Wikipedia afwiki https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Media Spesiaal Bespreking Gebruiker Gebruikerbespreking Wikipedia Wikipediabespreking Lêer Lêerbespreking MediaWiki MediaWikibespreking Sjabloon Sjabloonbespreking Hulp Hulpbespreking Kategorie Kategoriebespreking Portaal Portaalbespreking TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 41 2965327 2965177 2026-09-05T21:00:32Z SpesBona 2720 Paar goed 2965327 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Republiek Botswana |volle_naam = <small>''Lefatshe la Botswana'' ([[Tswana]])<br />''Republic of Botswana'' ([[Engels]])</small> |algemene_naam = Botswana |beeld_vlag = Flag of Botswana.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Botswana.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Location Botswana AU Africa.svg |leuse = ''Pula''<br /><small>''(Tswana vir: "Reën")''</small> |volkslied = ''Fatshe leno la rona''<br /><small>''(Tswana vir: "Geseënd is die edele land")''</small><br /><center>[[Lêer:United States Navy Band - Fatshe leno la rona.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Tswana]] en [[Engels]] |hoofstad = [[Gaborone]] {{Koördinate|24|40|S|25|55|O}} |latd = 24 |latm = 40 |latNS = S |longd = 25 |longm = 55 |longEW = O |grootste_stad = [[Gaborone]] |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President van Botswana|President]]<br />• [[Adjunkpresident]] |leiername = [[Duma Boko]]<br />[[Ndaba Gaolathe]] |oppervlak_rang = 50^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 581&nbsp;730<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/botswana/|title=Botswana|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=30 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260130062034/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/botswana/|archive-date=30 Januarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |oppervlakmi² = 224&nbsp;607 |persent_water = 2,7 |bevolking_skatting = 2&nbsp;450&nbsp;668<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 146^ste |bevolking_sensus = 2&nbsp;359&nbsp;609<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.statsbots.org.bw/sites/default/files/publications/Population%20Distribution%20Structure%20and%20Density%20in%20Botswana.pdf |title=Population and Housing Census 2022 : Population Distribution Structure and Density in Botswana |publisher=Statistiek Botswana |accessdate=3 November 2024}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2022 |bevolkingsdigtheid = 4,2 |bevolkingsdigtheidmi² = 10,9 |bevolkingsdigtheidrang = 231^ste |BBP_PPP = $53,642&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=616,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Botswana |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2024 |accessdate=3 November 2024}}</ref> |BBP_PPP_rang = 124^ste |BBP_PPP_jaar = 2024 |BBP_PPP_per_kapita = $19&nbsp;723<ref name=imf2 /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 83^ste |BBP = $19,966&nbsp;miljard<ref name=imf2 /> |BBP_rang = 122^ste |BBP_jaar = 2024 |BBP_per_kapita = $7&nbsp;341<ref name=imf2 /> |BBP_per_kapita_rang = 87^ste |onafhanklikheidstipe = • [[Betsjoeanaland]]<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Verenigde Koninkryk]]<br />[[31 Maart]] [[1885]]<br />[[30 September]] [[1966]] |MOI = {{wins}} 0,708<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme |date=13 Maart 2024 |accessdate=3 November 2024}}</ref> |MOI_rang = 114^de |MOI_jaar = 2022 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|hoog}} |Gini = 53,3<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BW |title=Gini Index – Botswana |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=3 November 2024}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2015 |Gini_kategorie = {{kleur|#990000|baie hoog}} |geldeenheid = [[Botswana pula|Pula]] |geldeenheid_kode = BWP |land_kode = BW |tydsone = [[Sentraal-Afrika Tyd|SAT]] |utc_afwyking = [[UTC+02:00|+2]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+2]] |internet_domein = [[.bw]] |skakelkode = 267 |voetskrif = }} '''Botswana''', amptelik die '''Republiek Botswana''' ([[Tswana]]: ''Lefatshe la Botswana'', [[Engels]]: ''Republic of Botswana''), is ’n [[landingeslote land]] in [[Suider-Afrika]]. Die land was voorheen die [[Verenigde Koninkryk|Britse]] [[protektoraat]] [[Betsjoeanaland]] binne die [[Volkebond]]. Met onafhanklikheid op 30 September 1966 verander die land se naam na Botswana.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://generalknowledgefacts.com/2013/09/bechuanaland-was-former-name-of-botswana.html |title=Bechuanaland was the former name of Botswana |website=generalknowledgefacts.com |accessdate=20 Februarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017225723/http://www.generalknowledgefacts.com/2013/09/bechuanaland-was-former-name-of-botswana.html |archive-date=17 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sedertdien handhaaf Botswana ’n tradisie van ’n stabiele verteenwoordigende republiek met ’n konsekwente stelsel van ononderbroke demokratiese verkiesings<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> en die beste posisie van [[Afrika]] in die wêreldwye [[korrupsie]]-indeks sedert sowat 1998.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.transparency.org/research/cpi/overview |title=overview of CPI indices |publisher=Transparency International |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200414092122/https://www.transparency.org/research/cpi/overview |archive-date=14 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit is nou Afrika se oudste deurlopende demokrasie.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/431726.stm|title=BBC News {{!}} Africa {{!}} Election for Africa's oldest democracy|website=news.bbc.co.uk|accessdate=19 Julie 2020}}</ref> [[Lêer:Botswana sat.png|duimnael|links|[[Nasa]]-Satellietbeeld van Botswana]] [[Lêer:Kaart Botswana.png|duimnael|links|Kaart van Botswana]] Botswana is ’n droë en topografies platte land, sowat 70% van sy oppervlakte word deur die [[Kalahari]]woestyn beslaan, terwyl die noordooste deur die [[Okavangodelta]] oorheers word. Dit word deur [[Suid-Afrika]] in die suide en suidooste, [[Namibië]] in die weste en noorde, en [[Zimbabwe]] in die noordooste begrens. Die grens met [[Zambië]] in die noorde naby [[Kazungula]] is swak gedefinieer maar is hoogstens ’n paar honderd meter lank.<ref>{{en}} {{cite book|url= http://www.afdb.org/fileadmin/uploads/afdb/Documents/Project-and-Operations/Multinational%20(Zambia-Bostwana)%20-%20AR%20-%20Kazungula%20Bridge%20Project.pdf|title= Kazungula Bridge Project|last= Darwa|first= P. Opoku|publisher= African Development Fund|year= 2011|page= Appendix IV|accessdate= 4 Mei 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20121114113821/http://www.afdb.org/fileadmin/uploads/afdb/Documents/Project-and-Operations/Multinational%20(Zambia-Bostwana)%20-%20AR%20-%20Kazungula%20Bridge%20Project.pdf|archive-date= 14 November 2012}}</ref> Volgens ander menings ontmoet die grense van die vier lande Botswana, Namibië, Zambië en Zimbabwe op een enkele punt en sal vervolgens die enigste internasionale vierlandepunt wêreldwyd vorm. Dié moontlike vierlandepunt is egter sonder algemene internasionale erkenning. Hiervan hang ook die aantal buurlande van Botswana af: drie of vier. In die noorde word Botswana deur die smal Namibiese [[Kaprivistrook]] van [[Angola]] geskei. Die eerste inwoners van die hedendaagse Botswana was sedert 25&nbsp;000 v.C. die [[Boesmans]] wat vir hul [[Boesmanrotskuns|rotstekeninge]] orals in Suider-Afrika bekend staan en veral [[jagter-versamelaar]]s was. Die [[Bantoevolke]] het sowat 1000 jaar gelede Suider-Afrika binne beweeg en hulle hier as [[landbou]]ers en veewagters gevestig. Die land se bevolking bestaan veral uit [[Tswanas|Batswana]] en hul taal is Setswana, ook bekend as Tswana. Tydens die [[Wedloop om Afrika]] het die hedendaagse Botswana in 1885 ’n Britse [[protektoraat]] geword, [[Betsjoeanaland]], om te verhoed dat die gebied by die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] of [[Duits-Suidwes-Afrika]] ingelyf word. Op 30 September 1966 het die land van die [[Verenigde Koninkryk]] onafhanklik geword en sy naam na Botswana (“land van die Tswanas”) verander.<ref>{{en}} {{cite news |title=Botswana profile |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13041658 |work=BBC News |date=19 Maart 2020 |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322081533/https://www.bbc.com/news/world-africa-13041658 |archive-date=22 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Botswana is ’n middelgroot land van sowat 2,4 miljoen mense en is een van die [[Lys van lande volgens bevolkingsdigtheid|mins bevolkte lande]] wêreldwyd. Sowat 10% van die bevolking bly in die hoofstad en grootste stad [[Gaborone]]. Botswana was eens een van die armste lande ter wêreld — met ’n BBP per kapita van sowat VS$70 per jaar in die laat 1960’s — maar het sedertdien homself in ’n land met ’n hoër middelinkomste met een van die wêreld se snelgroeiendste ekonomieë omgeskep.<ref>{{en}} {{cite web|title=Consolidating Democratic Governance in Southern Africa : Botswana|url=https://www.africaportal.org/publications/consolidating-democratic-governance-in-southern-africa-botswana/|last1=Maundeni|first1=Zibani|last2=Mpabanga|first2=Dorothy|website=Africa Portal|date=1 Januarie 2007|accessdate=26 Maart 2023|last3=Mfundisi|first3=Adam|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031142/https://www.africaportal.org/publications/consolidating-democratic-governance-in-southern-africa-botswana/|archive-date=26 Maart 2023|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> Die ekonomie, nou verbonde aan [[Ekonomie van Suid-Afrika|dié van Suid-Afrika]], word oorheers deur [[mynbou]], [[bees]]boerdery en [[toerisme]]. Botswana spog met ’n BBP ([[Koopkragpariteit]]) per kapita van omtrent $17&nbsp;500 per jaar in 2023, een van die hoogstes in Afrika.<ref name="CIA" /> Sy hoë bruto nasionale inkomste (volgens sommige ramings die vierde grootste in Afrika) gee die land ’n relatief hoë lewenstandaard en die hoogste [[Menslike-ontwikkelingsindeks]] van die vastelandse [[Afrika suid van die Sahara]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/GNI_PPP_of_countries.htm |title=Gross national income (GNI) – Nations Online Project |publisher=Nationsonline.org |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191010232525/https://www.nationsonline.org/oneworld/GNI_PPP_of_countries.htm |archive-date=10 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Botswana is ’n lidland van die [[Afrika-unie]], [[Suider-Afrikaanse Doeane-unie]], [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]], [[Beweging van Onverbonde Lande]], [[Britse Statebond]] en die [[Verenigde Nasies]]. Die land word erg deur die [[MIV]]/[[Vigs]]-epidemie geraak. Ten spyte van die sukses om behandelings beskikbaar te stel aan diegene wat besmet is, en om die bevolking algemeen in te lig oor hoe om die verspreiding van MIV/vigs te stop, het die aantal mense met MIV/Vigs van 290&nbsp;000 in 2005 tot 320&nbsp;000 in 2013 gestyg.<ref name="Gap">{{en}} {{cite web |url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2014/UNAIDS_Gap_report_en.pdf |title=The Gap Report |publisher=UN AIDS |year=2014 |location=Geneva |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227164706/http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2014/UNAIDS_Gap_report_en.pdf |archive-date=27 Februarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Soos in 2014 het Botswana die derde hoogste voorkomsskoers vir MIV/vigs, aangesien ongeveer 20% van die bevolking besmet is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.avert.org/professionals/hiv-around-world/sub-saharan-africa/botswana |title=HIV and Aids in Botswana |publisher=Avert International Aids Charity |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200425061756/https://www.avert.org/professionals/hiv-around-world/sub-saharan-africa/botswana |archive-date=25 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daarbenewens sal in die nabye toekoms veral die [[aardverwarming]] en die tekort aan [[vars water]] die grootste uitdagings vir Botswana wees. == Etimologie == Die landsnaam beteken “land van die Tswanas” en verwys na die dominerende [[etniese groep]] van Botswana.<ref name="CIA" /> Die Grondwet van Botswana erken ’n homogene Tswana-staat.<ref>{{en}} {{cite journal |last1=Monaka |first1=Kemmonye Collete |last2=Chebanne |first2=Anderson Monthusi |year=2019 |title=Setswana and the Building of a Nation State |url=https://www.jstor.org/stable/26907070 |journal=Anthropological Linguistics |volume=61 |issue=1 |pages=75–93 |jstor=26907070 |issn=0003-5483 |accessdate=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407005355/https://www.jstor.org/stable/26907070 |archive-date=7 April 2023 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die term ''Batswana'' is oorspronklik op die Tswanas toegepas, wat nog steeds die geval is.<ref>{{en}} {{cite book|last1=Bolaane|first1=Maitseo|last2=Mgadla|first2=Part Themba|title=Batswana|date=1997|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-0-8239-2008-2|page=1|url=https://books.google.co.uk/books?id=J6tBlca35ZwC&|accessdate=19 Julie 2020}}</ref> Dit word egter ook algemeen as ’n demoniem vir alle burgers van Botswana gebruik, ongeag hul etniese agtergrond.<ref>{{en}} {{cite web |title=Botswanan or Batswana? It's complicated – Voices of Africa |url=https://voicesofafrica.co.za/botswanan-batswana-its-complicated/ |publisher=Voices of Africa |date=17 Augustus 2015 |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190701094543/https://voicesofafrica.co.za/botswanan-batswana-its-complicated/ |archive-date=1 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In Tswana is ''Batswana'' die [[meervoud]]; die [[enkelvoud]] ''Motswana'' kan na óf ’n enkele lid van die Tswanas óf ná ’n enkele burger van Botswana verwys. == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === [[Lêer:Two Rhino.jpg|duimnael|links|Rotstekeninge by [[Tsodilo]]]] [[Lêer:Sameul Daniell - Khoisan besig om sprinkane te braai - 1804.jpg|duimnael|''Khoisan besig om sprinkane te braai'' – akwatint in kleur deur [[Samuel Daniell]] in 1804]] [[Lêer:BARROW(1806) p455 BOOSHUANA VILLAGE.jpg|duimnael|Britse koloniale tekening van ’n “Booshuana-dorp” in 1806]] Volgens argeologiese opgrawings is Botswana sedert sowat twee miljoen jaar deur [[hominidae]] bevolk. Klipwerktuie en fauna-oorblyfsels getuig daarvan, dat alle dele van die land minstens sedert 400&nbsp;000 jaar bevolk is.<ref>{{en}} {{cite book|authors=Morton, F.; Ramsay, J. en Mgadla, T.|year=2008|title=Historical Dictionary of Botswana|publisher=Scarecrow Pres|pages=34|isbn=978-0-8108-5467-3}}</ref> In Oktober 2019 het navorsers bekend gemaak dat Botswana sowat 200&nbsp;000 jaar gelede die Wieg van die moderne [[mens]] was.<ref name="NAT-20191028">{{en}} {{cite journal |last1= Chan |first1= Eva KF |last2= Timmermann |first2= Axel |last3= Baldi |first3= Benedetta F. |last4= Moore |first4= Andy E. |last5= Lyons |first5= Ruth J. |last6= Lee |first6= Sun-Seon |last7= Kalsbeek |first7= Anton MF |last8= Petersen |first8= Desiree C. |last9= Rautenbach |first9= Hannes |last10= Förtsch |first10= Hagen EA |last11= Bornman |first11= MS Riana |last12= Hayes |first12= Vanessa M. |date= 28 Oktober 2019 |title= Human origins in a southern African palaeo-wetland and first migrations |url= https://www.nature.com/articles/s41586-019-1714-1 |journal= Nature|publisher= Nature Research |volume= 575 |issue= 7781 |pmid=31659339 |pages= 185–189 |doi= 10.1038/s41586-019-1714-1 |accessdate= 19 Julie 2020 | issn=0028-0836}}</ref><ref name="SA-20191028">{{en}} {{cite news |last=Woodward |first=Aylin |title=New Study Pinpoints The Ancestral Homeland of All Humans Alive Today |url=https://www.sciencealert.com/new-study-finds-the-ancestral-homeland-of-all-humans-alive-today |work=ScienceAlert.com |date=28 Oktober 2019 |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191224173201/https://www.sciencealert.com/new-study-finds-the-ancestral-homeland-of-all-humans-alive-today |archive-date=24 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Getuienisse van moderne mense soos rotstekeninge is sowat 73&nbsp;000 jaar oud.<ref>{{en}} {{cite journal|pmid=24953669|year=2014|last1=Staurset|first1=S.|title=Sub-surface movement of stone artefacts at White Paintings Shelter, Tsodilo Hills, Botswana: Implications for the Middle Stone Age chronology of central southern Africa|journal=Journal of Human Evolution|volume=75|pages=153–65|last2=Coulson|first2=S.|doi=10.1016/j.jhevol.2014.04.006}}</ref> Die oorspronklike inwoners van Suider-Afrika is die [[Boesman]] (San) en [[Khoikhoi]]-volke, wat dikwels onder die sambreelterm [[Khoisan]] saamgevat word. Albei praat [[Khoisan-tale]], en hulle het oor lang afstande gejag, versamel en verhandel. Toe [[bees]]te ongeveer 2000 jaar gelede vir die eerste keer na Suider-Afrika gebring is, het pastoralisme ’n belangrike kenmerk van die ekonomie geword, aangesien die gebied oor groot grasvlaktes, vry van die [[tsetsevlieg]], beskik.<ref>{{en}} {{cite book|author=E. Wilmsen|year=1989|title=Land Filled With Flies: A Political Economy of the Kalahari|url=https://archive.org/details/landfilledwithfl00wilm_0|location=Chicago|publisher=Chicago University Press|pages=[https://archive.org/details/landfilledwithfl00wilm_0/page/72 71]–5|isbn=978-0-226-90015-5}}</ref> Dit is onbekend wanneer [[Bantoevolke]] hulle vanaf die noorde in die land gevestig het, alhoewel 600 n.C. algemeen aanvaar word. Destyds het die voorvaders van die hedendaagse Kalanga hulle in die noordoostelike gebiede van die land gevestig. Hierdie proto-Kalanga was nou verbonde aan state in [[Zimbabwe]], maar ook aan [[Mapungubwe]] in Suid-Afrika. Dié state, wat buite die huidige Botswana geleë was, het blykbaar groot veekuddes in die sentrale distrik aangehou — glo in getalle soortgelyk aan dié van die moderne veedigtheid.<ref>{{en}} {{cite journal|jstor=181334 |doi=10.1017/S0021853700029170|title=A New Look at the Later Prehistory of the Kalahari |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_1986_27_1/page/3 |journal=The Journal of African History|volume=27|issue=1|pages=3–28|last1=Denbow|first1=James|year=1986}}</ref> Hierdie massiewe veeteeltkompleks het tot 1300 n.C. voorspoedig geword en blykbaar ná die agteruitgaan van Mapungubwe ineengestort. Gedurende hierdie tydperk het die eerste Tswana-sprekende groepe, die Bakgalagadi, na die suide van die [[Kalahari]] beweeg. Al hierdie verskillende volke is deur handelsroetes langs die Limpoporivier met die [[Indiese Oseaan]] verbind, en handelsgoedere uit [[Asië]] soos krale het in ruil vir [[ivoor]], [[goud]] en [[renoster]]horing waarskynlik hul weg na Botswana gevind.<ref>{{en}} {{cite journal|last1=Denbow|first1=James|last2=Klehm|first2=Carla|last3=Dussubieux|first3=Laure|date=April 2015|title=The glass beads of Kaitshàa and early Indian Ocean trade into the far interior of southern Africa|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/glass-beads-of-kaitshaa-and-early-indian-ocean-trade-into-the-far-interior-of-southern-africa/9BB659F4DA38A560EF64C4E8E3F49AFA|journal=Antiquity|volume=89|issue=344|pages=361–377|doi=10.15184/aqy.2014.50|issn=0003-598X}}</ref> Die koms van die Tswana-sprekers se voorouers wat die streek kom beheer het, is nog nie presies gedateer nie. Lede van die Bakwena, ’n kapteinskap onder die legendariese leier Kgabo II, het hulle teen 1500 n.C. in die suidelike Kalahari gevestig, en sy volk het die Bakgalagadi in ’n westelike rigting in die woestyn verdring. Oor die jare heen het verskeie nasate van die Bakwena na aangrensende gebiede beweeg. Die [[Bangwaketse]] het gebiede in die weste bevolk, terwyl die Bangwato hulle in die noordooste, in voormalige Kalanga-gebiede, gevestig het.<ref>{{en}} {{cite book|author=D. Magang|year=2008|title=The Magic of Perseverance: The Autobiography of David Magang|location=[[Kaapstad]]|publisher=CASAS|pages=10–14|isbn=978-1-920287-70-2}}</ref> Nie lank daarna nie, dalk in die 1790’s, het nasate van die Bangwato, die Batawana, na die Okavangodelta beweeg.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Tlou|first=T.|date=1974|title=The Nature of Batswana States: Towards a Theory of Batswana Traditional Government – The Batawana Case|journal=Botswana Notes and Records|volume=6|pages=57–75|jstor=40959210|issn=0525-5090}}</ref> === Uitwerking van die Mfecane === {{Hoofartikel|Mfecane}} [[Lêer:Sechele Gustav Fritsch 1865.jpg|duimnael|links|upright|Sechele I (aan bewind in 1831–1892) het ’n Merafe-koalisie teen [[Boere]] aangevoer]] [[Lêer:Chief-khama-III.jpg|duimnael|upright|''[[Kgosi]]'' Khama III (aan bewind in 1872–1873 en 1875–1923)]] Die eerste skriftelike optekeninge rakende die hedendaagse Botswana het in 1824 verskyn. Volgens dié optekeninge het die Bangwaketse die hersende mag in die gebied geword. Onder Makaba II het die Bangwaketse hul groot troppe beeste in goed beskermde woestyngebiede aangehou en hul militêre mag benut om hul bure aan te val.<ref>{{en}} {{cite web|last=Morton|first=Fred|title=The Rise of a Raiding State: Makaba II's Ngwaketse, 1780–1824|url=https://www.academia.edu/11134264}}</ref> Ander destydse kapteinskappe in die gebied het oor bevolkings van sowat 10&nbsp;000 beskik en was redelik welvarend.<ref>{{en}} {{cite journal|author=B. Morton |title=Pre-1904 Population Estimates of the Tswana|journal=Botswana Notes and Records|volume=25 |year=1993|pages=89–99|jstor=40979984 }}</ref> Dié balans is gedurende die [[Mfecane]] (1823–1843) beëindig, toe ’n opeenvolging van indringende mense uit Suid-Afrika die land binnegekom het. Alhoewel die Bangwaketse in staat was om in 1826 die aanvallende Bakololo te verslaan, is oor die tyd heen al die groot kapteinskappe in Botswana aangeval, verswak en verarm. Beide die Bakololo en [[Ndebele (stam)|Amandebele]] het herhaaldelik strooptogte onderneem, en beeste, vroue en kinders in groot getalle van die Batswana gevat — waarvan die meeste in die woestyn of na heiligdomgebiede soos heuwels en grotte verdryf is. Eers na 1843, toe die Amandebele na die weste van Zimbabwe verhuis het, het hierdie bedreiging bedaar.<ref>{{en}} {{cite journal|last=MORTON|first=BARRY|date=2009-01-14|title=The Hunting Trade and the Reconstruction of Northern Tswana Societies after the Difaqane, 1838–1880|journal=South African Historical Journal|volume=36|pages=220–239|doi=10.1080/02582479708671276}}</ref> Gedurende die 1840’s en 1850’s het die handel met die [[Kaapkolonie]] toegeneem en die [[Batswana]]-kapteinskappe in staat gestel om te herbou. Die Bakwena, Bangwaketse, Bangwato en Batawana het saamgespan om die winsgewende ivoorhandel te beheer, en toe die inkomste benut om [[perd]]e en wapens in te voer, en sodoende beheer oor die hedendaagse Botswana te verkry. Dié proses is teen 1880 afgesluit, en sodoende is die Boesmanne, Kalanga, Bakgalagadi en ander hedendaagse minderhede deur die Batswana onderwerp.<ref>{{en}} {{cite journal|doi=10.1080/02582479708671276|title=The Hunting Trade and the Reconstruction of Northern Tswana Societies after the Difaqane, 1838–1880|journal=South African Historical Journal|volume=36|pages=220–239|year=1997|last1=Morton|first1=Barry}}</ref> Ná die [[Groot Trek]] het [[Afrikaners]] van die Kaapkolonie hulle in [[Zuid-Afrikaansche Republiek|Transvaal]] langs die grens van Botswana gevestig. In 1852 het ’n koalisie van Tswana-kapteinskappe onder Sechele I tydens die Slag van Dimawe Afrikaner-invalle afgeweer en in 1860, ná sowat agt jaar se onderbroke spanning en vyandigheid, in [[Potchefstroom]] uiteindelik ’n vredesooreenkoms gesluit. Met dié ooreenkoms is die hedendaagse [[grens tussen Suid-Afrika en Botswana]] vasgelê, en die Afrikaners en Batswana het vreedsaam handel gedryf en saamgewerk.<ref>{{en}} {{cite book|author=D. Magang|year=2008|title=The Magic of Perseverance: The Autobiography of David Magang|location=[[Kaapstad]]|publisher=CASAS|pages=28–38|isbn=978-1-920287-70-2}}</ref><ref>{{en}} {{cite journal|author=J. Ramsay |title=The Botswana-Boer War of 1852–53: How the Batswana Achieved Victory|journal=Botswana Notes and Records|volume= 23 |year=1991|pages=193–208|jstor=40980851 }}</ref> Weens dié nuwe vreedsame toestande het die handel tussen 1860 en 1880 gedy en [[Christendom|Christelike]] sendelinge het hieruit voordeel getrek. Teen 1856 het beide die [[Lutheranisme|Lutheraanse]] en die [[Londense Sendinggenootskap]] hulle in die land gevestig. Teen 1880 het elke dorp oor ’n inwonende sendeling beskik, en hulle invloed het stadigaan gegroei. [[Khama III]] (aan bewind in 1875–1923) was die eerste van die Tswana-kapteins wat van die Christendom ’n staatsgodsdiens gemaak het, en gevolglik ’n groot deel van die Tswana-gewoontereg verander. Die Christendom het teen die [[Eerste Wêreldoorlog]] die ''[[de facto]]'' amptelike godsdiens in al die owerhede geword.<ref>{{en}} {{cite book|author=P. Landau|year=1995|title=The Realm of the Word: Language, Gender, and Christianity in the Southern African Kingdom|url=https://archive.org/details/realmofwordlangu0000land|publisher=Portsmouth, N.H.: Heinemann}}</ref> Tussen 1881 en 1884 het die Boere en Batswana ’n verdere oorlog gevoer, nadat die Batswana in die suide deur Boerse en Britse huursoldate aangeval is. Vervolgens is op die suidelike gebied van die Batswana die [[Boererepubliek]]e [[Stellaland]] en [[Goosen]] gestig; deels ná onderhandelinge met die plaaslike [[Korana]]. Die twee republieke is egter onder druk van die Britse magnaat [[Cecil John Rhodes]] deur Britse troepe beset en het in 1885 [[Brits-Betsjoeanaland]] geword.<ref>{{en}} {{cite web|authors=Fred Morton, Jeff Ramsay, Part Themba Mgadla|title=Historical Dictionary of Botswana|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham, Maryland/Oxford|year=2008|isbn=978-0-8108-6404-7|pages= 46|url=https://books.google.de/books?id=PUwlAgAAQBAJ&dq=Historical+Dictionary+of+Botswana&hl=de&source=gbs_navlinks_s|accessdate=19 Julie 2020}}</ref> Tien jaar later is dit by die Kaapkolonie ingelyf en behoort vandag tot die Suid-Afrikaanse provinsie [[Noordwes]]. === Kolonialisme en Betsjoeanaland === {{Hoofartikel|Betsjoeanaland}} [[Lêer:Kapstaaten 1905.png|duimnael|links|’n Duitse kaart uit 1905 toon nog die onverdeelde Betsjoeanaland-gebied]] [[Lêer:Three Dikgosi Monument, Gaborone, Botswana.jpg|duimnael|Die drie ''Dikgosi'' Khama III, Sebele I en Bathoen I het almal ’n Protektoraat onderhandel]] [[Lêer:1960 6d Bechuanaland Protectorate stamp.jpg|duimnael|Posseël uit [[Betsjoeanaland]] in 1960]] Tydens die [[Wedloop om Afrika]] het die gebied van Botswana die belangstelling van beide die [[Duitse Keiserryk]] en die [[Verenigde Koninkryk van Groot-Brittanje en Ierland|Verenigde Koninkryk]] gelok. Gedurende die [[Koloniale Konferensie van Berlyn]] het die Britte daarop besluit om Botswana te annekseer om sodoende die pad na die noorde te beveilig en die Kaapkolonie met sy gebiede verder noord te verbind. In Januarie 1885 het hulle Tswana-gebiede eensydig geannekseer en daarna die Warren-ekspedisie noord gestuur om hul beheer oor die gebied te konsolideer en die kapteins te oortuig om die Britse gesag te aanvaar. Ten spyte van hul bekommernisse het hulle uiteindelik tot dié bekwame prestasie ingestem.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.academia.edu/15645705 |title=The Invention and Perpetuation of Botswana's National Mythology, 1885–1966 |last1=Morton |first1=Barry |last2=Ramsay |first2=Jeff |pages=4–7 |accessdate=19 Julie 2020 |via=academia.edu}}</ref> In 1890 is gebiede noord van die 22ste [[Breedtegraad]] by die nuwe Betsjoeanaland Protektoraat bygevoeg. Gedurende die 1890’s is die nuwe gebied in agt verskillende reservate onderverdeel, met redelike klein hoeveelhede grond wat as vrye besit gelaat is vir wit setlaars. Gedurende die vroeë 1890’s het die Britse regering besluit om die Betsjoeanaland-protektoraat aan die [[British South Africa Company]] te oorhandig. Dié plan was goed op dreef, ten spyte van die versoekings van Tswana-leiers wat in protes na [[Engeland]] opgeruk het, maar dit is deur die mislukking van die [[Jameson-inval]] in Januarie 1896 uiteindelik gefnuik.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.academia.edu/15645705 |title=The Invention and Perpetuation of Botswana's National Mythology, 1885–1966 |last1=Morton |first1=Barry |last2=Ramsay |first2=Jeff |accessdate=19 Julie 2020 |via=academia.edu|pages=7–11}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|author=N. Parsons|year=1998|title=King Khama, Emperor Joe, and the Great White Queen: Victorian Britain Through African Eyes|url=https://archive.org/details/kingkhamaemperor0000pars|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press}}</ref> Toe die [[Unie van Suid-Afrika]] in 1910 gestig is uit die vernaamste Britse kolonies in die gebied – die “Hoëkommissarisgebiede” – is die Betsjoeanaland-protektoraat, [[Basoetoland]] (nou [[Lesotho]]) en Swaziland (nou [[Eswatini]]) nie ingesluit nie, maar voorsiening is gemaak vir hul latere inkorporering. ’n Vae onderneming is egter toegestaan om met hul inwoners te konsulteer en alhoewel opeenvolgende Suid-Afrikaanse regerings die gebiede wou laat oordra, het Brittanje die proses voortdurend vertraag; gevolglik het die oordrag nooit plaasgevind nie. Met die verkiesing van die [[Nasionale Party]] in Suid-Afrika en die onttrekking van Suid-Afrika uit die Britse Statebond na Republiekwording in 1961 is enige vooruitskouing van inkorporering beëindig.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Hayes|first=Frank|date=1980|title=South Africa's Departure from the Commonwealth, 1960–1961|url=https://archive.org/details/international-history-review_1980-07_2_3/page/453|journal=The International History Review|volume=2|issue=3|pages=453–484|doi=10.1080/07075332.1980.9640222|jstor=40105085|issn=0707-5332}}</ref> ’n Uitbreiding van Britse sentrale owerheid en die ewolusie van stamregering het in 1920 gelei tot die oprigting van twee adviesrade waar Afrikane en Europeërs verteenwoordig is.<ref name=EISA>{{en}} {{cite web |url=http://www.eisa.org.za/WEP/botoverview4.htm |title=Botswana: Late British colonialism (1945–1966) |accessdate=5 Augustus 2019 |website=eisa.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805115131/https://www.eisa.org.za/wep/botoverview4.htm |archive-date=5 Augustus 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Afrika-raad het uit die agt hoofde van die Tswana-stamme en enkele verkose lede bestaan.<ref name=EISA /> Proklamasies in 1934 het stamheerskappy en -magte gereguleer. ’n Europeër-Afrikaan-adviesraad is in 1951 opgerig en die grondwet van 1961 het ’n raadplegende wetgewende raad opgerig. {{Sien ook|Posseëls en posgeskiedenis van Betsjoeanaland}} === Ná onafhanklikheid === [[Lêer:Duma Boko, 2019 elections (cropped).png|duimnael|links|upright|[[Duma Boko]] dien sedert 2024 as president van Botswana]] [[Lêer:Botswana Map.jpg|duimnael|Kaart van Botswana. Die landsgrense is sedert sy onafhanklikheid in 1966 stabiel]] In Junie 1964 het die Britse Regering voorstelle vir ’n demokratiese selfregering in Botswana aanvaar. Die setel van die regering is in 1965 van [[Mahikeng|Mafeking]] in Suid-Afrika geskuif na die nuutgestigte Gaborone wat naby die Suid-Afrikaanse grens geleë is. Die grondwet van 1965 het aanleiding gegee tot die eerste algemene verkiesing en ook na onafhanklikheid op 30 September 1966.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.britishempire.co.uk/article/fireworksatmidnight.htm |title=Fireworks at Midnight |website=Britishempire.co.uk |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191025071459/https://www.britishempire.co.uk/article/fireworksatmidnight.htm |archive-date=25 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Seretse Khama]], ’n leier in die onafhanklikheidsbeweging en die regmatige aanspraakmaker op die hoofmanskap van die Mangwatostam, is as eerste [[president van Botswana]] verkies en daarna vir nog twee termyne herkies. In die eerste jare ná sy onafhanklikheid was Botswana as ’t ware van wit beheersde lande omring, aangesien dit in die noordooste aan [[Rhodesië]] (die huidige Zimbabwe), in die suide aan Suid-Afrika onder [[apartheid]] en in die weste aan die Suid-Afrikaans besette [[Suidwes-Afrika]] (die huidige Namibië) gegrens het. Khama se pogings, om die nuwe nasie se betrokkenheid in konflikte met die buurlande te vermy, was suksesvol. Die ekonomiese ontwikkeling van Botswana het in die eerste jare ná sy onafhanklikheid spoedig ontwikkel, nadat in 1967 by [[Orapa]] die eerste groot diamantveld ontdek is. Tot op hede lewer die uitvoer van diamante ’n groot bydrag tot die dekking van die land se uitgawes. Die hoë inkomste het tot ’n spoedige ontwikkeling van die land gelei: Tot in 2003 is sowat 6&nbsp;000&nbsp;km se paaie geteer en 300 sekondêre skole opgerig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://issafrica.org/AF/current/botswanasep03.pdf |title=Botswana: Future Prospects and the Need for Broad-based Development |author=Jenny Clover |publisher=Institute for Security Studies |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307081552/https://issafrica.org/AF/current/botswanasep03.pdf |archive-date=7 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Botswana het in 1974 saam met [[Angola]], [[Mosambiek]] en [[Tanzanië]] die “frontlynlande” gevorm en die bevrydingsbewegings in Namibië en die destydse Rhodesië ondersteun. In 1979 het hierdie frontlynlande saam met Lesotho, [[Malawi]], Zambië en Swasiland die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingskonferensie (SAOK) gestig, aan die begin veral as ’n teengewig teenoor Suid-Afrika. In 1977 is die Botswana Weermag gestig om die grense met Rhodesië en later met Suid- en Suidwes-Afrika te beskerm. Die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] het Botswana herhaaldelik binnegeval, veral om aktiviste van die [[African National Congress]] en [[SWAPO]] in die hande te kry. Ná die einde van apartheid in Suid-Afrika het dié land in 1992 die SAOK betree, wat sedertdien as die [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] (SAOG) in Gaborone gesetel is. [[Vlag van Botswana|Botswana se vlag]] getuig tot vandag toe van dié land se alternatiewe benadering van rasverhoudinge teenoor die ou Suid-Afrikaanse apartheidstelsel, aangesien wit en swart vrede en harmonie tussen mense van Afrika- en Europese afkoms in Botswana verteenwoordig.<ref>{{en}} {{cite encyclopedia|first=Whitney|last=Smith|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|title=Botswana, flag of|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Botswana|accessdate=19 Julie 2020|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|url=https://books.google.de/books?id=ZauSgqSl6ekC&pg=PA101&dq=flag+of+botswana&hl=en&sa=X&ei=YEaiUaW6MO220QW_gYGQCQ&redir_esc=y#v=onepage&q=flag%20of%20botswana&f=false|title=Complete Flags of the World|publisher=Dorling Kindersley Ltd.|date=3 November 2008|last=Kindersley|first=Dorling|pages=101|accessdate=19 Julie 2020}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|url=https://archive.org/details/botswanainpictur0000behn|url-access=registration|quote=flag of botswana.|title=Botswana in Pictures|publisher=Twenty-First Century Books|year=2009|last=Behnke|first=Alison|pages=[https://archive.org/details/botswanainpictur0000behn/page/51 51]|accessdate=19 Julie 2020}}</ref> Een van die [[Bantoestan]]s wat deur die voormalige Suid-Afrikaanse regering gestig is, was [[Bophuthatswana]], wat vir die Tswana-bevolking in Suid-Afrika gestig is en een van vier amptelik selfregerende Bantoestans was. Botswana het ingestem om “informele ooreenkomste” met Bophuthatswana aan te gaan ten einde makliker oorgrensbewegings te fasiliteer.<ref>{{en}} {{cite book|author=Richard Dale|title=Botswana se soeke na outonomiteit in suider Afrika|publisher=Greenwood Pub Group|year=1995|pages=6, 15}}</ref> Ook in die destydse Suidwes-Afrika het ’n Tswana-Bantoestan net oorkant die grens bestaan, [[Tswanaland]]. Laasgenoemde is nou in die Namibiese [[Omaheke]]-streek geleë. Die presidentskap is oorgegee aan die sittende adjunkpresident, [[Quett Masire]], wat in 1984 verkies is as president en in 1989 en 1994 herkies is. Daarna, in 1999, is sy adjunkpresident, [[Festus Mogae]] tot president verkies en in 2004 herkies. In 2008 is [[Ian Khama]] (seun van sir Seretse Khama), wat op daardie stadium ook adjunkpresident was nadat hy in 1998 as Bevelvoerder van die Botswana Weermag bedank het om in die kabinet te dien, tot president verkies. Ná tien jaar in amp het Ian Khama op 1 April 2018 bedank en is deur adjunkpresident [[Mokgweetsi Masisi]] opgevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.latimes.com/world/africa/la-fg-botswana-president-20180330-story.html |title=This former African president stands out — and not just because he once crashed an air force plane |publisher=[[Los Angeles Times]] |date=1 April 2018 |accessdate=19 Julie 2020 }}</ref> In Oktober 2019 is Masisi as Botswana se president herkies, nadat die [[Botswana Democratic Party]] sy grootste bedreiging van eenheid in meer as vyf dekades beleef het, aangesien Masisi se voorganger, Ian Khama, by die opposisie aangesluit en Masisi van [[outoritarisme]] beskuldig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ft.com/content/b7362496-f71a-11e9-9ef3-eca8fc8f2d65 |title=President Mokgweetsi Masisi holds on to power in Botswana poll |website=Financial Times |date=25 Oktober 2019 |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227082948/https://www.ft.com/content/b7362496-f71a-11e9-9ef3-eca8fc8f2d65 |archive-date=27 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Khama is voorheen tydens Masisi se eerste toespraak aan die nasie skerp aangeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://bulawayo24.com/index-id-news-sc-national-byo-155276.html |title=Ian Khama, Masisi feud hits alarming levels – coup possible in Botswana? |publisher=bulawayo24.com |date=3 Februarie 2019 |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430195040/https://bulawayo24.com/index-id-news-sc-national-byo-155276.html |archive-date=30 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ’n Langlopende geskil oor die noordelike grens met Namibië se [[Kaprivistrook]] was die onderwerp van ’n uitspraak deur die [[Internasionale Geregshof]] in Desember 1999. Die hof het beslis dat die [[Kasikili-eiland]] aan Botswana behoort.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.un.org/press/en/1999/19991213.icj594.doc.html |title=ICJ finds that Kasikili/Sedudu Island forms Part of Territory of Botswana |publisher=[[Verenigde Nasies]] |date=13 Desember 1999 |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325191209/https://www.un.org/press/en/1999/19991213.icj594.doc.html |archive-date=25 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Tydens die algemene verkiesing op 1 November 2024 het die BDP vir die eerste keer sedert onafhanklikwording in 1966 nie meer ’n volstrekte meerderheid behaal nie en die sittende president [[Mokgweetsi Masisi]] het die regeringsmag aan die [[Umbrella for Democratic Change]] (UDC) oorhandig, waarna [[Duma Boko]] as sy opvolger ingesweer is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/articles/c238n5zr51yo |title=Botswana ruling party rejected after 58 years in power |publisher=[[BBC]] |authors=Wycliffe Muia, Damian Zane |date=1 November 2024 |accessdate=3 November 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2yx5nk1l0o |title=Botswana's politician who did the unthinkable |publisher=[[BBC]] |author=Danai Nesta Kupemba |date=1 November 2024 |accessdate=3 November 2024}}</ref> == Geografie == [[Lêer:Botswana Topography.png|duimnael|links|Topografiese kaart van Botswana]] [[Lêer:Botswana map of Köppen climate classification.svg|duimnael|Klimaatsones in Botswana volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Met ’n grootte van 581&nbsp;730&nbsp;km² is Botswana die 47ste grootste land in die wêreld ná [[Madagaskar]] en effens groter as [[Kenia]]. Die land is geleë tussen 17° en 27° suid en 20° en 30° oos. Botswana se gebied is amper driehoekig, met beide 900&nbsp;km in ’n noord-suidelike en ’n wes-oostelike rigting. Die land is oorwegend plat en neig na ’n glooiende tafellandskap. Botswana word oorheers deur die [[Kalahari]]woestyn wat ongeveer 70% van die oppervlak uitmaak. Die [[Okavangodelta]], die grootste binnelandse delta in die wêreld, is in die noordweste. Net suid van die Okavangodelta is die [[Ngamimeer]] geleë. Die Makgadikgadipan, ’n groot soutpan, is in die noorde geleë. Botswana is oorwegend hoogland met min bulte. Net min gebiede soos die Makgadikgadipan en die streek langs die Limpopo is minder as 1&nbsp;000&nbsp;m bo seevlak geleë. Botswana se hoogste bergspits is Monalanongheuwel (1&nbsp;494&nbsp;m)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=19055 |title=Monalanong Hill, Botswana |publisher=Peakbagger.com |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181218193500/http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=19055 |archive-date=18 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> suidwes van die hoofstad Gaborone, terwyl die laagste punt in die ooste van die land by die uitmonding van die Shasherivier in die Limpoporivier geleë is. Die [[Limpopo (rivier)|Limpopostroomgebied]], die grootste terreinvorm in die hele Suider-Afrika, lê gedeeltelik in Botswana, met die stroomgebiede van sy takriviere, die Notwanerivier, Bonwapitserivier, Mahalapswerivier, Lotsanerivier, Moloutserivier en die [[Shasherivier]] wat in die oostelike deel van die land vloei. Die hoofstad kry water vanaf die Notwane deur die Gaboronedam. Die [[Kwandorivier|Choberivier]] vloei na die noorde en vorm die grens tussen Botswana en Namibië in die [[Zambezirivier]]. Die Choberivier mond by Kazungula (dit beteken klein [[worsboom]] en is ’n plek waar Sebitwane en sy Makolostam oor die Zambezi na Zambië gegaan het) in die Zambezirivier in. In die noordooste grens Botswana aan Zambië en dié grens is slegs 200&nbsp;m lank, waardeur Namibië ([[Kaprivistrook]]) en [[Zimbabwe]] van mekaar geskei word. As die vier lande aanmekaar geraak het, sou dit die enigste internasionale vierlandepunt tussen onafhanklike lande gevorm het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.botswanatourism.co.bw/location |title=Location |publisher=Botswana Tourism |accessdate=4 September 2026}}</ref> Dié moontlike vierlandepunt is egter sonder algemene internasionale erkenning.