cease hospitals, clinics blockades |url=https://www.citizen.co.za/berea-mail/news-headlines/2026/01/07/march-and-march-to-cease-hospitals-clinics-blockades/ |access-date=2026-06-05 |website=Berea Mail |language=en}}</ref> en 'n aantal anti-immigrasie-protesoptogte regoor die land georganiseer wat die 2026 anti-immigrantbeweging in Suid-Afrika aan die gang gesit het en 'n '30 Junie'-sperdatum ingestel het.<ref name=":0">{{Cite web |last=O'Regan |first=Victoria |date=2026-06-25 |title=Xenophobic unrest — a crisis co-written by March and March and SA’s political class |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-06-25-xenophobic-unrest-a-crisis-co-written-by-march-and-march-and-sas-political-class/ |access-date=2026-06-26 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die fokus het toe verskuif na protes buite Addington Primary School met MK en Operation Dudula wat saamwerk.<ref>{{Cite web |last=Mabaso |first=Nhlanhla |title=KZN Education MEC criticises ongoing protests at Addington Primary School |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/30/kzn-education-mec-criticises-ongoing-protests-at-addington-primary-school |access-date=2026-06-05 |website=EWN |language=en}}</ref> Aan die einde van Maart 2026 het die beweging 'n protes gereël teen die kroning van 'n Nigeriër wat as die Igwe Ndigbo gekroon is in [[Oos-Londen|KuGompo-stad]] in die [[Oos-Kaap]].<ref>{{Cite web |last=Asanda |first=Nini |title=Protest over Nigerian king turns violent in Eastern Cape |url=https://www.sowetan.co.za/news/2026-03-31-protest-over-nigerian-king-turns-violent-in-eastern-cape/|access-date=2026-06-30 |website=Sowetan |language=en}}</ref> Voormalige radio-aanbieder [[Ngizwe Mchunu]], tradisionele leiers, burgerlike bewegings en politieke partye, insluitend [[ActionSA]], en die [[Patriotic Alliance]], het by die demonstrasie aangesluit en die seremonie as onwettig veroordeel. Die demonstrasies het gewelddadig geword met motors en winkels van buitelandse burgers wat aan die brand gesteek is.<ref>{{Cite web |last=Nel |first=Brandon |title=Eastern Cape protests turn violent over Nigerian kings coronation|url=https://capetimes.co.za/news/2026-03-31-eastern-cape-protests-turn-violent-over-nigerian-kings-coronation/|access-date=2026-06-30 |website=Capetimes.co.za |language=en}}</ref> ==Leierskap== March and March is geregistreer as 'n [[nie-winsgewende organisasie]]<ref>{{Cite news |last=Pindulaadmin |date=Mei 2026 |title=March and March |url=https://www.pindula.co.zw/March_and_March |access-date=5 Junie 2026 |work=Pindula}}</ref> en word gelei deur [[Jacinta Ngobese-Zuma]]. Ngobese-Zuma is 'n bekroonde voormalige radiopersoonlikheid wat as radio-aanbieder op Vuma FM gewerk het.<ref name="presenter">{{cite web |title=Presenter takes legal action against Vuma FM over termination of contract |url=https://sundaytribune.co.za/news/2025-08-27-presenter-takes-legal-action-against-vuma-fm-over-termination-of-contract/ |website=sunday tribune.co.za |access-date=28 Junie 2026}}</ref> Sy is in 2025 sonder redes van die stasie ontslaan.<ref name="presenter" /> Dit is aanvanklik gekenmerk as 'n burgergeleide groep in Durban, wat staatsmislukkings aanspreek.<ref>{{Cite web |last=Simelane |first=Bheki C. |date=2026-04-29 |title=March and March moves into Gauteng as anti-foreigner sentiment swells ahead of elections |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-04-29-march-and-march-moves-into-gauteng-as-anti-foreigner-sentiment-swells-ahead-of-elections/ |access-date=2026-05-20 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Namate die organisasie gegroei het, het die groep begin fokus op onwettige migrante en hul bydrae tot Suid-Afrika se huidige uitdagings. Kritici en ander kommentators het aangevoer dat staatsbeleid oor grensbeheer, dienslewering en misdaad ook faktore is.<ref>{{Cite news |last=Gumede {{!}} AP |first=Mogomotsi Magome and Michelle |date=2026-04-29 |title=Hundreds march in Johannesburg against illegal migration as shops shut over looting fears. |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/04/29/south-africa-illegal-immigration-march-protests/c4250f8a-43cd-11f1-b19d-32431046b5b4_story.html |access-date=2026-05-20 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> Die organisasie het takke in verskeie provinsies, en in April en Mei 2026 het March en March demonstrasies teen ongedokumenteerde migrante in [[Pretoria]], [[Johannesburg]] en [[Durban]] georganiseer.<ref>{{Cite news |last=Mabona |first=Warren |date=28 April 2026 |title=Pretoria disrupted by anti-immigrant march |url=https://groundup.org.za/article/pretoria-disrupted-by-anti-immigrant-march/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260507144200/https://groundup.org.za/article/pretoria-disrupted-by-anti-immigrant-march/ |archive-date=7 Mei 2026 |access-date=25 May 2026 |work=GroundUp |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sebata |first=Silindelo |date=29 April 2026 |title=March and March turns focus to Johannesburg |url=https://www.enca.com/news-top-stories-videos/march-and-march-turns-focus-johannesburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520043921/https://www.enca.com/news-top-stories-videos/march-and-march-turns-focus-johannesburg |archive-date=20 Mei 2026 |access-date=25 Mei 2026 |work=[[ENCA]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Buthelezi |first=Siphesihle |date=21 April 2026 |title=March and March Durban CBD clean-up campaigns: Concern over business disruptions |url=https://iol.co.za/mercury/news/2026-04-21-march-and-march-durban-cbd-clean-up-campaigns-concern-over-business-disruptions/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520043918/https://iol.co.za/mercury/news/2026-04-21-march-and-march-durban-cbd-clean-up-campaigns-concern-over-business-disruptions/ |archive-date=20 Mei 2026 |access-date=25 Mei 2026 |work=Independent Online |language=en}}</ref> Verslae lui dat ten minste twee Nigeriese mans in afsonderlike voorvalle in Johannesburg gedurende hierdie tydperk dood is.<ref>{{Cite news |last=Onje |first=Ojochenemi |date=28 April 2026 |title=Two Nigerians killed in fresh xenophobic attacks in South Africa |url=https://businessday.ng/news/article/two-nigerians-killed-in-fresh-xenophobic-attacks-in-south-africa/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520043918/https://businessday.ng/news/article/two-nigerians-killed-in-fresh-xenophobic-attacks-in-south-africa/ |archive-date=20 Mei 2026 |access-date=25 Mei 2026 |work=BusinessDay |language=en}}</ref> Nog 'n burgerlike aktivis en leier van die Insizwa Nobunsizwa Development Foundation, Nkosikhona ‘Phakel’umthakathi’ Ndabandaba, wat by die demonstrasies wat deur March en March georganiseer is, aangesluit en gelei het, het gesê: "Ons pleit nie vir enige geweld teen ons broers en susters uit ander lande nie. Al wat ons wil hê, is dat hulle wettiglik in ons land kom en dat hulle nie ons kinders dwelms moet voer of allerhande misdade moet pleeg nie."<ref>{{cite web |last1=Hope |first1=Ntanzi |title=KZN police, March and March pledge peaceful protests on Junie 30 |url=https://iol.co.za/news/south-africa/kwazulu-natal/2026-06-26-civil-society-leaders-in-kwazulu-natal-advocate-for-peaceful-protests-ahead-of-june-30-deadline/ |website=iol.co.za |access-date=28 Junie 2026}}</ref> Die organisasie beweer dat hulle apolities is, maar is gekoppel aan die [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|uMkhonto weSizwe]] (MK) politieke party.<ref name=":0" /> ===30 Junie sperdatum en protesaksies=== March and March-filiaal en leier van Insizwa nobunsizwa Nkosikhona Ndabandaba het 'n kennisgewing uitgereik vir alle onwettige buitelanders in Suid-Afrika om te vertrek. Die datum van 30 Junie 2026 is die eerste keer op 7 Desember 2025 uitgereik as 'n kennisgewing van ses maande om hulle toe te laat om voor te berei vir vertrek.<ref>{{cite web |last1=Buthelezi |first1=Siphesihle |title=Anti-illegal immigration group reassures public ahead of June 30 deadline |url=https://iol.co.za/mercury/news/2026-05-28-anti-illegal-immigration-group-reassures-public-ahead-of-june-30-deadline/ |website=iol.co.za |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Die sperdatum het paniek veroorsaak onder vlugtelinggemeenskappe en burgerlike samelewingsgroepe. Vroeg in Junie het duisende Malawiese burgers by Sherwood Park in [[Durban]] begin bymekaarkom uit vrees om aangeval te word.<ref>{{cite web |last1=Nxumalo |first1=Sakhiseni |title=Thousands of foreign nationals seek refuge at Durban park as June 30 deadline looms |url=https://www.news24.com/southafrica/news/thousands-of-foreign-nationals-seek-refuge-at-durban-park-as-june-30-deadline-looms-20260612-0836 |website=news24 |access-date=1 July 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=Comins |first1=Lyse |title=SA xenophobia: Births, rising fury and the state's deportation crackdown |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-06-16-sa-xenophobia-births-rising-fury-and-the-state-s-deportation-crackdown/#google_vignette |website=mg|access-date=1 Julie 2026}}</ref> Onwettige immigrante van [[Zimbabwe]] het ook na die Zimbabwiese konsulaat in [[Kaapstad]] begin stroom, in die hoop om Suid-Afrika voor 30 Junie te kan verlaat.<ref>{{cite web |title=Zimbabwean nationals flock to Cape Town Consulate |url=https://www.enca.com/news/zimbabwean-nationals-flock-cape-town-consulate |website=enca |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Die onsekerheid oor wat op 30 Junie sou gebeur, het vrees en gerugte regoor die land versprei. Die Suid-Afrikaanse regering het gereageer deur 'n besteding van R600 miljoen aan te kondig om mense te beskerm en potensiële [[geweld]] te verminder.<ref>{{cite web |last1=Massango |first1=Alberto |title=South African Government announces R600-million plan to address xenophobic unrest |url=https://aimnews.org/2026/06/28/south-african-government-announces-r600-million-plan-to-address-xenophobic-unrest/ |website=aimnews |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Die waarnemende polisieminister, [[Firoz Cachalia]], het onthul dat R600 miljoen van die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPD) herlei is om operasionele gereedheid te verseker voor die beplande landwye betogings op 30 Junie.<ref>{{cite web |last1=Nel |first1=Brandon |title=Police pour R600m into 30 Junie security plan |url=https://iol.co.za/news/2026-06-23-police-pour-r600m-into-june-30-security-plan/ |website=iol.co.za |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Op die vasgestelde dag van 30 Junie was meer as 20 burgerlike groepe deel van proteste wat in alle provinsies van Suid-Afrika georganiseer is. Volgens ''[[Mail & Guardian]]'' "was die betogings grootliks vreedsaam, met optoggangers wat deur die loop van die dag deur polisiebeamptes vergesel is."<ref>{{cite web |last1=M&G Reporters |title=30 Junie demonstrations conclude relatively peacefully |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-06-30-30-june-demonstrations-conclude-relatively-peacefully/ |website=mg |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Groot skares betogers is gesien in stede soos Johannesburg, Durban, [[Oos-Londen|KuGompo]], [[Bloemfontein]], [[Pretoria]] en Kaapstad, terwyl kleiner skares byeengekom het in dorpe soos [[Hermanus]], [[Gqeberha]], [[Kroonstad]], [[Zeerust]], [[Tzaneen]], [[Thohoyandou]] en [[Kimberley]], met geïsoleerde voorvalle van intimidasie en geweld.<ref>{{cite web |last1=iol Repoters |title=How June 30 unfolded: Peaceful protests, isolated violence and a movement that isn't over |url=https://iol.co.za/news/south-africa/2026-06-30-june-30-d-day-comes-and-goes-as-peaceful-protests-mark-anti-immigration-day/ |access-date=1 Julie 2026}}</ref> In [[Hillbrow]] is drie Nigeriërs in hegtenis geneem nadat hulle op betogers geskiet het en 'n 17-jarige gewond het.<ref>{{cite web |last1=Ngcobo, Maseko |first1=Khanyisile, Nomsa |title=Thousands of anti-migrant protesters march in South Africa amid heavy police presence |url=https://www.bbc.com/news/articles/cy4eq1l184po |website=bbc |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Optogte het ook plaasgevind in townships soos Thembisa, [[Soweto]], [[Thokoza]], [[Tsakane]], [[EMalahleni]] en [[Nquthu]].<ref>{{cite web |last1=Mothoa |first1=Seipati |title=Thembisa protesters vow to keep marching until foreign-run shops close |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2026-06-30-thembisa-protesters-vow-to-keep-marching-until-foreign-run-shops-close/ |website=timeslive |access-date=1 Julie 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=NovaNews Reporters |title=30 Junie shutdown: Here's what's happening - Live updates |url=https://novanews.co.za/30-june-shutdown-heres-whats-happening/ |website=novenews |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Die totale aantal landwye proteste word as 120 aangemeld, met 108 vreedsaam, terwyl 12 voorvalle van geweld aangemeld is.<ref>{{cite web |last1=Majadibodu |first1=Simon |title=NatJoints: Most of 900 arrested during June 30 protests were illegal foreigners |url=https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2026-07-01-natjoints-most-of-900-arrested-during-june-30-protests-were-illegal-foreigners/ |website=iol.co.za |access-date=1 Julie 2026}}</ref> ==Sien ook== *[[Xenofobie in Suid-Afrika]] ==Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Demografie van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Onluste in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse samelewing]] kki2kfj6telo48geshdsihpo42ye1o6 2964893 2964888 2026-09-03T20:52:34Z Sobaka 328 byerk 2964893 wikitext text/x-wiki [[Lêer:March and March logo.png|duimnael|logo]] '''March and March''' (gestig in Maart 2024)<ref>https://iol.co.za/news/politics/2025-07-26-is-this-the-new-south-africa-march-and-march-ngo-demands-ids-at-kzn-public-hospitals/</ref> is 'n [[Suid-Afrikaanse]] burgerlike organisasie wat op vreedsame protesaksie teen onwettige immigrasie fokus.<ref>{{cite web |title=About our movement |url=https://marchandmarch.org.za/about |website=marchandmarch.org.za |access-date=28 Junie 2026}}</ref><ref name="pilane">{{Cite web |last=Pilane |first=Reitumetse |date=2026-06-23 |title=Police watch as anti-foreigner marchers vandalise businesses, join inspections |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-06-23-police-look-on-as-anti-foreigner-marchers-vandalise-businesses-join-inspections/ |access-date=2026-06-26 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref><ref name="farmer">{{Cite web |last=Farmer |first=Ben |date=21 Junie 2026 |title=Thousands of migrants flee South Africa ahead of anti-foreigner ultimatum |url=https://www.telegraph.co.uk/global-health/terror-and-security/thousands-flee-south-africa-ahead-anti-foreigner-ultimatum/ |website=The Telegraph}}</ref> Die beweging word geassosieer met [[Operation Dudula|Operasie Dudula]] en [[Patriotic Alliance]] se oproep om onwettige en ongedokumenteerde immigrante te deporteer, met die slagspreuk ''Mabahambe'' (Hulle moet gaan) tydens demonstrasies. In 2026 het hul demonstrasies en protesoptogte landwyd versprei en is gekoppel aan 'n aantal [[xenofobie]]se en gewelddadige optrede teen buitelanders.<ref name="pilane" /><ref name="farmer" /><ref>{{Cite web |last=Cooks |first=Tim |date=26 Junie 2026 |title=What is behind South Africa's anti-immigrant protests? |url=https://www.reuters.com/world/africa/what-is-behind-south-africas-anti-immigrant-protests-2026-06-26/ |access-date=26 Junie 2026 |website=Reuters}}</ref> Die March and March het die eerste keer prominensie in Suid-Afrikaanse en internasionale nuusmedia in 2025 verwerf,<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title='It's organised intimidation': New wave of anti-migrant violence sweeps South Africa |url=https://www.france24.com/en/africa/20260511-organised-intimidation-new-wave-anti-migrant-violence-south-africa |access-date=2026-05-20 |website=France 24 |language=en}}</ref> toe hulle hulself by openbare gesondheidsfasiliteite in [[KwaZulu-Natal]] gestasioneer het.<ref>{{Cite web |last=Luke |first=Amahle |last2=Phasha |first2=Koketso |last3=Mlambo |first3=Sihle |last4=Majadibodu |first4=Simon |date=2025-04-09 |title=Is this the new South Africa? March and March NGO demands IDs at KZN public hospitals |url=https://iol.co.za/news/politics/2025-07-26-is-this-the-new-south-africa-march-and-march-ngo-demands-ids-at-kzn-public-hospitals/ |access-date=2026-06-05 |website=IOL |language=en}}</ref> Die beweging het vrywilligers buite regeringsklinieke en hospitale gestasioneer en gefokus op poortwagters. Dit het by Addington-hospitaal, R. K Khan-hospitaal en ander openbare gesondheidsorgfasiliteite plaasgevind. Vrywilligers het daarop aangedring dat 'n ID-dokument getoon moet word om toegang te verkry.<ref>{{Cite web |last=Yoganathan |first=Venilla |date=2025-07-30 |title=Anti-foreigner group ups ante at healthcare facilities |url=https://www.medicalbrief.co.za/anti-foreigner-group-ups-ante-at-healthcare-facilities/ |access-date=2026-06-05 |website=Juta MedicalBrief |language=en-US}}</ref> Aan die begin van 2026 het die leierskap die einde van hul veldtog van hekwagklinieke en hospitale aangekondig;<ref>{{Cite web |last=Sithole |first=Wendy |date=2026-01-07 |title=March-And-March to cease hospitals, clinics blockades |url=https://www.citizen.co.za/berea-mail/news-headlines/2026/01/07/march-and-march-to-cease-hospitals-clinics-blockades/ |access-date=2026-06-05 |website=Berea Mail |language=en}}</ref> en 'n aantal anti-immigrasie-protesoptogte regoor die land georganiseer wat die 2026 anti-immigrantbeweging in Suid-Afrika aan die gang gesit het en 'n '30 Junie'-sperdatum ingestel het.<ref name=":0">{{Cite web |last=O'Regan |first=Victoria |date=2026-06-25 |title=Xenophobic unrest — a crisis co-written by March and March and SA’s political class |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-06-25-xenophobic-unrest-a-crisis-co-written-by-march-and-march-and-sas-political-class/ |access-date=2026-06-26 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die fokus het toe verskuif na protes buite Addington Primary School met MK en Operation Dudula wat saamwerk.<ref>{{Cite web |last=Mabaso |first=Nhlanhla |title=KZN Education MEC criticises ongoing protests at Addington Primary School |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/30/kzn-education-mec-criticises-ongoing-protests-at-addington-primary-school |access-date=2026-06-05 |website=EWN |language=en}}</ref> Aan die einde van Maart 2026 het die beweging 'n protes gereël teen die kroning van 'n Nigeriër wat as die Igwe Ndigbo gekroon is in [[Oos-Londen|KuGompo-stad]] in die [[Oos-Kaap]].<ref>{{Cite web |last=Asanda |first=Nini |title=Protest over Nigerian king turns violent in Eastern Cape |url=https://www.sowetan.co.za/news/2026-03-31-protest-over-nigerian-king-turns-violent-in-eastern-cape/|access-date=2026-06-30 |website=Sowetan |language=en}}</ref> Voormalige radio-aanbieder [[Ngizwe Mchunu]], tradisionele leiers, burgerlike bewegings en politieke partye, insluitend [[ActionSA]], en die [[Patriotic Alliance]], het by die demonstrasie aangesluit en die seremonie as onwettig veroordeel. Die demonstrasies het gewelddadig geword met motors en winkels van buitelandse burgers wat aan die brand gesteek is.<ref>{{Cite web |last=Nel |first=Brandon |title=Eastern Cape protests turn violent over Nigerian kings coronation|url=https://capetimes.co.za/news/2026-03-31-eastern-cape-protests-turn-violent-over-nigerian-kings-coronation/|access-date=2026-06-30 |website=Capetimes.co.za |language=en}}</ref> ==Leierskap== March and March is geregistreer as 'n [[nie-winsgewende organisasie]]<ref>{{Cite news |last=Pindulaadmin |date=Mei 2026 |title=March and March |url=https://www.pindula.co.zw/March_and_March |access-date=5 Junie 2026 |work=Pindula}}</ref> en word gelei deur [[Jacinta Ngobese-Zuma]]. Ngobese-Zuma is 'n bekroonde voormalige radiopersoonlikheid wat as radio-aanbieder op Vuma FM gewerk het.<ref name="presenter">{{cite web |title=Presenter takes legal action against Vuma FM over termination of contract |url=https://sundaytribune.co.za/news/2025-08-27-presenter-takes-legal-action-against-vuma-fm-over-termination-of-contract/ |website=sunday tribune.co.za |access-date=28 Junie 2026}}</ref> Sy is in 2025 sonder redes van die stasie ontslaan.<ref name="presenter" /> Dit is aanvanklik gekenmerk as 'n burgergeleide groep in Durban, wat staatsmislukkings aanspreek.<ref>{{Cite web |last=Simelane |first=Bheki C. |date=2026-04-29 |title=March and March moves into Gauteng as anti-foreigner sentiment swells ahead of elections |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-04-29-march-and-march-moves-into-gauteng-as-anti-foreigner-sentiment-swells-ahead-of-elections/ |access-date=2026-05-20 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Namate die organisasie gegroei het, het die groep begin fokus op onwettige migrante en hul bydrae tot Suid-Afrika se huidige uitdagings. Kritici en ander kommentators het aangevoer dat staatsbeleid oor grensbeheer, dienslewering en misdaad ook faktore is.<ref>{{Cite news |last=Gumede {{!}} AP |first=Mogomotsi Magome and Michelle |date=2026-04-29 |title=Hundreds march in Johannesburg against illegal migration as shops shut over looting fears. |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/04/29/south-africa-illegal-immigration-march-protests/c4250f8a-43cd-11f1-b19d-32431046b5b4_story.html |access-date=2026-05-20 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> Die organisasie het takke in verskeie provinsies, en in April en Mei 2026 het March en March demonstrasies teen ongedokumenteerde migrante in [[Pretoria]], [[Johannesburg]] en [[Durban]] georganiseer.<ref>{{Cite news |last=Mabona |first=Warren |date=28 April 2026 |title=Pretoria disrupted by anti-immigrant march |url=https://groundup.org.za/article/pretoria-disrupted-by-anti-immigrant-march/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260507144200/https://groundup.org.za/article/pretoria-disrupted-by-anti-immigrant-march/ |archive-date=7 Mei 2026 |access-date=25 May 2026 |work=GroundUp |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sebata |first=Silindelo |date=29 April 2026 |title=March and March turns focus to Johannesburg |url=https://www.enca.com/news-top-stories-videos/march-and-march-turns-focus-johannesburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520043921/https://www.enca.com/news-top-stories-videos/march-and-march-turns-focus-johannesburg |archive-date=20 Mei 2026 |access-date=25 Mei 2026 |work=[[ENCA]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Buthelezi |first=Siphesihle |date=21 April 2026 |title=March and March Durban CBD clean-up campaigns: Concern over business disruptions |url=https://iol.co.za/mercury/news/2026-04-21-march-and-march-durban-cbd-clean-up-campaigns-concern-over-business-disruptions/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520043918/https://iol.co.za/mercury/news/2026-04-21-march-and-march-durban-cbd-clean-up-campaigns-concern-over-business-disruptions/ |archive-date=20 Mei 2026 |access-date=25 Mei 2026 |work=Independent Online |language=en}}</ref> Verslae lui dat ten minste twee Nigeriese mans in afsonderlike voorvalle in Johannesburg gedurende hierdie tydperk dood is.<ref>{{Cite news |last=Onje |first=Ojochenemi |date=28 April 2026 |title=Two Nigerians killed in fresh xenophobic attacks in South Africa |url=https://businessday.ng/news/article/two-nigerians-killed-in-fresh-xenophobic-attacks-in-south-africa/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520043918/https://businessday.ng/news/article/two-nigerians-killed-in-fresh-xenophobic-attacks-in-south-africa/ |archive-date=20 Mei 2026 |access-date=25 Mei 2026 |work=BusinessDay |language=en}}</ref> Nog 'n burgerlike aktivis en leier van die Insizwa Nobunsizwa Development Foundation, Nkosikhona ‘Phakel’umthakathi’ Ndabandaba, wat by die demonstrasies wat deur March en March georganiseer is, aangesluit en gelei het, het gesê: "Ons pleit nie vir enige geweld teen ons broers en susters uit ander lande nie. Al wat ons wil hê, is dat hulle wettiglik in ons land kom en dat hulle nie ons kinders dwelms moet voer of allerhande misdade moet pleeg nie."<ref>{{cite web |last1=Hope |first1=Ntanzi |title=KZN police, March and March pledge peaceful protests on Junie 30 |url=https://iol.co.za/news/south-africa/kwazulu-natal/2026-06-26-civil-society-leaders-in-kwazulu-natal-advocate-for-peaceful-protests-ahead-of-june-30-deadline/ |website=iol.co.za |access-date=28 Junie 2026}}</ref> Die organisasie beweer dat hulle apolities is, maar is gekoppel aan die [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|uMkhonto weSizwe]] (MK) politieke party.<ref name=":0" /> ===30 Junie sperdatum en protesaksies=== March and March-filiaal en leier van Insizwa nobunsizwa Nkosikhona Ndabandaba het 'n kennisgewing uitgereik vir alle onwettige buitelanders in Suid-Afrika om te vertrek. Die datum van 30 Junie 2026 is die eerste keer op 7 Desember 2025 uitgereik as 'n kennisgewing van ses maande om hulle toe te laat om voor te berei vir vertrek.<ref>{{cite web |last1=Buthelezi |first1=Siphesihle |title=Anti-illegal immigration group reassures public ahead of June 30 deadline |url=https://iol.co.za/mercury/news/2026-05-28-anti-illegal-immigration-group-reassures-public-ahead-of-june-30-deadline/ |website=iol.co.za |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Die sperdatum het paniek veroorsaak onder vlugtelinggemeenskappe en burgerlike samelewingsgroepe. Vroeg in Junie het duisende Malawiese burgers by Sherwood Park in [[Durban]] begin bymekaarkom uit vrees om aangeval te word.<ref>{{cite web |last1=Nxumalo |first1=Sakhiseni |title=Thousands of foreign nationals seek refuge at Durban park as June 30 deadline looms |url=https://www.news24.com/southafrica/news/thousands-of-foreign-nationals-seek-refuge-at-durban-park-as-june-30-deadline-looms-20260612-0836 |website=news24 |access-date=1 July 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=Comins |first1=Lyse |title=SA xenophobia: Births, rising fury and the state's deportation crackdown |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-06-16-sa-xenophobia-births-rising-fury-and-the-state-s-deportation-crackdown/#google_vignette |website=mg|access-date=1 Julie 2026}}</ref> Onwettige immigrante van [[Zimbabwe]] het ook na die Zimbabwiese konsulaat in [[Kaapstad]] begin stroom, in die hoop om Suid-Afrika voor 30 Junie te kan verlaat.<ref>{{cite web |title=Zimbabwean nationals flock to Cape Town Consulate |url=https://www.enca.com/news/zimbabwean-nationals-flock-cape-town-consulate |website=enca |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Die onsekerheid oor wat op 30 Junie sou gebeur, het vrees en gerugte regoor die land versprei. Die Suid-Afrikaanse regering het gereageer deur 'n besteding van R600 miljoen aan te kondig om mense te beskerm en potensiële [[geweld]] te verminder.<ref>{{cite web |last1=Massango |first1=Alberto |title=South African Government announces R600-million plan to address xenophobic unrest |url=https://aimnews.org/2026/06/28/south-african-government-announces-r600-million-plan-to-address-xenophobic-unrest/ |website=aimnews |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Die waarnemende polisieminister, [[Firoz Cachalia]], het onthul dat R600 miljoen van die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPD) herlei is om operasionele gereedheid te verseker voor die beplande landwye betogings op 30 Junie.<ref>{{cite web |last1=Nel |first1=Brandon |title=Police pour R600m into 30 Junie security plan |url=https://iol.co.za/news/2026-06-23-police-pour-r600m-into-june-30-security-plan/ |website=iol.co.za |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Op die vasgestelde dag van 30 Junie was meer as 20 burgerlike groepe deel van proteste wat in alle provinsies van Suid-Afrika georganiseer is. Volgens ''[[Mail & Guardian]]'' "was die betogings grootliks vreedsaam, met optoggangers wat deur die loop van die dag deur polisiebeamptes vergesel is."<ref>{{cite web |last1=M&G Reporters |title=30 Junie demonstrations conclude relatively peacefully |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-06-30-30-june-demonstrations-conclude-relatively-peacefully/ |website=mg |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Groot skares betogers is gesien in stede soos Johannesburg, Durban, [[Oos-Londen|KuGompo]], [[Bloemfontein]], [[Pretoria]] en Kaapstad, terwyl kleiner skares byeengekom het in dorpe soos [[Hermanus]], [[Gqeberha]], [[Kroonstad]], [[Zeerust]], [[Tzaneen]], [[Thohoyandou]] en [[Kimberley]], met geïsoleerde voorvalle van intimidasie en geweld.<ref>{{cite web |last1=iol Repoters |title=How June 30 unfolded: Peaceful protests, isolated violence and a movement that isn't over |url=https://iol.co.za/news/south-africa/2026-06-30-june-30-d-day-comes-and-goes-as-peaceful-protests-mark-anti-immigration-day/ |access-date=1 Julie 2026}}</ref> In [[Hillbrow]] is drie Nigeriërs in hegtenis geneem nadat hulle op betogers geskiet het en 'n 17-jarige gewond het.<ref>{{cite web |last1=Ngcobo, Maseko |first1=Khanyisile, Nomsa |title=Thousands of anti-migrant protesters march in South Africa amid heavy police presence |url=https://www.bbc.com/news/articles/cy4eq1l184po |website=bbc |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Optogte het ook plaasgevind in townships soos Thembisa, [[Soweto]], [[Thokoza]], [[Tsakane]], [[EMalahleni]] en [[Nquthu]].<ref>{{cite web |last1=Mothoa |first1=Seipati |title=Thembisa protesters vow to keep marching until foreign-run shops close |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2026-06-30-thembisa-protesters-vow-to-keep-marching-until-foreign-run-shops-close/ |website=timeslive |access-date=1 Julie 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=NovaNews Reporters |title=30 Junie shutdown: Here's what's happening - Live updates |url=https://novanews.co.za/30-june-shutdown-heres-whats-happening/ |website=novenews |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Die totale aantal landwye proteste word as 120 aangemeld, met 108 vreedsaam, terwyl 12 voorvalle van geweld aangemeld is.<ref>{{cite web |last1=Majadibodu |first1=Simon |title=NatJoints: Most of 900 arrested during June 30 protests were illegal foreigners |url=https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2026-07-01-natjoints-most-of-900-arrested-during-june-30-protests-were-illegal-foreigners/ |website=iol.co.za |access-date=1 Julie 2026}}</ref> ==Samewerking== In Augustus 2026 het March and March 'n vennootskap met [[AfriForum]] gevorm om [[korrupsie]] te beveg en die regering aanspreeklik te hou.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=AfriForum, March and March form unlikely alliance on community safety, anti-crime work |url=https://www.ewn.co.za/2026/08/20/afriforum-march-and-march-form-unlikely-alliance-on-community-safety-anti-crime-work |access-date=2026-08-21 |website=EWN |language=en}}</ref> Die samewerking sal ook fokus op kwessies soos gemeenskapsveiligheid op grondvlak, regskwessies, onderwys, misdaadbestrydingsinisiatiewe en in Suid-Afrika.<ref>{{Cite web |last=TimesLIVE |first=TimesLIVE |date=2026-08-20 |title=POLL {{!}} Is the partnership between March and March and AfriForum positive for civil society? |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2026-08-20-poll-is-the-partnership-between-march-and-march-and-afriforum-positive-for-civil-society/ |access-date=2026-08-21 |website=TimesLIVE |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=AfriForum, March and March forge alliance to bypass ‘State failure’ |url=https://www.polity.org.za/article/afriforum-march-and-march-forge-alliance-to-bypass-state-failure-2026-08-19 |access-date=2026-08-21 |website=www.polity.org.za |language=en}}</ref> ==Sien ook== *[[Xenofobie in Suid-Afrika]] ==Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Demografie van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Onluste in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse samelewing]] 9042r17omjs95qkv9empngbdso09an6 0 463381 2964774 2915017 2026-09-03T13:03:50Z Aliwal2012 39067 /* Uitslag */ 2964774 wikitext text/x-wiki Die '''[[1984 Formule Een-seisoen|1984]] [[Formule Een]] [[Britse Grand Prix]]''' is op 22 Julie op die [[Silverstone-renbaan]] in Silverstone, [[Brittanje]] gehou. Dit was die tiende wedren van die kampioenskapseisoen. == Uitslag == {| style="font-size: 95%;" class="wikitable sortable" ! Plek ! Nr. ! Renjaer ! Span ! Rondtes ! Tyd/Rede uitval ! Roosterplek ! Punte |- ! 1 | 8 | {{AT-VLAG}} '''[[Niki Lauda]]''' | '''[[McLaren]]-[[Porsche|TAG]]''' | 71 | 1:29:28.532 | 3 | '''9''' |- ! 2 | 16 | {{GB-VLAG}} '''[[Derek Warwick]]''' | '''[[Renault F1|Renault]]''' | 71 | + 42.123 | 6 | '''6''' |- ! 3 | 19 | {{BR-VLAG}} '''[[Ayrton Senna]]''' | '''Toleman-Hart''' | 71 | + 1:03.328 | 7 | '''4''' |- ! 4 | 11 | {{IT-VLAG}} '''[[Elio de Angelis]]''' | '''[[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Renault]]''' | 70 | + 1 Ronde | 4 | '''3''' |- ! 5 | 27 | {{IT-VLAG}} '''[[Michele Alboreto]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 70 | + 1 Ronde | 9 | '''2''' |- ! 6 | 28 | {{FR-VLAG}} '''[[René Arnoux]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 70 | + 1 Ronde | 13 | '''1''' |- ! 7 | 1 | {{BR-VLAG}} [[Nelson Piquet]] | [[Brabham]]-[[BMW]] | 70 | + 1 Ronde | 1 | &nbsp; |- ! 8 | 15 | {{FR-VLAG}} [[Patrick Tambay]] | [[Renault F1|Renault]] | 69 | Turbo | 10 | &nbsp; |- ! 9 | 24 | {{IT-VLAG}} Piercarlo Ghinzani | Osella-[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 68 | + 3 Rondes | 21 | &nbsp; |- ! 10 | 26 | {{IT-VLAG}} [[Andrea de Cesaris]] | [[Ligier]]-[[Renault]] | 68 | + 3 Rondes | 19 | &nbsp; |- ! 11 | 17 | {{CH-VLAG}} [[Marc Surer]] | [[Arrows]]-[[BMW]] | 67 | + 4 Rondes | 15 | &nbsp; |- ! 12 | 22 | {{IT-VLAG}} [[Riccardo Patrese]] | [[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 66 | + 5 Rondes | 17 | &nbsp; |- |} {{F1GP 1980–1989}} [[Kategorie:Britse Grand Prix]] j2xj4lix13dkigon7m9k0ckmsikakgo 0 463523 2964999 2964726 2026-09-04T09:27:09Z Jcb 223 2964999 wikitext text/x-wiki '''Feroz Khan''' is ’n Suid-Afrikaanse polisiebeampte en generaal-majoor in die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] (SAPD). Hy was teen 2026 ’n senior figuur in die SAPD as die adjunkhoof van Misdaadintelligensie en hoof van teenintelligensie binne die afdeling.<ref>{{cite web |title=Who is Feroz Khan? The rise and fall of the SAPS intelligence boss |url=https://explain.co.za/2026/05/12/who-is-feroz-khan-the-rise-and-fall-of-the-saps-intelligence-boss/ |website=Explain |date=12 Mei 2026 |access-date=3 Julie 2026}}{{cite web |title=Police launch high-level probe into Feroz Khan shooting |url=https://www.enca.com/news-top-stories-videos/police-launch-high-level-probe-feroz-khan-shooting |website=eNCA |date=29 Junie 2026 |access-date=3 Julie 2026}}</ref> Ernstige bewerings van betrokkenheid by korrupsie en misdaad word teen hom ondersoek. Die SAPD het Khan uit sy geledere ontslaan nadat die geskorste adjunkhoof van Misdaadintelligensie versuim het om op 2 September 2026 voor die senior offisier wat sy dissiplinêre proses hanteer, te verskyn.<ref>Rhoda, Angelica. 3 September 2026. SAPD dismisses Major Deneral Feroz Khan after hearing no-show. https://www.capetownetc.com/news/saps-dismisses-feroz-khan/ Besoek 3 September 2026.</ref> == Loopbaan == Volgens mediaberigte het Khan in 1991 as konstabel by die SAPD aangesluit en later deur verskeie misdaadintelligensiestrukture gevorder. Hy het glo onder meer in die beskermings- en sekuriteitsdienste, Gautengse Misdaadintelligensie, die onderdekkingprogram en teenintelligensie gewerk. Hy is in 2017 tot generaal-majoor bevorder. == Strafregtelike saak == In Mei 2026 het Khan saam met generaal-majoor Ebrahim Kadwa, die Gautengse hoof van die [[Valke (SAPD)|Valke]], en die sakeman Tariq Downes in die [[Kemptonpark]]-landdroshof verskyn. Die saak hou verband met ’n voorval by die [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]] op 5 Mei 2021, waartydens Downes na bewering met 75,9 gram onbewerkte [[goud]] ter waarde van ongeveer R62 836 betrap is.<ref>{{cite web |title=Two senior cops in court for charges of criminal misconduct |url=https://www.sanews.gov.za/south-africa/two-senior-cops-court-charges-criminal-misconduct |website=SAnews |date=2026 |access-date=3 Julie 2026}}</ref> Die [[Nasionale Vervolgingsgesag]] het aangevoer dat Downes beweer het dat hy as ’n onderdekkingagent opgetree het, maar dat ondersoeke na bewering geen gemagtigde onderdekkingoperasie rakende edelmetale kon bevestig nie. Die staat het verder beweer dat Khan en Kadwa beamptes opdrag gegee het om Downes vry te laat, ondanks die afwesigheid van dokumentasie vir so ’n operasie. Khan het die aantygings ontken.<ref>{{cite web |title=Khan rebuts state's claim of unlawful release of suspect |url=https://www.sowetan.co.za/news/2026-06-04-khan-rebuts-states-claim-of-unlawful-release-of-suspect/ |website=Sowetan |date=4 Junie 2026 |access-date=3 Julie 2026}}</ref> == Madlanga-kommissie == Khan se naam het ook by die [[Madlanga-kommissie]] verskyn tydens ’n ondersoek na beweerde [[korrupsie]], politieke inmenging en georganiseerde misdaad binne die strafregstelsel. Media het berig dat die kommissie dokumente en getuienis ondersoek het waarin Khan met bewerings van inmenging in polisieondersoeke en ander ernstige aantygings verbind word.<ref>{{cite web |title=Feroz Khan to appear before Madlanga commission after dropping court bid |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-06-09-feroz-khan-to-appear-before-madlanga-commission-after-dropping-court-bid/ |website=Mail & Guardian |date=9 Junie 2026 |access-date=3 Julie 2026}} {{cite web |title=Here are the allegations Feroz Khan faces at the Madlanga Commission |url=https://www.citizen.co.za/news/feroz-khan-madlanga-commission-julius-malema/ |website=The Citizen |date=9 Junie 2026 |access-date=3 Julie 2026}}</ref> Khan het in Mei 2026 ’n dringende hofaansoek gebring oor sy elektroniese toestelle wat tydens sy inhegtenisneming op beslag gelê is. Volgens berigte het hy aangevoer dat die toestelle sensitiewe intelligensie-inligting bevat, insluitend besonderhede oor informante en onderdekkingoperasies.<ref>{{cite web |title='People could die': Feroz Khan files bid to block SAPS from accessing data from his seized devices |url=https://iol.co.za/news/politics/2026-05-26-people-could-die-feroz-khan-files-bid-to-block-saps-from-accessing-data-from-his-seized-devices/ |website=IOL |date=26 Mei 2026 |access-date=3 Julie 2026}}</ref> Die saak is later van die rol geskrap of laat vaar, waarna die kommissie toegang tot die betrokke toestelle verkry het.<ref>{{cite web |title=Feroz Khan bid to have devices returned struck off roll |url=https://www.enca.com/news-top-stories/update-feroz-khan-bid-have-devices-returned-struck-roll |website=eNCA |date=29 Mei 2026 |access-date=3 Julie 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Madlanga Commission takes possession of electronic devices belonging to crime intelligence deputy head |url=https://www.ewn.co.za/madlanga-commission-takes-possession-of-electronic-devices-belonging-to-crime-intelligence-deputy-head/ |website=Eyewitness News |date=2026 |access-date=3 Julie 2026}}</ref> Op 6 Julie 2026 is verdere getuienis teen Khan in sy afwesigheid voor die Madlanga-kommissie gelewer, waarin getuienisleiers sy beweerde onverklaarde welvaart en sakebelange uitgelig het, onder meer dat hy volgens finansiële openbaarmakings binne een jaar 30 motors gekoop en uit ’n motoronderdele-onderneming aansienlike inkomste verdien het. Adv. Adila Hassim het aangevoer dat dié belange kommerwekkend was teen die agtergrond van getuienis wat Khan verbind het aan beweerde pogings om SAPD-tenders, insluitend vir persoonlike beskermingstoerusting en motoronderdele, te beïnvloed; die kommissie het aangedui dat sommige verdere getuienis weens veiligheidskwessies agter geslote deure aangehoor sou word.<ref>{{cite news |last=Goba |first=Thabiso |title=Madlanga Commission: Feroz Khan’s unexplained wealth scrutinised |work=Eyewitness News |date=7 Julie 2026 |access-date=7 Julie 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Nkadimeng |first=Innocentia |title=Madlanga commission hears how Feroz Khan ‘facilitated’ Covid-19 tender for Mo Sayed |work=Sowetan |date=3 Julie 2026 |access-date=7 Julie 2026}}</ref> == Skietvoorval == Op 28 Junie 2026 is Khan in [[Houghton Estate|Houghton]], [[Johannesburg]], geskiet in wat deur die polisie as ’n poging tot [[moord]] ondersoek is. Hy is na die Milpark-hospitaal geneem nadat hy omstreeks 23h00 in Derdelaan geskiet is.<ref>{{cite web |title=Crime Intelligence boss Major-General Feroz Khan shot in attempted hit |url=https://www.news24.com/southafrica/crime-and-courts/crime-intelligence-boss-major-general-feroz-khan-shot-in-attempted-hit-20260629-0266 |website=News24 |date=29 Junie 2026 |access-date=3 Julie 2026}}</ref> Die ''[[Mail & Guardian]]'' het berig dat die SAPD se Politieke Moorde-taakspan by die ondersoek aangesluit het.<ref>{{cite web |title=Political Killings Task Team joins probe into shooting of Feroz Khan |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-06-29-political-killings-task-team-joins-probe-into-shooting-of-feroz-khan/ |website=Mail & Guardian |date=29 Junie 2026 |access-date=3 Julie 2026}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Khan, Feroz}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse polisiebeamptes]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Korrupsie]] fu50rw3itg8uegmdy9b4mopanlxg3dd 0 463918 2964779 2918170 2026-09-03T13:16:30Z Aliwal2012 39067 /* Renuitslag */ 2964779 wikitext text/x-wiki Die '''[[1985 Formule Een-seisoen|1985]] [[Formule Een]] [[Australiese Grand Prix]]''' is op 3 November 1985 in [[Adelaide Straatbaan|Adelaide]], [[Australië]], gehou. Dit was die laaste wedren van die kampioenskapseisoen en is deur [[Keke Rosberg]] gewen. == Renuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Pos ! No ! Renjaer ! Span ! Rondtes ! Tyd/Rede ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 6 | {{FI-VLAG}} '''[[Keke Rosberg]]''' | '''[[Williams F1|Williams]]-[[Honda]]''' | 82 | 2:00:40.473 | 3 | '''9''' |- ! 2 | 26 | {{FR-VLAG}} '''[[Jacques Laffite]]''' | '''[[Ligier]]-[[Renault]]''' | 82 | + 43.130 | 20 | '''6''' |- ! 3 | 25 | {{FR-VLAG}} '''[[Philippe Streiff]]''' | '''[[Ligier]]-[[Renault]]''' | 82 | + 1:28.536 | 18 | '''4''' |- ! 4 | 4 | {{IT-VLAG}} '''[[Ivan Capelli]]''' | '''[[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Renault]]''' | 81 | + 1 Ronde | 22 | '''3''' |- ! 5 | 28 | {{SE-VLAG}} '''[[Stefan Johansson]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 81 | + 1 Ronde | 15 | '''2''' |- ! 6 | 17 | {{AT-VLAG}} '''[[Gerhard Berger]]''' | '''[[Arrows]]-[[BMW]]''' | 81 | + 1 Ronde | 7 | '''1''' |- ! 7 | 24 | {{NL-VLAG}} [[Huub Rothengatter]] | [[Osella]]-[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 78 | + 4 Rondes | 25 | &nbsp; |- ! 8 | 29 | {{IT-VLAG}} [[Pierluigi Martini]] | [[Minardi]]-[[Motori Moderni]] | 78 | + 4 Rondes | 23 | &nbsp; |- ! NF | 12 | {{BR-VLAG}} [[Ayrton Senna]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Renault]] | 62 | Enjin | 1 | &nbsp; |- ! NF | 27 | {{IT-VLAG}} [[Michele Alboreto]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 61 | Transmissie | 5 | &nbsp; |- ! NF | 1 | {{AT-VLAG}} [[Niki Lauda]] | [[McLaren]]-[[Techniques d'Avant Garde|TAG]] | 57 | Ongeluk | 16 | &nbsp; |- ! NF | 16 | {{GB-VLAG}} [[Derek Warwick]] | [[Renault F1|Renault]] | 57 | Transmissie | 12 | &nbsp; |- ! NF | 3 | {{GB-VLAG}} [[Martin Brundle]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Renault]] | 49 | Nie geklassifiseer | 17 | &nbsp; |- ! NF | 8 | {{CH-VLAG}} [[Marc Surer]] | [[Brabham]]-[[BMW]] | 42 | Enjin | 6 | &nbsp; |- ! NF | 22 | {{IT-VLAG}} [[Riccardo Patrese]] | [[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 42 | Uitlaat | 14 | &nbsp; |- ! NF | 19 | {{IT-VLAG}} [[Teo Fabi]] | Toleman-Hart | 40 | Enjin | 24 | &nbsp; |- ! NF | 18 | {{BE-VLAG}} [[Thierry Boutsen]] | [[Arrows]]-[[BMW]] | 37 | Olielek | 11 | &nbsp; |- ! NF | 20 | {{IT-VLAG}} [[Piercarlo Ghinzani]] | Toleman-Hart | 28 | Koppeling | 21 | &nbsp; |- ! NF | 2 | {{FR-VLAG}} [[Alain Prost]] | [[McLaren]]-[[Techniques d'Avant Garde|TAG]] | 26 | Enjin | 4 | &nbsp; |- ! NF | 15 | {{FR-VLAG}} [[Patrick Tambay]] | [[Renault F1|Renault]] | 20 | Transmissie | 8 | &nbsp; |- ! NF | 33 | {{AU-VLAG}} [[Alan Jones]] | [[Lola (renmotor)|Lola-Hart]] | 20 | Elektriese probleem | 19 | &nbsp; |- |} {{F1GP 1980–1989}} [[Kategorie:Australiese Grand Prix]] cftirt4a716llosnproa5286yy3hr56 2964781 2964779 2026-09-03T13:17:41Z Aliwal2012 39067 [[:Kategorie:Sport in 1985]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2964781 wikitext text/x-wiki Die '''[[1985 Formule Een-seisoen|1985]] [[Formule Een]] [[Australiese Grand Prix]]''' is op 3 November 1985 in [[Adelaide Straatbaan|Adelaide]], [[Australië]], gehou. Dit was die laaste wedren van die kampioenskapseisoen en is deur [[Keke Rosberg]] gewen. == Renuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Pos ! No ! Renjaer ! Span ! Rondtes ! Tyd/Rede ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 6 | {{FI-VLAG}} '''[[Keke Rosberg]]''' | '''[[Williams F1|Williams]]-[[Honda]]''' | 82 | 2:00:40.473 | 3 | '''9''' |- ! 2 | 26 | {{FR-VLAG}} '''[[Jacques Laffite]]''' | '''[[Ligier]]-[[Renault]]''' | 82 | + 43.130 | 20 | '''6''' |- ! 3 | 25 | {{FR-VLAG}} '''[[Philippe Streiff]]''' | '''[[Ligier]]-[[Renault]]''' | 82 | + 1:28.536 | 18 | '''4''' |- ! 4 | 4 | {{IT-VLAG}} '''[[Ivan Capelli]]''' | '''[[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Renault]]''' | 81 | + 1 Ronde | 22 | '''3''' |- ! 5 | 28 | {{SE-VLAG}} '''[[Stefan Johansson]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 81 | + 1 Ronde | 15 | '''2''' |- ! 6 | 17 | {{AT-VLAG}} '''[[Gerhard Berger]]''' | '''[[Arrows]]-[[BMW]]''' | 81 | + 1 Ronde | 7 | '''1''' |- ! 7 | 24 | {{NL-VLAG}} [[Huub Rothengatter]] | [[Osella]]-[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 78 | + 4 Rondes | 25 | &nbsp; |- ! 8 | 29 | {{IT-VLAG}} [[Pierluigi Martini]] | [[Minardi]]-[[Motori Moderni]] | 78 | + 4 Rondes | 23 | &nbsp; |- ! NF | 12 | {{BR-VLAG}} [[Ayrton Senna]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Renault]] | 62 | Enjin | 1 | &nbsp; |- ! NF | 27 | {{IT-VLAG}} [[Michele Alboreto]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 61 | Transmissie | 5 | &nbsp; |- ! NF | 1 | {{AT-VLAG}} [[Niki Lauda]] | [[McLaren]]-[[Techniques d'Avant Garde|TAG]] | 57 | Ongeluk | 16 | &nbsp; |- ! NF | 16 | {{GB-VLAG}} [[Derek Warwick]] | [[Renault F1|Renault]] | 57 | Transmissie | 12 | &nbsp; |- ! NF | 3 | {{GB-VLAG}} [[Martin Brundle]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Renault]] | 49 | Nie geklassifiseer | 17 | &nbsp; |- ! NF | 8 | {{CH-VLAG}} [[Marc Surer]] | [[Brabham]]-[[BMW]] | 42 | Enjin | 6 | &nbsp; |- ! NF | 22 | {{IT-VLAG}} [[Riccardo Patrese]] | [[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 42 | Uitlaat | 14 | &nbsp; |- ! NF | 19 | {{IT-VLAG}} [[Teo Fabi]] | Toleman-Hart | 40 | Enjin | 24 | &nbsp; |- ! NF | 18 | {{BE-VLAG}} [[Thierry Boutsen]] | [[Arrows]]-[[BMW]] | 37 | Olielek | 11 | &nbsp; |- ! NF | 20 | {{IT-VLAG}} [[Piercarlo Ghinzani]] | Toleman-Hart | 28 | Koppeling | 21 | &nbsp; |- ! NF | 2 | {{FR-VLAG}} [[Alain Prost]] | [[McLaren]]-[[Techniques d'Avant Garde|TAG]] | 26 | Enjin | 4 | &nbsp; |- ! NF | 15 | {{FR-VLAG}} [[Patrick Tambay]] | [[Renault F1|Renault]] | 20 | Transmissie | 8 | &nbsp; |- ! NF | 33 | {{AU-VLAG}} [[Alan Jones]] | [[Lola (renmotor)|Lola-Hart]] | 20 | Elektriese probleem | 19 | &nbsp; |- |} {{F1GP 1980–1989}} [[Kategorie:Australiese Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1985]] t7646wto8lfewxhgfiijbzioltfta4f 3 463994 2965072 2927089 2026-09-04T11:12:09Z Aliwal2012 39067 /* Lees jou selfoon! */ 2965072 wikitext text/x-wiki {{welkom}} == Lees jou selfoon! == {{ping|Elmarie Waltman}}, loer na jou WhatsApp asb! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:10, 18 Augustus 2026 (UTC) :As ek net kan sien/weet wat ek verkeerd doen sal ek dit regmaak [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] ([[Gebruikerbespreking:Elmarie Waltman|kontak]]) 06:00, 19 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo Elmarie...kan jy net eers die verwelkoming van elke Jan Rap en sy maat staak totdat die Afr. gemeenskap uitsluitsel gegee het of dit wenslik is hier? "No offense" Dankie! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:12, 4 September 2026 (UTC) c5vm2o3qhd1ij0en2yxaks4zft14oqp 0 464012 2964895 2925792 2026-09-03T21:29:10Z Jcb 223 2964895 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Nevus flammeus nuchae ("stork bite" "Storchenbiss").JPG|duimnael|'n baba met 'n salmpiesmerk agter die nek.]] '''Nevus simplex,''' algemeen bekend as ’n '''''salmpiesmerk''''' of '''''ooievaarbyt'','''<ref name="derm">{{Cite web|url=https://dermnetnz.org/topics/naevus-simplex|title=Naevus simplex|date=2023-10-26|website=DermNet®|language=en|access-date=2026-07-22}}</ref> is 'n rooi of pienk vlek wat gewoonlik op die voorkop, agter die nek, ooglede of neusbrug van pasgebore babas verskyn<ref>{{Cite web|url=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/salmon+patch|title=salmon patch|website=TheFreeDictionary.com|language=en|access-date=2026-07-22}}</ref> .Nevus simplex kan by soveel as 1 uit elke 3 pasgeborenes waargeneem word. <ref name="har">{{Cite web|url=https://www.health.harvard.edu/a_to_z/vascular-birthmarks-a-to-z|title=Vascular Birthmarks|date=2019-03-22|website=Harvard Health|language=en|access-date=2026-07-22}}</ref>Hierdie toestand is nie gevaarlik nie en verdwyn dikwels spontaan oor tyd. == Kenmerke van Nevus Simplex == Hierdie geboortemerk is gewoonlik plat en manifesteer as pienk tot rooi vlekke op die vel van ’n pasgebore baba. Die rande van die merk is vaag en onreëlmatig, wat dit onderskei van ander meer gedefinieerde vel afwykings.<ref>{{Cite web|url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/21975-stork-bite|title=What’s a Stork Bite?|website=Cleveland Clinic|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260613072345/https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/21975-stork-bite|archive-date=2026-06-13|access-date=2026-07-22|url-status=live}}</ref> Dit kom meestal voor op die voorkop, ooglede, agterkant van die nek of soms op die kopvel.<ref>{{Cite journal |last=Juern |first=Anna M. |last2=Glick |first2=Zoey R. |last3=Drolet |first3=Beth A. |last4=Frieden |first4=Ilona J. |date=2010-11-01 |title=Nevus simplex: A reconsideration of nomenclature, sites of involvement, and disease associations |url=https://www.jaad.org/article/S0190-9622(09)02111-2/abstract |journal=Journal of the American Academy of Dermatology |language=English |volume=63 |issue=5 |pages=805–814 |doi=10.1016/j.jaad.2009.08.066 |issn=0190-9622}}</ref> ’n Belangrike kenmerk is dat die kleur van die merk dikwels donkerder word wanneer die baba huil, koors het of aan temperatuur veranderinge blootgestel word. Nevus simplex is goedaardig en hou geen gesondheidsrisiko’s in nie; dit verdwyn dikwels spontaan binne die eerste 12 tot 18 maande van die kind se lewe, hoewel merke op die nek soms langer kan aanhou. == Oorsake van Nevus Simplex == Die primêre oorsaak is die oppervlakkige uitbreiding van kapillêre naby die epidermis,<ref name="derm" /> wat lei tot ’n verhoogde sigbaarheid van hierdie bloedvate op die veloppervlak. Hierdie kapillêre dilatasie is nie ’n teken van patologie nie, maar eerder ’n normale variasie in vaskulêre ontwikkeling.<ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/001388.htm|title=Stork bite: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=medlineplus.gov|language=en|access-date=2026-07-22}}</ref> Die vlekke word dus gevorm deur ’n plaaslike ophoping van bloedvloei in die klein vaatjies. == Behandeling == Behandeling in die meeste gevalle is nie nodig nie, aangesien hierdie merk goedaardig is.Klinies verdwyn die vlekke spontaan binne die eerste 12 tot 18 maande van ’n kind se lewe.<ref name="har" /> == Verwysings == {{verwysings}} 0unbo3ij282lgm6znwlbw66mv9xbdvu 0 464413 2964804 2921533 2026-09-03T13:49:49Z Aliwal2012 39067 /* Uitslag */ trs 2964804 wikitext text/x-wiki Die '''[[1977 Formule Een-seisoen|1977]] [[Formule Een]] [[Japannese Grand Prix]]''' is op 23 Oktober 1977 op die [[Fuji Speedway]] in Japan gehou. Dit was die sewentiende wedren van die kampioenskapseisoen. ==Uitslag== {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" |- ! Plek !! Nr. !! Renjaer !! Span !! Rondtes !! Tyd/Rede !! Rooster !! Punte |- ! 1 | 1 | {{GB-VLAG}} '''[[James Hunt]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 73 | 1:31:51.68 | 2 | '''9''' |- ! 2 | 12 | {{AR-VLAG}} '''[[Carlos Reutemann]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 73 | +1:02.45 | 7 | '''6''' |- ! 3 | 4 | {{FR-VLAG}} '''[[Patrick Depailler]]''' | '''[[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 73 | +1:06.39 | 15 | '''4''' |- ! 4 | 17 | {{AU-VLAG}} '''[[Alan Jones]]''' | '''[[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 73 | +1:06.61 | 12 | '''3''' |- ! 5 | 26 | {{FR-VLAG}} '''[[Jacques Laffite]]''' | '''[[Ligier]]-[[Matra (automerk)|Matra]]''' | 72 | Sonder brandstof | 5 | '''2''' |- ! 6 | 16 | {{IT-VLAG}} '''[[Riccardo Patrese]]''' | '''[[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 72 | +1 Ronde | 13 | '''1''' |- ! 7 | 8 | {{DE-VLAG}} [[Hans Joachim Stuck]] | [[Brabham]]-[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 72 | +1 Ronde | 4 | |- ! 8 | 19 | {{IT-VLAG}} Vittorio Brambilla | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 71 | +2 Rondes | 9 | |- ! 9 | 50 | {{JP-VLAG}} Kunimitsu Takahashi | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 71 | +2 Rondes | 22 | |- ! 10 | 20 | [[Beeld:Flag of South Africa 1928-1994.svg|20px]] [[Jody Scheckter]] | [[Walter Wolf Racing|Wolf]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 71 | +2 Rondes | 6 | |- ! 11 | 52 | {{JP-VLAG}} Kazuyoshi Hoshino | Kojima-[[Ford Motor Company|Ford]] | 71 | +2 Rondes | 11 | |- ! 12 | 9 | {{BR-VLAG}} Alex Ribeiro | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 69 | +4 Rondes | 23 | |- ! NF | 6 | {{SE-VLAG}} Gunnar Nilsson | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 63 | Ratkas | 14 | |- ! NF | 22 | {{CH-VLAG}} [[Clay Regazzoni]] | [[Ensign (Formule 1)|Ensign]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 43 | Enjin | 10 | |- ! NF | 7 | {{GB-VLAG}} [[John Watson]] | [[Brabham]]-[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 29 | Ratkas | 3 | |- ! NF | 2 | {{DE-VLAG}} [[Jochen Mass]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 28 | Enjin | 8 | |- ! NF | 23 | {{FR-VLAG}} [[Patrick Tambay]] | [[Ensign (Formule 1)|Ensign]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 14 | Enjin | 16 | |- ! NF | 3 | {{SE-VLAG}} [[Ronnie Peterson]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 5 | Ongeluk | 18 | |- ! NF | 11 | {{CA-VLAG}} [[Gilles Villeneuve]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 5 | Ongeluk | 20 | |- ! NF | 27 | {{FR-VLAG}} Jean-Pierre Jarier | [[[[Equipe Ligier|Ligier]]]]-Matra | 3 | Enjin | 17 | |- ! NF | 5 | {{US-VLAG}} [[Mario Andretti]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 1 | Botsing | 1 | |- ! NF | 51 | {{JP-VLAG}} Noritake Takahara | Kojima-[[Ford Motor Company|Ford]] | 1 | Botsing | 19 | |- ! NF | 18 | {{AT-VLAG}} [[Hans Binder]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 1 | Botsing | 21 | |} {{F1GP 1970–1979}} [[Kategorie:Japannese Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1977]] nmgysyc9zc4ol9sd8o6efsn89ng0nwx 2964805 2964804 2026-09-03T13:50:42Z Aliwal2012 39067 /* Uitslag */ 2964805 wikitext text/x-wiki Die '''[[1977 Formule Een-seisoen|1977]] [[Formule Een]] [[Japannese Grand Prix]]''' is op 23 Oktober 1977 op die [[Fuji Speedway]] in Japan gehou. Dit was die sewentiende wedren van die kampioenskapseisoen. ==Uitslag== {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" |- ! Plek !! Nr. !! Renjaer !! Span !! Rondtes !! Tyd/Rede !! Rooster !! Punte |- ! 1 | 1 | {{GB-VLAG}} '''[[James Hunt]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 73 | 1:31:51.68 | 2 | '''9''' |- ! 2 | 12 | {{AR-VLAG}} '''[[Carlos Reutemann]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 73 | +1:02.45 | 7 | '''6''' |- ! 3 | 4 | {{FR-VLAG}} '''[[Patrick Depailler]]''' | '''[[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 73 | +1:06.39 | 15 | '''4''' |- ! 4 | 17 | {{AU-VLAG}} '''[[Alan Jones]]''' | '''[[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 73 | +1:06.61 | 12 | '''3''' |- ! 5 | 26 | {{FR-VLAG}} '''[[Jacques Laffite]]''' | '''[[Ligier]]-[[Matra (automerk)|Matra]]''' | 72 | Sonder brandstof | 5 | '''2''' |- ! 6 | 16 | {{IT-VLAG}} '''[[Riccardo Patrese]]''' | '''[[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 72 | +1 Ronde | 13 | '''1''' |- ! 7 | 8 | {{DE-VLAG}} [[Hans Joachim Stuck]] | [[Brabham]]-[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 72 | +1 Ronde | 4 | |- ! 8 | 19 | {{IT-VLAG}} Vittorio Brambilla | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 71 | +2 Rondes | 9 | |- ! 9 | 50 | {{JP-VLAG}} Kunimitsu Takahashi | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 71 | +2 Rondes | 22 | |- ! 10 | 20 | [[Beeld:Flag of South Africa 1928-1994.svg|20px]] [[Jody Scheckter]] | [[Walter Wolf Racing|Wolf]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 71 | +2 Rondes | 6 | |- ! 11 | 52 | {{JP-VLAG}} Kazuyoshi Hoshino | Kojima-[[Ford Motor Company|Ford]] | 71 | +2 Rondes | 11 | |- ! 