<ref>{{en}} {{cite book |authors=Ian Brownlie, Ian R. Burns |title=African Boundaries: A Legal and Diplomatic Encyclopaedia |chapter=Botswana-Zambia (Quadripoint issue) |publisher=C. Hurst & Co. |location=Londen |year=1979 |isbn=0-903983-87-7 |pages=1098–1108}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Sackey Akweenda |title=International Law and the Protection of Namibia’s Territorial Integrity |chapter=VI: Quadripoint Theory |publisher=Martinus Nijhoff |location=Nederland |date=23 April 1997 |isbn=90-411-0412-7 |pages=201–3}}</ref> === Klimaat === Botswana se [[klimaat]] is weens die kort reënseisoen halfdor. Die relatiewe hoogte bo seevlak en sy vastelandse ligging sorg egter vir ’n subtropiese klimaat. Die land is die grootste deel van die jaar ver van die lugstroom wat deur vog belaai is. Die droëseisoen duur in die suide vanaf April tot Oktober en tot November in die noorde, waar in totaal meer reën val. Die suide van die land is gedurende [[winter]] (vroeg Mei tot einde Augustus) meer blootgestel aan koue winde, en die gemiddelde temperatuur is rondom 14°C. Die hele land het warm [[somer]]s met gemiddelde temperature van sowat 26°C. Die totale sonskyn is regdeur die jaar hoog, alhoewel die winter die sonnigste periode is. Die hele land is gedurende die droë seisoen winderig en stowwerig.<ref>{{en}} General Survey of Climatology, Landsberg (ed.), Elsevier, 2001</ref> Suider-Afrika is in ’n hoofsaaklik semi-ariede en ariede streek geleë, wat vinnig deur die [[aardverwarming]] geraak kan word. Dit lei tot ’n groter verwarming, langer droogtes en minder neerslae. In Botswana het die gemiddelde temperatuur om sowat 3°C gestyg, die hoogste toename in die [[Suidelike Halfrond]].<ref>{{de}} {{cite web |author=Bartholomäus Grill |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/klimawandel-duerre-in-sambia-afrika-a-1287013.html |title=Drohende Katastrophe in Sambia: „Die fürchterlichste Dürre, an die sich Menschen erinnern können“ |publisher=Spiegel Online |date=16 September 2019 |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200401001148/https://www.spiegel.de/politik/ausland/klimawandel-duerre-in-sambia-afrika-a-1287013.html |archive-date=1 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Ekologie === [[Lêer:Flying-female-Lechwe.jpg|duimnael|links|’n [[Rooilechwe]] in die [[Okavangodelta]]]] [[Lêer:Botswana sunrise.jpg|duimnael|Sonsopkoms in Botswana]] Botswana het diverse areas van wildlewehabitate. Buiten die delta- en woestyngebiede is daar [[grasveld]]e en [[savanne]]s waar [[blouwildebees]]te, [[wildsbok]]ke en ander [[soogdier]]e en [[voël]]s te vinde is. In Noord-Botswana is van die min oorblywende bedreigde [[wildehond]]troppe. In die Chobe Nasionale Park, in die Chobedistrik, is die grootste konsentrasie van [[Afrika-olifant]]e in die wêreld; in Botswana leef sowat 130&nbsp;000 olifante, meer as in enige ander Afrikaland.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.spiegel.de/wissenschaft/natur/elefanten-dramatisches-elefantensterben-in-afrika-a-1110409.html |title=Dramatisches Elefantensterben in Afrika |publisher=Spiegel Online |date=1 September 2016 |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181218050731/http://www.spiegel.de/wissenschaft/natur/elefanten-dramatisches-elefantensterben-in-afrika-a-1110409.html |archive-date=18 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.srf.ch/news/panorama/kontroverser-artenschutz-elefanten-toeten-damit-sie-ueberleben-koennen |title=Kontroverser Artenschutz – Elefanten töten, damit sie überleben können? |work=srf.ch |author=Cristina Karrer |date=7 Mei 2019 |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602160341/https://www.srf.ch/news/panorama/kontroverser-artenschutz-elefanten-toeten-damit-sie-ueberleben-koennen |archive-date=2 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die park bedek ongeveer 11&nbsp;000&nbsp;km² en ondersteun ongeveer 350 voëlspesies. Daarbenewens leef in Botswana [[kameelperd]]e, verskeie [[wildsbok]]ke, [[leeu]]s, [[jagluiperd]], [[luiperd]]s, [[renoster]]s en [[kwagga]]s. Die Okavangodelta huisves sowat 400 voëlspesies, 120 soogdierspesies, 71 visspesies, 33 [[amfibieë]] en 64 [[reptiel]]spesies.<ref>{{en}} {{cite web |author=Lars Ramberg |url=https://www.researchgate.net/publication/226358917_Species_diversity_of_the_Okavango_Delta_Botswana |title=Species diversity of the Okavango Delta, Botswana |publisher=researchgate.net |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422204520/https://www.researchgate.net/publication/226358917_Species_diversity_of_the_Okavango_Delta_Botswana |archive-date=22 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Jaarliks beleef Botswana groot migrasies van kwagga- en [[wildebees]]troppe tussen Chobe en Okavangodelta aan die een kant en die suidelike en suidoostelike gebiede, soos die [[Boteti]], aan die ander kant.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://africageographic.com/blog/botswanas-zebra-migration-africas-longest-mammal-migration/ |title=Botswana’s zebra migration: Africa’s longest mammal migration |publisher=africageographic.com |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422114430/https://africageographic.com/blog/botswanas-zebra-migration-africas-longest-mammal-migration/ |archive-date=22 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Chobe Nasionale Park en Moremi Wildreservaat (in die Okavangodelta), asook [[Tsodilo]] is groot toeriste-aanloklikhede. Ander reservate sluit die Sentraal Karoo Wildreservaat (in die Kalahariwoestyn in Ghanzidistrik), die Makgalagadipanne Nasionale Park en die Nxaipan Nasionale Park (in die Sentraaldistrik in die Makgalagadisoutpan) in. Mashatu Wildreservaat is in privaatbesit en is geleë waar die Shasharivier en die Limpopo in die ooste van Botswana saamvloei. Die ander reservaat in privaatbesit is Mokolodi Natuurreservaat naby Gaborone. Daar is ook gespesialiseerde toevlugsoorde soos die Khama Renostertoevlugsoord en die Makgalagaditoevlugsoord (vir [[flamink]]e). Die genoemde toevlugsoorde is albei in die Sentraaldistrik geleë. Die dood van meer as 400 [[Savanne-olifant]] in die Okavangodelta in 2020 is vermoedelik deur ’n gevaarlike neurotoksien veroorsaak. Die olifante het in April 2020 in die vleilandgebied in die noordweste van die land begin sterf. Kalwers en volwasse olifante dwaal verward, uitgeteer en in nood. Hulle val ineen as die vermeende gifstof hul motorfunksies benadeel en hul bene verlam word. Stroping, vergiftiging en [[miltsiekte]] is as moontlike oorsake uitgesluit.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://news.yahoo.com/hundreds-elephants-die-mysteriously-botswana-160803566.html?guccounter=1 |title=Nerve agent fear as hundreds of elephants perish mysteriously in Botswana |newspaper=Yahoo |last1=Brown |first1=W. |date=1 Julie 2020 |accessdate=19 Julie 2020}}</ref> Reeds in April 2019 is sowat 100 olifante in Botswana aan onbekende oorsake dood.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-53273361 |title=Botswana: Lab tests to solve mystery of hundreds of dead elephants |publisher=[[BBC]] |date=2 Julie 2020 |accessdate=19 Julie 2020}}</ref> === Omgewingsprobleme === [[Lêer:Baobob tree.jpg|duimnael|links|’n [[Kremetart]]boom (''Adansonia digitata'')]] [[Lêer:Moremi gorge 2.jpg|duimnael|upright|Moremikloof, in die Tswapong Heuwels oos van [[Palapye]], Botswana. Die poreuse rots absorbeer [[reën]]water, wat dan deur syfer om permanente watervalle en poele vorm. Die heuwels bied een van Botswana se twee broeiplekke vir die bedreigde [[kransaasvoël]].]] Botswana staar tans twee groot omgewingsprobleme in die gesig: droogte en woestynvorming. Die woestynvormingsprobleme stam hoofsaaklik uit die erge droogtes in die land. Weens die droogte is 75% van die land se mens- en dierbevolking afhanklik van [[grondwater]]. Die gebruik van grondwater het die effek van droogtes verlig maar het ’n letsel op die land gelaat. Grondwater word bereik deur diep boorgate te boor wat uiteindelik gronderosie tot gevolg het. Oppervlakwater is baie skaars en minder as 5% van die [[landbou]] in die land is volhoubaar met reënval alleen. As gevolg hiervan boer 95% van die bevolking met lewende hawe vir ’n bron van inkomste. Daarom is dit nie verbasend nie dat 71% van die grond aangewend word vir gemeenskaplike weiding wat ’n beduidende oorsaak is van woestynvorming in die land.<ref name="rala.is">{{en}} {{cite web |publisher=Rala |place=IS |url=http://www.rala.is/rade/ralareport/darkoh.pdf |title=Darkoh |format=pdf |accessdate=16 September 2012 |archive-date=10 Oktober 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101010191509/http://www.rala.is/rade/ralareport/darkoh.pdf |url-status=dead }}</ref> Aangesien die boer met vee winsgewend vir inwoners van Botswana is, word die land voortdurend uitgebuit. Die dierbevolkings het dramaties toegeneem. Van 1966 tot 1991 het die veepopulasie toegeneem van 1,7 miljoen na 5,5 miljoen.<ref name="rala.is" /> Die menslike populasie het ook van 574&nbsp;000 in 1971 toegeneem na 1,5 miljoen in 1995, ’n toename van amper 200%. Meer as 50% van alle huishoudings in Botswana besit beeste en dit is tans die grootste bron van landelike inkomste.<ref name="rala.is" /> Daar is al gemeld dat die Okavangodelta opdroog weens die toename in weiding van vee.<ref name="afrol.com">{{en}} {{cite web |url=http://www.afrol.com/articles/21794 |title=Botswana, VS teken 'Skuld-vir-Natuur' ooreenkoms |publisher=Afrol |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181005035803/http://www.afrol.com/articles/21794 |archive-date=5 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Okavangodelta is een van die groot halfbeboste vleilande in Botswana en is die grootste binnelandse delta in die wêreld; dit is ’n baie belangrike ekostelsel vir die oorlewing van ’n aantal diere.<ref name="afrol.com" /> Die Departement van Bosbou en Omvangshulpbronne het reeds begin om ’n projek te implementeer wat inheemse plantegroei in gemeenskappe in Kgalagadi-suid, Kweneng-noord en Bobeti herbekendstel.<ref>{{en}} {{cite web |publisher=UNCCD |url=http://www.unccd.int/iydd/documents/NOTCDIB.pdf |title=NOTCDIB |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20171129034951/http://www.unccd.int/iydd/documents/NOTCDIB.pdf |archive-date=29 November 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Herbekendstelling van inheemse plantegroei sal help om die degradasie van die grond teen te werk. Die Owerheid van die Verenigde State het ook ’n ooreenkoms met Botswana aangegaan deur VS$7 miljoen te gee om Botswana se skuld met VS$8,3 miljoen te laat krimp. Die bepalings van die skuldvermindering is dat Botswana sal fokus op ’n meer uitgebreide bewaring van die land.<ref name="afrol.com" /> Die [[Ontwikkelingsprogram van die Verenigde Nasies]] (UNDP) voer aan dat die vlak van armoede ’n groot probleem skep deur die uitbuiting van hulpbronne in Botswana, insluitend oorbenutting van grond. Om dit te verander, het die UNDP met ’n projek in die suidelike gemeenskap van [[Struizendam]] begin om die “inheemse kennis en tradisionele grondbestuurstelsels” te ontgin. Die leiers van dié beweging is veronderstel om deel van die gemeenskap te wees, sodat groter inkomste en gevolglike vermindering van armoede teweeg gebring kan word. Die UNDP het ook genoem dat die regering effektief beleid moet implementeer wat mense in staat stel om hul eie hulpbronne te bestuur; hulle help dan ook die Botswana-regering met toepaslike beleidvorming.<ref name="afrol1">{{en}} {{cite web |url=http://www.afrol.com/articles/13090 |title=Botswana nedersettings bestry woestynvorming |publisher=Afrol |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181005035810/http://www.afrol.com/articles/13090 |archive-date=5 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Politiek == === Regering === Botswana is Afrika se oudste demokrasie. Die [[Grondwet van Botswana]] is die oppergesag van die reg, beskerm die burgers se regte en verteenwoordig hul regte. Die politiek van Botswana vind plaas binne ’n raamwerk van ’n verteenwoordigende demokratiese republiek met ’n veelpartystelsel waar die President van Botswana gelyktydig die staatshoof en die hoof van die regering is; hy word deur die parlement verkies en is verantwoordbaar teenoor die parlement. Uitvoerende magte word deur die regering uitgeoefen. Wetgewende magte berus by die regering en die [[Parlement van Botswana]]. Die mees onlangse verkiesing, die twaalfde sedert onafhanklikheid, is op 1 November 2024 gehou. Van die verklaring van onafhanklikheid tot in 2024 is die partystelsel deur die [[Botswana Democratic Party]] oorheers. === Regbank === [[Lêer:BotswanaParliament.jpg|duimnael|links|Botswana se parlement in Gaborone]] Die regbank is onafhanklik van die uitvoerende gesag en die wetgewer.<ref>{{en}} {{cite web |title=Botswana 1996 (rev. 2002) |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Botswana_2002?lang=en |website=Constitute |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111215323/https://www.constituteproject.org/constitution/Botswana_2002?lang=en |archive-date=11 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Botswana is op die 30ste plek van 167 lande in die Demokrasie-indeks 2012.<ref name=index2012>{{en}} {{cite web |url=http://pages.eiu.com/rs/eiu2/images/Democracy-Index-2012.pdf |title=Democracy index 2012: Democracy at a standstill |publisher=Economist Intelligence Unit |date=14 Maart 2013 |accessdate=21 Maart 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140611085135/http://pages.eiu.com/rs/eiu2/images/Democracy-Index-2012.pdf |archive-date=11 Junie 2014 |url-status=dead}}</ref> Volgens Transparency International is Botswana die mins korrupte land in Afrika en word op dieselfde vlak as [[Portugal]] en [[Suid-Korea]] geplaas.<ref>{{en}} {{cite web |publisher=Transparency International |url=http://www.transparency.org/news_room/in_focus/2008/cpi2008/cpi_2008_table |title=2008 Korrupsie-persepsie-index 2008 |accessdate=9 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121127124017/http://www.transparency.org/news_room/in_focus/2008/cpi2008/cpi_2008_table |archive-date=27 November 2012 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die land word nietemin beskou as een van die lande in Afrika wat die mees geheimsinnige openbare instellings het.<ref>{{en}} {{cite news |first=Glenda |last=Daniels |url=https://mg.co.za/article/2011-11-11-botswana-southern-africas-most-secretive-state |title=Botswana, suider Afrika se mees geheime staat |publisher=[[Mail & Guardian]] |date=11 November 2011 |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321224523/https://mg.co.za/article/2011-11-11-botswana-southern-africas-most-secretive-state/ |archive-date=21 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit bestaan uit ’n tipiese hofstelsel van plaaslike landdroshowe, ’n hooggeregshof en ’n appèlhof. Die hooggeregshof is ’n hoër hof met onbeperkte oorspronklike bevoegdheid om kriminele, burgerlike of grondwetlike sake kragtens enige wet te verhoor en te beslis. Die appèlhof kan appèlle aanhoor. Die hoof van die hooggeregshof is die hoofregter.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.justice.gov.bw/about%20us/background-judiciary|archive-url=https://web.archive.org/web/20150929023917/http://www.justice.gov.bw/about%20us/background-judiciary|url-status=dead|archive-date=29 September 2015|title=Administration of Justice|publisher=Republiek Botswana Regspleging|accessdate=4 Maart 2016}}</ref> Die appèlhof is die hoogste en finale hof in die land en behandel appèlle van die hooggeregshof en die nywerheidshof. Die regterpresident is die hoof van die appèlhof. Regters word deur die president van Botswana op aanbeveling van die Regterlike Dienskommissie aangestel. Alhoewel die Prokureursorde van Botswana al sedert 1997 bestaan,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.lssa.org.za/upload/SADCLA-2017.pdf |title=18th Annual SADC Lawyers' Association Conference and General Meeting |date=Augustus 2017 |accessdate=10 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171110005020/http://www.lssa.org.za/upload/SADCLA-2017.pdf |archive-date=10 November 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> is daar in hul register van prokureurs nog steeds geen duidelike aanduiding van hoe sekere demografie, soos vroue, op die regsveld gevaar het nie. === Buitelandse betrekkinge === {{Hoofartikel|Buitelandse betrekkinge van Botswana|Suid-Afrika-Botswana-betrekkinge}} [[Lêer:Diplomatic missions of Botswana.PNG|duimnael|links|Plekke oor die wêreld heen waar Botswana ambassadeurs of hoëkommissarisse het]] [[Lêer:Embassy of Botswana, Washington, D.C..jpg|duimnael|Botswana se ambassade in [[Washington, D.C.]]]] Botswana het ’n klein aantal diplomatieke missies in die buiteland. In sy buitelandse betrekkinge plaas Botswana ’n klem op die ekonomiese en politieke integrasie in Suider-Afrika. Botswana poog om van die [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] (SAOG) ’n werkende instrument vir ekonomiese ontwikkeling te maak, en dit het pogings aangewakker om die streek selfpolisiëerend te maak ten opsigte van voorkomende diplomasie, konflikoplossing en goeie bestuur. Die SAOG-hoofkantoor is in Gaborone gesetel. Die land het [[Suid-Afrika]] na-[[apartheid]] verwelkom as ’n vennoot in hierdie pogings. Botswana sluit aan by die Afrika-konsensus oor die meeste belangrike internasionale aangeleenthede en is ’n lid van internasionale organisasies soos [[Verenigde Nasies]], [[Afrika-unie]], [[Beweging van Onverbonde Lande]] en [[Britse Statebond]]. Botswana is ook ’n lid van die [[Internasionale Strafhof]] met ’n bilaterale immuniteitsooreenkoms vir beskerming van die [[Amerikaanse Weermag]] (soos onder artikel 98 gedek). === Buitelandse militêre en veiligheidsbetrekkinge === [[Lêer:BDF honor guard for William Ward 2007-12-03.jpg|duimnael|links|Presidensiële wag van die Botswana Weermag]] Ten tye van sy onafhanklikheid het Botswana oor geen gewapende magte beskik nie. Eers nadat beide die [[Rhodesië|Rhodesiese]] en die [[Suid-Afrikaanse Leër|Suid-Afrikaanse]] leërs teen onderskeidelik die Zimbabwe People’s Revolutionary Army en [[Umkhonto we Sizwe]] toegeslaan het,<ref>{{en}} {{cite news | url=https://articles.latimes.com/1986-05-20/news/mn-6620_1_african-national-congress | work=Los Angeles Times | first=Michael | last=Parks | title=S. Africa Raids 3 Nearby Nations : Attacks Rebel Bases in Capitals of Zimbabwe, Zambia and Botswana | date=20 Mei 1986 | accessdate=19 Julie 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120111150242/http://articles.latimes.com/1986-05-20/news/mn-6620_1_african-national-congress | archive-date=11 Januarie 2012 | url-status=live | df=dmy-all }}</ref> is in 1977 die Botswana Weermag van stapel gestuur.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.bw/en/Ministries--Authorities/Ministries/State-President/Botswana-Defence-Force-BDF/About-the-BDF1/History-of-the-BDF/ |title=Republic of Botswana – Government portal |publisher=Regering van Botswana |accessdate=27 Oktober 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190915160801/http://www.gov.bw/en/Ministries--Authorities/Ministries/State-President/Botswana-Defence-Force-BDF/About-the-BDF1/History-of-the-BDF/ |archive-date=15 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die president is die hoofbevelvoerder van die gewapende magte en benoem ’n verdedigingsraad en die Botswana Weermag bestaan tans uit sowat 60&nbsp;000 weermaglede. In 2019 het Botswana die VN-verdrag oor die verbod van [[kernwapen]]s onderteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 Julie 2017 |accessdate=19 Julie 2020}}</ref> Ná politieke veranderinge in Suid-Afrika en die streek fokus die Botswana Weermag se missies toenemend op die voorkoming van stropery, voorbereiding op rampe en buitelandse vredesbewaring. Die Verenigde State was die grootste enkele buitelandse bydraer tot die ontwikkeling van die Botswana Weermag, en ’n groot deel van sy offisierskorps het Amerikaanse opleiding ontvang. Die Botswana-regering het die Verenigde State toestemming gegee om die moontlikheid te ondersoek om ’n Afrika-kommandobasis (AFRICOM) in die land te vestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.africom.mil/media-room/article/27819/botswana-defence-force-u-s-army-leaders-meet-in-europe |title=Botswana Defence Force, U.S. Army Leaders Meet in Europe |publisher=[[Amerikaanse Gewapende Magte]] in Afrika |author=Lance Pounds |date=14 Desember 2015 |accessdate=12 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212205706/https://www.africom.mil/media-room/article/27819/botswana-defence-force-u-s-army-leaders-meet-in-europe |archive-date=12 Desember 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Administratiewe distrikte === Botswana is in 15 administratiewe distrikte onderverdeel: nege landelike en ses stedelike distrikte: {{col-begin}} {{col-2}} Die landelike distrikte en hulle hoofstede is: {| class="wikitable sortable zebra" style="text-align:right" |- class=hintergrundfarbe6 ! Distrik ! Hoofstad |- | [[Sentraaldistrik, Botswana|Sentraal]] || [[Serowe]] |- | [[Ghanzidistrik|Ghanzi]] || [[Ghanzi]] |- | [[Kgalagadidistrik|Kgalagadi]] || [[Tshabong]] |- | [[Kgatlengdistrik|Kgatleng]] || [[Mochudi]] |- | [[Kwenengdistrik|Kweneng]] || [[Molepolole]] |- | [[Noordoosdistrik, Botswana|Noordoos]] || [[Masunga]] |- | [[Noordwesdistrik, Botswana|Noordwes]] || [[Maun]] |- | [[Suidoosdistrik, Botswana|Suidoos]] || [[Ramotswa]] |- | [[Suiddistrik, Botswana|Suid]] || [[Kanye]] |} Die stedelike distrikte is: # Stad [[Gaborone]] # Stad [[Francistown]] # Dorp [[Lobatse]] # Dorp [[Selebi-Phikwe]] # Dorp [[Jwaneng]] # Nedersetting [[Sowa, Botswana|Sowa]] {{col-2}} {{Klikbare kaart van Botswana}} {{col-end}} === Menseregte === [[Lêer:Wandering hunters (Masarwa bushmen), North Kalahari Desert.jpg|duimnael|Wandelende jagters (Basarwa Boesmans), Noord-Kalahari-woestyn, ca. 1892]] Baie van die inheemse San is met geweld van hul grond na reservate verskuif. Om hulle te verskuif is hul toegang tot water en hul land geweier en as hulle gejag het, wat die belangrikste voedselbron was, is hulle gearresteer.<ref name=bbc1>{{en}} {{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-24821867 |title=Botswana bushmen: Modern life is destroying us |publisher=[[BBC]] |date=7 Januarie 2014 |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200312073532/https://www.bbc.com/news/world-africa-24821867 |archive-date=12 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hul land is in die wêreld se rykste [[diamant]]veld geleë. Amptelik ontken die regering dat daar ’n samehang met mynbou bestaan, en beweer die hervestiging teen einde van die bewaring van die natuurlewe en die ekosisteem, al het die San-bevolking sedert millennia volhoubaar op die land gewoon.<ref name="bbc1" /> In die reservate sukkel hulle om werk te kry en alkoholisme is welig.<ref name="bbc1" /> Op 24 Augustus 2018 het die VN se spesiale rapporteur vir minderhede, Fernand de Varennes, ’n verklaring uitgereik waarin hy Botswana versoek om “pogings om die regte van minderhede met betrekking tot openbare dienste, grond- en hulpbrongebruik en die gebruik van minderheidstale in onderwys en ander kritieke gebiede te erken en te beskerm.” Tot in Junie 2019 was [[homoseksualiteit]] in Botswana onwettig. ’n Beslissing van die hooggeregshof in Botswana op 11 Junie daardie jaar het egter bepalings in die strafwet geskrap wat die “vleeslike kennis van enige persoon teen die orde van die natuur” en “dade van growwe onwelvoeglikheid” gestraf het, waarmee Botswana een van slegs 22 Afrikalande geword het wat homoseksualiteit óf gedekriminaliseer óf gewettig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cnn.com/2019/06/11/africa/botswana-lgbtq-ruling-intl/index.html |title=Botswana scraps gay sex laws in big victory for LGBTQ rights in Africa |last=Fox |first=Kara |website=[[CNN]] |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226221232/https://www.cnn.com/2019/06/11/africa/botswana-lgbtq-ruling-intl/index.html |archive-date=26 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Botswana volstrek die [[doodstraf]] deur ophanging. Die Botswana Sentrum vir Menseregte, Ditshwanelo, is in 1993 gestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ditshwanelo.org.bw/ |title=Ditshwanelo Website |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728141118/http://www.ditshwanelo.org.bw/ |archive-date=28 Julie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all |accessdate=12 Maart 2020 }}</ref> == Ekonomie == [[Lêer:Gaberone aerial.jpg|duimnael|links|[[Gaborone]] is die hoofstad en grootste stad van Botswana]] [[Lêer:Gaborone skyline.JPG|duimnael|Departement van Belasting en Prokureur-Generaal se kantoorgebou (links) en die gebou van die Ministerie van Gesondheid (regs) in Gaborone, Botswana]] Sedert sy onafhanklikheid het Botswana een van die snelgroeiendste [[Bruto binnelandse produk|BBP’s]] ter wêreld gehad.<ref>{{en}} {{cite web |publisher=US Department of State website |url=https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/1830.htm#econ |title=Background Note: Botswana |date=Mei 2009 |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190511124237/https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/1830.htm |archive-date=11 Mei 2019 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Voorheen was [[landbou]] die land se belangrikste ekonomie, maar intussen is mynbou, beesboerdery en [[toerisme]] die vernaamste ekonomiese sektore. Tussen 1966 en 1999 het Botswana se ekonomie met sowat 9% per jaar gegroei; die meeste van die land se inkomste kom uit [[diamant]]ontginning. In 2007 is [[uraan]] in Botswana ontdek en die ontginning daarvan het in 2010 begin.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.miningweekly.com/article/botswana-may-produce-first-uranium-in-2010-become-second-nambia-acap-ceo-2008-08-01/rep_id:3650 |title=Uraan in Botswana ontdek |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321220018/http://www.miningweekly.com/article/botswana-may-produce-first-uranium-in-2010-become-second-nambia-acap-ceo-2008-08-01/rep_id:3650 |archive-date=21 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Botswana het homself van een van die armste lande in die wêreld omgeskep na ’n land met ’n boonste middelinkomste. Hoewel Botswana oorvloedige hulpbronne gehad het, het ’n goeie institusionele raamwerk die land in staat gestel om hulpbroninkomste her te belê om stabiele toekomstige inkomste te genereer.<ref>{{en}} {{cite book|author=Jörg Baten |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=159|isbn=978-1-107-50718-0}}</ref> Volgens ’n skatting het die land die vierde hoogste bruto nasionale inkomste volgens [[koopkragpariteit]] in Afrika (net na [[Mauritius]], [[Gaboen]] en [[Ekwatoriaal-Guinee]]), wat ’n lewenstandaard vergelykbaar met dié van [[Meksiko]] moontlik maak.<ref>{{en}} {{cite web |author=Klaus Kästle |url=http://www.nationsonline.org/oneworld/GNI_PPP_of_countries.htm |title=GNI PPP table |publisher=Nationsonline.org |date=24 Julie 2009 |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191010232525/https://www.nationsonline.org/oneworld/GNI_PPP_of_countries.htm |archive-date=10 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit is selfs meer as dié van Namibië en Suid-Afrika. Die Ministerie van Handel en Nywerheid van Botswana is verantwoordelik vir die bevordering van sake-ontwikkeling in die hele land. Volgens die [[Internasionale Monetêre Fonds]] het Botswana se ekonomie vanaf 1966 tot 1999 jaarliks met sowat 9% gegroei. Botswana geniet in vergelyking met ander Afrikalande ’n hoë vlak van ekonomiese vryheid,<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.mmegi.bw/index.php?sid=4&aid=99&dir=2007/September/Thursday6/|title=Botswana ranked Africa's leader in economic freedom|publisher=mmegi.bw|date=19 Mei 2017|accessdate=19 Julie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170822145230/http://www.mmegi.bw/index.php?sid=4&aid=99&dir=2007%2FSeptember%2FThursday6%2F|archive-date=22 Augustus 2017|url-status=live}}</ref> en was in 2019 Afrika se derde beste land volgens ekonomiese vryheid net na Mauritius en [[Rwanda]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.heritage.org/index/ranking |title=Country Rankings: World & Global Economy Rankings on Economic Freedom |website=www.heritage.org |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430170123/https://www.heritage.org/index/ranking |archive-date=30 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die regering het ’n gesonde fiskale beleid gehandhaaf, ondanks opeenvolgende begrotingstekorte in 2002 en 2003 en ’n geringe mate aan buitelandse skuld. Dit het die hoogste soewereine kredietgradering in Afrika behaal en beskik oor buitelandse valutareserwes van meer as $7 miljard in 2005/2006, wat ongeveer twee en ’n half jaar se huidige invoer beloop. ’n Verskeidenheid aan finansiële instellings oorheers die finansiële stelsel van die land, en beide pensioenfondse en kommersiële banke is volgens bategrootte die twee belangrikste segmente. Banke bly winsgewend, goed gekapitaliseer en likiede as gevolg van die groeiende nasionale hulpbronne en hoë rentekoerse.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.mfw4a.org/botswana/botswana-financial-sector-profile.html |title=MFW4A Botswana Financial Sector Profile |publisher=Mfw4a.org |accessdate=21 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190307144918/http://www.mfw4a.org/botswana/botswana-financial-sector-profile.html |archive-date= 7 Maart 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die Bank van Botswana fungeer as ’n sentrale bank. Die land se geldeenheid is die [[Botswana pula]] (Tswana vir reën) en onderverdeel in 100 ''thebe'' (“skild” in Tswana). Vanaf 1961 tot 1966 was die [[Suid-Afrikaanse rand]] die amptelike geldeenheid in die Betsjoeanaland-protektoraat en tussen 1966 en 1976 in die onafhanklike Botswana. === Mynbou === [[Lêer:Jwaneng Open Mine.jpg|duimnael|Jwaneng-diamantmyn]] Botswana se Orapamyn is die grootste diamantmyn ter wêreld in terme van waarde en hoeveelheid karats wat jaarliks ontgin word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://asterweb.jpl.nasa.gov/gallery-detail.asp?name=orapa |title=Orapa Diamond Mine, Botswana – ASTER Image Gallery |website=asterweb.jpl.nasa.gov |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161202080103/http://asterweb.jpl.nasa.gov/gallery-detail.asp?name=orapa |archive-date=2 Desember 2016 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> In 2013 is ’n geraamde 11 miljoen karats ontgin, met ’n gemiddelde prys van $145/karaat, vervolgens het die Orapamyn in 2013 diamante ter waarde van meer as $1,6 miljard gelewer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.kitco.com/ind/Zimnisky/2013-08-20-Ranking-Of-The-World-s-Diamond-Mines-By-Estimated-2013-Production.html |title="Ranking Of The World's Diamond Mines By Estimated 2013 Production" |publisher=Kitco |date=20 Augustus 2013 |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205093644/https://www.kitco.com/ind/Zimnisky/2013-08-20-Ranking-Of-The-World-s-Diamond-Mines-By-Estimated-2013-Production.html |archive-date=5 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Wetenskap en Tegnologie === [[Lêer:KhamaInterior.jpg|duimnael|links|[[Sir Seretse Khama Internasionale Lughawe]]]] [[Lêer:University of Botswana Earth Science.JPG|duimnael|Die Universiteit van Botswana se gebou vir [[Aardwetenskappe]]]] Botswana is tans besig om wetenskap en tegnologie in te span om sy ekonomie te laat diversifiseer en vervolgens minder afhanklik van diamante te word. Met die oog hierop het die regering sedert 2008 ses spilpunte in die sektor vir landbou, diamante, innovasie, vervoer, gesondheid en onderwys opgerig.<ref name=":0" /> Botswana het, binne ’n Unesco-projek wat deur die [[Spanje|Spaanse]] agentskap vir Internasionale Samewerking en Ontwikkeling geborg word,in 2011 sy hersiene “Nasionale beleid oor navorsing, wetenskap en tegnologie” uitgereik. Dié beleid het ten doel om die uitdagings van vinnige tegnologiese evolusie en globalisering die hoof te bied en die bereiking van die nasionale ontwikkelingsdoelwitte, soos geformuleer in hoëvlak strategiese dokumente insluitende Botswana se “Tiende Nasionale Ontwikkelingsplan” vir 2016 en “Visie 2016”.<ref name=":0" /> Die “Nasionale beleid oor navorsing, wetenskap en tegnologie” (2011) bepaal die mikpunt om die bruto binnelandse besteding aan navorsing en ontwikkeling van 0,26% van die BBP in 2012 tot meer as 2% teen 2016 te verhoog. Dié teiken kan slegs binne die gespesifiseerde tydsbestek bereik word deur die verhoging van die openbare besteding aan navorsing en ontwikkeling.<ref name=":0">{{en}} {{cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf|title=UNESCO Science Report: towards 2030|publisher=UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100129-1|location=Parys|pages=546–547|accessdate=19 Julie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322210919/http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf|archive-date=22 Maart 2017|url-status=live}}</ref> Ondanks die beskeie vlak van finansiële belegging in navorsing beskik Botswana oor een van die hoogste navorsingsdigthede in Afrika suid van die Sahara: 344 per miljoen inwoners (in hooftellings), in vergelyking met ’n gemiddelde van 91 per miljoen inwoners vir die hele subkontinent in 2013.<ref name=":0" /> In 2009 het Deaftronics, ’n maatskappy wat in Botswana gebaseer is, sy sonkrag-gehoorapparaat bekendgestel, ses jaar nadat die prototipe ontwikkel is. Deaftronics het sedert die bekendstelling van die maatskappy in 2009 meer as 10&nbsp;000 sonkragaangedrewe gehoorapparate verkoop. Met ’n prys van $200 beskik elke eenheid oor vier herlaaibare batterye, wat tot drie jaar se krag kan lewer, en ’n sonkraglaaier vir die herlaaibare batterye. Dié produk is goedkoper as die meeste gewilde gehoorapparate wat vanaf sowat $600 kan kos.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://qz.com/africa/443630/botswanas-hearing-aid-pioneers-are-betting-on-solar-power-to-go-global/ |title=Botswana’s hearing aid pioneers are betting on solar power to go global |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326190011/https://qz.com/africa/443630/botswanas-hearing-aid-pioneers-are-betting-on-solar-power-to-go-global/ |archive-date=26 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.deutschland.de/en/solar-powered-hearing-aids-botswana |title=Solar Powered Hearing Aids, Botswana |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326190015/https://www.deutschland.de/en/solar-powered-hearing-aids-botswana |archive-date=26 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 2011 het Botswana se Department van Landbounavorsing die Musi-ras bekend gestel, gekweek om uiteindelik die algehele doeltreffendheid vir beesvleisproduksie onder Botswana-toestande te optimaliseer. Die proses van selektiewe teling wat dié geharde dier 29 jaar gelede ondergaan het sal die saamgestelde ras volgens verwagtinge tot verhoogde beesvleisproduksie lei. Die doel van dié projek was om ’n genetiese materiaal te vind wat kan presteer soos kruisrasse wat alreeds in Botswana beskikbaar is en ver bo die inheemse Tswana-ras, terwyl die gehardheid en aanpasbaarheid van die inheemse vee in een pakket behou word.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.mmegi.bw/index.php?sid=1&aid=166&dir=2011%2FSeptember%2FThursday8%2F |title=Mmegi Online News |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171118211206/http://www.mmegi.bw/index.php?sid=1 |archive-date=18 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In 2016 het Botswana se Instituut vir Tegnologiese Navorsing en Innovasie (BITNI) in samewerking met die Instituut vir Tegnologiese Navorsing en Innovasie, Botswana se entstofinstituut en die [[Kanada|Kanadese]] agentskap vir voedselinspeksie die vinnige toetsstel vir [[bek-en-klouseer]] ontwikkel. Die bestaande diagnostiese metodes vereis hoogs opgeleide laboratoriumpersoneel, spesiale toerusting wat vertragings in die implementering van beheermaatreëls veroorsaak, terwyl die stel wat in Botswana ontwikkel is, voorsiening maak vir diagnosering op die terrein in geval van ’n vermoedelike uitbraak van die siekte in die bespoediging van die diagnostiese proses.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.rapidmicromethods.com/2016/12/bitri-develops-rapid-foot-and-mouth.html?m=1 |title=BITRI Develops Rapid Foot and Mouth Disease Test Kit |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414113316/http://news.rapidmicromethods.com/2016/12/bitri-develops-rapid-foot-and-mouth.html?m=1 |archive-date=14 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die IKT-sektor het in 2016 ’n Botswana-onderneming, Almaz, die eerste rekenaarmonteeronderneming in Botswana geopen. Die onderneming gaan nie net oor rekenaarmontering nie, maar ook oor die uitbreiding van elektroniese vervaardiging en ’n katalisator vir inhoudsontwikkeling in navorsing en ontwikkeling.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.itwebafrica.com/more-countries/botswana/237043-botswana-opens-first-tech-assembly-plant |title=Botswana opens first tech assembly plant |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190915021700/http://www.itwebafrica.com/more-countries/botswana/237043-botswana-opens-first-tech-assembly-plant |archive-date=15 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.thepatriot.co.bw/business/item/3389-almaz-enters-botswana-ict-sector.html |title=Almaz enters Botswana ICT sector |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191021163609/http://www.thepatriot.co.bw/business/item/3389-almaz-enters-botswana-ict-sector.html |archive-date=21 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Ditec, ’n Botswana-onderneming, ontwerp, vervaardig en pas selfone aan. Ditec is een van die voorste kenners op die gebied van ontwerp, ontwikkeling en aanpassing van [[Microsoft]]-aangedrewe toestelle.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.botswanayouth.com/youth-company-shines-with-their-locally-made-ditec-pioneer-phone/ |title=Youth Company Shines With Their Locally Made Ditec Pioneer Phone |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200425031102/https://www.botswanayouth.com/youth-company-shines-with-their-locally-made-ditec-pioneer-phone/ |archive-date=25 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Vervoer, energie en infrastruktuur === [[Lêer:Botswana rail network map.svg|duimnael|Botswana se spoornetwerk]] Botswana beskik oor 971&nbsp;km se spoorlyne, 18&nbsp;482&nbsp;km se paaie en 92 lughawens, waarvan 12 oor geplaveide aanloopbane beskik. Die ontwerpte geplaveide padnetwerk is feitlik geheel en al sedert onafhanklikheid in 1966 gebou. Botswana word in ’n oos-westelike rigting deur die [[Trans-Kalahari-Grootpad]], wat [[Johannesburg]] in Suid-Afrika met [[Walvisbaai]] in Namibië verbind, en in ’n noord-suidelike rigting deur die [[Kaapstad-Kaïro-Grootpad]] deurkruis; albei grootpaaie ontmoet suid van Gaborone. Die nasionale lugredery is [[Air Botswana]], wat binnelands en na ander Afrikalande vlieg, met sy hoofspilpunt op die [[Sir Seretse Khama Internasionale Lughawe]] van die hoofstad Gaborone. Botswana word ook deur [[Air Namibia]] en die [[Suid-Afrikaanse Lugdiens]] bedien. [[Botswana Railways]] is die nasionale spoorwegonderneming en ’n belangrike skakel in die Suider-Afrikaanse spoorwegstelsel. Botswana Railways bied logistieke oplossings op spoorwegbewegings om ’n reeks kommoditeite vir die mynbousektor en primêre nywerhede, passasierstreindienste en droë hawens te vervoer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.bw/en/ministries--authorities/ministries/ministry-of-transport-and-communications/departments/department-of-roads/divisions/ |title=Ministry of Transport and Communications (MTC) |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223165725/http://www.gov.bw/en/ministries--authorities/ministries/ministry-of-transport-and-communications/departments/department-of-roads/divisions/ |archive-date=23 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.botswanarailways.co.bw/profile |title=Profile |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004054408/http://www.botswanarailways.co.bw/profile |archive-date= 4 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Botswana se spoornetwerk bestaan uit een verbinding tussen Suid-Afrika in die suidooste, deur Gaborone, en Zimbabwe in die noordooste, en ’n stuk of drie sytakke. Botswana produseer steenkool vir elektrisiteit en voer [[ruolie]] uit Suid-Afrika in. Die land se voorsiening van goedere geskied op die landroete met die [[Durban-hawe]] in Suid-Afrika as die belangrikste invoerhawe. In onlangse jare het die land groot belang gestel in hernubare energiebronne en ’n omvattende strategie wat beleggers in die wind-, sonkrag- en biomassa-hernubare energie-industrie sal lok, bekend gestel. Van Botswana se kragstasies sluit in Morupule B-kragstasie (600&nbsp;MW), Morupule A-kragstasie (132&nbsp;MW), Orapa-kragstasie (90&nbsp;MW), Phakalane-kragstasie (1,3&nbsp;MW) en Mmamabula-kragstasie (300&nbsp;MW); laasgenoemde sal in die nabye toekoms by die kragnetwerk inskakel. ’n 200&nbsp;MW sonkragaanleg word tans deur die Department van Minerale Bronne, Groen Tegnologie en Energiesekuriteit beplan en ontwerp.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.sundaystandard.info/unusual-tourism-ministry-solar-power-plant-tender-raises-eyebrows|title=Unusual Tourism ministry solar power plant tender raises eyebrows {{!