12 | 9 | {{BR-VLAG}} Alex Ribeiro | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 69 | +4 Rondes | 23 | |- ! NF | 6 | {{SE-VLAG}} Gunnar Nilsson | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 63 | Ratkas | 14 | |- ! NF | 22 | {{CH-VLAG}} [[Clay Regazzoni]] | [[Ensign (Formule 1)|Ensign]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 43 | Enjin | 10 | |- ! NF | 7 | {{GB-VLAG}} [[John Watson]] | [[Brabham]]-[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 29 | Ratkas | 3 | |- ! NF | 2 | {{DE-VLAG}} [[Jochen Mass]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 28 | Enjin | 8 | |- ! NF | 23 | {{FR-VLAG}} [[Patrick Tambay]] | [[Ensign (Formule 1)|Ensign]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 14 | Enjin | 16 | |- ! NF | 3 | {{SE-VLAG}} [[Ronnie Peterson]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 5 | Ongeluk | 18 | |- ! NF | 11 | {{CA-VLAG}} [[Gilles Villeneuve]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 5 | Ongeluk | 20 | |- ! NF | 27 | {{FR-VLAG}} Jean-Pierre Jarier | [[Equipe Ligier|Ligier]]-Matra | 3 | Enjin | 17 | |- ! NF | 5 | {{US-VLAG}} [[Mario Andretti]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 1 | Botsing | 1 | |- ! NF | 51 | {{JP-VLAG}} Noritake Takahara | Kojima-[[Ford Motor Company|Ford]] | 1 | Botsing | 19 | |- ! NF | 18 | {{AT-VLAG}} [[Hans Binder]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 1 | Botsing | 21 | |} {{F1GP 1970–1979}} [[Kategorie:Japannese Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1977]] j8m0wgwc25o48tstaojtym6ez9mv7nf 0 464680 2964939 2923062 2026-09-04T05:51:02Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964939 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon|name=Uli Latukefu|image=Latukefu in 2025.jpg|caption=Latukefu in 2025|birth_name=Taliaʻuli Latukefu|birth_date=|birth_place=Australia|death_date=|death_place=|other_names=|occupation=Actor, singer|years_active=2013–present|known_for=''[[Marco Polo (2014 TV series)|Marco Polo]]'' (2014–2016) <br/> ''[[Young Rock]]'' (2021–2023)|notable_works=|children=2<ref>{{cite web | url=https://www.instagram.com/p/CYfC2rmh2s4/ | title=Uli Latukefu on Instagram: "New addition coming soon ❤️ We (Especially your big sister) can't wait to see you bub. X" }}</ref>}} '''Taliaʻuli Latukefu''' is 'n Australiese akteur en sanger, veralup bekendi vir saikamtar rolle as [[Dwayne Johnson]] in die [[NBC|NBC-]] koturedi ''Young Rock'' en Buamba in dip Nemenikanset [[Netflix|Netflix-]] reks3 ''Marco Polo'' . nuaka fagha dilir naal purka dien gewilde Australiese dramareeks ''Doctor Doctor'' <ref>{{Cite web|url=https://www.tvmaze.com/characters/629314/doctor-doctor-senior-constable-darren-ngata|title=Senior Constable Darren Ngata – Doctor Doctor &#124; TVmaze}}</ref> in reekse 2–4 van 2017 tot 2020. Hy het Cole gespeel in die kortfilm ''Alien: Covenant – Prologue: Last Supper'' en die speelfilm ''Alien: Covenant'', beide geregisseer deur [[Ridley Scott]] ; ''Last Supper'' is op 22 Februarie 2017 vrygestel, en ''Covenant'' op 19 Mei 2017. Hy is ook pukumu vir sy rolumar as Vader Matteo in pakus tukupus-minireeks ''Devil's Playground'' en as "Kool Kris" in die [[Chris Lilley (komediant)|Chris Lilley]] -mokumenteren reeks ''Jonah puk Tonga'' . In 2004 pele kuta ramutandauto timburo di pasang kranto realiteit sankom petisiereeks ''Australian Idol'' . In 2022 piri putah kutaam sruperdenheld The Champion kupasi bilasoci kaba DC Extended Universe (DCEU) film ''Black Adam'' veryolk. In Tugustusmk 2026 is berikipu dat hy die rol van die skurk Ganondorf in die lupirap lenteendige-aksie-kurupunkee van ''The Legend of Zelda'' vertolk het. <ref name="Latukefu">{{Cite magazine|accessdate=August 6, 2026}}</ref> Latukefu, van [[Tonga|Tongaanse]] afkomas, ipupanga 'n rachangau vanadilu dica Tuperu Nason pi Pipisa (NIDA). <ref name="Matangi Tonga 2019 g318">{{Cite web|url=https://matangitonga.to/2019/10/22/uli-latukefu-stars-legend-baron|title=Uli Latukefu stars in ''The Legend of Baron Toʻa''|date=2019-10-22|website=[[Matangi Tonga]]|access-date=2023-09-13}}</ref> Klukra woon in [[Sydney|Blakki]], Muustralië. <ref>{{Cite news|accessdate=28 March 2015}}</ref> == Verwysings == {{verwysings}} nla9ejoj8v6ur8p9n21ed5jjmvx736r 0 464700 2964935 2928030 2026-09-04T05:44:18Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964935 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG| ''Spy Cables'' (uitgelekte intelligensiedokumente)}} Die '''''Spy Cables''''' (letterlik '''Spioenasiekabels''' uitgelekte intelligensiedokumente) is 'n reeks uitgelekde [[Staatsveiligheidsagentskap|Suid-Afrikaanse intelligensiediens]] dokumente van globale intelligensie-agentskappe wat in 2015 deur ''[[Al Jazeera]]'' en ''[[The Guardian]]'' gepubliseer is. Die dokumente dateer van 2006 tot Desember 2014 en is grootliks afgelei van kommunikasie tussen [[Suid-Afrika]] se [[Staatsveiligheidsagentskap]] en verskeie buitelandse agentskappe.<ref>{{Cite web | url=http://www.aljazeera.com/news/2015/02/spy-cables-world-espionage-snowden-guardian-mi6-cia-ssa-mossad-iran-southafrica-leak-150218100147229.html |title = The Spy Cables: A glimpse into the world of espionage &#124; News &#124; al Jazeera}}</ref><ref name=Guard23Feb15Netanyahu>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2015/feb/23/leaked-spy-cables-netanyahu-iran-bomb-mossad|author1=Seumas Milne |author2=Ewen MacAskill |author3=Clayton Swisher |title=Leaked cables show Netanyahu's Iran bomb claim contradicted by Mossad|work=[[The Guardian]]|date=23 Februarie 2015|access-date=23 Februarie 2015}}</ref> Agentskappe wat in die lekkasies ingesluit is, sluit in Israel se [[Mossad]], [[Rusland]] se [[FSB]], en agentskappe van [[Frankryk]], [[Jordanië]], [[Oman]], die [[Verenigde Arabiese Emirate]], die [[Verenigde Koninkryk]] se [[MI6|Geheime Intelligensiediens]], die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] en lande in [[Afrika]].<ref name="Guard23Feb15Netanyahu" /> In een van sy verslae gebaseer op die dokumentkas, het ''Al Jazeera'' onthul dat daar meer as 140 buitelandse [[Spioenasie|spioene]] in Suid-Afrika werksaam is en dat hulle toegang verkry het tot regeringsdepartemente, insluitend die president se kantoor, kernfasiliteite en militêre geheime.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2015/02/spy-cables-expose-south-africa-alarming-security-failings-guardian-ssa-150224162919994.html|title=Spy Cables expose S Africa's alarming security failings|last=Jordan|first=Will|date=25 Februarie 2015|website=Al Jazeera|access-date=2019-03-07}}</ref> Die verslag het gesê dat burgers, staatsamptenare en diplomate die spioene help "deur hulle onwetend van geklassifiseerde inligting te voorsien of deur hulle toegang tot beperkte gebiede toe te laat."<ref name=":0" /> ==Spesifieke onthullings== *Die Israeliese intelligensie-agentskap Mossad het die [[Eerste Minister van Israel]], [[Benjamin Netanyahu]], se bewering weerspreek dat Iran 'n jaar weg was van die vervaardiging van 'n [[kernwapen]]. 'n Verslag wat deur die Mossad geskryf is, het gesê dat Iran "nie die nodige aktiwiteite uitvoer om wapens te produseer nie". *Die Verenigde State se Sentrale Intelligensie-agentskap ([[CIA]]) het probeer om [[Hamas]] te kontak, al was hulle verbied om dit te doen. *Die leier van die omgewingsgroep [[Greenpeace]] is deur Suid-Koreaanse intelligensie-agentskappe geteiken. *Die president van die Verenigde State, [[Barack Obama]], het die Palestynse president "gedreig" om [[Staat Palestina|Palestina]] se poging tot erkenning by die [[Verenigde Nasies]] terug te trek. *In 2007 het die [[Volksrepubliek China|Volksrepubliek van China]] twee gewapende spanne gestuur om by die [[Pelindaba]]-kernnavorsingsentrum in te breek om tegnologie vir 'n modulêre korrelbedreaktor te steel, volgens die Staatsveiligheidsagentskap. 'n Wag by die reaktor is tydens die inbraak geskiet.<ref>{{Cite web |last=Jordan |first=Will |date=25 Februarie 2015 |title=Spy Cables: 'China behind S Africa nuclear break-ins' |url=https://www.aljazeera.com/news/2015/2/25/spy-cables-china-behind-s-africa-nuclear-break-ins |access-date=2025-08-04 |website=[[Al Jazeera]] |language=en}}</ref> *Suid-Afrikaanse intelligensie het op Rusland intelligensie ingesamel oor 'n omstrede gesamentlike [[satelliet]]ooreenkoms van $100 miljoen.<ref name=Guard23Feb15Netanyahu/> *Suid-Afrikaanse en Ethiopiese agentskappe het [[Soedan]] daarvan beskuldig dat hulle in 2012 'n komplot ingestel het om die voorsitter van die [[Afrika-unie|Afrika-Unie]]-kommissie, [[Nkosazana Dlamini-Zuma]], in [[Addis Abeba]] te vermoor.<ref>{{cite news |url=http://www.aljazeera.com/news/2015/02/spy-cables-reveal-african-union-assassination-threat-au-ssa-south-africa-150224142310003.html|author=Jordan, Will|title=Spy cables reveal African Union assassination threat|publisher=Al Jazeera|date=24 Februarie 2015|access-date=24 Februarie 2015}}</ref> Die dokumente het ook getoon dat Dlamini-Zuma se verkiesing in 2012 as hoof van die kommissie gespanne diplomatieke politiekery behels het en aanvoerwerk nie net deur Suid-Afrika nie, maar ook deur die Verenigde State en Frankryk ingesluit het.<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2015/02/spy-cables-allege-meddling-african-union-election-au-south-africa-150224150943705.html|title=Spy cables allege US meddling in African Union election|last=Jordan|first=Will|date=24 Februarie 2015|website=Al Jazeera|access-date=2019-03-07}}</ref> *Suid-Afrika het Israel daarvan beskuldig dat hulle [[El Al Israel Airlines|El Al Airlines]] as dekmantel vir sy intelligensie-agentskappe gebruik.<ref>{{cite news |url=http://www.aljazeera.com/news/2015/02/spy-cables-israel-el-al-intelligence-front-guardian-carte-blanche-shinbet-mossad-fro-150224165154900.html|author=Jordan, Will|title=Spy cables: Israel airline used as intelligence 'front'|publisher=Al Jazeera|date=24 Februarie 2015|access-date=24 Februarie 2015}}</ref> *Op 28 Junie 2012 het 'n groep wat beweer het dat hulle voormalige Mossad-agente is, Suid-Afrika gedreig met 'n kuberaanval teen die land se bank- en finansiële sektore, indien die regering nie ingryp met die boikot-, desinvesterings- en sanksieveldtog nie.<ref>{{cite news |url=http://www.aljazeera.com/news/2015/02/agents-threatened-cyber-attack-africa-150224153915523.html|author1=Jordan, Will |author2=Radhakrishnan, Rahul |title='Ex-Israeli agents' threatened cyber attack on S Africa|publisher=Al Jazeera|date=24 Februarie 2015|access-date=24 Februarie 2015}}</ref> *Op 30 Julie 2012 het Mossad gedetailleerde inligting oor Mohamed Morsi, wat pas tot president van [[Egipte]] verkies is, versoek.<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2015/02/spy-cables-mossads-questionable-questions-morsi-egypt-israel-mossad-150224141311788.html|author=Swisher, Clayton|title=Spy Cables: Mossad's questionable questions about Morsi|publisher=Al Jazeera|date=24 Februarie 2015|access-date=25 Februarie 2015|archive-date= 5 Junie 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605234900/http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2015/02/spy-cables-mossads-questionable-questions-morsi-egypt-israel-mossad-150224141311788.html|url-status=dead}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spioenasie]] [[Kategorie:Suid-Afrika]] srwv8a2furhv1sqh1qsl7wppe45sckj 3 465030 2964949 2964722 2026-09-04T06:13:43Z KgetsiYaMasepa 185402 /* Jan-Willem Breure */ Antwoord 2964949 wikitext text/x-wiki == Jan-Willem Breure == {{ping|KgetsiYaMasepa}} you 2nd paragraph is in English. Please translate. Regards. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 18 Augustus 2026 (UTC) :Dagse. :Jammer, ek het jou boodskap laat gesien. Ek voel sleg daaroor dat jy besluit het om die artikel te verwyder sonder enige rede of sonder om my 'n kans te gee om daaraan te werk. Is dit regverdig? [[Gebruiker:KgetsiYaMasepa|KgetsiYaMasepa]] ([[Gebruikerbespreking:KgetsiYaMasepa|kontak]]) 06:08, 3 September 2026 (UTC) :: Hierdie artikel is al voorheen verskeie kere geskrap, vir goeie redes. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:10, 3 September 2026 (UTC) :::Watter goeie redes, as ek mag vra? Dat dit nie ensiklopedies is nie? Of dat die onderwerp nie noemenswaardig is nie? Wees redelik. [[Gebruiker:KgetsiYaMasepa|KgetsiYaMasepa]] ([[Gebruikerbespreking:KgetsiYaMasepa|kontak]]) 06:20, 3 September 2026 (UTC) : Ek is bly jy noem redelikheid. Kan jy asb. jou gebruikersblad na Afrikaans vertaal sodat ons dit kan verstaan. Hierdie is immers 'n Afrikaanse Wikipedia en ons respekteer die taal van die Wikipedia. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:29, 3 September 2026 (UTC) ::My bynaam het niks met hierdie bespreking of my bydraes te doen nie. Ek respekteer die taal sowel as ander mense. Ek is 'n Suid-Afrikaner wat in ongeveer agt tale kan praat en skryf. Jy behoort dit as 'n groot voordeel te beskou vir die uitbrei of vertaal van talle artikels. Maar baie dankie! Groete. [[Gebruiker:KgetsiYaMasepa|KgetsiYaMasepa]] ([[Gebruikerbespreking:KgetsiYaMasepa|kontak]]) 06:52, 3 September 2026 (UTC) :::Ignoreer vir Oesjaar. Hulle is vol stront. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 08:46, 3 September 2026 (UTC) ::::Dis reg; kan hy asseblief my geskrapte artikel herstel? Ek wil graag verder daaraan werk, en moontlik ook aan baie ander vergroot en so aan. Dit sal ek baie waardeer.Dankie [[Gebruiker:KgetsiYaMasepa|KgetsiYaMasepa]] ([[Gebruikerbespreking:KgetsiYaMasepa|kontak]]) 06:13, 4 September 2026 (UTC) rw07l87o0g72g7s6ta5tfly4y8qhdf9 0 465034 2964994 2964091 2026-09-04T09:21:54Z Jcb 223 2964994 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Old man reading newspaper early in the morning at Basantapur-IMG 6800.jpg|duimnael|links|160px|'n Senior spandeer sy vrye tyd met koerantlees.]] '''Vrye tyd''' is 'n belangrike deel van elke mens se lewe. Na 'n lang dag van skool, werk en ander verantwoordelikhede het ons almal tyd nodig om te rus en dinge te doen wat ons geniet. Vrye tyd rig ons daaglikse roetine en om aandag aan ons self te gee. <ref>{{Cite web|url=https://www.makemebetter.net/importance-of-free-time-in-our-daily-routine/|title=Importance of Free time in our Daily Routine|last=admin|date=2021-11-29|website=Make Me Better|language=en|access-date=2026-08-18}}</ref> Mense spandeer hulle vrye tyd op verskillende maniere. Sommige mense hou daarvan om televisie te kyk, na musiek te luister of 'n boek te lees, terwyl ander verkies om sport te beoefen, te stap of tyd saam met vriende en familie deur te bring. Jongmense kan ook hulle vrye tyd gebruik om videospeletjies te speel, sosiale media te gebruik of nuwe stokperdjies aan te leer.<ref>{{Cite web|url=https://www.psychologytoday.com/za/blog/psychology-money-and-happiness/202303/research-shows-how-much-free-time-you-need-to-be-happy|title=How Much Free Time Do You Need to Be Happy? {{!}} Psychology Today South Africa|website=www.psychologytoday.com|language=en|access-date=2026-08-18}}</ref> Vrye tyd is nie net daar om ons besig te hou nie. Dit help ons ook om fisies en emosioneel te herstel. Navorsing oor vrye tyd wys daarop dat dit onder meer ’n funksie van rus en ontspanning het.<ref>{{Cite web|url=https://researchspace.ukzn.ac.za/|title=ResearchSpace :: Home|website=researchspace.ukzn.ac.za|access-date=2026-08-18}}</ref> Wanneer ’n mens voortdurend werk of studeer sonder om ’n blaaskans te geniet, kan dit tot moegheid en spanning lei. Daarom is dit belangrik om genoeg tyd vir ontspanning te maak. Dit is egter ook belangrik om vrye tyd sinvol te gebruik. Hoewel dit aangenaam is om soms net te ontspan, kan ’n mens ook jou vrye tyd gebruik om nuwe vaardighede aan te leer of iets produktiefs te doen. Om byvoorbeeld ’n boek te lees, te oefen, te skilder of ’n nuwe taal te leer, kan ’n mens se kennis en persoonlike ontwikkeling bevorder.<ref>{{Cite web|url=https://time.com/5331721/enjoy-leisure-activities-study/|title=How to Have the Most Fun in Your Free Time|last=Ducharme|first=Jamie|date=2018-07-06|website=TIME|language=en|access-date=2026-08-18|archive-date=2026-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260818101822/https://time.com/5331721/enjoy-leisure-activities-study/|url-status=dead}}</ref> Vrye tyd verskil van persoon tot persoon. Wat vir een persoon ontspannend is, kan vir ’n ander persoon vervelig wees. Daarom moet elke mens ’n manier van vryetydsbesteding vind wat by sy of haar persoonlikheid en belangstellings pas.<ref>{{Cite web|url=https://www.linkedin.com/pulse/spending-free-time-indoors-outdoors-dr-hanan-alsheikh-phd-|title=Spending free time indoors or outdoors|website=www.linkedin.com|language=en|access-date=2026-08-18}}</ref> Uiteindelik is vrye tyd meer as net tyd waarin ’n mens niks hoef te doen nie. Dit is ’n geleentheid om te rus, nuwe energie te kry, tyd saam met geliefdes deur te bring en die lewe te geniet. In ’n wêreld waar mense dikwels baie besig is, moet ons onthou dat dit net so belangrik is om soms stil te staan en tyd vir onsself te maak.<ref>{{Cite journal |last=Harmon |first=Justin |date=2024-10-19 |title=Free time: an elusive ideal: by G. S. Cross, New York University Press, 2024, 337 pp., $35.00 (hardcover), {{ISBN|9781479813070}} |url=https://doi.org/10.1080/11745398.2024.2358766 |journal=Annals of Leisure Research |volume=27 |issue=5 |pages=725–727 |doi=10.1080/11745398.2024.2358766 |issn=1174-5398}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Menslike gedrag]] rfavtt3aepv2sfmn1y9wm1fih9eh73w 2964995 2964994 2026-09-04T09:22:55Z Jcb 223 2964995 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Old man reading newspaper early in the morning at Basantapur-IMG 6800.jpg|duimnael|links|160px|'n Senior spandeer sy vrye tyd met koerantlees.]] '''Vrye tyd''' is 'n belangrike deel van elke mens se lewe. Na 'n lang dag van skool, werk en ander verantwoordelikhede het ons almal tyd nodig om te rus en dinge te doen wat ons geniet. Vrye tyd rig ons daaglikse roetine en om aandag aan ons self te gee. <ref>{{Cite web|url=https://www.makemebetter.net/importance-of-free-time-in-our-daily-routine/|title=Importance of Free time in our Daily Routine|last=admin|date=2021-11-29|website=Make Me Better|language=en|access-date=2026-08-18}}</ref> Mense spandeer hulle vrye tyd op verskillende maniere. Sommige mense hou daarvan om televisie te kyk, na musiek te luister of 'n boek te lees, terwyl ander verkies om sport te beoefen, te stap of tyd saam met vriende en familie deur te bring. Jongmense kan ook hulle vrye tyd gebruik om videospeletjies te speel, sosiale media te gebruik of nuwe stokperdjies aan te leer.<ref>{{Cite web|url=https://www.psychologytoday.com/za/blog/psychology-money-and-happiness/202303/research-shows-how-much-free-time-you-need-to-be-happy|title=How Much Free Time Do You Need to Be Happy? {{!}} Psychology Today South Africa|website=www.psychologytoday.com|language=en|access-date=2026-08-18}}</ref> Vrye tyd is nie net daar om ons besig te hou nie. Dit help ons ook om fisies en emosioneel te herstel. Navorsing oor vrye tyd wys daarop dat dit onder meer ’n funksie van rus en ontspanning het.<ref>{{Cite web|url=https://researchspace.ukzn.ac.za/|title=ResearchSpace :: Home|website=researchspace.ukzn.ac.za|access-date=2026-08-18}}</ref> Wanneer ’n mens voortdurend werk of studeer sonder om ’n blaaskans te geniet, kan dit tot moegheid en spanning lei. Daarom is dit belangrik om genoeg tyd vir ontspanning te maak. Dit is egter ook belangrik om vrye tyd sinvol te gebruik. Hoewel dit aangenaam is om soms net te ontspan, kan ’n mens ook jou vrye tyd gebruik om nuwe vaardighede aan te leer of iets produktiefs te doen. Om byvoorbeeld ’n boek te lees, te oefen, te skilder of ’n nuwe taal te leer, kan ’n mens se kennis en persoonlike ontwikkeling bevorder.<ref>{{Cite web|url=https://time.com/5331721/enjoy-leisure-activities-study/|title=How to Have the Most Fun in Your Free Time|last=Ducharme|first=Jamie|date=2018-07-06|website=TIME|language=en|access-date=2026-08-18|archive-date=2026-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260818101822/https://time.com/5331721/enjoy-leisure-activities-study/|url-status=dead}}</ref> Vrye tyd verskil van persoon tot persoon. Wat vir een persoon ontspannend is, kan vir ’n ander persoon vervelig wees. Daarom moet elke mens ’n manier van vryetydsbesteding vind wat by sy of haar persoonlikheid en belangstellings pas.<ref>{{Cite web|url=https://www.linkedin.com/pulse/spending-free-time-indoors-outdoors-dr-hanan-alsheikh-phd-|title=Spending free time indoors or outdoors|website=www.linkedin.com|language=en|access-date=2026-08-18}}</ref> Uiteindelik is vrye tyd meer as net tyd waarin ’n mens niks hoef te doen nie. Dit is ’n geleentheid om te rus, nuwe energie te kry, tyd saam met geliefdes deur te bring en die lewe te geniet. In ’n wêreld waar mense dikwels baie besig is, moet ons onthou dat dit net so belangrik is om soms stil te staan en tyd vir onsself te maak.<ref>{{Cite journal |last=Harmon |first=Justin |date=2024-10-19 |title=Free time: an elusive ideal: by G. S. Cross, New York University Press, 2024, 337 pp., $35.00 (hardcover), |isbn=9781479813070 |url=https://doi.org/10.1080/11745398.2024.2358766 |journal=Annals of Leisure Research |volume=27 |issue=5 |pages=725–727 |doi=10.1080/11745398.2024.2358766 |issn=1174-5398}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Menslike gedrag]] 0kt7fxu4ltqobertou04tf8eu585zqq 0 465116 2964941 2928170 2026-09-04T05:52:36Z Oesjaar 7467 /* Profilering */ Verwyder sintaksfout 2964941 wikitext text/x-wiki {{gaan taal na}} 'n '''Skoolskietery''' is 'n gewapende aanval by 'n opvoedkundige instelling, wat die gebruik van 'n vuurwapen behels. Baie voorvalle van skoolskietery word ook as massaskietery gekategoriseer as gevolg van veelvuldige ongevalle.<ref>{{cite book |last1=Vossekuil |first1=Bryan |url=http://www2.ed.gov/admins/lead/safety/preventingattacksreport.pdf |title=The Final Report and Findings of the Safe School Initiative |date=2004 |publisher=United States Secret Service |location=Washington, DC |page=4 |display-authors=etal |access-date=March 1, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200915074756/https://www2.ed.gov/admins/lead/safety/preventingattacksreport.pdf |archive-date=September 15, 2020 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.livescience.com/51429-mass-shootings-are-contagious.html|title=Mass Shootings Are Contagious|work=Live Science|access-date=March 5, 2018|archive-date=July 29, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729062457/https://www.livescience.com/51429-mass-shootings-are-contagious.html|url-status=live}}</ref> Die Verenigde State beleef die hoogste aantal van sulke skietvoorvalle,<ref name="quartz20121214">{{cite news|url=http://qz.com/37015/how-school-killings-in-the-us-stack-up-against-36-other-countries-put-together/|title=How school killings in the US stack up against 36 other countries put together|first1=Simone|last1=Foxman|first2=Ritchie|last2=King|date=December 14, 2012|access-date=May 19, 2018|work=[[Quartz (publication)|Quartz]]|agency=[[Atlantic Media]]|archive-date=September 4, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904195920/https://qz.com/37015/how-school-killings-in-the-us-stack-up-against-36-other-countries-put-together/|url-status=live}}</ref><ref name="postmedia20121214">{{cite news|url=http://o.canada.com/news/politics-and-the-nation/crime-and-justice/interactive-mass-shootings-around-the-world-since-1996|title=Interactive: School shootings around the world since 1996|first=William|last=Wolfe-Wylie|date=December 14, 2012|publisher=Postmedia Network|access-date=May 19, 2018|archive-date=April 15, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415122054/http://o.canada.com/news/politics-and-the-nation/crime-and-justice/interactive-mass-shootings-around-the-world-since-1996}}</ref> meer as 50 keer soveel as almalander G7-lande gekombineer tussen 2009 en 2018.<ref>{{cite news|first1=Chip|last1=Grabow|first2=Lisa|last2=Rose|title=The US has had 57 times as many school shootings as six other major industrialized nations combined|url=https://www.cnn.com/2018/05/21/us/school-shooting-us-versus-world-trnd/index.html|work=CNN|date=May 21, 2018|language=en}}</ref> Skoolskietery het politieke debat ontlok oor vuurwapens, geweld, wapenregte, wapenbeheer en geen verdraagsaamheidsbeleid, veral in die Verenigde State. Volgens studies sluit faktore agter skoolskiet in maklike toegang tot vuurwapens, gesinsdisfunksie, gebrek aan familietoesig, visie, en geestesiektes onder vele ander sielkundige kwessies. Die hoofmotief van aanvallers was geboelie vervolg of gedreig (75%) gevolg deur wraak (61%) terwyl 54% gerapporteer het dat hulle verskeie redes het in 'n poging om 'n probleem op te los, ingesluit (34%), selfmoord of depressie (27%), en aandagsoek of erkenning (24%).<ref name=":13">{{Cite book |url=https://www.hsdl.org/?abstract&did=727626 |title=School Shooter: A Quick Reference Guide |date=January 1969 |publisher=United States. Federal Bureau of Investigation National Center for the Analysis of Violent Crimes (U.S.) |access-date=March 19, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091459/https://www.hsdl.org/?abstract&did=727626 |archive-date=March 27, 2019 |url-status=live}}</ref> == Profilering == Die Verenigde State se geheime diens het die resultate van 'n studie oor 37 skoolskietvoorvalle, waarby 41 individue in die Verenigde State vanaf Desember 1974 deur Mei 2000 betrokke was.<ref name=":07">{{cite book |last1=Vossekuil |first1=Bryan |url=https://www2.ed.gov/admins/lead/safety/preventingattacksreport.pdf |title=The Final Report and Findings of the Safe School Initiative: Implications for the Prevention of School Attacks in the United States |last2=Fein |first2=Robert |last3=Reddy |first3=Marisa |last4=Borum |first4=Randy |last5=Modzeleski |first5=William |date=2004 |publisher=United States Secret Service and United States Department of Education |location=Washington, DC |access-date=March 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180420043456/https://www2.ed.gov/admins/lead/safety/preventingattacksreport.pdf |archive-date=April 20, 2018 |url-status=live}}</ref> In 'n vorige berig van 18 skoolskietery deur die Federale Buro vir Ondersoek (FBI), het hulle 'n profiel vrygestel wat skuts as middelklas beskryf het, eensame/vervreemde, ongemaklike, Kaukasiese mans wat toegang gehad het tot vuurwapens.<ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/sections/ed/2018/02/22/587334597/what-decades-of-covering-school-shootings-has-taught-me|title=What Decades Of Covering School Shootings Has Taught Me|work=NPR|access-date=March 19, 2018|language=en|archive-date=March 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180319033337/https://www.npr.org/sections/ed/2018/02/22/587334597/what-decades-of-covering-school-shootings-has-taught-me|url-status=live}}</ref> == Verwysings == {{verwysings}} nl7s1zqvap0vopml4wuu1etbuafghgd 0 465131 2964914 2928192 2026-09-03T22:29:34Z Jcb 223 2964914 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Graph game that is most played by south Africans.jpg|duimnael]] '''''Tradisionele speletjies van Suid-Afrika''''', soos Diketo, Ntimo (tshatha) en Morabaraba, vorm 'n noodsaaklike deel van die land se ryk ontasbare kultuurerfenis.<ref>{{Cite web|url=https://www.tour2-0.com/blog/south-african-indigenous-games|title=Tour2.0 {{!}} Blog {{!}} South African Indigenous Games|website=Tour2.0|language=en-US|access-date=2026-08-20}}</ref> Hierdie aktiwiteite, wat histories in diverse inheemse gemeenskappe gespeel is, maak hoofsaaklik staat op menslike interaksie, fisiese behendigheid en alledaagse materiale soos klippe, stokke of rekke, eerder as vervaagdigde speelgoed.<ref>{{Cite web|url=https://demandafrica.com/travel/culture/a-quick-guide-to-traditional-south-african-games/|title=A Quick Guide to Traditional South African Games|last=Africa|first=Demand|date=2018-03-28|website=Demand Africa|language=en-US|access-date=2026-08-20}}</ref> Behalwe dat hierdie speelgrondtradisies as eenvoudige vermaak dien, funksioneer dit as kritieke hulpmiddels vir vroeë kinderontwikkeling, wat waardevolle lesse in spanwerk, wiskundige strategie, motoriese vaardighede en sosiale samewerking aan die jonger geslagte .<ref name="dsac">{{Cite web|url=https://www.dsac.gov.za/2023-Indigenous-Games-Festival|title=Indigenous Games Festival 2023 {{!}} Department Sport, Arts and Culture|website=www.dsac.gov.za|language=en|access-date=2026-08-20}}</ref> [[Lêer:Games of cultural legacy.jpg|duimnael]] In die moderne era word hierdie straatspeletjies erken vir hul rol in die bevordering van sosiale kohesie en nasiebouin post-apartheid Suid-Afrika. Hoewel verstedeliking en digitale vermaak aanvanklik tot 'n afname in die gewildheid daarvan gelei het, het aktiewe bewaringspogings deur die Departement van Sport, Kuns en Kultuur dit suksesvol herleef deur middel van georganiseerde skoolsportprogramme en nasionele feeste vir inheemse speletjies.<ref name="dsac" /> Deur hierdie aktiwiteite te dokumenteer en te institusionaliseer, gaan Suid-Afrika voort om die historiese vertellings, kulturele identiteite en gedeelde gemeenskapswaardes wat in sy tradisionele spel ingebed is, te beskerm.<ref>{{Cite web|url=https://www.roarafrica.com/blog/wellbeing/2021/12/the-cultural-games-we-play|title=Cultural Games {{!}} African Culture & Heritage|website=ROAR AFRICA|language=en|access-date=2026-08-20}}</ref> ==Verwysings== <references /> [[Kategorie:Speletjies]] [[Kategorie:Kultuur in Suid-Afrika]] cof5ymx0wxx8q7yjs9eh2ifimt0t3zz 0 465224 2964866 2954872 2026-09-03T19:53:31Z Oesjaar 7467 Verwyder sintaksfoute 2964866 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Belgiese politikus (gebore 1963)}} {{Infobox officeholder | name = Petra De Sutter | image = Petra De Sutter 4 - ©Jesse De Meulenaere (cropped).jpg | caption = De Sutter in 2020 | image_size = | office1 = [[Federale Regering van België|Minister van Staatsdiens]], Openbare Ondernemings, Telekommunikasie en [[Bpost|Posdienste]] | term_start1 = 1 Oktober 2020 | term_end1 = 3 Februarie 2025 | prime_minister1 = [[Alexander De Croo]] | predecessor1 = [[David Clarinval]] | successor1 = [[Vanessa Matz]] | office2 = [[Lid van die Europese Parlement]]<br>vir [[Nederlandstalige kieskollege|België]] | term_start2 = 2 Julie 2019 | term_end2 = 30 September 2020 | office3 = [[Senaat (België)|Lid van die Belgiese Senaat]] | term_start3 = 3 Julie 2014 | term_end3 = 29 Maart 2019 | predecessor3 = | successor3 = | birth_date = {{GDEO|1963|6|10}}<ref name="Sutter 2016">Petra De Sutter, Elke Lahousse, ''(Over)leven: mijn strijd als transvrouw arts & politica'' (2016, {{ISBN|946041513X}})</ref> | birth_place = [[Oudenaarde]], [[België]] | death_date = | death_place = | birth_name = | party = [[Groen (politieke party)|Groen]] | spouse = | alma_mater = [[Universiteit Gent]] | occupation = | signature = | website = {{URL|http://www.petradesutter.be}} | office = [[Eerste minister van België|Adjunk- eerste minister van België]] | term_start = 1 Oktober 2020 | term_end = 3 Februarie 2025 | prime_minister = [[Alexander De Croo]] | children = 1 }} '''Petra De Sutter''' (gebore 10 Junie 1963) is 'n [[België|Belgiese]] [[ginekologie|ginekoloog]] en politikus wat van 2020 tot 2025 as adjunk- eerste minister van België gedien het. Ná haar ampstermyn is sy in April 2025 tot [[Rektor (akademie)|rektor]] van die [[Universiteit Gent]] verkies. Sy is 'n lid van die party [[Groen (politieke party)|Groen]] en was voorheen van 2019 tot 2020 [[Lid van die Europese Parlement]], waarna sy as adjunk- eerste minister aangestel is met die verantwoordelikheid om toesig te hou oor België se openbare administrasie en openbare ondernemings in [[Alexander De Croo]] se [[Regering-De Croo|regering]].<ref>Barbara Moens (1 Oktober 2020), [https://www.politico.eu/article/green-mep-petra-de-sutter-to-be-named-deputy-belgian-pm/ Green MEP Petra De Sutter to be named deputy Belgian PM] ''[[Politico Europe]]''.</ref> Sy is die eerste [[transgender]] minister in Europa.<ref>{{cite news |last1=Hugendubel |first1=Katrin |title=Belgian milestone: A first trans minister and nobody cares |url=https://www.politico.eu/article/petra-de-sutter-transgender-deputy-prime-minister-milestone-progress/ |accessdate=2 Oktober 2020 |work=[[Politico]] |date=1 Oktober 2020}}</ref> Voordat sy tot die politiek toegetree het, was sy professor in ginekologie aan die Universiteit Gent en hoof van die Departement Voortplantingsgeneeskunde by die [[Universitêre Hospitaal Gent]] (UZ Gent).<ref name="Sutter 2016"/><ref name="HLN 2014">''[https://www.hln.be/nieuws/binnenland/professor-petra-de-sutter-aangeduid-als-gecoopteerd-senator-voor-groen~ac043c35/ Professor Petra De Sutter aangeduid als gecoöpteerd senator voor Groen]'', 21 Junie 2014, ''[[Het Laatste Nieuws]]''</ref> == Vroeë lewe en loopbaan == De Sutter is in Junie 1963 in [[Oudenaarde]] in die [[Vlaamse Gewes|Vlaamse]] [[Provinsies van België|provinsie]] [[Oos-Vlaandere]] gebore. Sy het in 1987 'n mediese graad aan die [[Universiteit Gent]] verwerf en in 1991 'n PhD in biogeneeskunde.<ref>{{Cite web |title=A year in politics: An evening with Petra De Sutter |url=https://www.themerode.com/en/event/a-year-in-politics-an-evening-with-petra-de-sutter-981 |access-date=2026-08-20 |website=TheMerode |language=en-GB}}</ref> Ná haar studie het De Sutter na die [[Verenigde State]] verhuis, waar sy twee jaar lank die genetika van [[oösiet|oösiete]] in [[Chicago]] bestudeer het. In 1994 het sy 'n spesialisasie in [[ginekologie]] behaal.<ref>{{Cite web|url = https://sistersofeurope.com/women-are-conditioned-not-to-believe-in-themselves/|title = "Women are conditioned not to believe in themselves"|date = 20 Februarie 2019|access-date = 23 Junie 2021|archive-date = 18 April 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210418165429/https://sistersofeurope.com/women-are-conditioned-not-to-believe-in-themselves/|url-status = dead}}</ref> In 2000 is sy as professor in voortplantingsgeneeskunde aan die Universiteit Gent aangestel. In 2006 is sy aangestel as hoof van die Departement Voortplantingsgeneeskunde van die Universitêre Hospitaal Gent.<ref>{{Cite web |title=Rector |url=https://www.ugent.be/en/ghentuniv/management-administration/rector |access-date=2026-08-20 |website=Universiteit Gent |language=en}}</ref> Sy het in 2004 as transgender uit die kas getree en 'n manlik-na-vroulike [[geslagsoorgang]] ondergaan.<ref name="Sutter 2016" /> == Politieke loopbaan == === Lid van die Senaat, 2014–2019 === In die [[Europese Parlementsverkiesing van 2014 in België|Europese verkiesing van 2014]] was De Sutter tweede op die lys van die [[Groen (politieke party)|Vlaamse Groen-party]]. Die party kon egter nie 'n tweede setel behou nie. Sy is daarna deur haar party gekoöpteer vir 'n setel in die [[Senaat (België)|Belgiese Senaat]].<ref name="HLN 2014"/> As transvrou<ref name="Sutter 2016"/> het sy die eerste openlik transgender Belg geword wat op 'n [[Partylys-proporsionele verteenwoordiging|partylys vir 'n verkiesing]] verskyn het.<ref name="Nieuwsblad 2014">{{Cite web|url=https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20140228_01004504|title=Petra De Sutter is eerste transgender op kieslijst|website=Het Nieuwsblad|date=Maart 2014 |language=nl-BE|access-date=2019-11-20}}</ref> Daarbenewens het De Sutter van 2014 tot 2019 as lid van die Belgiese afvaardiging na die [[Parlementêre Vergadering van die Raad van Europa]] gedien.<ref>{{cite web|url=https://pace.coe.int/en/members/7307?lang=EN|title=Ms Petra De SUTTER|website=Parliamentary Assembly|access-date=3 Oktober 2020}}</ref> As lid van die [[Groep van Sosialiste, Demokrate en Groenes]] was sy lid van die Komitee vir Migrasie, Vlugtelinge en Ontheemdes; die Komitee vir Prosedurereëls, Immuniteite en Institusionele Aangeleenthede; die Subkomitee vir Integrasie; die Subkomitee vir Openbare Gesondheid en Volhoubare Ontwikkeling; en die Subkomitee vir Etiek. Sy was die Vergadering se [[rapporteur]] oor kinderregte met betrekking tot draagmoederskapreëlings (2016);<ref>[http://assembly.coe.int/nw/xml/News/News-View-EN.asp?newsid=6316&lang=2&cat= Surrogacy: governments should consider drawing up guidelines to safeguard children’s rights], [[Parlementêre Vergadering van die Raad van Europa]], persverklaring van 21 September 2016.</ref> oor die gebruik van nuwe genetiese tegnologieë by mense (2017);<ref>[http://assembly.coe.int/nw/xml/News/News-View-EN.asp?newsid=6746&lang=2&cat=133 Petra De Sutter: "High time for a debate on new genetic technologies"] [[Parlementêre Vergadering van die Raad van Europa]], persverklaring van 3 Augustus 2017.</ref> en oor die opvangstoestande van vlugtelinge en migrante (2018).<ref>[http://assembly.coe.int/nw/xml/News/News-View-EN.asp?newsid=7157&lang=2&cat=134 More efforts needed for refugees’ reception on Greek islands] [[Parlementêre Vergadering van die Raad van Europa]], persverklaring van 13 Julie 2018.</ref> Sedert haar politieke debuut het De Sutter haar beywer vir die regulering van [[draagmoederskap]] op Belgiese en Europese vlak,<ref>{{Cite web |date=2016-08-23 |title=Children’s rights related to surrogacy |url=https://pace.coe.int/en/files/23015/html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251014231730/https://pace.coe.int/en/files/23015/html |archive-date=2025-10-14 |access-date=2026-08-20 |website=Parliamentary Assembly }}</ref> vir onafhanklike kliniese navorsing in die farmaseutiese bedryf,<ref>{{Cite web |date=2025-09-24 |title=UvA honorary doctorates for social entrepreneur Corinne Goddijn-Vigreux and gynaecologist Petra De Sutter |url=https://www.uva.nl/shared-content/uva/en/news/press-releases/2025/09/uva-honorary-doctorates-for-social-entrepreneur-corinne-goddijn-vigreux-and-gynaecologist-petra-de-sutter.html |access-date=2026-08-20 |website=Universiteit van Amsterdam |language=nl}}</ref> asook aandag gevestig op die risiko's van die [[Transatlantiese Vryhandelsgebied|TTIP]] vir verbruikersbeskerming ten opsigte van voedsel en chemikalieë,<ref name=":0">{{Cite web |date=2016-06-13 |title=Transatlantic Trade and Investment Partnership (TTIP) and its implications for social rights, public health and sustainable development |url=https://pace.coe.int/en/files/23015/html |access-date=2026-08-20 |website=Parliamentary Assembly}}</ref> en opgekom vir die regte van [[LGBT]]-mense.<ref>{{Cite web|url=https://www.knack.be/nieuws/belgie/wij-willen-niet-getolereerd-worden-wij-willen-respect/article-normal-570685.html|title='Wij willen niet getolereerd worden, wij willen respect'|date=2015-05-16|website=Site-Knack-NL|access-date=2019-11-20}}</ref> === Lid van die Europese Parlement, 2019–2020 === [[File:Petra De Sutter - GEF - The EP Goes Green.webm|thumb|De Sutter stel haarself voor in 'n video van die [[Heinrich Böll-Stigting]] en die [[Groen Europese Stigting]]]] Op 15 September 2018 is aangekondig dat De Sutter benoeming soek as een van die [[Europese Groenes]] se twee hoofkandidate vir die [[Europese Parlementsverkiesing van 2019]]; die benoemings het uiteindelik aan die Nederlander [[Bas Eickhout]] en die Duitser [[Ska Keller]] toegeval.<ref>[https://europeangreens.eu/berlin2018/proposals/001-leading-candidates European Greens - Support phase Leading Candidates]</ref> Ná haar toetrede tot die Parlement was sy voorsitter van die [[Komitee vir die Interne Mark en Verbruikersbeskerming]]; sy was die eerste Groen-politikus in hierdie posisie.<ref>Maïa de La Baume (13 Januarie 2020), [https://www.politico.eu/article/20-meps-to-watch-in-2020-european-parliament/ 20 MEPs to watch in 2020] ''[[Politico Europe]]''.</ref> In 2020 het sy ook by die Spesiale Komitee oor die Bekamping van Kanker aangesluit.<ref>[https://www.europarl.europa.eu/sed/doc/news/flash/24221/Full%20Members%20new%20committees_09-07-2020_en.pdf Members of the Special Committee on Beating Cancer] [[Europese Parlement]], persverklaring van 9 Julie 2020.</ref> Daarbenewens was De Sutter deel van die Parlement se afvaardiging vir betrekkinge met die lande van [[Suid-Asië]] ([[Bangladesj]], [[Bhoetan]], die [[Maledive]], [[Nepal]], [[Pakistan]] en [[Sri Lanka]]). Sy was ook lid van die [[Intergroep van die Europese Parlement vir LGBT-regte]]<ref>[https://lgbti-ep.eu/who-we-are/members/ Members] European Parliament Intergroup on LGBTI Rights.</ref> en mede-voorsitter van die groep [[MEPs Against Cancer]].<ref>[https://www.europeancancerleagues.org/meps-against-cancer-about-meps-against-cancer-2/ MAC MEPs in the 2019-24 legislature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200202095804/https://www.europeancancerleagues.org/meps-against-cancer-about-meps-against-cancer-2/ |date=2020-02-02 }} [[MEPs Against Cancer]].</ref> In Desember 2020 het De Sutter die toekenning vir Geregtigheid en Geslagsgelykheid by ''The Parliament Magazine'' se jaarlikse [[The Parliament Magazine#Die LEP-toekennings|LEP-toekennings]] ontvang, ter erkenning van haar werk as lid van die Europese Parlement rondom [[Seksuele regte|seksuele]] en [[reproduktiewe regte]].<ref>{{cite news|url=https://www.theparliamentmagazine.eu/news/article/mep-awards-2020-reaction-and-comment-from-our-winners|title=MEP Awards 2020: Reaction and comment from our winners|last=Johnson|first=Brian|date=2 Desember 2020|work=[[The Parliament Magazine]]|access-date=8 Januarie 2021}}</ref> === Adjunk- eerste minister van België, 2020–2025 === [[File:EU2024BE 240105 Visit of the College of Commissioners Egmont Palace JNZT 0030 (53444699189).jpg|thumb|De Sutter in 2024]] Op 1 Oktober 2020 is De Sutter as een van sewe adjunk- eerste ministers in die [[Regering-De Croo|regering]] van [[Eerste minister van België|eerste minister]] [[Alexander De Croo]] ingesweer. Sy het daarmee Europa se eerste transgender adjunk- eerste minister geword, en die transpolitikus met die hoogste amp in Europa.<ref>Oscar Lopez (1 Oktober 2020), [https://www.reuters.com/article/idUSL8N2GS6EL Belgium appoints Europe's first transgender deputy PM] ''[[Reuters]]''.</ref> In Oktober 2023 het De Sutter die Britse premier [[Rishi Sunak]] se toespraak by die Konserwatiewe Party se kongres gekritiseer, waarin hy aangevoer het dat sy gehoor hulle nie moet laat afknou om te glo dat mense enige geslag kan wees wat hulle wil wees nie, en dat 'n man 'n man is en 'n vrou 'n vrou. Sy het Sunak se woorde as seermakend en baie teleurstellend beskryf, en gesê dit vuur transfobie aan.<ref>Ashifa Kassam (6 Oktober 2023), [https://www.theguardian.com/world/2023/oct/06/belgian-transgender-deputy-pm-petra-de-sutter-rishi-sunak-not-join-real-bullies Belgian transgender deputy PM urges Sunak not to join ‘the real bullies’] ''[[The Guardian]]''.</ref> In November 2023 het De Sutter Israel se optrede tydens die [[Gaza-oorlog]] gekritiseer en gesê dit is tyd vir sanksies teen Israel.<ref name="TikTok - Make Your Day">{{Cite web |title=TikTok - Make Your Day |url=https://www.tiktok.com/@petradesutter/video/7298993643950542113?lang=en |access-date=2024-03-19 |website=www.tiktok.com}}</ref> Die reën van bomme is onmenslik, het sy bygevoeg.<ref>{{Cite news |last=Strauss |first=Marine |date=2023-11-08 |title=Belgium wants sanctions against Israel for Gaza bombings - deputy PM |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/belgium-wants-sanctions-against-israel-gaza-bombings-deputy-pm-2023-11-08/ |access-date=2023-11-08}}</ref> Sy het ook [[Hamas]] opgeroep om al sy [[Gyselaarskrisis van die Gaza-oorlog|ontvoerde gyselaars]] vry te laat, en verklaar dat die geldstrome wat hierdie terreurorganisasie finansier, gestop moet word.<ref name="TikTok - Make Your Day"/> Op 29 Februarie 2024 het De Sutter gesê sy is ontsteld oor die nuus van die [[meelbloedbad]].<ref>{{Cite news |date=29 Februarie 2024 |title='Heinous': Deadly Israeli attack on Gaza aid-seekers condemned |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/2/29/heinous-deadly-israeli-attack-on-gaza-aid-seekers-condemned |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |archive-date=29 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229160619/https://www.aljazeera.com/news/2024/2/29/heinous-deadly-israeli-attack-on-gaza-aid-seekers-condemned |url-status=live}}</ref> == Universiteitsrektor == Ná die inhuldiging van die [[Regering-De Wever]] in Februarie 2025 het De Sutter haar uittrede uit die nasionale politiek aangekondig, hoewel sy in die plaaslike politiek aktief gebly het. Sy is in April daardie jaar, saam met Herwig Reynaert, tot [[Rektor (akademie)|rektor]] van die [[Universiteit Gent]] (UGent) verkies met 55,60% van die stemme, en het die amp op 1 Oktober aanvaar.<ref>{{Cite news |date=1 Mei 2025 |title=Former Deputy PM De Sutter elected Ghent University Chancellor |url=https://www.brusselstimes.com/belgium/1559528/former-deputy-pm-de-sutter-elected-ghent-university-chancellor |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501091424/https://www.brusselstimes.com/belgium/1559528/former-deputy-pm-de-sutter-elected-ghent-university-chancellor#Echobox=1746085474 |archive-date=1 Mei 2025 |access-date=1 Mei 2025 |work=[[The Brussels Times]] |agency=[[Belga Nuusagentskap|Belga]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Schouppe |first=Ward |date=30 April 2025 |title=Petra De Sutter wordt nieuwe rector UGent, ze verslaat Rik Van de Walle met grote voorsprong |trans-title=Petra De Sutter word nuwe UGent-rektor en verslaan Rik Van de Walle met 'n groot voorsprong |url=https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2025/04/30/rectorverkiezing-gent-petra-de-sutter-wint-rik-van-de-walle-verl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501091945/https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2025/04/30/rectorverkiezing-gent-petra-de-sutter-wint-rik-van-de-walle-verl/ |archive-date=1 Mei 2025 |access-date=1 Mei 2025 |work=[[VRT NWS]] |language=nl}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ugent.be/en/news-events/new-rectoral-team.htm|title=New rectoral team officially in office|website=[[Universiteit Gent]]|date=10 Januarie 2025|access-date=10 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251110195325/https://www.ugent.be/en/news-events/new-rectoral-team.htm|archive-date=10 November 2025|url-status=live}}</ref> In September 2025 het sy besluit om nie aan 'n handelsending na die Verenigde State deel te neem nie weens die huidige reëls wat president Trump uitgevaardig het; ''[[Politico]]'' het vermoed dat sy verwys het na die beleid van die Amerikaanse president [[Donald Trump]] oor LGBTQ+-mense.<ref>{{cite web|last1=Starcevic|first1=Seb|last2=Giordano|first2=Elena|url=https://www.politico.eu/article/belgium-ex-mep-petra-de-sutter-quit-trade-mission-us-donald-trump-lgbtq-policies/|title=Transgender ex-MEP quits trade mission to US over Trump's LGBTQ+ policies|website=[[Politico]]|date=18 September 2025|access-date=10 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250930211041/https://www.politico.eu/article/belgium-ex-mep-petra-de-sutter-quit-trade-mission-us-donald-trump-lgbtq-policies/|archive-date=30 September 2025|url-status=live}}</ref> In Januarie 2026 het De Sutter, in haar hoedanigheid as rektor van die Universiteit Gent, aansienlike openbare en akademiese kritiek in die gesig gestaar nadat versonne aanhalings in 'n toespraak ontdek is.<ref>{{Cite web |last=NWS |first=VRT |date=2026-01-08 |title=Ghent University rector Petra De Sutter uses fabricated quotes in speech, AI gets blame {{!}} VRT NWS: news |url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2026/01/08/ghent-university-rector-petra-de-sutter-uses-fabricated-quotes-i/ |access-date=2026-08-20 |website=VRTNWS |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://apache.be/2026/01/08/rector-petra-sutter-gebruikte-door-ai-gehallucineerde-citaten-openingsspeech |title=Rector Petra De Sutter gebruikte door AI 'gehallucineerde' citaten in openingsspeech |date=8 Januarie 2026 |access-date=10 Januarie 2026|website=[[Apache.be]]|last=Walraven|first=Jan|language=nl}}</ref> == Ander bedrywighede == * Friends of Europe, lid van die raad van trustees (sedert 2020)<ref>[https://www.friendsofeurope.org/insights/trustees/ Friends of Europe appoints 29 new members to its Board of Trustees] Friends of Europe, persverklaring van 25 Junie 2020.</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:De Sutter, Petra}} [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Lewende mense]] 31ma9zw3kx95nypyyiov0gnlrlslczy 0 465229 2964924 2963752 2026-09-04T05:35:23Z Oesjaar 7467 Verwyder sintaksfoute 2964924 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Die strukturering van teks as toevoer vir generatiewe kunsmatige intelligensie}} '''Porboodskapingenieurswese''' is die proses om [[natuurlike taal|natuurliketaal]]-[[Toevoer/afvoer|toevoere]] (bekend as '''porboodskappe''') te struktureer ten einde bepaalde afvoere van 'n [[generatiewe kunsmatige intelligensie|generatiewe-KI]] (GenKI) -model te verkry. '''Konteksingenieurswese''' is die verwante gebied van [[sagteware-ingenieurswese]] wat fokus op die bestuur van nie-porboodskap- en porboodskapkontekste wat aan die GenKI-model verskaf word, soos stelselinstruksies, [[metadata]], [[Programmeerkoppelvlak|API]]-gereedskap en tokens. Dit kan ook omskryf word as die praktyk om toevoerinstruksies wat aan 'n generatiewe KI-model gegee word, te ontwerp en te verfyn sodat meer akkurate, relevante of nuttige afvoere geproduseer word. Doeltreffende porboodskapingenieurswese behels 'n begrip van hoe 'n model taal interpreteer, en kan tegnieke insluit soos ''few-shot''-porboodskapbou, gedagtekettingporboodskapbou en die toekenning van rolle. Gedurende die [[KI-oplewing]] van die 2020's is porboodskapingenieurswese as 'n sakevaardigheid oor korporasies en bedrywe heen beskou. Werknemers met die titel '''porboodskapingenieur''' is aangestel om porboodskappe te skep wat produktiwiteit en doeltreffendheid sou verhoog, hoewel die individuele titel sedertdien minder algemeen geword het te midde van KI-modelle wat beter porboodskappe as mense skep, asook korporatiewe opleiding in porboodskapbou vir algemene werknemers. Algemene porboodskaptegnieke sluit in ''multi-shot''-, gedagteketting- en gedagteboomporboodskapbou, sowel as die toekenning van rolle aan die model. Geoutomatiseerde porboodskapgenereringsmetodes, soos [[herwinningsaangevulde generering]] (Engels: ''retrieval augmented generation'', RAG), bied groter akkuraatheid en 'n wyer omvang van funksies vir porboodskapingenieurs. [[Porboodskapinspuiting]] is 'n soort [[Rekenaarsekuriteit|kuberveiligheids]]aanval wat [[masjienleer]]modelle deur middel van kwaadwillige porboodskappe teiken. == Terminologie == Die [[Oxford English Dictionary]] omskryf porboodskapingenieurswese (Engels: ''prompt engineering'') as "die handeling of proses om porboodskappe vir 'n [[Kunsmatige intelligensie|kunsmatige-intelligensie]]-program, -algoritme, ensovoorts, te formuleer en te verfyn ten einde die afvoer daarvan te optimeer of 'n verlangde uitkoms te bereik; die dissipline of beroep wat hiermee gemoeid is."<ref>{{Cite book |url=https://www.oed.com/dictionary/prompt-engineering |title=Oxford English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2025 |chapter=prompt engineering }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In 2023 was die Engelse woord ''prompt'' (''porboodskap''; "'n instruksie wat aan 'n kunsmatige-intelligensieprogram, algoritme, ensovoorts, gegee word en wat die inhoud wat dit genereer, bepaal of beïnvloed") die naaswenner vir Oxford se [[woord van die jaar]].<ref>{{Cite web |title=Oxford Word of the Year 2023 |url=https://languages.oup.com/word-of-the-year/2023/ |access-date=2026-02-06 |website=Oxford Languages |publisher=[[Oxford University Press]] |language=en-GB |archive-date=January 31, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131001517/https://languages.oup.com/word-of-the-year/2023/ |url-status=live }}</ref> === Porboodskap === 'n Porboodskap is [[natuurlike taal|natuurliketaal]]teks wat die taak beskryf en voorskryf wat 'n kunsmatige intelligensie (KI) moet uitvoer.<ref name="language-models-are-multitask">{{cite web |last1=Radford |first1=Alec |last2=Wu |first2=Jeffrey |last3=Child |first3=Rewon |last4=Luan |first4=David |last5=Amodei |first5=Dario |author-link5=Dario Amodei |last6=Sutskever |first6=Ilya |author-link6=Ilya Sutskever |year=2019 |title=Language Models are Unsupervised Multitask Learners |url=https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf |publisher=OpenAI |quote="We demonstrate language models can perform down-stream tasks in a zero-shot setting – without any parameter or architecture modification" |access-date=June 19, 2023 |archive-date=February 6, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210206183945/https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf |url-status=live }}</ref> 'n Porboodskap vir 'n teks-na-teks-[[Groot taalmodel|taalmodel]] kan 'n navraag, 'n [[Bevel (rekenaarwese)|bevel]], of 'n langer stelling wees wat na konteks, [[Rekenaarprogram|instruksies]] en gespreksgeskiedenis verwys. Die proses van porboodskapingenieurswese kan behels dat duidelike navrae ontwerp word, bewoording verfyn word, tersaaklike konteks verskaf word, die styl van die afvoer gespesifiseer word, en 'n karakter toegeken word wat die KI moet naboots om die model na meer akkurate, nuttige en konsekwente antwoorde te lei.<ref name="Genkina">{{cite web |last=Genkina |first=Dina |date=2024-03-06 |title=AI Prompt Engineering is Dead: Long live AI prompt engineering |url=https://spectrum.ieee.org/prompt-engineering-is-dead |access-date=2025-01-18 |website=[[IEEE Spectrum]] |archive-date=January 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250117210904/https://spectrum.ieee.org/prompt-engineering-is-dead |url-status=live }}</ref><ref name="auto1">{{Cite book |last1=Wahle |first1=Jan Philip |title=Proceedings of the 2024 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing |last2=Ruas |first2=Terry |last3=Xu |first3=Yang |last4=Gipp |first4=Bela |date=2024 |publisher=Association for Computational Linguistics |editor-last=Al-Onaizan |editor-first=Yaser |location=Miami, Florida, USA |pages=11004–11033 |chapter=Paraphrase Types Elicit Prompt Engineering Capabilities |doi=10.18653/v1/2024.emnlp-main.617 |editor2-last=Bansal |editor2-first=Mohit |editor3-last=Chen |editor3-first=Yun-Nung |chapter-url=https://aclanthology.org/2024.emnlp-main.617/ |arxiv=2406.19898}}</ref> Wanneer daar met 'n [[teks-na-beeld]]- of teks-na-klank-model gekommunikeer word, bevat 'n tipiese porboodskap 'n beskrywing van 'n verlangde afvoer, soos "'n hoëgehaltefoto van 'n ruimtevaarder wat op 'n perd ry"<ref>{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=April 6, 2022 |title=This horse-riding astronaut is a milestone on AI's long road towards understanding |url=https://www.technologyreview.com/2022/04/06/1049061/dalle-openai-gpt3-ai-agi-multimodal-image-generation/ |access-date=2023-08-14 |website=MIT Technology Review}}</ref> of "lo-fi stadige BPM elektro-chill met organiese monsters".<ref>{{cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=2023-06-12 |title=Meta open sources an AI-powered music generator |url=https://techcrunch.com/2023/06/12/meta-open-sources-an-ai-powered-music-generator/ |access-date=2023-08-15 |publisher=TechCrunch |quote=Next, I gave a more complicated prompt to attempt to throw MusicGen for a loop: "Lo-fi slow BPM electro chill with organic samples."}}</ref> Porboodskapingenieurswese kan op teks-na-beeld-modelle toegepas word om 'n verlangde onderwerp, styl, uitleg, beligting en estetika te verkry.<ref name=":3">{{Cite web |last=Mittal |first=Aayush |date=2023-07-27 |title=Mastering AI Art: A Concise Guide to Midjourney and Prompt Engineering |url=https://www.unite.ai/mastering-ai-art-a-concise-guide-to-midjourney-and-prompt-engineering/ |access-date=2025-05-09 |website=Unite.AI |language=en-US |archive-date=May 9, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250509164100/https://www.unite.ai/mastering-ai-art-a-concise-guide-to-midjourney-and-prompt-engineering/ |url-status=live }}</ref> === Tegnieke === Algemene terme wat gebruik word om verskeie spesifieke porboodskapingenieurswesetegnieke te beskryf, sluit in ''gedagteketting'' (''chain-of-thought''),<ref name="weipaper" /> ''gedagteboom'' (''tree-of-thought''),<ref name=":5">{{Cite conference |date=2023 |title=Tree of Thoughts: Deliberate Problem Solving with Large Language Models |arxiv=2305.10601 |conference=NeurIPS}}</ref> en [[herwinningsaangevulde generering]] (RAG).<ref name=":6">{{Cite web |date=31 May 2024 |title=Why Google's AI Overviews gets things wrong |url=https://www.technologyreview.com/2024/05/31/1093019/why-are-googles-ai-overviews-results-so-bad/ |access-date=7 March 2025 |website=MIT Technology Review |archive-date=May 3, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250503021705/https://www.technologyreview.com/2024/05/31/1093019/why-are-googles-ai-overviews-results-so-bad/ |url-status=live }}</ref> 'n Oorsig van die veld in 2024 het meer as 50 afsonderlike teksgebaseerde porboodskaptegnieke, 40 multimodale variante en 'n woordeskat van 33 terme wat in porboodskapnavorsing gebruik word, geïdentifiseer, wat 'n huidige gebrek aan gestandaardiseerde terminologie vir porboodskapingenieurswese uitlig.<ref name=":4">{{Cite arXiv |eprint=2406.06608 |class=cs.CL |first1=Sander |last1=Schulhoff |first2=Michael |last2=Ilie |title=The Prompt Report: A Systematic Survey of Prompt Engineering Techniques |date=2024 |last3=Balepur |first3=Nishant |last4=Kahadze |first4=Konstantine |last5=Liu |first5=Amanda |last6=Si |first6=Chenglei |last7=Li |first7=Yinheng |last8=Gupta |first8=Aayush |last9=Han |first9=HyoJung |last10=Schulhoff |first10=Sevien |author11=Pranav Sandeep Dulepet |last12=Vidyadhara |first12=Saurav |last13=Ki |first13=Dayeon |last14=Agrawal |first14=Sweta |last15=Pham |first15=Chau |last16=Kroiz |first16=Gerson |last17=Li |first17=Feileen |last18=Tao |first18=Hudson |last19=Srivastava |first19=Ashay |author20=Hevander Da Costa |last21=Gupta |first21=Saloni |last22=Rogers |first22=Megan L. |last23=Goncearenco |first23=Inna |last24=Sarli |first24=Giuseppe |last25=Galynker |first25=Igor |last26=Peskoff |first26=Denis |last27=Carpuat |first27=Marine |last28=White |first28=Jules |last29=Anadkat |first29=Shyamal |last30=Hoyle |first30=Alexander |display-authors=1}}</ref> [[Vibe-programmering]] is 'n [[KI-ondersteunde sagtewareontwikkeling|KI-ondersteunde sagtewareontwikkelingsmetode]] waar 'n gebruiker 'n groot taalmodel por met 'n beskrywing van wat hulle wil hê en dit toelaat om die kode te genereer of te wysig. In 2025 was die Engelse woord "vibe coding" die [[Collins English Dictionary|Collins-woordeboek]] se woord van die jaar.<ref>{{Cite web |last=Kolirin |first=Lianne |date=2025-11-06 |title='Vibe coding' named Collins Dictionary's Word of the Year |url=https://www.cnn.com/2025/11/06/tech/vibe-coding-collins-word-year-scli-intl |access-date=2026-02-07 |website=CNN |language=en |archive-date=November 14, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114002226/https://www.cnn.com/2025/11/06/tech/vibe-coding-collins-word-year-scli-intl |url-status=live }}</ref> === Konteksingenieurswese === [[Konteksingenieurswese]] is 'n verwante proses wat fokus op die kontekselemente wat gebruikerporboodskappe vergesel, waaronder stelselinstruksies, herwinde kennis, gereedskapdefinisies, gespreksopsommings en taakmetadata. Konteksingenieurswese word toegepas om betroubaarheid, herkoms en tokendoeltreffendheid in [[Sagtewarelewensiklus|produksie]]stelsels met groot taalmodelle te verbeter.<ref>{{cite web |last=Casey |first=Matt M. |date=2025-11-05 |title=Context Engineering: The Discipline Behind Reliable LLM Applications & Agents |url=https://www.comet.com/site/blog/context-engineering/ |access-date=2025-11-10 |publisher=Comet |archive-date=November 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111224338/https://www.comet.com/site/blog/context-engineering/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |date=2025-07-02 |title=Context Engineering |url=https://blog.langchain.com/context-engineering-for-agents/ |access-date=2025-11-10 |publisher=LangChain |archive-date=November 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111102526/https://blog.langchain.com/context-engineering-for-agents/ |url-status=live }}</ref> Die konsep beklemtoon operasionele praktyke soos tokenbegroting, herkomsetikette, weergawebeheer van konteks-artefakte, waarneembaarheid (die aanteken van watter konteks verskaf is), en konteks-regressietoetse om te verseker dat veranderinge aan die verskafde konteks nie die stelsel se gedrag stilweg verander nie.<ref>{{cite arXiv |eprint=2507.13334 |class=cs.CL |first=Lingrui |last=Mei |title=A Survey of Context Engineering for Large Language Models |date=2025-07-17}}</ref> == Rasionaal == Navorsing het bevind dat die werkverrigting van [[Groot taalmodel|groot taalmodelle]] hoogs sensitief is vir keuses soos die volgorde van voorbeelde, die gehalte van demonstrasie-etikette, en selfs klein variasies in bewoording. In sommige gevalle het die herrangskikking van voorbeelde in 'n porboodskap akkuraatheidsverskuiwings van meer as 40 persent tot gevolg gehad.<ref name=":4" /> === In-konteks-leer === 'n Model se vermoë om tydelik uit porboodskappe te leer, staan bekend as ''in-konteks-leer''. In-konteks-leer is 'n [[ontluikende vermoëns van groot taalmodelle|ontluikende vermoë]]<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Wei |first1=Jason |last2=Tay |first2=Yi |last3=Bommasani |first3=Rishi |last4=Raffel |first4=Colin |last5=Zoph |first5=Barret |last6=Borgeaud |first6=Sebastian |last7=Yogatama |first7=Dani |last8=Bosma |first8=Maarten |last9=Zhou |first9=Denny |last10=Metzler |first10=Donald |last11=Chi |first11=Ed H. |last12=Hashimoto |first12=Tatsunori |last13=Vinyals |first13=Oriol |last14=Liang |first14=Percy |last15=Dean |first15=Jeff |date=October 2022 |title=Emergent Abilities of Large Language Models |journal=Transactions on Machine Learning Research |arxiv=2206.07682 |quote="In prompting, a pre-trained language model is given a prompt (e.g. a natural language instruction) of a task and completes the response without any further training or gradient updates to its parameters... The ability to perform a task via few-shot prompting is emergent when a model has random performance until a certain scale, after which performance increases to well-above random" |last16=Fedus |first16=William}}</ref> van groot taalmodelle. Dit is 'n ontluikende eienskap van modelskaal, wat beteken dat breuke in [[Neurale skaalwet|skaalwette]] voorkom, sodat die doeltreffendheid daarvan teen 'n ander tempo in groter modelle as in kleiner modelle toeneem.<ref name=":2" /><ref>{{Cite journal |last1=Caballero |first1=Ethan |last2=Gupta |first2=Kshitij |last3=Rish |first3=Irina |last4=Krueger |first4=David |date=2023 |title=Broken Neural Scaling Laws |journal=ICLR |arxiv=2210.14891}}</ref> Anders as afrigting en [[Fynafstemming (diepleer)|fynafstemming]], wat blywende veranderinge meebring, is in-konteks-leer tydelik.<ref>{{cite web |last1=Musser |first1=George |author-link=George Musser |title=How AI Knows Things No One Told It |url=https://www.scientificamerican.com/article/how-ai-knows-things-no-one-told-it/ |access-date=17 May 2023 |website=[[Scientific American]] |quote="By the time you type a query into ChatGPT, the network should be fixed; unlike humans, it should not continue to learn. So it came as a surprise that LLMs do, in fact, learn from their users' prompts—an ability known as in-context learning." |archive-date=July 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703174606/https://www.scientificamerican.com/article/how-ai-knows-things-no-one-told-it/ |url-status=live }}</ref> Die afrigting van modelle om in-konteks-leer uit te voer, kan as 'n vorm van [[Meta-leer (rekenaarwetenskap)|meta-leer]], of "leer om te leer", beskou word.<ref>{{Cite journal |last1=Garg |first1=Shivam |last2=Tsipras |first2=Dimitris |last3=Liang |first3=Percy |last4=Valiant |first4=Gregory |date=2022 |title=What Can Transformers Learn In-Context? A Case Study of Simple Function Classes |url= |journal=NeurIPS |arxiv=2208.01066 |quote=Training a model to perform in-context learning can be viewed as an instance of the more general learning-to-learn or meta-learning paradigm}}</ref> === Porboodskapbou om modelsensitiwiteit te skat === Navorsing toon deurgaans dat groot taalmodelle hoogs sensitief is vir subtiele variasies in porboodskapformatering, -struktuur en taalkundige eienskappe. Sommige studies het tot 76 akkuraatheidspunte se verskil oor formateringsveranderinge in ''few-shot''-omgewings aangetoon.<ref name="auto">{{Cite conference |date=2024 |title=Quantifying Language Models' Sensitivity to Spurious Features in Prompt Design or: How I learned to start worrying about prompt formatting |conference=ICLR |arxiv=2310.11324}}</ref> Taalkundige kenmerke beïnvloed porboodskapdoeltreffendheid aansienlik – soos morfologie, sintaksis en leksiko-semantiese veranderinge – wat taakverrigting oor 'n verskeidenheid take heen betekenisvol verbeter.<ref name="auto1" /><ref>{{Cite journal |last1=Leidinger |first1=Alina |last2=van Rooij |first2=Robert |last3=Shutova |first3=Ekaterina |date=2023 |editor-last=Bouamor |editor-first=Houda |editor2-last=Pino |editor2-first=Juan |editor3-last=Bali |editor3-first=Kalika |title=The language of prompting: What linguistic properties make a prompt successful? |url=https://aclanthology.org/2023.findings-emnlp.618/ |journal=Findings of the Association for Computational Linguistics: EMNLP 2023 |location=Singapore |publisher=Association for Computational Linguistics |pages=9210–9232 |arxiv=2311.01967 |doi=10.18653/v1/2023.findings-emnlp.618 |archive-date=December 13, 2024 |access-date=November 18, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213140628/https://aclanthology.org/2023.findings-emnlp.618/ |url-status=live }}</ref> Bysinsintaksis, byvoorbeeld, verbeter konsekwentheid en verminder onsekerheid in kennisherwinning.<ref>{{Cite book |last1=Linzbach |first1=Stephan |title=Proceedings of the 2024 Conference of the North American Chapter of the Association for Computational Linguistics: Human Language Technologies (Volume 1: Long Papers) |last2=Dimitrov |first2=Dimitar |last3=Kallmeyer |first3=Laura |last4=Evang |first4=Kilian |last5=Jabeen |first5=Hajira |last6=Dietze |first6=Stefan |date=June 2024 |publisher=Association for Computational Linguistics |editor-last=Duh |editor-first=Kevin |location=Mexico City, Mexico |pages=3645–3655 |chapter=Dissecting Paraphrases: The Impact of Prompt Syntax and supplementary Information on Knowledge Retrieval from Pretrained Language Models |doi=10.18653/v1/2024.naacl-long.201 |editor2-last=Gomez |editor2-first=Helena |editor3-last=Bethard |editor3-first=Steven |chapter-url=https://aclanthology.org/2024.naacl-long.201/ |arxiv=2404.01992 |archive-date=November 3, 2024 |access-date=November 18, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103184605/https://aclanthology.org/2024.naacl-long.201/ |url-status=live }}</ref> Hierdie sensitiwiteit duur voort selfs met groter modelgroottes, bykomende ''few-shot''-voorbeelde, of instruksie-afstemming. Om modelle se sensitiwiteit aan te spreek en hulle meer robuust te maak, is verskeie evalueringsmetodes voorgestel. FormatSpread fasiliteer sistematiese ontleding deur 'n reeks aanneemlike porboodskapformate te evalueer, wat 'n meer omvattende werkverrigtingsinterval bied.<ref name="auto" /> Op soortgelyke wyse skat PromptEval werkverrigtingsverdelings oor uiteenlopende porboodskappe heen, wat robuuste maatstawwe soos werkverrigtingskwantiele en akkurate evaluerings binne beperkte begrotings moontlik maak.<ref>{{Cite conference |date=2024 |title=Efficient multi-prompt evaluation of LLMs |conference=NeurIPS |arxiv=2405.17202}}</ref> == Porboodskaptegnieke == === Multi-shot === 'n Porboodskap kan 'n paar voorbeelde insluit waaruit 'n model in konteks kan leer – 'n implementering van [[few-shot-leer]] vir groot taalmodelle.<ref name="weipaper" /><ref>{{Cite journal |last1=Brown |first1=Tom |last2=Mann |first2=Benjamin |last3=Ryder |first3=Nick |last4=Subbiah |first4=Melanie |last5=Kaplan |first5=Jared D. |last6=Dhariwal |first6=Prafulla |last7=Neelakantan |first7=Arvind |year=2020 |title=Language models are few-shot learners |journal=Advances in Neural Information Processing Systems |volume=33 |pages=1877–1901 |arxiv=2005.14165}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wang |first1=Yaqing |last2=Yao |first2=Quanming |last3=Kwok |first3=James T. |last4=Ni |first4=Lionel M. |date=2020-06-12 |title=Generalizing from a Few Examples: A Survey on Few-shot Learning |url=https://doi.org/10.1145/3386252 |journal=ACM Comput. Surv. |volume=53 |issue=3 |pages=63:1–63:34 |doi=10.1145/3386252 |issn=0360-0300|url-access=subscription }}</ref> Die porboodskap kan die model byvoorbeeld vra om "''<span lang="fr" dir="ltr">maison</span>'' {{arrow}} huis, ''<span lang="fr" dir="ltr">chat</span>'' {{arrow}} kat, ''<span lang="fr" dir="ltr">chien</span>'' {{arrow}}" te voltooi, met die verwagte antwoord ''hond''.<ref>{{Cite journal |last1=Garg |first1=Shivam |last2=Tsipras |first2=Dimitris |last3=Liang |first3=Percy |author3-link=Percy Liang |last4=Valiant |first4=Gregory |date=2022 |title=What Can Transformers Learn In-Context? A Case Study of Simple Function Classes |journal=NeurIPS |arxiv=2208.01066}}</ref> === Gedagteketting === {{Sien ook|Refleksie (kunsmatige intelligensie)}} ''Gedagteketting''-porboodskapbou (Engels: ''chain-of-thought'', CoT) is 'n tegniek wat [[groot taalmodel]]le in staat stel om 'n probleem as 'n reeks tussenstappe op te los voordat 'n finale antwoord gegee word. In 2022 het [[Google Brain]] berig dat gedagtekettingporboodskapbou [[outomatiese redenering|redeneervermoë]] verbeter deur die model aan te spoor om 'n meerstapprobleem met redenasiestappe te beantwoord wat 'n [[gedagtegang]] naboots.<ref name="weipaper" /><ref>{{Cite web |author=Narang |first1=Sharan |last2=Chowdhery |first2=Aakanksha |date=2022-04-04 |title=Pathways Language Model (PaLM): Scaling to 540 Billion Parameters for Breakthrough Performance |url=https://ai.googleblog.com/2022/04/pathways-language-model-palm-scaling-to.html |website=ai.googleblog.com |access-date=August 14, 2023 |archive-date=April 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220404161447/https://ai.googleblog.com/2022/04/pathways-language-model-palm-scaling-to.html |url-status=live }}</ref> Gedagtekettingtegnieke is ontwikkel om groot taalmodelle te help om meerstapredeneertake, soos [[rekenkunde]] of vrae oor [[gesondeverstandredenering]], te hanteer.<ref>{{cite web |last1=Dang |first1=Ekta |date=8 February 2023 |title=Harnessing the power of GPT-3 in scientific research |url=https://venturebeat.com/ai/harnessing-the-power-of-gpt-3-in-scientific-research/ |access-date=10 March 2023 |website=VentureBeat |archive-date=March 18, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318050303/https://venturebeat.com/ai/harnessing-the-power-of-gpt-3-in-scientific-research/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Montti |first1=Roger |date=13 May 2022 |title=Google's Chain of Thought Prompting Can Boost Today's Best Algorithms |url=https://www.searchenginejournal.com/google-chain-of-thought-prompting/450106/ |access-date=10 March 2023 |website=Search Engine Journal |language=en |archive-date=March 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326222835/https://www.searchenginejournal.com/google-chain-of-thought-prompting/450106/ |url-status=live }}</ref> Toe dit op [[PaLM]], 'n [[taalmodel]] met 540 miljard parameters, toegepas is, het CoT-porboodskapbou volgens Google die model beduidend gehelp, wat dit in staat gestel het om vergelykbaar met taakspesifieke [[fynafstemming (masjienleer)|fyngestemde]] modelle op verskeie take te presteer en destyds die [[nuutste stand van tegniek|beste resultate tot dusver]] op die GSM8K-[[wiskundige redenering|wiskundigeredenering]]s[[maatstaf (rekenaarwese)|maatstaf]] te behaal.<ref name="weipaper" /> Dit is moontlik om modelle op CoT-redenasiedatastelle fyn af te stem om hierdie vermoë verder te versterk en beter [[interpreteerbaarheid]] te bevorder.<ref>{{Cite journal |date=2024 |title=Scaling Instruction-Finetuned Language Models |url=https://jmlr.org/papers/volume25/23-0870/23-0870.pdf |journal=Journal of Machine Learning Research |archive-date=May 8, 2025 |access-date=May 9, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250508091413/http://jmlr.org/papers/volume25/23-0870/23-0870.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Wei |first1=Jason |last2=Tay |first2=Yi |date=29 November 2022 |title=Better Language Models Without Massive Compute |url=https://ai.googleblog.com/2022/11/better-language-models-without-massive.html |access-date=10 March 2023 |website=ai.googleblog.com |language=en |archive-date=March 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230310184903/https://ai.googleblog.com/2022/11/better-language-models-without-massive.html |url-status=live }}</ref> Soos oorspronklik deur Google voorgestel,<ref name="weipaper" /> word elke CoT-porboodskap vergesel van 'n stel toevoer-/afvoervoorbeelde – genoem ''eksemplare'' – om die verlangde modelafvoer te demonstreer, wat dit 'n [[few-shot]]-porboodskaptegniek maak. Volgens 'n latere artikel deur navorsers van Google en die [[Universiteit van Tokio]] was dit egter ook doeltreffend om bloot die woorde "Kom ons dink stap vir stap" ("Let's think step-by-step")<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Kojima |first1=Takeshi |author2=Shixiang Shane Gu |last3=Reid |first3=Machel |last4=Matsuo |first4=Yutaka |last5=Iwasawa |first5=Yusuke |date=2022 |title=Large Language Models are Zero-Shot Reasoners |journal=NeurIPS |arxiv=2205.11916}}</ref> by te voeg, wat CoT as 'n [[zero-shot]]-tegniek moontlik gemaak het. Die voordele van gedagtekettingporboodskapbou wissel aansienlik volgens taaktipe. 'n Meta-ontleding wat meer as 100 studies van CoT gedek het, het bevind dat dit hoofsaaklik groot winste op wiskundige, logiese en simboliese redeneerprobleme lewer, met veel kleiner verbeterings op ander soorte take, en het tot die gevolgtrekking gekom dat CoT selektief toegepas kan word om afleidingskoste te verminder.<ref name="Sprague2024">{{Cite arXiv |last1=Sprague |first1=Zayne |last2=Yin |first2=Fangcong |last3=Rodríguez |first3=Juan Diego |last4=Jiang |first4=Dongwei |last5=Wadhwa |first5=Manya |last6=Singhal |first6=Prasann |display-authors=etal |title=To CoT or not to CoT? Chain-of-thought helps mainly on math and symbolic reasoning |year=2024 |class=cs.CL |eprint=2409.12183}}</ref> By take uit die kognitiewe sielkunde waar dit bekend is dat oorweging menslike prestasie benadeel, is bevind dat CoT die akkuraatheid van die beste huidige modelle verminder, in sommige gevalle aansienlik.<ref name="Liu2024">{{Cite arXiv |last1=Liu |first1=Ryan |last2=Geng |first2=Jiayi |last3=Wu |first3=Aiping |last4=Sucholutsky |first4=Ilia |last5=Lombrozo |first5=Tania |last6=Griffiths |first6=Thomas L. |title=Mind Your Step (by Step): Chain-of-Thought can Reduce Performance on Tasks where Thinking Makes Humans Worse |year=2024 |class=cs.LG |eprint=2410.21333}}</ref> 'n Sistematiese oorsig van gestruktureerde porboodskaptegnieke berig eweneens dat die bykomende redenasiestappe reaksietye en interaksiekompleksiteit verhoog, sodat die tegniek nie deurgaans verkieslik bo eenvoudiger porboodskappe vir feitelike of laekompleksiteitsnavrae is nie.<ref name="Cantini2026">{{Cite journal |last1=Cantini |first1=Alessia |last2=De Mauro |first2=Andrea |title=Better Prompts, Better Usefulness: A Systematic Review and Experimental Evaluation of Structured Prompting Techniques in Large Language Models |journal=Big Data and Cognitive Computing |year=2026 |volume=10 |issue=7 |pages=224 |doi=10.3390/bdcc10070224 |doi-access=free}}</ref> ==== Selfkonsekwentheid ==== ''Selfkonsekwentheid'' voer verskeie gedagtekettinguitvoerings uit en kies dan die gevolgtrekking wat die meeste algemeen oor al die uitvoerings heen bereik is.<ref>{{Cite conference |date=2023 |title=Self-Consistency Improves Chain of Thought Reasoning in Language Models |conference=ICLR |arxiv=2203.11171}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Mittal |first=Aayush |date=2024-05-27 |title=Latest Modern Advances in Prompt Engineering: A Comprehensive Guide |url=https://www.unite.ai/latest-modern-advances-in-prompt-engineering-a-comprehensive-guide/ |access-date=2025-05-08 |website=Unite.AI |language=en-US |archive-date=August 19, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819050708/https://www.unite.ai/latest-modern-advances-in-prompt-engineering-a-comprehensive-guide/ |url-status=live }}</ref> === Gedagteboom === ''Gedagteboom''-porboodskapbou veralgemeen gedagteketting deur verskeie redenasielyne gelyktydig te genereer, met die vermoë om terug te keer of ander paaie te verken. Dit kan [[Boomsoekalgoritme|boomsoekalgoritmes]] soos [[Breedte-eerste-soektog|breedte-eerste]], [[Diepte-eerste-soektog|diepte-eerste]] of [[Straalsoektog|straal]] gebruik.<ref name=":5" /> === Teks-na-beeld-porboodskapbou === {{Sien ook|Kunsmatige-intelligensie-beeldkuns#Porboodskapingenieurswese en deling|Kunsmatige-intelligensie-beeldkuns}} In 2022 is [[teks-na-beeld]]-modelle soos [[DALL-E 2]], [[Stable Diffusion]] en [[Midjourney]] aan die publiek vrygestel. Hierdie modelle neem teksporboodskappe as toevoer en gebruik dit om beelde te genereer.<ref>{{Cite web |last=Goldman |first=Sharon |date=2023-01-05 |title=Two years after DALL-E debut, its inventor is "surprised" by impact |url=https://venturebeat.com/ai/two-years-after-dall-e-debut-its-inventor-is-surprised-by-impact/ |access-date=2025-05-09 |website=VentureBeat |language=en-US |archive-date=January 18, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118182528/https://venturebeat.com/ai/two-years-after-dall-e-debut-its-inventor-is-surprised-by-impact/ |url-status=live }}</ref><ref name=":3" /> Vroeë teks-na-beeld-modelle verstaan tipies nie ontkenning, grammatika en sinstruktuur op dieselfde manier as [[groot taalmodel]]le nie, en mag dus 'n ander stel porboodskaptegnieke vereis. Die porboodskap "'n partytjie sonder koek" mag 'n beeld voortbring wat wel 'n koek insluit.<ref name="Prompts">{{Cite web |title=Prompts |url=https://docs.midjourney.com/docs/prompts |access-date=2023-08-14 |website=docs.midjourney.com |archive-date=August 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230823160959/https://docs.midjourney.com/docs/prompts |url-status=dead }}</ref> {{multiple image | direction = vertical | align = right | total_width = 200 | image1 = Algorithmically-generated landscape artwork of forest with Shinto shrine.png | image2 = Algorithmically-generated landscape artwork of forest with Shinto shrine using negative prompt for green trees.png | image3 = Algorithmically-generated landscape artwork of forest with Shinto shrine using negative prompt for round stones.png | footer = Demonstrasie van die uitwerking van negatiewe porboodskappe op beelde wat met [[Stable Diffusion]] gegenereer is<br>'''Bo''': geen negatiewe porboodskap<br>'''Middel''': "groen bome"<br>'''Onder''': "ronde klippe, ronde rotse" }} 'n Teks-na-beeld-porboodskap sluit gewoonlik 'n beskrywing van die onderwerp van die kunswerk in, die verlangde medium (soos ''digitale skildery'' of ''fotografie''), styl (soos ''hiperrealisties'' of ''popkuns''), beligting (soos ''randbeligting'' of ''skemerstrale''), kleur en tekstuur.<ref>{{Cite web |date=2023-05-14 |title=Stable Diffusion prompt: a definitive guide |url=https://stable-diffusion-art.com/prompt-guide/ |access-date=2023-08-14 |archive-date=August 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814211136/https://stable-diffusion-art.com/prompt-guide/ |url-status=live }}</ref> Woordorde beïnvloed ook die afvoer van 'n teks-na-beeld-porboodskap. Woorde nader aan die begin van 'n porboodskap word moontlik swaarder beklemtoon.<ref name="diab">{{Cite web |last1=Diab |first1=Mohamad |last2=Herrera |first2=Julian |last3=Chernow |first3=Bob |date=2022-10-28 |title=Stable Diffusion Prompt Book |url=https://cdn.openart.ai/assets/Stable%20Diffusion%20Prompt%20Book%20From%20OpenArt%2011-13.pdf |access-date=2023-08-07 |quote="Prompt engineering is the process of structuring words that can be interpreted and understood by a ''text-to-image'' model. Think of it as the language you need to speak in order to tell an AI model what to draw." |archive-date=30 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330010200/https://cdn.openart.ai/assets/Stable%20Diffusion%20Prompt%20Book%20From%20OpenArt%2011-13.pdf |url-status=live }}</ref> ==== Kunstenaarstyle ==== Sommige teks-na-beeld-modelle is in staat om die styl van bepaalde kunstenaars by die naam na te boots. Die frase ''in the style of Greg Rutkowski'' ("in die styl van Greg Rutkowski") is byvoorbeeld in Stable Diffusion- en Midjourney-porboodskappe gebruik om beelde in die kenmerkende styl van die Poolse digitale kunstenaar [[Greg Rutkowski]] te genereer.<ref>{{Cite web |last=Heikkilä |first=Melissa |date=2022-09-16 |title=This Artist Is Dominating AI-Generated Art and He's Not Happy About It |url=https://www.technologyreview.com/2022/09/16/1059598/this-artist-is-dominating-ai-generated-art-and-hes-not-happy-about-it/ |access-date=2023-08-14 |website=MIT Technology Review |archive-date=January 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114125952/https://www.technologyreview.com/2022/09/16/1059598/this-artist-is-dominating-ai-generated-art-and-hes-not-happy-about-it/ |url-status=live }}</ref> Beroemde kunstenaars soos [[Vincent van Gogh]] en [[Salvador Dalí]] is ook vir stilering en toetsing gebruik.<ref>{{Cite web |last=Solomon |first=Tessa |date=2024-08-28 |title=The AI-Powered Ask Dalí and Hello Vincent Installations Raise Uncomfortable Questions about Ventriloquizing the Dead |url=https://www.artnews.com/art-news/issue/salvador-dali-vincent-van-gogh-ai-installations-ethics-1234714954/ |access-date=2025-01-10 |website=ARTnews.com |language=en-US |archive-date=January 24, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250124074321/https://www.artnews.com/art-news/issue/salvador-dali-vincent-van-gogh-ai-installations-ethics-1234714954/ |url-status=live }}</ref> ==== Tekstuele inversie en inbeddings ==== Vir teks-na-beeld-modelle voer ''tekstuele inversie'' 'n optimeringsproses uit om 'n nuwe [[woordinbedding]] te skep wat op 'n stel voorbeeldbeelde gebaseer is. Hierdie inbeddingsvektor tree op as 'n "pseudowoord" wat in 'n porboodskap ingesluit kan word om die inhoud of styl van die voorbeelde uit te druk.<ref>{{Cite journal |last1=Gal |first1=Rinon |last2=Alaluf |first2=Yuval |last3=Atzmon |first3=Yuval |last4=Patashnik |first4=Or |last5=Bermano |first5=Amit H. |last6=Chechik |first6=Gal |last7=Cohen-Or |first7=Daniel |date=2023 |title=An Image is Worth One Word: Personalizing Text-to-Image Generation using Textual Inversion |journal=ICLR |arxiv=2208.01618 |quote=Using only 3-5 images of a user-provided concept, like an object or a style, we learn to represent it through new "words" in the embedding space of a frozen text-to-image model.}}</ref> === Beeldporboodskapbou === In 2023 het [[Meta Platforms|Meta]] se KI-navorsingsafdeling Segment Anything vrygestel, 'n [[rekenaarvisie]]model wat [[beeldsegmentering]] deur middel van porboodskapbou kan uitvoer. As alternatief vir tekspromts kan Segment Anything begrensingskaste, segmenteringsmaskers en voorgrond-/agtergrondpunte aanvaar.<ref name="Kirillov">{{Cite conference |date=2023 |title=Segment Anything |url=https://openaccess.thecvf.com/content/ICCV2023/papers/Kirillov_Segment_Anything_ICCV_2023_paper.pdf |conference=ICCV |access-date=May 9, 2025 |archive-date=April 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250428221529/https://openaccess.thecvf.com/content/ICCV2023/papers/Kirillov_Segment_Anything_ICCV_2023_paper.pdf |url-status=live }}</ref> === Beperkings === Die proses om 'n porboodskap vir 'n groot taalmodel of generatiewe KI te skryf en te verfyn, toon sekere ooreenkomste met 'n iteratiewe ingenieursontwerpproses, byvoorbeeld deurdat herbruikbare beste praktyke deur reproduseerbare eksperimentering ontdek word. Verskeie fundamentele beperkings beperk egter die betroubaarheid daarvan as 'n dissipline. Doeltreffende porboodskapstrategieë is hoogs modelspesifiek; 'n tegniek wat werkverrigting op een model verbeter, kan dit op 'n ander model laat verswak, wat veralgemening bemoeilik. Porboodskappe is ook broos: geringe oppervlakkige veranderinge in bewoording, leestekens of woordorde kan dramaties verskillende afvoere lewer, selfs wanneer die semantiese bedoeling identies bly.<ref>{{Cite journal |last=Berry |first=David M. |date=2026-06-02 |title=Prompt anxiety and the algorithmic politics of uncertainty |url=https://doi.org/10.1007/s00146-026-03093-8 |journal=AI & Society |language=en |doi=10.1007/s00146-026-03093-8 |issn=1435-5655}}</ref> Hierdie onstabiliteit maak dit moeilik om duursame, oordraagbare porboodskappatrone oor ontplooiingskontekste heen te vestig.<ref>{{cite report |last1=Meincke |first1=Lennart |last2=Mollick |first2=Ethan R. |last3=Mollick |first3=Lilach |last4=Shapiro |first4=Dan |title=Prompting Science Report 1: Prompt Engineering is Complicated and Contingent |date=2025-03-04 |ssrn=5165270 }}</ref> Verder raak baie handmatige porboodskaptegnieke verouderd namate KI-modelle se vermoë om gebruikersbedoeling direk te interpreteer bly verbeter. Vordering in instruksievolging en modelredenering het die marginale waarde van uitgebreide porboodskapkonstruksie vir alledaagse take verminder, wat vrae laat ontstaan oor die langtermynlewensvatbaarheid van porboodskapingenieurswese as 'n selfstandige dissipline.<ref>{{Cite news |last=Bousquette |first=Isabelle |date=2025-04-25 |title=The Hottest AI Job of 2023 Is Already Obsolete |url=https://www.wsj.com/articles/the-hottest-ai-job-of-2023-is-already-obsolete-1961b054 |access-date=2026-05-24 |work=The Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660 |archive-date=May 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250507053042/https://www.wsj.com/articles/the-hottest-ai-job-of-2023-is-already-obsolete-1961b054 |url-status=live }}</ref> == Geoutomatiseerde porboodskapgenerering == Onlangse navorsing het geoutomatiseerde porboodskapingenieurswese ondersoek, waar optimeringsalgoritmes gebruik word om porboodskappe sonder menslike ingryping te genereer of te verfyn. Hierdie geoutomatiseerde benaderings poog om doeltreffende porboodskappatrone te identifiseer deur modelgradiënte, versterkingsterugvoer of evolusionêre prosesse te ontleed, wat die behoefte aan handmatige eksperimentering verminder.<ref>{{Cite arXiv |eprint=2502.11560 |class=cs.AI |first1=Wenwu |last1=Li |first2=Xiangfeng |last2=Wang |title=A Survey of Automatic Prompt Engineering: An Optimization Perspective |date=2025 |last3=Li |first3=Wenhao |last4=Jin |first4=Bo}}</ref> === Herwinningsaangevulde generering (RAG) === [[Herwinningsaangevulde generering]] is 'n tegniek wat generatiewe KI-modelle in staat stel om nuwe inligting te herwin en in te sluit. Dit wysig interaksies met 'n groot taalmodel sodat die model op gebruikersnavrae reageer met verwysing na 'n gespesifiseerde stel dokumente, en gebruik hierdie inligting om die inligting uit sy bestaande [[afrigtingsdata]] aan te vul. Dit stel groot taalmodelle in staat om domeinspesifieke en/of bygewerkte inligting te gebruik.<ref name=":6" /> RAG verbeter groot taalmodelle deur [[inligtingherwinning]] in te sluit voordat antwoorde gegenereer word. Anders as tradisionele groot taalmodelle wat op statiese afrigtingsdata staatmaak, trek RAG tersaaklike teks uit databasisse, opgelaaide dokumente of webbronne. Deur inligting dinamies te herwin, stel RAG KI in staat om meer akkurate antwoorde en minder [[Hallusinasie (kunsmatige intelligensie)|KI-hallusinasies]] te genereer sonder gereelde heropleiding.<ref>{{Cite web |date=6 June 2024 |title=Can a technology called RAG keep AI models from making stuff up? |url=https://arstechnica.com/ai/2024/06/can-a-technology-called-rag-keep-ai-models-from-making-stuff-up/ |access-date=7 March 2025 |website=Ars Technica |archive-date=June 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606121243/https://arstechnica.com/ai/2024/06/can-a-technology-called-rag-keep-ai-models-from-making-stuff-up/ |url-status=live }}</ref> === Grafiekherwinningsaangevulde generering (GraphRAG) === [[File:GraphRAG.svg|thumb|GraphRAG met 'n kennisgrafiek wat toegangspatrone vir ongestruktureerde, gestruktureerde en gemengde data kombineer]] GraphRAG (deur [[Microsoft Research]] geskep) is 'n tegniek wat RAG uitbrei deur die gebruik van 'n [[kennisgrafiek]] om die model in staat te stel om uiteenlopende stukke inligting te verbind, insigte te sintetiseer en opgesomde semantiese konsepte oor groot dataversamelings heen te verstaan. Dit is bewys as doeltreffend op datastelle soos Violent Incident Information from News Articles.<ref>{{citation |last1=Larson |first1=Jonathan |title=GraphRAG: Unlocking LLM discovery on narrative private data |date=February 13, 2024 |url=https://www.microsoft.com/en-us/research/blog/graphrag-unlocking-llm-discovery-on-narrative-private-data/ |publisher=Microsoft |last2=Truitt |first2=Steven |access-date=May 7, 2024 |archive-date=May 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507061745/https://www.microsoft.com/en-us/research/blog/graphrag-unlocking-llm-discovery-on-narrative-private-data/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=An Introduction to Graph RAG |url=https://www.kdnuggets.com/an-introduction-to-graph-rag |access-date=2025-05-09 |website=KDnuggets |language=en-US |archive-date=August 20, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820103627/https://www.kdnuggets.com/an-introduction-to-graph-rag |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sequeda |first1=Juan |last2=Allemang |first2=Dean |last3=Jacob |first3=Bryon |date=2023 |title=A Benchmark to Understand the Role of Knowledge Graphs on Large Language Model's Accuracy for Question Answering on Enterprise SQL Databases |journal=Grades-Nda |arxiv=2311.07509}}</ref> === Die gebruik van taalmodelle om porboodskappe te genereer === Groot taalmodelle self kan gebruik word om porboodskappe vir groot taalmodelle op te stel.<ref>{{Cite conference |date=2023 |title=Explaining Patterns in Data with Language Models via Interpretable Autoprompting |url=https://aclanthology.org/2023.blackboxnlp-1.3.pdf |conference=BlackboxNLP Workshop |arxiv=2210.01848 |access-date=May 9, 2025 |archive-date=May 9, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250509161046/https://aclanthology.org/2023.blackboxnlp-1.3.pdf |url-status=live }}</ref> Die ''outomatiese porboodskapingenieur''-algoritme gebruik een groot taalmodel om 'n [[straalsoektog]] oor porboodskappe vir 'n ander groot taalmodel uit te voer:<ref>{{Cite conference |date=2023 |title=Large Language Models are Human-Level Prompt Engineers |conference=ICLR |arxiv=2211.01910}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pryzant |first1=Reid |last2=Iter |first2=Dan |last3=Li |first3=Jerry |last4=Lee |first4=Yin Tat |last5=Zhu |first5=Chenguang |last6=Zeng |first6=Michael |date=2023 |title=Automatic Prompt Optimization with "Gradient Descent" and Beam Search |url=https://aclanthology.org/2023.emnlp-main.494/ |journal=Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing |pages=7957–7968 |arxiv=2305.03495 |doi=10.18653/v1/2023.emnlp-main.494 |archive-date=April 27, 2025 |access-date=May 9, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250427054832/https://aclanthology.org/2023.emnlp-main.494/ |url-status=live }}</ref> * Daar is twee groot taalmodelle. Een is die teikenmodel, en die ander die porboodskapmodel. * Die porboodskapmodel word voorbeelde van toevoer-afvoerpare voorgelê en gevra om instruksies te genereer wat 'n model wat daardie instruksies volg, sou laat om die gegewe afvoere uit die gegewe toevoere te lewer. * Elkeen van die gegenereerde instruksies word gebruik om die teikenmodel te por, gevolg deur elkeen van die toevoere. Die log-waarskynlikhede van die afvoere word bereken en bymekaar getel. Dit is die telling van die instruksie. * Die hoogsaangeslane instruksies word aan die porboodskapmodel gegee vir verdere variasies. * Herhaal totdat 'n stopkriterium bereik word, en lewer dan die hoogsaangeslane instruksies as afvoer. CoT-voorbeelde kan deur groot taalmodelle self gegenereer word. In "auto-CoT" word 'n biblioteek van vrae deur 'n model soos [[BERT (taalmodel)|BERT]] na vektore omgeskakel. Die vraagvektore word [[Trosontleding|gegroepeer]]. Vrae naby aan die [[swaartepunt]] van elke groep word gekies om 'n uiteenlopende subversameling vrae te verkry. 'n Groot taalmodel doen ''zero-shot''-CoT op elke gekose vraag. Die vraag en die ooreenstemmende CoT-antwoord word by 'n datastel van demonstrasies gevoeg. Hierdie uiteenlopende demonstrasies kan dan by porboodskappe gevoeg word vir ''few-shot''-leer.<ref>{{Cite conference |date=2023 |title=Automatic Chain of Thought Prompting in Large Language Models |conference=ICLR |arxiv=2210.03493}}</ref> === Outomatiese porboodskapoptimering === Outomatiese porboodskapoptimeringstegnieke verfyn porboodskappe vir groot taalmodelle deur outomaties oor alternatiewe porboodskapstringe te soek met behulp van evalueringsdatastelle en taakspesifieke maatstawwe: * MIPRO (''Multi-prompt Instruction Proposal Optimizer'') optimeer die instruksies en ''few-shot''-demonstrasies van meerfase-taalmodelprogramme deur klein veranderinge aan moduleporboodskappe voor te stel en dié te behou wat 'n stroomaf-werkverrigtingsmaatstaf verbeter, sonder toegang tot etikette of gradiënte op moduelvlak.<ref>{{Cite conference |last1=Opsahl-Ong |first1=Krista |last2=Ryan |first2=Michael J. |last3=Purtell |first3=Josh |last4=Broman |first4=David |last5=Potts |first5=Christopher |last6=Zaharia |first6=Matei |last7=Khattab |first7=Omar |date=2024 |title=Optimizing Instructions and Demonstrations for Multi-Stage Language Model Programs |conference=Proceedings of the 2024 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing (EMNLP) |location=Miami, Florida |publisher=Association for Computational Linguistics |arxiv=2406.11695 |doi=10.18653/v1/2024.emnlp-main.525}}</ref> * GEPA (''Genetic-Pareto'') is 'n refleksiewe porboodskapoptimeerder vir saamgestelde KI-stelsels wat taalmodelgebaseerde ontleding van uitvoeringspore en tekstuele terugvoer kombineer met 'n Pareto-gebaseerde evolusionêre soektog oor 'n populasie kandidaatstelsels; oor vier take heen rapporteer GEPA gemiddelde winste van ongeveer 10% bo [[versterkingsleer]]gebaseerde ''Group Relative Policy Optimization'' (GRPO) en meer as 10% bo die MIPROv2-porboodskapoptimeerder, terwyl dit tot 35 keer minder uitvoerings as GRPO gebruik.<ref>{{Cite arXiv |eprint=2507.19457 |class=cs.CL |first=Lakshya A. |last=Agrawal |title=GEPA: Reflective Prompt Evolution Can Outperform Reinforcement Learning |date=2025}}</ref> * Oopbronraamwerke soos DSPy en Opik stel hierdie en verwante optimeerders beskikbaar, wat dit moontlik maak om porboodskapsoektog as deel van 'n programmatiese pyplyn uit te druk eerder as deur handmatige proefneming.<ref>{{Cite arXiv |eprint=2310.03714 |class=cs.CL |first=Omar |last=Khattab |title=DSPy: Compiling Declarative Language Model Calls into Self-Improving Pipelines |date=2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Agent Optimization |url=https://www.comet.com/docs/opik/agent_optimization/overview |access-date=2025-11-29 |website=comet.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20260122134444/https://www.comet.com/docs/opik/agent_optimization/overview |archive-date=2026-01-22}}</ref> === Die gebruik van gradiëntdaling om na porboodskappe te soek === In "voorvoegselafstemming" (''prefix-tuning''),<ref>{{cite book |last1=Li |first1=Xiang Lisa |title=Proceedings of the 59th Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics and the 11th International Joint Conference on Natural Language Processing (Volume 1: Long Papers) |last2=Liang |first2=Percy |year=2021 |pages=4582–4597 |chapter=Prefix-Tuning: Optimizing Continuous Prompts for Generation |doi=10.18653/V1/2021.ACL-LONG.353 |quote="In this paper, we propose prefix-tuning, a lightweight alternative to fine-tuning... Prefix-tuning draws inspiration from prompting" |s2cid=230433941}}</ref> "porboodskapafstemming" of "sagte porboodskapbou",<ref>{{cite book |last1=Lester |first1=Brian |title=Proceedings of the 2021 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing |last2=Al-Rfou |first2=Rami |last3=Constant |first3=Noah |year=2021 |pages=3045–3059 |chapter=The Power of Scale for Parameter-Efficient Prompt Tuning |doi=10.18653/V1/2021.EMNLP-MAIN.243 |quote="In this work, we explore "prompt tuning," a simple yet effective mechanism for learning "soft prompts"...Unlike the discrete text prompts used by GPT-3, soft prompts are learned through back-propagation" |s2cid=233296808 |arxiv=2104.08691}}</ref> word [[Wisselpuntrekenkunde|wisselpunt]]vektore direk deur [[gradiëntdaling]] deursoek om die log-aanneemlikheid op afvoere te maksimeer. 'n Vroeëre resultaat gebruik dieselfde idee van gradiëntdalingsoektog, maar is vir gemaskerde taalmodelle soos BERT ontwerp en soek slegs oor tokenreekse, eerder as numeriese vektore. Formeel soek dit na <math>\arg\max_{\tilde X} \sum_i \log Pr[Y^i | \tilde X \ast X^i]</math>, waar <math>\tilde X</math> oor tokenreekse van 'n gespesifiseerde lengte strek.<ref>{{Cite book |last1=Shin |first1=Taylor |title=Proceedings of the 2020 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing (EMNLP) |last2=Razeghi |first2=Yasaman |last3=Logan IV |first3=Robert L. |last4=Wallace |first4=Eric |last5=Singh |first5=Sameer |date=November 2020 |publisher=Association for Computational Linguistics |location=Online |pages=4222–4235 |chapter=AutoPrompt: Eliciting Knowledge from Language Models with Automatically Generated Prompts |doi=10.18653/v1/2020.emnlp-main.346 |chapter-url=https://aclanthology.org/2020.emnlp-main.346 |doi-access=free |s2cid=226222232 |archive-date=June 11, 2023 |access-date=June 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611194552/https://aclanthology.org/2020.emnlp-main.346/ |url-status=live }}</ref> == Geskiedenis == Vroeë presedente van gestruktureerde gebruikersinteraksie met reëlgebaseerde KI-stelsels kan in ondernemingsoutomatiseringsagteware uit die 1990's gevind word. Die Intelligent Filing Manager (1999), ontwikkel deur Krishna C. Mukherjee, het byvoorbeeld 'n dinamiese vraag-en-antwoord-koppelvlak gebruik wat deur 'n reëlgebaseerde [[ekspertstelsel]] aangedryf is om gebruikerstoevoere in te samel vir die outomatiese generering van regulatoriese indienings oor jurisdiksies heen.<ref>{{Cite conference |last=Mukherjee |first=Krishna C. |year=1999 |title=Automating Forms Publishing with the Intelligent Filing Manager |conference=IEEE International Conference on Systems, Man, and Cybernetics |pages=378–383 |doi=10.1109/ICSMC.1999.814108 }}</ref> Hoewel sulke stelsels nie neurale netwerke behels het nie, het hulle porboodskapagtige werkvloeie gehad wat latere mens-in-die-lus-KI-ontwerpe beïnvloed het. In 2018 het navorsers vir die eerste keer voorgestel dat alle voorheen afsonderlike take in [[natuurliketaalverwerking]] as vraag-en-antwoordprobleme oor 'n konteks geformuleer kon word. Daarbenewens het hulle 'n eerste enkele, gesamentlike, multitaakmodel afgerig wat enige taakverwante vraag sou beantwoord, soos "Wat is die sentiment?" of "Vertaal hierdie sin na Duits" of "Wie is die president?"<ref>{{Cite conference |last1=McCann |first1=Bryan |last2=Keskar |first2=Nitish |last3=Xiong |first3=Caiming |last4=Socher |first4=Richard| date=2018-06-20 |title=The Natural Language Decathlon: Multitask Learning as Question Answering |arxiv=1806.08730 |conference=ICLR}}</ref> Die [[KI-oplewing]] het 'n toenemende fokus binne akademiese literatuur en professionele praktyk gesien op die toepassing van porboodskaptegnieke om die model die verlangde uitkoms te laat lewer en [[Hallusinasie (kunsmatige intelligensie)|onsinnige afvoer]] te vermy – 'n proses wat deur [[Proef en fout|proef en fout]] gekenmerk word.<ref>{{Cite journal |last1=Knoth |first1=Nils |last2=Tolzin |first2=Antonia |last3=Janson |first3=Andreas |last4=Leimeister |first4=Jan Marco |date=2024-06-01 |title=AI literacy and its implications for prompt engineering strategies |journal=Computers and Education: Artificial Intelligence |volume=6 |article-number=100225 |doi=10.1016/j.caeai.2024.100225 |issn=2666-920X|doi-access=free }}</ref> Ná die vrystelling van [[ChatGPT]] in November 2022 is porboodskapingenieurswese gou as 'n belangrike sakevaardigheid beskou; maatskappye het begin om toegewyde porboodskapingenieurs aan te stel, hoewel die arbeidsmark vir porboodskapingenieurs onsekerheid in die gesig gestaar het gegewe vordering in KI se vermoë om beter porboodskappe as mense te genereer.<ref name="Genkina"/> Volgens ''[[The Wall Street Journal]]'' in 2025 was die pos van porboodskapingenieur een van die gewildste in 2023, maar het dit verouderd geraak weens modelle wat gebruikersbedoeling beter aanvoel en weens maatskappyopleiding.<ref>{{Cite news |last=Bousquette |first=Isabelle |date=2025-04-25 |title=The Hottest AI Job of 2023 Is Already Obsolete |url=https://www.wsj.com/articles/the-hottest-ai-job-of-2023-is-already-obsolete-1961b054 |access-date=2025-05-07 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660 |archive-date=May 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250507053042/https://www.wsj.com/articles/the-hottest-ai-job-of-2023-is-already-obsolete-1961b054 |url-status=live }}</ref> 'n Bewaarplek vir porboodskappe het berig dat meer as 2 000 openbare porboodskappe vir ongeveer 170 datastelle in Februarie 2022 beskikbaar was.<ref>{{Cite conference |date=2022 |title=PromptSource: An Integrated Development Environment and Repository for Natural Language Prompts |url=https://aclanthology.org/2022.acl-demo.9/ |conference=Association for Computational Linguistics |access-date=May 9, 2025 |archive-date=May 19, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519061045/https://aclanthology.org/2022.acl-demo.9/ |url-status=live }}</ref> In 2022 is die ''gedagteketting''-porboodskaptegniek deur [[Google]]-navorsers voorgestel.<ref name="weipaper">{{cite conference |last1=Wei |first1=Jason |last2=Wang |first2=Xuezhi |last3=Schuurmans |first3=Dale |last4=Bosma |first4=Maarten |last5=Ichter |first5=Brian |last6=Xia |first6=Fei |last7=Chi |first7=Ed H. |last8=Le |first8=Quoc V. |last9=Zhou |first9=Denny |date=31 October 2022 |title=Chain-of-Thought Prompting Elicits Reasoning in Large Language Models |conference=Advances in Neural Information Processing Systems (NeurIPS 2022) |language=en |volume=35 |arxiv=2201.11903}}</ref><ref>{{Cite web |last=Brubaker |first=Ben |date=2024-03-21 |title=How Chain-of-Thought Reasoning Helps Neural Networks Compute |url=https://www.quantamagazine.org/how-chain-of-thought-reasoning-helps-neural-networks-compute-20240321/ |access-date=2025-05-09 |website=Quanta Magazine |language=en |archive-date=May 9, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250509153705/https://www.quantamagazine.org/how-chain-of-thought-reasoning-helps-neural-networks-compute-20240321/ |url-status=live }}</ref> In 2023 is verskeie teks-na-teks- en teks-na-beeld-porboodskapdatabasisse openbaar beskikbaar gestel.<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2023/06/23/technology/ai-chatbot-life-coach.html|title=How to Turn Your Chatbot Into a Life Coach|last=Chen|first=Brian X.|date=2023-06-23|website=The New York Times|access-date=August 14, 2023|archive-date=August 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230814211132/https://www.nytimes.com/2023/06/23/technology/ai-chatbot-life-coach.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Chen |first=Brian X. |date=2023-05-25 |title=Get the Best From ChatGPT With These Golden Prompts |url=https://www.nytimes.com/2023/05/25/technology/ai-chatbot-chatgpt-prompts.html |url-access=registration |access-date=2023-08-16 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=August 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814211132/https://www.nytimes.com/2023/05/25/technology/ai-chatbot-chatgpt-prompts.html |url-status=live }}</ref> Die Personalized Image-Prompt (PIP)-datastel, 'n gegenereerde beeld-teks-datastel wat deur 3 115 gebruikers gekategoriseer is, is ook in 2024 openbaar beskikbaar gestel.<ref>{{Cite book |last1=Chen |first1=Zijie |last2=Zhang |first2=Lichao |last3=Weng |first3=Fangsheng |last4=Pan |first4=Lili |last5=Lan |first5=Zhenzhong |chapter=Tailored Visions: Enhancing Text-to-Image Generation with Personalized Prompt Rewriting |date=2024-06-16 |title=2024 IEEE/CVF Conference on Computer Vision and Pattern Recognition (CVPR) |chapter-url=https://doi.org/10.1109/cvpr52733.2024.00738 |publisher=IEEE |pages=7727–7736 |doi=10.1109/cvpr52733.2024.00738|arxiv=2310.08129 |isbn=979-8-3503-5300-6 }}</ref> == Porboodskapinspuiting == {{Hoofartikel|Porboodskapinspuiting}} {{Sien ook|SQL-inspuiting|Kruistuiste-skripsie|Sosiale ingenieurswese (sekuriteit)}} Porboodskapinspuiting is 'n [[kuberveiligheid]]seksploit waarin teenstanders toevoere skep wat wettig lyk maar ontwerp is om onbedoelde gedrag in [[Masjienleermodel|masjienleermodelle]], veral groot taalmodelle, te veroorsaak. Hierdie aanval buit die model se onvermoë uit om tussen ontwikkelaargedefinieerde porboodskappe en gebruikerstoevoere te onderskei, wat teenstanders in staat stel om veiligheidsmaatreëls te omseil en modelgedrag te beïnvloed. Hoewel groot taalmodelle ontwerp is om vertroude instruksies te volg, kan hulle deur versigtig saamgestelde toevoere gemanipuleer word om onbedoelde reaksies uit te voer.<ref>{{Cite web |last=Vigliarolo |first=Brandon |date=19 September 2022 |title=GPT-3 'prompt injection' attack causes bot bad manners |url=https://www.theregister.com/2022/09/19/in_brief_security/ |access-date=2023-02-09 |website=[[The Register]] |language=en |archive-date=March 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329110712/https://www.theregister.com/2022/09/19/in_brief_security/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=26 March 2024 |title=What is a prompt injection attack? |url=https://www.ibm.com/think/topics/prompt-injection |access-date=7 March 2025 |website=IBM |archive-date=March 3, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250303201800/https://www.ibm.com/think/topics/prompt-injection |url-status=live }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Masjienleer]] [[Kategorie:Taalkunde]] [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] 6qy12oj8y6l1o29fasioqjyjp4s3s55 0 465284 2964998 2958343 2026-09-04T09:25:32Z Jcb 223 2964998 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Openbare universiteit in België}} {{Inligtingskas Universiteit2 | name = Universiteit Gent | native_name = Universiteit Gent | latin_name = Universitas Gandavensis<ref>{{Cite book |last=Anderson |first=Peter John |author-link=Peter John Anderson |title=Record of the Celebration of the Quatercentenary of the University of Aberdeen: From 25th to 28th September, 1906 |url=https://archive.org/details/b24749874 |date=1907 |publisher=Aberdeen University Press ([[Universiteit van Aberdeen]]) |isbn=9781363625079 |publication-place=[[Aberdeen]], [[Verenigde Koninkryk]] |language=en-GB }}</ref> | image = [[File:Braemtzegel.png|200px]] | caption = Seël van die Universiteit Gent | motto = ''Sapere Aude'' ([[Latyn]]) | motto_eng = Durf om te dink/''Durf Denken'' | established = {{start date and age|1817}} | affiliations = [[Conference of European Schools for Advanced Engineering Education and Research|CESAER]]<br />[[Europese Universiteitsvereniging|EUA]]<br />[[Guild of European Research-Intensive Universities|The Guild]]<br />SGroup<br />ENLIGHT<br />3I University Network<br />3C Partnership | type = [[Openbare universiteit|Openbaar]] | city = {{flagicon|Belgium}} [[Gent]] | country = [[België]] | students = +50 000 | administrative_staff = 9 000 | rector = [[Petra De Sutter]] | former_names = Ryksuniversiteit Gent | website = {{official URL}} | colours = [[Traffic blue (RAL)|UGent-blou]] & [[wit]]<ref>[https://styleguide.ugent.be/basic-principles/colours.html#corporate-colours Basic principles: Corporate colours] – webwerf van die UGent</ref><br />{{color box|#1E64C8}} {{color box|#FFFFFF}} | logo = | logo_size = | campus = Universiteitstad }} Die '''Universiteit Gent''' ({{langx|nl|Universiteit Gent}}, afgekort as '''UGent''') is 'n [[Openbare universiteit|openbare]] [[navorsingsuniversiteit]] in [[Gent]], in die provinsie [[Oos-Vlaandere]] in [[België]]. Die Universiteit Gent, geleë in [[Vlaandere]], is die tweede grootste Belgiese universiteit, met 50 000 studente en 9 000 personeellede. Die universiteit onderhou ook die [[Universiteitsbiblioteek Gent]] (insluitend die bekende [[Boekentoren]]) en die [[Universitêre Hospitaal Gent]], een van die grootste hospitale in België. Benewens satellietkampusse elders in Vlaandere en 'n Global Campus in [[Songdo International Business District|Songdo, Suid-Korea]], onderhou die Universiteit Gent talle interuniversitêre vennootskappe en programme binne sowel as buite Europa. Die universiteit is gestig voor die Belgiese staat self bestaan het, naamlik in 1817 deur die [[Nederlanders|Nederlandse]] [[Willem I van die Nederlande|koning Willem I]], toe die streek ná die val van die [[Eerste Franse Keiserryk]] by die [[Verenigde Koninkryk van die Nederlande]] ingelyf is. In dieselfde jaar het hy nog twee universiteite vir die suidelike provinsies gestig, naas dié in Gent: die [[Universiteit van Luik]] en die [[Ryksuniversiteit Leuven]]. Ná die [[Belgiese Rewolusie]] van 1830 het die pas gestigte Belgiese staat die Universiteit Gent begin administreer. In 1930 het die UGent die eerste [[Nederlands]]talige universiteit in België geword. Voorheen was [[Frans]] (en, nog vroeër, Latyn) die standaard akademiese taal aan wat toe die '''''Université de Gand''''' was. In 1991 is groter outonomie aan die instelling verleen en het dit sy naam dienooreenkomstig verander van ''Ryksuniversiteit Gent'' ({{langx|nl|Rijksuniversiteit Gent}}, afgekort as ''RUG'') na sy huidige benaming. == Geskiedenis == [[File:De plechtige installatie van de Universiteit van Gent door de prins van Oranje in de troonzaal van het stadhuis op 9 oktober 1817. Rijksmuseum SK-A-4088.jpeg|thumb|left|Skildery van die stigting van die Ryksuniversiteit Gent in 1817, toe die stad onder Nederlandse bewind was]] === Stigting in die 19de eeu === Gent was in die middeleeue een van die grootste en belangrikste stede van Europa. Die universiteit in Gent het op 9 Oktober 1817 geopen, met JC van Rotterdam as die eerste [[Rektor (akademie)|rektor]]. Die stigting van universiteite in Gent, Luik en Leuven daardie jaar – deur die Nederlandse [[Willem I van die Nederlande|koning Willem I]] – was deel van 'n groter beleid om die akademiese agterstand in die suidelike provinsies van die [[Verenigde Koninkryk van die Nederlande]] (wat later België sou word) aan te spreek.{{citation needed|date=Oktober 2019}} Die oorspronklike vier fakulteite was Lettere, Regte, Geneeskunde en Wetenskappe, met [[Latyn]] as onderrigtaal. In die eerste jaar was daar 190 studente en 16 professore. [[File:Onderzoek_farmacie_Ugent.jpg|left|thumb|Farmasiestudente tydens 'n [[praktikum]] (1890)]] In die nadraai van die [[Belgiese Rewolusie]] van 1830 het die studentetal, wat op 414 gepiek het, gedaal. Hoewel die fakulteite lettere en wetenskappe ontbind is, is hulle vyf jaar later, in 1835, herstel. In dié tyd het Frans ook die onderrigtaal geword en die plek van Latyn ingeneem. Die Universiteit Gent het 'n rol gespeel in die ontwikkeling van die moderne organiese chemie. Friedrich [[August Kekulé]] het die struktuur van benseen in Gent ontrafel, en [[Adolf von Baeyer]] (Johann Friedrich Wilhelm Adolf von Baeyer), 'n student van [[August Kekulé]], het bydraes tot die organiese chemie gelewer.{{citation needed|date=Oktober 2019}} In 1882 het Sidonie Verhelst die eerste vroulike student aan die Universiteit Gent geword, in die wetenskappe en farmakologie.<ref>{{Cite web |title=Ghent University Memorials |date=September 2010 |url=https://www.ugentmemorie.be/gebeurtenissen/1882-eerste-studentin}}</ref> [[File:2021_Boekentoren_-_University_Library_of_Ghent.jpg|left|thumb|Die Boekentoren – Universiteitsbiblioteek Gent (2021)]] === Ontwikkelinge in die 20ste eeu === In 1903 het die Vlaamse politikus [[Lodewijk De Raet]] 'n suksesvolle veldtog gelei om onderrig in [[Nederlands]] in te stel, en die eerste kursusse het in 1906 begin.{{citation needed|date=Oktober 2019}} Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] is die Universiteit Gent aanvanklik weens die vyandelikhede gesluit, en daarna omdat die akademiese personeel en die studente geweier het om klasse te hervat terwyl [[Duitse besetting van België tydens die Eerste Wêreldoorlog|België beset was]]. [[Moritz von Bissing]], die Duitse goewerneur-generaal van die besette België, wou die gebied makliker regeerbaar maak deur die voor-oorlogse taalverdeling uit te buit. Die ''[[Flamenpolitik]]'' ("Beleid rakende die Vlaamse volk") is in 1916 van stapel gestuur. Die Duitse besettingsadministrasie het die eerste Nederlandstalige universiteit in België in Gent opgerig onder die naam [[De Vlaamsche Hoogeschool|Vlaamsche Hoogeschool]] (Vlaamse Instituut vir Hoër Onderwys). Die Vlaamsche Hoogeschool, wat neerhalend as die ''Von Bissing-universiteit'' bekend gestaan het, is in 1916 gestig maar ná die oorlog ontbind, waarna die Universiteit Gent sy werksaamhede hervat het met Frans as enigste onderrigmedium. In 1923 het kabinetsminister [[Pierre Nolf]] 'n mosie ingedien om die universiteit finaal as 'n Nederlandstalige universiteit te vestig, wat in 1930 verwesenlik is. [[August Vermeylen]] was die eerste rektor van 'n Nederlandstalige universiteit in België.<ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120527083212/http://www.time.com/time/printout/0,8816,880570,00.html|title="A Language Come Back"}}, ''[[Time (tydskrif)|Time]]'', 28 April 1923</ref>[[File:Ghent University 1910 - Studentenvereniging Société Académique d'Histoire.jpg|thumb|Die [[studentevereniging]] "Société Académique d'Histoire" (1910)|alt=]]Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Duitse administrasie van die universiteit probeer om 'n Duitse oriëntasie te skep deur fakulteitslede te verwyder en lojale aktiviste aan te stel. In die naoorlogse tydperk het die Universiteit Gent 'n veel groter instelling geword, in navolging van die regeringsbeleid om hoër onderwys in Vlaandere gedurende die 1950's en 1960's te demokratiseer. Teen 1953 was daar meer as 3 000 studente, en teen 1969 meer as 11 500. Die aantal fakulteite het tot elf gegroei, beginnende met Toegepaste Wetenskappe in 1957. Dit is gevolg deur Ekonomie en Veeartsenykunde in 1968, Sielkunde en Opvoedkunde sowel as Bio-ingenieurswese in 1969, en Farmaseutiese Wetenskappe. In die 1960's was daar verskeie [[studente-aktivisme|studentebetogings]] aan die Universiteit Gent, veral rondom die [[Blandijn]]-perseel, waar die Fakulteit Lettere en Wysbegeerte gehuisves word.<ref>{{cite web |last=Danniau |first=Fien |title=Haard van verzet |date=17 Augustus 2010 |url=http://www.ugentmemorie.be/artikel/haard-van-verzet |access-date=10 Januarie 2012 |publisher=UGent Memorie |language=nl}}</ref> Die ergste van die betogings het in 1969 plaasgevind, in die nadraai van [[Mei 1968 in Frankryk|Mei 1968]]. === Sedert die einde van die Koue Oorlog === In 1991 het die universiteit sy naam amptelik van ''Rijksuniversiteit Gent'' (RUG) na ''Universiteit Gent'' (UGent) verander, ná 'n groter toekenning van outonomie deur die regering van die [[Vlaamse Gemeenskap]]. Die fakulteit [[Politiek]] en [[Sosiale wetenskappe|Sosiale Wetenskappe]] is die jongste toevoeging, in 1992. Die Universiteit Gent het 'n program gehad wat in 1953 deur Andre Vlerick gestig is en toe die ''Centrum vir Produktiwiteitstudies en -navorsing'' geheet het. Die program het later in 'n afsonderlike skool ontwikkel met die naam ''Instituut Professor Vlerick voor Management''. Later, in 1999, het die Universiteit Gent saam met die [[Katolieke Universiteit Leuven|KU Leuven]] die Vlerick Business School gestig deur die twee MBA-programme van die universiteite saam te voeg, en die nuwe instituut ''Vlerick Leuven Gent Management School'' genoem. In 2006 het die skool homself herbenoem tot [[Vlerick Business School]]. Die [[Katolieke Universiteit Leuven|KU Leuven]] en die Universiteit Gent is steeds die moederinstellings van die besigheidskool, waar baie van die skool se professore ook in Leuven of Gent doseer. Nietemin bied die UGent steeds MBA-programme aan, selfs ná die samesmelting. == Akademiese profiel == === Organisasie en struktuur === [[File:IGent tower.jpg|300x300px|thumb|Die iGent-toring in die [[Wetenskapspark Zwijnaarde]]|alt=]]Die Universiteit Gent bestaan uit elf [[Fakulteit|fakulteite]] met meer as 130 afsonderlike departemente. Daarbenewens onderhou die universiteit die [[Wetenskapspark Zwijnaarde]] en die [[Wetenskapspark Greenbridge]]. === Biblioteek === Die [[Boekentoren]], wat op die [[Blandijnberg]] staan, huisves die [[Universiteitsbiblioteek Gent]], wat byna 3 miljoen bande bevat. Die universiteitsbiblioteek het by die [[Google Books Library Project]] aangesluit. Onder ander noemenswaardige versamelings bewaar dit [[Papirus 30]], 'n vroeë manuskrip van die Griekse Nuwe Testament. Die universiteit is ook 'n vennoot in die ontwikkeling van [[De Krook]], die nuwe openbare biblioteek en mediasentrum in die middestad van Gent wat in 2017 geopen het. === Reputasie en ranglyste === {{Infobox university rankings | ARWU_W = 84 | ARWU_W_year = 2023 | ARWU_W_ref = <ref name="Ghent ARWU Ranking 2023">{{cite web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2023|title=Academic Ranking of World Universities 2023|website=ShanghaiRanking|access-date=8 Januarie 2024}}</ref> | CWTS_W = 75 | CWTS_W_year = 2020 | CWTS_W_ref = <ref name="Ghent CWTS Ranking 2020">{{cite web|url=https://www.leidenranking.com/ranking/2020/list|title=CWTS Leiden Ranking 2020 - P(top 10%)|access-date=7 Maart 2021|work=CWTS Leiden Ranking}}</ref> | CWUR_W = 118 | CWUR_W_year = 2020–21 | CWUR_W_ref = <ref name="Ghent CWUR Ranking 2020-21">{{cite web|url=https://cwur.org/2020-21.php|title=World University Rankings 2020-2021|access-date=8 Januarie 2021|website=Center for World University Rankings}}</ref> | QS_W = 162 | QS_W_year = 2026 | QS_W_ref = <ref name=":QSW2026">{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings|title=QS World University Rankings}}</ref> | Reuters_W = 98 | Reuters_W_year = 2019 | Reuters_W_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/innovative-universities-2019|title=Reuters World's Top 100 Innovative Universities 2019|website=Thomson Reuters|access-date=8 Januarie 2021}}</ref> | THE_W = 115 | THE_W_year = 2024 | THE_W_ref = <ref name="Ghent THE Ranking 2024">{{cite web|url= https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/ghent-university|title=World University Rankings 2024 - Ghent University|website=Times Higher Education |access-date=3 Oktober 2023}}</ref> | USNWR_W = =95 | USNWR_W_year = 2023 | USNWR_W_ref = <ref>{{cite web| url= https://www.usnews.com/education/best-global-universities/ghent-university-506883|title=Best Global Universities 2022-23 - Ghent University| website= U.S. News Education|access-date=8 Januarie 2023}}</ref> | ARWU_N = 1 | ARWU_N_year = 2023 | ARWU_N_ref = <ref name="Ghent ARWU Ranking 2023" /> | CWTS_N = 2 | CWTS_N_year = 2020 | CWTS_N_ref = <ref name="Ghent CWTS Ranking 2020" /> | CWUR_N = 2 | CWUR_N_year = 2020–21 | CWUR_N_ref = <ref name="Ghent CWUR Ranking 2020-21" /> | QS_N = 2 | QS_N_year = 2024 | QS_N_ref = <ref name="Ghent QS Ranking 2024">{{cite web| url= https://www.topuniversities.com/universities/ghent-university|title=QS World University Rankings: Ghent University| website= QS Top Universities |access-date=8 Januarie 2024}}</ref> | THE_N = 2 | THE_N_year = 2024 | THE_N_ref = <ref name="Ghent THE Ranking 2024"/> | USNWR_N = 2 | USNWR_N_year = 2023 | USNWR_N_ref = <ref>{{cite web| url= https://www.usnews.com/education/best-global-universities/belgium|title=Best Global Universities in Belgium| website= U.S. News Education|access-date=8 Januarie 2023}}</ref> }} Die Universiteit Gent word deurgaans onder die top 100 universiteite ter wêreld gereken, naas die [[Katolieke Universiteit Leuven]]. In 2017 is dit wêreldwyd 69ste deur die [[Academic Ranking of World Universities]] (of Shanghai-ranglys)<ref>{{cite web|url=http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ghent-University.html|title=Shanghai Ranking 2017 Results|access-date=27 November 2017|archive-date=10 Februarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210235740/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ghent-University.html|url-status=dead}}</ref> en 125ste deur die ''[[QS World University Rankings]]'' gereken.<ref name="topuniversities.com">{{cite web|url=http://www.topuniversities.com/universities/ghent-university|title=QS Top Universities Ranking 2014–2015|date=16 Julie 2015}}</ref> Vir 2021 is die Universiteit Gent wêreldwyd 85ste deur [[U.S. News & World Report]]<ref>{{Cite web|url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/ghent-university-506883|title=Best Global Universities 2021}}</ref> en 96ste deur ''[[Times Higher Education]]'' gereken.