}} Sunday Standard|website=www.sundaystandard.info|accessdate=8 Oktober 2019}}</ref><ref name="mmegi.bw">{{en}} {{cite web |url=http://www.mmegi.bw/index.php?sid=1&aid=1253&dir=2012/June/Friday22/ |title=Botswana – energy sector overview |archive-url=https://web.archive.org/web/20171118211206/http://www.mmegi.bw/index.php?sid=1 |archive-date=18 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=26 Maart 2020 }}</ref><ref name="mmegi.bw" /> Van 2014 af is op die kort grensstuk tussen Botswana en Zambië die [[Kazungulabrug]] opgerig, wat die [[Zambezirivier]] vir 923&nbsp;m oorsteek. Dié brug is op 10 Mei 2021 vir verkeer oopgestel, waarna dit die ou Kazungulaveerboot vervang en ’n nuwe roete tussen die [[Demokratiese Republiek die Kongo]] en die Suid-Afrikaanse hawestad [[Durban]] geskep het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/5/11/botswana-zambia-iconic-bridge-inaugurated-in-boon-for-the-region |title=In boon for region, bridge linking Botswana, Zambia inaugurated |publisher=Al Jazeera |date=11 Mei 2021 |accessdate=3 November 2024}}</ref> Die brugprojek sluit ’n nuwe spoorweg tussen Botswana en Zambië in.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lusakatimes.com/2014/09/13/zambia-botswana-officially-launche-construction-works-kazungula-bridge-across-zambezi-river/|title=Zambia : Zambia and Botswana officially launche the construction works for Kazungula Bridge across the Zambezi River|publisher=Lusaka Times|date=13 September 2014|accessdate=6 Augustus 2018}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://constructionreviewonline.com/2019/07/botswana-zambia-to-construct-railway-across-zambezi/|title=Zambia, Botswana to construct railway across Zambezi|publisher=Construction Review Online|date=30 Julie 2019|accessdate=19 Julie 2020}}</ref> === Toerisme === [[Lêer:Chobe National Park Tourists.jpg|duimnael|links|Toeriste by Chobe Nasionale Park]] [[Lêer:Elephant swimming, Botswana.jpg|duimnael|BW Toerbote]] [[Lêer:Visa policy of Botswana.png|duimnael|links|Burgers van blou lande mag Botswana sonder visum besoek]] [[Lêer:Boat on Cuando River, Botswana.jpg|duimnael|’n Boot op die Choberivier, Botswana]] Die Botswana Toerisme-organisasie<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.botswanatourism.co.bw/ |title=Botswana Tourism Organisation |archive-url=https://web.archive.org/web/20090503122813/http://www.botswanatourism.co.bw/ |archive-date=3 Mei 2009 |publisher=Botswanatourism.co.bw |accessdate=19 Mei 2017}}</ref> is die land se amptelike toerismegroep. Toeriste besoek veral die hoofstad Gaborone, aangesien dié stad baie aktiwiteite vir besoekers bied. Die Leeuparkoord<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.lionpark.co.bw/ |title=Lion Park Resort |publisher=Lionpark.co.bw |date=7 Februarie 2013 |accessdate=19 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181030144300/http://www.lionpark.co.bw/ |archive-date=30 Oktober 2018 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> is Botswana se eerste permanente pretpark en bied geleenthede soos verjaardagpartytjies vir families. Ander bestemmings in Botswana sluit in die Gaborone Seiljagklub en die Kalahari Hengelklub en natuurlike aantreklikhede soos die Gaboronedam en Mokolodi Natuurreservaat. Daar is ook [[gholf]]bane wat deur die Botswana Gholfunie (BGU) bestuur word.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.botswanagolfunion.org.bw/ |title=Botswana Gholfunie |publisher=Botswana Gholfunie |accessdate=19 Mei 2017 |archive-date=19 Augustus 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819043616/http://www.botswanagolfunion.org.bw/ |url-status=dead}}</ref> Die Phakalane Gholflandgoed is ’n multimiljoen-dollar klubhuis wat beide hotelverblyf en toegang tot gholfbane bied. Botswana se gewildste toeriste-aantreklikhede sluit in die [[Kgalagadi-vredespark]] op die grens met Suid-Afrika in die suidweste, [[Sentraal Kalahari Wildreservaat]] in die sentrum van die land, asook die [[Unesco]]-[[wêrelderfenisgebied]]e Okavangodelta en [[Tsodilo]] in die noordweste van Botswana. Van die museums in Botswana sluit in: * Botswana Nasionale Museum in Gaborone * Kgosi Bathoen II (Segopotso)-museum in Kanye * Kgosi Sechele I-museum in Molepolole * Khama III Gedenkmuseum in Serowe * Nhabe-museum in Maun * Phuthadikobo-museum in Mochudi * Supa Ngwano Museumsentrum in Francistown == Demografie == {{Sien ook|Lys van stede en dorpe in Botswana|Pleknaamsveranderinge in Botswana}} Botswana het met ’n bevolking van 2&nbsp;450&nbsp;668 die 146ste grootste bevolking in die wêreld, net ná [[Gambië]] en nog voor [[Gaboen]]. Botswana se bevolking is effens kleiner as dié van Namibië, maar aangesien laasgenoemde groter is, het Botswana ’n groter [[bevolkingsdigtheid]] (8,3/km² teenoor 4,2/km²). === Etniese groepe === [[Lêer:Botswana-demography.svg|duimnael|Botswana se bevolkingsgroei (1960–2017)]] Die [[Tswana]] is die grootste etniese groep in Botswana en vorm sowat 79% van die bevolking; die meeste Tswanas, sowat vier miljoen mense, bly egter in Suid-Afrika se Noordwesprovinsie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.statssa.gov.za/census01/html/CInBrief/CIB2001.pdf |title=Census in Brief |publisher=Statssa.gov.za |accessdate=1 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722063856/http://www.statssa.gov.za/census01/HTML/CInBrief/CIB2001.pdf |archive-date=22 Julie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Van die grootste minderhede sluit in die BaKalanga en San of AbaThwa, ook bekend as Basarwa. Ander stamme is Bayei, Bambukushu, Basubia, Baherero en Bakgalagadi. Daarbenewens bly ’n aantal blankes en [[Indië]]rs in Botswana; albei groepe is ongeveer ewe klein. Die Indiërs in Botswana behels verskeie generasies, en sommige het uit [[Mosambiek]], [[Kenia]], [[Tanzanië]], [[Mauritius]], [[Suid-Afrika]] en ander lande na Botswana migreer, maar ook Indiërs wat hulle onlangs uit Indië kom vestig het. As gevolg van die verslegtende ekonomiese toestande in Zimbabwe sedert 2000 het die aantal Zimbabwiërs in Botswana die derduisende ingeskiet.<ref>{{en}} {{cite journal|title=National and international responses to the Zimbabwean exodus: implications for the refugee protection regime|publisher=Policy Development and Evaluation Service, United Nations High Commissioner for Refugees|journal=Research Papers|volume=175|last=Betts|first=Alexander|last2=Kaytaz|first2=Ezra|year=2009|url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/retrieveattachments?openagent&shortid=MINE-7UL4R6&file=Full_Report.pdf}} {{dooie skakel}}</ref> Minder as 10&nbsp;000 San handhaaf nog hul tradisionele jagter-versamelaar-leefwyse. Sedert die middel-1990’s poog die regering van Botswana om hulle uit hul tradisionele lande te verskuif.<ref>{{en}} {{cite web |author=Stefan Lovgren |date=14 September 2004 |accessdate=8 Augustus 2016 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/09/0914_040914_labushmen_2.html |title=African Bushmen Tour U.S. to Fund Fight for Land |publisher=[[National Geographic Society|National Geographic News]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160808232807/http://news.nationalgeographic.com/news/2004/09/0914_040914_labushmen_2.html |archive-date=8 Augustus 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> James Anaya, spesiale rapporteur oor die situasie van menseregte en fundamentele vryhede van inheemse bevolking vir die Verenigde Nasies in 2010, het die verlies van grond as ’n groot bydraer tot baie van die probleme wat die inheemse bevolking van Botswana in die gesig staar aangehaal en na die uitsetting van die San uit die Sentraal Kalahari Wildreservaat (CKGR) as ’n eksplisiete voorbeeld verwys.<ref name="Anaya" /> Onder Anaya se aanbevelings in ’n verslag aan die Verenigde Nasies se Raad vir Menseregte was die bevordering van ontwikkelingsprogramme in oorweging met inheemse gemeenskappe soos die San- en Bakgalagadi-bevolking se tradisionele jag- en versamelaktiwiteite.<ref name=Anaya>{{en}} {{cite web |author=James Anaya |date=2 Junie 2010 |title=Addendum – The situation of indigenous peoples in Botswana |publisher=United Nations Human Rights Council. A/HRC/15/37/Add.2 |url=http://unsr.jamesanaya.org/docs/countries/2010_report_botswana_en.pdf |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006041536/http://unsr.jamesanaya.org/docs/countries/2010_report_botswana_en.pdf |archive-date=6 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> {{Grootste stede in Botswana}} === Tale === {{Hoofartikel|Tswana}} [[Lêer:PT-Tsala ea Becoana-First Issue-1910.jpg|duimnael|Die eerste uitgawe van ''Tsala ea Becauna'' (“Vriend van die Becuana”), die tweede koerant in Tswana, uitgegee in [[Kimberley]], [[Unie van Suid-Afrika]], in 1910]] Die [[Amptelike taal|amptelike tale]] van Botswana is Engels en Tswana, waarvan laasgenoemde dwarsdeur die land gebesig word. Daarmee is Botswana een van twee lande, waar Tswana ampstaalstatus geniet; die ander is Suid-Afrika, terwyl die grondwet van Namibië Tswana as ’n nasionale taal erken. In Setswana is [[voorvoegsel]]s belangriker as in baie ander tale, aangesien Setswana ’n [[Bantoetale|Bantoetaal]] is en naamwoordklasse met dié voorvoegsels aangedui word. Hulle sluit in ''Bo'', wat na die land verwys, ''Ba'', verwysende na die volk, ''Mo'', na een persoon en ''Se'' na die taal. Byvoorbeeld is die grootste etniese groep van Botswana die Tswana, vandaar die naam Botswana vir hul land. Die volk in sy geheel is die Batswana, een persoon is ’n Motswana en die taal wat hulle praat is Setswana. Ander tale wat in Botswana gebesig word sluit in Kalanga (sekalanga), Sarwa (sesarwa), [[Noord-Ndebele]], Kgalagadi, [[Noord-Sotho (taal)|Tswapong]], !Xóõ, Yeyi en [[Afrikaans]]. Sowat 20&nbsp;000 mense in Botswana praat Afrikaans (byna 1% van die totale bevolking) en veral langs die suidelike grens met Suid-Afrika is talle dorpe met Afrikaanse name te vinde. === Godsdienste === [[Lêer:MolepololeChurch.jpg|duimnael|links|'n Kerk in [[Molepolole]]]] ’n Geskatte 77% van die land se bevolking beskou hulself as [[Christene]]. [[Anglikaanse Kerk van Suider-Afrika|Anglikane]], Metodiste en die Verenigde Kongregasionale Kerk van Suider-Afrika vorm die meerderheid Christene. Daar is ook gemeentes Lutherane, Baptiste, [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]], [[Kerk van Jesus Christus van die Heiliges van die Laaste Dae]] ([[Mormone]]), [[Nederduitse Gereformeerde Kerkfamilie]], [[Mennonisme|Mennonite]], [[Sewendedagadventisme|Sewendedagadventiste]] en [[Jehovah se Getuies]] in die land. Volgens die 2001-sensus bly sowat 5&nbsp;000 [[Moslem]]s, veral uit [[Suid-Asië]], 3&nbsp;000 [[Hindoeïsme|Hindoes]] en 700 [[Baha’i]]s in die land. Sowat 20% van die bevolking is ongebonde. == Kultuur == [[Lêer:Khutse Kalahari Lodge.jpg|duimnael|’n [[Rondawel]] by Khutse Kalahari Lodge, Botswana]] Setswana is, behalwe vir die taal van die dominante bevolkingsgroep in Botswana, die byvoeglike naamwoord wat gebruik word om na die ryk kulturele tradisies van die Batswana te verwys – hetsy vir lede van die Tswana of alle burgers van Botswana. In Botswana het die meeste van die stamme verskeie maniere om mekaar te groet, maar vir ’n maklike kommunikasie en kontak gebruik Batswana ’n drierigtingshanddruk of groet mekaar net deur “Dumelang” te sê; ’n manier om “hallo” te sê sonder fisiese kontak. Tydens gemeenskapsvieringe soos Dikgafela of tydens huwelikseremonies toon Batswana-vroue deur die gebruik van ululasies as deel van hul kultuur opwinding en geluk. === Media === [[Lêer:Radio Personality.jpg|duimnael|Radiopersoneel in Botswana se Staatsradio]] Botswana het vyf televisiestasies, waarvan een (''Botswana television'') aan die regering behoort: ''Now TV'', ''Khuduga HD'', ''Maru TV'', ''EBotswana'', vyf radiostasies (''RB1'', ''RB2'', ''Duma FM'', ''Gabz FM'', ''Yarona FM'') en 13 koerante (''Mmegi'', ''Sunday Standard'', ''The Telegraph'', ''Business Weekely'', ''Botswana Gazette'', ''The Voice'', ''The Guardian'', ''Echo'', ''Botswana Peoples daily'', ''DailyNews'', ''Tswana Times'', ''Weekend Post'', ''The Monitor'') wat weekliks publiseer. Botswana geniet in vergelyking met ander Afrikalande ’n relatief hoë vlak van persvryheid en word in die jaarlikse verslae net deur sy buurlande Namibië en Suid-Afrika oortref.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rsf.org/en/ranking |title=2019 World Press Freedom Index |work=Verslaggewers sonder grense |year=2019 |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428075902/https://rsf.org/en/ranking |archive-date=28 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/world-map-of-the-freedom-of-the-press-status |title=World Map of the Freedom of the Press Status |website=Our World in Data |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417190155/https://ourworldindata.org/grapher/world-map-of-the-freedom-of-the-press-status |archive-date=17 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Filmbedryf === {{Hoofartikel|Botswana se filmbedryf}} Botswana het ’n klein plaaslike rolprentbedryf bekend as “Botswood”.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.balancingact-africa.com/news/broadcast_en/15186/botswood-sees-film-production-start-to-blossom-in-botswana |title=‘Botswood’ sees film production start to blossom in Botswana |publisher=Balancing Act |accessdate=28 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028174404/https://www.balancingact-africa.com/news/broadcast_en/15186/botswood-sees-film-production-start-to-blossom-in-botswana |archive-date=28 Oktober 2021 |url-status=dead}}</ref> Die 1981-komedie “[[The Gods Must Be Crazy]]” speel af in Botswana en het ’n groot internasionale treffer geword; dit strek oor een amptelike en drie nieamptelike vervolgverhale: 1988 se “The Gods Must Be Crazy II” was ook ’n treffer wat beide die rolprente en die Namibiese akteur [[N!xau|Nǃxau ǂToma]] ’n bekende rolprentster gemaak het.<ref>{{af}} {{cite web |url=http://www.rapport.co.za/Weekliks/Nuus/Jamie-se-treffer-Met-Uys-ja-die-wereld-in-20140712 |title=Jamie se treffer: Met Uys, ja – die wêreld in |publisher=[[Rapport]] |author=Boris Gorelik |date=12 Julie 2014 |accessdate=14 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714231833/http://www.rapport.co.za/Weekliks/Nuus/Jamie-se-treffer-Met-Uys-ja-die-wereld-in-20140712 |archive-date=14 Julie 2014 |url-status=dead}}</ref> === Musiek === Botswana se musiek is meestal vokaal en opgevoer, soms – afhangende van die geleentheid – sonder tromme; dikwels word ook [[snaarinstrument]]e ingespan. Botswana se volksmusiek span instrumente soos ''setinkane'' (’n soort miniatuurklavier), ''segankure/segaba'' (’n Botswana-weergawe van die Chinese instrument ''erhu''), ''moropa'' (''meropa'' – meervoud, ’n verskeidenheid dromme), ''phala'' (’n fluitjie wat meestal tydens vieringe gebruik word en in verskillende vorme bestaan). Botswana se kulturele musiekinstrumente bestaan nie net uit snare of tromme nie. Die hande word ook as musiekinstrumente gebruik, deur hulle óf aanmekaar te klap óf teen ''phathisi'' (die bokvel is na buite gedraai, toegedraai om die kalfgebied, en word slegs deur mans gebruik) om musiek en ritme te skep. Die kitaar word die afgelope paar dekades gevier as ’n veelsydige musiekinstrument vir Tswanamusiek, aangesien dit ’n verskeidenheid snare bied wat die ''segaba''-instrument nie het nie. Die nasionale volkslied is ''[[Fatshe leno la rona]]'' (Tswana vir: “Geseënd is die edele land”). Dit is geskryf en komponeer deur Kgalemang Tumediso Motsete, en met onafhanklikheid in 1966 aangeneem.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Makgala|first=Christian John|date=2014-07-03|title=Neil Parsons, National Coat of Arms, and Introduction of the Pula Currency in Botswana, 1975–1976|journal=South African Historical Journal|volume=66|issue=3|pages=504–520|doi=10.1080/02582473.2014.898081|issn=0258-2473}}</ref> === Visuele kunste === [[Lêer:Red and White Rock Art Tsodilo.jpg|duimnael|links|[[Boesmanrotskuns]] in [[Tsodilo]]]] In die noordelike dele van Botswana is die vroue van die dorpe Etsha en Gumare bekend vir hul vaardighede om mandjies uit Mokola-palmbome en plaaslike kleurstowwe te maak. Die mandjies word gewoonlik op drie soorte geweef: groot, toegemaakte mandjies wat gebruik word as bergplekke; groot, oop mandjies om voorwerpe op die kop te dra of om gedorste graan te wen; en kleiner mandjies vir die wen van geskilde graan. Die kuns van dié mandjies word deur kleurgebruik en verbeterde ontwerpe geleidelik verbeter namate dit toenemend vir internasionale markte geproduseer word.{{sfn|Cunningham|Milton|1987}} Die oudste skilderye in beide Botswana en Suid-Afrika beeld jag-, dier- en menslike figure uit en is meer as twintigduisend jaar gelede in die Kalahari-woestyn deur die Khoisan (!Kung San/Boesmans) gemaak. === Kookkuns === [[Lêer:Boerewors raw.jpg|duimnael|’n Rol rou boerewors]] Botswana se kookkuns is uniek en bevat meestal ''seswaa'', geskilde vleis gemaak van bokvleis of beesvleis. Botswana se kookkuns deel ’n paar kenmerke met ander kookkunste in Suider-Afrika, veral dié van Namibië en Suid-Afrika. Voorbeelde van Botswana-voedsel sluit in [[Mieliepap|Bogobe]], pap (mieliepap), [[boerewors]], [[Stampmielies|samp]], Magwinya (gebraaide brooddeeg), [[vetkoek]] en [[Mopaniemot|Mopaniewurms]]. === Sport === [[Lêer:Montsho Felix Daegu 2011.jpg|duimnael|links|Amantle Montsho het in 2011 Allyson Felix naelskraaps verslaan en Botswana se eerste Wêreld- of Olimpiese baan- en veldkampioen geword]] [[Lêer:800 m men final London 2017.jpg|duimnael|Botswana se Olimpiese medaljewenner [[Nijel Amos]] (middel)]] [[Sokker]] is die gewildste [[sport]]soort in Botswana en hul kwalifisering vir die [[Afrikanasiesbeker]] 2013 is die nasionale span se beste prestasie tot dusver. Ander gewilde sportsoorte sluit in [[sagtebal]], [[krieket]], [[tennis]], [[rugby]], [[pluimbal]], [[handbal]], [[gholf]] en [[atletiek]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.bw/cgi-bin/news.cgi?d=20060126 |title=Sparks to fly at Diamond |publisher=Botswana Press Agency (BOPA) |date=26 Januarie 2006 |accessdate=18 Januarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114095524/http://www.gov.bw/cgi-bin/news.cgi?d=20060126 |archive-date=14 Januarie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.bw/cgi-bin/news.cgi?d=20040813 |title=Opinion the Academic World |publisher=Botswana Press Agency (BOPA) |accessdate=18 Januarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114062620/http://www.gov.bw/cgi-bin/news.cgi?d=20040813 |archive-date=14 Januarie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Botswana is ’n assosiaatlid van die [[Internasionale Krieketraad]] en ’n volle lid van beide [[FIFA]] en [[Wêreldrugby]]. Botswana het in 1991 ’n lid van die Internasionale Pluimbalfederasie en die Afrika Pluimbalfederasie geword. Die Botswana Gholfunie bied ’n amateur gholfliga waaraan gholfspelers aan toernooie en kampioenskappe deelneem. Botswana het sy eerste Olimpiese medalje in 2012 gewen, toe die hardloper [[Nijel Amos]] tydens die [[Olimpiese Somerspele 2012]] se 800&nbsp;m-item die silwermedalje ingepalm het. In 2011 het [[Amantle Montsho]] wêreldkampioen in die 400&nbsp;m-item geword en Botswana se eerste atletiekmedalje op wêreldvlak gewen. Die hoogspringer [[Kabelo Kgosiemang]] is ’n driemalige Afrikakampioen. Die [[kaartspeletjie]] [[Brug (kaartspeletjie)|brug]] het ’n groot aanhangerskap; dit word sedert meer as 30 jaar in Botswana gespeel en het gedurende die 1980’s groot gewildheid verwerf. Baie uitgewekene Britse onderwysers het die spel informeel in die hoërskole van Botswana aangebied. Die Botswana Brugfederasie (BBF) is in 1988 gestig en organiseer sedertdien toernooie. Brug het gewild gebly en die BBF het meer as 800 lede.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bnsc.co.bw/affiliates/bridge_federation.htm |title=Botswana Brugfederasie |publisher=Botswana Nasionale Sportraad |accessdate=16 Mei 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108123239/http://www.bnsc.co.bw/affiliates/bridge_federation.htm |archive-date= 8 Januarie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> In 2007 het die BBF die Engelse Brugunie genooi om in Mei 2008 aan ’n weeklange onderrigprogram deel te neem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ebu.co.uk/general/news/2008/BotswanaTrip.htm |title=Engelse Brugunie |publisher=Engelse Brugunie |accessdate=1 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010122137/http://www.ebu.co.uk/general/news/2008/BotswanaTrip.htm |archive-date=10 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Onderwys == [[Lêer:Lady Physicist.jpg|duimnael|Fisici in ’n laboratorium by die Botswana Internasionale Universiteit van Wetenskap en Tegnologie]] [[Lêer:University of Botswana Administration Building.jpg|duimnael|Die Universiteit van Botswana se administratiewe gebou]] Botswana het sedert sy onafhanklikheid groot vordering in sy opvoedkundige ontwikkeling gemaak. Destyds was daar min afgestudeerdes in die land en net ’n klein persentasie van die bevolking het ’n hoërskool besoek. Botswana het sy geletterdheid onder volwassenes van 69% in 1991 tot 83% in 2008 verbeter.<ref name="ref">{{en}} {{cite web |url=http://stats.uis.unesco.org |title=UNESCO Institute for Statistics |publisher=Stats.uis.unesco.org |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725065836/http://stats.uis.unesco.org/ |archive-date=25 Julie 2008 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die ontdekking van diamante en die gepaardgaande toename in die regering se inkomste het tot ’n groot onderwysvoorsiening in die land gelei. Vir alle studente is tien jaar se basiese onderwys gewaarborg, en hulle het daarna ’n juniorsertifikaat ontvang. Sowat die helfte van die studente het ’n verdere twee jaar se sekondêre skoolopleiding bygewoon en Botswana se algemene sertifikaat van sekondêre skoolopleiding (BASSS) ontvang. Sekondêre skoolopleiding in Botswana is nóg vry nóg verpligtend. Nadat hulle die skool verlaat het, mag studente aan een van die sewe tegniese kolleges in die land inskryf, of beroepsopleidingskursusse in onderrig of verpleging bywoon. Studente besoek die Universiteit van Botswana, Botswana Kollege van Landbou, Botswana Internasionale Universiteit van Wetenskap en Tegnologie of die Botswana Rekenkundigekollege in Gaborone. Baie ander studente voltooi hul skoolloopbaan in een van verskeie privaat tersiêre onderwyskolleges in die land. Noemenswaardig is die Botho-universiteit, die land se eerste privaatuniversiteit wat voorgraadse programme in rekenkunde, sakeonderneming en rekenaarkunde aanbied. ’n Ander internasionale universiteit is die Limkokwing-universiteit van kreatiewe tegnologie wat verskeie bykomende grade in kreatiewe kunste aanbied.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.limkokwing.net/botswana/ |title=Limkokwing University of Creative Technology |publisher=Limkokwing.net |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531124428/https://www.limkokwing.net/botswana/ |archive-date=31 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Van die ander tersiêre institute sluit in Ba Isago, ABM Universiteitskollege (die grootste skool vir onderwys en bestuur, New Era, Gaborone Instituut van professionele studies en Gaborone Universiteitskollege van Reg en Professionele Studies. Groot vordering in die bevordering van kwaliteitsopleiding is deur die aanbieders van privaatonderwys gemaak, waardeur nou ’n groot persentasie van die land se beste studente hul opleiding in hierdie instellings ontvang het. Die oorgrote meerderheid van hierdie studente word deur die regering geborg. Die land se tweede internasionale universiteit, die Botswana Internationale Universiteit van Wetenskap en Tegnologie is in 2011 in [[Palapye]] gebou. Die kwantiteit het nie altyd met die kwaliteit gepaard gegaan nie. Veral primêre skole ly onder ’n gebreek aan hulpmiddels, en die onderwysers ontvang ’n kleiner salaris as hul kollegas by sekondêre skole. Die Departement van Onderwys<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.moe.gov.bw/index.php?id=10 |title=Ministry of Education and Skills Development: Home |publisher=Department van Onderwys |date=27 Julie 2011 |accessdate=21 Augustus 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.today/20120804205657/http://www.moe.gov.bw/index.php?id=10 |archivedate=4 Augustus 2012 }}</ref> is tans besig, in vennootskap met die Afrika-biblioteeksprojek, om biblioteke by primêre skole in te rig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.africanlibraryproject.org/about-us/our-partners/139-library-partner-botswana-ministry-of-education |title=Library Partner – Botswana Ministry of Education |publisher=Africanlibraryproject.org |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052611/http://www.africanlibraryproject.org/about-us/our-partners/139-library-partner-botswana-ministry-of-education |archive-date=26 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die regering van Botswana hoop dat deur die belê van ’n groot deel van die nasionale inkomste in die onderwysstelsel die land minder afhanklik van diamante vir sy ekonomiese oorlewing en minder afhanklik van buitelandse opgeleide werknemers sal wees.<ref name="UNEVOC">{{en}} {{cite web |url=http://www.unevoc.unesco.org/worldtvetdatabase1.php?ct=BWA |title=UNESCO-UNEVOC's Botswana profile |publisher=Unevoc.unesco.org |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416191627/http://www.unevoc.unesco.org/worldtvetdatabase1.php?ct=BWA |archive-date=16 April 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dié doelstellings word deels nagestreef deur beleid ten gunste van beroepsonderwys, versamel binne die NBBOO (Nasionale Beleid van Beroepsonderwys en -opleiding), ten einde van “die verskillende soorte beroepsonderwys en -opleiding in een omvattende stelsel te integreer”.<ref name="UNEVOC" /> Botswana belê 21% van sy nasionale inkomste in die onderwysstelsel.<ref name="ref" /> In Januarie 2006 het Botswana, na twee dekades se gratisonderrig, die herinvoering van skoolgeld aangekondig,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4601360.stm |title=Botswana brings back school fees |publisher=[[BBC]] |date=11 Januarie 2006 |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420150640/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4601360.stm |archive-date=20 April 2008 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> alhoewel die regering nog steeds volle studiebeurse met lewenskoste aan enige Botswana-burger op universiteit aanbied, hetsy aan die Universiteit van Botswana of – indien die student enige vak wil studeer wat nie plaaslik aangebied word nie – in die buiteland. == Gesondheid == === Oorsig === Die Ministerie van Gesondheid in Botswana is verantwoordelik vir die toesig oor die gehalte en voorsiening van gesondheidsorg regoor die land. Volgens die [[Wêreldbank]] was die lewensverwagting by geboorte 55 in 2009, wat voorheen gedaal het van ’n hoogtepunt van 64,1 in 1990 tot ’n laagtepunt van 49 in 2002.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://data.worldbank.org/country/botswana |title=World Bank Botswana Data |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200425123423/https://data.worldbank.org/country/botswana |archive-date=25 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Volgens Botswana se 2011-sensus word die huidige lewensverwagting op 54,06 jaar beraam.<ref name="CIA" /> Die Kankervereniging van Botswana is ’n vrywillige nieregeringsorganisasie. Die vereniging is ’n lid van die Unie vir Internasionale Kankerbeheer. Die Vereniging vul bestaande dienste aan deur die voorsiening van kankervoorkomings- en gesondheidsbewustheidsprogramme, deur toegang tot gesondheidsdienste vir kankerpasiënte te vergemaklik en ondersteuning en berading aan diegene wat geraak word, te bied.<ref name="UICC Cancer Association of Botswana">{{en}} {{cite web |url=http://www.uicc.org/membership/cancer-association-botswana |title=Cancer Association of Botswana |publisher=Unie vir Internasionale kankerbeheer |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326190043/https://www.uicc.org/membership/cancer-association-botswana |archive-date=26 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === MIV/vigs-epidemie === [[Lêer:Life expectancy in select Southern African countries 1960-2012.svg|duimnael|links|Die lewensverwagting in verskillende Afrikalande van 1960 tot 2012. Botswana het die hoogste lewensverwagting gehad voordat MIV/vigs dit in die laat 1980’s begin verminder het]] [[Lêer:Scottish Livingstone Hospital 228.jpg|duimnael|Die nuwe Skotse Livingstone-hospitaal in Molepolole]] [[Lêer:Botswana - active pop vs aids.png|duimnael|Projeksie van Botswana se bevolking met en sonder MIV/vigs]] Soos elders in Afrika suid van die Sahara is die [[invloed van vigs op die ekonomie]] aansienlik. Ekonomiese ontwikkelingsbesteding is in 2002–3 met 10% verminder as gevolg van herhalende begrotingstekorte en toenemende uitgawes aan gesondheidsorgdienste. Botswana word baie swaar deur die MIV/vigs-pandemie getref; in 2006 word beraam dat die lewensverwagting by geboorte van 65 tot 35 jaar gedaal het.<ref name="Kallings">{{en}} {{cite journal |journal= J Intern Med |year= 2008 |volume=263 |issue=3 |pages= 218–43 |title=The first postmodern pandemic: 25 years of HIV/AIDS |url= https://archive.org/details/sim_journal-of-internal-medicine_2008-03_263_3/page/n7 |last=Kallings |first= LO |doi= 10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x |pmid=18205765 }}</ref> Volgens Botswana se 2011-sensus word die huidige lewensverwagting egter op 54,06 jaar beraam.<ref name="CIA" /> Die voorkoms van MIV/vigs in Botswana word op 25,4% vir volwassenes tussen 15 en 49 jaar in 2009 en 21,9% in 2013 geskat,<ref name="Gap" /> en net deur [[Eswatini]] en [[Lesotho]] in Afrikalande suid van die Sahara oortref. Dit plaas Botswana in 2013 op die derde hoogste voorkoms in die wêreld, terwyl hulle “in die voorkomings- en behandelingsprogramme voorloop".<ref name=Avert>{{en}} {{cite web |url=http://www.avert.org/aidsbotswana.htm |title=HIV and Aids in Botswana |publisher=Avert Internasionale vigs-liefdadigheid |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228211140/http://www.avert.org/aidsbotswana.htm |archive-date=28 Februarie 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In 2003 het die regering ’n omvattende program van stapel gestuur met gratis of goedkoop generiese antiretrovirale medisyne, sowel as ’n inligtingsveldtog om die verspreiding van die virus te voorkom; in 2013 het meer as 40% van volwassenes in Botswana toegang tot antiretrovirale terapie geniet.<ref name="Gap" /> In die ouderdomsgroep van 15–19 jaar is die voorkoms op ongeveer 6% vir vroue en 3,5% vir mans in 2013 geskat,<ref name="Gap" /> en in die ouderdomsgroep van 20–24 jaar op 15% vir vroue en 5% vir mans.<ref name=Gap /> Botswana is een van die 21 prioriteitslande wat in 2011 deur die VN-VIGS-groep in die Wêreldplan geïdentifiseer is om nuwe MIV-infeksies onder kinders uit te skakel en om hul moeders aan die lewe te hou.<ref name="Gap" /> Van 2009 tot 2013 het die nuwe MIV-infeksies by kinders met meer as 50% gedaal.<ref name=Gap /> ’n Verdere maatstaf vir die sukses of rede vir hoop in die behandeling van MIV in Botswana is dat minder as 10% van swanger MIV-geïnfekteerde vroue nie in 2013 antiretrovirale medikasie ontvang het nie, met ’n ooreenstemmende afname (meer as 50%) in 2013 in die aantal nuwe MIV-infeksies by kinders jonger as 5.<ref name="Gap" /> Mense wat met MIV in Botswana leef geniet die grootste persentasie antiretrovirale behandeling onder die VN-lande: ongeveer 75% vir volwassenes (15+) en ongeveer 98% vir kinders.<ref name="Gap" /> Met ’n landswye program vir die voorkoming van moeder-tot-kind-oordrag het Botswana MIV-oordrag van besmette moeders na hul kinders van ongeveer 40% tot net 4% verminder. Onder leiding van Festus Mogae het die regering van Botswana vir die bestryding van MIV/vigs hulp gevra en vroeë steun van die Bill en Melinda Gates-stigting, en die Merck-stigting ontvang, en saam het hulle die Afrika-omvattende MIV/vigs-vennootskap (ACHAP) gevorm. Ander vroeë vennote sluit in die Botswana-Harvard MIV/vigs-instituut van die Harvard-skool vir openbare gesondheid en die Botswana-UPenn-vennootskap van die Universiteit van Pennsilvanië. Volgens die UNAIDS-verslag van 2011 is die doel van universele toegang tot behandeling – gedefinieer as 80%-dekking of groter – in Botswana bereik.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2011/JC2216_WorldAIDSday_report_2011_en.pdf |title=World AIDS Day Report |year=2011 |publisher=UNAIDS |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140824062831/http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2011/JC2216_WorldAIDSday_report_2011_en.pdf |archive-date=24 Augustus 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Potensiële redes vir die hoë voorkoms van MIV in Botswana is onder meer seksuele vennootskappe, transaksionele [[seks]], geslag oor die hele generasie en ’n beduidende aantal mense wat buite hul plaaslike gemeenskappe reis om werk te soek. Die [[Poliamorie|veelkleurige]] aard van baie seksuele verhoudings beïnvloed die gesondheidsituasie verder, tot so ’n mate dat dit aanleiding gegee het tot ’n liefdeswoordeskat<ref>{{en}} {{cite web |url=http://drshem.com/2011/06/16/exposing-botswana-love-vocabulary/ |title=Exposing Botswana's Love Vocabulary |publisher=Dr. Shem |date=16 Junie 2011 |accessdate=19 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326190018/http://drshem.com/2011/06/16/exposing-botswana-love-vocabulary/ |archive-date=26 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> wat uniek is aan die streek. == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Botswana|title=Botswana|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=3 November 2024}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/botswana/|title=Botswana|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=3 November 2024}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite web|url=https://economics.mit.edu/files/284 |title=An African Success Story: Botswana |last1=Acemoglu |first1=Daron |last2=Johnson |first2=Simon |last3=Robinson |first3=James A. |format=pdf |date=11 Julie 2001 |via=mit.edu}} * {{en}} Campbell, Alex: Let's try to put the record straight: A Botswana peephole into southern African history. In: Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 35, nr. 1, Januarie 1986 * {{en}} Cohen, Dennis L. "The Botswana Political Elite: Evidence from the 1974 General Election," ''Journal of Southern African Affairs,'' (1979) 4, 347–370. * {{en}} Colclough, Christopher en Stephen McCarthy. ''The Political Economy of Botswana: A Study of Growth and Income Distribution'' (Oxford University Press, 1980) * {{en}} {{cite book|last=Denbow |first=James |last2=Thebe |first2=Phenyo C. |title=Culture and Customs of Botswana |url=https://archive.org/details/culturecustomsof0000denb |location=Westport, CT |publisher=Greenwood Press |year=2006 |isbn=978-0-313-33178-7}} * {{en}} Edge, Wayne A. en Mogopodi H. Lekorwe eds. ''Botswana: Politics and Society'' (Pretoria: J.L. van Schaik, 1998) * {{en}} Good, Kenneth. "Interpreting the Exceptionality of Botswana," ''Journal of Modern African Studies'' (1992) 30, 69–95. * {{en}} {{cite journal |last=Good |first=Kenneth |title=Corruption and Mismanagement in Botswana: A Best-Case Example? |journal=Journal of Modern African Studies |date=September 1994 |volume=32 |number=3 |pages=499–521 |url=https://projects.iq.harvard.edu/files/gov2126/files/good.pdf |via=harvard.edu |accessdate=13 Julie 2018 |issn=0022-278X |eissn=1469-7777 |doi=10.1017/S0022278X00015202 |archive-date= 3 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180403150659/http://projects.iq.harvard.edu/files/gov2126/files/good.pdf |url-status=dead }} * {{en}} {{cite book|first1=A.B.|last1=Cunningham|first2=S.J.|last2=Milton|title=Effects of basket-weaving industry on mokola palm and dye plants in northwestern Botswana|date=1987|publisher=Economic Botany}} * {{en}} Tlou, Thomas, en Alec C. Campbell. ''History of Botswana'' (Macmillan Botswana, 1984) == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} {{Wikt}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} [http://www.gov.bw/ Amptelike webwerf van Botswana se regering] * {{en}} [http://www.government.co.bw/ Regeringsgids vir Botswana] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Botswana}} | Noord = {{vlagland|Namibië}} | Noordoos = {{vlagland|Zambië}} | Oos = {{vlagland|Zimbabwe}} • {{vlagland|Suid-Afrika}} | Suidoos = {{vlagland|Suid-Afrika}} | Suid = {{vlagland|Suid-Afrika}} | Suidwes = {{vlagland|Namibië}} • {{vlagland|Suid-Afrika}} | Wes = {{vlagland|Namibië}} | Noordwes = {{vlagland|Namibië}} }} {{en-vertaal|Botswana}} {{Lande van Afrika}} {{Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Botswana| ]] [[Kategorie:Britse Statebond]] [[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]] c9f9xcl9xkwc30oe5s2a0nj6dtln1xf 0 167 2965296 2963413 2026-09-05T19:06:35Z Sobaka 328 /* Die 18de eeu */ skakel 2965296 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Kaapstad | ander_naam = Cape Town {{en}}<br />iKapa {{xh}} | inheemse_naam = | nedersetting_tipe = Stad | beeld_stadsilhoeët = Cape Town Montage 2015.png | beeld_alt = | beeldbyskrif = | beeld_vlag = Flag of Cape Town, South Africa.svg | beeld_seël = | beeld_skild = Coat of arms of Cape Town, South Africa.png | bynaam = "Moederstad" | slagspreuk = ''Spes Bona''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/za-wc-ct.html |title=Cape Town (South Africa) |publisher=Crwflags.com |accessdate=12 Februarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181122005415/https://www.crwflags.com/fotw/flags/za-wc-ct.html |archive-date=22 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /><small>(''[[Latyn]]s vir: "Goeie Hoop"'')</small> | beeld_kaart = | duimdrukkeretiketposisie= onderkant | kaart_onderskrif = | latd = 33 |latm = 55 |lats = 31 | longd = 18 |longm = 25 |longs = 26 | provinsie = Wes-Kaap | distrik = | munisipaliteit = Stad Kaapstad | hoofplek = | stigtingsdatum = [[6 April]] [[1652]]<ref>{{en}} {{cite web |title=Chronological order of town establishment in South Africa based on Floyd (1960:20-26) |url=http://upetd.up.ac.za/thesis/available/etd-07212011-123414/unrestricted/05back.pdf |pages=xlv-lii |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713023732/http://upetd.up.ac.za/thesis/available/etd-07212011-123414/unrestricted/05back.pdf |archive-date=13 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=24 September 2016}}</ref> | regeringvoetnotas = <ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.capetown.gov.za/clusters/viewarticle3.asp?conid=12705 |title=Achmat Ebrahim is the new city manager of Cape Town |accessdate=25 Maart 2007 |last=Pollack |first=Martin |date=31 Mei 2006 |publisher=Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit |archive-date= 4 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080404124249/http://www.capetown.gov.za/clusters/viewarticle3.asp?conid=12705 |url-status=dead }}</ref> | regeringstipe = <!-- Wyknommer --> | leier_party = [[Demokratiese Alliansie|DA]] | leiertitel = [[Burgemeester]] | leiernaam = [[Geordin Hill-Lewis]] | leiertitel1 = Adjunkburgemeester | leiernaam1 = Eddie Andrews | leiertitel2 = Stadsbestuurder | leiernaam2 = Achmat Ebrahim | oppervlakvoetnotas = | oppervlak_totaal_km2 = 400,28 | oppervlak_metro_km2 = 2444.97 | hoogte_m = | hoogte_maks_m = | hoogte_min_m = | bevolkingvoetnotas = | bevolking_skat = | bev_skat_op = | bevolking_totaal = 433688 | bevolking_soos_op = 2011 | bevolking_metro = 3740026 | bevolkingsdigtheid_metro_km2 = 1500 | bevolking_metro_voetnotas = <ref name="Stad Kaapstad">{{en}} {{cite web |title=City of Cape Town |url=http://www.statssa.gov.za/?page_id=1021&id=city-of-cape-town-municipality |accessdate=12 Februarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504032249/http://www.statssa.gov.za/?page_id=1021 |archive-date=4 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | bevolking_demonym = | bevolkingnota = <!-- demografie (deel 1) --> | demografie1_voetnotas = <ref name="cp_sensus">{{en}} {{cite web |url=https://resource.capetown.gov.za/documentcentre/Documents/City%20research%20reports%20and%20review/2022_Census_Cape_Town_profile.pdf |title=Census 2022: Cape Town Profile |publisher=Stad Kaapstad |date=18 Desember 2023 |accessdate=8 Maart 2025 |archive-date=12 Julie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250712005903/https://resource.capetown.gov.za/documentcentre/Documents/City%20research%20reports%20and%20review/2022_Census_Cape_Town_profile.pdf |url-status=dead }}</ref> | persent_swart = 45,7% | persent_kleurling = 35,0% | persent_asiër = 1,6% | persent_wit = 16,2% | persent_ander = 1,5% <!-- demografie (deel 2) --> | demografie2_voetnotas = <ref name="Stad Kaapstad" /> | demografie2_titel1 = [[Afrikaans]] | demografie2_info1 = 34,9% | demografie2_titel2 = [[Xhosa]] | demografie2_info2 = 29,2% | demografie2_titel3 = [[Engels]] | demografie2_info3 = 27,8% | demografie2_titel4 = Ander | demografie2_info4 = 8,1% | demografie2_titel5 = | demografie2_info5 = | poskode = 7700–8099 | poskode2 = 8000 | skakelkode = 27 (0)21 | sensuskode = 199041 | webwerf = [http://www.capetown.gov.za/ Kaapstad-munisipaliteit] }} '''Kaapstad''' ([ˈkɑːpstat], [[Engels]]: ''Cape Town'' [ˈkeɪptaʊn], [[Xhosa]]: ''iKapa'') is (as die wetgewende hoofstad) een van die drie hoofstede van die [[Suid-Afrika|Republiek van Suid-Afrika]]. Dit is ook die setel van die Suid-Afrikaanse [[Parlement van Suid-Afrika|parlement]]. Die ander twee hoofstede is [[Pretoria]] (die uitvoerende hoofstad) en [[Bloemfontein]] (die geregtelike hoofstad).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.gov.za/about-sa/south-africa-glance |title=South Africa at a glance |publisher=[[Regering van Suid-Afrika]] |accessdate=23 Mei 2024}}</ref> Hierbenewens is Kaapstad die administratiewe en parlementêre hoofstad van die provinsie [[Wes-Kaap]] en die naasgrootste stad in Suid-Afrika ná [[Johannesburg]].