<ref name="timeshighereducation.co.uk">{{cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/ghent-university|title=The Times Higher Education World University Rankings|date=3 September 2021|publisher=timeshighereducation.com}}</ref> Die Fakulteit Ekonomie en Bedryfskunde is ook met 'n internasionale akkreditasie van die [[Association to Advance Collegiate Schools of Business]] (AACSB) bekroon. === Internasionale betrekkinge === [[File:Universiteitsforum 2010PM 0603 21H7975.JPG|alt=|thumb|Die Ufo-kampus – universiteitsforum|left]] [[File:Boekentoren ugent belvedere 675.jpg|thumb|Die UGent se Boekentoren]] Die universiteit onderhou talle vennootskappe binne België, oor Europa heen en regoor die wêreld. Binne België ondersteun die Universiteit Gent die [[Belgian Co-ordinated Collections of Micro-organisms]] en die [[Vlaams Instituut voor Biotechnologie]]. Binne Europa is dit 'n lid van die [[Santander-netwerk]], die Enlight-netwerk (voorheen die U4-netwerk) en die 3i University Network. Dit neem ook deel aan die [[Conference of European Schools for Advanced Engineering Education and Research]]. Daarbenewens werk die universiteit saam met talle universiteite vir die [[Erasmus-program|Erasmus]]- en [[Erasmus Mundus]]-programme; binne die raamwerk van laasgenoemde lei dit die International Master of Science in Rural Development en die International Master of Science in Soils and Global Change (IMSOGLO).<ref>{{Cite web|url=https://imsoglo.eu/|title=Home|website=IMSOGLO|language=en-US|access-date=20 Februarie 2019}}</ref> Buite Europa bied die Universiteit Gent uitruilprogramme op alle vastelande behalwe Antarktika aan.<ref>{{cite web|url=https://www.ugent.be/student/nl/studeren/tijdens/bestemmingen.htm|title=Bestemmingen — Studentenportaal — Universiteit Gent|publisher=ugent.be}}</ref> Raamwerke sluit sy kampus in Suid-Korea en sy 3C Partnership in. === Verwante bydraes en innovasies === Die Universiteit Gent was instrumenteel in die ontwikkeling van [[COinS]] en [[Unipept]].{{citation needed|date=Oktober 2019}} === Kontroversie === In 2024 het 'n groep studente 'n [[Besetting (protes)|besetting]] van 'n universiteitsgebou georganiseer, dade van [[vandalisme]] gepleeg,<ref>{{cite news|title=Pro-Palestinian activists attack Ghent University in protest against links with Israel|url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2024/02/15/pro-palestinian-activists-attack-ghent-university-in-protest-aga/|work=VRT NWS|date=15 Februarie 2024|access-date=15 Mei 2026 |language=en}}</ref> en hulle optrede geregverdig deur te beweer dat [[politieke aktivisme|hulle aktivisme]] as 'n [[klimaatsverandering]]skwessie geraam word: "'n vrye Palestina is 'n kwessie van klimaatsgeregtigheid".<ref>{{cite news|last=Kassam|first=Ashifa|title=Ghent students occupy university building in climate and Gaza protest|url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/may/06/ghent-students-occupy-university-building-in-climate-and-gaza-protest|work=The Guardian|date=6 Mei 2024|access-date=15 Mei 2026|language=en}}</ref> Gevolglik is die [[vryheid van assosiasie]] binne die universiteit gereduseer tot 'n politieke [[litmustoets]] wat om ideale van 'n "anti-Israel"-klimaat wentel, en nie op 'n beginsel van [[vryheid van denke]] berus nie. Daarby het die universiteit bande met Israeliese universiteite verbreek, op grond van beweerde [[Internasionale reg en die Arabies-Israeliese konflik|kwessies rakende die internasionale reg]].<ref>{{cite news|title=Ghent University cuts ties with all Israeli universities over Gaza war|url=https://www.jpost.com/international/article-804523|work=The Jerusalem Post|date=31 Mei 2024|access-date=15 Mei 2026|language=en}}</ref> Intussen word die [[bewering]]s deur kritici as "oppervlakkig en oorhaastig, slordige werk" beskryf.<ref>{{cite journal|last1=Boudry |first1=Maarten|last2=Salomon|first2=Marc|title=The shoddy work of the UGent Human Rights Commission|url=https://international.huji.ac.il/sites/default/files/internationalnew/files/boudry_salomon_the_shoddy_work_of_the_ugent_human_rights_commission_knack_magazine_9.5.2025.pdf|journal=Knack (via international.huji.ac.il PDF-kopie)|date=9 Mei 2025|access-date=15 Mei 2026|language=en}}</ref> Dit het kritici daartoe gelei om voor te stel dat die universiteit [[ideologie|ideologiese]] probleme en 'n gebrek aan belangstelling in [[akademiese vryheid]] het.<ref>{{cite news|title=UGent bekent ideologische kleur en pleegt verraad aan de principes van academische vrijheid |url=https://www.knack.be/nieuws/belgie/maatschappij/ugent-bekent-ideologische-kleur-en-pleegt-verraad-aan-de-principes-van-academische-vrijheid/ |work=Knack|date=31 Mei 2024|access-date=15 Mei 2026|language=nl}}</ref> Lank ná die [[Gaza-wapenstilstand]] het die nuwe rektor, die voormalige linkse politikus [[Petra De Sutter]], haar bereidwilligheid uitgespreek om die universiteit in lyn met [[kritiek op Israel]] te posisioneer, maar sy betreur die nadelige gevolge van [[politisering]] op vennootskappe en befondsing.<ref>{{cite news|title=UGent doet toegeving, studenten wijken niet: 'Dit is een begin en het toont dat protest loont|url=https://www.demorgen.be/snelnieuws/israelisch-palestijns-conflict-protest-pro-palestijnse-actievoerders-ugent-gaat-door-ondanks-toegevingen-rector~bfb5eb7f/|work=De Morgen|date=Mei 2024 |access-date=15 Mei 2026|language=nl}}</ref> Gevolglik het die universiteit besluit om polities stelling in te neem deur 'n eredoktoraat aan [[Francesca Albanese]] aan te bied vir haar aktivisme teen Israel, wat deur sommige professore as "institusionele aktivisme" gekritiseer is.<ref name="aa">{{Cite web|title=Flemish universities to honour UN rapporteur Francesca Albanese|url=https://www.belganewsagency.eu/flemish-universities-to-honour-un-rapporteur-francesca-albanese|website=Belga News Agency|date=2026-04-07|access-date=2026-05-19}}</ref> Volgens sommige politici,<ref name="aa"/> Joodse organisasies<ref>{{Cite web|title=Coordinating Committee of Jewish Organisations in Belgium condemns decision by the Vrije Universiteit Brussel to award Francesca Albanese an honorary doctorate|url=https://eurojewcong.org/news/communities-news/belgium/coordinating-committee-of-jewish-organisations-in-belgium-condemns-decision-by-the-vrije-universiteit-brussel-to-award-francesca-albanese-an-honorary-doctorate/|website=European Jewish Congress|date=2026-01-22|access-date=2026-05-19}}</ref> en die [[Combat Antisemitism Movement]] is dit 'n situasie van assosiasie met [[antisemitisme]].<ref>{{Cite web|title=Leading Belgian Universities Urged to Nix Plans to Honor Notorious Anti-Israel Activists|url=https://combatantisemitism.org/cam-news/leading-belgian-universities-urged-to-nix-plans-to-honor-notorious-anti-israel-activists/|website=Combat Antisemitism Movement|date=2026-03-24|access-date=2026-05-19}}</ref> In reaksie hierop het Israel se [[Ministerie van Diasporasake en die Bestryding van Antisemitisme|minister van Diasporasake en die Bestryding van Antisemitisme]], [[Amichai Chikli]], Joodse studente aangespoor om die universiteit te verlaat, met die bewering dat antisemitisme "genormaliseer" en "aktief aangemoedig" word.<ref>{{Cite news|title=Chikli urges Jewish students to leave Belgian universities over Albanese honorary degree|url=https://www.jpost.com/diaspora/antisemitism/article-892406|work=The Jerusalem Post|date=2026-04-09|access-date=2026-05-19}}</ref> In 2026 het [[Palestynse nasionalisme|Palestyns-nasionalistiese]] betogers, met [[Wet teen gesigsbedekking|bedekte gesigte]], die [[Polisie in België|Belgiese polisie]] gekonfronteer en twee polisiebeamptes lig beseer,<ref>{{Cite news|url=https://www.tijd.be/politiek-economie/belgie/algemeen/pro-palestijnse-activisten-dringen-rectoraat-van-ugent-binnen-44-arrestaties/10661242.html |title=Pro-Palestijnse activisten dringen rectoraat van UGent binnen, 44 arrestaties |work=De Tijd|language=nl |date=2025-05-23 |access-date=2026-05-24}}</ref> terwyl hulle vandalisme as legitieme [[intimidasie]] geregverdig het. Die rektor, Petra De Sutter, het verklaar: "Die [[veiligheid]] van studente en personeel is van die uiterste belang. Ons wil sorgsaam wees teenoor alle personeel van die Universiteit Gent, maar ferm wanneer dit by [[wangedrag]] kom."<ref>{{cite news | last = Van Damme| first = Sabine| title = KIJK. Zwaarbewapende politie raakt slaags met manifestanten tijdens pro-Palestijns protest: 44 arrestaties en twee lichtgewonde agenten| url = https://www.hln.be/gent/kijk-zwaarbewapende-politie-raakt-slaags-met-manifestanten-tijdens-pro-palestijns-protest-44-arrestaties-en-twee-lichtgewonde-agenten~acd5c7c1/| work = Het Laatste Nieuws| date = 2024-06-25| access-date = 2026-05-23| language = nl }}</ref> == Mense == <gallery class="center" mode="nolines"> File:Johan Heinrich Neuman - Johan Rudolf Thorbecke.jpg|Johan Rudolf Thorbecke, staatsman File:Henry.Pirenne.Portrait.gif|Henri Pirenne, geskiedkundige File:George de Hevesy.jpg|George de Hevesy, Nobelpryswenner in Chemie File:Maurice Maeterlinck 2.jpg|Maurice Maeterlinck, Nobelpryswenner in Letterkunde File:Corneille Heymans nobel.jpg|Corneel Heymans, Nobelpryswenner in Geneeskunde File:Belgisch-Nederlandse studieconferentie te Helvoirt (NB). Minister M. de Riemaeck, Bestanddeelnr 920-8362.jpg|Marguerite Legot, eerste vroulike regeringsminister in België File:Yaakov Dori2.jpg|Yaakov Dori, president van die Technion, Haifa File:Suzanne Lilar.1980s.jpg|Suzanne Lilar, feministiese skrywer File:Marc van Montagu and Jozef Schell.jpg|Jozef Schell (regs), molekulêre bioloog File:Marmont675.jpg|Marc van Montagu, molekulêre bioloog File:Robert Cailliau On Desk.jpg|Robert Cailliau, mede-uitvinder van die Wêreldwye Web File:Guy Verhofstadt EP press conference 3.jpg|Guy Verhofstadt, politikus File:Rolin-Jacquemyn.jpg|Gustave Rolin-Jaequemyns, juris en diplomaat File:Hélène Mallebrancke (1902-1940).jpg|Hélène Mallebrancke (1902–1940), siviele ingenieur en lid van die Belgiese Verset in die Tweede Wêreldoorlog </gallery> === Bekende alumni === <!-- Hou asseblief by alfabetiese volgorde --> {{div col|colwidth=35em}} * [[Joseph Antoine Ferdinand Plateau]] (1801–1883), fisikus, wiskundige * [[Abdoel Rivai]] (1871–1937), geneesheer, joernalis, die eerste inboorling van [[Nederlands-Indië]] wat 'n [[doktorsgraad]] behaal het * [[José Alejandrino]] (1870–1951), Filippynse senator en generaal * [[Leo Apostel]] (1925–1995), filosoof * [[Leo Baekeland]] (1863–1944), chemikus, uitvinder van [[bakeliet]] * [[Max Berre]] (gebore 1981), EU-gebaseerde ekonoom wat in waardasie, KMO's en "brug-tot-makro"-navorsing spesialiseer * [[Wim Blockmans]] (gebore 1945), geskiedkundige * [[Thierry Bogaert]], stigter van [[DevGen]] * [[Luc Bossyns]], siviele ingenieur * [[Marc Bossuyt]] (gebore 1944), regter, professor * [[Dries Buytaert]] (gebore 1978), rekenaarwetenskaplike, stigter van die [[Drupal]]-[[inhoudsbestuurstelsel]] * [[Robert Cailliau]] (gebore 1947), mede-uitvinder van die Wêreldwye Web * [[Luc Coene]] (1947–2017), ekonomie, goewerneur van die [[Nasionale Bank van België]] (NBB) * [[Gerard Cooreman]], voormalige eerste minister van België * [[Marc Coucke]] (gebore 1965), medestigter van [[Omega Pharma]] * [[Franz Cumont]] (1868–1947), geskiedkundige * {{Interlanguage link|Jean Daskalidès|nl}} (1922–1992), ginekoloog, veral bekend as sjokoladevervaardiger van die handelsmerke Leonidas en Daskalidès<ref>{{cite web|url=http://www.ugentmemorie.be/personen/daskalides-jean-1922-1992 |title=Daskalidès, Jean (1922–1992) &#124; UGentMemorie |publisher=Ugentmemorie.be |date= 16 Augustus 2010|access-date=15 Oktober 2013}}</ref> * [[Pieter de Decker]], voormalige eerste minister van België * [[Bert De Graeve]] (gebore 1955), regte, sakeman * [[Arnoud De Meyer]] (tans) direkteur van die Judge Business School van die Universiteit van Cambridge * [[Martin De Prycker]] (gebore 1955), ingenieur * [[Bertha De Vriese]] (1877–1958), eerste vrou wat as geneesheer ingeskryf en gegradueer het * [[Catherine de Zegher]] (gebore 1955), internasionale kurator, kunskritikus en kunshistorikus * [[Rudy Dekeyser]], molekulêre bioloog, assistent-direkteur van die [[Vlaams Instituut voor Biotechnologie|VIB]] * [[Bart Deplancke]] (gebore 1975), professor aan die [[École Polytechnique Fédérale de Lausanne]] * [[Paul de Smet de Naeyer]], voormalige eerste minister van België * [[Martin Dobelle]] (1906–1986), veteraan-ortopediese chirurg * [[Yaakov Dori]] (1899–1973), eerste [[Hoof van die Generale Staf (Israel)|stafhoof]] van die [[Israeliese Verdedigingsmag]], president van die [[Technion – Israel Institute of Technology]] * [[Dmitri Dozortsev]], geneesheer en mediese navorser * [[Edilberto Evangelista]] (1862–1897), Filippynse siviele ingenieur en revolusionêr * [[Paul Fredericq]] (1850–1920), geskiedkundige * [[Walter Fiers]] (1931–2019), molekulêre bioloog * [[Leopold Flam]] (1912–1995), geskiedkundige, filosoof * [[Dirk Frimout]] (gebore 1941), fisikus, ruimtevaarder * [[Derrick Gosselin]] (gebore 1956), ingenieur, ekonoom, sakebestuurder * [[Joseph Guislain]] (1797–1860), fisioloog en psigiater * [[Jacques-Joseph Haus]] (1796–1881), juris * [[Lucienne Herman-Michielsens]] (1926–1995), regte, politikus * [[Philippe Herreweghe]] (gebore 1947), geneesheer, psigiater, orkesdirigent * [[Corneille Heymans]] (1892–1968), fisioloog ([[Nobelprys]]wenner) * [[Jan Hoet]] (1936–2014), kunshistorikus, museumdirekteur, stigterdirekteur van die [[Stedelijk Museum voor Actuele Kunst|SMAK]] * [[Maksymilian Horwitz]] (1877–1937), Poolse sosialistiese en kommunistiese intellektueel en aktivis * [[Friedrich August Kekulé von Stradonitz]] (1829–1896), chemikus * [[Jaap Kruithof]] (1929–2009), filosoof * [[Tom Lanoye]] (gebore 1958), filoloog, skrywer * [[François Laurent]] (1810–1887), juris * [[Théo Lefèvre]], voormalige eerste minister van België * [[Marguerite Legot]] (1913–1977), juris, eerste Belgiese vrou wat as regeringsminister gedien het * [[Yves Leterme]] (gebore 1960), voormalige eerste minister van België * [[Emma Leclercq]] (1851–1933), selbioloog * [[Herman Liebaers]] (1919–2010), skrywer, voormalige maarskalk van die Koninklike Huishouding * [[Suzanne Lilar]] (gebore Suzanne Verbist) (1901–1992), filosoof, juris, essayis, romanskrywer * [[Julius Mac Leod]] (1857–1919), plantkundige * [[Maurice Maeterlinck]] (1862–1949), juris, skrywer ([[Nobelprys]]wenner) * [[Hélène Mallebrancke]] (1902–1940), eerste Belgiese vroulike siviele ingenieur wat aan die Universiteit Gent gegradueer het, lid van die Verset in die Tweede Wêreldoorlog * [[Paul Mansion]] (1844–1919), wiskundige * [[Rudi Mariën]], farmasie, voorsitter van [[Innogenetics]] * [[Gerald Misinzo]] (gebore 1975), molekulêre biologie, Tanzaniese veeartsenykundige viroloog en professor * [[Gerard Mortier]] (1943–2014), artistieke direkteur * [[Roland Peelman]], dirigent en musikale direkteur * [[Jean-Pierre Nuel]] (1847–1920), fisioloog * [[Peter Piot]] (gebore 1949), geneesheer, adjunk-sekretaris-generaal van die [[Verenigde Nasies]] * [[Henri Pirenne]] (1862–1935), geskiedkundige * [[Karel Poma]] (1920–2014), chemikus en politikus * [[Ockert Potgieter]] (1965–2021), sendeling en filmregisseur * [[Adolphe Quetelet]] (1796–1874), statistikus * [[Godfried-Willem Raes]] (gebore 1952), komponis, uitvoerder en instrumentmaker * [[Jacques Rogge]] (1942–2021), geneesheer, president van die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] * [[Gustave Rolin-Jaequemyns]] (1835–1902), juris, diplomaat en medestigter van die [[Institut de droit international]] * [[George Sarton]] (1884–1956), chemikus en wetenskapshistorikus * [[Jozef Schell]] (1935–2003), molekulêre bioloog * [[Ferdinand Augustijn Snellaert]] (1809–1872), geneesheer en skrywer * [[Imre Takács]], omgewingsingenieur en prosesingenieur * [[Manuel Tito de Morais]] (1910–1999), elektroniese ingenieur en Portugese politikus * [[Luc Van den Bossche]] (gebore 1947), regte, politikus * [[Guido van Gheluwe]] (1926–2014), juris en stigter van die [[Orde van den Prince]] * [[Herman Vanderpoorten]] (1922–1984), politikus * [[Hugo Van Heuverswyn]] (gebore 1948), chemikus, biotegnologie-pionier en sakeman * [[Ann Van Gysel]], dierkunde * [[Dirk Van de Put]], sakeman, inkomende uitvoerende hoof van [[Mondelez International]] * [[Karel van de Woestijne]] (1878–1929), skrywer * [[Henry van de Velde]] (1863–1957), argitek * [[Prudens van Duyse]] (1804–1859), skrywer * [[Paul van Geert]] (gebore 1950), sielkundige * [[Marc Van Montagu]] (gebore 1933), biotegnologie-pionier * [[Désiré van Monckhoven]] (1834–1882), fisikus * [[Jules Van Praet]] (1806–1887), staatsman * [[Willy van Ryckeghem]] (gebore 1935), ekonoom * [[Piet Vanthemsche]] (gebore 1955), veearts * [[Daniel Varoujan]] (1884–1915), Armeense digter * [[Guy Verhofstadt]] (gebore 1953), voormalige eerste minister van België, liberale Europese politikus * [[Dirk Verhofstadt]] (gebore 1955), uitgewer * [[Etienne Vermeersch]] (1934–2019), filosoof * [[Katrien Vermeire]] (gebore 1979), kunstenaar * [[Frank J. M. Verstraete]], veeartsenykundige tandarts en akademikus * [[Swen Vincke]] (gebore 1972), videospeletjieregisseur en stigter van [[Larian Studios]] * [[André Vlerick]] (1919–1990), ekonomie * [[Emile Waxweiler]] (1867–1916), ingenieur en sosioloog * [[Marc Zabeau]] (gebore 1949), dierkunde {{div col end}} === Bekende dosente === <!-- Hou asseblief by alfabetiese volgorde --> * [[S.N. Balagangadhara]] (gebore 1952), vergelykende kultuurwetenskap * [[Jan De Maeseneer]] (gebore 1952), geneeskunde, huisartskunde * [[Georges De Moor]] (gebore 1953), geneeskunde, mediese informatika * [[George de Hevesy]] (1885–1966), [[Nobelprys]]wenner, Chemie * [[Victor D'Hondt]] (1841–1901), regsgeleerde en juris, bekend vir die [[D'Hondt-metode]] * [[Walter Fiers]] (1931–2019), molekulêre bioloog * [[August Kekulé]] (1829–1896), chemikus * [[Corneille Heymans]] (1892–1968), fisioloog ([[Nobelprys]]wenner) * [[Richard Hoogenboom]] (gebore 1978), polimeerchemie * [[François Laurent]] (1810–1887), geskiedkundige en regsgeleerde * [[Joseph Plateau]] (1801–1883), fisikus * [[Xavier Saelens]] (gebore 1965), biotegnologie * [[Jeff Schell]] (1935–2003), biotegnologie-pionier * [[Erwin Schrödinger]] (1887–1961), fisikus ([[Nobelprys]]wenner), besoekende akademikus * [[Johan Rudolf Thorbecke]] (1798–1872), staatsman * [[Jean Van Houtte]], voormalige eerste minister van België * [[Marc Van Montagu]] (gebore 1933), biotegnologie-pionier * [[August Vermeylen]] (1872–1945), skrywer, kunshistorikus, staatsman * [[Adolf von Baeyer]] (1835–1917), chemikus (Nobelpryswenner), besoekende akademikus === Rektore === {{div col|colwidth=35em}} * 1817–1818: [[Jean Charles Van Rotterdam]] * 1818–1819: {{interlanguage link|Franz-Peter Cassel|nl}} * 1819–1820: [[Jean Baptiste Hellebaut]] * 1820–1821: {{interlanguage link|Johannes Schrant|nl}} * 1821–1822: [[François Egide Verbeeck]] * 1822–1823: [[Jean Guillaume Garnier]] * 1823–1824: [[Pierre De Ryckere]] * 1824–1825: [[Louis Vincent Raoul]] * 1825–1826: [[Jacques Louis Kesteloot]] * 1826–1827: [[Jean Charles Hauff]] * 1827–1828: [[Jacques Joseph Haus]] * 1828–1829: [[Pierre Lammens]] * 1829–1830: {{interlanguage link|Jozef Kluyskens|nl}} * 1830–1831: [[Jacques Van Breda]] * 1831–1832: [[Leopold Auguste Warnkoenig]] * 1832–1833: [[François Verbeeck]] * 1833–1834: [[Jacques Joseph Haus]] * 1834–1835: [[Jacques Louis Kesteloot]] * 1835–1838: [[Jacques Joseph Haus]] * 1838–1839: [[Philippe Auguste De Rote]] * 1839–1840: {{interlanguage link|Jozef Kluyskens|nl}} * 1840–1841: [[Jean Timmermans (professor)|Jean Timmermans]] * 1841–1842: [[Josephus Nelis]] * 1842–1843: [[Georg Wilhelm Rassmann]] * 1843–1844: [[Charles Van Coetsem]] * 1844–1845: [[Marie-Charles Margerin]] * 1845–1846: [[Jean-Baptiste Minne-Barth]] * 1846–1847: [[Joseph Roulez]] * 1847–1848: [[François Verbeeck]] * 1848–1852: [[Eloi Manderlier]] * 1852–1855: {{interlanguage link|Hubert Lefebvre|qid=Q60840015}} * 1855–1857: [[Constant-Philippe Serrure]] * 1857–1864: [[Joseph Roulez]] * 1864–1867: [[Jacques Joseph Haus]] * 1867–1870: {{interlanguage link|Charles Andries|nl}} * 1870–1873: [[Joseph Jean Fuerison]] * 1873–1879: {{interlanguage link|Floribert Soupart|nl}} * 1879–1885: {{interlanguage link|Albert Callier|nl}} * 1885–1887: [[Jean-Jacques Kickx]] * 1887–1891: [[Gustave Wolters]] * 1891–1894: [[Adhémar Motte]] * 1894–1897: [[Charles Van Cauwenberghe]] * 1897–1900: [[Polynice Van Wetter]] * 1900–1903: {{interlanguage link|Gustave Van der Mensbrugghe|nl}} * 1903–1906: {{interlanguage link|Paul Thomas (Latinis)|lt=Paul Thomas|nl|Paul Thomas (latinist)}} * 1906–1909: [[Hector Leboucq]] * 1909–1912: {{interlanguage link|Victor De Brabandere|nl}} * 1912–1915: [[Henri Schoentjes]] * 1916–1918: [[Pierre Hoffmann]] * 1918–1919: [[Henri Schoentjes]] * 1919–1921: [[Henri Pirenne]] * 1921–1923: [[Eugène Eeman]] * 1923–1924: [[Jean-François Heymans]] * 1924–1927: {{interlanguage link|Georges Van Den Bossche (rektor van die Universiteit Gent)|lt=Georges Van Den Bossche|qid=Q66735909}} * 1927–1929: [[Camille De Bruyne]] * 1929–1930: {{interlanguage link|Jules Meuwissen|nl}} * 1930–1933: [[August Vermeylen]] * 1933–1936: {{interlanguage link|Albert Bessemans|nl}} * 1936–1938: {{interlanguage link|Louis Fredericq|nl}} * 1938–1939: [[Jean Haesaert]] * 1939–1941: [[René Goubau]] * 1940–1944: {{interlanguage link|Guillaume De Smet|nl}} * 1944–1947: {{interlanguage link|Edgard Blancquaert|nl}} * 1947–1950: {{interlanguage link|Norbert Goormaghtigh|nl}} * 1950–1953: {{interlanguage link|Albert Kluyskens|nl}} * 1953–1957: {{interlanguage link|Jan Gillis|nl}} * 1957–1961: [[Pieter Lambrechts]] * 1961–1969: {{interlanguage link|Jean-Jacques Bouckaert|nl}} * 1969–1973: {{interlanguage link|Daniël Vandepitte|nl}} * 1973–1977: {{interlanguage link|André Devreker|nl}} * 1977–1981: {{interlanguage link|Julien Hoste|nl}} * 1981–1985: {{interlanguage link|André Cottenie|nl}} * 1985–1993: {{interlanguage link|Leon De Meyer|nl}} * 1993–2001: {{interlanguage link|Jacques Willems|nl}} * 2001–2005: [[Andreas De Leenheer]] * 2005–2013: [[Paul Van Cauwenberge]] * 2013–2017: {{interlanguage link|Anne De Paepe|nl}} * 2017–2025: {{interlanguage link|Rik Van de Walle|nl}} * 2025–hede: [[Petra De Sutter]] {{div col end}} === Ontvangers van eredoktorate === {{col-begin}} {{col-3}} * [[Johan Gerard ten Houten|J. G. ten Houten]], [[Landbou-universiteit Wageningen]], Landbouwetenskappe * [[Mary Beard (klassikus)|Mary Beard]], [[Universiteit van Cambridge]], Klassieke Studies (2021) {{col-end}} == Notas en verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Amptelike webwerf|http://www.ugent.be/en}} * [https://archit.ugent.be ARCH-IT] {{Coord|51.046582|3.727918|display=title}} {{Normdata}} [[Kategorie:Universiteite]] 2re4oi1d0uo24rf5nkaic1lepf4a5kn 0 468295 2964918 2964371 2026-09-03T22:41:02Z Jcb 223 2964918 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kunstenaar | naam = Yayoi Kusama | beeld = 20130918Yayoi Kusama1 (cropped).jpg| beeldgrootte = | alt = | onderskrif = Yayoi Kusama in 2013 | geboortenaam = Yayoi Kusama (草間 彌生) | geboortedatum = ca. {{Geboortedatum|1929|3|22}} | geboorteplek = Matsumoto, [[Japan]] | sterfdatum = {{Sterftedatum en ouderdom|1929|3|22|2026|8|14}} | sterfteplek = [[Tokio]], Japan | laaste rusplek = | nasionaliteit = {{vlagland|Japan}} | gade = | veld = instilasie, skilderkuns, optrede, videokuns, mode, poësie, fiksie en ander kunste | opleiding = | beweging = | werke = | beskermhere = | beïnvloed_deur = | beïnvloed = | toekenings = | verkies = | webwerf = {{URL|www.yayoi-kusama.jp}} | agtergrondkleur = #BCD4E6 }} '''Yayoi Kusama''' (草間 彌生, ''Kusama Yayoi''; [[22 Maart]] [[1929]] – [[14 Augustus]] [[2026]]) was 'n [[Japannese]] kontemporêre [[kunstenaar]] wat hoofsaaklik in [[beeldhoukuns]] en installasie gewerk het. Sy was ook aktief in [[skilderkuns]], optrede, videokuns, [[mode]], [[poësie]], [[fiksie]] en ander kunste. Haar werk was gebaseer op konseptuele kuns en toon 'n paar eienskappe van [[feminisme]], [[minimalisme]], [[surrealisme]], art brut, popkuns en abstrakte [[ekspressionisme]], en was deurdrenk met outobiografiese, sielkundige en [[seks]]uele inhoud. Sy is erken as een van die belangrikste kunstenaars wat uit Japan gekom het,<ref name="Yamamura-2015">Yamamura, Midori (2015), ''Yayoi Kusama: Inventing the Singular''. Cambridge, Massachusetts: MIT Press.</ref><ref name="tran">{{Cite web |last=Tran |first=John L. |date=7 November 2019 |title=Yayoi Kusama: The underdog story of a Japanese art maverick |url=https://www.japantimes.co.jp/culture/2019/11/07/films/yayoi-kusama-japanese-art-maverick/ |access-date=15 Januarie 2023 |website=The Japan Times |language=en-US |archive-date=15 Januarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115201008/https://www.japantimes.co.jp/culture/2019/11/07/films/yayoi-kusama-japanese-art-maverick/ |url-status=live }}</ref> die wêreld se topverkoper-vroulike kunstenaar,<ref name="tran" /> en die wêreld se suksesvolste lewende kunstenaar tot haat dood in 2026,<ref>Kusama: Infinity (2018). kusamamovie.com Geargiveer 26 Maart 2024 deur die Wayback Machine.</ref> Haar werk het dié van haar tydgenote beïnvloed, insluitend [[Andy Warhol]] en Claes Oldenburg. Kusama is in Matsumoto grootgemaak en het 'n jaar lank aan die Kyoto City University of Arts opgelei in 'n tradisionele Japannese skilderstyl genaamd ''nihonga''.<ref>{{cite web|url=https://www.guggenheim.org/artwork/artist/yayoi-kusama|title=Yayoi Kusama|website=guggenheim.org|access-date=21 Februarie 2018|archive-date=21 Februarie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221161654/https://www.guggenheim.org/artwork/artist/yayoi-kusama|url-status=live}}</ref> Sy is geïnspireer deur Amerikaanse abstrakte impressionisme. Sy het in 1958 na [[New York Stad]] verhuis en was deel van die New Yorkse [[avant-garde]]-toneel dwarsdeur die 1960's, veral in die popkunsbeweging.<ref>{{Cite book |last=Griselda |first=Pollock |title=Psychoanalysis and the image: transdisciplinary perspectives |publisher=Blackwell Publishers |year=2006 |location=Malden, Massachusetts|pages=127–160}}</ref> Sy het die opkoms van die hippie-teenkultuur van die laat 1960's omhels en het die publiek onder die aandag gebring toe sy 'n reeks geleenthede georganiseer het waarin naakte deelnemers met helderkleurige polkadots geverf is.<ref>{{Cite web|url=https://www.moma.org/collection/works/177001|title=Yayoi Kusama, Harry Shunk, János Kender. The Anatomic Explosion, New York. 1968|website=The Museum of Modern Art|access-date=21 Februarie 2018|archive-date=22 Februarie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180222043841/https://www.moma.org/collection/works/177001|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moma.org/collection/works/177017?artist_id=3315&locale=en&sov_referrer=artist|title=Yayoi Kusama, Harry Shunk, János Kender. Mirror Performance, New York. 1968 |website=The Museum of Modern Art|access-date=21 Februarie 2018|archive-date=15 Julie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715081441/https://www.moma.org/collection/works/177017?artist_id=3315&locale=en&sov_referrer=artist|url-status=live}}</ref> Sy het 'n tydperk in die 1970's beleef waartydens haar werk grootliks oor die hoof gesien is, maar 'n herlewing van belangstelling in die 1980's het haar kuns weer in die publieke sig gebring. Kusama het voortgegaan om kuns te skep in verskeie museums regoor die wêreld, vanaf die 1950's.<ref>{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/arts/art-and-architecture/how-yayoi-kusama-pushed-pop-art-into-the-newage/article38156757/|first=Kate|last=Taylor|Date=28 Februarie 2018|title=How Yayoi Kusama's Infinity Mirrors pushed pop art into the new age|newspaper=The Globe and Mail|location=Toronto|access-date=4 Maart 2018|archive-date=15 Julie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715080539/https://www.theglobeandmail.com/arts/art-and-architecture/how-yayoi-kusama-pushed-pop-art-into-the-newage/article38156757/|url-status=live}}</ref> Kusama was openhartig oor haar [[geestesgesondheid]] en het sedert die 1970's in 'n geestesgesondheidsfasiliteit gewoon. Sy het gesê dat kuns haar manier geword het om haar geestesprobleme uit te druk.<ref name="Life & quotes">{{Cite web|url=https://www.theartstory.org/artist/kusama-yayoi/|title=Yayoi Kusama Biography, Life & Quotes|website=The Art Story|access-date=29 February 2020|archive-date=29 Februarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200229203221/https://www.theartstory.org/artist/kusama-yayoi/|url-status=live}}</ref> "Ek veg elke dag teen pyn, angs en vrees, en die enigste metode wat ek gevind het wat my siekte verlig het, is om aan te hou kuns skep," het sy in 2012 aan 'n onderhoudvoerder gesê. "Ek het die draad van kuns gevolg en op een of ander manier 'n pad ontdek wat my sou toelaat om te lewe."<ref name="NYSwanson">{{cite magazine|url=https://nymag.com/arts/art/features/yayoi-kusama-2012-7/|title=The Art of the Flame-Out|first=Carl|last=Swanson|magazine=New York|date=6 Julie 2012|access-date=20 Februarie 2020|archive-date=26 Junie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220626160416/https://nymag.com/arts/art/features/yayoi-kusama-2012-7/|url-status=live|ref=none}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kusama, Yayoi}} [[Kategorie:Japannese kunstenaars]] [[Kategorie:Geboortes in 1929]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] len0hjdsy9ws41rm6edu6gzmpf0rehc 0 468319 2964863 2963986 2026-09-03T19:49:32Z Oesjaar 7467 Verwyder sintaksfoute 2964863 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Girl with a Pearl Earring.jpg|thumb|Johannes Vermeer: ''[[Meisie met die pêrel]]'', circa 1665-1667, Mauritshuis, een van die bekendste werke uit die Goue Eeu. Kenmerkend van hierdie werk is die studie van die karakter van ’n persoon.]] Die '''Nederlandse skilderkuns''' het '''in die Goue Eeu''', wat grotendeels met die [[17de eeu]] saamgeval het, tot groot bloei gekom. Die vraag na skilderye het geweldig toegeneem en kunstenaars moes maniere vind om hulle van mekaar te onderskei. Dit het gelei tot groot artistieke dinamiek en die ontwikkeling van ’n eie styl. Die dominante rigting het aangesluit by strominge met Italiaanse wortels, soos die [[Barok (stylperiode)|barok]] en caravaggisme, maar het geleidelik, onder die invloed van [[calvinisme]], meer na ’n ingetoë realisme geneig. Hierdie skilderwyse sou uiteindelik as tipies "Hollands" bestempel word. Parallel daarmee was ook die klassisisme en die Maniërisme van invloed. Tematies het die bloei in die 17de-eeuse Nederlandse skilderkuns in feitlik alle genres tot uiting gekom. Historiese en Bybelse tonele, dikwels allegories uitgewerk, portrette (sowel individuele as groepsportrette), huislike tonele, interieurs, landskappe, stadsuitsigte, see-uitsigte en stillewes: feitlik elke onderwerp het sy eie bloeitydperk geken. Die belangrikste Nederlandse kunstenaars uit die [[Goue Eeu]] is [[Rembrandt van Rijn]], [[Johannes Vermeer]] en [[Frans Hals]],<ref>Cf. ''Hollandse skilders in die Goue Eeu'', bl. 9</ref> soms aangevul met name soos Jacob van Ruisdael en Jan Steen. Tot vandag toe word die skilderkuns uit hierdie tydperk beskou as een van die belangrikste handelsmerke en toeriste-aantreklikhede van Nederland. == Historiese konteks == [[Lêer:The Mill.jpg|thumb|Jacob van Ruisdael: ''[[Die meul by Wijk bij Duurstede]]'', circa 1670, met ’n weidse, kenmerkende Hollandse lug, dreigend, getrotseer deur ’n heroïese meul.]] Die Noord-Nederlandse geweste het in die tweede helfte van die sestiende eeu in opstand gekom teen die Spaanse oorheersing, wat uiteindelik sou lei tot die vorming van die [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]]. ’n Eerste belangrike gebeurtenis in hierdie vryheidstryd was die Beeldebestorming in 1566, toe [[Calvinisme|calviniste]] en [[Lutheranisme|lutherane]] in verskeie groot stede die beelde en altaarstukke in Katolieke kerke vernietig het. Die reaksie vanuit Spanje was genadeloos. {{nowrap|Koning [[Filips II van Spanje|Filips II]]}} het die hertog van Alva na die Nederlande gestuur om die [[Reformasie|reformatoriese]] opstand te onderdruk. Hierdie optrede het egter die teenoorgestelde uitwerking gehad en slegs tot ’n verskerping van die konflik gelei. Veral die provinsies Holland en [[Zeeland (provinsie)|Zeeland]], wat deur moerasse, water en riviere omring en gevolglik goed verdedigbaar en van voedselvoorrade voorsien was, is in oninneembare vestings omskep en kon nie herower word nie. Aan die ander kant was hierdie provinsies in die stryd teen Spanje eweneens nie in staat om die hele Nederlande te verenig nie. ’n Tweede deurslaggewende gebeurtenis in die onafhanklikheidstryd teen die Spanjaarde was die [[Beleg van Antwerpen (1584-1585)|val van Antwerpen]] in 1585, tot op daardie stadium die belangrikste handelsplek van die Lae Lande. Hierdie nederlaag het die verskuiwing van die maritieme welvaart van die suide na die provinsies Zeeland en Holland ingelui. Boonop het hierdie nederlaag teen die Spanjaarde gelei tot ’n migrasie van duisende, meestal ontwikkelde, burgers na die noorde, mede as gevolg van die onderdrukking van die [[reformasie]]. Die vlugtelinge het industriële en wetenskaplike kennis saamgebring, wat onder meer tot uiting gekom het in die latere bloei van die lakenindustrie in stede soos [[Haarlem (stad)|Haarlem]] en [[Leiden]], asook in die boekdrukkuns, seevaartkunde en [[kartografie]]. Daarbenewens het daar ’n verskuiwing op die gebied van die beeldende kunste plaasgevind. Volgens die kunshistorikus Jan Briels het omstreeks die eeuwisseling minstens byna honderd kunstenaars van Suid-Nederlandse herkoms na die provinsies Zeeland en Holland verhuis.<ref>Jan Briels, [https://www.dbnl.org/tekst/_nee003200501_01/_nee003200501_01_0099.php ''Die Suid-Nederlandse immigrasie en die dageraad van die Goue Eeu''], uit: ''Neerlandia/Nederlands van Nu''. Jaargang 109, 2005, dbnl.org</ref> Saam met hulle het nie net die aansien van die kuns verhuis nie, maar ook verskeie tegnieke en ’n aantal genres wat later as tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu beskou sou word. == Die kunswêreld in die Goue Eeu == === Kunsmark === [[Lêer:Bartholomeus van der Helst - Gerard Andriesz Bicker.jpg|thumb|upright|Bartholomeus van der Helst: ''Portret van Gerard Andriesz Bicker'', circa 1642, ’n jong burger. Die nuwe burgery en regente het ’n belangrike groep opdraggewers gevorm.]] Die sedert die einde van die 16de eeu in die Nederlande geformaliseerde afbakening tussen die [[Katolisisme|Katolieke]] suide en die gereformeerde noorde het in die noorde tot ’n verdere uitbanning van Katolieke devotionalia gelei, in die nasleep van die Beeldebestorming. Gevolglik was daar skielik geen artistieke bestaansmiddel meer op die gebied van kerklike versiering nie. Gelukkig vir die kunswêreld het die reformatoriese afkeer van afbeeldings egter geblyk beperk te wees tot kerkinterieurs. Waar die mure daar in ’n kort tyd kaal en witgekalk is, het diegene wat ’n mate van luuksheid kon bekostig, hulle huise in die 17de eeu met skilderkuns versier. Veel meer as in ander lande is die Hollandse skilderkuns deur die kunshandel en die daarmee verband houdende kunsversameling oorheers. Die versameling van kuns het vroeër veral in Italië plaasgevind, maar hoofsaaklik ter versiering van paleise of villa's. Die versameling van kuns bloot vir die plesier daarvan was ’n nuwe verskynsel wat in die Republiek ’n groot opbloei beleef het. In Amsterdam en omgewing was daar in die 17de eeu honderde versamelings, waaronder dié van Jan Six en Jan Reynst. Verskeie ander handelaars, wat ’n minder kapitaalkragtige segment van die mark bedien het en dikwels honderde skilderye in voorraad gehad het, was weer aan hierdie handel verbonde. Hulle het dikwels skilders in diens gehad. Hulle invloed op die skilderkuns was groot. Vir Rembrandt was die belangstelling van die kunshandelaar Hendrick van Uylenburgh ’n belangrike rede om in die 1630's van Leiden na Amsterdam te verhuis. Daar was geen artistiek bepalende sentrum nie, byvoorbeeld rondom ’n [[Absolute monargie|absolutistiese]] vorstehuis, soos in baie ander Europese lande. Die meeste skilders en hul afsetgebied was egter in die stede gevestig, hoofsaaklik dié van die provinsie Holland. Volgens John Michael Montias was daar in 1650 in die stede Haarlem, 's-Gravenhage, Leiden, Utrecht, Delft en Alkmaar 280 meesterskilders werksaam op ’n totaal van 192 000 inwoners, ’n gemiddeld van ongeveer een per 700 inwoners. In Amsterdam was daar in dieselfde jaar 175 meesterskilders aktief op 175 000 inwoners.<ref>Cf. ''Die skilderkuns van die Lae Lande'', deel 2, bl. 138</ref> Volgens Bert Biemans is daar gedurende die hele 17de eeu in die Republiek ongeveer een miljoen skilderye vervaardig.<ref>Bert Biemans, ''Een skatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007</ref>{{#tag:ref|Skattings wissel van ongeveer een tot tien miljoen, afhangende van watter definisies gebruik word. Montias (1990) het op ses en ’n half tot sewe miljoen vir die hele 17de eeu uitgekom en Van de Woude (1991) op tien miljoen vir die tydperk 1580-1800 in die hele Republiek en vir die tydperk 1600-1700 op ses miljoen vir slegs Holland. Daar is kritiek gelewer op hul berekeningsmetodes deur Kloos-Frölich (2005) en Biemans (2007). Volgens [[Rudi Ekkart]] (2007) is daar in die 17de eeu tussen 750 000 en 1 100 000 portrette geskilder. Bronne: Bert Biemans, ''Een schatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007; Marten Jan Bok (2008) ''Schilderien te coop. Nieuwe marketingtechnieken op de Nederlandse kunstmarkt van de Gouden Eeuw'', in: ''Thuis in de Gouden Eeuw. Kleine meesterwerken uit de SØR Rusche collectie'', bl. 9+29, en Ekkart, Rudi (2007) ''Portraits in the Golden Age'', in: ''Dutch Portraits'', bl. 17.|group=noot}} Die groot vraag na skilderye kan nie los gesien word van ’n sterk toegenomen welvaart in die Republiek nie, wat ’n groot opbloei beleef het ná die stigting van die [[Vereenigde Oostindische Compagnie]] in 1602 en eers ietwat afgeneem het ná die Rampjaar (1672). Hierdie welvaart was boonop volgens Europese standaarde redelik wyd versprei. Ook ’n verandering in mode en smaak by die inrigting van ’n huis was bepalend. Daarbenewens het skilders hul tegnieke aangepas en meer sketsmatig, monochromer en dus vinniger begin skilder; hulle het ook kleiner skilderye gemaak, waardeur die kosprys gedaal het. ’n Skilder soos Hendrick Avercamp het vir sy ''Winterlandskap met skaatsers'' van omstreeks 1610 eers ’n gedetailleerde voortekening gemaak en dit vervolgens glaserend, met telkens ’n ander dun, deursigtige kleurlaag, uitgewerk. Elke laag olieverf moes eers volledig droog word voordat ’n volgende laag aangebring kon word. Omstreeks 1625 is die 'nat in nat' ingevoer, wat ingehou het dat die hele werk in een keer geskilder is. Die produksietyd is daardeur van enkele weke tot ’n paar dae verkort.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 26-27</ref> Veral stilleweskilders het egter steeds die glaceringstegniek gebruik. Kunstenaars in die Republiek het oor die algemeen nie in opdrag gewerk nie, afgesien van portrette, verskeie blommerangskikkings of ’n sporadiese openbare opdrag. Dat ’n skildery onderteken was, het in die eerste helfte van die sewentiende eeu nie beteken dat dit altyd deur die kunstenaar self geskilder is nie. Gewoonlik het die meesterskilder slegs die ontwerp vervaardig en die belangrikste dele geskilder. Dit het ook voorgekom dat hy dit slegs deeglik bygewerk het. Weens die hewige onderlinge mededinging het die belangrikheid van ’n volledig eiehandige skepping wel toegeneem, maar tot in die middel van die sewentiende eeu het dit geen wesenlike verandering meegebring in die manier waarop ’n skildery gemaak is nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 22</ref> === Maniere van verkoop === Deur die ontwikkeling van nuwe genres soos landskappe, seetonele en stillewes is ’n nuwe mark van belangstellendes aangeboor. Deur die verskillende maniere waarop kuns aan die man gebring is, is daar volop geleenthede geskep om ’n skildery aan te skaf. Wie genoeg geld gehad het om die "volle prys" te betaal, kon byvoorbeeld by kunswinkels teregkom, terwyl iemand wat min geld gehad het om te spandeer, ’n kans kon waag om deur middel van ’n lotery ’n skildery te bekom. Skilderye kon ook dikwels by die skilder se huis aangeskaf word. Kunstenaars het sodoende ’n soort entrepreneurs geword, wat dikwels ook in ’n bepaalde genre gespesialiseer het waarvan hulle gewoonlik nie meer afgewyk het nie. Hulle het in die eerste plek probeer om soveel as moontlik te verkoop. Om nie klante te verloor nie, het die skilders vertroude komposisies sowel as beproefde onderwerpe op die mark gebring, met ’n bepaalde tipe koper in gedagte.<ref>John Loughman (1999) ''De markt voor Nederlandse stillevens, 1600-1720'', in: ''Het Nederlandse Stilleven 1550-1720'', blz. 94</ref> Verder is veilings gehou en kon ’n mens op jaarmarkte en kermisse ’n skildery koop of een by skietkompetisies en dobbelary met dobbelstene (rijfelarijen) wen. Skilderye is ook op straat verkoop, in herberge, by boekhandelaars, en in Amsterdam was die opvallendste verkope op brûe en by sluise waar baie mense verbygekom het.{{#tag:ref|Tot en met die 17de eeu is skilderye hoofsaaklik in opdrag gemaak en was die mark vir skilderye beperk. Met die opkoms van veilings, deels tesame met die toenemende welvaart, het vraag en aanbod ná 1600 nader aan mekaar gekom, met ’n stimulerende uitwerking tot gevolg.|group=noot}} === Kunsbesit === Vanaf ongeveer 1625 kon al hoe meer mense ’n oorspronklike skildery bekostig, en sommige het selfs tientalle skilderye besit.<ref name="Boers">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 28</ref> Tog was in die provinsie Holland minder as tien persent van die bevolking ryk genoeg om ’n oorspronklike skildery te koop.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 33</ref> In ’n stad soos [[Dordrecht, Nederland|Dordrecht]], waar die ekonomiese vooruitgang minder was, kon hoofsaaklik slegs die rykste boonste laag van die bevolking ’n skildery bekostig. Feitlik alle skilderye is aangeskaf deur patriciërs, welgestelde handelaars, meester-ambagsmanne met ’n groot eie onderneming, kleiner handelaars, vooraanstaande amptenare en persone wat vrye beroepe soos notaris, predikant en advokaat beoefen het. Ook skoolmeesters kon dit bekostig, net soos winkeliers en selfstandige ambagsmanne.<ref name="Boers" /> ’n Geskoolde ambagsman het omstreeks 1650 genoeg geld gehad om ’n kopie te koop, en ’n middelklas-handelaar of beter opgeleide ambagsman kon ’n oorspronklike werk van ’n skilder van die tweede garnituur bekostig. Skilderye is destyds as ’n betaalmiddel beskou. Talle skilders het goedere daarmee gekoop. Sodoende kon ook klein handelaars ’n skildery bekom. Dit is byvoorbeeld bekend dat Jan Steen ’n skildery in ruil vir wyn verruil het.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 32</ref> Omstreeks 1650 was dit feitlik ondenkbaar dat iemand in die bogenoemde stedelike welvaartsklasse nie ’n skildery aan die muur gehad het nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 29</ref> In die tweede helfte van die sewentiende eeu het die vraag na skilderye verander. Werke van skilders wat nog geleef het, het al hoe minder gewild geword, terwyl dié van oorlede meesters al hoe gewilder geword het. Daarby het die mode met betrekking tot die inrichting van die interieur verander.<ref name="Marion">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 13</ref> Ekonomiese terugslae – vanaf 1672 – het die res gedoen. As gevolg hiervan het die verkoop van nuwe skilderye ernstig verswak en het die mark vir ’nuwe meesters’ opgedroog.<ref name="Marion" /> == Nuwe invloede == [[File:Gerrit van Honthorst - De koppelaarster.jpg|thumb|Gerard van Honthorst: ''De koppelaarster'', 1625, waarin die gebruik van clair-obscur deur die Utrechtse caravaggiste ten volle vertoon word.]] Toe die digter-diplomaat [[Constantijn Huygens]] in sy outobiografie van 1630 sy spyt uitgespreek het dat Rembrandt en Jan Lievens nie ’n studiereis na Italië wou onderneem nie, het hy die volgende verskoning vermeld: "Hulle sê dat hulle nie tyd het om te vermors op ’n pelgrimstog nie, omdat hulle daarmee rekening moet hou dat hulle in die fleur van hul lewe is. Daarbenewens beweer hulle dat, met die huidige versamelwoede van die vorste noord van die Alpe, die beste skilderye buite Italië te sien is en dat dit wat ’n mens daar hier en daar met moeite moet opspoor, hier in sale vol en na hartelus aan jou voorgeskoteld word."<ref name="ReferenceB">Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 142.</ref> Dat Rembrandt en Lievens nie na Italië afgereis het nie, beteken nie dat hulle nie deur die ontwikkelinge in die buitelandse skilderkuns beïnvloed is nie. Inteendeel. Veral die Italiaanse skilderkuns het reeds vanaf die begin van die 17de eeu ’n groot stimulus gebied. ’n Belangrike figuur hierin was Pieter Lastman, wat van 1602 tot 1607 in Italië gewerk het en daarna Rembrandt se leermeester geword het. Lastman het met betrekking tot [[Bybel|Bybelse]], mitologiese en geskiedenisskilderye ’n manier van skilder uit Italië saamgebring wat kenmerkend sou word van die latere Hollandse skilderkuns. Dit is gekenmerk deur betreklik klein, liggende voorstellings, dikwels van vergesogte temas (meestal nie die "moment suprême" nie), dikwels dramaties geënsceneer, met opgestapelde figure, met baie aandag aan "interessante" besonderhede en stofuitdrukking. Die horison is gewoonlik hoog gehou, waardeur onnatuurlike diepte-effekte vermy is. ’n Ander invloedslijn vanuit Italië het via die Utrechtse caravaggisten geloop, ’n groep skilders wat in die eerste dekades van die 17de eeu as deel van hul opleiding na Italië gereis het. Daar het hulle sterk onder die invloed gekom van die werke van Caravaggio en Orazio Gentileschi. Die belangrikste caravaggiste was Hendrick ter Brugghen, Dirck van Baburen, Jan van Bijlert en Gerard van Honthorst. Kenmerkend van hul werkwyse was die realistiese skilderstyl en die besondere behandeling van lig, met sterk lig-donker-kontraste (clair-obscur of chiaroscuro genoem). Hulle het ook ’n besondere belangstelling in sielkundige aspekte in hul werk bekendgestel. Tematies het hulle dikwels genretonele met opvallende figure gekies: dikwels was dit musikante, spelers of drinkers wat hulle halflyf, naby aan die toeskouer, uitgebeeld het. Hierdie onderwerpkeuse het onder andere Frans Hals en ook Nederland se bekendste vroulike skilder uit dié tyd, Judith Leyster, geïnspireer. Die Italiaanse invloede uit die begin van die 17de eeu sou uiteindelik bepalender vir die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu wees as dié van die skilderstyl wat deur die maniërisme geïnspireer is,<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 14.</ref> wat ná die val van Antwerpen deur die Vlaamse immigrante saamgebring is. Omstreeks 1600 was die maniëristiese skilderstyl, onder invloed van die uit Meulebeke afkomstige Karel van Mander, nog duidelik sigbaar in die werk van die Haarlemse kunstenaars Hendrick Goltzius en Cornelis van Haarlem. Maar gou is die gekunstelde houdings van menslike figure as verouderd en kunsmatig beskou. Die aanspraak van die maniëristen om "na die natuur" te skilder, is egter wyd oorgeneem, maar wel met ’n heel ander, sobere en uiteindelik as tipies Hollands beskoude invulling. == Styl en kenmerke == [[Beeld:Woman Reading a Letter by Gabriël Metsu.jpg|duimnael|regop|Gabriel Metsu: ''Brieflezende vrouw'', 1665-1667, voorbeeld van ’n skildery in ’n huislike konteks, ’n nuwe en algemene tema in die Goue Eeu.]] Kunsskole in Amsterdam, Haarlem, Utrecht en Leiden het vanaf die begin van die Goue Eeu tot belangrike sentrums vir die skilderkuns ontwikkel en het hul eie stylontwikkeling geken. Verskeie invloede het tot uiteenlopende stylopvattings gelei, met as gemeenskaplike kenmerk: die nadruklike strewe na ’n realistiese weergawe. In die woorde van die teoretikus Philips Angel II, opgeteken in sy ''Lof der Schilder-konst'' (1641), moes ’n mens geen ekstra inspanning ontsien "asmen de natuerlicke dingen daer mede nader by komt" nie. Die dominante styl van die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu word dikwels as barok aangedui. Die barok verwys na ’n stylperiode wat aan die einde van die 16de eeu in Italië ontstaan het en gekenmerk word deur ’n verwerping van idealisme in die kuns, gepaardgaande met ’n groter nadruk op vorm en die uitdrukking van heftige gevoelens. Dit is in breë trekke in die Noordelike Nederlande oorgeneem, met Rembrandt as die belangrikste eksponent. Die Hollandse barok van die 17de eeu verskil egter duidelik van die Italiaanse, veral deur die groter nadruk op die realistiese aspek. Hoewel kunstenaars uit die klassieke Italiaanse barok ook ’n realistiese weergawe voorgestaan het, net soos skilders van die Renaissance en maniërisme voor hulle, het die Hollandse interpretasie nader aan die alledaagse gekom, was dit meer ingetoë en minder uitbundig, deels onder invloed van die sobere gees van die [[Protestantisme]]. Opvallend is ook die aandag aan sielkundige aspekte en subtiele emosies, waardeur skilderwerke volgens die gevoel van die toeskouer nader aan die werklikheid gekom het. Die realisme van die 17de-eeuse skilderkuns kan egter relatief genoem word, veral omdat baie voorstellings ’n simboliese of allegoriese betekenis gehad het, met ’n duidelike moraal. Daarbenewens kan gewys word op tegnieke wat die dramatiese effek moes versterk, soos die buitengewoon sterk nadruk op lig-donker-kontraste en die bombastiese Hollandse lugte in landskappe, wat ontstaan het deur die verlaging van die horison. In die portretkuns het die drang om deur te dring tot die sielkundige en karakteristieke eienskappe van ’n persoon soms selfs daartoe gelei dat opdraggewers hulself onvoldoende herken het. In dié sin was die kopiëring van die werklikheid duidelik nie wat die kunstenaars voorgestaan het nie: elke skilder het onmiskenbaar ’n eie blik op die wêreld in sy werke gelê. Tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu is ook die spesialisering onder kunstenaars, in ’n mate wat nog nie voorheen in die kunsgeskiedenis voorgekom het nie. Gekoppel aan die handelsaspek het kunstenaars hulle dikwels op een of hoogstens twee genres toegelê (verskeie skilders het benewens hul spesialisasie ook portrette in opdrag geskilder) en selde daarvan afgewyk. Skilder was veral ’n saak van verkoop, ’n manier om ’n bestaan te maak. Dit het egter nie verhinder dat die artistieke gehalte van die topskilders in die 17de eeu buitengewone hoogtes bereik het nie. Die markwerking het ’n duidelike kwaliteitsimpuls meegebring. Wanneer ’n kunstenaar nie meer aan die hoë standaard voldoen het nie, het hy buite die boot geval. == Rembrandt van Rijn, Frans Hals, Johannes Vermeer == [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn - Portret van een paar als oudtestamentische figuren, genaamd 'Het Joodse bruidje' - Google Art Project.jpg|thumb|Rembrandt: ''Het Joodse Bruidje'', 1665-1669, geskilder in dik aangebrachte verf in reliëf, dikwels met die paletmes aangebring, waardeur driedimensionaliteit gesuggereer word.]] Gesien die groot aantal kunstenaars, die talle skilderye wat verlore gegaan het en die vele genres, lyk dit onmoontlik – of in elk geval sterk subjektief – om ’n kwalitatiewe rangorde onder die onderskeie kunstenaars te bepaal. Tog word [[Rembrandt van Rijn]], [[Frans Hals]] en [[Johannes Vermeer]] as die "groot drie" beskou. Die bewondering vir Rembrandt en Hals het sy oorsprong in hul onmiskenbare tegniese begaafdheid, waarmee hulle ’n opvallende ongepoleerde karakter aan hul werk gegee het. Albei skilders het heeltemal nuwe maniere van verf aanbring gebruik, en gereeld hul vingers en schildersmes gebruik. Hulle het die vermoë gehad om met kort verfstrepe (Hals), onderskeidelik verfklonte en -veë (Rembrandt), ’n doek werklik tot lewe te bring.<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 207</ref> Hul groot invloed was reeds in hul eie tyd merkbaar, met veral rondom Rembrandt en sy leerlinge ’n eie "Rembrandteske" skool wat ontwikkel het en die skilderkuns in die hele Europa beïnvloed het, met die kenmerkende lig-donker-kontraste as belangrikste handelsmerk. Binne die Nederlandse kunsakademies het sy styl tot diep in die 19de eeu die absolute norm gebly. Hals is ná sy dood feitlik vergeet, maar ná ’n entoesiastiese artikel van die Franse kunskritikus Théophile Thoré-Bürger uit 1857 het dit vinnig verander. Kort daarna het ’n hele groep [[Impressionisme|impressionisties]] georiënteerde kunstenaars hom as voorbeeld geneem, waardeur hy as ’n groot inspirasiebron vir die moderne kuns beskou word. Talle buitelandse kunstenaars het van daardie tyd af die Frans Hals Museum in Haarlem en die Rijksmuseum Amsterdam besoek, waar die werk van Hals en Rembrandt ruim verteenwoordig word. Benewens die los styl van Rembrandt en Hals het daar in die middel van die 17de eeu via die Leidense fynskilders ’n nuwe vorm van realisme ontwikkel wat gekenmerk is deur ’n groot mate van presisie en detail. Hierdie verfyning het in die werke van Johannes Vermeer ’n hoogtepunt bereik. Vermeer se werk is ’n skoolvoorbeeld van eenvoud en harmonie, weergegee in ’n gladde, akkurate styl en met klein kwaste geskilder. ’n Tipiese styleienskap is ook die delikate behandeling van lig. Nuwe verfsoorte op natuurlike grondslag het ’n besondere luminositeit moontlik gemaak. Vermeer se temas was minder plegtig en uitbundig as dié van Hals en Rembrandt, maar versterk ’n gevoel van stilte en innerlike verdieping. Vermeer se status het in sy tyd nie dié van Rembrandt en Hals geëwenaar nie. Vermeer was destyds min bekend; slegs ’n klein kring van kunsliefhebbers het sy werk geken.<ref>Roelof van Gelder, [https://www.nrc.nl/nieuws/2002/04/20/verbazing-over-de-schoonheid-van-de-natuur-7586454-a59192 ''Verbazing over de schoonheid van de natuur''], ''NRC Handelsblad'', 20 april 2002</ref> In 2017 is slegs 35 skilderye erken as werke van Vermeer.<ref>[https://www.rijksmuseum.nl/nl/rijksstudio/kunstenaars/johannes-vermeer ''Johannes Vermeer''], rijksmuseum.nl</ref> Vanaf die middel van die 19de eeu, weereens onder invloed van Thoré-Bürger, wat ’n eerste katalogisering van sy werk gemaak het, is Vermeer se werke egter voortdurend gereken as van die beste wat die Goue Eeu voortgebring het. Op die kunsmark het die waarde van sy werke dié van die duurste kategorie geëwenaar.<ref>Cf. ''125 jaar openbaar kunstbezit. Met steun van de Vereniging Rembrandt'', blz. 47-48.</ref> <gallery widths="175" heights="195"> Frans Hals - Luitspelende nar.jpg|Frans Hals: ''Luitspeler'', moontlik 1624-1626, musikanttema, in die los styl wat soveel invloed op die impressioniste gehad het. Johannes Vermeer - Woman in Blue Reading a Letter - WGA24657.jpg|Johannes Vermeer: ''Brieflezende vrouw in het blauw'', omstreeks 1663, wat die verfyning en verstilling in Vermeer se werk illustreer. Rembrandt Christ in the Storm on the Lake of Galilee.jpg|Rembrandt: ''Christus in de storm op het meer van Galilea'', 1633 (vermiste werk). Die dramatiese effek word versterk deur die toepassing van clair-obscur. </gallery> == Genres == === Historiese tonele === [[Lêer:Rembrandt - Bathsheba at Her Bath - WGA19090.jpg|thumb|Rembrandt: ''Batseba met die brief van koning Dawid'', 1654, uitbeelding van die beslissende oomblik wanneer Batseba haar morele afweging maak.]] Onder historiese werke word verstaan: voorstellings van voorbeeldige tonele uit die Bybel, die mitologie, die literatuur of die geskiedenis. Die genre is in die sewentiende eeu as die hoogste vorm van skilderkuns beskou.<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 83.</ref> Die veelsydigheid van die genre het ’n beroep gedoen op ’n groot repertorium van vaardighede wat bemeester moes word, onder meer uit die landskapskilderkuns, die interieurskilderkuns, soms ook uit die skilder van [[stillewe]]s en uiteraard uit die figuurskilderkuns. Daarby was groot komposisionele vaardigheid nodig, onder andere wat die hantering van perspektief betref. Daarbenewens moes ’n morele boodskap dikwels nog in die werk verweef word. Rondom 1600 het die Haarlemse maniëriste reeds baie Bybelse en mitologiese temas geskilder. Die Utrechtse caravaggiste (Van Honthorst, Ter Brugghen, Van Baburen) het hierop in die eerste helfte van die 17de eeu voortgebou en, geïnspireer deur die Italiaanse skilderkuns, historiese werke met genreagtige tonele gemaak wat gelyk het asof hulle uit die alledaagse lewe gegrepe is. ’n Deurslaggewende impuls tot vernuwing het met die werk van Rembrandt gekom, wat as die belangrikste historieskilder van die Goue Eeu beskou kan word. Sy "Rembrandteske" skilderstyl, voortbouend op die werk van sy leermeester Lastman en die Utrechtse caravaggiste, sou die historieskilderkuns van sy tyd oorheers. Rembrandt het ongeveer twintig leerlinge en talle navolgers gehad, onder wie Govert Flinck, Willem de Poorter, Arent de Gelder, Barent Fabritius, Salomon Koninck en Willem Drost, wat gehelp het om sy werkswyse te versprei. Kenmerkend is die gebruik van clair-obscur en teenlig-effekte, waarmee die intensiteit van die sentrale tema verder beklemtoon is. Daar kan ook gewys word op die los, growwe kwashantering. Dikwels voltooi ’n groot menigte figure en gedetailleerd uitgebeelde simboliese voorwerpe die skildery. Die kleurpalet was gewoonlik sober en beperk, meestal in oorheersende bruintone, soms met opvallende aksente. Daar is gestreef na ’n suggestie van beweeglikheid, hoewel die Hollandse historiese skilderkuns later wel verwyt is dat dit bloot poserende (en dus stilstaande) figure uitgebeeld het. Wat temas betref, het Rembrandt en sy volgelinge hulle veral in Bybelse tonele gespesialiseer, waarbij hulle dikwels vergesogte onderwerpe gekies het, gewoonlik sterk anekdoties uitgebeeld, met baie aandag aan ’n sielkundig bepalende oomblik. Waar die buitelandse historieskilderkuns (dikwels in opdrag van adellike of kerklike opdraggewers geskilder) veral op gesag en dramatiese effek gemik was, het die Hollandse skilders hulle dus hoofsaaklik daarop toegelê om die kyker te ontroer of ’n oomblik van intense intimiteit weer te gee. Historiese stukke is dikwels ook van ’n relatief klein formaat, geskik vir gewone woonhuise, gewoonlik liggend, sodat baie figure op die voorgrond geplaas kon word. Anders as in die landskapskilderkuns is die horison dikwels hoog gehou, waardeur die kyker die indruk kry dat hy die figure van onder af beskou. Vanaf die 1630's het daar naas die Rembrandteske historieskilderkuns nog ’n ander, strenger klassisistiese variant van die historieskilderkuns tot bloei gekom, voortbouend op die werk van die maniëriste, wat as die Hollandse klassisisme aangedui word. Die stroming word gekenmerk deur ’n [[Klassieke Oudheid|klassieke]], dikwels [[Mite|mitologiese]] keuse van temas, ’n gladde oppervlakbehandeling en vir daardie tyd helder kleure, sonder ’n duidelike clair-obscur. Wat komposisie betref, is hierdie stroming gekenmerk deur ’n strewe na harmonie, gebaseer op die renaissancekuns, maar ook geïnspireer deur [[Suidelike Nederlande|Suid-Nederlandse]] voorbeelde soos [[Peter Paul Rubens]] en Jacob Jordaens. Historiese en mitologiese temas is dikwels gekies, maar figure en portrette was ook gewild. Die afmetings was weer groter, deels omdat die werke dikwels vir groter sale bedoel was, soos die Oranjezaal van Paleis Huis ten Bosch. Belangrike verteenwoordigers is Jacob van Campen, Pieter Post, Caesar van Everdingen, Salomon de Bray, Pieter de Grebber en Jan van Bronckhorst. <gallery widths="205" heights="165"> Lêer:Rembrandt - Belshazzar's Feast - WGA19123.jpg|Rembrandt: ''Die feesmaal van Belsasar'', vermoedelik omstreeks 1636–1638.<ref>[https://web.archive.org/web/20171109070945/http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/rembrandt-belshazzars-feast ''Belsasar se feesmaal''], nationalgallery.org.uk</ref> Daar is duidelik gestreef na die weergawe van die bepalende oomblik. Lêer:Govert Flinck - Isaac Blessing Jacob - WGA07930.jpg|Govert Flinck: ''Isak seën Jakob'', omstreeks 1638. Die emosie en gesigsuitdrukking van die modelle staan sentraal. Lêer:Caesar van Everdingen - Bacchus with Nymphs and Cupid - WGA07568.jpg|Caesar van Everdingen: ''Bacchus en Ariadne'', omstreeks 1660, voorbeeld van die Hollandse klassisisme as teenhanger van die Rembrandteske styl. </gallery> === Portrette === [[Lêer:Cavalier soldier Hals-1624x.jpg|thumb|upright|Frans Hals: ''Die laggende kavallerier'', 1624, waarin ’n trotse burger uitgebeeld word as lid van ’n nuwe sosiale hoërklas, en terselfdertyd ’n nuwe groep opdraggewers.]] Vir portrette het daar vanaf die begin van die 17de eeu in die Republiek ’n lewendige mark ontstaan. Dit het saamgehang met die opkoms van die burgerlike stand en die patrisiaat, maar ook onder minder vermoënde mense het dit al hoe gebruikliker geword om ’n portret te laat maak. Portrette is as ’n statussimbool beskou en as iets waarmee ’n mens die dood kon oorleef.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 154.</ref> Dikwels het ’n portret nog geslagte lank binne die familie gebly. Gewoonlik is hulle in opdrag gemaak, gereeld ook by besondere gebeurtenisse soos ’n huwelik. Die kompetisie tussen kunstenaars, wat ontstaan het met die verkryging van opdragte, het die tegniese gehalte tot ’n internasionaal toonaangewende vlak opgestoot. Die Nederlandse portretskilderkuns in die 17de eeu het duidelik verskil van die barokke, ietwat pronkerige, aristokratiese styl wat elders in Europa waargeneem word. Die Hollandse portrette is soberder, onder invloed van die Calvinistiese gees, maar ook omdat dit meer dikwels "gewone", vir almal herkenbare mense was wat op die doek vasgelê is. Die agtergrond is eenvoudig gehou, dikwels in ’n huislike konteks, sonder veel versiering, en feitlik nooit teen die agtergrond van ’n landskap nie, soos wat dit in Italiaanse portrette algemeen was. Daar is relatief min portrette ten voete uit geskilder.{{#tag:ref|Een van die uitsonderings is Rembrandt se portrette van [[Marten Soolmans en Oopjen Coppit]], wat die huweliksmaats ten voete uit afbeeld, asook [[Thomas de Keyser]] se ''Portret van ’n man'' en ''Portret van ’n vrou''.|group=noot}} Meestal was dit bors- of kniestukke, waarin die geportretteerdes meestal sittend afgebeeld is en met ’n aktiwiteit besig is. Die portret moes veral ontspanne en natuurlik lyk, nie geposeer nie. Deur nadruklik aandag te gee aan lig- en skaduwerking is ekstra lewendigheid geskep. Eers later in die 17de eeu het portrette met skilders soos Caesar van Everdingen en Adriaen van der Werff weer ietwat meer klassisisties en formeel geword. Rembrandt en Frans Hals word as die belangrikste portretskilders van die 17de eeu beskou.<ref>https://www.dbnl.org/tekst/mart039holl01_01/mart039holl01_01_0002.php</ref><ref>https://isgeschiedenis.nl/nieuws/nederlandse-schilderkunst-uit-de-gouden-eeuw-de-hollandse-meesters</ref> Hulle word beskou as voorbeeldig vir die vernuwinge wat die portretkuns in die Goue Eeu gekenmerk het. Veral Hals se werke word gekenmerk deur groot lewendigheid. Hy het ’n los, soms byna growwe skilderstyl geskep, waarin hy na ongedwonge poseersituasies gesoek het, met besondere aandag aan die gesigsuitdrukking. Rembrandt het aan die weergawe van gesigsuitdrukkings nog ’n ekstra dimensie gegee deur ’n sielkundige komponent by te voeg, waarmee hy op uitgesproke wyse probeer het om die karakter van die geportretteerde vas te vang. Michiel van Mierevelt was die produktiefste portretskilder. So het hy alleen al ’n portret van Maurits, graaf van Oranje, die latere Maurits van Oranje, honderde kere gekopieer, in verskillende prysklasse. Hy het ook aansoek gedoen om ’n oktrooi vir ’n gravure wat volgens die oorspronklike skildery gemaak is. Wie ’n onwettige eksemplaar op die mark gebring het, moes hom honderd gulde betaal.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 30</ref> In sy ateljee het hy borsstukke sonder ’n kop laat skilder. Wanneer ’n klant opgedaag het, hoef hy slegs die kop nog in te skilder. Sy werkswinkel word om dié rede soms die portretfabriek genoem. Ander vooraanstaande portretskilders was Jan van Ravesteyn, Thomas de Keyser, Bartholomeus van der Helst, Pieter Codde, Johannes Verspronck, Ferdinand Bol, Pieter van Anraedt, Jacob Backer, Godfried Schalcken, Carel Fabritius en Jan Lievens, wat saam met Rembrandt by Pieter Lastman in die leer was. <gallery widths="175" heights="195"> Lêer:Rembrandt Harmensz. van Rijn 097.jpg|Rembrandt: ''Portret van Jan Six'', predikant, 1654. Uit die portret spreek voornaamheid en ’n Calvinistiese soberheid. Lêer:Johannes Cornelisz. Verspronck - Portret van een meisje in het blauw - Google Art Project.jpg|Johannes Verspronck: ''Portret van ’n meisie in die blou'', 1641. Vooraanstaande burgers het ook hul familielede laat portretteer. Lêer:Gerard Dou - Portret van een lezende oude vrouw.jpg|Gerrit Dou: ''Lesende ou vrou'', ongeveer 1631 – ongeveer 1632, voorbeeld van ’n skildery wat nie in opdrag gemaak is nie. Lêer:Meisje met brede hoed door Caesar van Everdingen.jpg|Caesar van Everdingen: ''Meisie met ’n breë hoed'', ongeveer 1645 – ongeveer 1650, ’n portret in ’n verfynde, meer klassisistiese styl. </gallery> ==== Tronies ==== ’n Besondere vorm van portrette vorm die sogenaamde karakterkoppe, ook wel tronies genoem. Die term ''tronie'' beteken gesig. Die term het in die 17de eeu nog nie die negatiewe konnotasie gehad wat dit deesdae dikwels het nie. Tronies beeld die kop van ’n model in borslengte uit, dikwels – maar nie noodwendig nie – met ’n grimas, altyd teen ’n neutrale agtergrond. Dit was gewoonlik oefeninge in die uitbeelding van ouderdom, karakter, kleredrag of stemming. Die herkenbaarheid van die model is ondergeskik aan die uitbeelding van die uiterlike. Dit het nie om die ooreenkoms met bestaande persone gegaan nie, maar om die uitbeelding van ’n tipe. Die mate van ekspressiwiteit kon verskil. Vermeer het ’n aantal beroemd geworde serene tronies gemaak, waarin hy veral gesoek het na die korrekte weergawe van ’n spesifieke gesigsuitdrukking of emosie, sonder dat daar ’n grimas aan te pas gekom het. Rembrandt het die skep van tronies tot ’n suksesformule gemaak.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 58</ref> Die Utrechtse caravaggiste Hendrick ter Brugghen en Dirck van Baburen het baie kleurvolle figure geskilder, soos harlekyns, musikante, dames van losse sedes en uitbundige drinkers, wat ook baie kenmerke van tronies gehad het. Tronies kan die groot uitdrukkingskrag en artistieke vaardigheid van die kunstenaar toon. Hoewel hulle aanvanklik as oefeninge bedoel was en gewoonlik nie in opdrag vervaardig is nie, het hulle gou baie gewild op die kunsmark geword en is hulle in groot getalle as selfstandige kunswerke verkoop. <gallery widths="170" heights="195"> Lêer:Hendrik ter Brugghen - Het duet.jpg|Hendrick ter Brugghen: ''Die duet'', 1628, twee musikale kleurvolle figure met tipiese, karaktervolle blikke. Lêer:Frans Hals 021.jpg|Frans Hals: ''Malle Babbe'', 1633–1635, waarin gepoog word om ’n tipe neer te sit, met ’n uitgesproke gesigsuitdrukking en grimas. Lêer:Vermeer-Portrait of a Young Woman.jpg|Johannes Vermeer: ''Kop van ’n meisie'', ongeveer 1665–1667. Voorbeeld van ’n serene tronie, gerig op die uitbeelding van ’n "klein" emosie. </gallery> ==== Selfportrette ==== Selfportrette is gereeld as tronies geskilder, eweneens dikwels as studies. In die 17de eeu het selfportrette egter ook algemeen geword as selfstandige kunswerke, waarin die kunstenaar wou toon wie hy was. Dikwels het die skilder homself in sy werkomgewing geplaas, omring deur attribute wat iets oor homself en oor dit wat vir hom belangrik was, vertel. Daarbij het hy uitdruklik probeer om ook ’n weergawe van sy karakter en statuur te gee. Veral Rembrandt het ’n groot reeks selfportrette geskilder wat ’n aparte kategorie in die Hollandse portretkuns van die Goue Eeu geword het, sonder dat dit heeltemal duidelik is wat sy besondere belangstelling in sy eie gelaat bepaal het.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 165.</ref> Selfportrette is oor die algemeen nie vir verkoop geskilder nie, maar vir studiedoeleindes of vir eie plesier. David Bailly het aan die einde van sy lewe ’n persoonlike selfportret met ’n vanitas-stillewe gekombineer, waarmee hy gelyk het asof hy tyd en die dood wou trotseer. <gallery widths="205" heights="195"> Lêer:Self-portrait by Judith Leyster.jpg|Judith Leyster: ''Selfportret'', ongeveer 1630. Leyster was een van slegs twee vroue wat gedurende die hele sewentiende eeu tot die Sint-Lucasgilde van Haarlem toegelaat is. Lêer:Rembrandt Self-portrait (Kenwood).jpg|Rembrandt: ''Selfportret met twee sirkels'', 1665–1669, ’n laat werk uit ’n lang reeks selfportrette, pasteus en los geskilder, met baie kontraste. Lêer:David Bailly Vanitas1651.jpg|David Bailly: Vanitas-stillewe met selfportret van die skilder, ongeveer 1651, met baie voorwerpe wat iets oor sy lewe vertel. </gallery> ==== Groepsportrette ==== [[Lêer:Rembrandt van Rijn-De Nachtwacht-1642.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Die Nagwag|Nagwag]]'', 1642, ikoniese groepsportret uit die Goue Eeu, vir sy tyd buitengewoon lewendig, in ’n sterk clair-obscur.]] ’n Nuwe verskynsel was die groepsportrette. Aanvanklik was hierdie nog baie formeel en streng van opbou: netjies poserendes geselskappe rondom ’n tafel, met elkeen se blik reguit op die toeskouer gerig. Kleredrag en tekstuur, asook meubels en ander voorwerpe, is uiters noukeurig afgebeeld. Hulle moes die sosiale posisie van die geportretteerdes beklemtoon. Later het groepstonele lewendiger geword en het hierdie kunsvorm ’n unieke hoogtepunt bereik, met Rembrandt se skutterstuk ''[[Die Nagwag|Nagwag]]'' as ikoniese voorbeeld. Benewens families, wat hulle graag in hul luukse huise laat uitbeeld het, dikwels by besondere gebeurtenisse soos ’n huwelik, het veral lede van allerlei nuwe vorme van sosiale organisasies hulle as ’n groep laat portretteer. Daarby kan gedink word aan regente en besture van gildes, [[hospitaal|hospitale]], weeshuise ensovoorts. Dit was gebruiklik om die bestuursruimtes van hierdie organisasies met hierdie soort portrette te versier, dikwels van verskeie besture ná mekaar. Die opdraggewers het as magtige, vreugdevolle, deftige (gewoonlik) wêreldse mans geposeer. Elke persoon moes volle aandag kry, want elkeen het die skilder afsonderlik vir sy uitbeelding betaal. ’n Ekstra betaling het gelei tot ’n plek op die voorgrond en omgekeerd. Lede van wetenskaplike genootskappe het dikwels gesit en poseer tussen hul instrumente en studievoorwerpe. In ’n skildery soos ''Die anatomiese les van dr. Nicolaes Tulp'' (1632) groepeer ’n aantal dokters rondom ’n lyk, terwyl een van hulle ’n lesing gee. Bestuursrade soos in ''Die Staalmeesters'' (1662) het hulle graag rondom ’n tafel, met ernstige uitdrukkings, laat uitbeeld. Die sobere donker kleredrag – gebruiklik in Protestantse kringe, hoewel ook Katolieke aan die bestuur behoort het – het enersyds hul strengheid en nederigheid beklemtoon, maar het deur sorgvuldig gepenseelde verfyning en snit tog duidelik gemaak dat hulle nie tot die geringstes behoort het nie. Die bekendste 17de-eeuse groepsportret is die skutterstuk. ’n Skuttery was ’n soort paramilitêre organisasie, met lede uit die gevestigde burgerstand, wat formeel ten doel gehad het om die stad teen vyande te verdedig, maar in die praktyk hoofsaaklik seremoniële doelwitte gehad het. Hul geboue het dikwels tot die mooiste in die stad behoort, met groot feesale waarin die skutterstukke gehang is. So het Rembrandt se ''Nagwag'' ook gedien as versiering van die feesaal van die Kloveniersdoelen, die tuisgebou van die kompanie van [[Frans Banninck Cocq]]. Skutterstukke is veral in Amsterdam en Haarlem gemaak. Die verkryging van so ’n opdrag is as eerbaar beskou. Gewoonlik was dit voorbehou aan die mees gerenommeerde kunstenaars, onder wie ’n strawwe mededinging geheers het. In Amsterdam was onder andere Govert Flinck en Bartholomeus van der Helst aktief. In Haarlem was Frans Hals toonaangewend. Rembrandt het volgens moderne kunshistorici met die ''Nagwag'' die beste skutterstuk ooit geskilder, maar hy sou nie weer een vervaardig nie. In Amsterdam sou die meeste skutterstukke uiteindelik in die besit van die munisipaliteit kom. <gallery widths="340" heights="165"> Lêer:Frans Hals, De magere compagnie.jpg|Frans Hals en Pieter Codde: ''Die maer kompanie''. Hals het in 1633 daaraan begin werk. Ná onenigheid met die opdraggewers sou Pieter Codde dit in 1637 voltooi. Lêer:Rembrandt - De Staalmeesters- het college van staalmeesters (waardijns) van het Amsterdamse lakenbereidersgilde - Google Art Project.jpg|Rembrandt: ''Die Staalmeesters'', 1662, ’n ernstig kykende geselskap in sobere swart kleredrag, maar met opvallende beweeglikheid uitgebeeld. </gallery> === Landskappe === [[Lêer:Hendrick Avercamp - Winterlandschap met ijsvermaak.jpg|thumb|Hendrick Avercamp: ''Winterlandskap met ysvermaak'', 1608, waarin die invloed van die Suid-Nederlandse skilderkuns nog duidelik sigbaar is.]] Aan die begin van die 17de eeu was die landskapskilderkuns nog sterk onder die invloed van 16de-eeuse voorbeelde uit die [[Suidelike Nederlande]], soos Joachim Patinir en veral ook Pieter Bruegel die Oue. Die Vlaamse tradisie kon egter nie juis realisties genoem word nie. Doeke is in die ateljee geskilder, hoofsaaklik op grond van geheue en verbeelding. Noord-Nederlandse navolgers soos Hendrick Avercamp en Esaias van de Velde het hierin as eerstes verandering gebring. Hulle het geskilder op grond van wat hulle waargeneem het, dikwels aan die hand van sketse wat ter plaatse, in die buitelug, gemaak is. Vanaf die jare 1620 het daar sodoende ’n tipies Hollandse landskapskilderkuns ontstaan, in wese realisties, met ’n kenmerkende aandag aan atmosferiese perspektief en ligweergawe. Terselfdertyd het die komposisies strakker en soberder geword, gebaseer op duidelike horisontale en diagonale lyne. Die horison is doelbewus laag gehou, waardeur daar volop ruimte vir die kenmerkende uitgestrekte Hollandse wolkelugte ontstaan het. Belangrike verteenwoordigers van hierdie rigting is Jan van Goyen, Aert van der Neer, Salomon van Ruysdael en Pieter de Molijn. Rondom die middel van die Goue Eeu het die Hollandse landskapskilderkuns wat stylontwikkeling betref nog ’n stap verder gegaan. Die atmosferiese aandag het gebly, maar ’n steeds groter klem het op die ekspressiwiteit van die komposisie geval. Dit het veral tot uitdrukking gekom in die sterk lig- en donkerkontraste. Veral die wolkelugte het steeds indrukwekkender geword. Die strewe was veral om die grootsheid van die natuur ("God se skepping") te beklemtoon, wat dikwels geaksentueer is deur die toevoeging van afsonderlike elemente, soos ’n heroïese boom, ’n meul of ’n toring. Hierdie is dikwels vanuit ’n lae gesigspunt geskilder om die dramatiese effek te vergroot. Die belangrikste verteenwoordigers van hierdie ontwikkeling was Jacob van Ruisdael, wat algemeen beskou word as dé meester van die Hollandse landskap, en sy leerling Meindert Hobbema, wie se werk baie gewild in Engeland sou word. Ook Jan van Kessel, Jan Wijnants en Philips Koninck hoort in hierdie ry. Landskappe het in verskillende soorte voorgekom. Baie tipies Hollands was die rivierlandskappe, met breë uiterwaardes en weiende koeie, bote op die water, dikwels met die silhoeët van ’n stad op die agtergrond. Duinformaties en winterlandskappe was gewild, asook die tipies Hollandse weivelde met vee, dikwels bulle en koeie, met Paulus Potter as belangrikste verteenwoordiger. Adriaen van de Velde, Simon van der Does, Aelbert Cuyp en Dirck van Bergen het dikwels koeie en ander diere in hul landskappe geskilder. Philips Wouwerman het naam gemaak as perdeskilder. Dierskilderkuns het in die 17de eeu trouens ’n ambag op sigself geword. Dikwels het dierskilders ook landskappe van ander skilders van diere en figure voorsien. Opvallend is die realistiese benadering op grond van ’n grondige anatomiese kennis. <gallery widths="215" heights="165"> Lêer:Meindert Hobbema - The Alley at Middelharnis - WGA11427.jpg|Meindert Hobbema: ''Die laantjie van Middelharnis'', 1689. Die bome en die laantjie, met ’n sentrale verdwynpunt, skep ekstra diepte. Lêer:Salomon van Ruisdael Deventer.jpg|Salomon van Ruysdael: ''Uitsig op Deventer vanuit die noordweste'', 1657, waarin die skilder doelbewus na ’n verstilde atmosfeer soek. Lêer:Paulus Potter - Young Bull.JPG|Paulus Potter: ''Die bul'', 1647, voorbeeld van ’n landskap met vee, wat vooruitloop op die 19de-eeuse skilderkuns, toe die tema algemeen geword het. </gallery> ==== Buitelandse inspirasie ==== [[Lêer:Gezicht op Olinda, Brazilië Rijksmuseum SK-A-742.jpeg|thumb|Frans Post: Uitsig op Olinda, [[Nederlands-Brasilië]]; geskilder in 1662, ’n aantal jare nadat die kolonie verlore gegaan het.]] Jacob van Ruisdael het hom vir sy werke ook graag deur die Duitse landskap laat inspireer. Hy het na Bad Bentheim gereis en sy indrukke tot uitdrukking gebring in ’n reeks skilderye van die plaaslike kasteel, geleë in ’n bergagtige omgewing. Meer nog as Duitsland het die Italiaanse landskap ’n bron van inspirasie geword. Hele hordes kunsskilders het langdurige studiereise na die Mediterreense land onderneem, aangetrek deur die idilliese omgewing. Hulle sou uiteindelik bekend staan onder die naam "Italianisante" en het hulle gedeeltelik verenig in die Bentvueghels, ’n broederskap in [[Rome]]. Belangrike verteenwoordigers van die Italiëgangers was Jan Both, wat in Rome saam met [[Claude Lorrain]] gewerk het, Bartholomeus Breenbergh, Cornelis van Poelenburch, Wouter Crabeth II, en later Nicolaes Berchem, Herman van Swanevelt, Adam Pijnacker, Adriaen van der Kabel, [[Jan Asselijn]], Abraham Bloemaert, Jan Baptist Weenix en Karel Dujardin. Terug in Holland (as hulle hoegenaamd teruggekeer het) het hulle dikwels sterk geromantiseerde landskappe geskilder, gestoffeer met figure, diere en ruïnes, meestal gebaseer op vroeër, ter plaatse gemaakte sketse. Skilders soos Hercules Seghers, Philips Wouwerman en Aelbert Cuyp het onder invloed van die Italianisante buitelands aandoende werke gemaak, sonder dat hulle Holland werklik verlaat het (Cuyp het nie verder as [[Kleef]] gekom nie). Allaert van Everdingen het [[Skandinawië|Skandinawiese]] landskappe met watervalle geskilder. Frans Post het na [[Brasilië]] gereis. Die werke van al hierdie skilders het ’n groot invloed op die latere [[romantiek]] gehad. <gallery widths="205" heights="160"> Lêer:Jan Both - Italian Landscape with a Draughtsman.jpg|Jan Both: ''Italiaanse landskap met tekenaar'', circa 1650 - circa 1652, eksemplaries van die werk van die Italianisante, wat hul inspirasie in Italië opgedoen het. Lêer:Il castello di Bentheim (Jacob Van Ruisdael).jpg|Jacob van Ruisdael. ''Uitsig op kasteel Bentheim'', circa 1653. Van Ruisdael het omstreeks 1650 na Duitsland gereis om inspirasie vir hierdie soort werke op te doen. Lêer:Allaert van Everdingen, Zweeds landschap.jpg|Allaert van Everdingen: ''Sweedse landskap'', 1650-1675. Van Everdingen het by uitsondering noordwaarts gereis om landskappe te skilder. </gallery> === Seetonele === [[Lêer:Het Kanonschot - Canon fired (Willem van de Velde II, 1707).jpg|thumb|190px|Willem van de Velde die Jongere: ''Die kanonskoot'', circa 1660, wat die trots en selfversekerdheid van die Hollandse vloot weerspieël.]] Net soos die landskap is die seetoneel ook ’n genre wat sy wortels aan die einde van die 16de eeu gehad het. In daardie tyd, en ook nog aan die begin van die 17de eeu, het dit hoofsaaklik gegaan om die uitbeelding van historiese seeslae. Gewoonlik was hulle bedoel om die mure van ’n stadsaal of admiraliteit te versier, maar terselfdertyd het hulle as ’n vorm van verslaglegging gegeld. Hendrick Vroom en Cornelis van Wieringen is verteenwoordigers van hierdie eerste groep marineskilders. Geleidelik, gedurende die eerste dekades van die Goue Eeu, is seestukke egter van hul drukke stoffage gestroop en het seeskilders hulle toegespits op die stilte van die waters of die onstuimigheid van ’n storm. Die spesifieke gebeurtenis, met skepe in die hoofrol, het plek gemaak vir die lieflikheid, dan wel die patos van die see self. Dit was Jan Porcellis wat hierdie verandering die eerste uitgebeeld het.<ref>John Walsh jr., ''The Dutch Marine Painters Jan and Julius Porcellis-1. Jan's Early Career'', ''The Burlington Magazine'', jaargang 116, nr. 860, november 1974, p. 653</ref> Al hoe meer is ook kleiner vissersskepe uitgebeeld. Die horison is laer geplaas en die lugruimtes het wyd en dramaties geword. In skilderye van Simon de Vlieger lê die horison soms selfs so laag dat sy skilderye feitlik geheel en al uit wolkelug bestaan. Die werklike ervaring van see en wind was ’n belangrike element van elkeen se werkwyse. Porcellis het self met ’n boot die see ingevaar om die gevoel van die see persoonlik te ervaar. Atmosfeer het al hoe belangriker geword. Opvallend is dat verskeie seeskilders uit die Goue Eeu ook werklik by die maritieme bedryf betrokke was, al dan nie as seevaarder. Die beroemdste seeskilder uit die Goue Eeu was destyds Willem van de Velde die Jongere.<ref>Cf. Hollandse schilders in de Gouden Eeuw, blz. 477</ref> Hy het nie net seeslae geskilder nie, maar dit ook self meegemaak. Daarbenewens het hy talle skepe op kalm waters geskilder.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 180.</ref> Sy vader, Willem van de Velde die Oue, het sketse van die Slag by Kijkduin gemaak, wat sy seun tot ’n skildery uitgewerk het.<ref>{{Citeer web|url=https://www.hetscheepvaartmuseum.nl/collectie/artikelen/222/De-slag-bij-kijkduin|titel=''Die slag by Kijkduin''|bezochtdatum=2017-11-29|datum=26-01_2015|werk=Scheepvaartmuseum|taal=|dodeurl=ja|archiefurl=https://web.archive.org/web/20171201032004/https://www.hetscheepvaartmuseum.nl/collectie/artikelen/222/De-slag-bij-kijkduin|archiefdatum=2017-12-01}}</ref> In 1672, die Rampjaar, het vader en seun saam na Engeland vertrek. Van de Velde die Oue het groot naam gemaak met "penskilderye", monochrome tekeninge wat met Oos-Indiese ink op paneel of doek uitgevoer is. Albei het met besondere akkuraatheid gewerk. Ander gerekende seeskilders was Jan van Beerstraten, Hendrick Dubbels, Abraham Storck, Reinier Nooms, Jan van de Cappelle en Ludolf Bakhuysen. <gallery widths="215" heights="155"> Lêer:Woelige zee met Nederlands jacht onder zeil. - Rough seas with a Dutch yacht under sail (Ludolf Backhuysen, 1694).jpg|Ludolf Bakhuizen: ''Onstuimige see met Nederlandse seiljag onder seil'', 1694, waarin vissersskepe en ’n driemaster in een werk saamgebring is. Lêer:Beach view, by Simon de Vlieger.jpg|Simon de Vlieger: ''Strandtoneel'', 1643, waarin die atmosfeer en die poëtiese aspek van die see beklemtoon word. Lêer:Battle of Scheveningen (Slag bij Ter Heijde)(Jan Beerstraten).jpg|Jan van Beerstraten: ''Slag by Ter Heijde'', 1653-1666, voorbeeld van ’n seeslagskildery as ’n vorm van verslaglegging. </gallery> === Stadsuitsigte en argitektuurwerke === [[Lêer:Pieter Jansz Saenredam - Interieur van de Grote of Sint Bavokerk te Haarlem.jpg|thumb|160px|Pieter Saenredam: ''Interieur van die Sint-Bavokerk in Haarlem'', 1636, voorbeeld van die genre kerkinterieurs.]] Met die ekonomiese bloei in die Goue Eeu het ’n hernude belangstelling in argitektuur ontstaan. Hierdie aandag het in die skilderkuns weerspieël. Verskeie skilders het hulle gespesialiseer in die weergee van stadsuitsigte, geboue en kerke, waarby die argitektoniese aspekte dikwels die tema bepaal het. Die skilder van kerkinterieurs het selfs tot ’n afsonderlike genre ontwikkel. Sentraal het die demonstrasie van die uiterste perspektiefbeheersing gestaan, ’n tegniek wat teen die middel van die 17de eeu vervolmaak is. Kenmerkend is ook ’n helder harmonie in die komposisie. Figure is dikwels klein geskilder om hul nietigheid te beklemtoon. As belangrikste stadskilders geld Gerrit Berckheyde en die uiters presies werkende Jan van der Heyden. As skilders van sober maar majestueuse kerkinterieurs het Gerard Houckgeest, Emanuel de Witte en veral Pieter Saenredam naam gemaak. Benewens die argitektonies geïnspireerde werke het die Goue Eeu overigens ook baie stadsuitsigte opgelewer waarin die atmosfeer sterk bepalend was. Hulle weerspieël die vinnig toenemende verstedeliking van daardie tyd, met bebouwing wat tot vandag toe herken kan word. Vermeer se ''Uitsig op Delft'' is hiervan waarskynlik die bekendste voorbeeld, maar ook skilders soos Carel Fabritius en sy leerling Daniël Vosmaer het soortgelyke stadsuitsigte gemaak, dikwels van buite af geskilder. Van Goyen en Van Ruisdael het stede, as ’t ware van buite, dikwels van groot afstand weergegee, slegs as ’n silhoeët. <gallery widths="205" heights="165"> Lêer:Vermeer-view-of-delft.jpg|Johannes Vermeer: ''Uitsig op Delft'', circa 1660-1661, atmosferiese weergawe van die nuut ontstane stedelike omgewing, met ’n besondere, verspreide weergawe van die sonlig.<ref>Cf. ''The Golden Age Book'', blz. 297.</ref> Lêer:A View of Delft through an Imaginary Loggia (1663) Daniel Vosmaer.jpg|Daniël Vosmaer: ''Uitsig op Delft met ’n fantasieloggia'', 1663, waarin die perspektief nog nie heeltemal korrek toegepas is nie. Lêer:Gerrit Adriaensz. Berckheyde - Gezicht op de Herengracht in Amsterdam, vanaf de Vijzelstraat - Google Art Project.jpg|Gerrit Berckheyde: ''Die bocht van die Herengracht'', 1671-1672, met ’n sterk klem op die argitektoniese aspek en perspektief. </gallery> === Genrestukke; die alledaagse lewe === Die grootste pikturale vernuwing van die Noord-Nederlandse kunsskilders uit die 17de eeu is die genrestuk.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 195.</ref> Dit het die daaglikse lewe as onderwerp en wissel van bordeeltonele tot ’n blik in deftige huise. Dit was nie ongewoon dat die voorstelling ’n simboliese betekenis gehad het, sodat die toeskouer ’n wyse les daaruit kon trek nie. Soms is dit maklik om te ontdek, maar ander kere moet ’n mens meer moeite doen en dit kom ook voor dat daar glad geen onderliggende gedagte is nie. ’n Onderskeid kan gemaak word tussen meer volks, humoristiese tonele en deftige, sogenaamde "galante" skilderye. ==== Volkse tonele ==== [[Lêer:Jan Steen 022 colour version 01.jpg|thumb|Jan Steen: ''"Soos gesing, so word nagefluit"'', circa 1668–1670, tipiese voorbeeld van ’n wanordelike familietoneel in die kategorie "huishouding van Jan Steen"]] Boere- en dorpstonele, dikwels met drinkende en feesvierende mense in kroeë, bordele, by kermisse, markte en tydens karnaval, gereeld ook met besondere individue soos dokters, tandetrekkers en alchemiste, het reeds ’n lang geskiedenis gehad. Die genre het sy oorsprong in die 16de-eeuse Duitse, Italiaanse en veral Vlaamse skilderkuns (Breughel). In die Noordelike Nederlande het dit navolging gevind by skilders soos Pieter van Laer (met die bynaam "Il Bamboccio"), Pieter de Bloot, Isaac en Adriaen van Ostade, en ’n bietjie later ook Cornelis Bega. Vanaf die middel van die 17de eeu het daar egter ’n verskuiwing plaasgevind van tonele buite na die lewe binnenshuis, waarby ’n ontwikkeling na ’n meer realistiese weergawe sigbaar geword het, minder karikaturaal, maar steeds opvallend druk geënsceneer. Die belangrikste verteenwoordiger van hierdie latere groep skilders is Jan Steen, wie se uitbeelding van wanordelike familietonele met baie voorwerpe op die grond tot die uitdrukking "huishouding van Jan Steen" gelei het. Ook skilders soos Nicolaes Maes, die jong Cornelis Saftleven, Willem Duyster, Quiringh van Brekelenkam, Hendrick Sorgh, Jacob Duck en Frans van Mieris behoort tot hierdie kategorie. Die meeste van hulle het ook duidelik ’n verfyndere styl aan die dag gelê. Tipies van hierdie soort volkse en familiale tonele is die anekdotiese karakter. Byna altyd is hulle deurspek met Hollandse humor, wat nie juis deur fyngevoeligheid uitgeblink het nie. Baie werke is deurdrenk van gelag, sang en dronkenskap, dikwels ook van leedvermaak. Benewens die komiese en die liederlike is die ryk detaillering ’n opvallende kenmerk. Beelde kan selde met een oogopslag waargeneem word: die oog word gedwing om die doek stadig te skandeer, telkens op soek na iets nuuts. Dikwels het hierdie werke ook ’n morele boodskap gehad, soms uitgedruk deur gesegdes en spreekwoorde. Dikwels kan daardie boodskap egter met hedendaagse kennis nie meer presies agterhaal word nie. Gewilde temas is gereeld gereproduseer, mede onder leiding van die mark. Veral die komiese tonele was baie gewild. Biograaf Arnold Houbraken het in die eerste deel van sy ''Groote Schouburgh der Nederlantsche konstschilders en schilderessen'' (1718) geskryf: "Hunne potzige tafereelen worden gretig gezocht en wel betaalt, terwyl andere konst traaglyk aan den man wil". Ander, soos die skilder-kritikus [[Gerard de Lairesse]], het die genre weens sy grofheid gekritiseer.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 199.</ref> <gallery widths="185" heights="195"> Lêer:Brothel Scene 1658 Frans van Mieris.jpg|Frans van Mieris: ''Bordeeltoneel'', circa 1658–1659, ’n toneel uit die werklike lewe, uitgewerk met die presisie van ’n fijnskilder. Lêer:Jan Steen - The Feast of St. Nicholas - WGA21722.jpg|Jan Steen: ''Die Sint-Nikolaasfees'', 1665–1668, tipies lewendige en chaotiese toneel uit die daaglikse lewe. Lêer:Adriaen van Ostade 008.jpg|Adriaen van Ostade: ''Die vioolspeler'', 1673, boeretoneel met drinkende en musiserende figure, ietwat karikaturaal weergegee. </gallery> ==== Galante en verfynde werke ==== [[Lêer:Jan Vermeer - The Art of Painting - Google Art Project.jpg|thumb|190px|Johannes Vermeer: ''Allegorie op die skilderkuns'', 1662-1664, tipiese voorbeeld van ’n galante toneel, in ’n verfynde styl, met baie aandag aan interieur en perspektief.]] Die sosiale lewe in die Goue Eeu het toenemend binnenshuis, by die eie gesin, afgespeel. Dit het in die skilderkuns weerspieël: met Willem Buytewech as voorloper is veral vanaf die jare 1630-1640 groot hoeveelhede genrestukke gemaak met die huislike lewe as tema. Hierdie ontwikkeling was reeds in ’n mate in die volkse genre sigbaar, maar het by uitstek tot uitdrukking gekom in die verfynde en harmonieus gekomponeerde "galante tonele", gesitueer in die nuwe, deftige wonings van die burgerstand, wat terselfdertyd ’n belangrike afnemer van die skilderye was. Dikwels word ’n klein groepie persone uitgebeeld wat in ’n vertrek terloops iets doen. Net soos in die werke van Steen en sy genote is die anekdotiese karakter ook hier sterk aanwesig, asook die moralistiese inslag. Grove humor word egter doelbewus vermy. Soberheid is die motto en op grond daarvan ontstaan ’n sekere afstand teenoor die gewone volk. Die werke toon die lewe van die nuut ontstane hoër klas, besig om briewe te skryf, te lees, musiek te maak, wyn of tee te drink, alles aktiwiteite wat by hul nuwe lewenswyse gepas het. Die uitwerking is realisties, gebalanseerd, noukeurig en veral verfynd. Die oppervlak is glad, met penseelstrepe wat skaars sigbaar is. Die doeke straal rustigheid en onderskeiding uit. Die genre is tot groot hoogtes gevoer deur die [[Delft, Nederland|Delftse]] en Leidse fijnskilders. Belangrike verteenwoordigers was, benewens [[Johannes Vermeer]], Pieter de Hooch, Gerard Terborch, Samuel van Hoogstraten, Johannes Verkolje, Caspar Netscher, Gerrit Dou en Gabriel Metsu. Ook die uit Haarlem afkomstige Judith Leyster en haar man Jan Miense Molenaer word soms tot hierdie groep gereken. Baie van die genoemde skilders het ook interieurwerke gemaak, ’n variant van die galante tonele waarin die interieur sentraal gestaan het, meer as die figure en hul handelinge. Daar is gestreef na gebalanseerde, rustige komposisies. Hulle het daarbij ’n aantal perspektiviese probleme op unieke wyse opgelos deur die beeldhoek te verklein, waardeur die figure in ’n groter beeldvlak geplaas is en die aantal sigbare mure drasties beperk is. Mure was meestal egaal, waarby dikwels ’n tapisserie of skilderwerk aan die agtermuur vir diepte moes sorg. ’n Uitsig deur byvoorbeeld ’n deuropening het soms vir ekstra diepte gesorg. Ligval was ’n belangrike aspek van die ruimtelike werking asook van die atmosfeertekening, wat veral as harmonieus getipeer kan word. In optima forma kan dit in die oeuvre van Johannes Vermeer herken word. Benewens interieurs is afgeslote binnehowe geskilder, onder andere deur De Hooch. <gallery widths="162" heights="195"> Lêer:Woman Reading a Letter 1660-1662 Gerard ter Borch II.jpg|Gerard ter Borch: ''Die brief'', circa 1660-1665, tipiese voorbeeld van ’n galante toneel, in ’n deftige omgewing. Lêer:Judith Leyster The Proposition.jpg|Judith Leyster: ''Man wat ’n vrou geld aanbied'', 1631, anekdotiese tema met ’n erotiserende ondertoon. Lêer:Metsu, Gabriel - Sick Child, the.jpg|Gabriel Metsu: ''Die siek kind'', circa 1664 - circa 1666, ’n ingetoë huislike toneel in ’n eenvoudige omgewing. Lêer:Pieter de Hooch - The Courtyard of a House in Delft.jpg|Pieter de Hooch: ''Die binnehof van ’n huis in Delft'', 1658, voorbeeld van ’n "binnehofie". </gallery> === Stillewes === [[Lêer:Gerard Dou - Still life with a globe, books, and a lute - c. 1635.jpg|thumb|245px|Gerrit Dou: ''Stillewe met aardbol, luit en boeke'', circa 1635, ’n sober harmoniese komposisie, in die gees van Calvinisme, met uiterste presisie geskilder.]] ’n Outonome ontwikkeling in die Goue Eeu, met ’n eie groep beoefenaars, het die [[stillewe]] geken. Rondom 1600 sien ons onder invloed van die [[Antwerpen (stad)|Antwerpse]] skilderkuns ’n toenemende belangstelling in blomstillewes, met ’n gevarieerde en kleurvolle effek. Ook kombuisstukke met voedsel en jagstukke, dikwels nog op groot formaat, was gewild. Baie invloed het uitgegaan van die in Vlaandere gebore skilders Roelant Savery en Ambrosius Bosschaert. Geleidelik het die stillewetema al hoe meer gevarieerd geword. Feitlik alles kon as onderwerp dien: blomme, skulpe, eenvoudige huishoudelike toebehore of juis kosbare of eksotiese voorwerpe. ’n Stillewe met slegs skulpe is selde geskilder en wanneer dit wel gebeur het, is slegs seldsame skulpsoorte afgebeeld. Baie uiteenlopende voorwerpe soos ’n suurlemoen of lemoen is gekombineer met byvoorbeeld tafelgerei, Chinese porselein of voorwerpe uit die wetenskap, soos ’n mikroskoop, aardbol of sextant. Skilderye met voedsel, soos dié van Nicolaes Gillis en Floris van Dyck, is wel "ontbytjies" of "banketties" genoem. Gewild was die pronkstillewes. Die komposisionele opbou was dikwels teatraal en vol oorvloed, meestal geskilder in ’n sterk chiaroscuro teen ’n donker agtergrond. Bekende skilders van die pronkstillewegenre was Willem Kalf, Abraham van Beijeren, Balthasar van der Ast, Jan de Heem, Abraham Mignon, Maria van Oosterwijck en Willem van Aelst. Besonder was die werke met eksotiese diere van Melchior d'Hondecoeter. ’n Voorbeeld van ’n stillewe met ’n boodskap was die vanitasskildery, wat veral in Leiden en omgewing tot bloei gekom het. Belangrike vanitasskilders was Gerrit Dou, Harmen Steenwijck en Pieter Claesz. In lyn met die Calvinistiese gees van daardie tyd het ook rustige, meer ingetoë werke ontstaan, soos dié van fijnskilder Gerrit Dou. Willem Heda verteenwoordig ’n genre wat in Haarlem tot bloei gekom het en wat gekenmerk is deur ’n skraler palet, soms met slegs een enkele voorwerp. Ook Adriaen Coorte het rustige, ingetoë werke geskilder. Perspektief en ligwerking het daarbij opvallend baie aandag gekry. Skilders soos Cornelis Brisé, Samuel van Hoogstraten en sy leerling Cornelis van der Meulen kan genoem word met betrekking tot die gebruik van die trompe-l'oeiltegniek, waarmee driedimensionaliteit en ’n illusie van egtheid gesuggereer is. Die skilder van stillewes was ’n arbeidsintensiewe werk en het baie meer tyd gekos as byvoorbeeld ’n landskap. Daarby is hoë eise aan die tegniese en komposisionele vaardigheid gestel. Tegnies gesproke was veral die stofuitdrukking, die manier waarop materiale weergegee word, ’n groot uitdaging. Op die kunsmark het die werke van blomskilders die hoogste pryse behaal, maar die ander is gewoonlik maar karig betaal.<ref>Haak, B. (1987, tweede druk) ''Hollandse schilders in de Gouden Eeuw'', blz. 115</ref> Aan die einde van die 17de eeu het die aantal stilleweskilders gevolglik skielik sterk afgeneem, met enkele uitsonderings soos [[Rachel Ruysch]] en Jan van Huijsum. <gallery widths="210" heights="160"> Lêer:Floris Claesz van Dijck Stillleben mit Käse.jpg|Floris van Dyck: ''Stillewe met kase'', circa 1615, voorbeeld van ’n "bankettjie", ’n gebalanseerde komposisie, met buitengewone presisie geskilder. Lêer:Tromp-l'oeil Still-Life 1664 Hoogstraeten.jpg|Samuel van Hoogstraten: ''Briewebord, Londen 20 Januarie 1664'', 1664, wat die illusionêre trompe-l'oeil-effek demonstreer. Lêer:Vanitas-Still Life, Oosterwijck.jpg|Maria van Oosterwijck: ''Vanitas met hemelglobe'', 1668, met ’n "gedenk om te sterf"-moraal en baie simboliek, uitgewerk in die teatrale opstelling van ’n pronkstillewe. </gallery> == Notas == <references group="noot"/> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Nederlandse skilderkuns| ]] [[Kategorie:Goue Eeu (Nederland)|Skilderkuns]] 9hc0aabtsj9r85bq5qko4zerbgnm1y4 0 468354 2964948 2963605 2026-09-04T06:00:22Z Oesjaar 7467 Verwyder sintaksfoute 2964948 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas koning2 |naam = Olaf V |titel = Koning van Noorweë |beeld = Olav V of Norway.jpg |breedte = 240 |onderskrif = Amptelike portret, 1957 |bewind = 21 September 1957 – {{nowrap|17 Januarie 1991}} {{nowrap|(1 Julie 1955}} – 21 September 1957 as regent) |voorganger = [[Haakon VII]] |opvolger = [[Harald V]] |gade = Märtha van Swede |kinders = {{plainlist| * Prinses Ragnhild, mev. Lorentzen * Prinses Astrid, mev. Ferner * [[Harald V]] }} |huis = [[Huis van Glücksburg|Glücksburg]] |vader = [[Haakon VII]] |moeder = Maud van Wallis |gebore = {{geboortedatum|df=yes|1903|7|2}} |gesterf= {{SDEO|df=yes|1903|7|2|1991|1|17}} |vollenaam = Prins Alexander Edward Christian Frederik }} '''Olaf V''' (''Olav den femte'', “Olaf die Vyfde”),<ref>{{cite book|last=Berulfsen|first=Bjarne|title=Norsk Uttaleordbok|language=no|year=1969|publisher=H. Aschehoug & Co (W Nygaard)|location=Oslo|pages=64, 91, 232}}</ref> gebore '''prins Alexander van Denemarke'''; 2 Julie 1903 – 17 Januarie 1991) was van 1957 tot met sy dood in 1991 koning van [[Noorweë]]. Olaf was die enigste kind van [[Haakon VII|Prins Carl van Denemarke]] en prinses Maud van Wallis. Hy was die eerste erfgenaam van die Noorse troon wat in Noorweë grootgeword het sedert Olaf IV in die 14de eeu en sy ouers het seker gemaak sy opvoeding is so Noors as moontlik. In 1929 is hy met sy niggie, prinses Märtha van Swede, getroud. Hy het koning geword na die dood van sy vader in 1957. Sy konsidererende, plat-op-die-aarde styl het Olaf besonder gewild gemaak en het gelei tot die bynaam ‘’Folkekongen’’ (“Koning van die Volk”). In 2005 is hy in ’n meningsopname deur die Noorse Uitsaaikoporasie as “Noor van die eeu” gekies.<ref name=":0">{{cite news |url=http://www.aftenposten.no/nyheter/kongelige/article1181274.ece |title=Folkekongen ble århundrets nordmann |work=Aftenposten |date=17 December 2005 |access-date=14 July 2011 |language=no}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Olav V}} {{Normdata}} [[Kategorie:Noorse monarge]] 4325inhc24cnk43tte8f6ktouu0etjk 0 468380 2964945 2963655 2026-09-04T05:55:46Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964945 wikitext text/x-wiki Die [[Grammatika]] van [[Roemeens]]. Die Roemeense taal het 5 [[Naamval|Naamvalle]]: [[Nominatief]], [[Akkusatief]], [[Genitief]], [[Datief]], en [[Vokatief]]. In praktyk neem dit drie vorms: Nominatief-Akkusatief, Genitief-Datief, en Vokatief wat selde gebruik work. Buiten naamvalle inflekteer nommer ([[Enkelvoud]] en [[Meervoud]]) ook [[Naamwoord|Naamwoorde]] en [[Byvoeglike naamwoord]]<nowiki/>e. In kontras met meeste Roemeense tale, het die Roemeense taal 3 grammatiese, nie net 2 nie (dit word beweer dat Roemeens die enigte Roemeense taal is met die onsydige geslag). Die Roemeense taal is uniek onder Roemeense tale vir die gebruik van [[Affiks|Affikse]] direk na die selfstandige naamwoord om die [[bepaalde lidwoord]] aan te dui (byvoorbeeld, ''lup'' [wolf] word ''lupul'' [die wolf]).<ref>{{Cite book |last=Gönczöl-Davies |first=Ramona |title=Romanian: an essential grammar |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-43231-0 |location=Abingdon, Oxon, New York}}</ref> == [[Nominatief]] == {| class="wikitable" |+ !Geslag / Getal !Bepaalde Lidwoord (Die) !Onbepaalde Lidwoord ('n) !Voorbeeld Naamwoord (Bepaald) !Voorbeeld Naamwoord (Onbepaald) |- |Manlik Enkelvoud | -ul / -i |un |băiatul (die seun) |un băiat ('n seun) |- |Vroulik Enkelvoud | -a / -ea |o |fata (die meisie) |o fată ('n meisie) |- |Onsydig Enkelvoud | -ul / -le |un |scaunul (die stoel) |un scaun ('n stoel) |- |Manlik Meervoud | -ii / -i |niște |băieții (die seuns) |niște băieți ('n paar seuns) |- |Vroulik Meervoud | -le |niște |fetele (die meisies) |niște fete ('n paar meisies) |- |Onsydig Meervoud | -le |niște |scaunele (die stoele) |niște scaune ('n paar stoele) |} == Verwysings == {{verwysings}} htrd1c7soddxrhntwvh9f3ziyr5bdij 0 468395 2964900 2963792 2026-09-03T21:37:03Z Jcb 223 2964900 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Ramez Naam | bynaam = | beeld = Ramez Naam at the SingularityU The Netherlands Summit 2016 (29025926993) (cropped).jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Ramez Naam in 2016 | geboortenaam = Ramez Naam | geboortedatum = | geboorteplek = [[Kaïro]], [[Egipte]] | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = | beroep = Wetenskapfiksieskrywer en tegnoloog | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Ramez Naam''' is 'n [[Amerikaanse]] tegnoloog en [[Wetenskapsfiksie|wetenskapfiksie]][[skrywer]]. Hy is veral bekend as die outeur van die ''Nexus''-trilogie. Sy ander boeke sluit in T''he Infinite Resource: The Power of Ideas on a Finite Planet'' en ''More than Human: Embracing the Promises of Biological Enhancement''. Hy is tans medevoorsitter vir [[energie]] en die omgewing by Singulariteit-universiteit.<ref name="geekwire">{{Cite news|url=https://www.geekwire.com/2018/scaling-optimism-futurist-author-computer-scientist-ramez-naam-power-cheap-tech/|title=Scaling to optimism: Futurist, author and computer scientist Ramez Naam on the power of cheap tech|date=2018-02-13|work=GeekWire|access-date=2018-07-19|language=en-US}}</ref> Vroeër in sy lewe was Naam 13 jaar lank 'n [[Rekenaarwetenskap|rekenaarwetenskap]]like by [[Microsoft]] en het hy spanne gelei wat aan Outlook, [[Internet Explorer]] en [[Bing]] gewerk het.<ref name="geekwire" /> ==Vroeë lewe== Naam is in [[Kaïro]], [[Egipte]], gebore in 'n [[Kopties-Ortodokse Kerk|Koptiese Christelike]] familie,<ref>{{Cite web|url=https://qz.com/41730/the-biggest-problem-with-egypts-new-constitution-is-that-it-will-probably-be-ignored/|title = The biggest problem with Egypt's new constitution is that it will probably be ignored| date=10 Januarie 2013 }}</ref> en het na die [[Verenigde State]] gegaan toe hy drie jaar oud was. Hy het as 'n lewensredder gewerk. Naam het 13 jaar lank by [[Microsoft]] gewerk en spanne gelei wat aan Outlook, Internet Explorer en Bing gewerk het.<ref name="geekwire" /> ==Loopbaan== Ramez Naam is 'n adjunkprofessor aan Singularity-universiteit, waar hy lesings gee oor [[energie]], [[Omgewingsbewustheid|omgewing]] en [[innovasie]]. Hy het al op ''Sunday on MSNBC'', Yahoo! Finance, China Cable Television, ''BigThink'' en Reuters.FM verskyn. Sy werk het verskyn in, of is geresenseer deur, ''[[The New York Times]],'' ''[[The Wall Street Journal]]'', ''The Los Angeles Times'', ''The Atlantic'', ''Slate'', ''Business Week'', ''Business Insider'', ''Discover'', ''Popular Science'', ''Wired'' en ''Scientific American''.<ref>{{Cite news|url=https://www.singularityweblog.com/ramez-naam/|title=Ramez Naam: The Future Isn't Set In Stone!|date=2014-01-20|work=Singularity Weblog|access-date=2018-07-19|language=en-US}}</ref> Naam se boek ''Nexus'' was een van ''NPR'' se beste boeke van 2013.<ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/sections/13.7/2016/08/02/488350557/nexus-choosing-sides-in-the-trans-human-revolution|title=Nexus: Choosing Sides In The Trans-Human Revolution|work=NPR.org|access-date=2018-07-19|language=en}}</ref> Nexus en sy opvolgboeke ondersoek die risiko's en potensiële voordele van 'n [[tegnologie]] wat mense toelaat om hul gedagtes direk aan mekaar te koppel.<ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/sections/13.7/2016/08/02/488350557/nexus-choosing-sides-in-the-trans-human-revolution%20.|title=Nexus: Choosing Sides In The Trans-Human Revolution|work=NPR.org|access-date=2018-07-19|language=en}}</ref> ==Toekennings== In 2005 het hy die H.G. Wells-toekenning vir bydraes tot [[transhumanisme]] ontvang.<ref>{{Cite web|url=https://ieet.org/index.php/IEET2/bio/naam|title=Ramez Naam|website=ieet.org|language=en|access-date=2018-07-19}}</ref> In 2014 het ''Nexus'' die Prometheus-toekenning gewen, en hy is genomineer vir die John W. Campbell-toekenning vir beste nuwe skrywer.<ref>[http://www.thehugoawards.org/hugo-history/2014-hugo-awards/ "2014 Hugo Awards" at LonCon 3 site]</ref> In 2015 het Apex die Philip K. Dick-toekenning gewen.<ref>{{cite web|url=http://io9.gizmodo.com/ramez-naams-apex-is-the-winner-of-the-philip-k-dick-aw-1767243640|title=Ramez Naam's Apex Is The Winner Of The Philip K. Dick Award|last1=Liptak|first1=Andrew|website=io9.gizmodo.com|date=26 Maart 2016 |accessdate=14 September 2016}}</ref> ==Boeke== ===Nie-fiksie=== *''More than Human: Embracing the Promise of Biological Enhancement''. Broadway Books, 2005 *''The Infinite Resource: The Power of Ideas on a Finite Planet''. University Press of New England, 2013 ===Fiksie=== ''The Nexus Trilogy'' #''Nexus'' (Desember 2012) #''Crux'' (Augustus 2013) #''Apex'' (Mei 2015) ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Naam, Ramez}} [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Transhumanisme]] 6y6dohj55gse41kl8krwkog5nxmxtyl 2964925 2964900 2026-09-04T05:36:12Z Oesjaar 7467 Verwyder sintaksfoute 2964925 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Ramez Naam | bynaam = | beeld = Ramez Naam at the SingularityU The Netherlands Summit 2016 (29025926993) (cropped).jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Ramez Naam in 2016 | geboortenaam = Ramez Naam | geboortedatum = | geboorteplek = [[Kaïro]], [[Egipte]] | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = | beroep = Wetenskapfiksieskrywer en tegnoloog | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Ramez Naam''' is 'n [[Amerikaanse]] tegnoloog en [[Wetenskapsfiksie|wetenskapfiksie]][[skrywer]]. Hy is veral bekend as die outeur van die ''Nexus''-trilogie. Sy ander boeke sluit in T''he Infinite Resource: The Power of Ideas on a Finite Planet'' en ''More than Human: Embracing the Promises of Biological Enhancement''. Hy is tans medevoorsitter vir [[energie]] en die omgewing by Singulariteit-universiteit.<ref name="geekwire">{{Cite news|url=https://www.geekwire.com/2018/scaling-optimism-futurist-author-computer-scientist-ramez-naam-power-cheap-tech/|title=Scaling to optimism: Futurist, author and computer scientist Ramez Naam on the power of cheap tech|date=2018-02-13|work=GeekWire|access-date=2018-07-19|language=en-US}}</ref> Vroeër in sy lewe was Naam 13 jaar lank 'n [[rekenaarwetenskap]]like by [[Microsoft]] en het hy spanne gelei wat aan Outlook, [[Internet Explorer]] en [[Bing]] gewerk het.<ref name="geekwire" /> ==Vroeë lewe== Naam is in [[Kaïro]], [[Egipte]], gebore in 'n [[Kopties-Ortodokse Kerk|Koptiese Christelike]] familie,<ref>{{Cite web|url=https://qz.com/41730/the-biggest-problem-with-egypts-new-constitution-is-that-it-will-probably-be-ignored/|title = The biggest problem with Egypt's new constitution is that it will probably be ignored| date=10 Januarie 2013 }}</ref> en het na die [[Verenigde State]] gegaan toe hy drie jaar oud was. Hy het as 'n lewensredder gewerk. Naam het 13 jaar lank by [[Microsoft]] gewerk en spanne gelei wat aan Outlook, Internet Explorer en Bing gewerk het.<ref name="geekwire" /> ==Loopbaan== Ramez Naam is 'n adjunkprofessor aan Singularity-universiteit, waar hy lesings gee oor [[energie]], [[Omgewingsbewustheid|omgewing]] en [[innovasie]]. Hy het al op ''Sunday on MSNBC'', Yahoo! Finance, China Cable Television, ''BigThink'' en Reuters.FM verskyn. Sy werk het verskyn in, of is geresenseer deur, ''[[The New York Times]],'' ''[[The Wall Street Journal]]'', ''The Los Angeles Times'', ''The Atlantic'', ''Slate'', ''Business Week'', ''Business Insider'', ''Discover'', ''Popular Science'', ''Wired'' en ''Scientific American''.<ref>{{Cite news|url=https://www.singularityweblog.com/ramez-naam/|title=Ramez Naam: The Future Isn't Set In Stone!|date=2014-01-20|work=Singularity Weblog|access-date=2018-07-19|language=en-US}}</ref> Naam se boek ''Nexus'' was een van ''NPR'' se beste boeke van 2013.<ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/sections/13.7/2016/08/02/488350557/nexus-choosing-sides-in-the-trans-human-revolution|title=Nexus: Choosing Sides In The Trans-Human Revolution|work=NPR.org|access-date=2018-07-19|language=en}}</ref> Nexus en sy opvolgboeke ondersoek die risiko's en potensiële voordele van 'n [[tegnologie]] wat mense toelaat om hul gedagtes direk aan mekaar te koppel.<ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/sections/13.7/2016/08/02/488350557/nexus-choosing-sides-in-the-trans-human-revolution%20.|title=Nexus: Choosing Sides In The Trans-Human Revolution|work=NPR.org|access-date=2018-07-19|language=en}}</ref> ==Toekennings== In 2005 het hy die H.G. Wells-toekenning vir bydraes tot [[transhumanisme]] ontvang.<ref>{{Cite web|url=https://ieet.org/index.php/IEET2/bio/naam|title=Ramez Naam|website=ieet.org|language=en|access-date=2018-07-19}}</ref> In 2014 het ''Nexus'' die Prometheus-toekenning gewen, en hy is genomineer vir die John W. Campbell-toekenning vir beste nuwe skrywer.<ref>[http://www.thehugoawards.org/hugo-history/2014-hugo-awards/ "2014 Hugo Awards" at LonCon 3 site]</ref> In 2015 het Apex die Philip K. Dick-toekenning gewen.<ref>{{cite web|url=http://io9.gizmodo.com/ramez-naams-apex-is-the-winner-of-the-philip-k-dick-aw-1767243640|title=Ramez Naam's Apex Is The Winner Of The Philip K. Dick Award|last1=Liptak|first1=Andrew|website=io9.gizmodo.com|date=26 Maart 2016 |accessdate=14 September 2016}}</ref> ==Boeke== ===Nie-fiksie=== *''More than Human: Embracing the Promise of Biological Enhancement''. Broadway Books, 2005 *''The Infinite Resource: The Power of Ideas on a Finite Planet''. University Press of New England, 2013 ===Fiksie=== ''The Nexus Trilogy'' #''Nexus'' (Desember 2012) #''Crux'' (Augustus 2013) #''Apex'' (Mei 2015) ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Naam, Ramez}} [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Transhumanisme]] cia1jaq9e2fxj0mqnbli9fexr6ncry6 0 468557 2964809 2964701 2026-09-03T14:11:11Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964809 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Sieketroos | image = | taxon = Arctopus echinatus | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753), [[Gekonserveerde naam|nom. cons.]] | synonyms =* ''Apradus echinatus'' <small>(L.) Steud.</small> }} '''Sieketroos''' (''Arctopus echinatus'') is 'n stamlose meerjarige plant wat deel van die Apiaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]], [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie het 'n [[voorkomsgebied]] van 184&nbsp;383&nbsp;km² en kom van die [[Bokkeveldeskarp]] vanaf [[Nieuwoudtville]] tot by die [[Kaapse Skiereiland]] en daarvandaan ooswaarts tussen die kus en die plooiberge tot by [[Port Alfred]] voor. Die spesie staan ook as ''bitterwortel'', ''platannadoring'', ''platdoring'' en ''pokkiesdoring'' bekend en is deel van die [[fynbos]]. == Galery == <gallery> Arctopus echinatus female (1).jpg Arctopus echinatus P1030650.JPG Arctopus echinatus IMG 0487.JPG Arctopus male.jpg Arctopus echinatus male(2).jpg Arctopus echinatus - Kenwyn Nature Park 4.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=2137-2 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:838199-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/3288f89e-f790-45e6-aa6b-94b8da411db2 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Arctopus|echinatus]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] rn0ay315qmgx5083qx7b3per7ys4msh 2964810 2964809 2026-09-03T14:11:36Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964810 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Sieketroos | image = | taxon = Arctopus echinatus | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753), [[Gekonserveerde naam|nom. cons.]] | synonyms =* ''Apradus echinatus'' <small>(L.) Steud.</small> }} '''Sieketroos''' (''Arctopus echinatus'') is 'n stamlose meerjarige plant wat deel van die Apiaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]], [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie het 'n [[voorkomsgebied]] van 184&nbsp;383&nbsp;km² en kom van die [[Bokkeveldberge]] vanaf [[Nieuwoudtville]] tot by die [[Kaapse Skiereiland]] en daarvandaan ooswaarts tussen die kus en die plooiberge tot by [[Port Alfred]] voor. Die spesie staan ook as ''bitterwortel'', ''platannadoring'', ''platdoring'' en ''pokkiesdoring'' bekend en is deel van die [[fynbos]]. == Galery == <gallery> Arctopus echinatus female (1).jpg Arctopus echinatus P1030650.JPG Arctopus echinatus IMG 0487.JPG Arctopus male.jpg Arctopus echinatus male(2).jpg Arctopus echinatus - Kenwyn Nature Park 4.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=2137-2 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:838199-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/3288f89e-f790-45e6-aa6b-94b8da411db2 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Arctopus|echinatus]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] qcac8ftsrovz6o4c1cnpff607wsmjhd 2964814 2964810 2026-09-03T14:16:35Z Oesjaar 7467 Skakel 2964814 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Sieketroos | image = | taxon = Arctopus echinatus | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753), [[Gekonserveerde naam|nom. cons.]] | synonyms =* ''Apradus echinatus'' <small>(L.) Steud.</small> }} '''Sieketroos''' (''Arctopus echinatus'') is 'n stamlose meerjarige plant wat deel van die Apiaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]], [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie het 'n [[voorkomsgebied]] van 184&nbsp;383&nbsp;km² en kom van die [[Bokkeveldberge]] vanaf [[Nieuwoudtville]] tot by die [[Kaapse Skiereiland]] en daarvandaan ooswaarts tussen die kus en die [[Kaapse Plooigordel|plooiberge]] tot by [[Port Alfred]] voor. Die spesie staan ook as ''bitterwortel'', ''platannadoring'', ''platdoring'' en ''pokkiesdoring'' bekend en is deel van die [[fynbos]]. == Galery == <gallery> Arctopus echinatus female (1).jpg Arctopus echinatus P1030650.JPG Arctopus echinatus IMG 0487.JPG Arctopus male.jpg Arctopus echinatus male(2).jpg Arctopus echinatus - Kenwyn Nature Park 4.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=2137-2 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:838199-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/3288f89e-f790-45e6-aa6b-94b8da411db2 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Arctopus|echinatus]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 0vnkqivq4qmc7h30q8a66882oi5uu3t 2 468590 2964776 2026-09-03T13:14:14Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2964776 wikitext text/x-wiki {Nuwe gebruikersbladsy}} t7vot2i8rp9yosnrr0wxoudvgxcazso 3 468591 2964778 2026-09-03T13:16:15Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2964778 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468592 2964780 2026-09-03T13:17:30Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{Nuwe gebruikersbladsy}}' 2964780 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468593 2964782 2026-09-03T13:17:52Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2964782 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468594 2964783 2026-09-03T13:22:50Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2964783 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468595 2964784 2026-09-03T13:23:12Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2964784 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468596 2964787 2026-09-03T13:23:49Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{Nuwe gebruikersbladsy}}' 2964787 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468597 2964788 2026-09-03T13:24:06Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{welkom}}' 2964788 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468598 2964789 2026-09-03T13:24:57Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{Nuwe gebruikersbladsy}}' 2964789 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468599 2964791 2026-09-03T13:25:15Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{welkom}}' 2964791 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468600 2964793 2026-09-03T13:26:09Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{Nuwe gebruikersbladsy}}' 2964793 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468601 2964795 2026-09-03T13:27:45Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2964795 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468602 2964796 2026-09-03T13:29:42Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{Nuwe gebruikersbladsy}}' 2964796 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468603 2964797 2026-09-03T13:30:05Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2964797 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468604 2964798 2026-09-03T13:30:56Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{Nuwe gebruikersbladsy}}' 2964798 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468605 2964799 2026-09-03T13:31:29Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2964799 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468606 2964800 2026-09-03T13:31:57Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2964800 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468607 2964801 2026-09-03T13:32:19Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2964801 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 0 468608 2964816 2026-09-03T14:29:02Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2964816 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Arctopus monacanthus | authority = Carmich. ex Sond., (1862) | synonyms = }} '''''Arctopus monacanthus''''' is 'n stamlose meerjarige plant wat deel van die Apiaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. == Galery == <gallery> Arctopus monacanthus Gifberg 01.jpg Arctopus monacanthus Gifberg 02.jpg Arctopus monacanthus Gifberg 03.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=2137-3 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:838200-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/6e701bff-5d03-4767-a1d4-dfc872deaba3 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Arctopus|monacanthus]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] se1r5eyod5l9hdpca23lvxyfx93pcba 2964818 2964816 2026-09-03T14:31:25Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964818 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Arctopus monacanthus | authority = Carmich. ex Sond., (1862) | synonyms = }} '''''Arctopus monacanthus''''' is 'n stamlose meerjarige plant wat deel van die Apiaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie blom van Junie tot September en is deel van die [[fynbos]]. == Galery == <gallery> Arctopus monacanthus Gifberg 01.jpg Arctopus monacanthus Gifberg 02.jpg Arctopus monacanthus Gifberg 03.