<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.statssa.gov.za/?page_id=1021&id=city-of-cape-town-municipality|title=Metropolitan Municipality|publisher=[[Statistiek Suid-Afrika]]|accessdate=12 Februarie 2019}}</ref> Die [[Kaapstad Internasionale Lughawe]] is die naasgrootste lughawe in die land ná [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe|Johannesburg–O.R. Tambo]]. [[Lêer:Cape Town - Planet Imagery.jpg|duimnael|links|Satellietbeeld van Kaapstad]] Kaapstad lê aan die suidkus van Afrika en word ook die ''Moeder-stad'' van Suid-Afrika genoem. Die stad is oorspronklik as 'n verversingspos vir Nederlandse skepe op pad na [[Oos-Afrika]], [[Indië]] en die [[Verre-Ooste]] aangelê. Dit was ook een van die eerste permanente Europese nedersettings in [[Afrika suid van die Sahara]]. Hier het die leier van die Goringkhoina in 1652 met die Hollanders van die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] (in destydse Nederlands: ''Vereenigde Oostindische Compagnie, VOC'') kontak gemaak. Van 'n klein hawe het Kaapstad vinnig tot die grootste stad in Suid-Afrika ontwikkel, wat eers met die [[goud]]stormloop aan die [[Witwatersrand]] in 1887 deur die nuutgestigte Johannesburg verbygesteek is. Nogtans huisves Kaapstad volgens die sensus van 2011 met 'n bevolking van 1,3 miljoen die grootste [[Afrikaans]]sprekende gemeenskap van enige stad in Suid-Afrika. Dit is ook die enigste groot stad in die land waarin [[Kleurlinge|bruin Suid-Afrikaners]] 'n relatiewe meerderheid van die bevolking vorm. Kaapstad is danksy sy natuurskoon en sy ligging aan die voet van die wêreldbekende [[Tafelberg]] vandag een van die mees gesogte internasionale toeristebestemmings en 'n gunstelingstad van die internasionale rolprent- en reklamebedryf.<ref>{{en}} [http://www.kapstadt.com/unser-service/film-models/mountain-media-production/ ''www.kapstadt.com: Mountain Media Production''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080615124707/http://www.kapstadt.com/unser-service/film-models/mountain-media-production/ |date=15 Junie 2008}}</ref> Volgens 'n studie in 2018 deur Mercer, oor die lewenskwaliteit in 231 stede regoor die wêreld, het Kaapstad die 94ste plek verwerf, die naasbeste in Suid-Afrika net ná [[Durban]]. Wat persoonlike veiligheid betref, staan Suid-Afrikaanse metropole egter op die onderste sporte van die leer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://mobilityexchange.mercer.com/Portals/0/Content/Rankings/rankings/qol2018l852963/index.html |title=Quality of Living Ranking |publisher=Mercer.com |accessdate=12 Februarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227075749/https://mobilityexchange.mercer.com/Portals/0/Content/Rankings/rankings/qol2018l852963/index.html |archive-date=27 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Terwyl die chemiese bedryf van die 1970's af agteruitgegaan het en die plaaslike tekstiel- en skoennywerhede hulle in die 1990's teen goedkoop invoere vasgeloop het, het die vestiging van ondernemings uit die hoëtegnologiebedryf van Kaapstad en sy omgewing 'n spilpunt van navorsing gemaak. Reeds in 1987 het die Kaapstadse Stadsraad en die Kleinsake-ontwikkelingskorporasie met TegnoKaap (''TechnoCape'') 'n liggaam in die lewe geroep wat beleggings in die hoëtegnologiesektor bevorder het.<ref>Corporation for Economic Development: ''Growth: Journal of Development in Southern Africa'', Volumes 7-8, 1987, bl. 19</ref> == Etimologie == Ná sy stigting in 1652 is na die stad oorspronklik verwys as ''Cabo de Goede Hoop'', verkort tot ''Cabo'' of ''De Caab''. In die 18de eeu is na die stad verwys as ''Het Vlek van de Caab''. In die middel-18de eeu het die name "Kaapstad" en ''Cape Town'' ewe in gebruik gekom. Die [[Khoisan-tale|Khoisan-naam]] ''//Hui !Gaeb'' beteken "steenplek" en het oorspronklik na die [[Kasteel die Goeie Hoop]] verwys, maar deesdae verwys dit na die hele stad.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter E. Raper |title=Dictionary of Southern African Place Names |publisher=Internet Archive |url=https://archive.org/details/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames/page/n109/mode/2up?view=theater |accessdate=23 Mei 2024 |page=109 |year=1987}}</ref> == Geografie == [[Lêer:Map of the Western Cape with Cape Town highlighted.svg|duimnael|links|Kaapstad se ligging in die Wes-Kaap]] [[Lêer:Cape Town City.jpg|duimnael|Kaapstad se middestad, soos gesien vanaf die [[Kaapstad-hawe]]]] [[Lêer:Ciudad del Cabo desde Cabeza de León, Sudáfrica, 2018-07-22, DD 34.jpg|duimnael|Kaapstad se sentrale sakekern, soos gesien vanaf Leeukop]] [[Lêer:Satellite image of Cape peninsula.jpg|duimnael|links|Kaapstad uit die ruimte gesien, met die uitsig oos oor die [[Kaapse Skiereiland]] en [[Valsbaai]] (agter) met [[Robbeneiland]] (links voor), [[Tafelberg]] (middel voor) en [[Kaappunt]] (regs voor)]] [[Lêer:At Greenpoint.jpg|duimnael|links|Sononder in [[Groenpunt]]]] [[Lêer:Blick auf Kapstadt.jpg|duimnael|Kaapstad, soos gesien vanaf Robbeneiland]] Kaapstad is in die suidweste van die Republiek van Suid-Afrika en die provinsie Wes-Kaap aan die Tafelbaai van die [[Atlantiese Oseaan]] geleë. Die stad staan internasionaal bekend vir sy ligging aan die voet van Tafelberg, 'n groot, platoagtige bergmassief met 'n hoogte van 1&nbsp;086 meter bo [[seevlak]] wat saam met kleiner bergspitse en heuwels soos [[Seinheuwel|Vlaeberg]], [[Leeukop]] en [[Duiwelspiek]] die stadshorison oorheers en 'n onmiskenbare baken geword het. Tafelbaai is deur die inheemse bewoners ''Hoeri'' (letterlik "Baai van die See", sien ook [[Khoiname van Kaapstad]]) genoem en het sy huidige naam aan 'n Portugese [[admiraal]] te danke wat in 1503 hier langs geseil het.<ref>{{de}} [http://www.kapstadt-guide.de/stadtzentrum/tafelberg.html ''www.kapstadt-guide: Tafelberg''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216144732/http://kapstadt-guide.de/stadtzentrum/tafelberg.html |date=16 Februarie 2009}}</ref> Die [[Kaapse Skiereiland]], wat oor 'n lengte van sowat 35 kilometer van Kaapstad in die noorde tot by die [[Kaap die Goeie Hoop]] en Kaappunt strek, is in een van die wêreld se plantkoninkryke en 'n magdom soorte kom slegs hier voor. Kaapstad se "stadskom" (Engels: ''City Bowl'') of sentrale sakekern met sy [[wolkekrabber]]s en die woonbuurte wat rondom lê, word deur Tafelbaai aan die een kant en Tafelberg aan die ander begrens. Die uitgestrekte [[voorstad|voorstede]] aan albei kante van die bergmassief, wat in suidelike rigting in 'n aantal bergkettings oorgaan wat via die [[Twaalf Apostels]] tot by Kaappunt strek, verskil ten opsigte van hul karakter duidelik van mekaar. Die hele stadsgebied kan slegs vanaf Tafelberg raakgesien word – net een miljoen van Kaapstad se bewoners woon in die "stadskom" of ander woonbuurte naby die Atlantiese Oseaan of die berge, terwyl twee miljoen stadsbewoners in die uitgestrekte [[Kaapse Vlakte]] saamgetrek is. Vanweë die dikwels onrustige see rondom die Kaapse Skiereiland is die Kaap die Goeie Hoop, wat sowat 50 kilometer suid van die stadsentrum geleë is, deur seevaarders al vroeg die "Kaap van Storms" genoem. Die ysige [[Benguela-stroom]] vloei vanuit die suide langs die kus en skep 'n Mediterreense winterreënklimaat waarin [[vrugte]] en wingerde goed aard. Bemarkers beskryf Kaapstad dikwels as "die enigste stad ter wêreld wat aan twee oseane geleë is", hoewel die Atlantiese en die Indiese Oseaan streng gesproke mekaar eers by Kaap Agulhas, sowat 200 kilometer oos van Kaapstad, ontmoet. Hierdie kaap is ook die mees suidelike punt van Afrika.<ref>{{en}} [http://www.southafrica.info/about/geography/oceansmeet.htm ''South Africa.info: Where the two oceans really meet'']</ref> === Administratiewe gebied en verstedeliking === Die administratiewe gebied van Kaapstad strek tans oor meer as 2&nbsp;400&nbsp;km², terwyl die beboude gebied van die Kaapse Metropolitaanse Gebied sowat 774&nbsp;km² beslaan. Die huidige beboude gebiede brei veral in die Kaapse Vlakte, langs die noordelike kusvlakte en na die landelike gebiede in die noordooste uit. Veral in die noordelike voorstede het sedert die laat 20ste eeu 'n noemenswaardige verskuiwing van sakebedrywighede uit sentrale dele na die stadsrand plaasgevind. Die bevolkingsdigtheid varieer grootliks, van tussen twee en vier wooneenhede per hektaar tot tussen 90 en 100 eenhede in digbeboude buurte van die middestad waar veelverdieping-woonstelgeboue ontstaan het. Informele nedersettings is die mees digbevolkte dele van Kaapstad waar die bevolkingsdigtheid so hoog as 350 tot 450 bewoners per hektaar kan wees. {| class="wikitable" ! Jaar !! Bevolking !! Beboude gebied !! Bevolkingsdigtheid |- | 1904 || 265&nbsp;881 || 23&nbsp;km² || 115 inwoners/ha |- | 1946 || 631&nbsp;427 || 86&nbsp;km² || 73 inwoners/ha |- | 1970 || 1&nbsp;335&nbsp;435 || 255&nbsp;km² || 52 inwoners/ha |- | 2000 || ~3&nbsp;000&nbsp;000 || 774&nbsp;km² || 39 inwoners/ha |} === Klimaat === [[Lêer:Klimadiagramm Kapstadt.png|duimnael|links|Klimaatdiagram van Kaapstad]] [[Lêer:ISS-47 South Africa, Cape Town.jpg|duimnael|Suid-Afrika soos gesien van die [[Internasionale Ruimtestasie]] in April 2016. Kaapstad en die Kaapse Skiereiland is duidelik sigbaar]] [[Lêer:Tablecloth 2009.jpg|duimnael|Tafelberg met 'n wolkkleed]] Kaapstad het 'n Mediterreense klimaat met warm en droë somers en matige winters. Die meeste reën val in die winter wat van Junie tot Augustus duur. Winter is ook die seisoen wanneer enkele kouefronte van die Atlantiese Oseaan af noordwaarts na die Kaap beweeg wat neerslae en sterk noordwestelike winde meebring. In die laat lente- en vroeë somermaande waai die [[Kaapse Dokter]], 'n kragtige passaatagtige suidooster wat lugbesoedeling teëwerk (vandaar sy naam), meestal in die middag van [[Valsbaai]] oor die Kaapse Vlakte. Ook dié wind, wat sy ontstaan aan 'n Suid-Atlantiese hoëdrukstelsel wes van Kaapstad te danke het, is relatief koel en bring vogtige lug met hom saam.<ref>{{af}} [http://www.wynsa.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=308:durbanvile-hills-vier-15de-jaar-in-sa-wynbedryf&catid=11&Itemid=101 ''www.wynsa.co.za: Durbanville Hills vier 15de jaar in SA-wynbedryf. Besoek op 12 Mei 2014'']</ref> Februarie en vroeë Maart is die maande wanneer die warm [[bergwind]] enkele weke lank van die Karoo-binneland oor die Kaap waai. Op wintersdae word 'n gemiddelde maksimum van 17,5&nbsp;°C en 'n gemiddelde minimum van 7,4&nbsp;°C aangeteken. Somertemperature wissel tussen 'n gemiddelde minimum van 15,4&nbsp;°C en 'n gemiddelde maksimum van 25,8&nbsp;°C. Die gemiddelde jaarlikse reënval is 515 millimeter. Met 'n jaarlikse gemiddeld van 3&nbsp;100 sonskynure vergelyk Kaapstad gunstig met ander metropole soos [[Los Angeles]] (3&nbsp;300 ure) en [[Madrid]] (2&nbsp;900 ure). Watertemperatuur wissel van 10&nbsp;°C aan die Atlantiese kus tot 22&nbsp;°C in Valsbaai. Die gemiddelde jaarlikse watertemperatuur is 13&nbsp;°C aan die Atlantiese kus en 17&nbsp;°C in Valsbaai. {{Tabel weergemiddeldes |locatie=Kaapstad |bron = [[World Meteorological Organization]]<ref name="WMO">{{en}} {{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/035/c00138.htm |title=World Weather Information Service – Cape Town |publisher=World Meteorological Organization |accessdate=8 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515201136/https://worldweather.wmo.int/035/c00138.htm |archive-date=15 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]]<ref name="NOAA">{{en}} {{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/UA/68816.TXT | title = Cape Town/DF Malan Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | accessdate = 8 April 2014}}</ref> | jan_gem=20.4 | jan_gem_ns=15 | feb_gem=20.4 | feb_gem_ns=17 | mrt_gem=19.2 | mrt_gem_ns=20 | apr_gem=16.9 | apr_gem_ns=41 | mei_gem=14.4 | mei_gem_ns=69 | jun_gem=12.5 | jun_gem_ns=93 | jul_gem=11.9 | jul_gem_ns=82 | aug_gem=12.4 | aug_gem_ns=77 | sep_gem=13.7 | sep_gem_ns=40 | okt_gem=15.6 | okt_gem_ns=30 | nov_gem=17.9 | nov_gem_ns=14 | dec_gem=19.5 | dec_gem_ns=17 | jaar_gem=16.2 | jaar_gem_ns=515 | jan_gem_min=15.7 | jan_gem_max=26.1 | feb_gem_min=15.6 | feb_gem_max=26.5 | mrt_gem_min=14.2 | mrt_gem_max=25.4 | apr_gem_min=11.9 | apr_gem_max=23.0 | mei_gem_min=9.4 | mei_gem_max=20.3 | jun_gem_min=7.8 | jun_gem_max=18.1 | jul_gem_min=7.0 | jul_gem_max=17.5 | aug_gem_min=7.5 | aug_gem_max=17.8 | sep_gem_min=8.7 | sep_gem_max=19.2 | okt_gem_min=10.6 | okt_gem_max=21.3 | nov_gem_min=13.2 | nov_gem_max=23.5 | dec_gem_min=14.9 | dec_gem_max=24.9 | jaar_gem_min=11.4 | jaar_gem_max=22.0 | jan_a_min=7.4 | jan_a_max=39.3 | feb_a_min=6.4 | feb_a_max=38.3 | mrt_a_min=4.6 | mrt_a_max=40.7 | apr_a_min=2.4 | apr_a_max=38.6 | mei_a_min=0.9 | mei_a_max=33.5 | jun_a_min=−1.2 | jun_a_max=29.8 | jul_a_min=−1.3 | jul_a_max=29.0 | aug_a_min=−0.4 | aug_a_max=32.0 | sep_a_min=0.2 | sep_a_max=33.1 | okt_a_min=1.0 | okt_a_max=37.2 | nov_a_min=3.9 | nov_a_max=39.9 | dec_a_min=6.2 | dec_a_max=35.4 | jaar_a_min=−1.3 | jaar_a_max=40.7 | zujan = 10.9 | zufeb = 10.5 | zumrt = 9.4 | zuapr = 7.8 | zumei = 6.6 | zujun = 5.8 | zujul = 6.2 | zuaug = 6.8 | zusep = 7.5 | zuokt = 9.0 | zunov = 10.3 | zudec = 10.8 | rdjan = 5.5 | rdfeb = 4.6 | rdmrt = 4.8 | rdapr = 8.3 | rdmei = 11.4 | rdjun = 13.3 | rdjul = 11.8 | rdaug = 13.7 | rdsep = 10.4 | rdokt = 8.7 | rdnov = 4.9 | rddec = 6.2 | lvjan = 71 | lvfeb = 72 | lvmrt = 74 | lvapr = 78 | lvmei = 81 | lvjun = 81 | lvjul = 81 | lvaug = 80 | lvsep = 77 | lvokt = 74 | lvnov = 71 | lvdec = 71 }} == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === [[Lêer:Southafrica468bushman.jpg|duimnael|Rotstekeninge in die Wes-Kaap]] Suid-Afrika het 'n beduidende rol by die ontwikkeling van die vroeë mens gespeel, en die land is reeds meer as 100&nbsp;000 jaar gelede deur klein groepe ''[[Hominidae]]'' of Mensagtiges bewoon. In die Suid-Kaap is in [[Smitswinkelbaai]] naby Rooikrans en by die Bonteberg gebeentes en steenwerktuie ontdek wat deur mensagtige bewoners (die ''Homo erectus'') agtergelaat is en deur antropoloë by die sogenaamde Stellenboschbeskawing (200&nbsp;000 v.C.) gereken word. Daarnaas is in die [[Langebaan-strandmeer]] noord van Kaapstad 'n menslike spoor uit die periode omstreeks 115&nbsp;000 v.C. ontdek.<ref name="kapstadt.de">{{de}} [http://www.kapstadt.de/suedafrika/geschichte/buschleute/index.htm ''www.kapstadt.de: Geschichte – Frühe Besiedlung: San und Khoikhoi''] {{dooie skakel}}</ref> Hierdie eerste bewoners aan die Kaap was jagters en versamelaars, wat eenvoudige steenwerktuie en vuur gebruik het. In die tydperk omtrent 8&nbsp;000 v.C. het die plaaslike jagtersgemeenskappe reeds die pyl-en-boog gebruik. Die groot trek na die binneland, wat omtrent 2&nbsp;000 v.C. begin het, het die Kaapse jagters in aanraking met hoogs ontwikkelde boerderygemeenskappe gebring. Die San, 'n volk van jagters en versamelaars, het sowat 35&nbsp;000 jaar gelede tot 'n selfstandige groep ontwikkel; hulle word as afstammelinge van swart Suider-Afrikaanse volke beskou, maar verskil met hulle helder, bruin-geel velkleur, kleiner gestalte van sowat 1,60 meter en hul kenmerkende peperkorrelhare duidelik van die Bantoevolksgroepe.<ref name="kapstadt.de" /> Die Hollanders het na hulle as ''bosjemans'' verwys – letterlik "mense wat agter gevlegte takkies woon". Hul leefwyse was baie eenvoudig, maar hulle het nogtans indrukwekkende rotsreliëfs, -tekeninge en -skilderye agtergelaat. Omstreeks 200 v.C. het nóg 'n etniese groep ontstaan, vermoedelik danksy 'n vermenging van San en Hamitiese herdersvolke in [[Oos-Afrika]] – die Khoikhoi (letterlik "Mense-Mense"), 'n volk van [[skaap]]- en [[bees]]telers wat deur die Hollanders "Hottentotte" genoem is (die term Khoisan verwys na albei groepe, San en Khoikhoi). Die Khoikhoi het groot dele van die westelike Suid-Afrika, waaronder ook die huidige Wes-Kaap, bewoon. Die Kaap was vanweë sy waterrykdom uiters geskik vir 'n veetelers-beskawing. Alhoewel die twee groepe as jagters en veetelers in ekonomiese opsig mededingers was, het hulle nogtans vreedsaam naas mekaar bestaan. Desondanks is die sosiale status deur die ekonomiese leefwyse bepaal waarby veetelers 'n hoër status geniet het. Die Khoikhoi is gedurende die 18de eeu deur [[pokke]]-epidemieë en [[oorlog|oorloë]] verswak en teruggedring. === Die Kaap langs die seeweg na Indië === [[Lêer:At Cape Town (MP) 2018 076.jpg|duimnael|Inskrywing by die [[Bartolomeus Dias-standbeeld]] in Kaapstad]] Die Europese skeepvaart het in die 15de eeu baie vordering gemaak sodat Portugese seevaarders in staat was om langs die weskus van Afrika steeds verder suidwaarts te seil. Hulle het nie soseer in Afrika nie, maar eerder in 'n seeweg na Indië belang gestel – die oorsprongsland van kosbare [[spesery]]e. Die eerste Europeër, wat op 3 Februarie 1488 in Mosselbaai voet aan wal gesit en met plaaslike Khoikhoi-stamme handel gedryf het, was [[Bartolomeu Dias]]. Tydens sy terugreis na Europa het Dias danksy die rustige weersomstandighede ook vir die eerste keer die Kaap raakgesien en besluit om ook hier voet aan wal te sit en 'n kruis (Portugees: [[padrão]]) naby Kaappunt op te rig. Hy het die Kaap, wat vier maande vroeër vanweë hewige storms en swak sig deur sy mans nie raakgesien is, "Kaap van Storms" genoem. Hierdie was ook nog gebruiklik nadat die Portugese koning die Kaap amptelik tot ''Cabo da Boa Esperança'' ("Kaap die Goeie Hoop") hernoem het. Die Portugese seevaarders het steeds weer kruise opgerig wat as 'n landmerk vir ander skepe en 'n religieus-Christelike simbool gedien het – en daarnaas ook die Portugese aanspraak op die land bevestig het. Vanaf 1500 het Portugese skepe gereeld na die Indiese kolonies geseil en Mosselbaai aangedoen om vars water, voedsel en ander voorrade te laai. Die Tafelbaai is in 1503 deur die Portugees Antonio da Saldanha ontdek wat ook die eerste Europeër in die geskiedenis was om die Tafelberg te bestyg. Ten spyte van die Kaap se strategiese ligging het die Portugese geensins daarin belang gestel om hier 'n permanente nedersetting te stig nie. Daar was ander hawens soos dié van Mosambiek wat in teenstelling met die Kaap in alle Portugese behoeftes kon voorsien, en tot in die laat 16de eeu het Portugal ook 'n monopolie op die seeroete na Indië gehad. Die handel met die Khoikhoi, wat die Portugese van vars vleis voorsien het, het nie op 'n gereelde basis plaasgevind nie – soms was daar geskille wat met geweld bygelê is. Die onderkoning van Portugees-Oos-Indië, [[Francisco d'Almeida]], het saam met 55 van sy manskappe in 1510 tydens 'n geveg met Khoikhoi-krygers gesneuwel.<ref>{{af}} [http://www.sentrum.co.za/Taal_in_Tyd_naam.html ''www.sentrum.co.za: Cabo de Goede Hoop – Van plekke en mense (deur Helena Liebenberg)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080508193903/http://www.sentrum.co.za/Taal_in_Tyd_naam.html |date= 8 Mei 2008}}</ref> Hierdie voorval was rede genoeg om nie eers met die kolonisasie van Suid-Afrika te begin nie. Die Kaap se slegte reputasie het ook die Britse owerhede voorlopig daarvan weerhou om hul aanspraak op die Kaap te bevestig nadat die Engelse kapteins Andrew Shillinge en Humphrey Fitzherbert, wat in opdrag van die Engels-Oos-Indiese Kompanjie na Soerat en Bantam geseil het, "in die naam van die almagtige prins Jakobus, met die genade van die godkoning van Engeland vreedsaam en rustig" Tafelbaai "en die hele vasteland daaragter" op 3 Julie 1620 in besit geneem en die Engelse vlag op Leeukop gehys het. Ná sterk mededinging met Nederland het die prentjie egter geleidelik begin verander. Reeds in 1611 het 'n Hollandse skip vir die eerste keer nie meer langs die kuslyn van Oos-Afrika nie, maar regstreeks vanuit die Kaap na Indonesië geseil. === Die volksplanting: Die Kaap as 'n Hollandse kolonie (1652–1795) === [[Lêer:Charles Bell - Jan van Riebeeck se aankoms aan die Kaap.jpg|duimnael|links|Jan van Riebeeck se aankoms aan die Kaap. Skildery deur Charles Bell]] [[Lêer:The Castle of Good Hope, Cape Town.JPG|duimnael|Die Nederlandse ''[[Kasteel die Goeie Hoop|Kasteel de Goede Hoop]]'' is die oudste koloniale gebou in die land]] [[Lêer:Aernout Smit Table Bay, 1683 William Fehr Collection Cape Town.jpg|duimnael|links|Die Tafelbaai met skepe van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie, ca. 1683]] [[Lêer:800px-Old Town House - Le Cap.jpg|duimnael|Die Ou Raadsaal ("Ou Stadhuis", 1755)]] [[Lêer:Groote Kerk 2009.jpg|duimnael|Die [[NG gemeente Kaapstad|Groote Kerk]] is op 31 Januarie 1841 ingewy, maar die oudste NG kerk wat steeds as sodanig gebruik word, is die Strooidakkerk in die Paarl, ingewy op 28 April 1805]] Toe die Nederlandse skip ''[[Haarlem (skip)|Nieuwe Haarlem]]'' op sy terugreis van Indië op 25 Maart 1647 met 'n bemanning van sestig lede aan die Kaap gestrand het, het die plaaslike Khoikhoi vir die eerste keer oor 'n langer tydperk met Hollanders in aanraking gekom. Die bemanning onder bevel van onderkoopman Leendert Janszen het byna 'n jaar aan die Kaap deurgebring voordat die oorlewendes deur 'n vloot van vyf Nederlandse skepe in Maart 1648 huis toe geneem is. Hul berigte oor die gunstige klimaattoestande en hul goeie ervarings met die Khoikhoi en die ruilhandel wat met die inheemse bevolking gedryf is, was beslissend by die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie (VOC) se besluit om 'n verversingspos vir skepe op pad na die Verre-Ooste aan die Kaap te stig.<ref>{{de}} [http://www.kapstadt.de/suedafrika/geschichte/kompanie/index.htm ''www.kapstadt.de: Südafrika – Kolonie der Kompanie''] {{dooie skakel}}</ref> In ekonomiese opsig was die gebiede in Asië meer belowend vir die Kompanjie, en gevolglik het hulle net in 'n klein verversingspos belang gestel wat teen lae koste gestig en onderhou sou kon word. Die seereise tussen Europa en Asië, wat destyds tussen ses en agt maande geneem het, was as gevolg van siektes soos [[skeurbuik]] en hoë sterftesyfers onder die manskappe, sou meer winsgewend kon wees mits daar voldoende vars groente en vleis beskikbaar sou wees. Die koopman Jan Anthoniszoon van Riebeeck was aan boord van een van die vyf skepe wat die oorlewendes van die ''Nieeuw Haarlem'' gered het. Hy is destyds verdink van korrupsie en het hom vir die bou van 'n verversingstasie beskikbaar gestel. Sy belangstelling om die pos te beklee was gewortel op die hoop om sodoende gerehabiliteer en later na die Verre-Ooste verplaas te word. Op 6 April 1652 het [[Jan van Riebeeck]] saam met sy vrou en vierjarige seun en 'n manskap van negentig mense, waaronder sewe ander vroue, in Tafelbaai voet aan wal gesit. Ter beskerming teen aanvalle van die inboorlinge het die Nederlanders onmiddellik begin om die [[Kasteel die Goeie Hoop]] op te rig. Van Riebeeck se opdrag was om 'n fort vir sowat tagtig mense te bou, klein akkers aan te lê, groente en vrugte te verbou en veehandel met die inheemse bevolking te dryf. Die Kompanjie het in goeie betrekkinge met hulle belang gestel. Die vierhoekige fort is deur 'n wal en palisades beskerm, en vanaf 3 Augustus was alle koloniste hier gevestig. As gevolg van die strawwe winter met reën en haelstorms het twintig mense aan siektes beswyk. Die Kompanjie was nie tevrede met die ontwikkeling van die nedersetting nie en het van Riebeeck aangemaan om koste laag te hou en selfversorgend te wees. Die boerdery-aktiwiteite was nogtans duur en is verder geknel deur die tekort aan mannekrag en landbouspesialiste. Die soldate en amptenare was veral opgelei vir handel en militêre opdragte en nie vertroud met landboumetodes nie. Die ruilhandel met plaaslike Khoikhoi-stamme was beperk tot vee. In Maart 1653 is die verversingspos vir die eerste keer op die proef gestel. 'n Vloot onder die bevel van admiraal Gerard Demmer het tydens hul seereis na Nederland in Tafelbaai aangedoen. Die manskappe is van groente, vleis en melk voorsien, en die kolonie se prestasies is deur admiraal Demmer ná sy terugkeer in Nederland geloof. Die landbou-aktiwiteite is geleidelik uitgebou, en reeds in 1659 is die eerste wyndruiwe geoes. Die koloniste se moraal was desondanks laag, en sommige het selfs by die Khoikhoi aangesluit. Die laasgenoemdes was ewemin bereid om werk vir die kolonie te verrig. Die oorspronklike bevolking, die Khoi en San, het egter geweier om met die Europeërs handel te dryf en ook geblyk om ongeskik te wees vir die Europese konsepte van werk en besit. Om in hulle behoefte aan mannekrag te voorsien, was die Nederlanders gedwing om slawe uit hulle kolonies in [[Madagaskar]], Indië, [[Maleisië]] en [[Indonesië]] in te voer. Met die eerste invoer van slawe in die jaar 1658 het die Kaapse bevolking verdubbel. Naas die slawe was daar ook enkele politieke bannelinge uit Oos-Indië, wat deur die Nederlands-Bataafse Hooggeregshof na die Kaap gedeporteer is nadat hulle om die onafhanklikheid van die koloniale bewind gestry het. Onder hulle was enkele Islamitiese leermeesters of ''Aulia'' ("Vriende van Allah"). Saam met die slawebevolking het hulle die [[Islam]]itiese godsdiens aan die Kaap gevestig.<ref>{{af}} ''Padlangs deur Suid-Afrika. Hoofstuk 1: Kaap die Goeie Hoop''. Kindle e-Boek-uitgawe. Struik Travel & Heritage</ref> Naas die invoer van slawe is ook die praktyk om van koloniste selfstandige boere te maak as 'n oplossing vir die probleem beskou. Die Kompanjie het in 1659 sy toestemming verleen om aan nege setlaars die status van vryburgers toe te ken. Net setlaars van Nederlandse en Duitse afkoms het hiervoor in aanmerking gekom en saaigoed en landbougereedskap op krediet ontvang. Die eerste kolonis in diens van die Kompanjie, aan wie hierdie vrybrief gegee is, was 'n Duitse setlaar uit [[Keulen]] wat – net soos baie ander mans uit Noordwes-[[Duitsland]] – ná die [[Dertigjarige Oorlog]] in Nederland gewerk het. Die eksperiment het geslaag, en die landbouproduksie het toegeneem. Die Kompanjie het tot 'n beperkte mate ook setlaars uit onder meer Nederland aangemoedig om hulle aan die Kaap te kom vestig. Maar die VOC was niks meer as 'n aandelemaatskappy wat belang in winsgewende sake gestel het nie; daar kon dus geen sprake van doelmatige kolonisasie in Suid-Afrika wees nie. Ook was Nederland in daardie tyd allesbehalwe 'n emigrasieland, en baie min mense was bereid om hul relatief veilige lewe in Europa vir 'n bestaan vol onsekerhede aan die suidpunt van Afrika te verruil. Tog het ná die opheffing van die [[Edik van Nantes]] in 1687/1688 sowat 225 van altesaam 80&nbsp;000 [[Hugenote]], wat Frankryk verlaat het, besluit om hulle aan die Kaap te vestig. Die [[kasteel]], wat in die tydperk tussen 1666 en 1679 ontstaan het, is die oudste bewaarde gebou in Suid-Afrika. Teen die jaar 1691 was daar reeds tussen vyftig en sestig huise in Kaapstad, en teen die begin van die 18de eeu het hierdie getal al vervyfdubbel. Die uitbreiding van die kolonie het egter tot geskille met die Khoikhoi gelei. In 1659 het die gebruik van weiland deur setlaars konfrontasie met die inheemse bevolking uitgelok, in 1671 het die groeiende vraag na vleis, wat die Khoikhoi nie bereid was om te bevredig nie, tot konflikte gelei. Uiteindelik het die Khoikhoi 'n verpletterende neerlaag gely. Sommige was nou bereid om met setlaars te trou of op 'n ander manier by die blanke gemeenskap aan te sluit, terwyl ander na die binneland getrek het. Vroue was skaars in die kolonie, en die Europese mans het vinnig begin om met Khoikhoi-vroue en slavinne te vry. Ook Khoikhoi het met slawe getrou. Die huidige kleurlinge het hulle oorsprong in hierdie eerste vermenging van die Asiatiese, Afrika- en Europese kulture en word later 'n deel van die Afrikaanse taal- en kultuurgemeenskap. Die hoeksteen vir die [[NG gemeente Kaapstad|Groote Kerk]] in die Heerengracht is in 1678 gelê, en die kerk is in 1704 ingewy. === Die 18de eeu === [[Lêer:Koopmans.jpg|duimnael|Die Koopmans-De Wethuis in Strandstraat 23 is in 1701 gebou en huisves tans 'n versameling van onder meer 18de eeuse Kaapse en Europese meubels]] [[Lêer:Anonymous The Noord-Nieuwland in Table Bay, 1762.jpg|duimnael|''Die Noord-Nieuwland in Tafelbaai'', 1762]] [[Lêer:Johannes Schumacher01.jpg|duimnael|Kaapstad in 1776.<br /><small>Akwarel deur [[Johannes Schumacher]]</small>]] Toe [[Simon van der Stel]] in 1679 as nuwe kommandant van die Kaap aangestel is (vanaf 1691 het hy die amp van goewerneur beklee), was die Kasteel die Goeie Hoop volledig uitgebou, terwyl Kaapstad reeds oor vier strate en 'n blanke bevolking van 290 beskik het (waarvan 87 vryburgers en 117 kinders).<ref>{{de}} [http://www.kapstadt.de/suedafrika/geschichte/vanderstel/index.htm ''www.kapstadt.de: Simon van der Stel''] {{dooie skakel}}</ref> Die stad is deur 'n politieke raad met wetgewende, uitvoerende en regsprekende bevoegdhede bestuur wat regstreeks aan die goewerneur-generaal van Nederlands-Oos-Indië in [[Batavia]] (tans Java) verantwoordelik was. Vanaf 1681 is politieke bannelinge uit [[Indonesië]] na Suid-Afrika gedeporteer wat later die etniese groep van Kaapse Maleiers sou vorm. Baie mans in die [[Kaapse Maleiers|Kaaps-Maleise]] gemeenskap het ambagsmanne geword. Die 17de en 18de eeuse blanke immigrante aan die Kaap het naas afgetrede amptenare en ander medewerkers van die Kompanjie ook talle Duitsers ingesluit wat in hierdie periode 'n groep so groot soos die Hollanders verteenwoordig het. Alhoewel die immigrasie van onder meer Duitse setlaars in die 18de eeu bevorder is (van die 15&nbsp;000 Duitsers, wat na raming in die diens van die VOIK was, het sowat 4&nbsp;000 hulle aan die Kaap gevestig), het die Kompanjie nie in 'n aktiewe immigrasiebeleid belanggestel nie, sodat die relatief klein Kaapse bevolking in teenstelling met byvoorbeeld die Noord-Amerikaanse kolonies (met drie miljoen bewoners in die 1790's) net stadig en veral danksy die natuurlike bevolkingsaanwas gegroei het. Die bevolking het van 130 in 1660 tot 1&nbsp;265 in die jaar 1701 en 13&nbsp;830 in 1793 toegeneem, die medewerkers van die Kompanjie (2&nbsp;093 in 1794) is nie hierby ingesluit nie. In 1795 het Kaapstad reeds 15&nbsp;000 inwoners gehad, waarvan meer as 6&nbsp;000 blankes was. Die Duitse en Franse immigrante het vinnig Nederlands aangeleer (al was hulle kennis van dié taal soms nie perfek nie of selfs gebrekkig) en het hulle gou aangepas by die Kaapse lewensstyl. Die Kaapse bevolking het sodoende baie homogeen gebly. Omstreeks 1700 was die meerderheid Kapenaars reeds hier gebore en het die Kaap as hul tuisland beskou, terwyl hulle nouliks betrekkinge met hul Europese lande van oorsprong onderhou het. Historiese dokumente bewys dat die Kapenaars reeds in 1706 na hulself as "Afrikaaners" verwys en sodoende reeds 'n soort nasionale bewussyn ontwikkel het. In die loop van die 18de eeu het naas die blanke burgery in Kaapstad ook 'n steeds groter plattelandse bevolking van boere begin ontwikkel wat op soek na nuwe en groter weivelde vir hulle skape en beeste na die binneland getrek het. Hierdie trekboere het geleidelik onafhanklik van die Kaapstadse owerhede geword en op hulle trek eers met Khoisan en vanaf die laat 18de eeu ook met swart Xhosa-stamme, wat destyds suidwaarts gemigreer het, in aanraking gekom. Die trekboere het 'n nomadiese leefwyse ontwikkel, en hulle kultuur was grotendeels beperk tot 'n streng Calvinisties-Protestantse geloof en Bybelse lektuur. Baie van hulle was selfs ongeletterd en is heeltemal nie geraak deur die groot maatskaplike, politieke en wysgerige veranderinge wat hulle in die 18de eeuse Europa voorgedoen het. Die Nederlands-Oos-Indiese Kompanjie het boonop tot omstreeks 1799 geen drukkers in die Kaap toegelaat nie – drukwerk is as "duiwelswerk" beskou.<ref>{{af}} Boshoff, Dawie: ''Die staat se eie drukkery''. In: Suid-Afrikaanse Panorama, volume 33, nommer 11 (November 1988), bl. 20</ref> Die [[Groot-Visrivier]] is as die oostelike grens van die [[Nederlandse Kaapkolonie]] bepaal, maar al in 1779 het lede van die Xhosa-volk hierdie grenslyn op soek na nuwe weivelde in westelike rigting oorgesteek en sodoende aanleiding tot die [[eerste Grensoorlog]] tussen blankes en swartes in Suid-Afrika gegee wat tussen 1779 en 1781 gewoed het. Die Kompanjie was nie in staat om die setlaars teen Xhosa-aanvalle te beskerm nie. Die Xhosa het in 1789 weereens die Groot-Visrivier oorgesteek, en die [[tweede Grensoorlog]] (1789–1793) het uitgebreek. Vir die Kompanjie was die laat 18de eeu 'n periode van ekonomiese agteruitgang wat onder meer deur die korrupsie van sy amptenare veroorsaak is. Die Kaapkolonie was nie meer winsgewend nie, en die VOC het hier groot verliese gely. Die Kompanjie het te laat met sy hervormingsproses begin en was in 1794 gedwing om sy bankrotskap te verklaar. Die Kaapse owerheid was nou in 'n swak posisie, en onder die invloed van die rewolusionêre gebeure in Frankryk en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] en die vryheidsideale wat in hierdie twee lande verkondig is, het die burgers van [[Swellendam]] en [[Graaff-Reinet]] in 1795 die eerste twee kortstondige Boererepubleke uitgeroep. Met die begin van die Britse heerskappy aan die Kaap is hulle nog in dieselfde jaar weer ontbind. === Franse interludium === [[Lêer:Cape Town in 1800.jpg|duimnael|'n Model van Kaapstad omstreeks 1800.<br /><small>Chavonnes Cannon Battery Museum</small>]] Die stasionering van Franse soldate was 'n politieke tussenspel. Frankryk en Nederland was 'n tyd lank bondgenote, en net danksy Franse bystand kon 'n Britse poging om die Kaap in te neem, afgeweer word. Tussen 1781 en 1784 het Franse soldate die kulturele lewe in Kaapstad oorheers. Hul gashere het intussen 'n soort stedelike elite gevorm wat sterk van die plattelandse bevolking verskil het. Toneel- en konsertopvoerings was gewild by Kapenaars en Franse, en by sommige plegtighede is, net soos in Europese adellike kringe, Frans gepraat. Die merkwaardige kulturele bloei word weerspieël in die pragtige boukuns van die tyd. Maar dit was al duidelik dat Nederland sy status as [[groot moondheid]] gaandeweg sou kwytraak. Die VOIK se invloed op internasionale handelsroetes was besig om te krimp, en vanaf 1790 was dit Franse en Portugese skepe wat slawe na die Kaap vervoer het. === Die 19de eeu – begin van die Britse bewind === [[Lêer:Cape Town MKL Bd. 9 1890 (130810452).jpg|duimnael|links|Kaart van die Kaap die Goeie Hoop in 1890]] [[Lêer:Statue Edward Vll on The Parade.jpg|duimnael|Standbeeld van koning [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk|Edward VII]] op die Parade]] [[Lêer:Cape Town, Blue Lodge, 206-208 Long Street.JPG|duimnael|Laat-Victoriaanse boukuns: ''Blue Lodge'' in Langstraat]] [[Lêer:P1060465 Long Beach, Noordhoek.jpg|duimnael|links|Noordhoekstrand]] Met die ekonomiese agteruitgang van die VOIK teen die einde van die 18de eeu het die Kaapkolonie Brittanje se belangstelling gewek. Op 11 Junie 1795 het 'n Britse vloot onder bevel van admiraal Keith Elphinstone en majoor-generaal James Craig Valsbaai binnegeseil. Hulle het 'n amptelike dokument saamgebring waarin na die vroeëre Britse nedersetting verwys is wat in 1620 gestig is en waardeur Groot-Brittanje vanweë sy ouer regte aanspraak op die Kaap gemaak het. Die Nederlandse magte was nie in staat om enige militêre weerstand teen die Britse oormag te bied nie en het, om 'n gewapende konflik en moontlike plundering te vermy, gekapituleer. Kaapstad is vervolgens deur 1200 Britse infanteriste en 400 artilleriste beset, en vir die eerste keer sedert die volksplanting is 'n ander vlag as dié van Nederland in die Kasteel gehys – die Britse [[Vlag van die Verenigde Koninkryk|Union Jack]]. Die Britse besetting is as tydelik beskou en was slegs daarop gemik om Britse belange teen Frankryk as mededingende groot moondheid te verdedig. So was die Britse vredesvoorwaardes vir die Kapenaars aanvaarbaar – niemand is onteien mits hy of sy die eed van trou aan die Britse koning George afgelê het. Ná die ondertekening van die vredesverdrag van Amiens is die Kaapkolonie weer aan die Nederlandse regering teruggegee. Die VOIK is intussen ontbind. In 1806 het die Brits-Franse konflik weer opgevlam, en Britse troepe het die Nederlandse magte – wat hoofsaaklik uit 'n regiment Duitse hoofsoldate bestaan het – aan die Kaap naby [[Bloubergstrand]] aangeval. Die Duitse soldate het gevlug sodra die Britte voet aan wal gesit het. Die neerlaag van die Nederlandse koloniale troepe het die einde van die Nederlandse heerskappy ingelui. Op 13 Augustus 1814 het die Kaap 'n Britse kroonkolonie geword. Kaapstad is deur 'n siviele goewerneur geadministreer. Die verhouding tussen Britse besetters en die inheemse bevolking was van begin af gespanne. Weliswaar het Kaapstad nou 'n ongekende ekonomiese opswaai beleef, maar dit het tegelykertyd van karakter begin verander en steeds meer Britse invloede getoon. Immigrante van die Britse eilande het hulle in groter getalle begin vestig. Slawerny het aan belangrikheid ingeboet en is uiteindelik in 1834 deur die Britse owerheid verbied. Omstreeks 1820 was nogtans meer as 90 persent van die blanke bevolking van Nederlandse of Duitse afkoms. Maar elders in Suid-Afrika, in die [[Oos-Kaap]], het duisende Britse setlaars hulle begin vestig (die sogenaamde [[1820-Setlaars]]), en Kaapstad was eweneens besig om te verengels. Omstreeks 1850 was Kaapstad 'n multi-etniese nedersetting met 'n bevolking van sowat 17&nbsp;000 wat in die volgende vyftien jaar tot 28&nbsp;400 sou groei.<ref>{{en}} Izak van der Merwe en Arlene Davids: ''Demographic Profiles of Cape Town and Johannesburg''. In: Simon Bekker en Anne Leildé (reds.): ''Reflections on Identity in Four African Cities''. African Minds 2006, bl. 28</ref> Die ontdekking van die diamant- en goudvelde in die binneland in die tydperk tussen 1870 en 1890 het die ekonomiese swaartepunt van [[Suider-Afrika]] na die [[Noord-Kaap]] en die Witwatersrand verskuif, tog het Kaapstad voordeel getrek uit die groeiende handel met [[Britse oorsese gebiede]] en tot Suid-Afrika se grootste hawe ontwikkel. Daarnaas het 'n verskeidenheid nywerhede hulle in die stad gevestig. === Die 20ste eeu – Kaapstad as wetgewende hoofstad van Suid-Afrika === [[Lêer:9 2 018 0234-Houses of Parliament-The Cape-s.jpg|duimnael|Ingang tot die [[Parlementgebou (Kaapstad)|parlementsgebou]]]] Die builepes-epidemie van 1901 het as 'n voorwendsel gedien om 'n stelselmatige rasseskeiding in Kaapstad se woonbuurte in te stel. Die [[Swart mense|swart bevolking]] is na twee gebiede verskuif, die hawe en Ndabeni aan die westelike kant van Tafelberg, wat tot die voorloper van die Kaapvlakte se nie-blanke woonbuurte ontwikkel is. Die [[Suid-Afrika-Wet|Uniewet van 1910]] het van Kaapstad die wetgewende [[hoofstad]] van die [[Unie van Suid-Afrika]] gemaak, terwyl [[Pretoria]] as regeringsetel gedien het. [[Johannesburg]] het in die 1920's tot die land se grootste stedelike nedersetting en saam met ander aangrensende munisipaliteite aan die [[Witwatersrand]] ook tot die hoofbasis van Suid-Afrika se ontwikkelende nywerheidsektor gegroei. Kaapstad het in hierdie periode 'n nuwe funksie as belangrike administratiewe, kulturele en dienstesentrum begin vervul. Maar ook hier het 'n noemenswaardige industriële basis ontwikkel wat hoofsaaklik op die vervaardiging van [[tekstiel]]e, [[papier]] en ander ligte nywerhede gesteun het, terwyl ook die voedsel- en drankbedryf en [[Drukkerswese|drukkerye]] 'n belangrike rol by die ontwikkeling van die Kaapstadse ekonomie gespeel het. Die ekonomiese groei het steeds meer immigrante na die stad gelok sodat sy bevolking in 1927 reeds op 307&nbsp;000 gestaan het.<ref>{{en}} Van der Merwe & Davids (2006), bl. 29</ref> In dieselfde jaar is [[Langa]] as eerste "modelstad" vir swartes gestig. In die tyd tussen die twee wêreldoorloë het Kaapstad maar stadig gegroei, waarby die uitbreiding van beboude gebiede veral langs die spoorweglyne in die suidelike voorstede en in die [[Kaapse Vlakte]] plaasgevind het. In 1950 het Kaapstad 742&nbsp;400 inwoners getel. Die implementering van die [[Groepsgebiedewet]] het 'n vernietigende effek op binnestedelike gemeenskappe gehad nadat sowat 150&nbsp;000 bewoners na nuwe behuisings in voorstede soos [[Mitchells Plain]] verskuif is. === Kaapstad in die 21ste eeu: 'n verdeelde stad === [[Lêer:Townships of Cape Town.jpg|duimnael|links|'n Uitsig oor Khayelitsha]] [[Lêer:2008-02-12 Township tourists.jpg|duimnael|Armoede as toeriste-aanloklikheid: buitelandse besoekers in 2008 in Khayelitsha]] In Desember 2006 het Kaapstadse dagblaaie oor bendeoorloë in voorstede soos Hanover Park en [[Nyanga]] berig wat met dwelmhandel verbind is. Die geweldpleging was so erg dat matriekeksamens in plaaslike skole ontwrig is en slaagsyfers tot slegs 33 persent gedaal het. Veiligheidswagte is in die gebied ontplooi om skole te beskerm.<ref>{{en}} Tony Roshan Samara: ''Cape Town after Apartheid: Crime and Governance in the Divided City''. Kindle e-boekuitgawe. Minneapolis en Londen: University of Minnesota Press 2011, pos. 40</ref> In Julie 2012 het inwoners van Hanoverpark daarop aangedring dat 'n noodtoestand in die gebied uitgeroep word weens bendegeweld.<ref>{{af}} [http://afrikaans.news24.com/Suid-Afrika/Nuus/Noodtoestand-heers-in-Hanoverpark-20120707 ''Nuus24, 7 Julie 2012: 'Noodtoestand' heers in Hanoverpark''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121006023716/http://afrikaans.news24.com/Suid-Afrika/Nuus/Noodtoestand-heers-in-Hanoverpark-20120707 |date=6 Oktober 2012}}</ref> Terwyl die provinsiale owerheid miljoene rand aan veiligheidshekke en alarmstelsels in misdaadgeteisterde voorstede bestee, word dakloses deur die polisie en privaat veiligheidswagte uit die middestad verban. Dikwels word hulle, net soos armes oor die algemeen, verantwoordelik gehou vir die hoë misdaadvlakke in Kaapstad, maar in elk geval as 'n bedreiging vir die hoë lewensgehalte in welgestelde woonbuurte beskou. Nadat die stadsraad in Mei 2007 as deel van die sakekern se regenerasie besluit het om [[bedelary]], die was van klere in openbare plekke en die verblyf in sekere plekke ondanks waarskuwings van veiligheidswagte om hulle te verlaat, verbied het, was daar in Julie 2007 nuusberigte oor drie daklose mense wat op Kaapstad se strate oorlede is, waaronder een vrou wat in die winterkoue aan blootstelling gesterf het nadat polisiemanne haar komberse gekonfiskeer het.<ref>{{en}} Samara (2011), pos. 54</ref> Hierdie soort voorvalle gooi lig op die veronderstelde samehang tussen veiligheid en sosio-ekonomiese ontwikkeling en die beleid wat daaruit voortspruit. Dit is duidelik dat Kaapstad, net soos ander metropole elders in die wêreld, deur 'n ingewikkelde netwerk geadministreer word waarin plaaslike en globale kragte en belange met mekaar bots en wat tot verdeelde openbare ruimtes en woonbuurte kan lei sonder dat daar rasgebaseerde "groepsgebiedewette" bestaan. Kaapstad is in die 21ste eeu weer verdeel in twee stadsgebiede – 'n welgestelde en hoogs ontwikkelde middestad met aangrensende woonbuurte wat toeriste en beleggers uit alle uithoeke lok, en 'n onderontwikkelde voorstedelike periferie in die [[Kaapse Vlakte]] wat baie op krotbuurte elders in die wêreld lyk en waar die meeste misdade in Kaapstad gepleeg word.<ref>{{en}} Samara (2011), pos. 70</ref> Op Mandeladag in 2019 is 1&nbsp;000 Suid-Afrikaanse soldate na die Kaapse Vlaktes ontbied nadat bendegeweld handuit geruk het. Tussen November 2018 en Julie 2019 is meer as 2&nbsp;300 mense in die Wes-Kaap vermoor. Baie van die slagoffers is in skietvoorvalle dood wat met bendegeweld van bruin jeugdiges verbind word.<ref>[https://thisisafrica.me/politics-and-society/south-africa-cape-flats-residents-cheer-arrival-of-army/ ''This Is Africa, 19 Julie 2019: South Africa: Cape Flats residents cheer arrival of army. Besoek op 4 September 2019'']</ref> Jeugdiges sonder perspektiewe organiseer hulself in bendes wat aan hulle 'n gevoel van samehorigheid gee. Die bendes dra name soos ''Destruction Boys'', ''Mongrols'' of ''Americans'' en is in bestendige bloedige gevegte met mekaar gewikkel. Daar word beraam dat sowat 100&nbsp;000 jongmense in bruin woonbuurte by sowat 130 bendes betrokke is. Hulle optrede word al hoe meer kommersieel en groei tot mafia-agtige netwerke met betrekkinge tot polisielede en politici. Lidmaatskap in georganiseerde bendes het 'n lang tradisie in Kaapstad wat verder terugstrek as die hervestiging van bruin Kapenars op die Kaapse Vlaktes sedert die laat 1960's. Meer as die helfte van die bevolking is werkloos – nogtans bestee jongmense geld aan tik, 'n sintetiese dwelm wat op basis van amfetamiene vervaardig word. Die situasie vererger nadat groter hoeveelhede heroïen en wapens, wat deur korrupte polisielede verkoop word, op die plaaslike mark beland.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.handelsblatt.com/politik/international/weltgeschichten/drechsler/weltgeschichte-die-gewalt-in-kapstadt-eskaliert/24593564.html |title=Die Gewalt in Kapstadt eskaliert |publisher=Handelsblatt |date=15 Julie 2019 |accessdate=15 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315195413/https://www.handelsblatt.com/politik/international/weltgeschichten/drechsler/weltgeschichte-die-gewalt-in-kapstadt-eskaliert/24593564.html |archive-date=15 Maart 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Stadskarakter en stadsbuurte == === Die historiese middestad === [[Lêer:Cape Town N2.jpg|duimnael|links|'n Deel van die N2-grootpad staan as Nelson Mandelalaan bekend]] [[Lêer:City Hall, Cape Town.jpg|duimnael|'n Uitsig oor die Parade met die Raadsaal van Kaapstad en Tafelberg op die agtergrond]] [[Lêer:CapeTown CityHall.jpg|duimnael|Die Raadsaal van Kaapstad op die Parade. Die plein se naam verwys na sy vroeëre funksie as militêre paradegrond]] Die [[Parade]] (Engels: ''Grand Parade''), die grootste plein van Kaapstad in die historiese stadsentrum, is die oudste gedeelte van Kaapstad. Jan van Riebeeck het hier onmiddellik ná die aankoms van die eerste Nederlandse koloniste in 1652 enkele hutte en 'n vesting uit hout en klei laat oprig. Die plein was destyds nog vlakby die strand van Tafelbaai geleë, en as gevolg van die hewige winterstorms aan die Kaap, wat jaarliks groot skade aan die vesting berokken het, was die koloniste genoodsaak om dit jaarliks te herstel. Uiteindelik is die besluit geneem om 'n nuwe vesting uit steen te bou, en sodoende het tussen 1666 en 1679 die [[Kasteel die Goeie Hoop]] ontstaan wat vandag oos van die Parade geleë is. Sy boustyl en vorm – die kasteel is soos 'n [[Pentagoon|vyfhoek]] aangelê – weerspieël die destydse Europese tradisie van vestingbou. Dit is die oudste Europese gebou in Suid-Afrika wat bewaar gebly het. Ná die voltooiing van die kasteel is die ou vesting afgebreek om plek te maak vir 'n paradeplein van die VOIK-soldate; sodoende het die plein ook sy huidige naam gekry. Dit is daarna ook vir markte, teregstellings en volksfeeste gebruik. Later het hier ook betogings plaasgevind. Die Parade is derhalwe ook in latere eeue, toe die stad uitgebrei is, nie aangetas nie. Teen die middel van die 19de eeu is selfs 'n spoorweg, wat na die hoofstasie wes van die plein gelei het, op die Parade aangelê. Tans dien die plein veral as 'n parkeerplek vir die nabygeleë stasiegebou en die personeel van die stadsregering wat in die kantore rondom die plein werk. Op Woensdae en Saterdae word hier egter Kaapstad se bekende en gewilde vlooimark gehou. 'n Aantal historiese geboue kan ook hier besigtig word. Die oprigting van Kaapstad se Raadsaal, waarvan die hoeksteen op 29 Augustus 1900 deur die destydse burgemeester Thomas Bell gelê is en waar die eerste raadsvergadering op 27 Julie 1905 plaasgevind het, en die markgeboue en -stalletjies aan die weskant het ook die aanleiding tot die laaste groot ombou van die plein gegee. Die Raadsaal, wat in die Italiaanse Renaissance-boustyl ontwerp is, het sy ou voorloper op Groenmarkplein vervang. Die sandsteen vir die fasade is uit die Suid-Engelse stad [[Bath]] ingevoer. Deesdae word hierdie waardevolle boumateriaal, wat slegs vir 'n klein aantal geboue in die land ingespan is, veral deur Kaapstad se winterstorms en lugbesoedeling bedreig. Omvattende herstelwerk het in 1979 plaasgevind. Die belangrikste besienswaardighede in die Raadsaal is die verskillende vergadersale, die groot banketsaal (Engels: ''Grand Hall''), 'n biblioteek en 'n indrukwekkende orrel. Die gewel oor die hoofportaal is met die historiese wapen van Kaapstad versier, wat ongelukkig sedert 1999 meestal deur 'n moderne vlag oordek word. Die groot toring was enkele jare lank die hoogste bouwerk in Kaapstad en bevat 'n klokkespel met 39 klokke, wat byna almal in Engeland gegiet is en ten opsigte van hul klank baie ooreenkomste met ''[[Big Ben]]'' in Londen toon. Een van die grootste historiese gebeurtenisse in die geskiedenis van die Parade is die vrylating van Nelson Mandela wat hier op 11 Februarie 1990 deur 100&nbsp;000 mense gevier is. === Die ''grachten'' van Klein-Amsterdam === [[Lêer:1750 Bellin Map of Cape Town, South Africa - Geographicus - Gundriss-bellin-1750.jpg|duimnael|Duitstalige kaart van Kaapstad met die Kasteel die Goeie Hoop in 1750]] Straatname soos ''Heerengracht'' en ''Buitengracht'' in die stadsentrum en ''Keizersgracht'' in Distrik Ses verwys nog steeds na die ou ''grachten'' van Kaapstad wat lankal verdwyn het. Goewerneur Simon van der Stel het gedurende sy ampstermyn in die laat 17de eeu gragte volgens die Hollandse voorbeeld laat bou waarmee die jong nedersetting gemaklik van water voorsien kon word. Destyds is na Kaapstad dikwels ook as Klein-Amsterdam verwys.<ref>{{en}} Jeschonneck, Anja en Kai Schächtele: ''Kapstadt – Wine Lands – Garden Route''. Marco Polo-reeks. Ostfildern: Mairdumont 2006, bl. 26</ref> Tot in die middel van die 19de eeu is die netwerk van gragte in die binnestad verder uitgebrei, alhoewel hulle dikwels deur vullis en perdemis bevuil is. Toe hulle uiteindelik toegegooi is, moes groot bedrae geld daaraan bestee word. 'n Laaste oorblyfsel van die ou ''grachten'' kan nog steeds tussen die omheining van [[Tuynhuys]] en die Kompanjiestuin besigtig word. === Distrik Ses === {{Hoofartikel|Distrik Ses}} [[Lêer:District-six.JPG|duimnael|Distrik Ses in 2005]] Die sesde distrik van Kaapstad is in 1867 gestig en het danksy die ligging naby die hawe en die stadsentrum vinnig tot 'n kosmopolitaanse woonbuurt vir vrygelate slawe, werkers, immigrante, handelaars en kunstenaars ontwikkel.<ref>{{en}} [http://www.districtsix.co.za/frames.htm ''District Six Museum''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080501124727/http://www.districtsix.co.za/frames.htm |date=1 Mei 2008}}</ref> Die distrik het byna 'n tiende van Kaapstad se bevolking gehuisves. As gevolg van die beleid van rasseskeiding is baie swart bewoners al teen die begin van die 20ste eeu uit Distrik Ses verdryf. Maar ook baie meer welgestelde burgers het na die suidelike voorstede van Kaapstad begin verhuis. Die distrik het uiteindelik 'n krotbuurt geword, wat volgens die [[Wet op Groepsgebiede]] van 1950 op 11 Februarie 1966 tot 'n blanke gebied verklaar, ontruim en gesloop is. Die kleurling- en swartbevolking van die distrik – sowat 60&nbsp;000 mense – is in die tydperk tussen 1968 en 1982 na die Kaapse Vlaktes verskuif. Veral die plaaslike handelaars is baie hard getref deur hierdie gedwonge verskuiwing. Hulle het hul klante, wat vanweë Distrik Ses se gunstige ligging naby die stadsentrum hul inkopies hier gedoen het, skielik verloor en was nou grotendeels genoodsaak om hul besighede te sluit.<ref name="Kapstadt-tour.de">{{de}} [http://www.kapstadt-tour.de/stadt/stadtteile/district_six.htm ''www.kapstadt-tour.de: District Six'']</ref> 'n Deel van die distrik is hernoem tot Zonnebloem; hier is onder meer die Kaapse Technikon opgerig. Weens plaaslike en internasionale druk, wat op die destydse blanke regering uitgoefen is, is die herontwikkeling van die gebied tot 'n woongebied vir blanke Kapenaars uitgestel. Die meeste blanke bewoners van Kaapstad was gekant teen die sloping van die ou Distrik Ses en het gevolglik nie belanggestel daarin om huise of woonstelle hier te koop nie.<ref>{{de}} Jeschonneck/Schächtele (2006), bl. 14</ref> In 1979 is die hele stadsbuurt gesloop, en ook blanke inwoners is gedwing om Distrik Ses te verlaat. Die puin is vir die uitbou van Kaapstad se hawe gebruik.<ref name="Kapstadt-tour.de" /> In die vroeë 21ste eeu is met die heropbou van Distrik Ses begin, en sowat 4&nbsp;000 gesinne sal uiteindelik na Distrik Ses kan terugkeer. === Die bruin en swart woonbuurte in die Kaapse Vlaktes === [[Lêer:Shantytown south africa sly.jpg|duimnael|links|'n Krotbuurt in die Kaapse Vlaktes]] [[Lêer:Mitchells-plain-schoolkids.jpg|duimnael|Skoolkinders in [[Mitchells Plein]]]] Die Kaapse Vlaktes, 'n duinlandskap in die suidooste van Kaapstad, huisves tweederdes van Kaapstad se bevolking, hoofsaaklik bruines en swartes. Die gebied is reeds voor die aankoms van die eerste Europeërs ten minste tydelik deur enkele Sanstamme bewoon en is – vanweë sy afgeleë ligging ver van blanke plase en woongebiede – vanaf die vroeë 18de eeu vir die oprigting van beskeie behuisings vir San en vrygelate slawe gebruik. As gevolg van binnelandse migrasie het mense uit ander etniese en taalgroepe hulle later ook hier en elders aan die stadsrand van Kaapstad gevestig en dikwels die oorspronklike bewoners verdring. Gedurende die tydperk van rasseskeiding in Suid-Afrika is talle swart en ander bewoners, ongeag hulle sosiale status, uit hul woongebiede in die stadsentrum verban en na die Kaapse Vlaktes verskuif. Weereens is inheemse bewoners verdring om plek te maak vir die slagoffers van apartheid. Die nuwe woonbuurte het hoofsaaklik uit baie eenvoudige klein huise met gewoonlik twee of drie vertrekke bestaan. Die verblyf in hierdie swart woonbuurte was aan 'n werkspermit gekoppel, en inwoners sonder geldige permitte, veral vroue en kinders, is gereeld deur die owerhede na landelike gebiede in die swart tuislande verskuif. Die huidige bruin en swart woonbuurte van [[Athlone]], [[Mitchells Plein]], Kruispad (Crossroads), [[Langa]] ("Son"), [[Gugulethu]] ("Ons Trots"), [[Khayelitsha]] ("Ons Nuwe Tuiste"), [[Bonteheuwel]], [[Elsiesrivier]] en baie ander behels nog steeds 'n groot persentasie informele behuising met 'n geskatte twee miljoen bewoners. Slegs vier van hulle word merendeels deur swartes bewoon, terwyl die res hoofsaaklik kleurlinge huisves. Langa is die oudste swart woonbuurt in Kaapstad, en Gugulethu met 300&nbsp;000 bewoners een van die grootstes in Suid-Afrika.<ref>{{de}} Jeschonneck/Schächtele (2006), bl. 15</ref> Gugulethu het in die tydperk van rasseskeiding as 'n tuiste vir swart trekarbeiders uit die Oos-Kaap ontstaan en het verskeie kere nuus gemaak weens politieke onluste en sinlose geweldpleging. Die "Gugulethu-Sewe" was sewe swart aktiviste wat op 3 Maart 1986 by 'n padblokkade deur die polisie gestop en doodgeskiet is.<ref>{{en}} [http://www.etownship.co.za/content/view/52/81/ ''www.etownship.co.za: Gugulethu''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430022500/http://www.etownship.co.za/content/view/52/81/ |date=30 April 2008}}</ref> Die moord op Amy Biehl, 'n jong Amerikaanse student en aktivis wat haarself vir maatskaplike verandering in Suid-Afrika beywer het, het op 25 Augustus 1993 wêreldwyd mense geskok.<ref>{{en}} [http://www.amybiehl.co.za/about-amy.htm ''Amy Biehl Foundation: About Amy''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517005954/http://www.amybiehl.co.za/about-amy.htm |date=17 Mei 2008}}</ref><ref>{{en}} [http://www.etownship.co.za/content/view/52/81/ ''etownship.co.za: Gugulethu''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430022500/http://www.etownship.co.za/content/view/52/81/ |date=30 April 2008}}</ref> In die laat 20ste eeu is met die oprigting van steenhuise en die bou van teerpaaie begin, en aan steeds meer inwoners word basiese dienste soos busdienste na die binnestad, riolering, vullisverwydering en elektrisiteit verskaf. Grootskaalse binnelandse migrasie en die hoë bevolkingsgroei bly egter steeds ernstige vraagstukke wat daartoe lei dat voortdurend nuwe plakkerskampe met informele behuisings ontstaan. Selfs Mitchell's Park, 'n bruin woonbuurt wat in die 1980's as 'n nuwe tuiste en modelstad vir voormalige bewoners van krotbuurte naby die stadsentrum opgerig is, het vanweë sy beter behuisingstandaarde talle mense gelok wat plaaslike huurgelde meestal nie kan bekostig nie.<ref>{{de}} [http://www.kapstadt.de/touren/capeflats/index.htm ''www.kapstadt.de: Die Townships der Cape Flats''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080502034813/http://www.kapstadt.de/touren/capeflats/index.htm |date=2 Mei 2008}}</ref> == Argitektuur == === Die Kaaps-Hollandse boustyl === [[Lêer:Louis Michel Thibault01.jpg|duimnael|links|upright|Die Kaapse argitek [[Louis Thibault]] (1750–1815), 'n Franse boorling, was die eerste geskoolde boumeester in Suid-Afrika]] [[Lêer:Tuynhuys.jpg|duimnael|Die [[Tuynhuys]], setel van die Suid-Afrikaanse president in Kaapstad, is in 1790 opgerig]] [[Lêer:GrootConstantiaHomestead.jpg|duimnael|Groot Constantia in die Constantiavallei dateer uit die laat 17de eeu]] [[Lêer:Dutch Consulate General in Cape Town.jpg|duimnael|'n Stadhuis in die Kaaps-Hollandse boustyl as 'n gepaste kwartier vir die Nederlandse konsulaat-generaal in Kaapstad]] Aangesien die oorspronklike halfronde Khoikhoi-huise vanweë hul verganklike bouwyse met materiale soos jong bome en grasmatte nie bewaar gebly het nie, begin die argitektoniese geskiedenis van bewaarde Wes-Kaapse boustyle eers met die aankoms van Europese setlaars en hul Kaaps-Hollandse styl wat teen die einde van die 17de eeu sy kenmerkende eienskappe ontwikkel het. Die elegante witgekalkte Kaaps-Hollandse huise en plase met hul kenmerkende groen deure en vensters is voortreflik by die verruklike Kaapse landskap met sy blou berglandskappe, wingerde en bloeiende tuine aangepas. Alhoewel die Kaapse boustyl Europees-Hollandse wortels het, is dit deur die plaaslike boumeesters verder ontwikkel om harmonies met die natuurlike omgewing te versmelt.<ref>{{de}} [http://www.kapstadt.de/kultur/architektur/index.htm ''www.kapstadt.de: Architektur – Der kapholländische Stil in Kapstadt''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080616020624/http://www.kapstadt.de/kultur/architektur/index.htm |date=16 Junie 2008}}</ref> Hul ontwerpe was simmetries, prakties en eenvoudig en van binne veral gerieflik. Die argitekte het daarnaas ook rekening gehou met die Mediterreense klimaat van Kaapstad – die dik, spierwit mure het as uiters geskikte teenvoeters teen temperatuurskommelinge gedien. Die gewels het die ingang teen reën en – in die geval van 'n brand – teen brandende riet, wat vanaf die dak sou val, beskerm.<ref>{{de}} [http://www.kapstadt-guide.de/kunst_kultur/architektur.html ''www.kapstadt-guide.de: Architektur''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703092319/http://www.kapstadt-guide.de/kunst_kultur/architektur.html |date=3 Julie 2009}}</ref> Vanweë die groot afstande tussen nedersettings en plase was reisigers gewoonlik aangewese op die gasvryheid van boere, en die Kaapse boustyl weerspieël hierdie karaktertrek met sy ruim onthaalvertrekke en kombuise. Die ontwerpe het daarnaas ook tred gehou met die ekonomiese ontwikkeling van die Kaapkolonie. Terwyl die vroeë geboue nog reghoekig was en van twee eenvoudige gewels en 'n stoep voorsien is, getuig die pragtige middelgewels van latere bouwerke van die Kaapse gemeenskap se groeiende welvaart. Die eerste gewels is in driehoekvorm gebou, maar het gedurende die 18de eeu geleidelik hul swierige, kronkelende en tipies Kaapse vorm gekry. Houtluike voor die vensters het die kosbare donker meubels en tapyte teen die felle sonlig beskerm. Baie huisingange is van tweedelige sogenaamde staldeure voorsien waarvan die onderste gedeelte vasgesit kon word om te voorkom dat vee die huis kon binnestap. Die ontwerpe van huise en plase het algaande toenemend gesofistikeerd geword; die oorspronklike reghoekige ontwerp is verder ontwikkel tot T-, U- en H-plattegronde. Kaapstad se stadhuise het dikwels oor 'n geplaveide binnehof beskik wat soms met 'n tuinpoel verfraai is. Eikebome, wat in die plaaslike klimaat goed aard en vinnig groei, is voor die huise aangeplant as 'n natuurlike beskerming teen die somerhitte. Die Europese barok-boustyl het plaaslike boumeesters geïnspireer tot uiters swierige gewels met pragtige reliëfs. Talle Kaaps-Hollandse huise staan tans as musea en monumente oop vir die publiek soos die bekende 18de-eeuse [[Koopmans-de Wet-huis]] in Kaapstad se Strandstraat wat op 10 Maart 1914 as die eerste privaat stadhuis in Suid-Afrika in 'n museum omgeskep is. Sy fasade is moontlik deur die argitek [[Louis Thibault]] en die beeldhouer [[Anton Anreith]] geskep, maar geen bron staaf dié aanname nie. Die meubilering dateer uit die laat 18de en vroeë 19de eeu.<ref>{{en}} [http://www.iziko.org.za/koopmans/about.html ''Iziko – Museums of Cape Town: About Koopmans-De Wet House''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080701234019/http://www.iziko.org.za/koopmans/about.html |date=1 Julie 2008}}</ref> === Die Georgiaanse, Victoriaanse en Art déco-boustyl === [[Lêer:Rues du Cap.jpg|duimnael|links|Gietysterbalkonne in Langstraat]] Saam met die Britse bewind het ook die Georgiaanse boustyl met sy kenmerkende verdiepinghuise in die vroeë 19de eeu na die Kaap gekom en is weereens as Kaaps-Georgiaanse boustyl by die plaaslike omstandighede aangepas. Die Bertram-huis, tans 'n museum, is 'n tipiese voorbeeld van laat-Georgiaanse argitektuur met sy geelbruin klinkersteen en eenvoudige fasade waar 'n voorgewel oor die ingang die enigste argitektoniese versiering vorm.<ref>{{de}} [http://www.kapstadt.de/kultur/architektur/index.htm ''www.kapstadt.de: Kapstadt Architektur – Khoikhoin-Hütten, victorianisch, Art déco''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080616020624/http://www.kapstadt.de/kultur/architektur/index.htm |date=16 Junie 2008}}</ref> Die [[Regency|Regentskapstyl]] (1811–1820) was nog steeds op die Georgiaanse stylelemente gegrond, maar het nogtans meer aandag aan kunsvolle versierings soos tralies van smeed- en gietyster om die balkonne, soortgelyke relings en boligte met uitgesnyde houtrame. Gietyster was ook gedurende die [[Victoriaanse tydperk|Victoriaanse periode]] (1837–1901) gewild, net soos dakke van sinkplate. In Kaapstad is veral Langstraat met sy netjies gerestoureerde bont huise 'n mekka vir liefhebbers van die Victoriaanse styl. Ryk versierde balkonne, wat op pilare rus, herinner aan die tipiese argitektuur van die Amerikaanse Suide. Groenmarkplein pronk met 'n verskeidenheid huise in die [[Art Deco|Art déco-boustyl]] soos die Ou Poskantoor in Darlingstraat, wat tussen 1938 en 1940 met granietstene uit die Kaapland en Transvaal gebou is, en die [[Ou Mutual]]-gebou met skulpture wat die geskiedenis, flora, fauna en mense van Suid-Afrika uitbeeld. Die grondverdieping staan oop vir die publiek. === Die 20ste eeu === [[Lêer:Vredehoek1.jpg|duimnael|Disa Park in Vredehoek (linkerkant bo): Hierdie omstrede bydrae tot Kaapstad se stadshorison dateer uit die 1960's]] Net soos elders in die wêreld was sommige bouprojekte van die 20ste eeu ook in Kaapstad nie met oorsigtigheid beoordeel nie: Die natuurskoon van strandgebiede is deur wolkekrabbers ontsier. 'n Snelweg naby Buitengracht is in die 1960's begin, maar het steeds onvoltooid gebly. Die Disa Park-torings, drie geboue met woonstelle, is nog 'n voorbeeld van 'n onnodige ontwikkeling. Alhoewel die plaaslike owerheid die bou van nuwe huise in bepaalde sensitiewe gebiede beperk en 'n maksimale aantal verdiepings vasgelê het, het ontwikkelaars in die 1960's nogtans daarin geslaag om die wette te omseil en die panorama van Duiwelspiek, 'n bergspits in die stadsbuurt Vredehoek, met drie wolkekrabbers te ontsier wat in die plaaslike volkstaal as ''Tampon-torings'' bekend staan. Soortgelyke wolkekrabbers bedreig die natuurskoon van plekke soos Blouberg.<ref>{{de}} [http://www.kapstadt.de/kultur/architektur/index.htm ''www.kapstadt.de Kapstadt Architektur – Das 20. Jahrhundert''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080616020624/http://www.kapstadt.de/kultur/architektur/index.htm |date=16 Junie 2008}}</ref> Tipiese voorbeelde van argitektuur uit die sewentigerjare is die [[Goue Akker]]sentrum en die Burgersentrum se toringblok. Die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|eerste demokratiese verkiesing in 1994]] en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010]] in Suid-Afrika het egter tot 'n baie optimistiese houding onder Kapenaars gelei waarvan die restourasie van historiese geboue in die binnestad, nuwe wandellane vir voetgangers en talle nuwe woonhuise met woonstelle vir alle etniese groepe sigbare kenmerke is. == Infrastruktuur == === Tafelbaaihawe === {{Hoofartikel|Kaapstad-hawe}} [[Lêer:Table Mountain, CapeTown (3272811046).jpg|duimnael|links|'n Lugfoto van die Tafelbaaihawe]] [[Lêer:Central Cape Town.jpg|duimnael|Die sakekern van Kaapstad, met hawegeriewe in die agtergrond]] [[Lêer:Port of Cape Town.jpg|duimnael|’n Lugfoto van die hoofdeel van die Kaapstad-hawe met [[Leeukop]] en [[Seinheuwel|Vlaeberg]] op die agtergrond]] Danksy die natuurlike hawe van [[Tafelbaai]] staan Kaapstad sedert eeue bekend as die "Herberg by die See". Toe Jan van Riebeeck in 1652 in Tafelbaai voet aan wal gesit het, was daar nogtans niks meer as 'n wydgestrekte baai met vlak sand- en klippiesstrande. Die skepe, wat hier aangedoen het, was aan die onstuimige see blootgestel, en die aflaai en vervoer van goedere was 'n moeilike taak. Skepe het meestal enkele honderd meter van die strand af geanker, en goedere is met roeibote aan land of na die skepe gebring. Die hawegeriewe was oor 'n tydperk van byna tweehonderd jaar ná van Riebeeck se aankoms beperk tot 'n houtkaai, wat in 1656 naby die Kasteel die Goeie Hoop gebou is.<ref>{{de}} [http://www.kapstadt-tour.de/stadt/stadtteile/waterfront/geschichte_waterfront.htm ''www.kapstadt-tour.de: Die Geschichte des Hafens von Kapstadt'']</ref> Veral gedurende die Kaapse winterstorms was Tafelbaai geen veilige ankerplek vir skepe nie, en dikwels is die vervoer van goedere dae lank deur ongunstige weerstoestande belemmer. Baie goedere en bote het in die baai verlore gegaan kort voordat hulle kon aandoen. Eers in 1743 is die VOC se winterhawe na Simonstad in die Valsbaai verskuif. Hierdie ankerplek was veilig, maar die vervoer van goedere met perdekarre het meer as drie ure geneem. Die houtkaai voor die kasteel , wat dikwels beskadig of selfs verniel is, is eers teen die begin van die 19de eeu deur 'n klein steenkaai vervang. Die Kaapse storms het nogtans steeds tot verliese gelei. Gedurende 'n hewige storm in die najaar van 1865 het binne enkele dae 18 skepe in Tafelbaai vergaan, terwyl ander beskadig is. Hierdie ramp het die aanleiding tot die bou van 'n berskemde hawebekken gegee. Oor 'n tydperk van drie jaar is nuwe land in die hawe aangewin, en die Alfred-bekken het ontstaan. As gevolg van die Tweede Vryheidsoorlog en die ontdekking van goud- en diamantvelde het die hawe van Kaapstad teen die einde van die 19de eeu steeds belangriker geword. Die geriewe is uitgebrei, en in 1905 is die Victoria-bekken ingewy. In die periode tussen 1935 en 1945 is met die landaanwinningsprojekte voortgegaan, en sodoende het die [[Foreshore]] met 'n oppervlakte van sowat 2,5 vierkante kilometer en die Duncan-dok ontstaan. Die Kasteel van Goeie Hoop, wat aanvanklik vlakby die see geleë was, is deur die landaanwining meer as een kilometer landinwaarts verskuif. Tot in 1960 het die nuwe [[Ben Schoeman]]-dok die ou Alfred- en Victoria-bekkens vervang wat daarna geleidelik verval het. Die hawe het twee keer in sy geskiedenis 'n groot strategiese rol gespeel. Gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] het meer as 400 skeepskonvooie met ses miljoen soldate in Kaapstad se hawe aangekom, en sowat 13&nbsp;000 skepe is in sy werwe herstel. Tydens die [[Suez]]-krisis in die jaar 1973 is die [[Suezkanaal]] gesluit, en skepe op pad na Europa en die ooskus van Amerika het die Kaapse roete gebruik wat 'n groot toeloop van skepe in Tafelbaaihawe beteken het. Tans is Kaapstad die grootste van die vier beduidende hawens in die land en hanteer jaarliks sowat agt miljoen ton seevrag.<ref>{{de}} [http://www.kapstadt.de/suedafrika/wirtschaft/flughafenhaefen/index.htm ''www.kapstadt.de: Flughäfen und Häfen in Kapstadt''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528180140/http://www.kapstadt.de/suedafrika/wirtschaft/flughafenhaefen/index.htm |date=28 Mei 2008}}</ref> Aangesien Tafelbaaihawe met sy totale wateroppervlak van 112,7 hektaar veral die Wes-Kaap bedien, is hy gespesialiseer op die uitvoer van plaaslike produkte. Die grootste voorverkoelkompleks in Suid-Afrika hanteer die land se uitvoere van sagte vrugte. Daarnaas is geriewe soos droogdokke (die [[Sturrock-droogdok]] is die grootste in die suidelike halfrond met afmetings van 360 x 47,5 x 13,7 meter) en dryfdokke beskikbaar. Die hawe beskik sedert die sewentigerjare ook oor 'n diepseehouereindpunt met vyf bekkens. === Groote Schuur-hospitaal === {{Hoofartikel|Groote Schuur-hospitaal}} [[Lêer:Groote Schuur Hospital.jpg|duimnael|Die ou hoofgebou van die [[Groote Schuur-hospitaal]]]] [[Lêer:CTIA-CentralTerminal.jpg|duimnael|[[Kaapstad Internasionale Lughawe|Kaapstad Internasionaal]] se nuwe sentrale terminaal en openbare vervoerplein]] Die Groote Schuur-hospitaal is een van die leidende hospitale ter wêreld en het baanbrekerswerk met onder meer die eerste hartoorplanting gedoen, wat hier in Desember 1967 deur prof. [[Christiaan Barnard]] uitgevoer is. Die ongewone naam is van 'n groot pakhuis afgelei, wat deur die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie in 1657 op die perseel van die huidige hospitaal opgerig is. Die oorspronklike Groote Schuur-hospitaal is op 31 Januarie 1938 geopen. === Kaapstad Internasionale Lughawe === {{Hoofartikel|Kaapstad Internasionale Lughawe}} Die Kaapstad Internasionale Lughawe, die tweede grootste in die land na [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]] in Johannesburg, lê sowat 22 kilometer oos van die middestad. Die volume van lugverkeer het sedert die jaar 1994 aansienlik toegeneem. Tans is daar jaarliks sowat 80&nbsp;000 vliegtuie wat in Kaapstad aankom of vertrek, met sowat vyf miljoen passasiers. === Paaie === Kaapstad is per pad baie goed met die res van Suid-Afrika verbind. Die [[N1 (Suid-Afrika)|N1]]-nasionale pad begin in Kaapstad se middestad en is 'n snelweg verby Bellville, Paarl en deur die [[Hugenotetonnel]] na die binneland. Die [[N2 (Suid-Afrika)|N2]]-nasionale pad begin ook in die middestad en verbind Kaapstad met die groot kusdorpe soos [[Mosselbaai]] en [[Port Elizabeth]]. Die pad is 'n snelweg en gaan oor die [[Overberg]] via [[Sir Lowryspas]]. Die [[N7 (Suid-Afrika)|N7]] verbind Kaapstad met [[Namibië]] en die noorde van Wes-Kaap. == Stadsregering == [[Lêer:Cape Town Civic Centre.jpg|duimnael|Die Kaapstadse Burgersentrum huisves sedert 1978 die regering van die [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit]]]] [[Lêer:CT City Hall Before the Sun.jpg|duimnael|Die historiese stadsaal het tussen 1900 en 1905 op die Grand Parade ontstaan. Die heuningkleurige gebou is in die Edwardiaanse koloniale styl met Italiaanse Renaissance-invloede ontwerp en word vandag onder meer vir kulturele funksies soos konserte gebruik. Kort ná sy vrylating in Februarie 1990 het Nelson Mandela hier sy eerste openbare toespraak gehou]] Kaapstad maak in administratiewe opsig deel uit van die [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Kaapstad]], 'n metropolitaanse munisipaliteit. Die stad word deur 'n stadsraad met 210 lede geadministreer, wat aan 'n uitvoerende raad met 28 lede verantwoordelik is. Die administratiewe en politieke leierskap word deur die stadsbestuurder (tans Achmat Ebrahim) en die uitvoerende burgemeester (tans [[Geordin Hill-Lewis]]) uitgeoefen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.iol.co.za/capeargus/news/everything-you-missed-of-geordin-hill-lewis-first-week-in-office-as-cape-town-mayor-e090e544-2a2d-49c9-aefb-3dce50615f92 |title=Everything you missed of Geordin Hill-Lewis’ first week in office as Cape Town mayor |publisher=Independent Online |accessdate=15 November 2021}}</ref> Vir verkiesingsdoeleindes is Kaapstad in 105 stemdistrikte verdeel waar een lid van die stadsraad regstreeks verkies word, terwyl die ander 105 setels volgens proporsionele partylyste aan suksesvolle kandidate toegeken word. Die uitvoerende burgemeester word deur die stadsraad verkies. Voordat Kaapstad se plaaslike stadsregering in die sogenaamde ''unistad'' verenig is, het dit uit ses plaaslike administrasies bestaan, en talle funksies van die huidige ''unistad'' is nog steeds volgens die ou administrasies verdeel. Hierdie administrasies het bestaan uit Kaapstad (met die Stadskom, die Atlantiese Seekus en die suidelike voorstede Pinelands, Langa en Mitchell's Plein), die Suidelike Skiereiland (met Houtbaai, Wynberg, Constantia, Vishoek, Kommetjie, Noordhoek en Simonstad), die Blaauwberg-gebied (met Milnerton, Tafelsig en Bloubergstrand), Tygerberg (met Durbanville, Bellville en Khayelitsha), Oostenberg (met Kraaifontein, Brackenfell, Kuilsrivier, Blue Downs en Eersterivier) en Helderberg (met Somerset-Wes, Strand en Gordonsbaai). Daarbenewens maak die afgeleë [[Prins Eduard-eilande]] (bestaande uit [[Prins Eduard-eiland]] en [[Marion-eiland]]) in die suidelike [[Indiese Oseaan]] administratief deel uit van die Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit. === Munisipale verkiesing in 2006 === {{Hoofartikel|Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2006}} Die DA het in die munisipale verkiesing, wat in 2006 in Suid-Afrika gehou is, as die sterkste enkele party te voorskyn getree wat 90 van 210 setels verower het, nog voor die [[African National Congress]] (ANC) met 81 setels, alhoewel geen party 'n algehele meerderheid behaal het nie. Danksy 'n byverkiesing het die DA sy totale aantal setels intussen tot 91 verhoog.<ref>{{en}} [http://www.elections.org.za/lgeresults/Static%20Report/95/Seats%20by%20Municipality%20LCMC/CPT-1.pdf ''Independent Electoral Commission of South Africa: City of Cape Town, 2006 Local Government Elections: Seat Calculation Summary''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060318004628/http://www.elections.org.za/lgeresults/Static+Report/95/Seats+by+Municipality+LCMC/CPT-1.pdf |date=18 Maart 2006}}</ref> Nadat die [[Onafhanklike Demokrate]] tot die koalisie toegetree het, het die DA daarin geslaag om sy meerderheid in die stadsraad tot 22 setels te verhoog. === Munisipale verkiesing in 2011 === {{Hoofartikel|Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011}} Die [[Demokratiese Alliansie]] (DA) domineer die afgelope dekade die Kaapstadse politiek, met die ANC as die amptelike opposisie. In 2011 het die DA daarin geslaag om 'n volstrekte meerderheid te behaal toe hy 135 van die 200 setels in die stadsraad verower het. === Munisipale verkiesing in 2016 === {{Hoofartikel|Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2016}} [[Lêer:CapeTownCouncil4.svg|duimnael|Setels in die stadsraad ná die 2016-verkiesing {{columns-list|2| {{sleutel|#1F78B4|[[Demokratiese Alliansie|DA]]}} {{sleutel|#33A02C|[[African National Congress|ANC]]}} {{sleutel|#852A2A|[[Ekonomiese Vryheidsvegters|EFF]]}} {{sleutel|#E31A1C|[[Afrika Christen Demokratiese Party|ACDP]]}} {{sleutel|red|[[Al Jama-ah]]}} {{sleutel|#646464|ander}}}}]] In 2016 het die DA sy volstrekte meerderheid verdedig toe hy 154 van die 231 setels in die stadsraad verower het. === Munisipale verkiesing in 2021 === {{Hoofartikel|Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2021}} In 2021 het die DA se aandel stemme vir die eerste keer 'n afname getoon toe hy 135 van die 231 setels in die stadsraad verower het. {|class="wikitable sortable" !Party!!2000!!2006!!2011!!2016!!2021 |- |[[Demokratiese Alliansie|DA]]||107||90||135||154||135 |- |[[African National Congress|ANC]]||77||81||73||57||43 |- |[[Ekonomiese Vryheidsvegters|EFF]]||–||–||–||7||10 |- |[[GOOD]]||–||–||–||–||9 |- |[[Cape Coloured Congress|CCC]]||–||–||–||–||7 |- |[[Afrika Christen Demokratiese Party|ACDP]]||8||7||3||3||6 |- |[[Vryheidsfront Plus|VF+]]||–||1||1||1||4 |- |[[Al Jama-ah|AJ]]||–||–||1||2||3 |- |[[Kaapse Onafhanklikheids Party|CAPE]]||–||–||–||0||1 |- |[[United Independent Movement|UIM]]||–||–||–||–||1 |- |[[United Democratic Movement|UDM]]||3||2||1||1||1 |- |[[Pan Africanist Congress of Azania|PAC]]||1||1||1||1||1 |- |[[Cape Muslim Congress|CMC]]||–||–||1||1||1 |- |[[Afrika Moslem Party|AMP]]||2||3||1||–||– |- |[[Congress of the People|COPE]]||–||–||3||1||0 |- |[[Inkatha-Vryheidsparty|IVP]]||1||0||0||0||0 |- |[[Moderate Independent Party|MIP]]||–||1||0||–||– |- |[[National Party South Africa|NPSA]]||–||–||1||–||– |- |[[Onafhanklike Demokrate|OD]]||–||23||–||–||– |- |[[United Independent Front|UIF]]||–||1||||–||– |- |[[Universal Party|UP]]||–||1||0||–||– |} == Internasionale betrekkinge == Die opening van 'n Amerikaanse konsulaat in Kaapstad in 1799 – die vyfde diplomatieke sending van die VSA op die vasteland van Afrika – was die beginpunt van amptelike betrekkinge tussen die twee lande. Naas die huidige Amerikaanse ambassade in Pretoria (wat gedurende die Suid-Afrikaanse parlementêre seisoen in Kaapstad werksaam is) is daar Amerikaanse konsulate-generaal in Kaapstad, Johannesburg en Durban.<ref>United States Department of State – Bureau of Public Affairs: ''Background Notes South Africa''. Maart 1990, bl. 14</ref> == Demografie == [[Lêer:Metropolgemeinde Stadt Kapstadt - Bevölkerungsgruppen.png|duimnael|links|Die etniese meerderhede aan die Kaapse Skiereiland {{columns-list|2| {{sleutel|#7FFF00|[[Kleurlinge]]}} {{sleutel|#003399|Swartes}} {{sleutel|#EE82EE|Blankes}}}}]] [[Lêer:Cape Town 2011 dominant language map.svg|duimnael|Meerderheidstale in Kaapstad {{columns-list|2| {{sleutel|#8dd3c7|[[Afrikaans]]}} {{sleutel|#ffffb3|[[Engels]]}} {{sleutel|#fb8072|[[Xhosa]]}}}} {{sleutel|#d0d0d0|Geen meerderheidstaal}}]] Volgens die sensus van 2001 het die metropolitaanse gebied van Kaapstad 2&nbsp;893&nbsp;251 inwoners en 'n [[bevolkingsdigtheid]] van 1&nbsp;158 per km². Van die stad se bevolking is 48,13 persent [[kleurlinge]], 31,68 persent [[Swart mense|swartes]], 18,75 persent [[Blanke Suid-Afrikaners|blankes]] en 1,43 persent [[Asiatiese Suid-Afrikaners|Asiërs]]. Die persentasie buitelanders is volgens amptelike statistieke van die 2001-sensus met minder as twee persent relatief klein.<ref>{{en}} [http://www.capetown.gov.za/en/stats/2001census/Documents/Citizenship.mht ''City of Cape Town: Characteristics of Population – Citizenship''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101202826/https://www.capetown.gov.za/en/stats/2001census/Documents/Citizenship.mht |date=1 Januarie 2016}}</ref> Volgens skattings bly sowat 30&nbsp;000 Duitsers permanent in Kaapstad.<ref>{{de}} ''Urlaub perfekt'', nommer 1 (2009), lente/somer, bl. 106</ref> Daarnaas het 'n kwart van alle burgers met 'n Italiaanse paspoort in Suid-Afrika (sowat 10&nbsp;000 persone) hulle hier gevestig.<ref>[https://mycapetown.it/intervista-alfonso-tagliaferri-console-ditalia-a-cape-town/ ''mycapetown.it: Intervistiamo Alfonso Tagliaferri, Console d’Italia a Cape Town (Onderhoud met Alfonso Tagliaferri, Italiaanse konsul in Kaapstad). Besoek op 20 November 2019'']</ref> Afrikaans is die belangrikste huistaal in die stad wat deur 41,4 persent van sy bewoners gebesig word. Die twee ander groot huistale is Xhosa (28,7 persent) en Engels (27,9 persent). {| class="wikitable" ! Jaar !! Totaal !! [[Kleurlinge|Bruines]] !! [[Swart mense|Swartes]] !! [[Blanke Suid-Afrikaners|Blankes]] !! [[Asiatiese Suid-Afrikaners|Asiërs]] !! Nie gespesifiseer |- | '''1996''' || 2&nbsp;558&nbsp;000 || 1&nbsp;236&nbsp;000 || 643&nbsp;000 || 543&nbsp;000 || 38&nbsp;000 || 98&nbsp;000 |- | '''2001'''<ref>{{en}} [https://census2001.adrianfrith.com/place/CPT Die 2001-sensussyfers soos weergegee deur Adrian Frith]. URL besoek op 13 November 2017.</ref> || 2&nbsp;892&nbsp;243 || 1&nbsp;391&nbsp;859 || 916&nbsp;459 || 542&nbsp;435 || 41&nbsp;490 || — |- | '''2011'''<ref>{{en}} [https://census2011.adrianfrith.com/place/199 Die 2011-sensussyfers soos weergegee deur Adrian Frith]. URL besoek op 13 November 2017.</ref> || 3&nbsp;740&nbsp;026 || 1&nbsp;585&nbsp;286 || 1&nbsp;444&nbsp;939 || 585&nbsp;831 || 51&nbsp;786 || 72&nbsp;184 |- | '''Verandering''' || +46,2% || +28,3% || +124,7% || +7,9% || +36,3% || -26,3% |} === Islamitiese gemeenskap === {{Hoofartikel|Islam in Suid-Afrika}} [[Lêer:Boe-Kaap.jpg|duimnael|links|Die [[Bo-Kaap]] in Kaapstad, historiese sentrum van [[Kaapse Maleiers]]]] [[Lêer:Coowatool Islam Mosque..JPG|duimnael|'n [[Moskee]] in Kaapstad]] Kaapstad huisves die oudste gemeenskap van Moslems in Suid-Afrika. Enkele jare na die stigting van die Moederstad is in 1667 onder die gesag van die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] die eerste [[Maleiers]] as slawe van [[Nederlands-Indië]] na die [[Nederlandse Kaapkolonie]] gebring. Hulle het 'n groot invloed op die Suid-Afrikaanse kookkuns en die ontstaan van Afrikaans uitgeoefen. Die [[Bo-Kaap]] het vanaf die 18de eeu tot die kulturele sentrum van die Kaapse Maleiers ontwikkel, nadat hulle uit [[slawerny]] vrygelaat is. Vandag bly omtrent 166&nbsp;000 Kaapse Maleiers rondom Kaapstad, waarvan die oorgrote meerderheid Moslems is en Afrikaans praat. Nes hul [[moskee]]s is die Kaapse Maleiers vir die vyf [[kramat]]te rondom Kaapstad bekend. In Kaapstad kom honderde Moslems tydens die laaste aand van [[Ramadan]] in [[Seepunt]] bymekaar om na die [[maan]] te kyk. Dié byeenkoms bring mense van alle vlakke van die samelewing bymekaar en elkeen bring iets saam om dit met ander tydens die breek van die vas te deel. Die Maghrib- of sonsondergebed word gemeenskaplik gedoen en die formele maansienresultate word bekend gemaak.<ref>{{en}} {{cite news |date=27 Augustus 2011 |title=Moonsighting on Monday |work=91.3FM Voice of the Cape |url=http://www.vocfm.co.za/index.php?option=com_k2&view=item&id=1106:moonsighting-on-monday&Itemid=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527042541/http://www.vocfm.co.za/index.php?option=com_k2&view=item&id=1106%3Amoonsighting-on-monday&Itemid=131 |archive-date=27 Mei 2013 |accessdate=11 Augustus 2013 |url-status=dead }}</ref> [[Eid-oel-Fiter]] word gevier deur in die oggend eers die moskee vir die Eidgebed by te woon. Vervolgens word gesinne en bure besoek. Kinders ontvang geskenke en geld van ouer lede van die gesin, verwante en bure.<ref name="geskenke">{{en}} timeanddate.com. [https://www.timeanddate.com/holidays/muslim/eid-al-fitr Eid ul Fitr]. Besoek op 6 Januarie 2019.</ref> Die meeste mense dra nuwe klere met helder kleure, terwyl koekies, koeke, samoesas, pasteie en terte vir besoekers aangebied word.<ref name="geskenke" /> Middagete word gewoonlik in gesinsgroepe geniet. === Joodse gemeenskap === {{Hoofartikel|Jode in Suid-Afrika}} [[Lêer:Great Synagogue.jpg|duimnael|Kaapstad se Groot Sinagoge word beskryf as die mees ambisieuse van al die argitek [[John Parker]] se ontwerpe. Dit bied sitplek aan 1&nbsp;400 mense, een van die grootste aanbiddingsplekke in Suid-Afrika.<ref>{{en}} [http://artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes.php?bldgid=7640 Artefacts.co.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170721085717/http://artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes.php?bldgid=7640 |date=21 Julie 2017 }}. URL besoek op 10 November 2017.