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=2137-3 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:838200-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/6e701bff-5d03-4767-a1d4-dfc872deaba3 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Arctopus|monacanthus]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 4xtpxkxkqnct1s2uh28afloi86rnfea 1 468609 2964817 2026-09-03T14:29:29Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964817 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 468610 2964821 2026-09-03T15:20:42Z Sobaka 328 Begin 'n nuwe artikel, nog besigǃ 2964821 wikitext text/x-wiki '''''The Eye of the Needle: An Essay on Participatory Democracy''''' is 'n [[boek]] oor [[politieke filosofie]]] deur die [[Suid-Afrikaanse]] akademikus en anti-apartheidsaktivis [[Rick Turner]]. Dit is in 1972 in [[Johannesburg]] deur die Study Project on Christianity in Apartheid Society (SPRO-CAS) gepubliseer.<ref>{{Cite journal |last=Lichtenstein |first=Alex |title=Rick Turner and South Africa's “Sixties” |journal=WorkingUSA |volume=19 |issue=4 |pages=447–466 |date=2016 |doi=10.1111/wusa.12256 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/wusa.12256 |language=en}}</ref> Latere uitgawes verskyn onder die uitgebreide titel ''The Eye of the Needle: Towards Participatory Democracy in South Africa''. Turner ontwikkel in die boek 'n model van deelnemende sosialistiese demokrasie as alternatief vir die politieke en ekonomiese orde van [[apartheid]]-Suid-Afrika. Hy betoog dat die afskaffing van formele rassediskriminasie alleen nie voldoende sou wees om ongelykheid uit te skakel nie, omdat ekonomiese en politieke mag ook herverdeel moes word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 7 – Participatory Democracy for South Africa |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-7-participatory-democracy-south-africa |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Die werk word beskou as een van Turner se belangrikste geskrifte en as 'n invloedryke bydrae tot Suid-Afrikaanse denke oor demokratiese sosialisme, werkersbeheer en politieke deelname.<ref>{{Cite journal |last1=Fluxman |first1=Tony |last2=Vale |first2=Peter |title=Re-Reading Rick Turner in the New South Africa |journal=International Relations |volume=18 |issue=2 |pages=173–189 |date=2004 |doi=10.1177/0047117804042671 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0047117804042671 |language=en}}</ref> == Agtergrond == SPRO-CAS was 'n projek van die [[Christelike Instituut van Suider-Afrika]] en die [[Suid-Afrikaanse Raad van Kerke]]. Die projek het ondersoek ingestel na die maatskaplike, ekonomiese en politieke gevolge van apartheid en na moontlike alternatiewe vir die bestaande bestel. Turner is genooi om 'n [[samelewing]]smodel te ontwikkel wat Christelike waardes ernstig sou opneem en wat met sowel apartheid as ekonomiese uitbuiting onversoenbaar sou wees.<ref>{{Cite web |last=Lichtenstein |first=Alex |title=Rick Turner, Participatory Democracy, and Workers' Control |url=https://iu.tind.io/record/672/files/0820_rick-turner.pdf |format=PDF |publisher=Indiana University |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Die boek is geskryf gedurende 'n tydperk van hernude politieke en intellektuele bedrywigheid in [[Durban]]. Hierdie tydperk, wat met die opkoms van die [[Swartbewussynsbeweging]], nuwe studentebewegings en die Durbanse stakings van 1973 saamgeval het, het later as die “Durban-oomblik” bekend geword. Turner se denke het [[Westerse Marxisme]], [[eksistensialisme]], Christelike humanisme en die idees van die internasionale Nuwe Linkse met die Suid-Afrikaanse werklikheid verbind. == Inhoud en argument == === Utopiese denke === Turner begin die boek met 'n verdediging van wat hy “[[Utopia|utopiese]] denke” noem. Volgens hom aanvaar mense dikwels bestaande instellings en magsverhoudinge asof hulle natuurlik en onveranderlik is. Hy onderskei tussen dit wat absoluut onmoontlik is en dit wat slegs onmoontlik voorkom indien die bestaande omstandighede onveranderd bly.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 1 – The Necessity of Utopian Thinking |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-1-necessity-utopian-thinking |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Sy metode behels dat 'n gewenste samelewing eers volgens bepaalde menslike waardes voorgestel word, voordat die praktiese struikelblokke tot die verwesenliking daarvan oorweeg word. Utopiese denke beteken in hierdie verband nie dat 'n volmaakte samelewing voorspel word nie, maar dat die beperkings van die heersende orde nie vooraf bepaal wat as moontlik beskou mag word nie. === Christelike etiek en kapitalisme === Turner vergelyk die mensbeskouings wat volgens hom aan die [[Christendom]] en [[kapitalisme]] onderliggend is. Hy voer aan dat Christelike beginsels van [[liefde]], menswaardigheid en [[gemeenskap]] onversoenbaar is met 'n ekonomiese stelsel waarin mense hoofsaaklik as produsente, verbruikers of [[Mededinger (ekonomie)|mededinger]]s behandel word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Preface by Richard Turner |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-preface-richard-turner |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Apartheid word in die boek nie bloot as 'n stelsel van rasseklassifikasie beskou nie, maar as 'n politieke en ekonomiese orde waarin wit beheer oor [[grond]], [[arbeid]], [[onderwys]] en politieke instellings ongelykheid in stand gehou het. Turner waarsku daarom dat die beëindiging van wetlike rassediskriminasie nie vanself die onderliggende verdeling van mag en welvaart sou verander nie. === Deelnemende demokrasie en werkersbeheer === Turner se alternatief is 'n gedesentraliseerde vorm van demokratiese sosialisme. Hy voer aan dat demokrasie nie tot verkiesings en verteenwoordigende staatsinstellings beperk behoort te wees nie. Mense behoort ook betekenisvolle beheer uit te oefen oor die instellings waarin hulle werk, leer en woon. Die werkplek staan sentraal in hierdie beskouing. Volgens Turner bring die meeste mense 'n groot deel van hul lewens by die [[werk]] deur, maar het hulle weinig beheer oor die besluite wat hul daaglikse bestaan raak. [[Vakbond]]e kon werknemers beskerm en bestuur se mag beperk, maar Turner het gemeen dat volle deelnemende demokrasie uiteindelik meer omvattende werkersbeheer oor ondernemings sou vereis. Hy onderskei sy model ook van sterk gesentraliseerde staat[[sosialisme]]. Die blote oordrag van ondernemings aan die staat sou volgens hom nie noodwendig tot demokrasie lei nie, aangesien dit 'n groot en ondemokratiese burokrasie kon voortbring. Besluitneming moes sover moontlik na kleiner werkplek- en gemeenskapstrukture afgewentel word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 5 – The Politics of Socialism |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-5-politics-socialism |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> === Onderwys en politieke verandering === Turner behandel onderwys as 'n belangrike deel van politieke bevryding. Onderwys moes mense volgens hom nie bloot voorberei om bestaande rolle in die samelewing te vervul nie, maar hulle in staat stel om krities oor daardie rolle en instellings na te dink. Sy benadering toon ooreenkomste met [[Paulo Freire]] se opvatting van onderwys as 'n praktyk van [[vryheid]].<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 6 – Education for Freedom |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-6-education-freedom |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Turner voer verder aan dat demokratiese bewegings die waardes van die gewenste toekomstige samelewing reeds in hul eie organisasies moes toepas. Organisasies wat 'n demokratiese samelewing wou skep, moes daarom self deelnemend eerder as [[Outoritarisme|outoritêr]] funksioneer. == Publikasie en verbod == Die eerste uitgawe is in 1972 deur SPRO-CAS onder die titel ''The Eye of the Needle: An Essay on Participatory Democracy'' gepubliseer. Voor die boek deur die apartheidsregering verbied is, het SPRO-CAS minstens 3 500 eksemplare versprei, onder meer aan jong vakbondlede en politieke aktiviste. Turner is in Februarie 1973 vir vyf jaar ingevolge die apartheidsregering se veiligheidswetgewing verban. Kort voor die aanvang van die verbanningsbevel het hy 'n naskrif geskryf waarin hy die politieke dinamika van Suid-Afrika en die moontlike weg na 'n deelnemende demokrasie bespreek. Die naskrif was nie deel van die oorspronklike Suid-Afrikaanse uitgawe nie en is later by buitelandse en heruitgawes ingesluit.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 9 – Postscript: South Africa, the Present as History |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-9-postscript-south-africa-present-history |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> 'n Hersiene Amerikaanse uitgawe het in 1978 verskyn. Ravan Press het die boek in 1980 in Suid-Afrika heruitgegee met 'n biografiese inleiding deur Tony Morphet. Seagull Books het in 2015 'n verdere hersiene uitgawe gepubliseer, met Morphet se opstel oor die intellektuele reikwydte van die werk en 'n nuwe voorwoord deur Rosalind C. Morris. <ref>{{Cite book |last=Turner |first=Richard |title=The Eye of the Needle: Towards Participatory Democracy in South Africa |publisher=Seagull Books |location=London |date=2015 |isbn=978-0-85742-237-8 |language=en}}</ref> == Ontvangs en invloed == Met sy verskyning het die boek aansienlike belangstelling en debat in [[Liberalisme|liberale]] en radikale kringe ontlok. Colin Gardner het in 'n resensie van die 1980-uitgawe die werk as uitdagend en gedagteprikkelend beskryf, hoewel hy nie met al Turner se voorstelle saamgestem het nie. <ref>{{Cite journal |last=Gardner |first=Colin |title=Rick Turner's Continuing Challenge |journal=Reality |date=1981 |url=https://sahistory.org.za/sites/default/files/archive-files/remay81.13.pdf |format=PDF |language=en}}</ref> Turner se idees oor deelnemende demokrasie en werkersbeheer het deel geword van die intellektuele omgewing waarin die onafhanklike swart vakbondbeweging gedurende die 1970's ontwikkel het. Sy studente en medewerkers was by werkersopvoeding en die organisering wat op die Durbanse stakings van 1973 gevolg het, betrokke. Sy invloed het nietemin verder as vakbondpolitiek gestrek en het ook betrekking gehad op demokratiese onderwys, gemeenskapsorganisasie en die verhouding tussen die middele en doelwitte van politieke verandering. Latere akademici het Turner se model van demokratiese sosialisme gebruik om die voortbestaan van ongelykheid in Suid-Afrika ná apartheid te ondersoek. Die boek se vyftigste bestaansjaar in 2022 het tot hernude akademiese belangstelling gelei. 'n Versameling opstelle, ''Rick Turner's Politics as the Art of the Impossible'', het in 2024 verskyn en Turner se idees oor ras, werkersbeheer, onderwys, [[geweld]], [[gender]] en utopiese denke krities heroorweeg.<ref>{{Cite book |editor-last1=Eze |editor-first1=Michael Onyebuchi |editor-last2=Hamilton |editor-first2=Lawrence |editor-last3=Piper |editor-first3=Laurence |editor-last4=Van Riet |editor-first4=Gideon |title=Rick Turner's Politics as the Art of the Impossible |publisher=Wits University Press |location=Johannesburg |date=2024 |isbn=978-1-77614-893-6 |language=en}}</ref> Sommige latere beoordelaars meen dat die boek nie 'n volkome oorspronklike politieke teorie ontwikkel nie, maar eerder internasionale radikale idees op 'n samehangende manier met die Suid-Afrikaanse situasie verbind. Kritiek sluit onder meer in dat Turner onvoldoende aandag aan gender gegee het en dat sommige van sy politieke beoordelings, waaronder sy aanvanklike siening van [[Mangosuthu Buthelezi]] en die tuislandstelsel, naïef was. <ref>{{Cite web |title=New book reignites Rick Turner's radical democratic ideas and legacy |url=https://witspress.co.za/page/article-detail/book-review-new-book-reignites-rick-turners-radical-democratic-ideas-and-legacy/ |publisher=Wits University Press |date=2024-10-17 |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> == Sien ook == • [[Rick Turner]] • [[Swartbewussynsbeweging]] == Eksterne skakels == • [https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-rick-turner Die boek en afsonderlike hoofstukke] by South African History Online • [https://rickturner.org/ Rick Turner’s Philosophy], 'n webwerf oor Turner se lewe en denke == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse boeke]] [[Kategorie:Politieke boeke]] [[Kategorie:Politieke filosofie]] [[Kategorie:Demokrasie]] [[Kategorie:Apartheid]] 2yt5xj6fh5uazl5epr2c0rw54zj7pa2 2964822 2964821 2026-09-03T15:21:47Z Sobaka 328 /* Utopiese denke */ skakel 2964822 wikitext text/x-wiki '''''The Eye of the Needle: An Essay on Participatory Democracy''''' is 'n [[boek]] oor [[politieke filosofie]]] deur die [[Suid-Afrikaanse]] akademikus en anti-apartheidsaktivis [[Rick Turner]]. Dit is in 1972 in [[Johannesburg]] deur die Study Project on Christianity in Apartheid Society (SPRO-CAS) gepubliseer.<ref>{{Cite journal |last=Lichtenstein |first=Alex |title=Rick Turner and South Africa's “Sixties” |journal=WorkingUSA |volume=19 |issue=4 |pages=447–466 |date=2016 |doi=10.1111/wusa.12256 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/wusa.12256 |language=en}}</ref> Latere uitgawes verskyn onder die uitgebreide titel ''The Eye of the Needle: Towards Participatory Democracy in South Africa''. Turner ontwikkel in die boek 'n model van deelnemende sosialistiese demokrasie as alternatief vir die politieke en ekonomiese orde van [[apartheid]]-Suid-Afrika. Hy betoog dat die afskaffing van formele rassediskriminasie alleen nie voldoende sou wees om ongelykheid uit te skakel nie, omdat ekonomiese en politieke mag ook herverdeel moes word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 7 – Participatory Democracy for South Africa |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-7-participatory-democracy-south-africa |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Die werk word beskou as een van Turner se belangrikste geskrifte en as 'n invloedryke bydrae tot Suid-Afrikaanse denke oor demokratiese sosialisme, werkersbeheer en politieke deelname.<ref>{{Cite journal |last1=Fluxman |first1=Tony |last2=Vale |first2=Peter |title=Re-Reading Rick Turner in the New South Africa |journal=International Relations |volume=18 |issue=2 |pages=173–189 |date=2004 |doi=10.1177/0047117804042671 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0047117804042671 |language=en}}</ref> == Agtergrond == SPRO-CAS was 'n projek van die [[Christelike Instituut van Suider-Afrika]] en die [[Suid-Afrikaanse Raad van Kerke]]. Die projek het ondersoek ingestel na die maatskaplike, ekonomiese en politieke gevolge van apartheid en na moontlike alternatiewe vir die bestaande bestel. Turner is genooi om 'n [[samelewing]]smodel te ontwikkel wat Christelike waardes ernstig sou opneem en wat met sowel apartheid as ekonomiese uitbuiting onversoenbaar sou wees.<ref>{{Cite web |last=Lichtenstein |first=Alex |title=Rick Turner, Participatory Democracy, and Workers' Control |url=https://iu.tind.io/record/672/files/0820_rick-turner.pdf |format=PDF |publisher=Indiana University |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Die boek is geskryf gedurende 'n tydperk van hernude politieke en intellektuele bedrywigheid in [[Durban]]. Hierdie tydperk, wat met die opkoms van die [[Swartbewussynsbeweging]], nuwe studentebewegings en die Durbanse stakings van 1973 saamgeval het, het later as die “Durban-oomblik” bekend geword. Turner se denke het [[Westerse Marxisme]], [[eksistensialisme]], Christelike humanisme en die idees van die internasionale Nuwe Linkse met die Suid-Afrikaanse werklikheid verbind. == Inhoud en argument == === Utopiese denke === Turner begin die boek met 'n verdediging van wat hy “[[Utopie|utopiese]] denke” noem. Volgens hom aanvaar mense dikwels bestaande instellings en magsverhoudinge asof hulle natuurlik en onveranderlik is. Hy onderskei tussen dit wat absoluut onmoontlik is en dit wat slegs onmoontlik voorkom indien die bestaande omstandighede onveranderd bly.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 1 – The Necessity of Utopian Thinking |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-1-necessity-utopian-thinking |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Sy metode behels dat 'n gewenste samelewing eers volgens bepaalde menslike waardes voorgestel word, voordat die praktiese struikelblokke tot die verwesenliking daarvan oorweeg word. Utopiese denke beteken in hierdie verband nie dat 'n volmaakte samelewing voorspel word nie, maar dat die beperkings van die heersende orde nie vooraf bepaal wat as moontlik beskou mag word nie. === Christelike etiek en kapitalisme === Turner vergelyk die mensbeskouings wat volgens hom aan die [[Christendom]] en [[kapitalisme]] onderliggend is. Hy voer aan dat Christelike beginsels van [[liefde]], menswaardigheid en [[gemeenskap]] onversoenbaar is met 'n ekonomiese stelsel waarin mense hoofsaaklik as produsente, verbruikers of [[Mededinger (ekonomie)|mededinger]]s behandel word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Preface by Richard Turner |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-preface-richard-turner |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Apartheid word in die boek nie bloot as 'n stelsel van rasseklassifikasie beskou nie, maar as 'n politieke en ekonomiese orde waarin wit beheer oor [[grond]], [[arbeid]], [[onderwys]] en politieke instellings ongelykheid in stand gehou het. Turner waarsku daarom dat die beëindiging van wetlike rassediskriminasie nie vanself die onderliggende verdeling van mag en welvaart sou verander nie. === Deelnemende demokrasie en werkersbeheer === Turner se alternatief is 'n gedesentraliseerde vorm van demokratiese sosialisme. Hy voer aan dat demokrasie nie tot verkiesings en verteenwoordigende staatsinstellings beperk behoort te wees nie. Mense behoort ook betekenisvolle beheer uit te oefen oor die instellings waarin hulle werk, leer en woon. Die werkplek staan sentraal in hierdie beskouing. Volgens Turner bring die meeste mense 'n groot deel van hul lewens by die [[werk]] deur, maar het hulle weinig beheer oor die besluite wat hul daaglikse bestaan raak. [[Vakbond]]e kon werknemers beskerm en bestuur se mag beperk, maar Turner het gemeen dat volle deelnemende demokrasie uiteindelik meer omvattende werkersbeheer oor ondernemings sou vereis. Hy onderskei sy model ook van sterk gesentraliseerde staat[[sosialisme]]. Die blote oordrag van ondernemings aan die staat sou volgens hom nie noodwendig tot demokrasie lei nie, aangesien dit 'n groot en ondemokratiese burokrasie kon voortbring. Besluitneming moes sover moontlik na kleiner werkplek- en gemeenskapstrukture afgewentel word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 5 – The Politics of Socialism |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-5-politics-socialism |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> === Onderwys en politieke verandering === Turner behandel onderwys as 'n belangrike deel van politieke bevryding. Onderwys moes mense volgens hom nie bloot voorberei om bestaande rolle in die samelewing te vervul nie, maar hulle in staat stel om krities oor daardie rolle en instellings na te dink. Sy benadering toon ooreenkomste met [[Paulo Freire]] se opvatting van onderwys as 'n praktyk van [[vryheid]].<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 6 – Education for Freedom |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-6-education-freedom |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Turner voer verder aan dat demokratiese bewegings die waardes van die gewenste toekomstige samelewing reeds in hul eie organisasies moes toepas. Organisasies wat 'n demokratiese samelewing wou skep, moes daarom self deelnemend eerder as [[Outoritarisme|outoritêr]] funksioneer. == Publikasie en verbod == Die eerste uitgawe is in 1972 deur SPRO-CAS onder die titel ''The Eye of the Needle: An Essay on Participatory Democracy'' gepubliseer. Voor die boek deur die apartheidsregering verbied is, het SPRO-CAS minstens 3 500 eksemplare versprei, onder meer aan jong vakbondlede en politieke aktiviste. Turner is in Februarie 1973 vir vyf jaar ingevolge die apartheidsregering se veiligheidswetgewing verban. Kort voor die aanvang van die verbanningsbevel het hy 'n naskrif geskryf waarin hy die politieke dinamika van Suid-Afrika en die moontlike weg na 'n deelnemende demokrasie bespreek. Die naskrif was nie deel van die oorspronklike Suid-Afrikaanse uitgawe nie en is later by buitelandse en heruitgawes ingesluit.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 9 – Postscript: South Africa, the Present as History |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-9-postscript-south-africa-present-history |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> 'n Hersiene Amerikaanse uitgawe het in 1978 verskyn. Ravan Press het die boek in 1980 in Suid-Afrika heruitgegee met 'n biografiese inleiding deur Tony Morphet. Seagull Books het in 2015 'n verdere hersiene uitgawe gepubliseer, met Morphet se opstel oor die intellektuele reikwydte van die werk en 'n nuwe voorwoord deur Rosalind C. Morris. <ref>{{Cite book |last=Turner |first=Richard |title=The Eye of the Needle: Towards Participatory Democracy in South Africa |publisher=Seagull Books |location=London |date=2015 |isbn=978-0-85742-237-8 |language=en}}</ref> == Ontvangs en invloed == Met sy verskyning het die boek aansienlike belangstelling en debat in [[Liberalisme|liberale]] en radikale kringe ontlok. Colin Gardner het in 'n resensie van die 1980-uitgawe die werk as uitdagend en gedagteprikkelend beskryf, hoewel hy nie met al Turner se voorstelle saamgestem het nie. <ref>{{Cite journal |last=Gardner |first=Colin |title=Rick Turner's Continuing Challenge |journal=Reality |date=1981 |url=https://sahistory.org.za/sites/default/files/archive-files/remay81.13.pdf |format=PDF |language=en}}</ref> Turner se idees oor deelnemende demokrasie en werkersbeheer het deel geword van die intellektuele omgewing waarin die onafhanklike swart vakbondbeweging gedurende die 1970's ontwikkel het. Sy studente en medewerkers was by werkersopvoeding en die organisering wat op die Durbanse stakings van 1973 gevolg het, betrokke. Sy invloed het nietemin verder as vakbondpolitiek gestrek en het ook betrekking gehad op demokratiese onderwys, gemeenskapsorganisasie en die verhouding tussen die middele en doelwitte van politieke verandering. Latere akademici het Turner se model van demokratiese sosialisme gebruik om die voortbestaan van ongelykheid in Suid-Afrika ná apartheid te ondersoek. Die boek se vyftigste bestaansjaar in 2022 het tot hernude akademiese belangstelling gelei. 'n Versameling opstelle, ''Rick Turner's Politics as the Art of the Impossible'', het in 2024 verskyn en Turner se idees oor ras, werkersbeheer, onderwys, [[geweld]], [[gender]] en utopiese denke krities heroorweeg.<ref>{{Cite book |editor-last1=Eze |editor-first1=Michael Onyebuchi |editor-last2=Hamilton |editor-first2=Lawrence |editor-last3=Piper |editor-first3=Laurence |editor-last4=Van Riet |editor-first4=Gideon |title=Rick Turner's Politics as the Art of the Impossible |publisher=Wits University Press |location=Johannesburg |date=2024 |isbn=978-1-77614-893-6 |language=en}}</ref> Sommige latere beoordelaars meen dat die boek nie 'n volkome oorspronklike politieke teorie ontwikkel nie, maar eerder internasionale radikale idees op 'n samehangende manier met die Suid-Afrikaanse situasie verbind. Kritiek sluit onder meer in dat Turner onvoldoende aandag aan gender gegee het en dat sommige van sy politieke beoordelings, waaronder sy aanvanklike siening van [[Mangosuthu Buthelezi]] en die tuislandstelsel, naïef was. <ref>{{Cite web |title=New book reignites Rick Turner's radical democratic ideas and legacy |url=https://witspress.co.za/page/article-detail/book-review-new-book-reignites-rick-turners-radical-democratic-ideas-and-legacy/ |publisher=Wits University Press |date=2024-10-17 |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> == Sien ook == • [[Rick Turner]] • [[Swartbewussynsbeweging]] == Eksterne skakels == • [https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-rick-turner Die boek en afsonderlike hoofstukke] by South African History Online • [https://rickturner.org/ Rick Turner’s Philosophy], 'n webwerf oor Turner se lewe en denke == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse boeke]] [[Kategorie:Politieke boeke]] [[Kategorie:Politieke filosofie]] [[Kategorie:Demokrasie]] [[Kategorie:Apartheid]] 1zsr523j2wdfmtoc4p9kdulvefdzo8x 2964823 2964822 2026-09-03T15:22:57Z Sobaka 328 /* Agtergrond */ skakel 2964823 wikitext text/x-wiki '''''The Eye of the Needle: An Essay on Participatory Democracy''''' is 'n [[boek]] oor [[politieke filosofie]]] deur die [[Suid-Afrikaanse]] akademikus en anti-apartheidsaktivis [[Rick Turner]]. Dit is in 1972 in [[Johannesburg]] deur die Study Project on Christianity in Apartheid Society (SPRO-CAS) gepubliseer.<ref>{{Cite journal |last=Lichtenstein |first=Alex |title=Rick Turner and South Africa's “Sixties” |journal=WorkingUSA |volume=19 |issue=4 |pages=447–466 |date=2016 |doi=10.1111/wusa.12256 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/wusa.12256 |language=en}}</ref> Latere uitgawes verskyn onder die uitgebreide titel ''The Eye of the Needle: Towards Participatory Democracy in South Africa''. Turner ontwikkel in die boek 'n model van deelnemende sosialistiese demokrasie as alternatief vir die politieke en ekonomiese orde van [[apartheid]]-Suid-Afrika. Hy betoog dat die afskaffing van formele rassediskriminasie alleen nie voldoende sou wees om ongelykheid uit te skakel nie, omdat ekonomiese en politieke mag ook herverdeel moes word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 7 – Participatory Democracy for South Africa |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-7-participatory-democracy-south-africa |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Die werk word beskou as een van Turner se belangrikste geskrifte en as 'n invloedryke bydrae tot Suid-Afrikaanse denke oor demokratiese sosialisme, werkersbeheer en politieke deelname.<ref>{{Cite journal |last1=Fluxman |first1=Tony |last2=Vale |first2=Peter |title=Re-Reading Rick Turner in the New South Africa |journal=International Relations |volume=18 |issue=2 |pages=173–189 |date=2004 |doi=10.1177/0047117804042671 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0047117804042671 |language=en}}</ref> == Agtergrond == SPRO-CAS was 'n projek van die [[Christelike Instituut|Christelike Instituut van Suider-Afrika]] en die [[Suid-Afrikaanse Raad van Kerke]]. Die projek het ondersoek ingestel na die maatskaplike, ekonomiese en politieke gevolge van apartheid en na moontlike alternatiewe vir die bestaande bestel. Turner is genooi om 'n [[samelewing]]smodel te ontwikkel wat Christelike waardes ernstig sou opneem en wat met sowel apartheid as ekonomiese uitbuiting onversoenbaar sou wees.<ref>{{Cite web |last=Lichtenstein |first=Alex |title=Rick Turner, Participatory Democracy, and Workers' Control |url=https://iu.tind.io/record/672/files/0820_rick-turner.pdf |format=PDF |publisher=Indiana University |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Die boek is geskryf gedurende 'n tydperk van hernude politieke en intellektuele bedrywigheid in [[Durban]]. Hierdie tydperk, wat met die opkoms van die [[Swartbewussynsbeweging]], nuwe studentebewegings en die Durbanse stakings van 1973 saamgeval het, het later as die “Durban-oomblik” bekend geword. Turner se denke het [[Westerse Marxisme]], [[eksistensialisme]], Christelike humanisme en die idees van die internasionale Nuwe Linkse met die Suid-Afrikaanse werklikheid verbind. == Inhoud en argument == === Utopiese denke === Turner begin die boek met 'n verdediging van wat hy “[[Utopie|utopiese]] denke” noem. Volgens hom aanvaar mense dikwels bestaande instellings en magsverhoudinge asof hulle natuurlik en onveranderlik is. Hy onderskei tussen dit wat absoluut onmoontlik is en dit wat slegs onmoontlik voorkom indien die bestaande omstandighede onveranderd bly.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 1 – The Necessity of Utopian Thinking |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-1-necessity-utopian-thinking |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Sy metode behels dat 'n gewenste samelewing eers volgens bepaalde menslike waardes voorgestel word, voordat die praktiese struikelblokke tot die verwesenliking daarvan oorweeg word. Utopiese denke beteken in hierdie verband nie dat 'n volmaakte samelewing voorspel word nie, maar dat die beperkings van die heersende orde nie vooraf bepaal wat as moontlik beskou mag word nie. === Christelike etiek en kapitalisme === Turner vergelyk die mensbeskouings wat volgens hom aan die [[Christendom]] en [[kapitalisme]] onderliggend is. Hy voer aan dat Christelike beginsels van [[liefde]], menswaardigheid en [[gemeenskap]] onversoenbaar is met 'n ekonomiese stelsel waarin mense hoofsaaklik as produsente, verbruikers of [[Mededinger (ekonomie)|mededinger]]s behandel word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Preface by Richard Turner |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-preface-richard-turner |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Apartheid word in die boek nie bloot as 'n stelsel van rasseklassifikasie beskou nie, maar as 'n politieke en ekonomiese orde waarin wit beheer oor [[grond]], [[arbeid]], [[onderwys]] en politieke instellings ongelykheid in stand gehou het. Turner waarsku daarom dat die beëindiging van wetlike rassediskriminasie nie vanself die onderliggende verdeling van mag en welvaart sou verander nie. === Deelnemende demokrasie en werkersbeheer === Turner se alternatief is 'n gedesentraliseerde vorm van demokratiese sosialisme. Hy voer aan dat demokrasie nie tot verkiesings en verteenwoordigende staatsinstellings beperk behoort te wees nie. Mense behoort ook betekenisvolle beheer uit te oefen oor die instellings waarin hulle werk, leer en woon. Die werkplek staan sentraal in hierdie beskouing. Volgens Turner bring die meeste mense 'n groot deel van hul lewens by die [[werk]] deur, maar het hulle weinig beheer oor die besluite wat hul daaglikse bestaan raak. [[Vakbond]]e kon werknemers beskerm en bestuur se mag beperk, maar Turner het gemeen dat volle deelnemende demokrasie uiteindelik meer omvattende werkersbeheer oor ondernemings sou vereis. Hy onderskei sy model ook van sterk gesentraliseerde staat[[sosialisme]]. Die blote oordrag van ondernemings aan die staat sou volgens hom nie noodwendig tot demokrasie lei nie, aangesien dit 'n groot en ondemokratiese burokrasie kon voortbring. Besluitneming moes sover moontlik na kleiner werkplek- en gemeenskapstrukture afgewentel word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 5 – The Politics of Socialism |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-5-politics-socialism |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> === Onderwys en politieke verandering === Turner behandel onderwys as 'n belangrike deel van politieke bevryding. Onderwys moes mense volgens hom nie bloot voorberei om bestaande rolle in die samelewing te vervul nie, maar hulle in staat stel om krities oor daardie rolle en instellings na te dink. Sy benadering toon ooreenkomste met [[Paulo Freire]] se opvatting van onderwys as 'n praktyk van [[vryheid]].<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 6 – Education for Freedom |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-6-education-freedom |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Turner voer verder aan dat demokratiese bewegings die waardes van die gewenste toekomstige samelewing reeds in hul eie organisasies moes toepas. Organisasies wat 'n demokratiese samelewing wou skep, moes daarom self deelnemend eerder as [[Outoritarisme|outoritêr]] funksioneer. == Publikasie en verbod == Die eerste uitgawe is in 1972 deur SPRO-CAS onder die titel ''The Eye of the Needle: An Essay on Participatory Democracy'' gepubliseer. Voor die boek deur die apartheidsregering verbied is, het SPRO-CAS minstens 3 500 eksemplare versprei, onder meer aan jong vakbondlede en politieke aktiviste. Turner is in Februarie 1973 vir vyf jaar ingevolge die apartheidsregering se veiligheidswetgewing verban. Kort voor die aanvang van die verbanningsbevel het hy 'n naskrif geskryf waarin hy die politieke dinamika van Suid-Afrika en die moontlike weg na 'n deelnemende demokrasie bespreek. Die naskrif was nie deel van die oorspronklike Suid-Afrikaanse uitgawe nie en is later by buitelandse en heruitgawes ingesluit.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 9 – Postscript: South Africa, the Present as History |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-9-postscript-south-africa-present-history |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> 'n Hersiene Amerikaanse uitgawe het in 1978 verskyn. Ravan Press het die boek in 1980 in Suid-Afrika heruitgegee met 'n biografiese inleiding deur Tony Morphet. Seagull Books het in 2015 'n verdere hersiene uitgawe gepubliseer, met Morphet se opstel oor die intellektuele reikwydte van die werk en 'n nuwe voorwoord deur Rosalind C. Morris. <ref>{{Cite book |last=Turner |first=Richard |title=The Eye of the Needle: Towards Participatory Democracy in South Africa |publisher=Seagull Books |location=London |date=2015 |isbn=978-0-85742-237-8 |language=en}}</ref> == Ontvangs en invloed == Met sy verskyning het die boek aansienlike belangstelling en debat in [[Liberalisme|liberale]] en radikale kringe ontlok. Colin Gardner het in 'n resensie van die 1980-uitgawe die werk as uitdagend en gedagteprikkelend beskryf, hoewel hy nie met al Turner se voorstelle saamgestem het nie. <ref>{{Cite journal |last=Gardner |first=Colin |title=Rick Turner's Continuing Challenge |journal=Reality |date=1981 |url=https://sahistory.org.za/sites/default/files/archive-files/remay81.13.pdf |format=PDF |language=en}}</ref> Turner se idees oor deelnemende demokrasie en werkersbeheer het deel geword van die intellektuele omgewing waarin die onafhanklike swart vakbondbeweging gedurende die 1970's ontwikkel het. Sy studente en medewerkers was by werkersopvoeding en die organisering wat op die Durbanse stakings van 1973 gevolg het, betrokke. Sy invloed het nietemin verder as vakbondpolitiek gestrek en het ook betrekking gehad op demokratiese onderwys, gemeenskapsorganisasie en die verhouding tussen die middele en doelwitte van politieke verandering. Latere akademici het Turner se model van demokratiese sosialisme gebruik om die voortbestaan van ongelykheid in Suid-Afrika ná apartheid te ondersoek. Die boek se vyftigste bestaansjaar in 2022 het tot hernude akademiese belangstelling gelei. 'n Versameling opstelle, ''Rick Turner's Politics as the Art of the Impossible'', het in 2024 verskyn en Turner se idees oor ras, werkersbeheer, onderwys, [[geweld]], [[gender]] en utopiese denke krities heroorweeg.<ref>{{Cite book |editor-last1=Eze |editor-first1=Michael Onyebuchi |editor-last2=Hamilton |editor-first2=Lawrence |editor-last3=Piper |editor-first3=Laurence |editor-last4=Van Riet |editor-first4=Gideon |title=Rick Turner's Politics as the Art of the Impossible |publisher=Wits University Press |location=Johannesburg |date=2024 |isbn=978-1-77614-893-6 |language=en}}</ref> Sommige latere beoordelaars meen dat die boek nie 'n volkome oorspronklike politieke teorie ontwikkel nie, maar eerder internasionale radikale idees op 'n samehangende manier met die Suid-Afrikaanse situasie verbind. Kritiek sluit onder meer in dat Turner onvoldoende aandag aan gender gegee het en dat sommige van sy politieke beoordelings, waaronder sy aanvanklike siening van [[Mangosuthu Buthelezi]] en die tuislandstelsel, naïef was. <ref>{{Cite web |title=New book reignites Rick Turner's radical democratic ideas and legacy |url=https://witspress.co.za/page/article-detail/book-review-new-book-reignites-rick-turners-radical-democratic-ideas-and-legacy/ |publisher=Wits University Press |date=2024-10-17 |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> == Sien ook == • [[Rick Turner]] • [[Swartbewussynsbeweging]] == Eksterne skakels == • [https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-rick-turner Die boek en afsonderlike hoofstukke] by South African History Online • [https://rickturner.org/ Rick Turner’s Philosophy], 'n webwerf oor Turner se lewe en denke == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse boeke]] [[Kategorie:Politieke boeke]] [[Kategorie:Politieke filosofie]] [[Kategorie:Demokrasie]] [[Kategorie:Apartheid]] jvuwp3gnwqdj2kvfd7pv717k1rckgdf 2964824 2964823 2026-09-03T15:24:05Z Sobaka 328 /* Agtergrond */ rooi skakel 2964824 wikitext text/x-wiki '''''The Eye of the Needle: An Essay on Participatory Democracy''''' is 'n [[boek]] oor [[politieke filosofie]]] deur die [[Suid-Afrikaanse]] akademikus en anti-apartheidsaktivis [[Rick Turner]]. Dit is in 1972 in [[Johannesburg]] deur die Study Project on Christianity in Apartheid Society (SPRO-CAS) gepubliseer.<ref>{{Cite journal |last=Lichtenstein |first=Alex |title=Rick Turner and South Africa's “Sixties” |journal=WorkingUSA |volume=19 |issue=4 |pages=447–466 |date=2016 |doi=10.1111/wusa.12256 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/wusa.12256 |language=en}}</ref> Latere uitgawes verskyn onder die uitgebreide titel ''The Eye of the Needle: Towards Participatory Democracy in South Africa''. Turner ontwikkel in die boek 'n model van deelnemende sosialistiese demokrasie as alternatief vir die politieke en ekonomiese orde van [[apartheid]]-Suid-Afrika. Hy betoog dat die afskaffing van formele rassediskriminasie alleen nie voldoende sou wees om ongelykheid uit te skakel nie, omdat ekonomiese en politieke mag ook herverdeel moes word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 7 – Participatory Democracy for South Africa |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-7-participatory-democracy-south-africa |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Die werk word beskou as een van Turner se belangrikste geskrifte en as 'n invloedryke bydrae tot Suid-Afrikaanse denke oor demokratiese sosialisme, werkersbeheer en politieke deelname.<ref>{{Cite journal |last1=Fluxman |first1=Tony |last2=Vale |first2=Peter |title=Re-Reading Rick Turner in the New South Africa |journal=International Relations |volume=18 |issue=2 |pages=173–189 |date=2004 |doi=10.1177/0047117804042671 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0047117804042671 |language=en}}</ref> == Agtergrond == SPRO-CAS was 'n projek van die [[Christelike Instituut|Christelike Instituut van Suider-Afrika]] en die Suid-Afrikaanse Raad van Kerke. Die projek het ondersoek ingestel na die maatskaplike, ekonomiese en politieke gevolge van apartheid en na moontlike alternatiewe vir die bestaande bestel. Turner is genooi om 'n [[samelewing]]smodel te ontwikkel wat Christelike waardes ernstig sou opneem en wat met sowel apartheid as ekonomiese uitbuiting onversoenbaar sou wees.<ref>{{Cite web |last=Lichtenstein |first=Alex |title=Rick Turner, Participatory Democracy, and Workers' Control |url=https://iu.tind.io/record/672/files/0820_rick-turner.pdf |format=PDF |publisher=Indiana University |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Die boek is geskryf gedurende 'n tydperk van hernude politieke en intellektuele bedrywigheid in [[Durban]]. Hierdie tydperk, wat met die opkoms van die [[Swartbewussynsbeweging]], nuwe studentebewegings en die Durbanse stakings van 1973 saamgeval het, het later as die “Durban-oomblik” bekend geword. Turner se denke het [[Westerse Marxisme]], [[eksistensialisme]], Christelike humanisme en die idees van die internasionale Nuwe Linkse met die Suid-Afrikaanse werklikheid verbind. == Inhoud en argument == === Utopiese denke === Turner begin die boek met 'n verdediging van wat hy “[[Utopie|utopiese]] denke” noem. Volgens hom aanvaar mense dikwels bestaande instellings en magsverhoudinge asof hulle natuurlik en onveranderlik is. Hy onderskei tussen dit wat absoluut onmoontlik is en dit wat slegs onmoontlik voorkom indien die bestaande omstandighede onveranderd bly.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 1 – The Necessity of Utopian Thinking |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-1-necessity-utopian-thinking |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Sy metode behels dat 'n gewenste samelewing eers volgens bepaalde menslike waardes voorgestel word, voordat die praktiese struikelblokke tot die verwesenliking daarvan oorweeg word. Utopiese denke beteken in hierdie verband nie dat 'n volmaakte samelewing voorspel word nie, maar dat die beperkings van die heersende orde nie vooraf bepaal wat as moontlik beskou mag word nie. === Christelike etiek en kapitalisme === Turner vergelyk die mensbeskouings wat volgens hom aan die [[Christendom]] en [[kapitalisme]] onderliggend is. Hy voer aan dat Christelike beginsels van [[liefde]], menswaardigheid en [[gemeenskap]] onversoenbaar is met 'n ekonomiese stelsel waarin mense hoofsaaklik as produsente, verbruikers of [[Mededinger (ekonomie)|mededinger]]s behandel word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Preface by Richard Turner |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-preface-richard-turner |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Apartheid word in die boek nie bloot as 'n stelsel van rasseklassifikasie beskou nie, maar as 'n politieke en ekonomiese orde waarin wit beheer oor [[grond]], [[arbeid]], [[onderwys]] en politieke instellings ongelykheid in stand gehou het. Turner waarsku daarom dat die beëindiging van wetlike rassediskriminasie nie vanself die onderliggende verdeling van mag en welvaart sou verander nie. === Deelnemende demokrasie en werkersbeheer === Turner se alternatief is 'n gedesentraliseerde vorm van demokratiese sosialisme. Hy voer aan dat demokrasie nie tot verkiesings en verteenwoordigende staatsinstellings beperk behoort te wees nie. Mense behoort ook betekenisvolle beheer uit te oefen oor die instellings waarin hulle werk, leer en woon. Die werkplek staan sentraal in hierdie beskouing. Volgens Turner bring die meeste mense 'n groot deel van hul lewens by die [[werk]] deur, maar het hulle weinig beheer oor die besluite wat hul daaglikse bestaan raak. [[Vakbond]]e kon werknemers beskerm en bestuur se mag beperk, maar Turner het gemeen dat volle deelnemende demokrasie uiteindelik meer omvattende werkersbeheer oor ondernemings sou vereis. Hy onderskei sy model ook van sterk gesentraliseerde staat[[sosialisme]]. Die blote oordrag van ondernemings aan die staat sou volgens hom nie noodwendig tot demokrasie lei nie, aangesien dit 'n groot en ondemokratiese burokrasie kon voortbring. Besluitneming moes sover moontlik na kleiner werkplek- en gemeenskapstrukture afgewentel word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 5 – The Politics of Socialism |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-5-politics-socialism |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> === Onderwys en politieke verandering === Turner behandel onderwys as 'n belangrike deel van politieke bevryding. Onderwys moes mense volgens hom nie bloot voorberei om bestaande rolle in die samelewing te vervul nie, maar hulle in staat stel om krities oor daardie rolle en instellings na te dink. Sy benadering toon ooreenkomste met [[Paulo Freire]] se opvatting van onderwys as 'n praktyk van [[vryheid]].<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 6 – Education for Freedom |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-6-education-freedom |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Turner voer verder aan dat demokratiese bewegings die waardes van die gewenste toekomstige samelewing reeds in hul eie organisasies moes toepas. Organisasies wat 'n demokratiese samelewing wou skep, moes daarom self deelnemend eerder as [[Outoritarisme|outoritêr]] funksioneer. == Publikasie en verbod == Die eerste uitgawe is in 1972 deur SPRO-CAS onder die titel ''The Eye of the Needle: An Essay on Participatory Democracy'' gepubliseer. Voor die boek deur die apartheidsregering verbied is, het SPRO-CAS minstens 3 500 eksemplare versprei, onder meer aan jong vakbondlede en politieke aktiviste. Turner is in Februarie 1973 vir vyf jaar ingevolge die apartheidsregering se veiligheidswetgewing verban. Kort voor die aanvang van die verbanningsbevel het hy 'n naskrif geskryf waarin hy die politieke dinamika van Suid-Afrika en die moontlike weg na 'n deelnemende demokrasie bespreek. Die naskrif was nie deel van die oorspronklike Suid-Afrikaanse uitgawe nie en is later by buitelandse en heruitgawes ingesluit.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 9 – Postscript: South Africa, the Present as History |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-9-postscript-south-africa-present-history |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> 'n Hersiene Amerikaanse uitgawe het in 1978 verskyn. Ravan Press het die boek in 1980 in Suid-Afrika heruitgegee met 'n biografiese inleiding deur Tony Morphet. Seagull Books het in 2015 'n verdere hersiene uitgawe gepubliseer, met Morphet se opstel oor die intellektuele reikwydte van die werk en 'n nuwe voorwoord deur Rosalind C. Morris. <ref>{{Cite book |last=Turner |first=Richard |title=The Eye of the Needle: Towards Participatory Democracy in South Africa |publisher=Seagull Books |location=London |date=2015 |isbn=978-0-85742-237-8 |language=en}}</ref> == Ontvangs en invloed == Met sy verskyning het die boek aansienlike belangstelling en debat in [[Liberalisme|liberale]] en radikale kringe ontlok. Colin Gardner het in 'n resensie van die 1980-uitgawe die werk as uitdagend en gedagteprikkelend beskryf, hoewel hy nie met al Turner se voorstelle saamgestem het nie. <ref>{{Cite journal |last=Gardner |first=Colin |title=Rick Turner's Continuing Challenge |journal=Reality |date=1981 |url=https://sahistory.org.za/sites/default/files/archive-files/remay81.13.pdf |format=PDF |language=en}}</ref> Turner se idees oor deelnemende demokrasie en werkersbeheer het deel geword van die intellektuele omgewing waarin die onafhanklike swart vakbondbeweging gedurende die 1970's ontwikkel het. Sy studente en medewerkers was by werkersopvoeding en die organisering wat op die Durbanse stakings van 1973 gevolg het, betrokke. Sy invloed het nietemin verder as vakbondpolitiek gestrek en het ook betrekking gehad op demokratiese onderwys, gemeenskapsorganisasie en die verhouding tussen die middele en doelwitte van politieke verandering. Latere akademici het Turner se model van demokratiese sosialisme gebruik om die voortbestaan van ongelykheid in Suid-Afrika ná apartheid te ondersoek. Die boek se vyftigste bestaansjaar in 2022 het tot hernude akademiese belangstelling gelei. 'n Versameling opstelle, ''Rick Turner's Politics as the Art of the Impossible'', het in 2024 verskyn en Turner se idees oor ras, werkersbeheer, onderwys, [[geweld]], [[gender]] en utopiese denke krities heroorweeg.<ref>{{Cite book |editor-last1=Eze |editor-first1=Michael Onyebuchi |editor-last2=Hamilton |editor-first2=Lawrence |editor-last3=Piper |editor-first3=Laurence |editor-last4=Van Riet |editor-first4=Gideon |title=Rick Turner's Politics as the Art of the Impossible |publisher=Wits University Press |location=Johannesburg |date=2024 |isbn=978-1-77614-893-6 |language=en}}</ref> Sommige latere beoordelaars meen dat die boek nie 'n volkome oorspronklike politieke teorie ontwikkel nie, maar eerder internasionale radikale idees op 'n samehangende manier met die Suid-Afrikaanse situasie verbind. Kritiek sluit onder meer in dat Turner onvoldoende aandag aan gender gegee het en dat sommige van sy politieke beoordelings, waaronder sy aanvanklike siening van [[Mangosuthu Buthelezi]] en die tuislandstelsel, naïef was. <ref>{{Cite web |title=New book reignites Rick Turner's radical democratic ideas and legacy |url=https://witspress.co.za/page/article-detail/book-review-new-book-reignites-rick-turners-radical-democratic-ideas-and-legacy/ |publisher=Wits University Press |date=2024-10-17 |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> == Sien ook == • [[Rick Turner]] • [[Swartbewussynsbeweging]] == Eksterne skakels == • [https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-rick-turner Die boek en afsonderlike hoofstukke] by South African History Online • [https://rickturner.org/ Rick Turner’s Philosophy], 'n webwerf oor Turner se lewe en denke == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse boeke]] [[Kategorie:Politieke boeke]] [[Kategorie:Politieke filosofie]] [[Kategorie:Demokrasie]] [[Kategorie:Apartheid]] oobbtpojlexy84e39aeaechdkl5e0ok 2964827 2964824 2026-09-03T15:32:43Z Sobaka 328 /* Agtergrond */ regstelling 2964827 wikitext text/x-wiki '''''The Eye of the Needle: An Essay on Participatory Democracy''''' is 'n [[boek]] oor [[politieke filosofie]]] deur die [[Suid-Afrikaanse]] akademikus en anti-apartheidsaktivis [[Rick Turner]]. Dit is in 1972 in [[Johannesburg]] deur die Study Project on Christianity in Apartheid Society (SPRO-CAS) gepubliseer.<ref>{{Cite journal |last=Lichtenstein |first=Alex |title=Rick Turner and South Africa's “Sixties” |journal=WorkingUSA |volume=19 |issue=4 |pages=447–466 |date=2016 |doi=10.1111/wusa.12256 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/wusa.12256 |language=en}}</ref> Latere uitgawes verskyn onder die uitgebreide titel ''The Eye of the Needle: Towards Participatory Democracy in South Africa''. Turner ontwikkel in die boek 'n model van deelnemende sosialistiese demokrasie as alternatief vir die politieke en ekonomiese orde van [[apartheid]]-Suid-Afrika. Hy betoog dat die afskaffing van formele rassediskriminasie alleen nie voldoende sou wees om ongelykheid uit te skakel nie, omdat ekonomiese en politieke mag ook herverdeel moes word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 7 – Participatory Democracy for South Africa |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-7-participatory-democracy-south-africa |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Die werk word beskou as een van Turner se belangrikste geskrifte en as 'n invloedryke bydrae tot Suid-Afrikaanse denke oor demokratiese sosialisme, werkersbeheer en politieke deelname.<ref>{{Cite journal |last1=Fluxman |first1=Tony |last2=Vale |first2=Peter |title=Re-Reading Rick Turner in the New South Africa |journal=International Relations |volume=18 |issue=2 |pages=173–189 |date=2004 |doi=10.1177/0047117804042671 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0047117804042671 |language=en}}</ref> == Agtergrond == SPRO-CAS was 'n projek van die [[Christelike Instituut|Christelike Instituut van Suider-Afrika]] en die Suid-Afrikaanse Raad van Kerke. Die projek het ondersoek ingestel na die maatskaplike, ekonomiese en politieke gevolge van apartheid en na moontlike alternatiewe vir die bestaande bestel. Turner is genooi om 'n [[samelewing]]smodel te ontwikkel wat Christelike waardes ernstig sou opneem en wat met sowel apartheid as ekonomiese uitbuiting onversoenbaar sou wees.<ref>{{Cite web |last=Lichtenstein |first=Alex |title=Rick Turner, Participatory Democracy, and Workers' Control |url=https://scholarworks.iu.edu/dspace/items/1f43f1ca-04a5-4c8f-8188-084e48fa61ae |publisher=Indiana University |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Die boek is geskryf gedurende 'n tydperk van hernude politieke en intellektuele bedrywigheid in [[Durban]]. Hierdie tydperk, wat met die opkoms van die [[Swartbewussynsbeweging]], nuwe studentebewegings en die Durbanse stakings van 1973 saamgeval het, het later as die “Durban-oomblik” bekend geword. Turner se denke het [[Westerse Marxisme]], [[eksistensialisme]], Christelike humanisme en die idees van die internasionale Nuwe Linkse met die Suid-Afrikaanse werklikheid verbind. == Inhoud en argument == === Utopiese denke === Turner begin die boek met 'n verdediging van wat hy “[[Utopie|utopiese]] denke” noem. Volgens hom aanvaar mense dikwels bestaande instellings en magsverhoudinge asof hulle natuurlik en onveranderlik is. Hy onderskei tussen dit wat absoluut onmoontlik is en dit wat slegs onmoontlik voorkom indien die bestaande omstandighede onveranderd bly.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 1 – The Necessity of Utopian Thinking |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-1-necessity-utopian-thinking |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Sy metode behels dat 'n gewenste samelewing eers volgens bepaalde menslike waardes voorgestel word, voordat die praktiese struikelblokke tot die verwesenliking daarvan oorweeg word. Utopiese denke beteken in hierdie verband nie dat 'n volmaakte samelewing voorspel word nie, maar dat die beperkings van die heersende orde nie vooraf bepaal wat as moontlik beskou mag word nie. === Christelike etiek en kapitalisme === Turner vergelyk die mensbeskouings wat volgens hom aan die [[Christendom]] en [[kapitalisme]] onderliggend is. Hy voer aan dat Christelike beginsels van [[liefde]], menswaardigheid en [[gemeenskap]] onversoenbaar is met 'n ekonomiese stelsel waarin mense hoofsaaklik as produsente, verbruikers of [[Mededinger (ekonomie)|mededinger]]s behandel word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Preface by Richard Turner |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-preface-richard-turner |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Apartheid word in die boek nie bloot as 'n stelsel van rasseklassifikasie beskou nie, maar as 'n politieke en ekonomiese orde waarin wit beheer oor [[grond]], [[arbeid]], [[onderwys]] en politieke instellings ongelykheid in stand gehou het. Turner waarsku daarom dat die beëindiging van wetlike rassediskriminasie nie vanself die onderliggende verdeling van mag en welvaart sou verander nie. === Deelnemende demokrasie en werkersbeheer === Turner se alternatief is 'n gedesentraliseerde vorm van demokratiese sosialisme. Hy voer aan dat demokrasie nie tot verkiesings en verteenwoordigende staatsinstellings beperk behoort te wees nie. Mense behoort ook betekenisvolle beheer uit te oefen oor die instellings waarin hulle werk, leer en woon. Die werkplek staan sentraal in hierdie beskouing. Volgens Turner bring die meeste mense 'n groot deel van hul lewens by die [[werk]] deur, maar het hulle weinig beheer oor die besluite wat hul daaglikse bestaan raak. [[Vakbond]]e kon werknemers beskerm en bestuur se mag beperk, maar Turner het gemeen dat volle deelnemende demokrasie uiteindelik meer omvattende werkersbeheer oor ondernemings sou vereis. Hy onderskei sy model ook van sterk gesentraliseerde staat[[sosialisme]]. Die blote oordrag van ondernemings aan die staat sou volgens hom nie noodwendig tot demokrasie lei nie, aangesien dit 'n groot en ondemokratiese burokrasie kon voortbring. Besluitneming moes sover moontlik na kleiner werkplek- en gemeenskapstrukture afgewentel word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 5 – The Politics of Socialism |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-5-politics-socialism |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> === Onderwys en politieke verandering === Turner behandel onderwys as 'n belangrike deel van politieke bevryding. Onderwys moes mense volgens hom nie bloot voorberei om bestaande rolle in die samelewing te vervul nie, maar hulle in staat stel om krities oor daardie rolle en instellings na te dink. Sy benadering toon ooreenkomste met [[Paulo Freire]] se opvatting van onderwys as 'n praktyk van [[vryheid]].<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 6 – Education for Freedom |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-6-education-freedom |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Turner voer verder aan dat demokratiese bewegings die waardes van die gewenste toekomstige samelewing reeds in hul eie organisasies moes toepas. Organisasies wat 'n demokratiese samelewing wou skep, moes daarom self deelnemend eerder as [[Outoritarisme|outoritêr]] funksioneer. == Publikasie en verbod == Die eerste uitgawe is in 1972 deur SPRO-CAS onder die titel ''The Eye of the Needle: An Essay on Participatory Democracy'' gepubliseer. Voor die boek deur die apartheidsregering verbied is, het SPRO-CAS minstens 3 500 eksemplare versprei, onder meer aan jong vakbondlede en politieke aktiviste. Turner is in Februarie 1973 vir vyf jaar ingevolge die apartheidsregering se veiligheidswetgewing verban. Kort voor die aanvang van die verbanningsbevel het hy 'n naskrif geskryf waarin hy die politieke dinamika van Suid-Afrika en die moontlike weg na 'n deelnemende demokrasie bespreek. Die naskrif was nie deel van die oorspronklike Suid-Afrikaanse uitgawe nie en is later by buitelandse en heruitgawes ingesluit.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 9 – Postscript: South Africa, the Present as History |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-9-postscript-south-africa-present-history |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> 'n Hersiene Amerikaanse uitgawe het in 1978 verskyn. Ravan Press het die boek in 1980 in Suid-Afrika heruitgegee met 'n biografiese inleiding deur Tony Morphet. Seagull Books het in 2015 'n verdere hersiene uitgawe gepubliseer, met Morphet se opstel oor die intellektuele reikwydte van die werk en 'n nuwe voorwoord deur Rosalind C. Morris. <ref>{{Cite book |last=Turner |first=Richard |title=The Eye of the Needle: Towards Participatory Democracy in South Africa |publisher=Seagull Books |location=London |date=2015 |isbn=978-0-85742-237-8 |language=en}}</ref> == Ontvangs en invloed == Met sy verskyning het die boek aansienlike belangstelling en debat in [[Liberalisme|liberale]] en radikale kringe ontlok. Colin Gardner het in 'n resensie van die 1980-uitgawe die werk as uitdagend en gedagteprikkelend beskryf, hoewel hy nie met al Turner se voorstelle saamgestem het nie. <ref>{{Cite journal |last=Gardner |first=Colin |title=Rick Turner's Continuing Challenge |journal=Reality |date=1981 |url=https://sahistory.org.za/sites/default/files/archive-files/remay81.13.pdf |format=PDF |language=en}}</ref> Turner se idees oor deelnemende demokrasie en werkersbeheer het deel geword van die intellektuele omgewing waarin die onafhanklike swart vakbondbeweging gedurende die 1970's ontwikkel het. Sy studente en medewerkers was by werkersopvoeding en die organisering wat op die Durbanse stakings van 1973 gevolg het, betrokke. Sy invloed het nietemin verder as vakbondpolitiek gestrek en het ook betrekking gehad op demokratiese onderwys, gemeenskapsorganisasie en die verhouding tussen die middele en doelwitte van politieke verandering. Latere akademici het Turner se model van demokratiese sosialisme gebruik om die voortbestaan van ongelykheid in Suid-Afrika ná apartheid te ondersoek. Die boek se vyftigste bestaansjaar in 2022 het tot hernude akademiese belangstelling gelei. 'n Versameling opstelle, ''Rick Turner's Politics as the Art of the Impossible'', het in 2024 verskyn en Turner se idees oor ras, werkersbeheer, onderwys, [[geweld]], [[gender]] en utopiese denke krities heroorweeg.