</ref>]] [[Lêer:Groen- en Seepuntse Hebreeuse Gemeente, Maraisweg, Seepunt.jpg|duimnael|Die Maraisweg-sinagoge in Seepunt is die tuiste van die Groen- en Seepuntse Hebreeuse gemeente, die grootste Ortodokse Joodse gemeente in Afrika]] [[Jode]] is reeds sedert 162 deel van die Moederstad se bevolking, hoewel hulle nie godsdiensvryheid geniet het onder die Nederlandse bewind tot 1803 nie. Die Joodse bevolking het toegeneem van sowat 20 siele in 1820 tot meer as 25&nbsp;000 in die 1980’s, maar weens emigrasie intussen afgeneem tot sowat 17&nbsp;000, ’n kwart van alle Jode in Suid-Afrika en naas Johannesburg verreweg die grootste gemeenskap. Kaapstad en Suid-Afrika se eerste [[Hebreeus]]e gemeente is in 1841 gestig, ’n week nadat 17 Joodse mans die eerste Ortodokse diens in die [[Kaapkolonie]] gehou het. Die eerste diens is op 26 September 1841 in ’n privaat woning, Helmsley Place gehou, wat vandag deel vorm van die Mount Nelson-hotelperseel. Agt jaar later is die eerste [[sinagoge]] ingerig langs die parlement en eerw. Isaac Pulver was die eerste geestelike leier. Teen 1863 het die gemeente so aangegroei dat ’n nuwe perseel nodig was, wat ingewy is in wat vandag die Joodse Museumkompleks is. In 1905 is ’n selfs groter gebou opgerig as die huidige Groot Sinagoge (Tuine-shul), langs die Ou Shul. Ook in 1905 het Kaapstad sy eerste Joodse burgemeester in die persoon van Hyman Liberman, ook die president van die gemeente, gekry. Eerw. Alfred Bender het in 1895 na Suid-Afrika gekom om die gemeente te lei en sou 42 jaar lank as rabbi optree. Kaapstad se Joodse gemeenskap is betreklik homogeen, want sowat 80 persent van die lede is van [[Litaue|Litause]] herkoms. Dieselfde persentasie is Ortodoks en die res Hervormd. Die stad het 12 Ortodokse sinagoges en twee Hervormde tempels. Die Groot Sinagoge of Tuine-shul – die Kaapse Hebreeuse Gemeente, is in 1905 ingewy en die oudste aktiewe gemeente in Suid-Afrika. Dis naasaan die vorige sinagoge geleë, nou die Joodse Museum. Die Tuine-shul is gebou in die Egiptiese herlewingstyl en bied sitplek aan 1&nbsp;400 aanbidders. Die Groen- en Seepuntse Hebreeuse Gemeente het meer as 2&nbsp;000 lidmate en is die grootste Joodse gemeente in Afrika. ’n Derde noemenswaardige Joodse gemeente in die Claremontse sinagoge. Daar is ook enkele klein Lubavitch en Sefardiese sinagoges. Hoewel die meeste van die Kaap se Jode tot die Ortodokse sinagoges behoort, kom die meeste nie die godsdiensvoorskrifte streng na nie. Byna 80% van al Kaapstad se Joodse kinders is ingeskryf aan een van die Joodse dagskole, wat strek van voorskools tot hoërskool. Die Herzlia-skole maak voorsiening vir al 12 grade, terwyl daar ook drie ander laerskole is van wie die meeste Ortodoks is. Die Hoërskool Herzlia, in Highlands Estate bo die middestad, het in 2017 650 leerders van gr. 7 tot gr. 12 gehad, van wie in die hoogste drie grade net 18 Hebreeus as tweede addisionele taal geneem het. Herzlia Highlands Primary School, ook in Highlands Estate, het 359 leerders gehad, die Laerskool Herzlia in Constantia 174 en die Laerskool Herzlia Weizmann in Seepunt 291, al drie net tot gr. 6. Cape Town Torah High het in 2017 27 leerlinge van gr. 7 tot 12 gehad.<ref>{{en}} [http://www.isasaschoolfinder.co.za/school.htm?schoolID=1416 Independent School Association of Southern Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200518060535/https://www.isasaschoolfinder.co.za/school.htm?schoolID=1416 |date=18 Mei 2020}}. URL besoek op 13 November 2017.</ref> In Kampsbaai het die Phyllis Jowell Jewish Day School onderrig aan 121 laerskoolleerders gebied.<ref>{{en}} [http://www.isasaschoolfinder.co.za/school.htm?schoolID=703 Independent Schools Association of Southern Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200518060752/https://www.isasaschoolfinder.co.za/school.htm?schoolID=703 |date=18 Mei 2020}}. URL besoek op 13 November 2017.</ref> Die Jodeslagting en Sionisme is van die uiterste belang vir die Suid-Afrikaanse Joodse gemeenskap. Die gemeenskap het suksesvol by die regering aangedring op die onderrig van die [[Sjoa|Holocaust]] in alle openbare skole en het onlangs die Kaapstase Holocaust-sentrum gebou, die enigste Holocaust-sentrum in Afrika. Jode betoon hul Sionisme deur filantropie. Die Kaapse Joodse gemeenskap skenk meer aan [[Israel]] per kop as enige ander Joodse gemeenskap ter wêreld. Hoewel die meeste Kapenaars Sionisme afkeur, beïnvloed dit nie hul houding jeens Kaapse Jode nie. Trouens, talle Jode het ’n sterk verhouding met die plaaslike regering. Vooraanstaande politieke figure woon dikwels Joodse geleenthede by, ondanks hul kritiek op Israel. Kaapstad se gemeenskap is nogtans nie heeltemal bestand teen geweld en [[Antisemitisme]] nie. In 1997 is petrolbomme na die huise van gemeenskapslede gegooi en in Desember 1999 is ’n bom gegooi na een van die Kaap se sinagoges. Niemand is in dié voorval beseer nie. Streng veiligheidsmaatreëls word by sinagoges gehandhaaf.<ref>{{en}} [http://www.jewishvirtuallibrary.org/south-africa-virtual-jewish-history-tour Jewish Vitual Library]. URL besoek op 10 November 2017.</ref> == Ekonomie == [[Lêer:Cape Town Skyline of CBD at Dusk.jpg|duimnael|Die Kaapstadse stadshorison]] Kaapstad is die ekonomiese sentrum van die Wes-Kaap. Naas sy belangrike rol as die grootste nywerheidstad van die provinsie trek Suid-Afrika se Moederstad ook voordeel uit die vinnig groeiende toerismebedryf. Die Wes-Kaap is nou die belangrikste toeristebestemming in Suid-Afrika, en meer as een miljoen oorsese toeriste het Kaapstad in die jaar 2002 besoek. Die toerismebedryf genereer tans byna tien persent van die Wes-Kaap se bruto binnelandse produk en het 'n tiende van sy werknemers in diens. Kaapstad se hawe en sy internasionale lughawe dien as 'n uitvoersentrum vir die landbouprodukte van die Wes-Kaap, veral vrugte, wyn en blomme. Die provinsie verteenwoordig meer as 'n kwart van Suid-Afrika se landbouinkomste en meer as die helfte van sy uitvoere na oorsese bestemmings. == Toerisme == [[Lêer:Cape SA3.jpg|duimnael|Tafelberg, soos gesien vanuit Waterfront]] [[Lêer:Cape Town 2012 05 12 0295 (7365130556).jpg|duimnael|Die Waterfront-kloktoring]] [[Lêer:Canal-Walk-Shopping.jpg|duimnael|Die ''[[Canal Walk]]''-winkelsentrum]] [[Lêer:Nedbank BOE building.jpg|duimnael|''Nedbank/BOE''-gebou]] Kaapstad het sedert die eerste demokratiese verkiesing in Suid-Afrika in die jaar 1994 een van die wêreld se gewildste reisbestemmings geword. Fasiliteite vir 'n groot aantal sportsoorte, talle winkels, die toeristeroete van die Kaapse Skiereiland en die wynstreke van die omgewing asook die ryk fauna en flora maak van die stad Suid-Afrika se vernaamste toeristebestemming. Die toerismebedryf genereer in die provinsie Wes-Kaap 'n jaarlikse inkomste van 1,5 miljard VSA-$.<ref name="Tourismus in Kapstadt">{{de}} [http://www.kapstadt.de/suedafrika/wirtschaft/tourismus/index.htm ''www.kapstadt.de: Tourismus in Kapstadt''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528180211/http://www.kapstadt.de/suedafrika/wirtschaft/tourismus/index.htm |date=28 Mei 2008}}</ref> Die meerderheid van die toeriste kom uit oorsese lande soos die [[Verenigde Koninkryk]], die Verenigde State en Duitsland. Alhoewel een van Kaapstad se byname, ''Slaapstad'', na die beweerde rustige lewenstyl van sy bewoners verwys, kan dit intussen ewe goed as 'n sinoniem vir die florerende plaaslike hotelbedryf gebruik word wat 'n groot aantal kamers oor alle prysklasse heen bied. Talle gerestoureerde villa's, wat die stylvolle smaak van hul eienaars weerspieël, bied daarnaas bed-en-ontbyt-akkommodasie en het saam met die Kaapse gasvryheid tot die uiters suksesvolle ontwikkeling van die toerismebedryf bygedra. Talle plaaslike [[restourant]]e en winkels is in en rondom die Victoria & Alfred Waterfront gekonsentreer wat intussen jaarliks 25 miljoen in- en uitheemse besoekers lok. Om ook die binnestad meer aantreklik vir toeriste en sakemanne te maak, is die oprigting van 'n nuwe kasinokompleks in V&A Waterfront teen 'n koste van 1,8 miljard ZAR aan die bou van 'n kanaal gekoppel wat plesierbootsritte vanaf die hawe tot by die noordelike stadsentrum en die ArtsCape-teaterkompleks moontlik sal maak.<ref name="Tourismus in Kapstadt" /> Kaapstad staan bekend vir sy respek teenoor gay en lesbiese mense en het tot een van die gewildste internasionale bestemmings vir LBGT ontwikkel.<ref>{{en}} [http://www.southafrica.info/travel/cities/gaycapetown.htm ''www.southafricainfo.com Cape Town: Gay paradise found''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514154201/http://www.southafrica.info/travel/cities/gaycapetown.htm |date=14 Mei 2008}}</ref> === Victoria & Alfred Waterfront === [[Victoria & Alfred Waterfront]] lê noord van die stadsentrum en was vroeër 'n verwaarloosde hawebuurt. Dit is vernoem na prins Alfred, die tweede seun van die Britse koningin Victoria, wat hier in 1860 die hoeksteen vir 'n hawehoof gelê het. Ook die eerste hawebekken is in 1870 na hom vernoem, terwyl die tweede bekken uit die jaar 1905 die naam van sy moeder dra.<ref>{{de}} [http://www.kapstadt-guide.de/stadtzentrum/waterfront.html ''www.kapstadt-guide.de: V&A Waterfront''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512131722/http://www.kapstadt-guide.de/stadtzentrum/waterfront.html |date=12 Mei 2008}}</ref> Die oudste, westelike deel van Kaapstad se hawe was reeds vanaf 1975 vanweë die toenemende waterdiepte van moderne skepe nie meer geskik vir die hawebedryf nie, en die geriewe het begin verval.<ref>{{de}} [http://www.kapstadt-tour.de/stadt/stadtteile/waterfront/index.htm ''www.kapstadt-tour.de: Die Viktoria & Albert Waterfront in Kapstadt'']</ref> Omstreeks 1985 het die stadsregering besluit om nuwe lewe in die ou hawebuurt te blaas en in 1988 is die ''Victoria and Alfred Waterfront Company'' in samewerking met die haweadministrasie gestig wat 'n konsep vir die restourasie van die historiese geboue ontwikkel en erwe aan beleggers verpag het. 'n Ou stoorhuis is tot 'n winkelsentrum omgeskep, die pomphuis huisves tans restourante, en 'n voormalige gevangenis dien as hotel. Die projek het tot een van Suid-Afrika se suksesvolste beleggings ontwikkel. Die Waterfront-gebied is intussen met jaarliks sowat 22 miljoen besoekers die gewildste toeristetrekpleister in die Wes-Kaap en die hele Suid-Afrika asook 'n spilpunt van Kaapstad se naglewe, met sowat vierhonderd winkels, tagtig restourante en kroeë, en rolprentteaters.<ref>{{en}} [http://www.tourismcapetown.co.za/ctru/content/en/de/full-article?oid=3670&sn=Detail&pid=1326 ''Tourism Cape Town: V&A Waterfront''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305154108/http://tourismcapetown.co.za/ctru/content/en/de/full-article?oid=3670&pid=1326&sn=detail |date=5 Maart 2016}}</ref> Vuurwerke en opelugkonserte vind gereeld hier plaas. Vanaf September 2001 is die Waterfront in 'n suidoostelike rigting uitgebrei. Rondom die historiese kloktoring is die nuwe ''Clock Tower Centre'' opgerig – 'n nuwe winkelsentrum met restourante en reisagente. Die nuwe geboue is in argitektoniese opsig harmonies tot die kloktoring en die ou stoorhuise ingepas.<ref>{{de}} [http://www.kapstadt-tour.de/stadt/stadtteile/waterfront/clock_tower_center.htm ''www.kapstadt-tour.de: Das Clock Tower Center an der Waterfront in Kapstadt'']</ref> Gedurende die boubedrywighede is die bouvalle van 'n ou VOC-fort, die [[Chavonnes-battery]], opgegrawe wat eweneens in die kompleks geïntegreer is. Vlakby die ''Clock Tower Centre'' lê die ''Nelson Mandela Gateway'', die vertrekpunt vir skepe wat toeriste na die voormalige gevangeniseiland Robbeneiland neem. 'n Londense ateljee, ''Heatherwick Studio'', het een van Kaapstad-hawe se historiese graansilogeboue, Silo nr. 1 wat in 1924 opgerig is, omgeskep tot 'n moderne gebou wat sedert 2017 die ''Zeitz Museum of Contemporary African Art (MOCAA) ''en 'n luukse hotel, ''The Royal Portfolio'', huisves.<ref>{{en}} [https://www.dezeen.com/2017/05/18/royal-portfolio-hotel-thomas-heatherwick-studio-conversion-grain-silo-architecture-hotels-cape-town-south-africa/ ''dezeen.com, 18 Mei 2017: Luxury hotel opens inside Heatherwick's converted grain silo in Cape Town. Besoek op 18 Februarie 2018'']</ref><ref>{{af}} [https://www.netwerk24.com/huisgenoot/Nuus/kyk-so-lyk-nuwe-kaapse-hotel-waar-jy-tot-r140-000-n-nag-moet-opdok-20170528 ''netwerk.com, 2 Maart 2016: Kyk: So lyk nuwe Kaapse hotel waar jy tot R140 000 ’n nag moet opdok! Besoek op 18 Februarie 2018'']</ref> Baie van die silogebou se oorspronklike geriewe het behoue bly, insluitende 42 silindriese stoorsilo's wat uitgehol is om as die museum se groot atrium te dien. === Inkopies en vermaak === [[Lêer:Old Town House, Greenmarket Square, Cape Town.JPG|duimnael|Kaapstad se [[Ou Dorpshuis]] by die [[Groentemarkplein]]]] * [[Canal Walk]], wat volgens die voorbeeld van Amerikaanse ''shopping malls'' ontwerp is en meer as 400 winkels, 'n rolprentteater en 'n reuse-kitskos-restourant met 'n jaarlikse omset van ZAR 1,8 miljard (syfers van 2003) behels, is die grootste winkelsentrum in [[Afrika]] en ook en van die grootstes in die Suidelike Halfrond.<ref>{{en}} [http://www.info.gov.za/speeches/2003/03021212461001.htm www.info.gov.za: Toespraak wat deur die Wes-Kaapse Minister van Landbou, Toerisme en Dobellary, Johan Gelderblom, ter geleentheid van die opening van Canal Walk se Inligtingsentrum vir Besokers op 11 Februarie 2003 gelewer is] {{dooie skakel}}</ref> * [[Ratanga Junction]] met vele plesierritte en ander vermaak, veral vir die jongeres (langs ''Canal Walk''). * [[Groentemarkplein]] (''Green Market Square'') was oorspronklik 'n groentemark, maar is deesdae 'n vlooimark in die hartjie van Kaapstad waar 'n mens alles van tradisionele Afrika-aandenkings en kuns tot handewerk, goedkoop musiek, klere en ander snuisterye kan koop. == Kuns en kultuur == Kaapstad is naas Johannesburg een van die twee kulturele sentra van Suid-Afrika.<ref>{{de}} [http://www.kapstadt.de/kultur/oper/index.htm ''www.kapstadt.de – Kultur: Oper & Theater''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080616031650/http://www.kapstadt.de/kultur/oper/index.htm |date=16 Junie 2008}}</ref> Intussen het die Moederstad tot 'n nasionale leier op die gebied van die uitvoerende kunste ontwikkel, waaronder teater, opera, musicals en musiek. Die kulturele lewe van Kaapstad word verbind met satirici soos Pieter-Dirk Uys, Robert Kirby en Mark Banks; die musicals van David Kramer, Taliep Petersen en Marthinus Basson; en die Universiteit van Kaapstad se Teaterskool. Maar ook bekroonde toneelstukke uit Johannesburg soos opvoerings van Athol Fugard, Sue Pam-Grant en Janice Honeyman word in die plaaslike teaters gespeel. Vanweë die tekort aan befondsing deur die owerhede kan Kaapstad net soos Johannesburg nie met kunsmetropole in ander wêrelddele meeding nie, en daar is byvoorbeeld min musea wat versamelings van eietydse kuns kan vertoon. Nogtans is daar instellings wat dwarsoor die wêreld bekendheid verwerf het. === Teater, opera en ballet === [[Lêer:The Independent Armchair Theatre, Cape Town.jpg|duimnael|Die onafhanklike ''Armchair''-teater in die voorstad Observatory]] Die grootste teater in Kaapstad, die ''Kunstekaap''-kompleks, het in die Apartheid-era nog as die Nico Malan-teater bekend gestaan en word in die plaaslike omgangstaal dikwels nog ''Nico'' genoem. Die kompleks is oorspronklik in 1971 op die Foreshore geopen en behels naas die operahuis 'n groot teatersaal (die ''Main Theatre'') met 540 en die Arena-teater met 140 sitplekke. In sy sale word klassieke en merendeels Engelse toneelstukke, opera's en ballette opgevoer; die klein Arena-teater bied daarnaas opvoerings van eksperimentele en ander moderne toneelstukke aan. Die operahuis kan met soortgelyke instellings in ander wêrelddele meeding en werk onder meer ook met operahuise soos dié van [[Oslo]] in [[Noorweë]] saam. Die Kaapstadse operahuis bied 1&nbsp;200 sitplekke en 'n indrukwekkende foyer met 'n ligkroon in die Italiaanse styl. Gedurende die Apartheid-era het die hoofklem op Europese kuns en kultuur geval, maar intussen het die ''Nico'' ook begin om meer aandag aan inheemse kulture te skenk. Die opelug-teater in Maynardville het hom op tonele van William Shakespeare toegespits, terwyl ander teaters soos die [[Baxter-teater]] naby die Universiteit van Kaapstad se kampus in Rondebosch, die ''Theatre on the Bay'' in Kampsbaai, die ''Coffee Lounge'' in Kerkstraat, die ''Little Theatre'' in Tuine en talle ander klein en onafhanklike teaters hulle op minder konvensionele toneelkuns en tradisionele Engelse komedies toegespits het. Die Baxter-teater was gedurende die tydperk van rasseskeiding een van min tuistes in Suid-Afrika waar gemengde gehore saam toneel kon kyk.<ref>{{de}} Jeschonneck/Schächtele (2006), bl. 69</ref> == Kookkuns == [[Lêer:Koeksisters.JPG|duimnael|[[Koeksister]]s het hulle oorsprong in die [[Kaapse Maleiers|Kaaps-Maleise]] kookkuns]] As Suid-Afrika se aantreklikste stad vir binne- en buitelandse besoekers het Kaapstad vinnig tot Suid-Afrika se kulinêre hoofstad met 'n internasionale restourant- en [[koffiehuis]]kultuur ontwikkel. Die plaaslike sjefs vermeng die veelsydige plaaslike [[kookkuns]] en eersterangse bestanddele soos die Kaapse [[seekos]] met 'n verskeidenheid internasionale invloede.<ref>{{de}} Jeschonneck/Schächtele (2006), bl. 41</ref> Tradisionele resepte van dwarsoor die vasteland van Afrika vorm saam met Europese, Indonesiese en Kaaps-Maleise invloede die basis vir Kaapstad se huidige innovatiewe kookkuns. Visgeregte, wat met suurlemoenbotter, [[knoffel]]sous en gebakte [[aartappel]]s bedien word, raak steeds meer gewild. Die Kaaps-Hollandse en Oos-Indiese kookkuns het al vroeg saamgesmelt om 'n verskeidenheid tipies Kaapse geregte soos bobotie en [[sosatie]]s te skep wat met tipies Oos-Indiese [[spesery]]e gekruie word. Van die kruie, wat deur slawe die land binnegebring is, het goewerneur Van Riebeeck reeds laat aanplant, waaronder [[vinkel]] en [[anys]].<ref>{{af}} [http://www.pasella.com/episodes/517675.htm ''www.pasella.com: Koljander in ons kos (Besoek op 19 Junie 2008)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080617220322/http://www.pasella.com/episodes/517675.htm |date=17 Junie 2008}}</ref> Kaaps-Maleise invloede word ook sigbaar in moderne Kaapse spesialiteite soos [[pizza]] met vars botterneut of samoesas, velletjies deeg wat tot driehoekige pakkies gevorm en met 'n vulsel van gemaalde [[beesvleis]], [[hoendervleis]] of [[groente]] gevul en diepgebraai word. Samoesas is ook 'n gewilde wegneemete. Waterblommetjies is 'n gesogte Kaapse vleikos wat veral vir bredies met vleis en groente gebruik word. Tipies Kaapse nageregte, wat ook elders in Suid-Afrika geniet word, sluit malvapoeding ('n oorspronklik [[Holland]]se spesialiteit wat van [[melk]], [[suiker]], room en [[appelkoos]]konfyt berei word) en [[melktert]] in. [[Koeksister]]s, 'n tradisionele Suid-Afrikaanse lekkerny, het hulle oorsprong in die Kaaps-Maleise kookkuns. Die Kaaps-Maleise ''koesisters'' het 'n meer sagte tekstuur as hul Afrikaner-eweknie ''koeksisters'' en word met gedroogde kokosneute oorstrooi. == Onderwys == [[Lêer:University of the Western Cape - Central Campus entry.jpg|duimnael|links|Die [[Universiteit van Wes-Kaapland]] se hoofgebou]] [[Lêer:UCT Upper Campus landscape view.jpg|duimnael|Die boonste kampus van die [[Universiteit van Kaapstad]] met die Jameson-gedenksaal]] Kaapstad is naas Johannesburg en Pretoria die belangrikste universiteitstad in Suid-Afrika. Die Universiteit van Kaapstad (''University of Cape Town, UCT'') word selfs as een van die leidende akademiese instellings in Afrika beskou. Sy hoofkampus lê teen die helling van Duiwelskop. Die [[Universiteit Stellenbosch]], 'n eersterangse histories Afrikaanstalige instelling, lê sowat 60&nbsp;km van Kaapstad af. Ander belangrike tersiêre instellings is die [[Universiteit van Wes-Kaapland]] in die voorstad [[Bellville]], wat in 1959 as 'n instelling vir kleurling-studente gestig is, maar reeds in die 1980's 'n mate van outonomie bereik en hom as 'n oorwegend Engelssprekende "volksuniversiteit" beskou het, terwyl die persentasie swart studente van slegs 2 ps in 1984 tot 47 ps in 1994 gegroei het;<ref>{{en}} Judy Hemingway en Felicity Armstrong (reds.): ''Space, Place and Inclusive Learning''. Abingdon, Oxon: Routledge 2014</ref><ref>{{en}} Rob Higham: ''Place, race and exclusion: university student voices in post-apartheid South Africa''. In: ''International Journal of Inclusive Education'', volume 16, nommers 5–6 (Junie 2012), bl. 485–502</ref> en die Tegnologiese Universiteit van die Kaapse Skiereiland (''Cape Peninsula University of Technology''), wat deur die samesmelting van die Kaapse Technikon (''Cape Technikon'') en die Technikon van die Skiereiland (''Peninsula Technikon'') ontstaan het. Die ''Graduate School of Business GSB)'' naby die Victoria & Alfred Waterfront kan met die beste buitelandse skole meeding – as die enigste tersiêre sakeskool wat in die gesiene Britse sakedagblad ''Financial Times'' se Global MBA Ranking 2016 geranglys word.<ref>{{en}} [http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/global-mba-ranking-2016 ''rankings.ft.com: Global MBA Ranking 2016. Besoek op 13 April 2016''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181011141630/http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/global-mba-ranking-2016 |date=11 Oktober 2018}}</ref> Kaapstad se Engelse taalskole lok sedert die negentigerjare danksy die hoë kwaliteitstandaarde en die stad se reputasie as 'n eersterangse toeristebestemming 'n steeds groeiende aantal buitelandse besoekers. Kaapstad se roemryke hoërskole, waarvan baie koshuisgeriewe het en dus leerders uit alle dele van die land lok, is onder meer die Hoërskool Westerford, Hoër Seunskool Rondebosch, die [[Hoërskool Jan van Riebeeck]], Hoër Meisieskool Herschel, [[SACS]], Hoër Seunskool Wynberg, Hoër Meisieskool Wynberg, St. Cyprian's, die [[Hoërskool D.F. Malan]] en Biskoppe. == Kommunikasie- en mediabedryf == [[Lêer:Media24-sentrum nuwe vooraansig 2015.jpg|duimnael|Die [[Media24-sentrum|hoofkwartier van Media24]], die grootste mediamaatskappy van Afrika, in die sakesentrum van Kaapstad]] Kaapstad huisves die hoofkwartier van 'n aantal dagblaaie, tydskrifte en drukkerye. [[Naspers]], die grootste mediakonglomeraat in Suid-Afrika, is die uitgewer van onder meer ''[[Die Burger]]'', die naasgrootste Afrikaanse dagblad, en ''[[Die Son]]'', die grootste Afrikaanse dagblad ter wêreld, maar sy Engelse weergawe, ''[[Cape Son]]'', is in 2008 gestaak. ''[[Sekunjalo Independent Media]]'' gee hier al drie die Engelstalige dagblaaie in die Wes-Kaap uit, die ''[[Cape Argus]]'', die ''[[Cape Times]]'' en die ''[[Daily Voice]]''. Kaapstad beskik daarnaas ook oor 'n groot aantal koerante vir die plaaslike gemeenskappe, waarvan die ''Athlone News'' ([[Athlone]]), die ''Atlantic Sun'', die ''Constantiaberg Bulletin'' (Constantiaberg), die ''City Vision'' ([[Bellville]]), ''die False Bay Echo'' (Valsbaai) die ''Distrikspos'' en ''Helderpos'' ([[Helderberg]]), die Bolander (Boland), die ''Plainsman'' ([[Mitchells Plein]]), die ''Sentinel News'' ([[Houtbaai]]), die ''Southern Mail'' (Suidelike Skiereiland), die ''Southern Suburbs Tatler'' (Suidelike Voorstede), ''Table Talk'' (Tafelsig) en ''Tygertalk'' (Tygervallei/Durbanville) die grootste Engelstaliges is. Die belangrikste streekkoerante in Afrikaans is die ''Landbou-Burger'' en die ''Tygerburger''. Die Helderbergse koerante ''Distrikspos'' en ''Helderpos'', asook die ''Bolander'', word tweetalig in Engels en Afrikaans uitgegee. ''Vukani'', wat op die Kaapse Vlaktes verskyn, word in Xhosa uitgegee. === Kaapstadse Boekeskou === Die eerste Kaapstadse Boekeskou (Engels: ''Cape Town Book Fair''), waaraan 400 uitgewerye uit 26 lande deelgeneem het, het in Junie 2006 in samewerking met die [[Frankfurt am Main|Frankfurtse]] Boekeskou plaasgevind en sowat 20&nbsp;000 besoekers gelok.<ref>{{de}} [http://www.nzz.ch/2006/06/28/fe/articleE8KDY.html ''NZZ Online: Eine neue Buchmesse für Afrika'']</ref> In 2008 het die boekeskou met 57&nbsp;000 besoekers 'n nuwe rekord behaal. Byna 300 uitstallers uit 31 lande het deelgeneem.<ref>{{de}} [http://www.borkenerzeitung.de/aktuelles/kultur/kultur/Buchmesse_in_Kapstadt_versucht_Welten_zu_verbinden.html ''Kapstädter Buchmesse endete mit Besucherrekord''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080616012725/http://www.borkenerzeitung.de/aktuelles/kultur/kultur/Buchmesse_in_Kapstadt_versucht_Welten_zu_verbinden.html |date=16 Junie 2008}}</ref> Die skou, wat by die Kaapse Internasionale Konvensiesentrum aangebied word, is daarop gemik om die lees van boeke in Suid-Afrika te bevorder. Veral skoolboeke sal voordeel kan trek uit groter oplae en die daarmee gepaardgaande laer pryse. Daar is na ramings sowat 500&nbsp;000 mense in Suid-Afrika – uit 'n bevolking van meer as veertig miljoen – wat gereeld boeke lees. == Sport == [[Lêer:Newlands Rugby.jpg|duimnael|Lugbeeld van die [[Nuwelandstadion]]]] [[Lêer:Newlandsoverview.jpg|duimnael|Lugbeeld van die [[Nuweland-krieketveld]]]] Kaapstad se gewildste [[sport]]soorte volgens deelname is [[krieket]], [[sokker]], [[swem]] en [[rugby]].<ref>{{en}} {{cite book |author=Sam Woulidge |title=Time Out: Cape Town |url=https://archive.org/details/timeoutcapetown0000unse |year=2006 |publisher=Time Out Publishing |isbn=1-904978-12-6 |pages=127–130: Sports}}</ref> In rugby huisves Kaapstad die [[Westelike Provinsie]] wat op [[Kaapstad-stadion]] speel en in die [[Curriebeker]] meeding. Daarbenewens vorm spelers van die Westelike Provinsie die grondslag vir die [[Stormers (Verenigde Rugbykampioenskap)|Stormers]] in die [[Verenigde Rugbykampioenskap]] wat deur spelers van [[Boland (rugbyspan)|Boland]] in [[Wellington, Wes-Kaap|Wellington]] aangevul word. Kaapstad huisves gereeld beide die [[Springbokke|Suid-Afrikaanse nasionale rugbyspan]] en die [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouerugbyspan]] en het wedstryde tydens die [[Rugbywêreldbeker 1995]], waaronder die openingswedstryd, maar ook die halfeindstryd tussen die [[Nieu-Seeland]]se [[All Blacks]] en die [[Engeland|Engelse]] [[Engelse nasionale rugbyspan|Roses]] waartydens [[Jonah Lomu]] vier [[Drie (sport)|drieë]] gedruk het, aangebied. Die [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] (SARU), die beheerliggaam vir rugby in Suid-Afrika, is in Kaapstad gesetel. Sokker is ook gewild. Twee Kaapstadse sokkerspanne ding in die [[Premiersokkerliga]] (PSL), Suid-Afrika se hoogste sokkerafdeling, mee. Hulle is [[Ajax Kaapstad]], wat gevorm is deur die 1999-samesmelting van die Sewe Sterre en die Kaapstadse Spurs, en die Cape Town City FC. Kaapstad het ook verskeie wedstryde tydens die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2009]] en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010]], insluitende 'n halfeindstryd,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.southafrica.info/2010/2010-faq.htm |title=SA 2010: frequent questions |publisher=southafrica.info |accessdate=26 Mei 2007 |archive-date= 3 Junie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070603155707/http://www.southafrica.info/2010/2010-faq.htm |url-status=dead }}</ref> aangebied. Die Moederstad het hiervoor 'n nuwe 70&nbsp;000-stadion ([[Kaapstad-stadion]]) in die [[Groenpunt]]gebied opgerig. In krieket het die [[Kaapse Kobras]] Kaapstad op [[Nuweland-krieketveld]] verteenwoordig. Die span het uit die samesmelting van die Westelike Provinsie-krieket en die [[Boland Krieket]]-spanne ontstaan en in die Supersport- en die Standard Bank-beker-reekse meegeding. Ná afloop van die 2020/21-seisoen is die span tydens 'n hervorming van Suid-Afrikaanse krieket ontbind.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/revamped-two-tier-south-african-domestic-structure-ready-to-take-off-1254217 |title=Revamped two-tier South African domestic structure ready to take off |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=8 Maart 2021 |accessdate=3 Mei 2021}}</ref> Die Nuweland-krieketveld is 'n [[toetskrieket]]stadion en huisves gereeld internasionale krieketwedstryde van beide die [[Proteas|Suid-Afrikaanse nasionale krieketspan]] en die [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan]]. Byvoorbeeld is vyf wedstryde tydens die [[Krieketwêreldbeker 2003]], nege wedstryde tydens die [[T20I-wêreldbeker 2007]] en twaalf wedstryde tydens die [[T20I-vrouewêreldbeker 2023]] hier gehou. Kaapstad het ook Olimpiese aspirasies gehad. Onder ander was Kaapstad in 1996 een van die vyf kandidaatstede op die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] se kortlys vir die [[Olimpiese Somerspele 2004]]. Die spele is eindelik aan [[Athene]], [[Griekeland]], toegeken en Kaapstad het in die derde plek geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://gamesbids.com/eng/past-bid-results/ |title=Past Olympic host city election results |publisher=GamesBids |accessdate=12 Februarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430050511/https://gamesbids.com/eng/past-bid-results/ |archive-date=30 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar was ook spekulasie dat Kaapstad die keuse van die [[Suid-Afrikaanse Sportkonfederasie en Olimpiese Komitee]] was as Suid-Afrikaanse kandidaatstad vir die [[Olimpiese Somerspele 2020]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://gamesbids.com/eng/summer-olympic-bids/future-summer-bids/cape-town-out-of-2020-summer-olympic-games-bid/ |title=Cape Town Out Of 2020 Summer Olympic Games Bid |publisher=GamesBids |accessdate=12 Februarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009105716/https://gamesbids.com/eng/summer-olympic-bids/future-summer-bids/cape-town-out-of-2020-summer-olympic-games-bid/ |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Aan die einde is egter [[Tokio]], [[Japan]], as gasheer vir die spele aangewys. == Besienswaardighede == [[Lêer:Table mountain kirstenbosh gardens.jpg|duimnael|Tafelberg, soos gesien vanuit die Botaniese Tuin van [[Kirstenbosch]]]] [[Lêer:Cape Town Bo-Kaap city street.jpg|duimnael|'n Tipiese straat in die Bo-Kaap]] [[Lêer:Green Point Paraguay vs Italy - World Cup 2010.jpg|duimnael|Die [[Kaapstad-stadion]] is vir die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|Sokkerwêreldbekertoernooi 2010]] opgerig]] * Die '''[[NG gemeente Kaapstad|Groote Kerk]]''' staan op 'n perseel, waar in 1678 die eerste kerk in Suid-Afrika opgerig is. Die huidige kerkgebou is die derde wat uit die jaar 1836 dateer, tog het die kloktoring van die tweede gebou van 1703 bewaar gebly. * Die '''[[Kompanjiestuin]]''' maak deel uit van Jan van Riebeeck se historiese [[groentetuin]]. * Die '''[[Parlement van Suid-Afrika]]''' is die Suid-Afrikaanse wetgewende gesag en is in Parlementslaan geleë. * Die '''[[Tuynhuys]]''' is in 1751 as 'n herehuis opgerig en bekoor met sy Kaaps-Hollandse argitektuur. Dit dien as die ampswoning van die [[President van Suid-Afrika|president]] en is nie toeganklik vir die publiek nie. * Die '''Joodse Museum''' is in die oudste sinagoge van Suid-Afrika uit die jaar 1862 geopen en behandel die geskiedenis van die Joodse gemeenskap aan die Kaap. Dit beskik ook oor 'n versameling van Joodse kunswerke, wat aan die Kaap ontstaan het. * Die '''[[Bo-Kaap]]''' lê wes van die stadsentrum teen die hange van die Vlaeberg en is die oudste woonbuurt van Kaapstad wat nog steeds die karakter van 'n dorp binne die stadsgebied het. Dit spog onder meer met die eerste moskee wat in Suid-Afrika opgerig is. Sy eerste bewoners in die jaar 1780 is slawe en Maleistalige gevangenes uit Oos-Indië. Die woonbuurt is nog steeds 'n tradisionele Maleierbuurt met 'n ontspanne Oosterse atmosfeer. Die '''Bo-Kaap-museum''' en die talle Kaaps-Maleise restourante lok 'n groot aantal toeriste. * '''[[Groenpunt-vuurtoring|Groenpunt se vuurtoring]]''' is deur die Duits-gebore argitek [[Herman Schutte]] (1761–1844) ontwerp en in 1823 voltooi. Dit is die oudste vuurtoring in Suid-Afrika, wat in 1926 met 'n mishoring toegerus en twee jaar later geëlektrifiseer is. Die rotsige Groenpunt staan onder die seevaarders eeue lank bekend as een van die gevaarlikste punte aan die Kaap. Die laaste in 'n lang lys van skepe, wat hier gestrand het, is die ''Seafarer'', wat in 1967 op die rotse geloop het. * '''[[Wynberg]]''' is een van die grootste voorstede van Kaapstad en was naas Pretoria in 1991 die sensusdistrik met die grootste getalle Afrikaanssprekers. Wynberg spog met baie ou gerestoureerde geboue. Die opelugteater in Maynardville het danksy sy [[William Shakespeare|Shakespeare]]-opvoerings bekendheid verwerf. * '''Planetarium''' in die Kompanjiestuin en deel van die Iziko-museums. * '''[[Suid-Afrikaanse Nasionale Kunsmuseum]]''' in die Kompanjiestuin en deel van die Iziko-museums. * '''[[Victoria & Alfred Waterfront]]''' in die hart van [[Kaapstad-hawe|Kaapstad se werkende hawe]]. * Die '''[[Kaapstad-stadion]]''' is gebou met die oog op die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010 Sokkerwêreldbeker]]. * Die '''Zeitz Museum of Contemporary Art Africa''' (Zeitz MOCAA) is 'n kunsmuseum in 'n herboude graansilo aan die [[Victoria & Alfred Waterfront]]. * [[Natale Labia Museum]] Ander belangrike besienswaardighede is: * [[Tafelberg]], wat 1&nbsp;086&nbsp;m hoog is, en waarskynlik die gewildste toeristebestemming. * [[Seinheuwel]], wat 'n uitsig oor [[Tafelbaai]] en die stad bied. * [[Leeukop]], tussen Tafelberg en Seinheuwel. * [[Kirstenbosch]], een van agt nasionale botaniese tuine in die land. * [[Robbeneiland]], waar [[Nelson Mandela]] 27&nbsp;jaar lank gevangene was. == Susterstede == {{columns-list|3| * {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Huangshan]], [[Volksrepubliek China]], sedert 2010.<ref name="Susterstede">{{en}} {{cite web |url=https://www.capetown.gov.za/Family%20and%20home/Meet-the-City/External-relations/sister-cities-partnership-agreements |title=Sister cities partnership agreements |publisher=Stad Kaapstad |accessdate=23 Mei 2024}}</ref> * {{vlagikoon|Brasilië}} [[Rio de Janeiro]], [[Brasilië]], sedert 2011.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Bulgarye}} [[Warna]], [[Bulgarye]], sedert 2012.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Miami]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], sedert 2013.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Burundi}} [[Bujumbura]], [[Burundi]], sedert 2014.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Turkye}} [[Izmir]], [[Turkye]], sedert 2014.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Houston]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], sedert 2015.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Duitsland}} [[München]], [[Duitsland]], sedert 2015.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Hangzhou]], [[Volksrepubliek China]], sedert 2015.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Shenzhen]], [[Volksrepubliek China]], sedert 2015.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Wuhan]], [[Volksrepubliek China]], sedert 2015.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Atlanta]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], sedert 2016.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Swede}} [[Malmö]], [[Swede]], sedert 2016.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Meksiko}} [[Monterrey]], [[Meksiko]], sedert 2016.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Duitsland}} [[Aken]], [[Duitsland]], sedert 2017.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Argentinië}} [[Buenos Aires]], [[Argentinië]], sedert 2017.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Ghana}} [[Accra]], [[Ghana]], sedert 2018.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Verenigde Arabiese Emirate}} [[Doebai (stad)|Doebai]], [[Verenigde Arabiese Emirate]], sedert 2019.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Kenia}} [[Nairobi]], [[Kenia]], sedert 2023.<ref name="Susterstede" /> }} == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] * [[Gereformeerde kerk Kaapstad]] * [[NG gemeente Kaapstad]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == Indien in die betrokke teksgdeeltes geen ander bronne of verwysings vermeld word nie, het die volgende gedrukte media of webwerwe as hoofbronne gedien: ; Die swart woonbuurte in die Kaapse Vlaktes ---- * {{de}} [http://www.kapstadt-tour.de/stadt/stadtteile/townships.htm ''www.kapstadt-tour.de: Die Townships in den Cape Flats von Kapstadt''] ; Die historiese stadsentrum (Parade) ---- * {{de}} [http://www.kapstadt-tour.de/stadt/grand_parade.htm ''www.kapstadt-tour.de: Die Grand Parade''] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Cape Town|Kaapstad}} {{Wikt|Kaapstad}} {{Wikinews-kategorie|Kaapstad}} ; Amptelike webtuistes ---- * {{en}} [http://www.capetown.gov.za/ ''Stad Kaapstad Munisipaliteit''] * {{en}} [http://www.westerncape.gov.za/ ''Wes-Kaapse Regering''] ; Ensiklopediese inligting ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Cape-Town|title=Cape Town|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=23 Mei 2024}} ; Kultuur ---- * {{en}} [http://www.iziko.org.za/ ''Iziko-musea''] * {{en}} [http://www.sahistory.org.za/article/afrikaans-community-1652-1795 Afrikaans Community 1652–1795] ; Argitektuur ---- * {{en}} [http://www.emporis.com/city/100136/cape-town-south-africa ''www.emporis.com: Die wolkekrabbers van Kaapstad''] ; Reis en vermaak ---- * {{en}} {{Wikivoyage|Cape_Town|Kaapstad}} * {{en}} [http://www.capetown.travel/ Kaapstad se amptelike toerismewebwerf] * {{en}} [https://www.theguardian.com/travel/2016/feb/18/alternative-city-guide-to-cape-town-south-africa ''The Guardian, Manchester, VK: The alternative city guide to Cape Town''] {{Wes-Kaap}} {{Kaapstadse voorstede}} {{SA grootste stede}} {{Hoofstede in Afrika}} {{Provinsiale hoofstede van Suid-Afrika}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Kaapstad| ]] [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:Provinsiehoofstede van Suid-Afrika]] r2xuhegpayfwgr16emusxilhp5s6tmm 0 221 2965288 2965163 2026-09-05T19:00:52Z SpesBona 2720 Paar goed 2965288 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Namibië |volle_naam = <small>''Republiek van Namibië'' ([[Afrikaans]])<ref>{{af}} {{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Afrikaans.pdf |title=Communal Land Reform Act, Afrikaans |publisher=Regering van Namibië |accessdate=11 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225105003/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Afrikaans.pdf |archive-date=25 Februarie 2016 |url-status=dead}}</ref><br /> ''Republik Namibia'' ([[Duits]])<ref>{{de}} {{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_German.pdf |title=Communal Land Reform Act, German |publisher=Regering van Namibië |accessdate=11 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009105727/https://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_German.pdf |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=dead}}</ref><br /> ''Republic of Namibia'' ([[Engels]])<br /> ''Republika yaNamibia'' ([[Herero (taal)|Herero]])<ref>{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Herero.pdf |title=Communal Land Reform Act, Otjiherero |publisher=Regering van Namibië |accessdate=11 September 2016 }}{{Dooie skakel|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br /> ''Republika zaNamibia'' ([[Kwangali]])<ref>{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Rukwangali.pdf |title=Communal Land Reform Act, Rukwangali |publisher=Regering van Namibië |accessdate=11 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225104955/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Rukwangali.pdf |archive-date=25 Februarie 2016 |url-status=dead}}</ref><br /> ''Namibia ye Lukuluhile'' ([[Lozi]])<ref>{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Lozi.pdf |title=Communal Land Reform Act, Lozi |publisher=Regering van Namibië |accessdate=11 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225104949/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Lozi.pdf |archive-date=25 Februarie 2016 |url-status=dead}}</ref><br /> ''Namibiab Republiki dib'' ([[Nama]])<ref>{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Nama.pdf |title=Communal Land Reform Act, Khoekhoegowab |publisher=Regering van Namibië |accessdate=11 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225104943/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Nama.pdf |archive-date=25 Februarie 2016 |url-status=dead}}</ref><br /> ''Orepublika yaNamibia'' ([[Oshiwambo]])<ref>{{cite web |url=http://baslerafrika.ch/wp-content/uploads/Neuerwerbungsliste-2013.pdf |title=Communal Land Reform Act, Oshiwambo|publisher=Regering van Namibië |accessdate=11 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301124906/http://baslerafrika.ch/wp-content/uploads/Neuerwerbungsliste-2013.pdf |archive-date=1 Maart 2016}}</ref><br /> ''Repaboleki ya Namibia'' ([[Tswana]])<ref>{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Setswana.pdf |title=Communal Land Reform Act, Setswana |publisher=Regering van Namibië |accessdate=11 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225105008/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Setswana.pdf |archive-date=25 Februarie 2016 |url-status=dead}}</ref><br /> ''(al nege name is amptelik)''</small> |algemene_naam = Namibië |beeld_vlag = Flag of Namibia.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Namibia.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Location Namibia AU Africa.svg |leuse = ''Unity, Liberty, Justice''<br /><small>''(Engels vir: "Eenheid, Vryheid, Geregtigheid")''</small> |volkslied = ''[[Namibia, Land of the Brave]]''<br /><small>''(Engels vir: "Namibië, Land van die Dapper")''</small><br /><center>[[Lêer:Namibia, Land of the Brave (OGG).ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Engels]]{{smallsup|a}}<br /><small>'''Nasionale tale''': [[Afrikaans]] (''[[lingua franca]]''), [[Duits]], [[Herero (taal)|Herero]], [[Kwangali]], [[Lozi]], [[Nama]], [[Oshiwambo]], [[Tswana]]</small> |hoofstad = [[Windhoek]] {{Koördinate|22|34|S|17|05|O}} |latd = 22 |latm = 34 |latNS = S |longd = 17 |longm = 05 |longEW = O |grootste_stad = [[Windhoek]] |regeringsvorm = Unitêre semi-presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]]<ref>{{en}} {{cite journal |last=Shugart |first=Matthew Søberg |date=September 2005 |title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive and Mixed Authority Patterns |url=http://dss.ucsd.edu/~mshugart/semi-presidentialism.pdf |journal=Graduate School of International Relations and Pacific Studies |location=United States |publisher=University of California, San Diego |accessdate=19 Augustus 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819200307/http://dss.ucsd.edu/~mshugart/semi-presidentialism.pdf |archive-date=19 Augustus 2008 |pages=}}</ref><ref>{{en}} {{cite journal |last=Shugart |first=Matthew Søberg |date=Desember 2005 |title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057%2Fpalgrave.fp.8200087.pdf |journal=French Politics |publisher=Palgrave Macmillan Journals |volume=3 |issue=3 |pages= 323–351 |doi=10.1057/palgrave.fp.8200087 |issn=1476-3419 |accessdate=21 Maart 2019}}</ref> |leiertitels = <br />• [[President van Namibië|President]]<br />• [[Adjunkpresident van Namibië|Adjunkpresident]]<br />• [[Eerste minister van Namibië|Eerste minister]]<br />• [[Adjunkpremier van Namibië|Adjunkpremier]] |leiername = [[Netumbo Nandi-Ndaitwah]]<br />[[Lucia Witbooi]]<br />[[Elijah Ngurare]]<br />[[Natangwe Ithete]] |oppervlak_rang = 35^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 824&nbsp;292<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/namibia/|title=Namibia|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=29 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260129133058/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/namibia/|archive-date=29 Januarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |oppervlakmi² = 318&nbsp;261 |persent_water = feitlik geen |bevolking_skatting = 2&nbsp;803&nbsp;660<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 141^ste |bevolking_sensus = 3&nbsp;022&nbsp;401<ref>{{en}} {{cite web |url=https://census.nsanamibia.com/wp-content/uploads/2024/10/2023-Population-and-Housing-Census-Main-Report-28-Oct-2024.pdf |title=Namibia 2023 Population and Housing Census Main Report |publisher=Namibiese Statistiekagentskap |accessdate=10 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241110234059/https://census.nsanamibia.com/wp-content/uploads/2024/10/2023-Population-and-Housing-Census-Main-Report-28-Oct-2024.pdf |archive-date=10 November 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2017 |bevolkingsdigtheid = 3,4 |bevolkingsdigtheidmi² = 8,8 |bevolkingsdigtheidrang = 235^ste |BBP_PPP = $37,200&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=728,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Namibia |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2024 |accessdate=21 Maart 2025}}</ref> |BBP_PPP_rang = |BBP_PPP_jaar = 2025 |BBP_PPP_per_kapita = $12&nbsp;200<ref name=imf2 /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = |BBP = $14,364&nbsp;miljard<ref name=imf2 /> |BBP_rang = |BBP_jaar = 2025 |BBP_per_kapita = $4&nbsp;711<ref name=imf2 /> |BBP_per_kapita_rang = |onafhanklikheidstipe = • Huidige grondwet<br />• Erken |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van [[Suid-Afrika]]<br />[[9 Februarie]] [[1990]]<br />[[21 Maart]] [[1990]] |MOI = {{wins}} 0,610<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme |date=13 Maart 2024 |accessdate=21 Maart 2025}}</ref> |MOI_rang = 142^ste |MOI_jaar = 2022 |MOI_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |Gini = 59,1<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=NA |title=Gini Index – Namibia |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=21 Maart 2025}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2015 |Gini_kategorie = {{kleur|#990000|hoog}} |geldeenheid = [[Namibiese dollar|Dollar]] |geldeenheid_kode = NAD |land_kode = NA |tydsone = [[Sentraal-Afrika Tyd|SAT]] |utc_afwyking = [[UTC+02:00|+2]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+2]] |internet_domein = [[.na]] |skakelkode = 264 |voetskrif = {{smallsup|a}}<small>[[Duits]] en [[Afrikaans]] was ook amptelike tale tot onafhanklikheid in [[1990]]. Die meerderheid van die bevolking praat Afrikaans as ’n [[tweede taal]], terwyl [[Oshiwambo]] die [[moedertaal]] van die helfte van die bevolking is. Duits is die moedertaal van sowat 32% van die blanke inwoners, terwyl net 3,4% [[Engels]] as huistaal praat.<ref name="CIA" /></small> }} '''Namibië''' ([[Duits]]: ''Namibia'', [naˈmiːbi̯a]; [[Engels]]: ''Namibia'', [nəˈmɪbiə], [næˈmɪbiə], {{Audio|En-ca-Namibia.oga|luister}}), amptelik die '''Republiek van Namibië''' (Engels: ''Republic of Namibia''; Duits: ''Republik Namibia'', {{Audio|De-Republik Namibia.ogg|luister}}), is ’n [[republiek]] in [[Suider-Afrika]] waarvan die westelike grens die [[Atlantiese Oseaan]] is. Die land grens ook aan [[Angola]] en [[Zambië]] in die noorde, [[Botswana]] in die ooste en [[Suid-Afrika]] in die ooste en suide. Hoewel dit nie aan [[Zimbabwe]] grens nie, is Namibië deur 200&nbsp;m van die [[Zambezirivier|Zambezi]] se rivierbedding van Zimbabwe geskei (dit is waar die grens met Zambië en Botswana is). Volgens ander menings ontmoet die grense van die vier lande Botswana, Namibië, Zambië en Zimbabwe op een enkele punt en sal vervolgens die enigste internasionale vierlandepunt wêreldwyd vorm.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.botswanatourism.co.bw/location |title=Location |publisher=Botswana Tourism |accessdate=21 Maart 2019}}</ref> Namibië land het op 21 Maart 1990 onafhanklikheid van Suid-Afrika gekry na afloop van die [[Namibiese Onafhanklikheidsoorlog]]. Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Windhoek]]. Namibië is ’n lidland van die [[Afrika-unie]], [[Gemeenskaplike Monetêre Gebied]], [[Suider-Afrikaanse Doeane-unie]], [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]], [[Britse Statebond]] en die [[Verenigde Nasies]]. Namibië geniet ’n hoë politieke, ekonomiese en sosiale stabiliteit.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> [[Lêer:Namibia sat.png|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Namibië]] [[Lêer:Namibiekaart.png|duimnael|links|Kaart van Namibië]] Die naam "Namibië" is afgelei van die [[Namibwoestyn]], wat die hele kusgebied van dié land beslaan. Dit is as ’n neutrale naam ná dié land se onafhanklikheid gekies om ’n moontlike benadeling van een van die Namibiese volke te voorkom. Mburumba Karina word as Namibië se naamgewer beskou.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.namibian.com.na/index.php?id=127811&page=archive-read|title=The Man Who Named Namibia- Mburumba Kerina|publisher=[[The Namibian]]|date=9 September 2014 |accessdate=21 Maart 2019}}</ref> Namibië is die droogste land in [[Afrika suid van die Sahara]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2012/10/23/world/africa/namibia-eye-on-country-profile/index.html |title=Namibia country profile: moving on from a difficult past |author=Peter Shadbolt |website=[[CNN]] |date=24 Oktober 2012 |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220120821/https://edition.cnn.com/2012/10/23/world/africa/namibia-eye-on-country-profile/index.html |archive-date=20 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en is sedert die vroegste tye deur [[Boesman]]s, [[Damaras]] en [[Namas]] bewoon. Omtrent die 14de eeu n.C. het immigrerende [[Bantoe]]s tydens die Bantoemigrasie die gebied bereik. Sedertdien vorm die Bantoegroepe, waarvan die [[Ovambo's]] die grootste is, die dominante bevolkingsgroep en sedert die laat 19de eeu vorm hulle die bevolkingsmeerderheid. In 1878 het die Britse [[Kaapkolonie]] die hawe van [[Walvisbaai]] en die aflandige [[Pikkewyn-eilande]] geannekseer; met die stigting van die [[Unie van Suid-Afrika]] in 1910 het hulle ’n integrale deel van dié unie geword. In 1884 het die grootste deel van Namibië as [[Duits-Suidwes-Afrika]] ’n protektoraat (''Schutzgebiet'') van die [[Duitse Keiserryk]] geword. Die [[Duitsers]] het met die ontwikkeling van die [[infrastruktuur]] en [[landbou]] begin. Dit het en ’n Duitse kolonie gebly tot aan die einde van die [[Eerste Wêreldoorlog]], nadat die Duitse troepe tydens die [[Suidwes-Afrika-veldtog]] in 1915 deur die [[Suid-Afrikaanse Leër]] verslaan is. In 1920 het die [[Volkebond]] die mandaat aan die [[Verenigde Koninkryk]] onder die administrasie van Suid-Afrika oorgedra. Vervolgens het Suid-Afrika sy wette, insluitende die rasseklassifikasies en reëls, [[Suidwes-Afrika]] opgelê. Vanaf 1948, toe die [[Nasionale Party]] tydens die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1948|algemene verkiesing van 1948]] ’n meerderheid behaal het, het Suid-Afrika sy [[Apartheid]]swette ook op die destydse Suidwes-Afrika toegepas. In die laat 20ste eeu het opstande en eise deur Afrikaleiers wat vir die Namibiese onafhanklikheid gepleit het, daartoe gelei dat die [[Verenigde Nasies]] in 1966 direkte verantwoordelikheid vir die gebied aanvaar het, maar Suidwes-Afrika het ''[[de facto]]'' onder Suid-Afrikaanse gesag gebly. Die VN het in 1973 [[SWAPO]] as die amptelike verteenwoordiger van die Namibiërs erken; dié party is deur die Ovambo's oorheers, wat die grootste deel van die bevolking vorm. Na interne konflikte het Suid-Afrika in 1985 ’n tussentydse administrasie in Namibië ingestel. Namibië het in 1990 volle onafhanklikheid van Suid-Afrika verkry, met die uitsondering van Walvisbaai en die Pikkewyn-eilande wat tot 1994 onder Suid-Afrikaanse beheer gebly het. Namibië het ’n bevolking van 2,8 miljoen en is ’n parlementêre demokrasie met ’n veelpartystelsel. [[Landbou]], veeteelt, [[toerisme]] en [[mynbou]] – insluitend die myn van [[diamant]]e, [[uraan]], [[goud]], [[silwer]] en onedele metale – vorm die ruggraat van die [[Ekonomie van Namibië|Namibiese ekonomie]]. Gegewe die teenwoordigheid van die onherbergsame Namibwoestyn is Namibië een van die ylbevolkste lande ter wêreld. Ongeveer die helfte van die bevolking leef onder die internasionale broodlyn en die land is swaar getref deur die [[Vigs]]-epidemie met 15% van die volwasse bevolking wat teen 2007 besmet was. == Etimologie == Die landsnaam is ontleen aan die Namibwoestyn, die oudste woestyn in die wêreld.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/at1315 |title=Africa: Namibia |author=A. Spriggs |year=2001 |publisher=[[Wêreldnatuurlewefonds]] |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304162628/https://www.worldwildlife.org/ecoregions/at1315 |archive-date=4 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die naam ''Namib'' is op sigself van [[Nama]]-oorsprong en beteken "groot plek". Voor sy onafhanklikheid in 1990 was die gebied bekend as [[Duits-Suidwes-Afrika]] (''Deutsch-Südwestafrika'') en daarna as Suidwes-Afrika. Dit weerspieël die koloniale besetting van Duitsland en die Suid-Afrikaanse regering namens die Britse kroon (as gevolg van Suid-Afrika se dominiumstatus binne die [[Britse Ryk]]). == Geskiedenis == {{Hoofartikel|Geskiedenis van Namibië}} === Pre-koloniale era === [[Lêer:White lady 2008 08.jpg|duimnael|links|Die ''Wit Vrou'']] Die droë gebiede van Namibië is sedert die vroegste tye bewoon deur [[Boesman]]s, [[Damaras]] en [[Namas]] en sedert ongeveer die 14de eeu deur immigrerende Bantoes wat met die Bantoemigrasie uit sentraal Afrika gekom het. Van die laat 18de eeu en daarna het [[Oorlam]]stamme vanuit die [[Kaapkolonie]] die [[Oranjerivier]] oorgesteek en hulle in die area wat vandag suidelike Namibië is, gevestig.<ref name="KDA">{{en}} {{cite web |url=http://www.klausdierks.com/Biographies/Biographies_A.htm |last=Dierks |first=Klaus |title=Biografieë van Namibiese Persoonlikhede, A |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804032931/http://www.klausdierks.com/Biographies/Biographies_A.htm |archive-date=4 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hulle ontmoetinge met die nomadiese Namastamme was oorwegend vreedsaam. Die sendelinge wat saam met die Oorlams getrek het, is goed ontvang deur die Namas<ref name="Dierks">{{en}} {{cite web |last=Dierks |first=Klaus |title=Warmbad word tweehonderd |url=http://www.klausdierks.com/Warm_Bath/index.htm |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190821172028/http://www.klausdierks.com/Warm_Bath/index.htm |archive-date=21 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> en die reg om watergate en weiding te gebruik is teen ’n jaarlikse fooi toegestaan.{{sfn|Vedder|1997|p=177}} Op hul pad noordwaarts het die Oorlams ontmoetings met segmente van die [[Herero]]stam by Windhoek, [[Gobabis]] en [[Okahandja]] gehad wat nie so akkommoderend was nie. Die Nama-Herero-oorlog het in 1880 uitgebreek met vyandighede wat eers afgeneem het nadat die Duitse Keiserryk troepe ontplooi het in die betwiste gebiede. Hulle het die status quo tussen die Namas, Oorlams en Herero's gehandhaaf.{{sfn|Vedder|1997|p=659}} [[Lêer:Herero.jpg|duimnael|’n Groep Herero’s, ca. 1910]] Die eerste Europeërs wat voet aan wal gesit en die gebied verken het was die [[Portugal|Portugese]] seevaarder [[Diogo Cão]] in 1485 en [[Bartolomeus Dias]] in 1486; die gebied is egter nie deur die Portugese kroon beset nie. Soos die grootste deel van Afrika suid van die Sahara, is Namibië nie omvangryk verken deur Europeërs tot die 19de eeu nie, toe handelaars en setlaars, hoofsaaklik vanuit Duitsland en [[Swede]], daar aangekom het. In die laat 19de eeu het die [[Dorslandtrek]]kers die gebied oorgesteek op pad van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] na Angola. Van die Trekkers het in Namibië agtergebly in plaas daarvan om die tog na Angola te voltooi. Andere het na Namibië teruggekeer nadat Angola deur die Portugese hulle tot die katolisisme probeer bekeer het en die gebruik van hul taal in skole verbied het.<ref name="Joubert">{{en}} {{cite web |last=Joubert |first=Bruce |title=’n Historiese perspektief op die gebruik van dierkrag in Suid-Afrika |url=http://www.atnesa.org/sanat/Joubert-95-HistoryanimalpowerSouthAfrica.pdf |publisher=Animal Traction Network for Eastern and Southern Africa |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190302212939/http://www.atnesa.org/sanat/Joubert-95-HistoryanimalpowerSouthAfrica.pdf |archive-date=2 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Duitse bewind === {{Hoofartikel|Duits-Suidwes-Afrika|Suidwes-Afrika-veldtog}} [[Lêer:Adolf Lüderitz.jpg|duimnael|links|upright|[[Adolf Lüderitz]], die stigter van [[Duits-Suidwes-Afrika]]]] Namibië het in 1884 onder [[Otto von Bismarck]] ’n Duitse kolonie geword om Britse besetting te voorkom en het bekend gestaan as Duits-Suidwes-Afrika (''Deutsch-Südwestafrika''); in die omgangstaal is hierdie benaming dikwels afgekort tot ''Deutsch-Südwest'' ("Duits-Suidwes").<ref>{{en}} {{cite web |title=Duits-Suidwes-Afrika |work=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/place/German-South-West-Africa |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402183130/https://www.britannica.com/place/German-South-West-Africa |archive-date=2 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Palgrave-sendingstasie van die Britse Goewerneur het bepaal dat slegs die natuurlike diepwaterhawe van Walvisbaai die moeite werd was om te beset – dit is vir die Brittanje deur die Kaapkolonie beset. [[Lêer:Kirche denkmal nam.jpg|duimnael|Die Christuskerk en Ruiterstandbeeld in Windhoek]] Van 1904 tot 1907 het die Herero's en die Namakwas die wapen teen die [[Duitsers]] opgeneem en in die gevolglike [[Namibiese volksmoord 1904–1908|opstand]] het 10&nbsp;000 Namas (ongeveer die helfte van die bevolking) en naastenby 65&nbsp;000 Herero's (ongeveer 80% van die bevolking) omgekom.<ref>{{de}} Drechsler, Horst (1980). Die werklike sterftegevalle in die relatief min veldslae was nie so baie nie, en meeste sterftes het plaasgevind ná die veldslae as gevolg van ’n bevel wat deur [[Lothar von Trotha]] uitgevaardig is. ’n Aansienlike minderheid van Herero's het oor die Kalahari na Betsjoeanaland gegaan waar ’n klein gemeenskap steeds woon (in Wes-Botswana) naby die Namibiese grens. ''Ons sal vegtend sterf'', aanvanklik in 1966 uitgegee onder die titel “Südwestafrika unter deutsche Kolonialherrschaft”. Berlyn: Akademie-Verlag.</ref><ref>{{en}} Mohamed Adhikari, "'Bloedstrome en geldstrome': Nuwe perspektiewe op die uitwissing van die Herero- en Namavolke van Namibië, 1904–1908," ''Kronos: Tydskrif van Kaapse geskiedenis'' 2008 34: 303–320</ref> Nadat die oorlewendes uit aanhouding vrygelaat is, is hulle onderwerp aan onteiening, deportasie, gedwonge arbeid en segregasie. Die meeste Afrikane is beperk tot sogenaamde inboorlinggebiede wat later onder Suid-Afrikaanse regering tot [[Bantoestan]]s verklaar is. Sommige historici gaan selfs sover as om te spekuleer dat die volksmoord in Namibië as model vir die Nazi’s in die [[sjoa]]<ref>{{en}} Benjamin Madley, "Van Afrika na Auschwitz: Hoe Duits-Suidwes-Afrika idees en metodes gekweek het wat deur die Nazi’s in Oos-Europa gebruik is," ''European History Quarterly'' 2005 35(3): 429–464 sê dit het die Nazi’s beïnvloed.</ref> of Joodse volksmoord gedien het, maar die meeste geleerdes meen dat dit nie werklik ’n invloed op die Nazi’s, wat in daardie tyd kinders was, gehad het nie. Die vader van Hermann Göring, [[Heinrich Göring]], was wel op sy dag ’n koloniale goewerneur in Namibië en ’n straat in Swakopmund is na hom vernoem.<ref>{{fr}} Robert Gerwarth, et al. "L'Antichambre de l'Holocauste? A propos du Debat sur les Violences Coloniales et la Guerre d'Extermination Nazie" ("Die voorkamer van die sjoa? Die debat oor koloniale geweld en die Nazi-oorlog van uitwissing") ''Vingtième Siècle'' 2008 (99): 143–159 meen die meeste geleerdes het nie gedink dat die Nazi’s beïnvloed is nie.</ref> Die gedagte van die volksmoord bly relevant tot die etniese identiteit in onafhanklike Namibië en tot verhoudinge met Duitsland.<ref>{{de}} Reinhart Kössler, en Henning Melber, "Völkermord und Gedenken: Der Genozid an den Herero und Nama in Deutsch-Südwestafrika 1904–1908," ("Volksmoord en herinnering: die volksmoord van die Herero en Nama in Duits-Suidwes-Afrika, 1904–08") ''Jahrbuch zur Geschichte und Wirkung des Holocaust'' 2004: 37–75</ref> Die Duitse regering het in 2004 formeel om verskoning gevra vir die Namibiese volksmoord.<ref>{{en}} {{cite web |author=Andrew Meldrum |title=German minister says sorry for genocide in Namibia |url=https://www.theguardian.com/world/2004/aug/16/germany.andrewmeldrum |work=The Guardian |date=15 Augustus 2004 |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504204816/https://www.theguardian.com/world/2004/aug/16/germany.andrewmeldrum |archive-date=4 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Suid-Afrikaanse bewind en die stryd om onafhanklikheid === {{Hoofartikel|Suidwes-Afrika|Namibiese Onafhanklikheidsoorlog}} [[Lêer:Un-namibia1975-263-264.jpg|duimnael|links|VN-[[Posseël]] van 1975, wat die Onafhanklikheid van Namibië eis]] [[Lêer:Plan Odendaal.png|duimnael|Die Odendaal-plan vir [[Bantoestan]]s in Suidwes-Afrika in 1964]] [[Lêer:Namibia homelands 78.jpeg|duimnael|Kaart van tuislande in Suidwes-Afrika in 1978]] Suid-Afrika het die kolonie in 1915 beset nadat die Duitse magte in die Eerste Wêreldoorlog verslaan is. Dit is as ’n mandaatgebied van die Volkebond vanaf 1919 geadministreer. Hoewel die Suid-Afrikaanse regering Suidwes in sy eie gebied wou inkorporeer, het dit nooit amptelik gebeur nie maar dit is deurgaans as die de facto ‘vyfde provinsie’ bestuur met die bevolking van Namibië wat verteenwoordiging in die Parlement van Suid-Afrika geniet het. Hulle het ook hul eie administrasie en Wetgewende Vergadering gekies. Die Suid-Afrikaanse regering het ’n administrateur vir SWA aangestel wat uitgebreide magte gehad het. Na die Volkebond se tersydestelling en die ontstaan van die Verenigde Nasies in 1946 het Suid-Afrika geweier dat sy vroeëre mandaat deur ’n Trusteeskap van die Verenigde Nasies vervang moet word (wat nadere internasionale monitering van die gebied se administrasie saam met ’n definitiewe onafhenklikheidskedule vereis het). Die Herero's se Raad van Hoofmanne het ’n aantal petisies by die VN ingedien om te vra vir Namibië se onafhanklikheid gedurende die 1950’s. Gedurende die 1960’s, toe Europese moondhede onafhanklikheid aan hul kolonies en trustgebiede begin gee het, het die druk op Suid-Afrika begin toeneem om dieselfde met Namibië te doen. In 1966 het die [[Internasionale Geregshof]] ’n klag teen Suid-Afrika se volgehoue teenwoordigheid in die gebied van [[Ethiopië]] en [[Liberië]] van die hand gewys maar die VN se Algemene Vergadering het uiteindelik Suid-Afrika se mandaat teruggetrek. In 1971 het die Internasionale Geregshof ’n “adviserende mening” uitgebring waarin verklaar is dat Suid-Afrika se volgehoue administrasie van die gebied onwettig is.<ref>{{en}} {{cite web |publisher=Armed Conflict Events Database |title=Namibiese Onafhanklikheidsoorlog 1966–1988 |url=https://www.onwar.com/aced/chrono/index2010.htm |accessdate=21 Maart 2019 |archive-date=1 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501171609/https://www.onwar.com/aced/chrono/index2010.htm |url-status=dead}}</ref> In reaksie op die 1966-beslissing deur die Internasionale Geregshof het SWAPO se militêre vleuel, Volksbevrydingsleër van Namibië (PLAN), ’n guerrilla-oorlog begin voer in die stryd om onafhanklikheid<ref>{{en}} {{cite news |author=Petronella Sibeene |publisher=[[New Era (Namibië)|New Era]] |title=Swapo word 49 |url=http://www.newera.com.na/article.php?articleid=3769 |date=17 April 2009 |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218185514/http://www.newera.com.na/article.php?articleid=3769 |archive-date=18 Februarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> maar dit was eers in 1988 wat Suid-Afrika ingestem het om die besetting van Namibië op te hef,<ref>{{en}} [http://www.klausdierks.com/Chronology/119.htm Klaus Dierks] Chronologie van Namibiese Geskiedenis, 1977</ref> in ooreenstemming met ’n VN-vredesplan vir die hele gebied. Buite die sentraal-suidelike gebied van Namibië (bekend as die “Polisie-sone” sedert die Duitse era en waar die hoof dorpe, industrieë, myne en landbougrond was) is die land opgedeel in “tuislande‘, soortgelyk aan die Suid-Afrikaanse Bantoestans maar die Swart bevolking het nie hul samewerking gegee nie. Na baie onsuksesvolle pogings deur die VN om Suid-Afrika te oorreed om in te stem tot die VN-besluit 435 te implementeer, wat in 1978 deur die VN se [[Veiligheidsraad]] aanvaar is as die internasionaal-ooreengekome dekoloniseringsplan vir Namibië. In 1988 het die oorgang na onafhanklikheid begin onder ’n drieledige diplomatieke ooreenkoms tussen Suid-Afrika, Angola en Kuba, met die VSA en die USSR as waarnemers, waaronder Suid-Afrika ingestem het om uit die gebied te onttrek en sy troepe te demobiliseer en Kuba ingestem het om sy troepe vanuit suid-Angola, wat gestuur is om die MPLA te ondersteun in sy stryd om Angola teen UNITA. ’n Gekombineerde VN Burgerlike en vredesmag onder die Finse diplomaat Martti Ahtisaari het toesig gehou oor die militêre onttrekkings, die terugkeer van SWAPO-bannelinge en die hou van Namibië se eerste verkiesing vir ’n grondwetlike vergadering in Oktober 1989. SWAPO het gewen maar nie hul eie verwagting van ’n twee-derde meerderheid gekry nie; die Suid-Afrikaans gesteunde [[Demokratiese Turnhalle-alliansie]] (DTA) het die amptelike opposisie geword. Na die aanvaarding van die Namibiese grondwet, wat beskerming van menseregte, vergoeding vir staatsonteienings van privaat eiendom, ’n onafhanklike regbank en ’n uitvoerende presidensie (die grondwetgewende vergadering het die nasionale vergadering geword), ingesluit het, het Namibië op 21 Maart 1990 amptelik onafhanklik geword. [[Sam Nujoma]] is ingesweer as die eerste [[President van Namibië]] met verteenwoordigers van 147 lande, insluitend 20 staatshoofde, wat die plegtigheid bygewoon het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.klausdierks.com/Chronology/132.htm |title=Chronologie van Namibiese Onafhanklikheid |publisher=Klausdierks.com |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523021428/http://www.klausdierks.com/Chronology/132.htm |archive-date=23 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dié seremonie is ook deur die Suid-Afrikaanse [[Nelson Mandela]], wat die vorige maand uit die tronk vrygelaat is, bygewoon. Na die einde van Apartheid in 1994 is die Walvisbaai en die Pikkewyn-eilande deur Suid-Afrika aan Namibië afgestaan.<ref>{{en}} {{cite web |title=Treaty between the Government of the Republic of South Africa and the Government of the Republic of Namibia with respect to Walvis Bay and the off-shore Islands, 28 February 1994 |url=https://www.un.org/Depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/TREATIES/ZAF-NAM1994OI.PDF |website=Verenigde Nasies |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519121348/https://www.un.org/Depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/TREATIES/ZAF-NAM1994OI.PDF |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> {{Sien ook|Verenigde Nasionale Suidwes-party}} === Na onafhanklikheid === [[Lêer:Netumbo Nandi-Ndaitwah Namibia's Deputy Prime Minister (cropped).jpg|duimnael|Netumbo Nandi-Ndaitwah, die huidige president van Namibië (sedert 2025)]] Veelpartydemokrasie is ingestel en is volhou, ten spyte daarvan dat SWAPO telkens die verkiesings met ’n oorweldigende meerderheid wen, en verkiesings word gereeld op plaaslike, provinsiale en nasionale vlak gehou. Verskeie geregistreerde politieke partye is aktief en word in die Nasionale Vergadering verteenwoordig.<ref>{{en}} {{cite web |title=Landverslag: Fokus op Namibië |publisher=Statebond-sekretariaat |url=http://www.thecommonwealth.org/news/34580/34581/224187/250510spotlightonnamibia.htm |accessdate=21 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120924024752/http://www.thecommonwealth.org/news/34580/34581/224187/250510spotlightonnamibia.htm |archive-date=24 September 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die oorgang van die 15 jaarbewind van president Nujoma na sy opvolger [[Hifikepunye Pohamba]] op 21 Maart 2005 het glad verloop.<ref name="IRIN">{{en}} {{cite web |title=IRIN-landprofiel vir Namibië |publisher=IRIN |url=http://www.irinnews.org/country.aspx?CountryCode=NA&RegionCode=SAF |accessdate=21 Maart 2015 |archive-date=17 Februarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217173041/http://www.irinnews.org/country.aspx?CountryCode=NA&RegionCode=SAF |url-status=dead}}</ref> Pohamba is op 21 Maart 2015, Namibië se 25ste onafhanklikheidsdag, deur [[Hage Geingob]] opgevolg. Geingob is op 4 Februarie 2024 aan kanker oorlede en deur adjunkpresident [[Nangolo Mbumba]] opgevolg, wat tot in 2025 gedien het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-68196412 |title=Hage Geingob: Namibia's president dies aged 82 |publisher=[[BBC]] |date=4 Februarie 2024 |accessdate=21 Maart 2025}}</ref> Op 21 Maart 2025, die land se 35ste onafhanklikheidsdag, is [[Netumbo Nandi-Ndaitwah]] as Namibië se eerste vrou in dié pos ingesweer.<ref name="NNN">{{en}} {{cite web |url=https://www.namibian.com.na/namibias-35th-independence-day-anniversary-and-swearing-in-of-the-5th-president-of-namibia/ |title=Namibia’s 35th Independence Day Anniversary and Swearing-in of the 5th President of Namibia |publisher=[[The Namibian]] |date=21 Maart 2025 |accessdate=21 Maart 2025}}</ref> Die Namibiese regering het ’n beleid van nasionale versoening bevorder en amnestie gegee aan mense wat aan beide kante van die oorlog geveg het. Die burgeroorlog in Angola het ’n beperkte impak gehad op Namibiërs wat in die noorde van die land woon. In 1998 het die Namibiese Weermagtroepe na die [[Demokratiese Republiek van die Kongo]] gestuur as deel van ’n [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]]-kontingent. In Augustus 1999 is ’n poging tot afskeiding in die noordoostelike [[Kaprivistrook]] suksesvol onderdruk.<ref name="IRIN" /> Die Kaprivikonflik is deur die Caprivi Liberation Army (CLA), ’n rebelgroep onder leiding van Mishake Muyongo, geïnisieer. Dit wou hê dat die Kaprivistrook ten einde van sy eie samelewing van Namibië moet skei. ’n Langlopende geskil oor die suidelike grens van Namibië se Kaprivistrook met Botswana was die onderwerp van ’n uitspraak deur die [[Internasionale Geregshof]] in Desember 1999. Die hof het beslis dat die [[Kasikili-eiland]] aan Botswana behoort.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.un.org/press/en/1999/19991213.icj594.doc.html |title=ICJ FINDS THAT KASIKILI/SEDUDU ISLAND FORMS PART OF TERRITORY OF BOTSWANA |publisher=[[Verenigde Nasies]] |date=13 Desember 1999 |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325191209/https://www.un.org/press/en/1999/19991213.icj594.doc.html |archive-date=25 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Politiek en regering == {{Hoofartikel|Politiek van Namibië}} [[Lêer:Tintenpalast-Windhoek.jpg|duimnael|Die [[Tintenpalast]], setel van die Namibiese regering]] Die Namibiese politiek vind plaas in die raamwerk van ’n presidensiële verteenwoordigende demokratiese republiek waar die president van Namibië vir ’n vyf-jaar termyn verkies word en die staatshoof asook die hoof van die regering is.<ref>{{en}} [http://www.eisa.org.za/WEP/nam5.htm Namibian_President/Constitution eisa.org.za: ''Namibia: Constitution''] Besoek op 21 Maart 2015.</ref> Die Grondwet van Namibië waarborg die [[Trias politica|skeiding van magte]]:<ref name="Bösl">{{en}} {{cite book |last1=Shivute |first1=Peter |editor1-last=Bösl |editor1-first=Anton |editor2-last=Horn |editor2-first=Nico |url=https://www.kas.de/c/document_library/get_file?uuid=f4281780-d707-58d1-179c-fcf53a38c317&groupId=252038 |format=pdf |chapter=Voorwoord |page=10 |title=Die onafhanklikheid van die regbank in Namibië |publisher=Macmillan Education Namibia |series= Publications sponsored by Konrad Adenauer Stiftung |isbn=978-99916-0-807-5 |year=2008 |accessdate=21 Maart 2019 }}</ref> * Uitvoerende mag word deur die president en die Namibiese kabinet uitgevier. * Wetgewende mag: Namibië het ’n [[Parlement van Namibië|tweekamerstelselparlement]] met die [[Nasionale Vergadering van Namibië|Nasionale Vergadering]] as laerhuis en die [[Nasionale Raad van Namibië|Nasionale Raad]] as hoërhuis. * Regbank: Namibië het ’n hofstelsel wat die reg in die naam van die staat interpreteer en toepas. Hoewel die grondwet ’n veelpartystelsel beoog vir Namibië se regering beoog het, lyk dit meer na ’n eenpartystaat met SWAPO wat sedert 1990 elke verkiesing gedomineer het.<ref>{{en}} [http://www.swapoparty.org/throw_out_nyamu_motion.html swapoparty.org: ''SWAPO: Dominant party?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222946/http://www.swapoparty.org/throw_out_nyamu_motion.html |date=3 Maart 2016}}. Besoek op 21 Maart 2019.</ref> In Desember 2019 is President Hage Geingob tydens die algemene verkiesing vir ’n tweede termyn verkies met 56,3% van die stemme.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-50618516 |title=Namibia's President Hage Geingob wins re-election |publisher=[[BBC]] |date=1 Desember 2019 |accessdate=11 Oktober 2022}}</ref> Geingob is op 4 Februarie 2024 oorlede en deur adjunkpresident [[Nangolo Mbumba]] opgevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.the-star.co.ke/news/2024-02-04-nangolo-mbumba-sworn-in-as-namibias-fourth-president/ |title=Nangolo Mbumba sworn in as Namibia’s fourth President |publisher=The Star Kenya |author=Maureen Kinyanjui |date=4 Februarie 2024 |accessdate=21 Maart 2025}}</ref> Mbumba is op 21 Maart 2025 deur [[Netumbo Nandi-Ndaitwah]] opgevolg.<ref name="NNN" /> === Buitelandse betrekkinge === {{Hoofartikel|Buitelandse betrekkinge van Namibië|Suid-Afrika-Namibië-betrekkinge}} [[Lêer:Diplomatic missions of Namibia.png|duimnael|links|Plekke oor die wêreld heen waar Namibië ambassadeurs of hoëkommissarisse het]] [[Lêer:Platanenallee 36, Reichsstraße 17 (09096391) 002.jpg|duimnael|Namibiese Ambassade in [[Berlyn]]]] Namibië volg ’n grootliks onafhanklike buitelandse beleid met voortslepende affiliasies met state wat bygestaan het in die stryd om onafhanklikheid, insluitend [[Libië]], [[Kuba]] en die [[Volksrepubliek China]]. Met ’n klein weermag en ’n swak ekonomie was die Namibiese regering se vernaamste buitelandse beleid gemoeid met die ontwikkeling van sterker bande met die ander lande in Suider-Afrika. As ’n dinamiese lid van die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap is Namibië ’n uitgesproke voorstander vir groter streeksintegrasie. Namibië het op 23 April 1990 die 160ste lid van die Verenigde Nasies geword. Dit het ook met onafhanklikheid die vyftiende lid van die [[Britse Statebond]] geword.<ref>{{en}} [https://www.thoughtco.com/africa-and-the-commonwealth-of-nations-43744 africanhistory.about.com: ''Africa and the CON'']. Besoek op 21 Maart 2019.</ref> === Weermag === [[Lêer:Flag of the Namibian Defence Force.svg|duimnael|Vlag van die Namibiese Weermag]] Namibië het geen vyande in sy onmiddellike omgewing nie maar spandeer gedurig meer geld op sy weermag as ander lande in Suider-Afrika (behalwe vir Angola). Militêre uitgawes het toegeneem van 2,7% van die BBP in 2000 tot 3,7% van BBP in 2009 en die koms van 12 Chengdu F-7 Airguard-stralers in 2006 en 2008 het Namibië vir ’n kort rukkie die grootste wapeninvoerder in Afrika suid van die Sahara gemaak.<ref name=flying>{{en}} {{cite news |title=Vlieg hoog |last=Hopwood |first=Graham |date=Februarie 2012 |work=Insight Namibia }}</ref> Die Namibiese grondwet beskryf die rol van die weermag as die “''verdediging van die gebied en nasionale belange''”. Namibië het die Namibiese Weermag (NW) gestig wat uit voormalige vyande in die 23-jarige bosoorlog bestaan: die Volksbevrydingsleër van Namibië (PLAN) en die Suidwes-Afrikaanse Gebiedsmag (SWAGM)<!-- South West African Territorial Force, SWATF -->. Brittanje het die plan vir die integrasie van hierdie magte opgestel en met opleiding van die NW begin. Die NW bestaan uit ’n klein hoofkantoor en vyf bataljons. Die Verenigde Nasies se Oorgangshulpgroep (UNTAG)se Keniaanse infanteriebataljon het vir drie maande na die verkryging van onafhanklikheid in Namibië gebly om te help om die NW op te lei en om die noorde van die land te stabiliseer. Volgens die Namibiese Ministerie van Verdediging sal daar nie meer as 7&nbsp;500 weermaglede (manlik en vroulik ingesluit) wees nie. === Administratiewe streke === {{Hoofartikel|Lys van administratiewe streke van Namibië}} Namibië is sedert 8 Augustus 2013 opgedeel in 14 streke en onderverdeel in 121 kiesafdelings. Die administratiewe streke van Namibië word deur die ''Afbakeningskomitee'' ter tafel gelê en aanvaar of verwerp deur die Nasionale Vergadering. Sedert die stigting van die staat was daar reeds drie Afbakeningskomitees, met die mees onlangse een in 2013 onder leiding van regter Alfred Siboleka.<ref>{{en}} {{cite book |title=Fokus op: Khomas-streek |chapter=Khomas-streek, ’n konstitusionele, politieke en geografiese hibriede |last=Matundu-Tjiparuro |first=Mae |publisher=[[New Era (Namibië)|New Era]] |page=3 |date=28 Februarie 2011}}</ref><ref>{{af}} [http://praag.co.za/?p=16037 ''Caprivi en Lüderitz kry nuwe name''] {{dooie skakel}}, ''[[Die Republikein]]'', besoek op 9 Augustus 2013</ref> Streeksraadslede word direk verkies deur ’n geheime stemming (in streeksverkiesings) deur die inwoners van hul kiesafdelings.<ref>{{en}} {{cite web |title=Namibië Nasionale Raad |url=http://archive.ipu.org/parline/reports/2226.htm |publisher=Inter-Parliamentêre Unie |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180525132836/http://archive.ipu.org/parline/reports/2226.htm |archive-date=25 Mei 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Plaaslike owerhede in Namibië kan in die vorm van munisipaliteite (hetsy deel 1 of deel 2 munisipaliteite), stadsrade of dorpe wees.<ref name=alan>{{en}} {{cite web |title=Local Authorities |url=http://www.alan.org.na/?q=localauthorities/list |publisher=Association of Local Authorities in Namibia |accessdate=21 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190216094129/http://www.alan.org.na/?q=localauthorities%2Flist |archive-date=16 Februarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> [[Lêer:Namibia 14 regions-numbered.svg|duimnael|Kaart van Namibië se 14 streke (in Engels)]] [[Lêer:Namibia Population Density (2011).jpg|duimnael|Namibiese administratiewe streke volgens bevolkingsdigtheid]] {| class="wikitable sortable zebra" style="text-align:right" |- class=hintergrundfarbe6 ! No. ! Streek ! Vorige name ! [[ISO 3166-2:NA|ISO 3166-2]] ! Hoofstad |- | style=text-align:left | 1 | style=text-align:left | [[Kunene]] | style=text-align:left | | style=text-align:left | NA-KU | [[Opuwo]] |- | style=text-align:left | 2 | style=text-align:left | [[Omoesati]] | style=text-align:left | | style=text-align:left | NA-OS | [[Outapi]] |- | style=text-align:left | 3 | style=text-align:left | [[Osjana]] | style=text-align:left | | style=text-align:left | NA-ON | [[Oshakati]] |- | style=text-align:left | 4 | style=text-align:left | [[Ohangwena]] | style=text-align:left | | style=text-align:left | NA-OW | [[Eenhana]] |- | style=text-align:left | 5 | style=text-align:left | [[Osjikoto]] | style=text-align:left | | style=text-align:left | NA-OT | [[Omuthiya]]<br />(tot 2008 [[Tsumeb]]) |- | style=text-align:left | 6 | style=text-align:left | [[Kawango-Oos]] | style=text-align:left | Kawango (tot 2013) | style=text-align:left | NA-KE | [[Rundu]] |- | style=text-align:left | 7 | style=text-align:left | [[Sambesi]] | style=text-align:left | Caprivi (?–2013)<br />Liambezi (1992–?) | style=text-align:left | NA-CA | [[Katima Mulilo]] |- | style=text-align:left | 8 | style=text-align:left | [[Erongo]] | style=text-align:left | | style=text-align:left | NA-ER | [[Swakopmund]] |- | style=text-align:left | 9 | style=text-align:left | [[Otjozondjoepa]] | style=text-align:left | dalk ook Othozondjoepa | style=text-align:left | NA-OD | [[Otjiwarongo]] |- | style=text-align:left | 10 | style=text-align:left | [[Omaheke]] | style=text-align:left | | style=text-align:left | NA-OH | [[Gobabis]] |- | style=text-align:left | 11 | style=text-align:left | [[Khomas]] | style=text-align:left | | style=text-align:left | NA-KH | [[Windhoek]] |- | style=text-align:left | 12 | style=text-align:left | [[Hardap]] | style=text-align:left | | style=text-align:left | NA-HA | [[Mariental]] |- | style=text-align:left | 13 | style=text-align:left | [[ǁKaras]] | style=text-align:left | Karas (tot 2013)<br />!Karas<br />ǁKaras (2013–2015) | style=text-align:left | NA-KA | [[Keetmanshoop]] |- | style=text-align:left | 14 | style=text-align:left | [[Kawango-Wes]] | style=text-align:left | Kawango (tot 2013) | style=text-align:left | NA-KW | [[Nkurenkuru]] |} == Geografie en klimaat == {{Hoofartikel|Geografie van Namibië}} [[Lêer:Namibia map of Köppen climate classification.svg|duimnael|links|Klimaatsones in Namibië volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] [[Lêer:Namib Desert Namibia(2).jpg|duimnael|Sandduine in die [[Namibwoestyn]]]] [[Lêer:Namibia Natural Earth 1.jpg|duimnael|Geskakeerde reliëfkaart van Namibië]] Met ’n grootte van 824&nbsp;292&nbsp;km²<ref name="CIA" /> is Namibië die vyf-en-dertigste grootste land (net na [[Venezuela]]) in die wêreld. Dit lê tussen 17°en 29° suiderbreedte (’n klein area is noord van 17°) en 11° en 26° oosterlengte. In geologiese opsig word Namibië as een van die oudste dele van die Afrika-vasteland beskou. Lank voordat die reusevasteland [[Gondwana]]land ontstaan het, het in die gebied van die huidige Afrika twee plato’s gevorm – die Kongo- en die Kalahari-Kraton. Die laasgenoemde beslaan groot dele van die huidige Namibië. Die vastelandgebied van Gondwana, wat destyds dele van Afrika, [[Suid-Amerika]], [[Australië]], [[Indië]] en [[Antarktika]] bevat het, het eers sowat 550 miljoen jaar gelede as gevolg van tektoniese prosesse ontstaan. Sowat 150 miljoen jaar gelede het Gondwana uitmekaar gebreek, om sodoende die huidige vastelande te vorm. Namibië se [[klimaat]]toestande het oor ’n lang tydperk feitlik onveranderd gebly, en baie geologiese strukture, prosesse en verskynsels is tot vandag toe baie goed bewaar. Een van die bekendste voorbeelde is die Namibwoestyn, wat as die oudste ter wêreld beskou word. In die noordooste kom die lande [[Zimbabwe]] en Namibië ([[Caprivistrook]]) baie naby aan mekaar en dié twee lande word slegs deur 200&nbsp;m se gebied in [[Botswana]], wat op sy beurt aan [[Zambië]] grens, van mekaar geskei. As die vier lande aanmekaar geraak het, sou dit die enigste internasionale vierlandepunt tussen onafhanklike lande gevorm het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.botswanatourism.co.bw/location |title=Location |publisher=Botswana Tourism |accessdate=4 September 2026}}</ref> Dié moontlike vierlandepunt is egter sonder algemene internasionale erkenning.<ref>{{en}} {{cite book |authors=Ian Brownlie, Ian R. Burns |title=African Boundaries: A Legal and Diplomatic Encyclopaedia |chapter=Botswana-Zambia (Quadripoint issue) |publisher=C. Hurst & Co. |location=Londen |year=1979 |isbn=0-903983-87-7 |pages=1098–1108}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Sackey Akweenda |title=International Law and the Protection of Namibia’s Territorial Integrity |chapter=VI: Quadripoint Theory |publisher=Martinus Nijhoff |location=Nederland |date=23 April 1997 |isbn=90-411-0412-7 |pages=201–3}}</ref> === Geografiese streke === Die Namibiese landskap bestaan algemeen uit vyf geografiese streke, elk met sy eie unieke abiotiese faktore en plantegroei met sommige variasie in en oorvleueling tussen die streke: die Sentrale Plato, die Namibwoestyn, die Groot Platorand, die Bosveld en die [[Kalahari]]. ==== Sentrale plato ==== <!---Moet asb. nie hierdie beelde opskuif nie aangesien dit die uitleg beïnvloed wanneer op ’n wye skerm gewerk word.---> [[Lêer:SAC Namibia-cactus.jpg|duimnael|[[Visrivier-canyon]]]] [[Lêer:SAC Namibia-desert-1.jpg|duimnael|[[Namibwoestyn]]]] [[Lêer:SAC Namibia-escarpment2.jpg|duimnael|Namib Platorand]] [[Lêer:Kalahari C17.JPG|duimnael|Die [[Kalahari]]]] [[Lêer:Windhoek-Skyline.jpg|duimnael|[[Windhoek]] se kimlyn]] Die Sentrale Plato lê van noord na suid en word begrens deur die Skedelkus na die noordweste, die Namibwoestyn en sy kusvlaktes na die suidweste, die [[Oranjerivier]] na die suide en die Kalahari na die ooste. Die hoogste punt in Namibië, die [[Brandberg]] (2&nbsp;606&nbsp;m) is in die Sentrale Plato.<ref name="elevation">{{en}} {{cite web |url=http://landsat.usgs.gov/gallery/detail/367/ |title=Landsat.usgs.gov |publisher=Landsat.usgs.gov |accessdate=21 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080907062948/http://landsat.usgs.gov/gallery/detail/367/ |archive-date=7 September 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Binne die wye plat Sentrale Plato is die meerderheid van Namibië se bevolking en ekonomiese aktiwiteit. Windhoek, die hoofstad, is hier geleë asook. Die beste landbougrond is ook in hierdie gebied. Hoewel landbougrond slegs 1% van die land se oppervlak uitmaak word ongeveer die helfte van die land se bevolking deur landbou in diens geneem.<ref name="World Almanac 2004">{{en}} World Almanac. 2004.</ref> Die abiotiese faktore in die plato is naastenby dieselfde as op die platorand maar die topografiese kompleksiteit is egter verminder. Somertemperature kan so hoog as 40&nbsp;°C word en ryp is algemeen in die winter. ==== Namibwoestyn ==== {{Hoofartikel|Namibwoestyn}} Die Namibwoestyn is ’n wye uitspansel van hiperonvrugbare gruisvlaktes en duine wat langs die hele Namibiese kuslyn strek. Dit wissel van 100 tot honderde kilometer in breedte. Areas in die Namib sluit die Skedelkus en die [[Kaokoveld]] in die noorde in asook die uitgebreide Namib Sandsee langs die sentrale kus.