<ref>{{Cite book |editor-last1=Eze |editor-first1=Michael Onyebuchi |editor-last2=Hamilton |editor-first2=Lawrence |editor-last3=Piper |editor-first3=Laurence |editor-last4=Van Riet |editor-first4=Gideon |title=Rick Turner's Politics as the Art of the Impossible |publisher=Wits University Press |location=Johannesburg |date=2024 |isbn=978-1-77614-893-6 |language=en}}</ref> Sommige latere beoordelaars meen dat die boek nie 'n volkome oorspronklike politieke teorie ontwikkel nie, maar eerder internasionale radikale idees op 'n samehangende manier met die Suid-Afrikaanse situasie verbind. Kritiek sluit onder meer in dat Turner onvoldoende aandag aan gender gegee het en dat sommige van sy politieke beoordelings, waaronder sy aanvanklike siening van [[Mangosuthu Buthelezi]] en die tuislandstelsel, naïef was. <ref>{{Cite web |title=New book reignites Rick Turner's radical democratic ideas and legacy |url=https://witspress.co.za/page/article-detail/book-review-new-book-reignites-rick-turners-radical-democratic-ideas-and-legacy/ |publisher=Wits University Press |date=2024-10-17 |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> == Sien ook == • [[Rick Turner]] • [[Swartbewussynsbeweging]] == Eksterne skakels == • [https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-rick-turner Die boek en afsonderlike hoofstukke] by South African History Online • [https://rickturner.org/ Rick Turner’s Philosophy], 'n webwerf oor Turner se lewe en denke == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse boeke]] [[Kategorie:Politieke boeke]] [[Kategorie:Politieke filosofie]] [[Kategorie:Demokrasie]] [[Kategorie:Apartheid]] c7gbgqz0h42h809xrfkvxi8d3gtgnrv 2964828 2964827 2026-09-03T15:34:13Z Sobaka 328 /* Ontvangs en invloed */ skakel 2964828 wikitext text/x-wiki '''''The Eye of the Needle: An Essay on Participatory Democracy''''' is 'n [[boek]] oor [[politieke filosofie]]] deur die [[Suid-Afrikaanse]] akademikus en anti-apartheidsaktivis [[Rick Turner]]. Dit is in 1972 in [[Johannesburg]] deur die Study Project on Christianity in Apartheid Society (SPRO-CAS) gepubliseer.<ref>{{Cite journal |last=Lichtenstein |first=Alex |title=Rick Turner and South Africa's “Sixties” |journal=WorkingUSA |volume=19 |issue=4 |pages=447–466 |date=2016 |doi=10.1111/wusa.12256 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/wusa.12256 |language=en}}</ref> Latere uitgawes verskyn onder die uitgebreide titel ''The Eye of the Needle: Towards Participatory Democracy in South Africa''. Turner ontwikkel in die boek 'n model van deelnemende sosialistiese demokrasie as alternatief vir die politieke en ekonomiese orde van [[apartheid]]-Suid-Afrika. Hy betoog dat die afskaffing van formele rassediskriminasie alleen nie voldoende sou wees om ongelykheid uit te skakel nie, omdat ekonomiese en politieke mag ook herverdeel moes word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 7 – Participatory Democracy for South Africa |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-7-participatory-democracy-south-africa |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Die werk word beskou as een van Turner se belangrikste geskrifte en as 'n invloedryke bydrae tot Suid-Afrikaanse denke oor demokratiese sosialisme, werkersbeheer en politieke deelname.<ref>{{Cite journal |last1=Fluxman |first1=Tony |last2=Vale |first2=Peter |title=Re-Reading Rick Turner in the New South Africa |journal=International Relations |volume=18 |issue=2 |pages=173–189 |date=2004 |doi=10.1177/0047117804042671 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0047117804042671 |language=en}}</ref> == Agtergrond == SPRO-CAS was 'n projek van die [[Christelike Instituut|Christelike Instituut van Suider-Afrika]] en die Suid-Afrikaanse Raad van Kerke. Die projek het ondersoek ingestel na die maatskaplike, ekonomiese en politieke gevolge van apartheid en na moontlike alternatiewe vir die bestaande bestel. Turner is genooi om 'n [[samelewing]]smodel te ontwikkel wat Christelike waardes ernstig sou opneem en wat met sowel apartheid as ekonomiese uitbuiting onversoenbaar sou wees.<ref>{{Cite web |last=Lichtenstein |first=Alex |title=Rick Turner, Participatory Democracy, and Workers' Control |url=https://scholarworks.iu.edu/dspace/items/1f43f1ca-04a5-4c8f-8188-084e48fa61ae |publisher=Indiana University |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Die boek is geskryf gedurende 'n tydperk van hernude politieke en intellektuele bedrywigheid in [[Durban]]. Hierdie tydperk, wat met die opkoms van die [[Swartbewussynsbeweging]], nuwe studentebewegings en die Durbanse stakings van 1973 saamgeval het, het later as die “Durban-oomblik” bekend geword. Turner se denke het [[Westerse Marxisme]], [[eksistensialisme]], Christelike humanisme en die idees van die internasionale Nuwe Linkse met die Suid-Afrikaanse werklikheid verbind. == Inhoud en argument == === Utopiese denke === Turner begin die boek met 'n verdediging van wat hy “[[Utopie|utopiese]] denke” noem. Volgens hom aanvaar mense dikwels bestaande instellings en magsverhoudinge asof hulle natuurlik en onveranderlik is. Hy onderskei tussen dit wat absoluut onmoontlik is en dit wat slegs onmoontlik voorkom indien die bestaande omstandighede onveranderd bly.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 1 – The Necessity of Utopian Thinking |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-1-necessity-utopian-thinking |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Sy metode behels dat 'n gewenste samelewing eers volgens bepaalde menslike waardes voorgestel word, voordat die praktiese struikelblokke tot die verwesenliking daarvan oorweeg word. Utopiese denke beteken in hierdie verband nie dat 'n volmaakte samelewing voorspel word nie, maar dat die beperkings van die heersende orde nie vooraf bepaal wat as moontlik beskou mag word nie. === Christelike etiek en kapitalisme === Turner vergelyk die mensbeskouings wat volgens hom aan die [[Christendom]] en [[kapitalisme]] onderliggend is. Hy voer aan dat Christelike beginsels van [[liefde]], menswaardigheid en [[gemeenskap]] onversoenbaar is met 'n ekonomiese stelsel waarin mense hoofsaaklik as produsente, verbruikers of [[Mededinger (ekonomie)|mededinger]]s behandel word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Preface by Richard Turner |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-preface-richard-turner |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Apartheid word in die boek nie bloot as 'n stelsel van rasseklassifikasie beskou nie, maar as 'n politieke en ekonomiese orde waarin wit beheer oor [[grond]], [[arbeid]], [[onderwys]] en politieke instellings ongelykheid in stand gehou het. Turner waarsku daarom dat die beëindiging van wetlike rassediskriminasie nie vanself die onderliggende verdeling van mag en welvaart sou verander nie. === Deelnemende demokrasie en werkersbeheer === Turner se alternatief is 'n gedesentraliseerde vorm van demokratiese sosialisme. Hy voer aan dat demokrasie nie tot verkiesings en verteenwoordigende staatsinstellings beperk behoort te wees nie. Mense behoort ook betekenisvolle beheer uit te oefen oor die instellings waarin hulle werk, leer en woon. Die werkplek staan sentraal in hierdie beskouing. Volgens Turner bring die meeste mense 'n groot deel van hul lewens by die [[werk]] deur, maar het hulle weinig beheer oor die besluite wat hul daaglikse bestaan raak. [[Vakbond]]e kon werknemers beskerm en bestuur se mag beperk, maar Turner het gemeen dat volle deelnemende demokrasie uiteindelik meer omvattende werkersbeheer oor ondernemings sou vereis. Hy onderskei sy model ook van sterk gesentraliseerde staat[[sosialisme]]. Die blote oordrag van ondernemings aan die staat sou volgens hom nie noodwendig tot demokrasie lei nie, aangesien dit 'n groot en ondemokratiese burokrasie kon voortbring. Besluitneming moes sover moontlik na kleiner werkplek- en gemeenskapstrukture afgewentel word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 5 – The Politics of Socialism |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-5-politics-socialism |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> === Onderwys en politieke verandering === Turner behandel onderwys as 'n belangrike deel van politieke bevryding. Onderwys moes mense volgens hom nie bloot voorberei om bestaande rolle in die samelewing te vervul nie, maar hulle in staat stel om krities oor daardie rolle en instellings na te dink. Sy benadering toon ooreenkomste met [[Paulo Freire]] se opvatting van onderwys as 'n praktyk van [[vryheid]].<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 6 – Education for Freedom |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-6-education-freedom |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Turner voer verder aan dat demokratiese bewegings die waardes van die gewenste toekomstige samelewing reeds in hul eie organisasies moes toepas. Organisasies wat 'n demokratiese samelewing wou skep, moes daarom self deelnemend eerder as [[Outoritarisme|outoritêr]] funksioneer. == Publikasie en verbod == Die eerste uitgawe is in 1972 deur SPRO-CAS onder die titel ''The Eye of the Needle: An Essay on Participatory Democracy'' gepubliseer. Voor die boek deur die apartheidsregering verbied is, het SPRO-CAS minstens 3 500 eksemplare versprei, onder meer aan jong vakbondlede en politieke aktiviste. Turner is in Februarie 1973 vir vyf jaar ingevolge die apartheidsregering se veiligheidswetgewing verban. Kort voor die aanvang van die verbanningsbevel het hy 'n naskrif geskryf waarin hy die politieke dinamika van Suid-Afrika en die moontlike weg na 'n deelnemende demokrasie bespreek. Die naskrif was nie deel van die oorspronklike Suid-Afrikaanse uitgawe nie en is later by buitelandse en heruitgawes ingesluit.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 9 – Postscript: South Africa, the Present as History |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-9-postscript-south-africa-present-history |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> 'n Hersiene Amerikaanse uitgawe het in 1978 verskyn. Ravan Press het die boek in 1980 in Suid-Afrika heruitgegee met 'n biografiese inleiding deur Tony Morphet. Seagull Books het in 2015 'n verdere hersiene uitgawe gepubliseer, met Morphet se opstel oor die intellektuele reikwydte van die werk en 'n nuwe voorwoord deur Rosalind C. Morris. <ref>{{Cite book |last=Turner |first=Richard |title=The Eye of the Needle: Towards Participatory Democracy in South Africa |publisher=Seagull Books |location=London |date=2015 |isbn=978-0-85742-237-8 |language=en}}</ref> == Ontvangs en invloed == Met sy verskyning het die boek aansienlike belangstelling en debat in [[Liberalisme|liberale]] en radikale kringe ontlok. Colin Gardner het in 'n resensie van die 1980-uitgawe die werk as uitdagend en gedagteprikkelend beskryf, hoewel hy nie met al Turner se voorstelle saamgestem het nie. <ref>{{Cite journal |last=Gardner |first=Colin |title=Rick Turner's Continuing Challenge |journal=Reality |date=1981 |url=https://sahistory.org.za/sites/default/files/archive-files/remay81.13.pdf |format=PDF |language=en}}</ref> Turner se idees oor deelnemende demokrasie en werkersbeheer het deel geword van die intellektuele omgewing waarin die onafhanklike swart vakbondbeweging gedurende die 1970's ontwikkel het. Sy studente en medewerkers was by werkersopvoeding en die organisering wat op die Durbanse stakings van 1973 gevolg het, betrokke. Sy invloed het nietemin verder as vakbondpolitiek gestrek en het ook betrekking gehad op demokratiese onderwys, gemeenskapsorganisasie en die verhouding tussen die middele en doelwitte van politieke verandering. Latere akademici het Turner se model van demokratiese sosialisme gebruik om die voortbestaan van ongelykheid in Suid-Afrika ná apartheid te ondersoek. Die boek se vyftigste bestaansjaar in 2022 het tot hernude akademiese belangstelling gelei. 'n Versameling opstelle, ''Rick Turner's Politics as the Art of the Impossible'', het in 2024 verskyn en Turner se idees oor ras, werkersbeheer, onderwys, [[geweld]], [[gender]] en utopiese denke krities heroorweeg.<ref>{{Cite book |editor-last1=Eze |editor-first1=Michael Onyebuchi |editor-last2=Hamilton |editor-first2=Lawrence |editor-last3=Piper |editor-first3=Laurence |editor-last4=Van Riet |editor-first4=Gideon |title=Rick Turner's Politics as the Art of the Impossible |publisher=Wits University Press |location=Johannesburg |date=2024 |isbn=978-1-77614-893-6|https://www.amazon.co.za/Rick-Turners-Politics-Art-Impossible/dp/1776148932|language=en}}</ref> Sommige latere beoordelaars meen dat die boek nie 'n volkome oorspronklike politieke teorie ontwikkel nie, maar eerder internasionale radikale idees op 'n samehangende manier met die Suid-Afrikaanse situasie verbind. Kritiek sluit onder meer in dat Turner onvoldoende aandag aan gender gegee het en dat sommige van sy politieke beoordelings, waaronder sy aanvanklike siening van [[Mangosuthu Buthelezi]] en die tuislandstelsel, naïef was. <ref>{{Cite web |title=New book reignites Rick Turner's radical democratic ideas and legacy |url=https://witspress.co.za/page/article-detail/book-review-new-book-reignites-rick-turners-radical-democratic-ideas-and-legacy/ |publisher=Wits University Press |date=2024-10-17 |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> == Sien ook == • [[Rick Turner]] • [[Swartbewussynsbeweging]] == Eksterne skakels == • [https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-rick-turner Die boek en afsonderlike hoofstukke] by South African History Online • [https://rickturner.org/ Rick Turner’s Philosophy], 'n webwerf oor Turner se lewe en denke == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse boeke]] [[Kategorie:Politieke boeke]] [[Kategorie:Politieke filosofie]] [[Kategorie:Demokrasie]] [[Kategorie:Apartheid]] s2cpa6qat9tkl2vr4s1ebcmes84la43 2964829 2964828 2026-09-03T15:34:48Z Sobaka 328 /* Eksterne skakels */ opruim 2964829 wikitext text/x-wiki '''''The Eye of the Needle: An Essay on Participatory Democracy''''' is 'n [[boek]] oor [[politieke filosofie]]] deur die [[Suid-Afrikaanse]] akademikus en anti-apartheidsaktivis [[Rick Turner]]. Dit is in 1972 in [[Johannesburg]] deur die Study Project on Christianity in Apartheid Society (SPRO-CAS) gepubliseer.<ref>{{Cite journal |last=Lichtenstein |first=Alex |title=Rick Turner and South Africa's “Sixties” |journal=WorkingUSA |volume=19 |issue=4 |pages=447–466 |date=2016 |doi=10.1111/wusa.12256 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/wusa.12256 |language=en}}</ref> Latere uitgawes verskyn onder die uitgebreide titel ''The Eye of the Needle: Towards Participatory Democracy in South Africa''. Turner ontwikkel in die boek 'n model van deelnemende sosialistiese demokrasie as alternatief vir die politieke en ekonomiese orde van [[apartheid]]-Suid-Afrika. Hy betoog dat die afskaffing van formele rassediskriminasie alleen nie voldoende sou wees om ongelykheid uit te skakel nie, omdat ekonomiese en politieke mag ook herverdeel moes word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 7 – Participatory Democracy for South Africa |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-7-participatory-democracy-south-africa |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Die werk word beskou as een van Turner se belangrikste geskrifte en as 'n invloedryke bydrae tot Suid-Afrikaanse denke oor demokratiese sosialisme, werkersbeheer en politieke deelname.<ref>{{Cite journal |last1=Fluxman |first1=Tony |last2=Vale |first2=Peter |title=Re-Reading Rick Turner in the New South Africa |journal=International Relations |volume=18 |issue=2 |pages=173–189 |date=2004 |doi=10.1177/0047117804042671 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0047117804042671 |language=en}}</ref> == Agtergrond == SPRO-CAS was 'n projek van die [[Christelike Instituut|Christelike Instituut van Suider-Afrika]] en die Suid-Afrikaanse Raad van Kerke. Die projek het ondersoek ingestel na die maatskaplike, ekonomiese en politieke gevolge van apartheid en na moontlike alternatiewe vir die bestaande bestel. Turner is genooi om 'n [[samelewing]]smodel te ontwikkel wat Christelike waardes ernstig sou opneem en wat met sowel apartheid as ekonomiese uitbuiting onversoenbaar sou wees.<ref>{{Cite web |last=Lichtenstein |first=Alex |title=Rick Turner, Participatory Democracy, and Workers' Control |url=https://scholarworks.iu.edu/dspace/items/1f43f1ca-04a5-4c8f-8188-084e48fa61ae |publisher=Indiana University |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Die boek is geskryf gedurende 'n tydperk van hernude politieke en intellektuele bedrywigheid in [[Durban]]. Hierdie tydperk, wat met die opkoms van die [[Swartbewussynsbeweging]], nuwe studentebewegings en die Durbanse stakings van 1973 saamgeval het, het later as die “Durban-oomblik” bekend geword. Turner se denke het [[Westerse Marxisme]], [[eksistensialisme]], Christelike humanisme en die idees van die internasionale Nuwe Linkse met die Suid-Afrikaanse werklikheid verbind. == Inhoud en argument == === Utopiese denke === Turner begin die boek met 'n verdediging van wat hy “[[Utopie|utopiese]] denke” noem. Volgens hom aanvaar mense dikwels bestaande instellings en magsverhoudinge asof hulle natuurlik en onveranderlik is. Hy onderskei tussen dit wat absoluut onmoontlik is en dit wat slegs onmoontlik voorkom indien die bestaande omstandighede onveranderd bly.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 1 – The Necessity of Utopian Thinking |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-1-necessity-utopian-thinking |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Sy metode behels dat 'n gewenste samelewing eers volgens bepaalde menslike waardes voorgestel word, voordat die praktiese struikelblokke tot die verwesenliking daarvan oorweeg word. Utopiese denke beteken in hierdie verband nie dat 'n volmaakte samelewing voorspel word nie, maar dat die beperkings van die heersende orde nie vooraf bepaal wat as moontlik beskou mag word nie. === Christelike etiek en kapitalisme === Turner vergelyk die mensbeskouings wat volgens hom aan die [[Christendom]] en [[kapitalisme]] onderliggend is. Hy voer aan dat Christelike beginsels van [[liefde]], menswaardigheid en [[gemeenskap]] onversoenbaar is met 'n ekonomiese stelsel waarin mense hoofsaaklik as produsente, verbruikers of [[Mededinger (ekonomie)|mededinger]]s behandel word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Preface by Richard Turner |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-preface-richard-turner |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Apartheid word in die boek nie bloot as 'n stelsel van rasseklassifikasie beskou nie, maar as 'n politieke en ekonomiese orde waarin wit beheer oor [[grond]], [[arbeid]], [[onderwys]] en politieke instellings ongelykheid in stand gehou het. Turner waarsku daarom dat die beëindiging van wetlike rassediskriminasie nie vanself die onderliggende verdeling van mag en welvaart sou verander nie. === Deelnemende demokrasie en werkersbeheer === Turner se alternatief is 'n gedesentraliseerde vorm van demokratiese sosialisme. Hy voer aan dat demokrasie nie tot verkiesings en verteenwoordigende staatsinstellings beperk behoort te wees nie. Mense behoort ook betekenisvolle beheer uit te oefen oor die instellings waarin hulle werk, leer en woon. Die werkplek staan sentraal in hierdie beskouing. Volgens Turner bring die meeste mense 'n groot deel van hul lewens by die [[werk]] deur, maar het hulle weinig beheer oor die besluite wat hul daaglikse bestaan raak. [[Vakbond]]e kon werknemers beskerm en bestuur se mag beperk, maar Turner het gemeen dat volle deelnemende demokrasie uiteindelik meer omvattende werkersbeheer oor ondernemings sou vereis. Hy onderskei sy model ook van sterk gesentraliseerde staat[[sosialisme]]. Die blote oordrag van ondernemings aan die staat sou volgens hom nie noodwendig tot demokrasie lei nie, aangesien dit 'n groot en ondemokratiese burokrasie kon voortbring. Besluitneming moes sover moontlik na kleiner werkplek- en gemeenskapstrukture afgewentel word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 5 – The Politics of Socialism |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-5-politics-socialism |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> === Onderwys en politieke verandering === Turner behandel onderwys as 'n belangrike deel van politieke bevryding. Onderwys moes mense volgens hom nie bloot voorberei om bestaande rolle in die samelewing te vervul nie, maar hulle in staat stel om krities oor daardie rolle en instellings na te dink. Sy benadering toon ooreenkomste met [[Paulo Freire]] se opvatting van onderwys as 'n praktyk van [[vryheid]].<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 6 – Education for Freedom |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-6-education-freedom |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Turner voer verder aan dat demokratiese bewegings die waardes van die gewenste toekomstige samelewing reeds in hul eie organisasies moes toepas. Organisasies wat 'n demokratiese samelewing wou skep, moes daarom self deelnemend eerder as [[Outoritarisme|outoritêr]] funksioneer. == Publikasie en verbod == Die eerste uitgawe is in 1972 deur SPRO-CAS onder die titel ''The Eye of the Needle: An Essay on Participatory Democracy'' gepubliseer. Voor die boek deur die apartheidsregering verbied is, het SPRO-CAS minstens 3 500 eksemplare versprei, onder meer aan jong vakbondlede en politieke aktiviste. Turner is in Februarie 1973 vir vyf jaar ingevolge die apartheidsregering se veiligheidswetgewing verban. Kort voor die aanvang van die verbanningsbevel het hy 'n naskrif geskryf waarin hy die politieke dinamika van Suid-Afrika en die moontlike weg na 'n deelnemende demokrasie bespreek. Die naskrif was nie deel van die oorspronklike Suid-Afrikaanse uitgawe nie en is later by buitelandse en heruitgawes ingesluit.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 9 – Postscript: South Africa, the Present as History |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-9-postscript-south-africa-present-history |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> 'n Hersiene Amerikaanse uitgawe het in 1978 verskyn. Ravan Press het die boek in 1980 in Suid-Afrika heruitgegee met 'n biografiese inleiding deur Tony Morphet. Seagull Books het in 2015 'n verdere hersiene uitgawe gepubliseer, met Morphet se opstel oor die intellektuele reikwydte van die werk en 'n nuwe voorwoord deur Rosalind C. Morris. <ref>{{Cite book |last=Turner |first=Richard |title=The Eye of the Needle: Towards Participatory Democracy in South Africa |publisher=Seagull Books |location=London |date=2015 |isbn=978-0-85742-237-8 |language=en}}</ref> == Ontvangs en invloed == Met sy verskyning het die boek aansienlike belangstelling en debat in [[Liberalisme|liberale]] en radikale kringe ontlok. Colin Gardner het in 'n resensie van die 1980-uitgawe die werk as uitdagend en gedagteprikkelend beskryf, hoewel hy nie met al Turner se voorstelle saamgestem het nie. <ref>{{Cite journal |last=Gardner |first=Colin |title=Rick Turner's Continuing Challenge |journal=Reality |date=1981 |url=https://sahistory.org.za/sites/default/files/archive-files/remay81.13.pdf |format=PDF |language=en}}</ref> Turner se idees oor deelnemende demokrasie en werkersbeheer het deel geword van die intellektuele omgewing waarin die onafhanklike swart vakbondbeweging gedurende die 1970's ontwikkel het. Sy studente en medewerkers was by werkersopvoeding en die organisering wat op die Durbanse stakings van 1973 gevolg het, betrokke. Sy invloed het nietemin verder as vakbondpolitiek gestrek en het ook betrekking gehad op demokratiese onderwys, gemeenskapsorganisasie en die verhouding tussen die middele en doelwitte van politieke verandering. Latere akademici het Turner se model van demokratiese sosialisme gebruik om die voortbestaan van ongelykheid in Suid-Afrika ná apartheid te ondersoek. Die boek se vyftigste bestaansjaar in 2022 het tot hernude akademiese belangstelling gelei. 'n Versameling opstelle, ''Rick Turner's Politics as the Art of the Impossible'', het in 2024 verskyn en Turner se idees oor ras, werkersbeheer, onderwys, [[geweld]], [[gender]] en utopiese denke krities heroorweeg.<ref>{{Cite book |editor-last1=Eze |editor-first1=Michael Onyebuchi |editor-last2=Hamilton |editor-first2=Lawrence |editor-last3=Piper |editor-first3=Laurence |editor-last4=Van Riet |editor-first4=Gideon |title=Rick Turner's Politics as the Art of the Impossible |publisher=Wits University Press |location=Johannesburg |date=2024 |isbn=978-1-77614-893-6|https://www.amazon.co.za/Rick-Turners-Politics-Art-Impossible/dp/1776148932|language=en}}</ref> Sommige latere beoordelaars meen dat die boek nie 'n volkome oorspronklike politieke teorie ontwikkel nie, maar eerder internasionale radikale idees op 'n samehangende manier met die Suid-Afrikaanse situasie verbind. Kritiek sluit onder meer in dat Turner onvoldoende aandag aan gender gegee het en dat sommige van sy politieke beoordelings, waaronder sy aanvanklike siening van [[Mangosuthu Buthelezi]] en die tuislandstelsel, naïef was. <ref>{{Cite web |title=New book reignites Rick Turner's radical democratic ideas and legacy |url=https://witspress.co.za/page/article-detail/book-review-new-book-reignites-rick-turners-radical-democratic-ideas-and-legacy/ |publisher=Wits University Press |date=2024-10-17 |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> == Sien ook == • [[Rick Turner]] • [[Swartbewussynsbeweging]] == Eksterne skakels == * [https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-rick-turner Die boek en afsonderlike hoofstukke] by South African History Online * [https://rickturner.org/ Rick Turner’s Philosophy], 'n webwerf oor Turner se lewe en denke == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse boeke]] [[Kategorie:Politieke boeke]] [[Kategorie:Politieke filosofie]] [[Kategorie:Demokrasie]] [[Kategorie:Apartheid]] lcenb7k6jdxqjydu2cvl9hnlcak6j9i 2964830 2964829 2026-09-03T15:35:23Z Sobaka 328 /* Sien ook */ opruim 2964830 wikitext text/x-wiki '''''The Eye of the Needle: An Essay on Participatory Democracy''''' is 'n [[boek]] oor [[politieke filosofie]]] deur die [[Suid-Afrikaanse]] akademikus en anti-apartheidsaktivis [[Rick Turner]]. Dit is in 1972 in [[Johannesburg]] deur die Study Project on Christianity in Apartheid Society (SPRO-CAS) gepubliseer.<ref>{{Cite journal |last=Lichtenstein |first=Alex |title=Rick Turner and South Africa's “Sixties” |journal=WorkingUSA |volume=19 |issue=4 |pages=447–466 |date=2016 |doi=10.1111/wusa.12256 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/wusa.12256 |language=en}}</ref> Latere uitgawes verskyn onder die uitgebreide titel ''The Eye of the Needle: Towards Participatory Democracy in South Africa''. Turner ontwikkel in die boek 'n model van deelnemende sosialistiese demokrasie as alternatief vir die politieke en ekonomiese orde van [[apartheid]]-Suid-Afrika. Hy betoog dat die afskaffing van formele rassediskriminasie alleen nie voldoende sou wees om ongelykheid uit te skakel nie, omdat ekonomiese en politieke mag ook herverdeel moes word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 7 – Participatory Democracy for South Africa |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-7-participatory-democracy-south-africa |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Die werk word beskou as een van Turner se belangrikste geskrifte en as 'n invloedryke bydrae tot Suid-Afrikaanse denke oor demokratiese sosialisme, werkersbeheer en politieke deelname.<ref>{{Cite journal |last1=Fluxman |first1=Tony |last2=Vale |first2=Peter |title=Re-Reading Rick Turner in the New South Africa |journal=International Relations |volume=18 |issue=2 |pages=173–189 |date=2004 |doi=10.1177/0047117804042671 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0047117804042671 |language=en}}</ref> == Agtergrond == SPRO-CAS was 'n projek van die [[Christelike Instituut|Christelike Instituut van Suider-Afrika]] en die Suid-Afrikaanse Raad van Kerke. Die projek het ondersoek ingestel na die maatskaplike, ekonomiese en politieke gevolge van apartheid en na moontlike alternatiewe vir die bestaande bestel. Turner is genooi om 'n [[samelewing]]smodel te ontwikkel wat Christelike waardes ernstig sou opneem en wat met sowel apartheid as ekonomiese uitbuiting onversoenbaar sou wees.<ref>{{Cite web |last=Lichtenstein |first=Alex |title=Rick Turner, Participatory Democracy, and Workers' Control |url=https://scholarworks.iu.edu/dspace/items/1f43f1ca-04a5-4c8f-8188-084e48fa61ae |publisher=Indiana University |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Die boek is geskryf gedurende 'n tydperk van hernude politieke en intellektuele bedrywigheid in [[Durban]]. Hierdie tydperk, wat met die opkoms van die [[Swartbewussynsbeweging]], nuwe studentebewegings en die Durbanse stakings van 1973 saamgeval het, het later as die “Durban-oomblik” bekend geword. Turner se denke het [[Westerse Marxisme]], [[eksistensialisme]], Christelike humanisme en die idees van die internasionale Nuwe Linkse met die Suid-Afrikaanse werklikheid verbind. == Inhoud en argument == === Utopiese denke === Turner begin die boek met 'n verdediging van wat hy “[[Utopie|utopiese]] denke” noem. Volgens hom aanvaar mense dikwels bestaande instellings en magsverhoudinge asof hulle natuurlik en onveranderlik is. Hy onderskei tussen dit wat absoluut onmoontlik is en dit wat slegs onmoontlik voorkom indien die bestaande omstandighede onveranderd bly.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 1 – The Necessity of Utopian Thinking |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-1-necessity-utopian-thinking |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Sy metode behels dat 'n gewenste samelewing eers volgens bepaalde menslike waardes voorgestel word, voordat die praktiese struikelblokke tot die verwesenliking daarvan oorweeg word. Utopiese denke beteken in hierdie verband nie dat 'n volmaakte samelewing voorspel word nie, maar dat die beperkings van die heersende orde nie vooraf bepaal wat as moontlik beskou mag word nie. === Christelike etiek en kapitalisme === Turner vergelyk die mensbeskouings wat volgens hom aan die [[Christendom]] en [[kapitalisme]] onderliggend is. Hy voer aan dat Christelike beginsels van [[liefde]], menswaardigheid en [[gemeenskap]] onversoenbaar is met 'n ekonomiese stelsel waarin mense hoofsaaklik as produsente, verbruikers of [[Mededinger (ekonomie)|mededinger]]s behandel word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Preface by Richard Turner |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-preface-richard-turner |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Apartheid word in die boek nie bloot as 'n stelsel van rasseklassifikasie beskou nie, maar as 'n politieke en ekonomiese orde waarin wit beheer oor [[grond]], [[arbeid]], [[onderwys]] en politieke instellings ongelykheid in stand gehou het. Turner waarsku daarom dat die beëindiging van wetlike rassediskriminasie nie vanself die onderliggende verdeling van mag en welvaart sou verander nie. === Deelnemende demokrasie en werkersbeheer === Turner se alternatief is 'n gedesentraliseerde vorm van demokratiese sosialisme. Hy voer aan dat demokrasie nie tot verkiesings en verteenwoordigende staatsinstellings beperk behoort te wees nie. Mense behoort ook betekenisvolle beheer uit te oefen oor die instellings waarin hulle werk, leer en woon. Die werkplek staan sentraal in hierdie beskouing. Volgens Turner bring die meeste mense 'n groot deel van hul lewens by die [[werk]] deur, maar het hulle weinig beheer oor die besluite wat hul daaglikse bestaan raak. [[Vakbond]]e kon werknemers beskerm en bestuur se mag beperk, maar Turner het gemeen dat volle deelnemende demokrasie uiteindelik meer omvattende werkersbeheer oor ondernemings sou vereis. Hy onderskei sy model ook van sterk gesentraliseerde staat[[sosialisme]]. Die blote oordrag van ondernemings aan die staat sou volgens hom nie noodwendig tot demokrasie lei nie, aangesien dit 'n groot en ondemokratiese burokrasie kon voortbring. Besluitneming moes sover moontlik na kleiner werkplek- en gemeenskapstrukture afgewentel word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 5 – The Politics of Socialism |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-5-politics-socialism |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> === Onderwys en politieke verandering === Turner behandel onderwys as 'n belangrike deel van politieke bevryding. Onderwys moes mense volgens hom nie bloot voorberei om bestaande rolle in die samelewing te vervul nie, maar hulle in staat stel om krities oor daardie rolle en instellings na te dink. Sy benadering toon ooreenkomste met [[Paulo Freire]] se opvatting van onderwys as 'n praktyk van [[vryheid]].<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 6 – Education for Freedom |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-6-education-freedom |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Turner voer verder aan dat demokratiese bewegings die waardes van die gewenste toekomstige samelewing reeds in hul eie organisasies moes toepas. Organisasies wat 'n demokratiese samelewing wou skep, moes daarom self deelnemend eerder as [[Outoritarisme|outoritêr]] funksioneer. == Publikasie en verbod == Die eerste uitgawe is in 1972 deur SPRO-CAS onder die titel ''The Eye of the Needle: An Essay on Participatory Democracy'' gepubliseer. Voor die boek deur die apartheidsregering verbied is, het SPRO-CAS minstens 3 500 eksemplare versprei, onder meer aan jong vakbondlede en politieke aktiviste. Turner is in Februarie 1973 vir vyf jaar ingevolge die apartheidsregering se veiligheidswetgewing verban. Kort voor die aanvang van die verbanningsbevel het hy 'n naskrif geskryf waarin hy die politieke dinamika van Suid-Afrika en die moontlike weg na 'n deelnemende demokrasie bespreek. Die naskrif was nie deel van die oorspronklike Suid-Afrikaanse uitgawe nie en is later by buitelandse en heruitgawes ingesluit.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 9 – Postscript: South Africa, the Present as History |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-9-postscript-south-africa-present-history |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> 'n Hersiene Amerikaanse uitgawe het in 1978 verskyn. Ravan Press het die boek in 1980 in Suid-Afrika heruitgegee met 'n biografiese inleiding deur Tony Morphet. Seagull Books het in 2015 'n verdere hersiene uitgawe gepubliseer, met Morphet se opstel oor die intellektuele reikwydte van die werk en 'n nuwe voorwoord deur Rosalind C. Morris. <ref>{{Cite book |last=Turner |first=Richard |title=The Eye of the Needle: Towards Participatory Democracy in South Africa |publisher=Seagull Books |location=London |date=2015 |isbn=978-0-85742-237-8 |language=en}}</ref> == Ontvangs en invloed == Met sy verskyning het die boek aansienlike belangstelling en debat in [[Liberalisme|liberale]] en radikale kringe ontlok. Colin Gardner het in 'n resensie van die 1980-uitgawe die werk as uitdagend en gedagteprikkelend beskryf, hoewel hy nie met al Turner se voorstelle saamgestem het nie. <ref>{{Cite journal |last=Gardner |first=Colin |title=Rick Turner's Continuing Challenge |journal=Reality |date=1981 |url=https://sahistory.org.za/sites/default/files/archive-files/remay81.13.pdf |format=PDF |language=en}}</ref> Turner se idees oor deelnemende demokrasie en werkersbeheer het deel geword van die intellektuele omgewing waarin die onafhanklike swart vakbondbeweging gedurende die 1970's ontwikkel het. Sy studente en medewerkers was by werkersopvoeding en die organisering wat op die Durbanse stakings van 1973 gevolg het, betrokke. Sy invloed het nietemin verder as vakbondpolitiek gestrek en het ook betrekking gehad op demokratiese onderwys, gemeenskapsorganisasie en die verhouding tussen die middele en doelwitte van politieke verandering. Latere akademici het Turner se model van demokratiese sosialisme gebruik om die voortbestaan van ongelykheid in Suid-Afrika ná apartheid te ondersoek. Die boek se vyftigste bestaansjaar in 2022 het tot hernude akademiese belangstelling gelei. 'n Versameling opstelle, ''Rick Turner's Politics as the Art of the Impossible'', het in 2024 verskyn en Turner se idees oor ras, werkersbeheer, onderwys, [[geweld]], [[gender]] en utopiese denke krities heroorweeg.<ref>{{Cite book |editor-last1=Eze |editor-first1=Michael Onyebuchi |editor-last2=Hamilton |editor-first2=Lawrence |editor-last3=Piper |editor-first3=Laurence |editor-last4=Van Riet |editor-first4=Gideon |title=Rick Turner's Politics as the Art of the Impossible |publisher=Wits University Press |location=Johannesburg |date=2024 |isbn=978-1-77614-893-6|https://www.amazon.co.za/Rick-Turners-Politics-Art-Impossible/dp/1776148932|language=en}}</ref> Sommige latere beoordelaars meen dat die boek nie 'n volkome oorspronklike politieke teorie ontwikkel nie, maar eerder internasionale radikale idees op 'n samehangende manier met die Suid-Afrikaanse situasie verbind. Kritiek sluit onder meer in dat Turner onvoldoende aandag aan gender gegee het en dat sommige van sy politieke beoordelings, waaronder sy aanvanklike siening van [[Mangosuthu Buthelezi]] en die tuislandstelsel, naïef was. <ref>{{Cite web |title=New book reignites Rick Turner's radical democratic ideas and legacy |url=https://witspress.co.za/page/article-detail/book-review-new-book-reignites-rick-turners-radical-democratic-ideas-and-legacy/ |publisher=Wits University Press |date=2024-10-17 |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> == Sien ook == * [[Rick Turner]] * [[Swartbewussynsbeweging]] == Eksterne skakels == * [https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-rick-turner Die boek en afsonderlike hoofstukke] by South African History Online * [https://rickturner.org/ Rick Turner’s Philosophy], 'n webwerf oor Turner se lewe en denke == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse boeke]] [[Kategorie:Politieke boeke]] [[Kategorie:Politieke filosofie]] [[Kategorie:Demokrasie]] [[Kategorie:Apartheid]] tqrpku52mlnz34bxsv78kys5tj4db3d 2964831 2964830 2026-09-03T15:36:39Z Sobaka 328 Inligtingskas 2964831 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Boek | titel = ''The Eye of the Needle'' | subtitel = ''An Essay on Participatory Democracy'' | outeur = [[Rick Turner]] | land = [[Suid-Afrika]] | taal = Engels | onderwerp = Deelnemende demokrasie, demokratiese sosialisme | genre = Politieke filosofie | uitgewer = SPRO-CAS | uitgewingsdatum = 1972 | medium = Drukwerk }} '''''The Eye of the Needle: An Essay on Participatory Democracy''''' is 'n [[boek]] oor [[politieke filosofie]]] deur die [[Suid-Afrikaanse]] akademikus en anti-apartheidsaktivis [[Rick Turner]]. Dit is in 1972 in [[Johannesburg]] deur die Study Project on Christianity in Apartheid Society (SPRO-CAS) gepubliseer.<ref>{{Cite journal |last=Lichtenstein |first=Alex |title=Rick Turner and South Africa's “Sixties” |journal=WorkingUSA |volume=19 |issue=4 |pages=447–466 |date=2016 |doi=10.1111/wusa.12256 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/wusa.12256 |language=en}}</ref> Latere uitgawes verskyn onder die uitgebreide titel ''The Eye of the Needle: Towards Participatory Democracy in South Africa''. Turner ontwikkel in die boek 'n model van deelnemende sosialistiese demokrasie as alternatief vir die politieke en ekonomiese orde van [[apartheid]]-Suid-Afrika. Hy betoog dat die afskaffing van formele rassediskriminasie alleen nie voldoende sou wees om ongelykheid uit te skakel nie, omdat ekonomiese en politieke mag ook herverdeel moes word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 7 – Participatory Democracy for South Africa |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-7-participatory-democracy-south-africa |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Die werk word beskou as een van Turner se belangrikste geskrifte en as 'n invloedryke bydrae tot Suid-Afrikaanse denke oor demokratiese sosialisme, werkersbeheer en politieke deelname.<ref>{{Cite journal |last1=Fluxman |first1=Tony |last2=Vale |first2=Peter |title=Re-Reading Rick Turner in the New South Africa |journal=International Relations |volume=18 |issue=2 |pages=173–189 |date=2004 |doi=10.1177/0047117804042671 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0047117804042671 |language=en}}</ref> == Agtergrond == SPRO-CAS was 'n projek van die [[Christelike Instituut|Christelike Instituut van Suider-Afrika]] en die Suid-Afrikaanse Raad van Kerke. Die projek het ondersoek ingestel na die maatskaplike, ekonomiese en politieke gevolge van apartheid en na moontlike alternatiewe vir die bestaande bestel. Turner is genooi om 'n [[samelewing]]smodel te ontwikkel wat Christelike waardes ernstig sou opneem en wat met sowel apartheid as ekonomiese uitbuiting onversoenbaar sou wees.<ref>{{Cite web |last=Lichtenstein |first=Alex |title=Rick Turner, Participatory Democracy, and Workers' Control |url=https://scholarworks.iu.edu/dspace/items/1f43f1ca-04a5-4c8f-8188-084e48fa61ae |publisher=Indiana University |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Die boek is geskryf gedurende 'n tydperk van hernude politieke en intellektuele bedrywigheid in [[Durban]]. Hierdie tydperk, wat met die opkoms van die [[Swartbewussynsbeweging]], nuwe studentebewegings en die Durbanse stakings van 1973 saamgeval het, het later as die “Durban-oomblik” bekend geword. Turner se denke het [[Westerse Marxisme]], [[eksistensialisme]], Christelike humanisme en die idees van die internasionale Nuwe Linkse met die Suid-Afrikaanse werklikheid verbind. == Inhoud en argument == === Utopiese denke === Turner begin die boek met 'n verdediging van wat hy “[[Utopie|utopiese]] denke” noem. Volgens hom aanvaar mense dikwels bestaande instellings en magsverhoudinge asof hulle natuurlik en onveranderlik is. Hy onderskei tussen dit wat absoluut onmoontlik is en dit wat slegs onmoontlik voorkom indien die bestaande omstandighede onveranderd bly.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 1 – The Necessity of Utopian Thinking |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-1-necessity-utopian-thinking |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Sy metode behels dat 'n gewenste samelewing eers volgens bepaalde menslike waardes voorgestel word, voordat die praktiese struikelblokke tot die verwesenliking daarvan oorweeg word. Utopiese denke beteken in hierdie verband nie dat 'n volmaakte samelewing voorspel word nie, maar dat die beperkings van die heersende orde nie vooraf bepaal wat as moontlik beskou mag word nie. === Christelike etiek en kapitalisme === Turner vergelyk die mensbeskouings wat volgens hom aan die [[Christendom]] en [[kapitalisme]] onderliggend is. Hy voer aan dat Christelike beginsels van [[liefde]], menswaardigheid en [[gemeenskap]] onversoenbaar is met 'n ekonomiese stelsel waarin mense hoofsaaklik as produsente, verbruikers of [[Mededinger (ekonomie)|mededinger]]s behandel word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Preface by Richard Turner |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-preface-richard-turner |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Apartheid word in die boek nie bloot as 'n stelsel van rasseklassifikasie beskou nie, maar as 'n politieke en ekonomiese orde waarin wit beheer oor [[grond]], [[arbeid]], [[onderwys]] en politieke instellings ongelykheid in stand gehou het. Turner waarsku daarom dat die beëindiging van wetlike rassediskriminasie nie vanself die onderliggende verdeling van mag en welvaart sou verander nie. === Deelnemende demokrasie en werkersbeheer === Turner se alternatief is 'n gedesentraliseerde vorm van demokratiese sosialisme. Hy voer aan dat demokrasie nie tot verkiesings en verteenwoordigende staatsinstellings beperk behoort te wees nie. Mense behoort ook betekenisvolle beheer uit te oefen oor die instellings waarin hulle werk, leer en woon. Die werkplek staan sentraal in hierdie beskouing. Volgens Turner bring die meeste mense 'n groot deel van hul lewens by die [[werk]] deur, maar het hulle weinig beheer oor die besluite wat hul daaglikse bestaan raak. [[Vakbond]]e kon werknemers beskerm en bestuur se mag beperk, maar Turner het gemeen dat volle deelnemende demokrasie uiteindelik meer omvattende werkersbeheer oor ondernemings sou vereis. Hy onderskei sy model ook van sterk gesentraliseerde staat[[sosialisme]]. Die blote oordrag van ondernemings aan die staat sou volgens hom nie noodwendig tot demokrasie lei nie, aangesien dit 'n groot en ondemokratiese burokrasie kon voortbring. Besluitneming moes sover moontlik na kleiner werkplek- en gemeenskapstrukture afgewentel word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 5 – The Politics of Socialism |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-5-politics-socialism |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> === Onderwys en politieke verandering === Turner behandel onderwys as 'n belangrike deel van politieke bevryding. Onderwys moes mense volgens hom nie bloot voorberei om bestaande rolle in die samelewing te vervul nie, maar hulle in staat stel om krities oor daardie rolle en instellings na te dink. Sy benadering toon ooreenkomste met [[Paulo Freire]] se opvatting van onderwys as 'n praktyk van [[vryheid]].<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 6 – Education for Freedom |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-6-education-freedom |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Turner voer verder aan dat demokratiese bewegings die waardes van die gewenste toekomstige samelewing reeds in hul eie organisasies moes toepas. Organisasies wat 'n demokratiese samelewing wou skep, moes daarom self deelnemend eerder as [[Outoritarisme|outoritêr]] funksioneer. == Publikasie en verbod == Die eerste uitgawe is in 1972 deur SPRO-CAS onder die titel ''The Eye of the Needle: An Essay on Participatory Democracy'' gepubliseer. Voor die boek deur die apartheidsregering verbied is, het SPRO-CAS minstens 3 500 eksemplare versprei, onder meer aan jong vakbondlede en politieke aktiviste. Turner is in Februarie 1973 vir vyf jaar ingevolge die apartheidsregering se veiligheidswetgewing verban. Kort voor die aanvang van die verbanningsbevel het hy 'n naskrif geskryf waarin hy die politieke dinamika van Suid-Afrika en die moontlike weg na 'n deelnemende demokrasie bespreek. Die naskrif was nie deel van die oorspronklike Suid-Afrikaanse uitgawe nie en is later by buitelandse en heruitgawes ingesluit.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 9 – Postscript: South Africa, the Present as History |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-9-postscript-south-africa-present-history |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> 'n Hersiene Amerikaanse uitgawe het in 1978 verskyn. Ravan Press het die boek in 1980 in Suid-Afrika heruitgegee met 'n biografiese inleiding deur Tony Morphet. Seagull Books het in 2015 'n verdere hersiene uitgawe gepubliseer, met Morphet se opstel oor die intellektuele reikwydte van die werk en 'n nuwe voorwoord deur Rosalind C. Morris. <ref>{{Cite book |last=Turner |first=Richard |title=The Eye of the Needle: Towards Participatory Democracy in South Africa |publisher=Seagull Books |location=London |date=2015 |isbn=978-0-85742-237-8 |language=en}}</ref> == Ontvangs en invloed == Met sy verskyning het die boek aansienlike belangstelling en debat in [[Liberalisme|liberale]] en radikale kringe ontlok. Colin Gardner het in 'n resensie van die 1980-uitgawe die werk as uitdagend en gedagteprikkelend beskryf, hoewel hy nie met al Turner se voorstelle saamgestem het nie. <ref>{{Cite journal |last=Gardner |first=Colin |title=Rick Turner's Continuing Challenge |journal=Reality |date=1981 |url=https://sahistory.org.za/sites/default/files/archive-files/remay81.13.pdf |format=PDF |language=en}}</ref> Turner se idees oor deelnemende demokrasie en werkersbeheer het deel geword van die intellektuele omgewing waarin die onafhanklike swart vakbondbeweging gedurende die 1970's ontwikkel het. Sy studente en medewerkers was by werkersopvoeding en die organisering wat op die Durbanse stakings van 1973 gevolg het, betrokke. Sy invloed het nietemin verder as vakbondpolitiek gestrek en het ook betrekking gehad op demokratiese onderwys, gemeenskapsorganisasie en die verhouding tussen die middele en doelwitte van politieke verandering. Latere akademici het Turner se model van demokratiese sosialisme gebruik om die voortbestaan van ongelykheid in Suid-Afrika ná apartheid te ondersoek. Die boek se vyftigste bestaansjaar in 2022 het tot hernude akademiese belangstelling gelei. 'n Versameling opstelle, ''Rick Turner's Politics as the Art of the Impossible'', het in 2024 verskyn en Turner se idees oor ras, werkersbeheer, onderwys, [[geweld]], [[gender]] en utopiese denke krities heroorweeg.<ref>{{Cite book |editor-last1=Eze |editor-first1=Michael Onyebuchi |editor-last2=Hamilton |editor-first2=Lawrence |editor-last3=Piper |editor-first3=Laurence |editor-last4=Van Riet |editor-first4=Gideon |title=Rick Turner's Politics as the Art of the Impossible |publisher=Wits University Press |location=Johannesburg |date=2024 |isbn=978-1-77614-893-6|https://www.amazon.co.za/Rick-Turners-Politics-Art-Impossible/dp/1776148932|language=en}}</ref> Sommige latere beoordelaars meen dat die boek nie 'n volkome oorspronklike politieke teorie ontwikkel nie, maar eerder internasionale radikale idees op 'n samehangende manier met die Suid-Afrikaanse situasie verbind. Kritiek sluit onder meer in dat Turner onvoldoende aandag aan gender gegee het en dat sommige van sy politieke beoordelings, waaronder sy aanvanklike siening van [[Mangosuthu Buthelezi]] en die tuislandstelsel, naïef was. <ref>{{Cite web |title=New book reignites Rick Turner's radical democratic ideas and legacy |url=https://witspress.co.za/page/article-detail/book-review-new-book-reignites-rick-turners-radical-democratic-ideas-and-legacy/ |publisher=Wits University Press |date=2024-10-17 |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> == Sien ook == * [[Rick Turner]] * [[Swartbewussynsbeweging]] == Eksterne skakels == * [https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-rick-turner Die boek en afsonderlike hoofstukke] by South African History Online * [https://rickturner.org/ Rick Turner’s Philosophy], 'n webwerf oor Turner se lewe en denke == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse boeke]] [[Kategorie:Politieke boeke]] [[Kategorie:Politieke filosofie]] [[Kategorie:Demokrasie]] [[Kategorie:Apartheid]] o0ft326vmyhhp0shtslvt3c1vxi7hgq 2964839 2964831 2026-09-03T15:54:17Z Sobaka 328 2964839 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Boek | titel = ''The Eye of the Needle'' | subtitel = ''An Essay on Participatory Democracy'' | outeur = [[Rick Turner]] | land = [[Suid-Afrika]] | taal = Engels | onderwerp = Deelnemende demokrasie, demokratiese sosialisme | genre = Politieke filosofie | uitgewer = SPRO-CAS | uitgewingsdatum = 1972 | medium = Drukwerk }} '''''The Eye of the Needle: An Essay on Participatory Democracy in South Africa''''' is 'n [[boek]] oor [[politieke filosofie]]] deur die [[Suid-Afrikaanse]] akademikus en anti-apartheidsaktivis [[Rick Turner]]. Dit is in 1972 in [[Johannesburg]] deur die Study Project on Christianity in Apartheid Society (SPRO-CAS) gepubliseer.<ref>{{Cite journal |last=Lichtenstein |first=Alex |title=Rick Turner and South Africa's “Sixties” |journal=WorkingUSA |volume=19 |issue=4 |pages=447–466 |date=2016 |doi=10.1111/wusa.12256 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/wusa.12256 |language=en}}</ref> Latere uitgawes verskyn onder die uitgebreide titel ''The Eye of the Needle: Towards Participatory Democracy in South Africa''. Turner ontwikkel in die boek 'n model van deelnemende sosialistiese demokrasie as alternatief vir die politieke en ekonomiese orde van [[apartheid]]-Suid-Afrika. Hy betoog dat die afskaffing van formele rassediskriminasie alleen nie voldoende sou wees om ongelykheid uit te skakel nie, omdat ekonomiese en politieke mag ook herverdeel moes word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 7 – Participatory Democracy for South Africa |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-7-participatory-democracy-south-africa |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Die werk word beskou as een van Turner se belangrikste geskrifte en as 'n invloedryke bydrae tot Suid-Afrikaanse denke oor demokratiese sosialisme, werkersbeheer en politieke deelname.<ref>{{Cite journal |last1=Fluxman |first1=Tony |last2=Vale |first2=Peter |title=Re-Reading Rick Turner in the New South Africa |journal=International Relations |volume=18 |issue=2 |pages=173–189 |date=2004 |doi=10.1177/0047117804042671 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0047117804042671 |language=en}}</ref> == Agtergrond == SPRO-CAS was 'n projek van die [[Christelike Instituut|Christelike Instituut van Suider-Afrika]] en die Suid-Afrikaanse Raad van Kerke. Die projek het ondersoek ingestel na die maatskaplike, ekonomiese en politieke gevolge van apartheid en na moontlike alternatiewe vir die bestaande bestel. Turner is genooi om 'n [[samelewing]]smodel te ontwikkel wat Christelike waardes ernstig sou opneem en wat met sowel apartheid as ekonomiese uitbuiting onversoenbaar sou wees.<ref>{{Cite web |last=Lichtenstein |first=Alex |title=Rick Turner, Participatory Democracy, and Workers' Control |url=https://scholarworks.iu.edu/dspace/items/1f43f1ca-04a5-4c8f-8188-084e48fa61ae |publisher=Indiana University |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Die boek is geskryf gedurende 'n tydperk van hernude politieke en intellektuele bedrywigheid in [[Durban]]. Hierdie tydperk, wat met die opkoms van die [[Swartbewussynsbeweging]], nuwe studentebewegings en die Durbanse stakings van 1973 saamgeval het, het later as die “Durban-oomblik” bekend geword. Turner se denke het [[Westerse Marxisme]], [[eksistensialisme]], Christelike humanisme en die idees van die internasionale Nuwe Linkse met die Suid-Afrikaanse werklikheid verbind. == Inhoud en argument == === Utopiese denke === Turner begin die boek met 'n verdediging van wat hy “[[Utopie|utopiese]] denke” noem. Volgens hom aanvaar mense dikwels bestaande instellings en magsverhoudinge asof hulle natuurlik en onveranderlik is. Hy onderskei tussen dit wat absoluut onmoontlik is en dit wat slegs onmoontlik voorkom indien die bestaande omstandighede onveranderd bly.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 1 – The Necessity of Utopian Thinking |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-1-necessity-utopian-thinking |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Sy metode behels dat 'n gewenste samelewing eers volgens bepaalde menslike waardes voorgestel word, voordat die praktiese struikelblokke tot die verwesenliking daarvan oorweeg word. Utopiese denke beteken in hierdie verband nie dat 'n volmaakte samelewing voorspel word nie, maar dat die beperkings van die heersende orde nie vooraf bepaal wat as moontlik beskou mag word nie. === Christelike etiek en kapitalisme === Turner vergelyk die mensbeskouings wat volgens hom aan die [[Christendom]] en [[kapitalisme]] onderliggend is. Hy voer aan dat Christelike beginsels van [[liefde]], menswaardigheid en [[gemeenskap]] onversoenbaar is met 'n ekonomiese stelsel waarin mense hoofsaaklik as produsente, verbruikers of [[Mededinger (ekonomie)|mededinger]]s behandel word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Preface by Richard Turner |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-preface-richard-turner |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Apartheid word in die boek nie bloot as 'n stelsel van rasseklassifikasie beskou nie, maar as 'n politieke en ekonomiese orde waarin wit beheer oor [[grond]], [[arbeid]], [[onderwys]] en politieke instellings ongelykheid in stand gehou het. Turner waarsku daarom dat die beëindiging van wetlike rassediskriminasie nie vanself die onderliggende verdeling van mag en welvaart sou verander nie. === Deelnemende demokrasie en werkersbeheer === Turner se alternatief is 'n gedesentraliseerde vorm van demokratiese sosialisme. Hy voer aan dat demokrasie nie tot verkiesings en verteenwoordigende staatsinstellings beperk behoort te wees nie. Mense behoort ook betekenisvolle beheer uit te oefen oor die instellings waarin hulle werk, leer en woon. Die werkplek staan sentraal in hierdie beskouing. Volgens Turner bring die meeste mense 'n groot deel van hul lewens by die [[werk]] deur, maar het hulle weinig beheer oor die besluite wat hul daaglikse bestaan raak. [[Vakbond]]e kon werknemers beskerm en bestuur se mag beperk, maar Turner het gemeen dat volle deelnemende demokrasie uiteindelik meer omvattende werkersbeheer oor ondernemings sou vereis. Hy onderskei sy model ook van sterk gesentraliseerde staat[[sosialisme]]. Die blote oordrag van ondernemings aan die staat sou volgens hom nie noodwendig tot demokrasie lei nie, aangesien dit 'n groot en ondemokratiese burokrasie kon voortbring. Besluitneming moes sover moontlik na kleiner werkplek- en gemeenskapstrukture afgewentel word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 5 – The Politics of Socialism |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-5-politics-socialism |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> === Onderwys en politieke verandering === Turner behandel onderwys as 'n belangrike deel van politieke bevryding. Onderwys moes mense volgens hom nie bloot voorberei om bestaande rolle in die samelewing te vervul nie, maar hulle in staat stel om krities oor daardie rolle en instellings na te dink. Sy benadering toon ooreenkomste met [[Paulo Freire]] se opvatting van onderwys as 'n praktyk van [[vryheid]].<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 6 – Education for Freedom |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-6-education-freedom |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Turner voer verder aan dat demokratiese bewegings die waardes van die gewenste toekomstige samelewing reeds in hul eie organisasies moes toepas. Organisasies wat 'n demokratiese samelewing wou skep, moes daarom self deelnemend eerder as [[Outoritarisme|outoritêr]] funksioneer. == Publikasie en verbod == Die eerste uitgawe is in 1972 deur SPRO-CAS onder die titel ''The Eye of the Needle: An Essay on Participatory Democracy'' gepubliseer. Voor die boek deur die apartheidsregering verbied is, het SPRO-CAS minstens 3 500 eksemplare versprei, onder meer aan jong vakbondlede en politieke aktiviste. Turner is in Februarie 1973 vir vyf jaar ingevolge die apartheidsregering se veiligheidswetgewing verban. Kort voor die aanvang van die verbanningsbevel het hy 'n naskrif geskryf waarin hy die politieke dinamika van Suid-Afrika en die moontlike weg na 'n deelnemende demokrasie bespreek. Die naskrif was nie deel van die oorspronklike Suid-Afrikaanse uitgawe nie en is later by buitelandse en heruitgawes ingesluit.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 9 – Postscript: South Africa, the Present as History |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-9-postscript-south-africa-present-history |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> 'n Hersiene Amerikaanse uitgawe het in 1978 verskyn. Ravan Press het die boek in 1980 in Suid-Afrika heruitgegee met 'n biografiese inleiding deur Tony Morphet. Seagull Books het in 2015 'n verdere hersiene uitgawe gepubliseer, met Morphet se opstel oor die intellektuele reikwydte van die werk en 'n nuwe voorwoord deur Rosalind C. Morris. <ref>{{Cite book |last=Turner |first=Richard |title=The Eye of the Needle: Towards Participatory Democracy in South Africa |publisher=Seagull Books |location=London |date=2015 |isbn=978-0-85742-237-8 |language=en}}</ref> == Ontvangs en invloed == Met sy verskyning het die boek aansienlike belangstelling en debat in [[Liberalisme|liberale]] en radikale kringe ontlok. Colin Gardner het in 'n resensie van die 1980-uitgawe die werk as uitdagend en gedagteprikkelend beskryf, hoewel hy nie met al Turner se voorstelle saamgestem het nie. <ref>{{Cite journal |last=Gardner |first=Colin |title=Rick Turner's Continuing Challenge |journal=Reality |date=1981 |url=https://sahistory.org.za/sites/default/files/archive-files/remay81.13.pdf |format=PDF |language=en}}</ref> Turner se idees oor deelnemende demokrasie en werkersbeheer het deel geword van die intellektuele omgewing waarin die onafhanklike swart vakbondbeweging gedurende die 1970's ontwikkel het. Sy studente en medewerkers was by werkersopvoeding en die organisering wat op die Durbanse stakings van 1973 gevolg het, betrokke. Sy invloed het nietemin verder as vakbondpolitiek gestrek en het ook betrekking gehad op demokratiese onderwys, gemeenskapsorganisasie en die verhouding tussen die middele en doelwitte van politieke verandering. Latere akademici het Turner se model van demokratiese sosialisme gebruik om die voortbestaan van ongelykheid in Suid-Afrika ná apartheid te ondersoek. Die boek se vyftigste bestaansjaar in 2022 het tot hernude akademiese belangstelling gelei. 'n Versameling opstelle, ''Rick Turner's Politics as the Art of the Impossible'', het in 2024 verskyn en Turner se idees oor ras, werkersbeheer, onderwys, [[geweld]], [[gender]] en utopiese denke krities heroorweeg.<ref>{{Cite book |editor-last1=Eze |editor-first1=Michael Onyebuchi |editor-last2=Hamilton |editor-first2=Lawrence |editor-last3=Piper |editor-first3=Laurence |editor-last4=Van Riet |editor-first4=Gideon |title=Rick Turner's Politics as the Art of the Impossible |publisher=Wits University Press |location=Johannesburg |date=2024 |isbn=978-1-77614-893-6|https://www.amazon.co.za/Rick-Turners-Politics-Art-Impossible/dp/1776148932|language=en}}</ref> Sommige latere beoordelaars meen dat die boek nie 'n volkome oorspronklike politieke teorie ontwikkel nie, maar eerder internasionale radikale idees op 'n samehangende manier met die Suid-Afrikaanse situasie verbind. Kritiek sluit onder meer in dat Turner onvoldoende aandag aan gender gegee het en dat sommige van sy politieke beoordelings, waaronder sy aanvanklike siening van [[Mangosuthu Buthelezi]] en die tuislandstelsel, naïef was. <ref>{{Cite web |title=New book reignites Rick Turner's radical democratic ideas and legacy |url=https://witspress.co.za/page/article-detail/book-review-new-book-reignites-rick-turners-radical-democratic-ideas-and-legacy/ |publisher=Wits University Press |date=2024-10-17 |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> == Sien ook == * [[Rick Turner]] * [[Swartbewussynsbeweging]] == Eksterne skakels == * [https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-rick-turner Die boek en afsonderlike hoofstukke] by South African History Online * [https://rickturner.org/ Rick Turner’s Philosophy], 'n webwerf oor Turner se lewe en denke == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse boeke]] [[Kategorie:Politieke boeke]] [[Kategorie:Politieke filosofie]] [[Kategorie:Demokrasie]] [[Kategorie:Apartheid]] nw2dl8hroehqovg2ea6inre4lhtqvt9 2964840 2964839 2026-09-03T15:58:52Z Sobaka 328 opruim 2964840 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Boek | titel = ''The Eye of the Needle'' | subtitel = ''An Essay on Participatory Democracy'' | outeur = [[Rick Turner]] | land = [[Suid-Afrika]] | taal = Engels | onderwerp = Deelnemende demokrasie, demokratiese sosialisme | genre = Politieke filosofie | uitgewer = SPRO-CAS | uitgewingsdatum = 1972 | medium = Drukwerk }} '''''The Eye of the Needle: An Essay on Participatory Democracy in South Africa''''' is 'n [[boek]] oor [[politieke filosofie]] deur die [[Suid-Afrikaanse]] akademikus en anti-apartheidsaktivis [[Rick Turner]]. Dit is in 1972 in [[Johannesburg]] deur die Study Project on Christianity in Apartheid Society (SPRO-CAS) gepubliseer.<ref>{{Cite journal |last=Lichtenstein |first=Alex |title=Rick Turner and South Africa's “Sixties” |journal=WorkingUSA |volume=19 |issue=4 |pages=447–466 |date=2016 |doi=10.1111/wusa.12256 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/wusa.12256 |language=en}}</ref> Latere uitgawes verskyn onder die uitgebreide titel ''The Eye of the Needle: Towards Participatory Democracy in South Africa''. Turner ontwikkel in die boek 'n model van deelnemende sosialistiese demokrasie as alternatief vir die politieke en ekonomiese orde van [[apartheid]]-Suid-Afrika. Hy betoog dat die afskaffing van formele rassediskriminasie alleen nie voldoende sou wees om ongelykheid uit te skakel nie, omdat ekonomiese en politieke mag ook herverdeel moes word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 7 – Participatory Democracy for South Africa |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-7-participatory-democracy-south-africa |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Die werk word beskou as een van Turner se belangrikste geskrifte en as 'n invloedryke bydrae tot Suid-Afrikaanse denke oor demokratiese sosialisme, werkersbeheer en politieke deelname.<ref>{{Cite journal |last1=Fluxman |first1=Tony |last2=Vale |first2=Peter |title=Re-Reading Rick Turner in the New South Africa |journal=International Relations |volume=18 |issue=2 |pages=173–189 |date=2004 |doi=10.1177/0047117804042671 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0047117804042671 |language=en}}</ref> == Agtergrond == SPRO-CAS was 'n projek van die [[Christelike Instituut|Christelike Instituut van Suider-Afrika]] en die Suid-Afrikaanse Raad van Kerke. Die projek het ondersoek ingestel na die maatskaplike, ekonomiese en politieke gevolge van apartheid en na moontlike alternatiewe vir die bestaande bestel. Turner is genooi om 'n [[samelewing]]smodel te ontwikkel wat Christelike waardes ernstig sou opneem en wat met sowel apartheid as ekonomiese uitbuiting onversoenbaar sou wees.<ref>{{Cite web |last=Lichtenstein |first=Alex |title=Rick Turner, Participatory Democracy, and Workers' Control |url=https://scholarworks.iu.edu/dspace/items/1f43f1ca-04a5-4c8f-8188-084e48fa61ae |publisher=Indiana University |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Die boek is geskryf gedurende 'n tydperk van hernude politieke en intellektuele bedrywigheid in [[Durban]]. Hierdie tydperk, wat met die opkoms van die [[Swartbewussynsbeweging]], nuwe studentebewegings en die Durbanse stakings van 1973 saamgeval het, het later as die “Durban-oomblik” bekend geword. Turner se denke het [[Westerse Marxisme]], [[eksistensialisme]], Christelike humanisme en die idees van die internasionale Nuwe Linkse met die Suid-Afrikaanse werklikheid verbind. == Inhoud en argument == === Utopiese denke === Turner begin die boek met 'n verdediging van wat hy “[[Utopie|utopiese]] denke” noem. Volgens hom aanvaar mense dikwels bestaande instellings en magsverhoudinge asof hulle natuurlik en onveranderlik is. Hy onderskei tussen dit wat absoluut onmoontlik is en dit wat slegs onmoontlik voorkom indien die bestaande omstandighede onveranderd bly.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 1 – The Necessity of Utopian Thinking |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-1-necessity-utopian-thinking |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Sy metode behels dat 'n gewenste samelewing eers volgens bepaalde menslike waardes voorgestel word, voordat die praktiese struikelblokke tot die verwesenliking daarvan oorweeg word. Utopiese denke beteken in hierdie verband nie dat 'n volmaakte samelewing voorspel word nie, maar dat die beperkings van die heersende orde nie vooraf bepaal wat as moontlik beskou mag word nie. === Christelike etiek en kapitalisme === Turner vergelyk die mensbeskouings wat volgens hom aan die [[Christendom]] en [[kapitalisme]] onderliggend is. Hy voer aan dat Christelike beginsels van [[liefde]], menswaardigheid en [[gemeenskap]] onversoenbaar is met 'n ekonomiese stelsel waarin mense hoofsaaklik as produsente, verbruikers of [[Mededinger (ekonomie)|mededinger]]s behandel word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Preface by Richard Turner |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-preface-richard-turner |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Apartheid word in die boek nie bloot as 'n stelsel van rasseklassifikasie beskou nie, maar as 'n politieke en ekonomiese orde waarin wit beheer oor [[grond]], [[arbeid]], [[onderwys]] en politieke instellings ongelykheid in stand gehou het. Turner waarsku daarom dat die beëindiging van wetlike rassediskriminasie nie vanself die onderliggende verdeling van mag en welvaart sou verander nie. === Deelnemende demokrasie en werkersbeheer === Turner se alternatief is 'n gedesentraliseerde vorm van demokratiese sosialisme. Hy voer aan dat demokrasie nie tot verkiesings en verteenwoordigende staatsinstellings beperk behoort te wees nie. Mense behoort ook betekenisvolle beheer uit te oefen oor die instellings waarin hulle werk, leer en woon. Die werkplek staan sentraal in hierdie beskouing. Volgens Turner bring die meeste mense 'n groot deel van hul lewens by die [[werk]] deur, maar het hulle weinig beheer oor die besluite wat hul daaglikse bestaan raak. [[Vakbond]]e kon werknemers beskerm en bestuur se mag beperk, maar Turner het gemeen dat volle deelnemende demokrasie uiteindelik meer omvattende werkersbeheer oor ondernemings sou vereis. Hy onderskei sy model ook van sterk gesentraliseerde staat[[sosialisme]]. Die blote oordrag van ondernemings aan die staat sou volgens hom nie noodwendig tot demokrasie lei nie, aangesien dit 'n groot en ondemokratiese burokrasie kon voortbring. Besluitneming moes sover moontlik na kleiner werkplek- en gemeenskapstrukture afgewentel word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 5 – The Politics of Socialism |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-5-politics-socialism |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> === Onderwys en politieke verandering === Turner behandel onderwys as 'n belangrike deel van politieke bevryding. Onderwys moes mense volgens hom nie bloot voorberei om bestaande rolle in die samelewing te vervul nie, maar hulle in staat stel om krities oor daardie rolle en instellings na te dink. Sy benadering toon ooreenkomste met [[Paulo Freire]] se opvatting van onderwys as 'n praktyk van [[vryheid]].<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 6 – Education for Freedom |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-6-education-freedom |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Turner voer verder aan dat demokratiese bewegings die waardes van die gewenste toekomstige samelewing reeds in hul eie organisasies moes toepas. Organisasies wat 'n demokratiese samelewing wou skep, moes daarom self deelnemend eerder as [[Outoritarisme|outoritêr]] funksioneer. == Publikasie en verbod == Die eerste uitgawe is in 1972 deur SPRO-CAS onder die titel ''The Eye of the Needle: An Essay on Participatory Democracy'' gepubliseer. Voor die boek deur die apartheidsregering verbied is, het SPRO-CAS minstens 3 500 eksemplare versprei, onder meer aan jong vakbondlede en politieke aktiviste. Turner is in Februarie 1973 vir vyf jaar ingevolge die apartheidsregering se veiligheidswetgewing verban. Kort voor die aanvang van die verbanningsbevel het hy 'n naskrif geskryf waarin hy die politieke dinamika van Suid-Afrika en die moontlike weg na 'n deelnemende demokrasie bespreek. Die naskrif was nie deel van die oorspronklike Suid-Afrikaanse uitgawe nie en is later by buitelandse en heruitgawes ingesluit.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 9 – Postscript: South Africa, the Present as History |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-9-postscript-south-africa-present-history |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> 'n Hersiene Amerikaanse uitgawe het in 1978 verskyn. Ravan Press het die boek in 1980 in Suid-Afrika heruitgegee met 'n biografiese inleiding deur Tony Morphet. Seagull Books het in 2015 'n verdere hersiene uitgawe gepubliseer, met Morphet se opstel oor die intellektuele reikwydte van die werk en 'n nuwe voorwoord deur Rosalind C. Morris. <ref>{{Cite book |last=Turner |first=Richard |title=The Eye of the Needle: Towards Participatory Democracy in South Africa |publisher=Seagull Books |location=London |date=2015 |isbn=978-0-85742-237-8 |language=en}}</ref> == Ontvangs en invloed == Met sy verskyning het die boek aansienlike belangstelling en debat in [[Liberalisme|liberale]] en radikale kringe ontlok. Colin Gardner het in 'n resensie van die 1980-uitgawe die werk as uitdagend en gedagteprikkelend beskryf, hoewel hy nie met al Turner se voorstelle saamgestem het nie. <ref>{{Cite journal |last=Gardner |first=Colin |title=Rick Turner's Continuing Challenge |journal=Reality |date=1981 |url=https://sahistory.org.za/sites/default/files/archive-files/remay81.13.pdf |format=PDF |language=en}}</ref> Turner se idees oor deelnemende demokrasie en werkersbeheer het deel geword van die intellektuele omgewing waarin die onafhanklike swart vakbondbeweging gedurende die 1970's ontwikkel het. Sy studente en medewerkers was by werkersopvoeding en die organisering wat op die Durbanse stakings van 1973 gevolg het, betrokke. Sy invloed het nietemin verder as vakbondpolitiek gestrek en het ook betrekking gehad op demokratiese onderwys, gemeenskapsorganisasie en die verhouding tussen die middele en doelwitte van politieke verandering. Latere akademici het Turner se model van demokratiese sosialisme gebruik om die voortbestaan van ongelykheid in Suid-Afrika ná apartheid te ondersoek. Die boek se vyftigste bestaansjaar in 2022 het tot hernude akademiese belangstelling gelei. 'n Versameling opstelle, ''Rick Turner's Politics as the Art of the Impossible'', het in 2024 verskyn en Turner se idees oor ras, werkersbeheer, onderwys, [[geweld]], [[gender]] en utopiese denke krities heroorweeg.<ref>{{Cite book |editor-last1=Eze |editor-first1=Michael Onyebuchi |editor-last2=Hamilton |editor-first2=Lawrence |editor-last3=Piper |editor-first3=Laurence |editor-last4=Van Riet |editor-first4=Gideon |title=Rick Turner's Politics as the Art of the Impossible |publisher=Wits University Press |location=Johannesburg |date=2024 |isbn=978-1-77614-893-6|https://www.amazon.co.za/Rick-Turners-Politics-Art-Impossible/dp/1776148932|language=en}}</ref> Sommige latere beoordelaars meen dat die boek nie 'n volkome oorspronklike politieke teorie ontwikkel nie, maar eerder internasionale radikale idees op 'n samehangende manier met die Suid-Afrikaanse situasie verbind. Kritiek sluit onder meer in dat Turner onvoldoende aandag aan gender gegee het en dat sommige van sy politieke beoordelings, waaronder sy aanvanklike siening van [[Mangosuthu Buthelezi]] en die tuislandstelsel, naïef was. <ref>{{Cite web |title=New book reignites Rick Turner's radical democratic ideas and legacy |url=https://witspress.co.za/page/article-detail/book-review-new-book-reignites-rick-turners-radical-democratic-ideas-and-legacy/ |publisher=Wits University Press |date=2024-10-17 |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> == Sien ook == * [[Rick Turner]] * [[Swartbewussynsbeweging]] == Eksterne skakels == * [https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-rick-turner Die boek en afsonderlike hoofstukke] by South African History Online * [https://rickturner.org/ Rick Turner’s Philosophy], 'n webwerf oor Turner se lewe en denke == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse boeke]] [[Kategorie:Politieke boeke]] [[Kategorie:Politieke filosofie]] [[Kategorie:Demokrasie]] [[Kategorie:Apartheid]] 5836n9lq7ubn8wu1h4j2gr55tp9tqxi 2964841 2964840 2026-09-03T16:08:39Z Sobaka 328 kursief 2964841 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''The Eye of the Needle'' (1972 boek)}} {{Inligtingskas Boek | titel = ''The Eye of the Needle'' | subtitel = ''An Essay on Participatory Democracy'' | outeur = [[Rick Turner]] | land = [[Suid-Afrika]] | taal = Engels | onderwerp = Deelnemende demokrasie, demokratiese sosialisme | genre = Politieke filosofie | uitgewer = SPRO-CAS | uitgewingsdatum = 1972 | medium = Drukwerk }} '''''The Eye of the Needle: An Essay on Participatory Democracy in South Africa''''' is 'n [[boek]] oor [[politieke filosofie]] deur die [[Suid-Afrikaanse]] akademikus en anti-apartheidsaktivis [[Rick Turner]]. Dit is in 1972 in [[Johannesburg]] deur die Study Project on Christianity in Apartheid Society (SPRO-CAS) gepubliseer.<ref>{{Cite journal |last=Lichtenstein |first=Alex |title=Rick Turner and South Africa's “Sixties” |journal=WorkingUSA |volume=19 |issue=4 |pages=447–466 |date=2016 |doi=10.1111/wusa.12256 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/wusa.12256 |language=en}}</ref> Latere uitgawes verskyn onder die uitgebreide titel ''The Eye of the Needle: Towards Participatory Democracy in South Africa''. Turner ontwikkel in die boek 'n model van deelnemende sosialistiese demokrasie as alternatief vir die politieke en ekonomiese orde van [[apartheid]]-Suid-Afrika. Hy betoog dat die afskaffing van formele rassediskriminasie alleen nie voldoende sou wees om ongelykheid uit te skakel nie, omdat ekonomiese en politieke mag ook herverdeel moes word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 7 – Participatory Democracy for South Africa |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-7-participatory-democracy-south-africa |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Die werk word beskou as een van Turner se belangrikste geskrifte en as 'n invloedryke bydrae tot Suid-Afrikaanse denke oor demokratiese sosialisme, werkersbeheer en politieke deelname.<ref>{{Cite journal |last1=Fluxman |first1=Tony |last2=Vale |first2=Peter |title=Re-Reading Rick Turner in the New South Africa |journal=International Relations |volume=18 |issue=2 |pages=173–189 |date=2004 |doi=10.1177/0047117804042671 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0047117804042671 |language=en}}</ref> == Agtergrond == SPRO-CAS was 'n projek van die [[Christelike Instituut|Christelike Instituut van Suider-Afrika]] en die Suid-Afrikaanse Raad van Kerke. Die projek het ondersoek ingestel na die maatskaplike, ekonomiese en politieke gevolge van apartheid en na moontlike alternatiewe vir die bestaande bestel. Turner is genooi om 'n [[samelewing]]smodel te ontwikkel wat Christelike waardes ernstig sou opneem en wat met sowel apartheid as ekonomiese uitbuiting onversoenbaar sou wees.<ref>{{Cite web |last=Lichtenstein |first=Alex |title=Rick Turner, Participatory Democracy, and Workers' Control |url=https://scholarworks.iu.edu/dspace/items/1f43f1ca-04a5-4c8f-8188-084e48fa61ae |publisher=Indiana University |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Die boek is geskryf gedurende 'n tydperk van hernude politieke en intellektuele bedrywigheid in [[Durban]]. Hierdie tydperk, wat met die opkoms van die [[Swartbewussynsbeweging]], nuwe studentebewegings en die Durbanse stakings van 1973 saamgeval het, het later as die “Durban-oomblik” bekend geword. Turner se denke het [[Westerse Marxisme]], [[eksistensialisme]], Christelike humanisme en die idees van die internasionale Nuwe Linkse met die Suid-Afrikaanse werklikheid verbind. == Inhoud en argument == === Utopiese denke === Turner begin die boek met 'n verdediging van wat hy “[[Utopie|utopiese]] denke” noem. Volgens hom aanvaar mense dikwels bestaande instellings en magsverhoudinge asof hulle natuurlik en onveranderlik is. Hy onderskei tussen dit wat absoluut onmoontlik is en dit wat slegs onmoontlik voorkom indien die bestaande omstandighede onveranderd bly.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 1 – The Necessity of Utopian Thinking |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-1-necessity-utopian-thinking |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Sy metode behels dat 'n gewenste samelewing eers volgens bepaalde menslike waardes voorgestel word, voordat die praktiese struikelblokke tot die verwesenliking daarvan oorweeg word. Utopiese denke beteken in hierdie verband nie dat 'n volmaakte samelewing voorspel word nie, maar dat die beperkings van die heersende orde nie vooraf bepaal wat as moontlik beskou mag word nie. === Christelike etiek en kapitalisme === Turner vergelyk die mensbeskouings wat volgens hom aan die [[Christendom]] en [[kapitalisme]] onderliggend is. Hy voer aan dat Christelike beginsels van [[liefde]], menswaardigheid en [[gemeenskap]] onversoenbaar is met 'n ekonomiese stelsel waarin mense hoofsaaklik as produsente, verbruikers of [[Mededinger (ekonomie)|mededinger]]s behandel word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Preface by Richard Turner |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-preface-richard-turner |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Apartheid word in die boek nie bloot as 'n stelsel van rasseklassifikasie beskou nie, maar as 'n politieke en ekonomiese orde waarin wit beheer oor [[grond]], [[arbeid]], [[onderwys]] en politieke instellings ongelykheid in stand gehou het. Turner waarsku daarom dat die beëindiging van wetlike rassediskriminasie nie vanself die onderliggende verdeling van mag en welvaart sou verander nie. === Deelnemende demokrasie en werkersbeheer === Turner se alternatief is 'n gedesentraliseerde vorm van demokratiese sosialisme. Hy voer aan dat demokrasie nie tot verkiesings en verteenwoordigende staatsinstellings beperk behoort te wees nie. Mense behoort ook betekenisvolle beheer uit te oefen oor die instellings waarin hulle werk, leer en woon. Die werkplek staan sentraal in hierdie beskouing. Volgens Turner bring die meeste mense 'n groot deel van hul lewens by die [[werk]] deur, maar het hulle weinig beheer oor die besluite wat hul daaglikse bestaan raak. [[Vakbond]]e kon werknemers beskerm en bestuur se mag beperk, maar Turner het gemeen dat volle deelnemende demokrasie uiteindelik meer omvattende werkersbeheer oor ondernemings sou vereis. Hy onderskei sy model ook van sterk gesentraliseerde staat[[sosialisme]]. Die blote oordrag van ondernemings aan die staat sou volgens hom nie noodwendig tot demokrasie lei nie, aangesien dit 'n groot en ondemokratiese burokrasie kon voortbring. Besluitneming moes sover moontlik na kleiner werkplek- en gemeenskapstrukture afgewentel word.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 5 – The Politics of Socialism |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-5-politics-socialism |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> === Onderwys en politieke verandering === Turner behandel onderwys as 'n belangrike deel van politieke bevryding. Onderwys moes mense volgens hom nie bloot voorberei om bestaande rolle in die samelewing te vervul nie, maar hulle in staat stel om krities oor daardie rolle en instellings na te dink. Sy benadering toon ooreenkomste met [[Paulo Freire]] se opvatting van onderwys as 'n praktyk van [[vryheid]].<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 6 – Education for Freedom |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-6-education-freedom |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> Turner voer verder aan dat demokratiese bewegings die waardes van die gewenste toekomstige samelewing reeds in hul eie organisasies moes toepas. Organisasies wat 'n demokratiese samelewing wou skep, moes daarom self deelnemend eerder as [[Outoritarisme|outoritêr]] funksioneer. == Publikasie en verbod == Die eerste uitgawe is in 1972 deur SPRO-CAS onder die titel ''The Eye of the Needle: An Essay on Participatory Democracy'' gepubliseer. Voor die boek deur die apartheidsregering verbied is, het SPRO-CAS minstens 3 500 eksemplare versprei, onder meer aan jong vakbondlede en politieke aktiviste. Turner is in Februarie 1973 vir vyf jaar ingevolge die apartheidsregering se veiligheidswetgewing verban. Kort voor die aanvang van die verbanningsbevel het hy 'n naskrif geskryf waarin hy die politieke dinamika van Suid-Afrika en die moontlike weg na 'n deelnemende demokrasie bespreek. Die naskrif was nie deel van die oorspronklike Suid-Afrikaanse uitgawe nie en is later by buitelandse en heruitgawes ingesluit.<ref>{{Cite web |title=Eye of the Needle – Chapter 9 – Postscript: South Africa, the Present as History |url=https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-chapter-9-postscript-south-africa-present-history |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> 'n Hersiene Amerikaanse uitgawe het in 1978 verskyn. Ravan Press het die boek in 1980 in Suid-Afrika heruitgegee met 'n biografiese inleiding deur Tony Morphet. Seagull Books het in 2015 'n verdere hersiene uitgawe gepubliseer, met Morphet se opstel oor die intellektuele reikwydte van die werk en 'n nuwe voorwoord deur Rosalind C. Morris. <ref>{{Cite book |last=Turner |first=Richard |title=The Eye of the Needle: Towards Participatory Democracy in South Africa |publisher=Seagull Books |location=London |date=2015 |isbn=978-0-85742-237-8 |language=en}}</ref> == Ontvangs en invloed == Met sy verskyning het die boek aansienlike belangstelling en debat in [[Liberalisme|liberale]] en radikale kringe ontlok. Colin Gardner het in 'n resensie van die 1980-uitgawe die werk as uitdagend en gedagteprikkelend beskryf, hoewel hy nie met al Turner se voorstelle saamgestem het nie. <ref>{{Cite journal |last=Gardner |first=Colin |title=Rick Turner's Continuing Challenge |journal=Reality |date=1981 |url=https://sahistory.org.za/sites/default/files/archive-files/remay81.13.pdf |format=PDF |language=en}}</ref> Turner se idees oor deelnemende demokrasie en werkersbeheer het deel geword van die intellektuele omgewing waarin die onafhanklike swart vakbondbeweging gedurende die 1970's ontwikkel het. Sy studente en medewerkers was by werkersopvoeding en die organisering wat op die Durbanse stakings van 1973 gevolg het, betrokke. Sy invloed het nietemin verder as vakbondpolitiek gestrek en het ook betrekking gehad op demokratiese onderwys, gemeenskapsorganisasie en die verhouding tussen die middele en doelwitte van politieke verandering. Latere akademici het Turner se model van demokratiese sosialisme gebruik om die voortbestaan van ongelykheid in Suid-Afrika ná apartheid te ondersoek. Die boek se vyftigste bestaansjaar in 2022 het tot hernude akademiese belangstelling gelei. 'n Versameling opstelle, ''Rick Turner's Politics as the Art of the Impossible'', het in 2024 verskyn en Turner se idees oor ras, werkersbeheer, onderwys, [[geweld]], [[gender]] en utopiese denke krities heroorweeg.<ref>{{Cite book |editor-last1=Eze |editor-first1=Michael Onyebuchi |editor-last2=Hamilton |editor-first2=Lawrence |editor-last3=Piper |editor-first3=Laurence |editor-last4=Van Riet |editor-first4=Gideon |title=Rick Turner's Politics as the Art of the Impossible |publisher=Wits University Press |location=Johannesburg |date=2024 |isbn=978-1-77614-893-6|https://www.amazon.co.za/Rick-Turners-Politics-Art-Impossible/dp/1776148932|language=en}}</ref> Sommige latere beoordelaars meen dat die boek nie 'n volkome oorspronklike politieke teorie ontwikkel nie, maar eerder internasionale radikale idees op 'n samehangende manier met die Suid-Afrikaanse situasie verbind. Kritiek sluit onder meer in dat Turner onvoldoende aandag aan gender gegee het en dat sommige van sy politieke beoordelings, waaronder sy aanvanklike siening van [[Mangosuthu Buthelezi]] en die tuislandstelsel, naïef was. <ref>{{Cite web |title=New book reignites Rick Turner's radical democratic ideas and legacy |url=https://witspress.co.za/page/article-detail/book-review-new-book-reignites-rick-turners-radical-democratic-ideas-and-legacy/ |publisher=Wits University Press |date=2024-10-17 |language=en |access-date=2026-09-01}}</ref> == Sien ook == * [[Rick Turner]] * [[Swartbewussynsbeweging]] == Eksterne skakels == * [https://sahistory.org.za/archive/eye-needle-rick-turner Die boek en afsonderlike hoofstukke] by South African History Online * [https://rickturner.org/ Rick Turner’s Philosophy], 'n webwerf oor Turner se lewe en denke == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse boeke]] [[Kategorie:Politieke boeke]] [[Kategorie:Politieke filosofie]] [[Kategorie:Demokrasie]] [[Kategorie:Apartheid]] lhrxg4h7oyuftjtitve7h9x9citx2vh 1 468611 2964833 2026-09-03T15:37:28Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2964833 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 468612 2964838 2026-09-03T15:53:59Z AFM 21229 Nuwe bladsy geskep met 'Die '''Longmere-dam''' is ‘n keerwal in die [[Witrivier]] in [[Mpumalanga]]. ==Ligging== Hierdie stumeer lê ±7 km noord van die dorp Witrivier by die koördinate 25° 15′ 54″ suid en 31° 0′ 17″ oos in ‘n besonder skilderagtige omgewing. ==Dam== Die dam is in 1939-1940 deur die regering gebou. Dit is 350 m lank, 26 m hoog en skep ‘n bakmaat van minstens 3.5 miljoen m³. As dit vol is, is die oppervlakte 85 ha, 15 m op sy diepste punt en 922 m bo s...' 2964838 wikitext text/x-wiki Die '''Longmere-dam''' is ‘n keerwal in die [[Witrivier]] in [[Mpumalanga]]. ==Ligging== Hierdie stumeer lê ±7 km noord van die dorp Witrivier by die koördinate 25° 15′ 54″ suid en 31° 0′ 17″ oos in ‘n besonder skilderagtige omgewing. ==Dam== Die dam is in 1939-1940 deur die regering gebou. Dit is 350 m lank, 26 m hoog en skep ‘n bakmaat van minstens 3.5 miljoen m³. As dit vol is, is die oppervlakte 85 ha, 15 m op sy diepste punt en 922 m bo seevlak. ==Gebruik== Aanvanklik is die water slegs deur die boere gebruik om hul landerye met lemoenbome, blomme en groente te besproei. Teenswoordig word die dam en direkte omgewing al meer vir ontspanning benut, soos piekniek maak, wandelinge in die veld, fotografie, die waarneming van voëls, roei en die vang van [[grootbekbaars]], [[bloukurper]] en [[katvis]]. ==Lees ook== *[[Lys van grootste damme in Suid-Afrika]] ==Bibliografie== *https://www.dws.gov.za/hydrology/Weekly/ProvinceWeek.aspx?region=M *https://mapcarta.com/14310166 *https://mindtrip.ai/attraction/white-river-mpumalanga/longmere-dam/at-2p9zgJ4t [[Kategorie: Mpumalanga]] [[Kategorie: Damme van Suid-Afrika]] mn8w4kwvz2fjm9oy2njid8hiyeu70ds 2964844 2964838 2026-09-03T16:12:56Z AFM 21229 /* Lees ook */ 2964844 wikitext text/x-wiki Die '''Longmere-dam''' is ‘n keerwal in die [[Witrivier]] in [[Mpumalanga]]. ==Ligging== Hierdie stumeer lê ±7 km noord van die dorp Witrivier by die koördinate 25° 15′ 54″ suid en 31° 0′ 17″ oos in ‘n besonder skilderagtige omgewing. ==Dam== Die dam is in 1939-1940 deur die regering gebou. Dit is 350 m lank, 26 m hoog en skep ‘n bakmaat van minstens 3.5 miljoen m³. As dit vol is, is die oppervlakte 85 ha, 15 m op sy diepste punt en 922 m bo seevlak. ==Gebruik== Aanvanklik is die water slegs deur die boere gebruik om hul landerye met lemoenbome, blomme en groente te besproei. Teenswoordig word die dam en direkte omgewing al meer vir ontspanning benut, soos piekniek maak, wandelinge in die veld, fotografie, die waarneming van voëls, roei en die vang van [[grootbekbaars]], [[bloukurper]] en [[katvis]]. ==Lees ook== *[[Klipkopjesdam]] *[[Lys van grootste damme in Suid-Afrika]] ==Bibliografie== *https://www.dws.gov.za/hydrology/Weekly/ProvinceWeek.aspx?region=M *https://mapcarta.com/14310166 *https://mindtrip.ai/attraction/white-river-mpumalanga/longmere-dam/at-2p9zgJ4t [[Kategorie: Mpumalanga]] [[Kategorie: Damme van Suid-Afrika]] ksqnx9pfcm1d3ybzwc5kxdyh4jzzoha 2964861 2964844 2026-09-03T19:41:04Z Oesjaar 7467 /* Bibliografie */ Vermy sintaksfoute. 2964861 wikitext text/x-wiki Die '''Longmere-dam''' is ‘n keerwal in die [[Witrivier]] in [[Mpumalanga]]. ==Ligging== Hierdie stumeer lê ±7 km noord van die dorp Witrivier by die koördinate 25° 15′ 54″ suid en 31° 0′ 17″ oos in ‘n besonder skilderagtige omgewing. ==Dam== Die dam is in 1939-1940 deur die regering gebou. Dit is 350 m lank, 26 m hoog en skep ‘n bakmaat van minstens 3.5 miljoen m³. As dit vol is, is die oppervlakte 85 ha, 15 m op sy diepste punt en 922 m bo seevlak. ==Gebruik== Aanvanklik is die water slegs deur die boere gebruik om hul landerye met lemoenbome, blomme en groente te besproei. Teenswoordig word die dam en direkte omgewing al meer vir ontspanning benut, soos piekniek maak, wandelinge in die veld, fotografie, die waarneming van voëls, roei en die vang van [[grootbekbaars]], [[bloukurper]] en [[katvis]]. ==Lees ook== *[[Klipkopjesdam]] *[[Lys van grootste damme in Suid-Afrika]] ==Bibliografie== *https://www.dws.gov.za/hydrology/Weekly/ProvinceWeek.aspx?region=M *https://mapcarta.com/14310166 *https://mindtrip.ai/attraction/white-river-mpumalanga/longmere-dam/at-2p9zgJ4t [[Kategorie:Mpumalanga]] [[Kategorie:Damme van Suid-Afrika]] mr9wtk6dmrk3bmhxl1ts8suhvx7oakg 0 468613 2964846 2026-09-03T17:12:51Z ~2026-47470-06 213840 Dit is die teks van 'n ratelslange 2964846 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Cascavel - crotalus durissus.jpg|duimnael|386x386px|'n foto van 'n ratelslang]] [[Rateslange]] is 'n baie bekende tipe slang wat regoor Noord en [[Suid-Amerika]]<ref>{{Cite journal |last=Coetzee |first=W. N. |date=1956-03-06 |title=Samewerking tussen Calvinistiese universiteite van Suid-Afrika, Nederland en Amerika* |url=https://doi.org/10.4102/koers.v23i6.1897 |journal=Koers - Bulletin for Christian Scholarship |volume=23 |issue=6 |doi=10.4102/koers.v23i6.1897 |issn=2304-8557}}</ref> gevind word, en hulle is ook giftig. Hulle lewe in verskillende plekke, soos woestyne wat warm is, grasvelde, rotserige heuwels en digte bosse. Hulle kry hul unieke naam van hul raas-rattel aan die einde van hul stert, wat ook nog 'n unieke eienskap van hulle is. Hierdie slange kom in verskillende groottes voor; kleintjies word net omtrent 'n voet lank, terwyl die grotes langer word as die lengte van 'n volwasse mens. Hul vel het gewoonlik bruin, grys of tan-kleurige kolle, wat dit vir hulle maklik maak om weg te kruip wanneer hulle jag. Die slang se bekende rattel is gemaak van harde stukke vel wat opmekaar gestapel is, soortgelyk aan menslike vingernaels. Elke keer as die slang groter word en sy vel afskud, word 'n nuwe vars stukkie by die rattel gevoeg. Wanneer die slang bang voel of ander diere wil waarsku, skud hy sommer net sy stert. Die stukkies in die stert tref mekaar en maak 'n harde gonsgeluid wat bekend staan as die rattel. Dit help die slang omdat dit hom toelaat om moontlike [[Roofdier|roofdiere]]<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.1163/2214-8264_dutchpamphlets-kb2-kb27835|title=De Hollandsche tuin, door het Fransche roofdier verwoest, door den Oranje-hovenier opgeluisterd|website=Dutch Pamphlets Online|access-date=2026-09-03}}</ref> te waarsku om weg te bly. Die slang het spesiale hulpmiddele wat hom help om selfs snags te jag. Die [[Slang|slange]] pik hul tong in en uit om die lug om hulle te ruik. Hulle het ook klein gaatjies op hul gesig wat "pits" genoem word, wat die liggaamshitte van ander diere<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.24894/sprengglossarium_d01937|title=Diere|date=2025|website=Johann Jakob Spreng, Allgemeines deutsches Glossarium. Historisch-etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache online|access-date=2026-09-03}}</ref> kan voel. Rateslange kruip gewoonlik weg en sit stil totdat 'n dier verbyloop. Dan spring hulle uit en gebruik hul skerp tande om te byt en gif in hul prooi in te spuit. Hulle jag diere soos [[Muis|muise]], rotte, konyne en klein voëltjies. Al is mense bang vir hierdie slange, is hulle eintlik baie skugter wesens. Hulle sal eerder wegseil as om te baklei. Hulle byt gewoonlik net mense wanneer daar op hulle trap of wanneer hulle geterg word. In die natuur het rateslange 'n belangrike taak omdat hulle plaagdiere soos rotte en muise vreet. Deur die getal plaagdiere laag te hou, hou hulle die omgewing gesond en skoon vir almal.<ref>{{Cite journal |last=Loader |first=J. A. |date=1991-04 |title=Omgewing, Lewe en Belewing: Oor homo religiosus, die kunste en die omgewing |url=https://doi.org/10.1080/00043389.1991.11761127 |journal=de arte |volume=26 |issue=43 |pages=35–39 |doi=10.1080/00043389.1991.11761127 |issn=0004-3389}}</ref> == VERWYSINGS == <references /> [[Kategorie:Slange]] [[Kategorie:Diere]] 8je0lm39xjx742dhuvyhcc6zdxznoea 1 468614 2964860 2026-09-03T19:40:35Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964860 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 468615 2964871 2026-09-03T20:03:43Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie 2964871 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = NT | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Arctopus dregei | authority = Sond., (1862) | synonyms = }} '''''Arctopus dregei''''' is 'n stamlose meerjarige plant wat deel van die Apiaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Wes-Kaap]] van [[Koekenaap]] tot by [[Durbanville]] voor. Die spesie blom van Junie tot September en is deel van die [[fynbos]]. == Bronnelys == * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/11cbbcdd-11f2-45bb-a569-a40b2f8abd07 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:838198-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/11cbbcdd-11f2-45bb-a569-a40b2f8abd07 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Arctopus|dregei]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] s3aw0v8paa9m4jx5eewxzau2f2oul62 2964872 2964871 2026-09-03T20:05:29Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964872 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = NT | status_system = iucn3.1 | name = Platdoring | image = | taxon = Arctopus dregei | authority = Sond., (1862) | synonyms = }} Die '''platdoring''' (''Arctopus dregei'') is 'n stamlose meerjarige plant wat deel van die Apiaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Wes-Kaap]] van [[Koekenaap]] tot by [[Durbanville]] voor. Die spesie blom van Junie tot September en is deel van die [[fynbos]]. == Bronnelys == * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/11cbbcdd-11f2-45bb-a569-a40b2f8abd07 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:838198-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/11cbbcdd-11f2-45bb-a569-a40b2f8abd07 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Arctopus|dregei]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 1gxg0t1ub22nehuwdc6oz5os4leyvxs 1 468616 2964873 2026-09-03T20:05:52Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964873 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 468617 2964876 2026-09-03T20:20:11Z Oesjaar 7467 Nuwe genus. 2964876 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = |image_caption = |display_parents = 3 |taxon = Lichtensteinia |authority = Cham. & Schltdl., (1826), [[Gekonserveerde naam|nom. cons.]] |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms = }} '''''Lichtensteinia''''' is 'n [[genus]] van [[kruid]]e wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] Apiaceae. Die genus is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in [[KwaZulu-Natal]], [[Mpumalanga]], [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. == Spesies == Daar is sewe [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331718-2 Plants of the World Online]</ref> * ''[[Lichtensteinia crassijuga'' <small>[[Ernst Heinrich Friedrich Meyer|E.Mey.]] ex Sond.</small> * ''[[Lichtensteinia globosa'' <small>[[Ben-Erik van Wyk|B.-E.van Wyk]] & Tilney</small> * ''[[Lichtensteinia interrupta'' <small>([[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]) E.Mey. ex Sond.</small> * ''[[Lichtensteinia lacera'' <small>Cham. & Schltdl.</small> * ''[[Lichtensteinia latifolia'' <small>Eckl. & [[Karl Ludwig Philipp Zeyher|Zeyh.]]</small> * ''[[Lichtensteinia obscura'' <small>(Spreng.) Koso-Pol.</small> * ''[[Lichtensteinia trifida'' <small>Cham. & Schltdl.</small> == Verwysings == {{verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lichtensteinia| ]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] n7um5fxbjmdwbdzehf88j4uuihtrl2n 2964877 2964876 2026-09-03T20:21:01Z Oesjaar 7467 /* Spesies */ Ai! 2964877 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = |image_caption = |display_parents = 3 |taxon = Lichtensteinia |authority = Cham. & Schltdl., (1826), [[Gekonserveerde naam|nom. cons.]] |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms = }} '''''Lichtensteinia''''' is 'n [[genus]] van [[kruid]]e wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] Apiaceae. Die genus is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in [[KwaZulu-Natal]], [[Mpumalanga]], [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. == Spesies == Daar is sewe [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331718-2 Plants of the World Online]</ref> * ''[[Lichtensteinia crassijuga]]'' <small>[[Ernst Heinrich Friedrich Meyer|E.Mey.]] ex Sond.</small> * ''[[Lichtensteinia globosa]]'' <small>[[Ben-Erik van Wyk|B.-E.van Wyk]] & Tilney</small> * ''[[Lichtensteinia interrupta]]'' <small>([[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]) E.Mey. ex Sond.</small> * ''[[Lichtensteinia lacera]]'' <small>Cham. & Schltdl.</small> * ''[[Lichtensteinia latifolia]]'' <small>Eckl. & [[Karl Ludwig Philipp Zeyher|Zeyh.]]</small> * ''[[Lichtensteinia obscura]]'' <small>(Spreng.) Koso-Pol.</small> * ''[[Lichtensteinia trifida]]'' <small>Cham. & Schltdl.</small> == Verwysings == {{verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lichtensteinia| ]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] tjurunk0c04n7hl6dps0a8uhkkmh9sh 2964883 2964877 2026-09-03T20:27:42Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964883 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = Lichtensteinia lacera Cape Fynbos - Cape Town 4.JPG |image_caption = ''Lichtensteinia lacera'' |display_parents = 3 |taxon = Lichtensteinia |authority = Cham. & Schltdl., (1826), [[Gekonserveerde naam|nom. cons.]] |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms = }} '''''Lichtensteinia''''' is 'n [[genus]] van [[kruid]]e wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] Apiaceae. Die genus is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in [[KwaZulu-Natal]], [[Mpumalanga]], [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. == Spesies == Daar is sewe [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331718-2 Plants of the World Online]</ref> * ''[[Lichtensteinia crassijuga]]'' <small>[[Ernst Heinrich Friedrich Meyer|E.Mey.]] ex Sond.</small> * ''[[Lichtensteinia globosa]]'' <small>[[Ben-Erik van Wyk|B.-E.van Wyk]] & Tilney</small> * ''[[Lichtensteinia interrupta]]'' <small>([[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]) E.Mey. ex Sond.</small> * ''[[Lichtensteinia lacera]]'' <small>Cham. & Schltdl.</small> * ''[[Lichtensteinia latifolia]]'' <small>Eckl. & [[Karl Ludwig Philipp Zeyher|Zeyh.]]</small> * ''[[Lichtensteinia obscura]]'' <small>(Spreng.) Koso-Pol.</small> * ''[[Lichtensteinia trifida]]'' <small>Cham. & Schltdl.</small> == Verwysings == {{verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lichtensteinia| ]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] fbs18g52m5w0qudvnvqr9hvelh74sca 10 468618 2964878 2026-09-03T20:21:59Z Oesjaar 7467 Nuwe taksonoom 2964878 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Lichtensteinia |parent=Apiaceae |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 9yli7tq2jo7onrgvicxorr78dpxcvn0 2964879 2964878 2026-09-03T20:24:56Z Oesjaar 7467 Ai! 2964879 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Arctopus |parent=Apiaceae |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 30kzgmnhwk50w87nwir11acf86xxcel 2964880 2964879 2026-09-03T20:25:12Z Oesjaar 7467 Ai! 2964880 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Lichtensteinia |parent=Apiaceae |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 9yli7tq2jo7onrgvicxorr78dpxcvn0 1 468619 2964882 2026-09-03T20:26:58Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964882 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 468620 2964922 2026-09-04T03:51:20Z ~2026-46890-37 213951 Nuwe bladsy geskep met ''''Oviul Maruf''' (gebore 3 Desember 2007) is 'n Bangladesjiese fotograaf. Hy is bekend vir sy natuurfotografiereeks getiteld ''Botanical Silence''. Sy werk is op verskeie internasionale kunsplatforms en tydskrifte ten toon gestel, insluitend ''L'Œil de la Photographie'', ''Collater.al'', ''Byron Magazine'' en ''Lenscratch''<ref name="loeil">[https://loeildelaphotographie.com/en/oviul-maruf/ "Oviul Maruf"]. ''The Eye of Photography Magazine'', 30 Mei 2026.</ref><re...' 2964922 wikitext text/x-wiki '''Oviul Maruf''' (gebore 3 Desember 2007) is 'n Bangladesjiese fotograaf. Hy is bekend vir sy natuurfotografiereeks getiteld ''Botanical Silence''. Sy werk is op verskeie internasionale kunsplatforms en tydskrifte ten toon gestel, insluitend ''L'Œil de la Photographie'', ''Collater.al'', ''Byron Magazine'' en ''Lenscratch''<ref name="loeil">[https://loeildelaphotographie.com/en/oviul-maruf/ "Oviul Maruf"]. ''The Eye of Photography Magazine'', 30 Mei 2026.</ref><ref name="collateral">[https://www.collater.al/en/botanical-silence-oviul-maruf-photography/ "The Magic of Botany Through Oviul Maruf's Lens"]. ''Collater.al'', 19 Maart 2026.</ref><ref name="byron">[https://www.byronmagazine.com/news/botanical-silence "The Quiet Poetry of Flowers"]. ''Byron Magazine'', 16 Augustus 2026.</ref><ref name="lenscratch">Smithson, Aline. [https://lenscratch.com/2026/07/the-2026-still-life-exhibition-2/busket-flowers-by-oviul-maruf-oviul-maruf-2/ "busket flowers by oviul maruf - Oviul Maruf"]. ''LENSCRATCH'', 2 September 2026.</ref>. == Vroeë lewe en onderwys == Oviul Maruf is op 3 Desember 2007 in die Habiganj-distrik, Bangladesj, gebore<ref name="worthwhile">[https://www.worthwhile-magazine.com/articles/a-conversation-with-photographer-oviul-maruf "A Conversation with Photographer Oviul Maruf"]. ''Worthwhile Magazine'', 17 Julie 2026.</ref>. Hy het sy Secondary School Certificate (SSC) in 2024 en sy Higher Secondary Certificate (HSC) in 2026 aan die Jalalabad Cantonment Public School and College in Sylhet voltooi<ref name="earth">[https://earth.org/eo-photographers/oviul-maruf/ "Oviul Maruf"]. ''Earth.Org'', 16 Augustus 2026.</ref><ref name="projonmo">[https://www.projonmokotha.com/youth/13391/ "তরুণ আলোকচিত্রী মারুফের 'বোটানিক্যাল সাইলেন্স', প্রকৃতির সৌন্দর্যে আন্তর্জাতিক স্বীকৃতি"]. ''Projonmo Kotha'', 28 Augustus 2026.</ref>. == Fotografieloopbaan == Maruf het in 2022 met fotografie begin. Die hooftemas van sy werk draai om natuurlike vorms en lig, wat deur die tydskrif ''Collater.al'' as "abstrakte visuele strukture" beskryf word<ref name="collateral" /><ref name="wallmag">[https://magazine.wallmag.io/long-exposure-through-my-lens-an-interview-with-photographer-oviul-maruf/ "Long Exposure Through My Lens: An Interview with Photographer Oviul Maruf"]. ''Wallmag'', 15 Mei 2026.</ref>. Sy fotografiereekse sluit in: * '''''Botanical Silence''''': 'n Minimalistiese reeks wat fokus op die strukturele vorms van plante en blare<ref name="collateral" /><ref name="artbeatbuzz">[https://www.artbeatbuzz.com/post/pictures-of-the-week-check-out-the-long-exposure-photos-from-one-of-our-talented-international-read "Pictures of the week: Check out the long exposure photos"]. ''Art Beat Buzz''.</ref>. == Toekennings == * Wenner (Champion) – ''Sylhet Environment Summit Photography Competition''<ref name="earth" /><ref name="projonmo" /><ref name="bicoastal">[https://www.bicoastalreview.com/oviulmaruf "Oviul Maruf"]. ''Bicoastal Review'', 16 Augustus 2026.</ref><ref name="fotografiska">[https://emerging.fotografiska.com/oviulmaruf "Oviul Maruf"]. ''Fotografiska Emerging''.</ref>. == Verwysings == <references /> 90jpbmh4szc553jo95oec0jqugczr9c 1 468621 2964923 2026-09-04T05:34:08Z Aliwal2012 39067 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2964923 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468622 2964946 2026-09-04T05:56:16Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964946 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 468623 2964950 2026-09-04T06:15:42Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2964950 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Lichtensteinia lacera | authority = Cham. & Schltdl., (1826) | synonyms =* ''Hermas rudissima'' <small>Rchb. ex Spreng.</small> * ''Lichtensteinia lacera var. pinnatifida'' <small>Sond.</small> }} '''''Lichtensteinia lacera''''' is 'n meerjarige plant wat deel van die Apiaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Wes-Kaap]] voor. == Galery == <gallery> Lichtensteinia lacera plant Cape Town.JPG </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=2160-6 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:844301-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/519aca63-4db4-4a75-a212-5d1ebeb9b4a5 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lichtensteinia|lacera]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 3tzr8qsm4g1tz76vc6vpshrl9kmgx4u 1 468624 2964951 2026-09-04T06:16:03Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964951 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 14 468625 2964952 2026-09-04T06:20:10Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964952 wikitext text/x-wiki {{Broodkrummels}} {{Hoofartikel}} [[Kategorie:Apiaceae]] leee16vabsyvx7xwhjhrnsjvu0226zn 15 468626 2964953 2026-09-04T06:20:31Z Oesjaar 7467 Verbeter 2964953 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 14 468627 2964957 2026-09-04T06:52:40Z JMK 649 skep kat 2964957 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{commonskat|Criminal organizations|Kriminele organisasies}} [[Kategorie:Kriminele]] [[Kategorie:Organisasies]] jwyp23vw0pzp2m9pd1iszq8iqtwanym 14 468628 2964958 2026-09-04T07:03:33Z JMK 649 skep kat 2964958 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{commonskat|Gangs (organized crime)|Bendes}} [[Kategorie:Kriminele organisasies]] [[Kategorie:Sosiale kwessies]] n4fma1u4lxov619s960nlsjxr468ql7 2 468629 2965008 2026-09-04T10:22:12Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965008 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468630 2965009 2026-09-04T10:22:43Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965009 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468631 2965010 2026-09-04T10:23:07Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{Nuwe gebruikersbladsy}}' 2965010 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468632 2965011 2026-09-04T10:23:32Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965011 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468633 2965012 2026-09-04T10:23:55Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{Nuwe gebruikersbladsy}}' 2965012 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468634 2965013 2026-09-04T10:24:11Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{welkom}}' 2965013 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468635 2965015 2026-09-04T10:24:34Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{Nuwe gebruikersbladsy}}' 2965015 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468636 2965016 2026-09-04T10:25:02Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965016 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468637 2965017 2026-09-04T10:25:25Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{Nuwe gebruikersbladsy}}' 2965017 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468638 2965018 2026-09-04T10:25:46Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{welkom}}' 2965018 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468639 2965019 2026-09-04T10:26:12Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965019 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468640 2965020 2026-09-04T10:26:34Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965020 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468641 2965022 2026-09-04T10:27:07Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965022 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468642 2965023 2026-09-04T10:27:29Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965023 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468643 2965024 2026-09-04T10:27:54Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965024 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468644 2965025 2026-09-04T10:28:15Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965025 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468645 2965026 2026-09-04T10:28:48Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965026 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468646 2965027 2026-09-04T10:29:10Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965027 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468647 2965028 2026-09-04T10:32:19Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965028 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468648 2965029 2026-09-04T10:32:37Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965029 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468649 2965031 2026-09-04T10:33:20Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965031 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468650 2965032 2026-09-04T10:33:44Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965032 wikitext text/x-wiki {{welkom}}p 6cwp2h7opwh9uyus9csfre6o9hpy1er 2 468651 2965033 2026-09-04T10:34:10Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{Nuwe gebruikersbladsy}}' 2965033 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468652 2965034 2026-09-04T10:34:31Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965034 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468653 2965035 2026-09-04T10:34:53Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{Nuwe gebruikersbladsy}}' 2965035 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468654 2965036 2026-09-04T10:35:12Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{welkom}}' 2965036 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468655 2965037 2026-09-04T10:35:43Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965037 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468656 2965038 2026-09-04T10:36:06Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965038 wikitext text/x-wiki {{welkom}}p 6cwp2h7opwh9uyus9csfre6o9hpy1er 2 468657 2965039 2026-09-04T10:36:36Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965039 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468658 2965040 2026-09-04T10:36:58Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965040 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468659 2965041 2026-09-04T10:37:19Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{Nuwe gebruikersbladsy}}' 2965041 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468660 2965042 2026-09-04T10:37:38Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965042 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468661 2965043 2026-09-04T10:38:10Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{Nuwe gebruikersbladsy}}' 2965043 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468662 2965044 2026-09-04T10:38:31Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965044 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468663 2965045 2026-09-04T10:38:55Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{Nuwe gebruikersbladsy}}' 2965045 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468664 2965046 2026-09-04T10:39:11Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{welkom}}' 2965046 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468665 2965047 2026-09-04T10:41:53Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965047 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468666 2965048 2026-09-04T10:42:16Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965048 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468667 2965049 2026-09-04T10:42:45Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965049 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468668 2965050 2026-09-04T10:43:04Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{welkom}}' 2965050 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468669 2965051 2026-09-04T10:43:35Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965051 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468670 2965052 2026-09-04T10:43:51Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{welkom}}' 2965052 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468671 2965053 2026-09-04T10:44:16Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{Nuwe gebruikersbladsy}}' 2965053 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468672 2965054 2026-09-04T10:44:33Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{welkom}}' 2965054 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468673 2965055 2026-09-04T10:44:55Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965055 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468674 2965056 2026-09-04T10:45:15Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{welkom}}' 2965056 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468675 2965057 2026-09-04T10:47:49Z Elmarie Waltman 211432 Nuwe bladsy geskep met '{{Nuwe gebruikersbladsy}}' 2965057 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468676 2965058 2026-09-04T10:48:11Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965058 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468677 2965059 2026-09-04T10:48:37Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965059 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468678 2965060 2026-09-04T10:48:56Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965060 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468679 2965061 2026-09-04T10:49:21Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965061 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468680 2965062 2026-09-04T10:49:58Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965062 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468681 2965063 2026-09-04T10:50:21Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965063 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468682 2965064 2026-09-04T10:50:50Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965064 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 2 468683 2965065 2026-09-04T10:51:15Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965065 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 468684 2965067 2026-09-04T10:51:37Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2965067 wikitext text/x-wiki {{welkom}} n660xp1bp53bxz15mlvarz0fsoyprgn 0 468685 2965073 2026-09-04T11:38:27Z Kewarona 203617 COVID-19 in Suid-Afrika 2965073 wikitext text/x-wiki == COVID-19 in Suid-Afrika == Covid-19 was n moeilike en onvergeetlike tyd vir baie mense in Suid-Afrika. Die eerste geval is op 5 Maart 2020 in die land aangemeld en kort daarna het die virus begin versprei na verskillende gemeenskappe. Om mense teen die virus te beskerm het die regering n streng inperking ingestel. Op 26 Maart 2020 het Suid- Afrika in n Waarskuwingsvlak 5 lockdown ingegaan. Mense is gevra om huis te bly, skole baie besighede is gesluit byeenkomste is beperk en die dra van maskers het deel van die alledaagse lewe geword. Die pandemie het mense se lewens op die maniere verander. Sommige mense het familielede en vriende verloor terwyl ander hul werk verloor het of gesukkel het om vir hul gesinne te sorg. Leerders en universiteitstudente moes ook aanlynleer aanpas wat nie want baie mense het mankilk was nie want baie mense het nie toegang tot betroubare internet of elektroniese toestelle gehad nie. Suid- Afrika het later COVID-19 entstowwe bekendgestel om te help om te verhoed dat mense ernstig siek word. Alhoewel die pandemie baie vrees hartseer en onsekerheid meegebring het dit ook gewys hoe belangrik dit is om mekaar in moeilike tye te ondersteun. As ons terugkyk het COVID-19 Suid-Afrika baie lesse geleer. Dit het ons daardan herinner hoe belangrik ons gesondheid is hoe waardevol ons gesinne en gemeenskappe is en hoe vinnig die lewe kan verander. Alhoewel die streng inperkingsbeperkings uiteindelik tot n einde gekom het sal die ervaring van COVID-19 n belangrike deel van Suid-Afrika se geskiedenis bly. == Verwysings == # [https://www.gov.za/Coronavirus COVID-19 / Coronavirus | South African Government] # https://www.statista.com/topics/7310/coronavirus-covid-19-in-south-africa/ # [https://www.statssa.gov.za/?s=covid+19+stats statssa.gov.za/?s=covid+19+stats] c0395xjwwsms7ebzxl8yyexx3ujvmov