<ref name="Spriggs, A. 2001.(AT1315)">{{en}} Spriggs, A. 2001.(AT1315)</ref> Die sand waaruit die sandsee bestaan ontstaan uit ’n erosieproses wat in die Oranjeriviervallei in die suide plaasvind. Soos wat sandbelaaide water hul swewende belastings in die [[Atlantiese Oseaan]] laat uitspoel, word dit weer op land uitgespoel deur seestrome. Die heersende suidwestelike winde tel dit dan op en plaas dit in die vorm van reuse sandduine in die wydverspreide sandsee. So word die grootste sandduine in die wêreld gevorm. In areas waar die sandaanvoer afgeneem het weens die onvermoë van die sand om rivierbeddings oor te steek, skuur die wind die land om groot gruisvlaktes te vorm. In baie areas van die Namibwoestyn is daar bitter min plantegroei behalwe vir korsmosse wat in die gruisvlaktes en opgedroogte rivierbeddings gevind word waar plante toegang het tot ondergrondse water. ==== Groot Platorand ==== Die Groot Platorand styg tot meer as 2&nbsp;000&nbsp;m. Gemiddelde temperature neem toe hoe verder ’n mens van die koue Atlantiese waters beweeg terwyl die talmende kusmis stadig afneem. Hoewel die streek rotserig is met swak ontwikkelde grond, is dit nietemin aansienlik meer produktief as die Namibwoestyn. Soos somerwinde oor die platorand geforseer word, word vog as neerslag onttrek.<ref name="Spriggs, A. 2001.(AT1316)">{{en}} Spriggs, A. 2001.(AT1316)</ref> Die water, saam met die vinnig veranderende topografie, is verantwoordelik vir die voortbringing van mikrohabitatte wat ’n wye verskeidenheid organismes huisves waarvan baie endemies is. Plantegroei op die platorand wissel in vorm en digtheid met gemeenskapstrukture wat wissel van digte bosse na meer struikagtige gebiede en verspreide bome. ’n Aantal [[Acacia]]-spesies word hier aangetref asook grasse en ander struikagtige plante. ==== Bosveld ==== Die Bosveld is in die noordooste van die land langs die grens met Angola en in die Kaprivistrook, wat die oorblyfsel is van ’n nou gang is waardeur die Duitse Keiserryk die Zambezirivier bereik het, aangetref. Die area kry aansienlik meer reën as die res van die land met ’n gemiddeld van ongeveer 400&nbsp;mm per jaar. Temperature is ook koeler en meer gematig, met benaderde seisoenvariasies van tussen 10&nbsp;°C en 30&nbsp;°C. Die gebied is oor die algemeen plat en die grond is sanderig sodat dit nie goed water hou nie.<ref name="Cowling, bl. 2001">{{en}} Cowling, bl. 2001.</ref> Reg langs die Bosveld in noord-sentraal Namibië is een van die natuur se groot wonderwerke: die [[Etoshapan]]. Dit is vir die grootste gedeelte van die jaar ’n droë, sout woesteny maar gedurende die nat seisoen vorm daar ’n vlak meer wat oor meer as 6&nbsp;000&nbsp;km² strek. Die area is van ekologiese belang vir die groot getalle [[voël]]s en diere van die omliggende [[savanne]] wat deur droogte na die watergate om die meer gedwing word. Die bosveldstreek is deur die Wêreld Wildlewefonds afgebaken as deel van die Angola Mopane-boomveld ekogebied wat tot noord verby die [[Kunenerivier]] tot in Angola strek. ==== Kalahari ==== {{Hoofartikel|Kalahari}} Die Kalahari is waarskynlik Namibië se bekendste geografiese kenmerk. Dit word gedeel met Suid-Afrika en Botswana en het ’n verskeidenheid van gelokaliseerde omgewings wat wissel van hiperonvrugbare sanderige woestyn tot areas wat nie in die algemene beskrywing van woestyn inpas nie. Een van hierdie areas, bekend as die [[Sukkulente Karoo]], is die tuiste van meer as 5&nbsp;000 plantspesies waarvan meer as die helfte endemies is; een derde van die wêreld se [[vetplant]]e word in die Karoo aangetref. Die rede vir hierdie hoë produktiwiteit en endemisiteit is waarskynlik die relatief stabiele aard van neerslag.<ref name="Spriggs, A. 2001.(AT0709)">{{en}} Spriggs, A. 2001.(AT0709)</ref> Die Karoo ervaar nie op ’n gereelde basis droogte nie, en alhoewel die gebied tegnies woestyn is, bied gereelde winterreën genoeg vog om die gebied se interessante plantgemeenskap te onderhou. ’n Ander eienskap van die Kalahari en ook ander gebiede van Namibië, is koppe, geïsoleerde bergies wat mikroklimate en -habitatte vir organismes skep wat nie aangepas is om in die omliggende woestyngebied te oorleef nie. ==== Kuswoestyn ==== [[Lêer:Sossusvlei creek.JPG|duimnael|Die Sesriemcanyon in die Namibwoestyn]] Namibië se kuswoestyne is een van die oudste woestyne ter wêreld. Die sandduine, wat geskep is deur sterk landwaartse winde, is die hoogste in die wêreld.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nasa.gov/multimedia/imagegallery/image_feature_540.html |title=NASA – Namibië se Kuswoestyn |publisher=www.nasa.gov |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321190008/https://www.nasa.gov/multimedia/imagegallery/image_feature_540.html |archive-date=21 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Namibwoestyn en die [[Namib-Naukluft Nasionale Park]] is hier geleë. Die Namibiese kuswoestyne is een van die rykste diamantvelde ter wêreld. Die area is opgedeel in die noordelike Skedelkus en die suidelike Diamantkus. Weens die ligging van die kuslyn – op die punt waar die koue water van die Atlantiese Oseaan by Afrika uitkom – is daar dikwels baie digte mis.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.geographia.com/namibia/ |title=’n Inleiding tot Namibië |publisher=www.geographia.com |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010604205022/http://www.geographia.com/namibia/ |archive-date=4 Junie 2001 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> 54% van die kuslyn is sanderige strande, 28% is sand en rots deurmekaar en 16% is slegs rotsagtig. Die kusvlaktes is “duinevelde” met korsmosse en ’n paar verspreide soutpanne. Naby die kus is daar gebiede waar die duine met plante bedek is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nacoma.org.na/Our_Coast/WalkOnOurCoastline.htm |title=NACOMA – Namibiese Kusbewaring- en Bestuursprojek |publisher=www.nacoma.org.na |accessdate=21 Maart 2015 |archive-date=21 Julie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090721154939/http://www.nacoma.org.na/Our_Coast/WalkOnOurCoastline.htm |url-status=dead }}</ref> Namibië is ryk aan kus- en seehulpbronne wat grootliks onverken is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://afraf.oxfordjournals.org/cgi/pdf_extract/83/333/477 |title=Namibië se kus- en see-ontwikkelingspotensiaal – Sparks 83 (333): 477 – African Affairs |publisher=afraf.oxfordjournals.org |accessdate=21 Maart 2015 |last=Sparks |first=Donald L. }}</ref> === Weer en klimaat === [[Lêer:Namib Desert Namibia(1).jpg|duimnael|Sandduine in die Namibwoestyn teen aandskemer]] [[Lêer:Namibia-1113.jpg|duimnael|Namibië is hoofsaaklik ’n groot woestyn en halfwoestyn plato]] Namibië is geleë in die subtropiese hoëdrukgordel en neem af van sub-vogtig (gemiddelde neerslag hoër as 500&nbsp;mm), na halfdroog (tussen 300&nbsp;mm en 500&nbsp;mm met die grootste gedeelte van die Kalahari wat in Namibië val) na onvrugbaar (tussen 150&nbsp;mm en 300&nbsp;mm). Hierdie drie klimaatstreke is landwaarts van die westelike platorand na die hiper-droë kusvlakte waar die neerslag minder as 100&nbsp;mm gemiddeld is. Veranderlikheid in reënval en temperatuur is die kenmerk van die onvrugbare klimaat. Reënvalgemiddeldes wissel van minder as 100&nbsp;mm per jaar oor die lengte van die Namibwoestyn tot 700&nbsp;mm per jaar vir [[Katima Mulilo]] en die oostelike punt van die [[Sambesi]]; veranderlikheid wissel van geen reënval na soveel as 800&nbsp;mm en meer in ’n oorvloedige seisoen. Hoewel die kern van die reënvalseisoen – Januarie tot Maart – ongeveer 70% van die algehele reën kry word dit tot soveel as 95% wanneer November, Desember en April bygereken word. Reën is egter nie beperk tot hierdie maande nie. Dit is slegs in die [[Kawango]] en die Kaprivistrook se reënvalstasies waar die maandelikse minimum ten minste een reëndag het. Die verre-suidweste, vernaam by [[Rosh Pinah]] se stasie is die swaarste reënval kwalik meer as 10&nbsp;mm in een dag. Winterreëns is voorspelbaar in die [[Karas]] en [[Hardap]]-streke en bied vogtigheid vir die omgewing. Die subtropiese hoëdrukgordel het gewoonlik wolklose dae en daar is meer as 300 sonskyndae per jaar. Dit is geleë aan die duidelike rand van die trope; die [[Steenbokskeerkring]] loop naastenby in die middel van die land deur. Die winter is gewoonlik droog met reënval wat normaalweg in die somer plaasvind. Die klein reënseisoen is tussen September en November en die groot reënseisoen is tussen Februarie en April.<ref>{{en}} {{cite web |publisher=Real Namibia |title=Die Reënseisoen |url=http://www.realnamibia.com/rn_028rainyseason.htm |accessdate=21 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101084530/http://www.realnamibia.com/rn_028rainyseason.htm |archive-date=1 Januarie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Humiditeit is laag en die gemiddelde reënval wissel van amper geen in die kuswoestyn tot meer as 600&nbsp;mm in die Kaprivistrook. Reënval is egter hoogs veranderlik en droogtes is algemeen.<ref name="EBClimate">{{en}} {{cite web |title=Namibië |url=https://www.britannica.com/place/Namibia |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510165738/https://www.britannica.com/place/Namibia |archive-date=10 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Weer en klimaat in die kusgebied word oorheers deur die koue, noordvloeiende [[Benguela-stroom]] van die [[Atlantiese Oseaan]] wat verantwoordelik is vir ’n baie lae neerslag (gemiddeld 50&nbsp;mm of minder per jaar), gereelde digte mis en algemeen laer temperature as in die res van die land.<ref name="EBClimate" /> In die winter kom [[bergwind]]e of oosweer soms voor. Dit is ’n warm droë wind wat van die binneland na die kus waai. Aangesien die area agter die kus woestyn is kan hierdie winde in sandstorms ontwikkel, soveel so dat sandstortings in die Atlantiese Oseaan op satellietbeelde sigbaar is.<ref name="Olszewski2">{{en}} {{cite news |last=Olszewski |first=John |newspaper=Namibia Economist |title=Om weer te begryp – nie te voorspel nie |url=http://www.economist.com.na/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=575&Itemid=54&limitstart=5 |date=25 Junie 2010 }}</ref> Die Sentrale Plato en Kalahari het wye daaglikse temperatuurvariasies van soveel as 30°C.<ref name="EBClimate" /> ''Efundja'', die jaarlikse vloede in die noordelike dele van die land het dikwels skade aan infrastruktuur en lewensverlies tot gevolg.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.unmultimedia.org/radio/english/2011/04/debilitating-floods-hit-northern-and-central-namibia/ |title=Verlammende vloede tref noordelike en sentraal-Namibië |last=Adams |first=Gerry |date=15 April 2011 |publisher=United Nations Radio |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220185613/http://www.unmultimedia.org/radio/english/2011/04/debilitating-floods-hit-northern-and-central-namibia/ |archive-date=20 Desember 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die reën wat hierdie vloede veroorsaak het hul oorsprong in Angola vanwaar dit in Namibië se Cuvelai-kom vloei en die vloedvlaktes (''Oshanas'' in [[Oshiwambo]]) opvul. Die ergste vloede het in Maart 2011 plaasgevind en 21,000 mense moes verplaas word.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.namibian.com.na/index.php?id=28&tx_ttnews%5Btt_news%5D=79689&no_cache=1 |title=Swaarste vloede nog ooit in Namibië |last=van den Bosch |first=Servaas |date=29 Maart 2011 |work=[[The Namibian]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822014824/https://www.namibian.com.na/index.php?id=28 |archive-date=22 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Ekonomie == {{Hoofartikel|Ekonomie van Namibië}} [[Lêer:Tsumeb-Main Road.JPG|duimnael|[[Tsumeb]] se hoofstraat]] Namibië se ekonomie is as gevolg van sy geskiedenis nou verbind met dié van Suid-Afrika.<ref name="Intelligence1">{{en}} ([[Central Intelligence Agency]], 2007)</ref><ref name="Department1">{{en}} (Amerikaanse Departement van Buitelandse Sake, 2007)</ref> Die grootste ekonomiese sektore is mynbou (10,4% van die bruto binnelandse produk in 2009), landbou (5,0%), vervaardiging (13,5%) en toerisme.<ref name=usds>{{en}} {{cite web |url=https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5472.htm |title=Agtergrondnota: Namibië |publisher=VS Departement van Buitelandse Sake |date=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170904/https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5472.htm |archive-date=12 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Namibië het ’n hoogs ontwikkelde banksektor met moderne infrastruktuur soos aanlyn-bankwese, selfoon-bankwese ens. Die Bank van Namibië (BoN) is die sentrale bank van Namibië en is verantwoordelik vir alle pligte van ’n sentrale bank. Die vier grootste handelsbanke in Namibië is: Bank Windhoek, Eerste Nasionale Bank, Nedbank en Standard Bank.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bon.com.na/ |title=Bank van Namibië (BoN) |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515032858/https://www.bon.com.na/ |archive-date=15 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Namibië het ’n hoë werksloosheidskoers. “Streng werkloosheid” (mense wat aktief na werk soek) was in 2000 20,2%, in 2004 was dit 21,9% en in 2008 was dit 29,4%. Onder ’n breë definisie (insluitend mense wat opgehou soek het na werk) het werkloosheid van 36,7% in 2004 gestyg na 51,2% in 2008. Hierdie skatting ag mense in die informele werksektor as werksaam. Die Minister van Arbeid en Sosiale Welstand, [[Immanuel Ngatjizeko]] het die studie in 2008 geloof as “by verre beter in omvang en kwaliteit as enigiets wat dit vooraf gegaan het”<ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.namibian.com.na/news-articles/national/full-story/archive/2010/february/article/half-of-all-namibians-unemployed/ |title=Helfte van alle Namibiërs werkloos |newspaper=The Namibian |date=4 Februarie 2010 |first=Jo-Mare |last=Duddy |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303042203/http://www.namibian.com.na/news-articles/national/full-story/archive/2010/february/article/half-of-all-namibians-unemployed/ |archive-date=3 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> maar hierdie metodologie het kritiek ontlok.<ref>{{af}} {{cite news |url=http://www.newera.com.na/article.php?articleid=41737 |title=Mwinga praat oor sy bevindinge |last=Ndjebela |first=Toivo |date=18 November 2011 |newspaper=[[New Era (Namibië)|New Era]] |accessdate=12 Januarie 2013 |archive-url=https://archive.ph/20130112001055/http://www.newera.com.na/article.php?articleid=41737 |archive-date=12 Januarie 2013 |url-status=dead}}</ref> Ongeveer die helfte van die bevolking leef onder die internasionale broodlyn van VS$1,25 per dag.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDI_2008_EN_Tables.pdf |title=Menslike Ontwikklingsindekse, tabel 3: Menslike en inkomste-armoede |accessdate=21 Maart 2019 |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520061654/http://hdr.undp.org/en/media/HDI_2008_EN_Tables.pdf |archive-date=20 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is ’n aantal wetgewende maatreëls in plek om armoede en werkloosheid te verlig. In 2004 is ’n arbeidswet afgekondig wat mense teen werksdiskriminasie op grond van hul MIV/Vigs-status beskerm. Vroeg in 2010 het die regering se tenderraad aangekondig dat “100 persent van alle ongeskoolde en halfgeskoolde arbeid voortaan sonder uitsondering vanuit Namibië bekom moet word”.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.namibian.com.na/news/full-story/archive/2010/february/article/tender-board-tightens-rules-to-protect-jobs |newspaper=The Namibian |date=3 Februarie 2010 |title=Tenderraad lê strenger reêls neer om werke te beskerm |first=Tileni |last=Mongudhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303042154/http://www.namibian.com.na/news/full-story/archive/2010/february/article/tender-board-tightens-rules-to-protect-jobs/ |archive-date=3 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Vervoer === [[Lêer:Sandstorm while driving from Swakopmund to Walfish Bay, 2005.jpg|duimnael|Die [[B2-hoofweg (Namibië)|B2]] tussen [[Swakopmund]] en [[Walvisbaai]], Namibië]] Ten spyte van die afgeleë aard van groot dele van die land, het Namibië hawens, lughawens, snelweë en spoorweë (smalspoor). Die land streef daarna om ’n middelpunt vir vervoer in die gebied te word; dit het ’n belangrike hawe en verskeie land-ingeslote bure. Die Sentrale Plato dien reeds as ’n vervoerdeurgang vir die digter bevolkte noorde van Suid-Afrika (die bron van vier vyfdes van Namibië se invoere).<ref name="World Almanac 2004" /> === Landbou === [[Lêer:Schildburgsdorf.jpg|duimnael|Verwelkomingsbord van die plaas ''Burgsdorf'' in [[Hardap]]]] Ongeveer die helfte van die bevolking is van landbou afhanklik (hoofsaaklik bestaansboerdery) vir hul lewensbestaan maar Namibië moet nietemin kos invoer. Hoewel die BBP per capita vyf keer hoër is as dié van Afrika se armste lande, woon die meeste van Namibië se bevolking in landelike gebiede en voer ’n bestaansleefwyse. Namibië het een van die wêreld se hoogste koerse van inkomste-ongelykheid, deels weens die feit dat daar ’n stedelike ekonomie en ’n landelike kontantlose ekonomie is. Die ongelykheidsyfer neem dus mense in ag wat nie werklik op die formele economie steun vir hul oorlewing nie. Omstreeks 4&nbsp;000 kommersiële boere besit ongeveer die helfte van Namibië se bewerkbare grond.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2004/12/25/world/africa/tensions-simmer-as-namibia-divides-its-farmland.html |title=Spanning sluimer soos Namibië boerderygrond opdeel |newspaper=The New York Times |date=25 Desember 2004 |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831003205/https://www.nytimes.com/2004/12/25/world/africa/tensions-simmer-as-namibia-divides-its-farmland.html |archive-date=31 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die regerings van Duitsland en Groot-Brittanje finansier Namibië se grondhervormingsproses en die Namibiese regering het reeds grond van blanke boere begin onteien om grondlose swart Namibiërs van grond te voorsien.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.thenewhumanitarian.org/news/2004/10/01/key-step-land-reform-completed |title=Namibië: Sleutel stap in grondhervorming afgehandel |publisher=The New Humanitarian |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831003156/http://www.thenewhumanitarian.org/news/2004/10/01/key-step-land-reform-completed |archive-date=31 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is ooreengekom op die privatisering van verskeie ondernemings in die hoop dat dit buitelandse belegging sal stimuleer. Herbelegging van omgewingsafgeleide kapitaal het die Namibiese per capita-inkomste egter gekniehalter.<ref>{{en}} (Lange, 2004)</ref> Een van die vinnig groeiende areas van ekonomiese ontwikkeling in Namibië is die toename van wildbewaringsgebiede. Hierdie natuurreservate is veral belangrik vir die landelike oorwegend werklose bevolking. ’n Watervoerende laag genaamd “Ohangwena II” is ontdek wat 800&nbsp;000 mense in die noorde vir 400 jaar van water kan voorsien.<ref name=aqui>{{en}} {{cite web |last=McGrath |first=Matt |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-18875385 |title=Groot waterdraende laag in Namibië gevind, kan vir eeue hou |publisher=BBC World Service |date=20 Julie 2012 |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203120632/https://www.bbc.com/news/science-environment-18875385 |archive-date=3 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Kundiges skat dat Namibië 7720&nbsp;km³ se ondergrondse water het.<ref name=afr>{{en}} {{cite web |last=McGrath |first=Matt |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-17775211 |title='Groot' waterhulpbron bestaan onder Afrika |publisher=BBC World Service |date=20 April 2012 |accessdate=21 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191005065039/https://www.bbc.com/news/science-environment-17775211 |archive-date=5 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=aqmap>{{en}} {{cite journal |authors=A.M. MacDonald; Bonsor, H.C.; Dochartaigh, B.É.Ó.; Taylor, R.G. |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/7/2/024009 |title=Kwantitatiewe kaarte van ondergrondse waterhulpbronne in Afrika |journal=British Geological Survey |volume=7 |issue=2 |doi=10.1088/1748-9326/7/2/024009 |date=19 April 2012 |accessdate=21 Maart 2019}}</ref> === Mynbou en elektrisiteit === [[Lêer:Arandis Mine quer.jpg|duimnael|Myn naby Arandis]] Mynbou is die belangrikste bydrae tot die Namibiese ekonomie en verskaf 25% van die inkomste.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nied.edu.na/divisions/projects/SEEN/SEEN%20Publications/Environmental%20Information%20Sheets/Development%20and%20Environment/4.%20Mining%20in%20Namibia.pdf |title=Mynbou in Namibië |format=PDF |publisher=NIED |accessdate=21 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131018235504/http://www.nied.edu.na/divisions/projects/SEEN/SEEN%20Publications/Environmental%20Information%20Sheets/Development%20and%20Environment/4.%20Mining%20in%20Namibia.pdf |archive-date=18 Oktober 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Namibië is die vierde grootste uitvoerder van nie-brandstof minerale in Afrika en wêreld se vierde grootste produsent van [[uraan]]. Daar is ’n noemenswaardige belegging in uraan-ontginning en Namibië gaan moontlik teen 2015 die wêreld se grootste uitvoerder van uraan wees.<ref>{{en}} {{cite web |first=Dan |last=Oancea |title=Uraan-ontginning by Namibië se Heinrich-myn |url=http://www.infomine.com/publications/docs/Mining.com/Feb2008e.pdf |format=pdf }}</ref> Ryk spoeldiamantvelde maak Namibië ’n primêre bron van juweelkwaliteit diamante.<ref>{{en}} {{cite web |first=Dan |last=Oancea |title=Diepsee-ontginning en verkenning |url=http://technology.infomine.com/articles/1/99/deep-sea-mining.undersea-miners.black-smoker/deep-sea.mining.and.aspx |accessdate=27 Junie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627093407/http://technology.infomine.com/articles/1/99/deep-sea-mining.undersea-miners.black-smoker/deep-sea.mining.and.aspx |archive-date=27 Junie 2017 |url-status=dead}}</ref> Hoewel Namibië hoofsaaklik bekend is vir sy juweel[[diamant]]e en uraanvelde word ’n aantal ander minerale soos [[lood]], [[wolfram]], [[tin]], [[vloeispaat]], [[mangaan]], [[marmer]], [[koper]] en [[sink]] ontgin. Daar is aflandige gasvelde in die Atlantiese Oseaan wat waarskynlik in die toekoms ontgin gaan word.<ref name="usds" /> Volgens ''Die Diamantondersoek'' (''The Diamond Investigation''), ’n boek oor die wêreldwye diamantmark sedert 1978, het [[De Beers]], die wêreld se grootste diamantmaatskappy, die meeste van die Namibiese diamante gekoop en sal hulle voortgaan om dit te doen omdat “watter regering ookal oorneem uiteindelik die inkomste nodig sal hê om te oorleef”.<ref>{{en}} {{cite book |url=http://www.edwardjayepstein.com/diamond/chap1.htm |title=Die Diamantondersoek |chapter=1 |first=Edward Jay |last=Epstein }} in ’n onderhoud met [[Harry Frederick Oppenheimer]], eienaar van De Beers.</ref> Binnelandse toevoerspanning is 220V (wisselstroom). Elektrisiteit word hoofsaaklik deur termiese en hidro-elektriese kragstasies van Nampower opgewek. Nie-konvensionele metodes van elektrisiteitsopwekking speel ook ’n rol. Die Namibiese regering word deur die ryk uraanvelde aangemoedig om teen 2018 ’n kernkragstasie op te rig. Dit blyk ook of uraanverryking plaaslik gedoen gaan word.<ref name=Saveorsink>{{en}} {{cite news |title=Uraan: Help dit om Namibië te red of te verdrink? |last=Weidlich |first=Brigitte |newspaper=[[The Namibian]] |date=7 Januarie 2011 |url=http://www.namibian.com.na/news/full-story/archive/2011/january/article/uranium-saving-or-sinking-namibia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516011631/http://www.namibian.com.na/news/full-story/archive/2011/january/article/uranium-saving-or-sinking-namibia/ |archive-date=16 Mei 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Ruolie en aardgas === Volgens ramings in 2022 kan een eksplorasieskag in die aflandige [[Oranjekom]] twee miljard vate olie hou, terwyl ’n tweede drie miljard vate kan hou. Die verwagte inkomste kan Namibië se binnelandse ekonomie transformeer en volhoubare ontwikkelingsdoelwitte fasiliteer.<ref>{{en}} {{cite news |last1=Brandt |first1=Edgar |title=Namibia: Orange Basin potential shoots up to billions of barrels |url=https://allafrica.com/stories/202204080598.html |accessdate=13 April 2022 |agency=allafrica.com |publisher=All Africa |date=8 April 2022}}</ref> === Toerisme === [[Lêer:Visa policy of Namibia.png|duimnael|links|Burgers van lande in groen mag Namibië sonder visum besoek]] [[Lêer:Equus burchelli 4.jpg|duimnael|’n Voorbeeld van Namibiese wild, die [[Bontkwagga]], ’n toerismefokus]] Toerisme is ’n groot bydraer (14,5%) tot Namibië se BBP wat duisende werkgeleenthede skep (18,2% van Namibië se beroepsbevolking). Dit dien jaarliks meer as ’n miljoen toeriste op ’n direkte of indirekte wyse.<ref>{{en}} {{cite web |title=’n Raamwerk/Model om torisme-BBP in Suid-Afrika te normaliseer |publisher=Pan African Research & Investment Services |page=34 |date=Maart 2010 |url=http://www.southafrica.net/sat/action/media/downloadFile?media_fileid=29571}}</ref> Die land is onder die hoofbestemmings in Afrika en is bekend vir [[ekotoerisme]] waarvan Namibië se uitgebreide wildlewe ’n kenmerk is.<ref name=goodshape>{{en}} {{cite news |title=Toerisme in goeie kondisie – Minister |last=Hartman |first=Adam |newspaper=[[The Namibian]] |date=30 September 2009 |url=http://www.namibian.com.na/index.php?id=28&tx_ttnews%5Btt_news%5D=51487&no_cache=1}}</ref> Daar is baie jaghuise en reservate om ekotoeriste te akkommodeer. Sportjag is ook gewild en speel ’n al hoe belangriker rol in die Namibiese ekonomie. 14% van die totale jaarlikse toerisme in 2000 (of VS$19,6&nbsp;miljoen) was gewy aan sportjag deurdat baie spesies gesog is onder internasionale sportjagters.<ref>{{en}} {{cite journal |authors=Michael N Humavindu, Jonothan I. Barnes |title=Trofeejag in die Namibiese ekonomie: ’n Assessering. |publisher=Omgewingsekonomie-eenheid, Direktoraat van Omgewingsake, Ministerie van Omgeing en Toerisme, Namibië. |journal=South African Journal of Wildlife Research |volume=33 |issue=2 |pages=65–70 |date=Oktober 2003 }}</ref> Daarnaas is ekstreme sportsoorte soos sandplank en 4x4-veldry ook gewild en daar is baie maatskappye wat toere aanbied. Die gunstelingplekke, wat deur toeriste besoek word, sluit die Kaprivistrook, die [[Visrivier-canyon]], [[Sossusvlei]], die Skedelkus, [[Sesriem]], die Etoshapan en die kusdorpe [[Swakopmund]], [[Walvisbaai]] en [[Lüderitz]] in.<ref>{{en}} [http://www.namibiatourism.com.na/namibia-top-attractions/ namibiatourism.com.na: ''Namibia top tourist destinations''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161227102320/http://www.namibiatourism.com.na/namibia-top-attractions/ |date=27 Desember 2016 }}. Besoek op 21 Maart 2015.</ref> === Belasting en lewenskoste in Namibië === Lewenskoste in Namibië is relatief hoog omdat die meeste goedere ingevoer moet word. Sakemonopolië in sekere sektore sorg ook vir hoër winsmarges en verdere stygings in pryse. Windhoek is gelys as die 150ste duurste plek in die wêreld vir uitgewekenes.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.xpatulator.com/cost-of-living-review/Namibia-Windhoek_142.cfm |title=Namibië, Windhoek Lewenskoste |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831003155/https://www.xpatulator.com/cost-of-living-review/Namibia-Windhoek_142.cfm |archive-date=31 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Persoonlike belasting is van toepassing op totale belasbare inkomste van ’n indiwidu en dit word op progressief marginale koerse oor ’n aantal inkomstegroepe belas. Belasting op toegevoegde waarde (BTW) is van toepassing op die meeste handelsware en dienste.<ref>{{en}} PAYE12 Volume 18 uitgegee deur Die Ministerie van Finansies in Namibië</ref> == Demografie == [[Lêer:Herero women.jpg|duimnael|links|Herero-vroue in Windhoek]] [[Lêer:Namibie Himba 0720a.jpg|duimnael|upright|’n Jong [[Himba]]-vrou in Namibië]] [[Lêer:Children in Namibia(1 cropped).jpg|duimnael|links|Kinders in Khorixas, Namibië]] [[Lêer:San tribesman.jpg|duimnael|upright|’n San-man in Namibië]] [[Lêer:Keetmanshoop 1926.jpg|duimnael|links|Duitse Namibiërs in Keetmanshoop, 1926]] Namibië het die tweede laagste bevolkingsdigtheid van enige soewereine staat (na [[Mongolië]]).<ref name=unpop>{{en}} {{cite journal |url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf |title=Wêreld Bevolkingsvooruitskatting, Tabel A.1 |version=2008-hersiening |format=pdf |publisher=Verenigde Nasies |journal=Departement van Ekonomiese en Sosiale Sake Bevolkingsafdeling |year=2009 |accessdate=21 Maart 2015}}</ref> Die meerderheid van die Namibiese bevolking is van Bantoe-sprekende oorsprong – hoofsaaklik van Ovambo-etnisiteit (wat ongeveer die helfte van die bevolking uitmaak) en is woonagtig in die noorde van die land. Hulle is egter nou regoor Namibië versprei. Ander etniese groepe is die Herero's en [[Himba]] (wat ’n soortgelyke taal praat) en die Damaras wat dieselfde kliktaal as die Namas praat. Benewens die Bantoe-meerderheid is daar groot groepe Khoisan-mense (soos die Namas en Boesmans) wat afstammelinge is van die oorspronklike bewoners van suider Afrika. Die land het ook afstammelinge van Angolese vlugtelinge. Daar is ook twee groepe van mense met gemengde rasse, genaamd die [[Bruin mense|Bruines]] en die [[Rehoboth-basters|Basters]]. Saam maak hulle 6,6% van die bevolking uit. Daar is ook ’n aantal [[Han-Sjinese]] in Namibië.<ref>{{en}} [http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 Sjina en Afrika: Sterker ekonomiese bande beteken meer migrasie], deur Malia Politzer, ''Migration Information Source'', Augustus 2008</ref> Blankes van [[Portugese]], [[Nederlanders|Nederlandse]], Duitse, Britse en [[Franse]] oorsprong maak ongeveer 6,4% van die bevolking uit; hulle is getalsgewys die tweede grootste populasie van Europese oorsprong naas Suid-Afrika in [[Afrika suid van die Sahara]].<ref name="CIA" /> Die meeste blanke Namibiërs en omtrent almal van gemengde herkoms praat [[Afrikaans]] en deel dieselfde oorsprong, kultuur en geloof as die blanke en bruin bevolkings van Suid-Afrika. ’n Kleiner verhouding van blankes (ongeveer 30&nbsp;000) kan hul stambome direk terugvoer na Duitse koloniale setlaars en behou die Duitse kultuur en onderwysinstellings. Naastenby alle Portugese setlaars het uit die voormalige [[Portugees-Wes-Afrika|Portugese kolonie]] van Angola na Namibië gekom.<ref>{{en}} [https://www.economist.com/middle-east-and-africa/1975/08/16/flight-from-angola Vlug van Angola], ''The Economist '', 16 Augustus 1975, besoek op 21 Maart 2019.</ref> Volgens die sensus van 1960 was daar 526&nbsp;004 mense in Suidwes-Afrika, insluitend 73&nbsp;464 blankes (14%).<ref>{{en}} {{cite book |author=Lalita Prasad Singh |title=Die Verenigde Nasies en Namibië |publisher=East African Publishing House |year=1980}}</ref> Daar is elke tien jaar ’n sensus in Namibië. Na onafhanklikheid is die eerste Bevolkings- en Behuisingsensus in 1991 gehou, met daaropvolgende sensusse in 2001 en 2011.<ref name=2001Census>{{en}} {{cite web |url=http://www.npc.gov.na/census/index.htm |title=Sensus opsommende verslag |publisher=Nasionale Beplanningskommissie van Namibië |accessdate=21 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828154120/http://www.npc.gov.na/census/index.htm |archive-date=28 Augustus 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die metode van dataversameling is om elke persoon wat in Namibië woon op die nag van die sensus te tel, waarookal hulle mag wees – ’n statistiese prosedure wat ''de facto''-metode genoem word.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://allafrica.com/stories/201108080754.html |title=Namibië: 2011-sensus amptelik afgeskop |last=Kapitako |first=Alvine |date=8 Augustus 2011 |work=[[New Era (Namibië)|New Era]] |publisher=via allafrica.com}}</ref> Vir opsommingsdoeleindes word die land in 4042 ''opsommingsareas'' opgedeel. Hierdie areas oorvleuel nie met die grense van kiesafdelings nie sodat betroubare gegewens vir verkiesingsdoeleindes ook verkry kan word.<ref name=2001Census /> Die Bevolkings- en Behuisingsensus van 2011 het ’n bevolking van 2&nbsp;113&nbsp;077 in Namibië getel. Tussen 2001 en 2011 was die jaarlikse bevolkingsgroeikoers 1,4%, ’n neerdaal <!-- wat is ’n neerdaal en is dit persentasie of persentasiepunte? -->van 2,6% in die vorige tydperk van tien jaar.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://allafrica.com/stories/201303280355.html |title=Census gives snapshot of Namibia's population |last=Duddy |first=Jo Maré |publisher=[[The Namibian]] |date=28 Maart 2013 |accessdate=11 September 2016}}</ref> === Grootste stede === {{Grootste stede in Namibië}} === Godsdiens === [[Lêer:Kirche Windhuk.JPG|duimnael|links|Die [[Christuskerk, Windhoek|Christuskerk]] in [[Windhoek]]]] [[Lêer:St. Marien-Kathedrale Windhoek.jpg|duimnael|Die Sint Mariakerk in Windhoek]] Die Christelike gemeenskap maak tussen 80% en 90% van die Namibiese bevolking uit met minstens 50% hiervan [[Lutheranisme|Luthers]], 20% [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]], 5% [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|Nederduitse Gereformeerdes]] en 5% [[Anglikaanse Gemeenskap|Anglikane]] en ander denominasies.<ref>{{de}} [http://www.bpb.de/nachschlagen/lexika/fischer-weltalmanach/65751/namibia ''www.bpb.de: Lexika – Fischer Weltalmanach 2013: Namibia'']</ref> 10% tot 20% van die bevolking beoefen inheemse gelowe.<ref name="CIA" /> Van die Duitse bevolking is sowat 5&nbsp;200 lidmate van die [[Evangelies-Lutherse Kerk in Namibië (DELK)]]. Die kerk bedryf drie ouetehuise en twee preprimêre skole. Sendingwerk gedurende die 1800’s, deur onder meer die [[Rynse Sendinggenootskap]], het baie Namibiërs tot die Christenskap bekeer. Hoewel die meeste Namibiërs Luthers is, is daar ook Rooms-Katolieke, [[Metodisme|Metodistiese]], Anglikaanse, Afrika Metodistiese Episkopaalse, [[Gereformeerde Kerke in Namibië|Gereformeerde]] en [[Rynse Sendinggenootskap|Rynse]] Christene. Daarbenewens is daar ook [[Mormone]] (Heiliges van die Laaste Dae) en sowat 100 [[Jode]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5472.htm |title=U.S. Department of State |publisher=State.gov |date=10 Junie 2010 |accessdate=21 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170904/https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5472.htm |archive-date=12 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} [https://www.jewishvirtuallibrary.org/namibia-virtual-jewish-history-tour Jewish Vritual Library]. URL besoek op 21 Maart 2019.</ref> === Taal === [[Lêer:NamibiaMehrsprachigkeit.jpg|duimnael|Hoewel die amptelike taal Engels is, kan uit hierdie foto (met voorbeelde van Engels, Duits, Afrikaans en Oshivambu) gesien word dat Namibië ’n veeltalige land is]] Die land se amptelike taal is Engels. Tot 1990 het Duits en Afrikaans hierdie status met Engels gedeel. Lank voor Namibië se onafhanklikheid van Suid-Afrika het SWAPO besluit dat die land amptelik eentalig moet wees. Dit was ’n bewustelike besluit wat in teenstelling met sy buurlande beskou is as “ ’n doelbewuste beleid van etnolinguïstieke fragmentasie.”<ref>{{en}} Pütz, Martin. ''Amptelike eentaligheid in Afrika: ’n sosiolinguïstieke assessering van linguistieke en kulturele pluralisme in Afrika.'' in: Diskriminasie deur taal in Afrika? Perspektiewe op die Namibiese ervaring. Mouton de Gruyter. Berlin: 1995. bl. 155.</ref> Gevolglik het Engels die enigste amptelike taal van Namibië geword. Party ander tale het halfamptelike erkenning geniet deur toegelaat te word as onderrigmedium in primêre skole. Die meerderheid van Namibiërs wat in die noorde van die land woon praat [[Oshivambo]] maar die taal wat naastenby oral verstaan en gepraat kan word is Afrikaans. Onder die jonger geslagte is Engels en Afrikaans die tale wat wyd verstaan word. Afrikaans en Engels word primêr gebruik as die tweede taal vir openbare kommunikasie, maar klein gemeenskappe moedertaalsprekers van hierdie tale bestaan regdeur die land. Hoewel Engels die enigste amptelike taal is, praat die blanke bevolking merendeels Duits of Afrikaans. Selfs 90 jaar na die einde van die Duitse koloniale era speel Duits steeds ’n leidende rol as kommersiële taal. Afrikaans word deur 60% van die blanke bevolking gepraat, Duits deur 32%, Engels deur 7% en [[Portugees]] deur 1%.<ref name="CIA" /> Die ligging naby die Portugeessprekende Angola verklaar die relatief hoë getal Portugeessprekendes.<ref>{{en}} {{citation |first=Catherine |last=Sasman |date=15 Augustus 2011 |url=http://www.namibian.com.na/index.php?id=28&tx_ttnews%5Btt_news%5D=85817&no_cache=1 |title=Portugees gaan in skole ingevoer word |periodical=The Namibian |accessdate=21 Maart 2015}}</ref> [[Kombuis-Duits]], ’n vereenvoudigde kontak- of mengeltaal, wat tydens die Duitse koloniale bewind ontwikkel is, word nog deur sowat 15&nbsp;000 meestal bejaarde Namibiërs gepraat. ==== Afrikaans in Namibië ==== ===== Afrikaans as vroeë verkeerstaal ===== Alhoewel Afrikaanssprekendes hulle al vroeër in Namaland gevestig het, dateer die eerste verwysing na hul aanwesigheid uit 1738. Jagters, handelaars en nuuskierige reisigers het dikwels besoeke aan die gebied gebring, terwyl Namakwa-gesinne en ander hulle daar gevestig het. Robert Gordon, ’n offisier in diens van die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]], het die Gariep in 1777 ter ere van die [[Nederland]]se [[Huis van Oranje-Nassau]], die Oranjerivier genoem. Gedurende die 1780's het drie Afrikanerboere hulle tydelik so ver noord as Swartmodder, die huidige Keetmanshoop, gevestig. In 1796 het ’n groot groep Oorlamses, wat na hulself as Afrikaners verwys, hulle in ’n gebied net noord van die Oranjerivier in die suidooste van die land gevestig. ’n Deel van hierdie Afrikaanssprekende gemeenskap het later, in 1835, noordwaarts getrek na Aigams, ’n plek wat hulle Windhoek genoem het en wat vanaf 1890 as administratiewe sentrum van die Duitse kolonie Suidwes-Afrika sou dien. Ander groepe van Oorlamses uit die Kaapkolonie, wat in 1806 onder Britse bewind gekom het, het later gevolg en hulle op plekke soos Bethanien, Gibeon en Naosanabis naby Gobabis gevestig. Afrikaans het sodoende as omgangstaal oor die hele suide van Namibië versprei. Sedert die 1820's het ook steeds groter getalle Afrikaanssprekende Basters uit die Kaapkolonie ’n nuwe tuiste in Namaland gevind en hulle so ver as Walvisbaai aan die Atlantiese Oseaankus gevestig. Hulle was hoofsaaklik in nedersettings soos Rehoboth suid van Windhoek en Rietfontein aan die rand van die Namibwoestyn in Oos-Namibië saamgetrek. In die omgewing van Walvisbaai, wat reeds in 1793 onder hierdie naam bekend gestaan het, het daar al vroeg ’n behoefte aan ’n verkeerstaal ontstaan. Weens die oorheersende posisie, wat Afrikaanssprekende Oorlamses in Windhoek ingeneem het, en die aanwesigheid van Afrikaanssprekende gemeenskappe langs die [[Swakoprivier]], die hoofroete tussen die kusgebied en die binneland, was kennis van Afrikaans ’n noodsaaklikheid vir reisigers, handelaars en jagters wat besoeke aan Herero- en Damaraland gebring het. Reisigers soos Sir Francis Galton, Charles John Anderson, James Chapman en William Coates Palgrave was tydens hul toere in die gebied op Afrikaanssprekende tolke aangewese. Die gebruik en status van Afrikaans is in die 19de eeu deur ’n aantal faktore bevorder. Sendinggenootskappe – soos die [[Londense Sendinggenootskap|Londense]], [[Rynse Sendinggenootskap|Rynse]] en Wesleyaanse Sendinggenootskap – het die Christelike godsdiens vanaf 1805 in die suidelike en vanaf 1842 in die sentrale dele ingevoer. Terwyl sendelinge moeite gedoen het om inheemse tale soos Nama en Herero vir hulle sendingwerk aan te leer, het almal dit nuttig gevind om ook Afrikaans of [[Nederlands]] vir hierdie doelwit te gebruik. Afrikaanse taallesse was dus ook deel van die opleiding aan die Augustineum, ’n opvoedkundige instelling vir sendelinge wat in 1864 op [[Otjimbingwe]] gevestig is, ’n plek aan die oewer van die Swakoprivier wat vinnig tot ’n smeltkroes van kulture ontwikkel het. Namahoofde soos David Christiaan in Bethanien en Oorlamse leiers soos Jonker Afrikaner in Windhoek en Moses Witbooi in [[Gibeon]] het daarop aangedring dat kinders in Afrikaans (destyds gewoonlik "Hollands" genoem) onderrig moes word. Afrikaans het daarnaas die status van saketaal gehad waarin feitlik alle handelsaktiwiteite plaasgevind het. Jonker Afrikaner het handelsbande aktief bevorder deur die bou van paaie wat deur die bergagtige terrein van Auas en die Khomas-hoogland rondom Windhoek geloop het. ’n Derde faktor, wat die status van Afrikaans bevorder het, was die feit dat die taal nie net op hoëfunksie-gebiede soos onderwys en godsdiens gebruik is nie, maar ook vir formele onderhandelinge en ooreenkomste. Belangrike vredesooreenkomste tussen Nama-, Oorlams-, Baster- en Herero-partye is in respektiewelik Nederlands en Afrikaans gesluit, en die taal is ook in alle dokumente gebruik wat by grondverkope onderteken moes word. In die suide was Afrikaans die taal van die plaaslike administrasies wat deur hoofde en hul rade gebesig is. Afrikaans het sodoende in die tyd voor die Duitse kolonisasie op ’n informele wyse die status van ampstaal geniet. Vir twee derdes van die gebied van die huidige Namibië het Afrikaans as algemene moeder- en verkeerstaal in die privaat sfeer, in onderwys en in die kerklike lewe gedien. Terwyl ’n aantal handelaars van hoofsaaklik Engelse afkoms hulle op verskillende plekke in die land gevestig het, het Afrikaanssprende blankes vanaf 1885 na die gebied geïmmigreer. Deur grond van Namas, Oorlamses en Basters te koop of te leen, het hierdie Afrikaners, wat hulle permanent as boere in die land gevestig het, ’n deel van die Namibiese bevolking geword. ===== Afrikaans gedurende die Duitse koloniale bewind ===== Gedurende die 18de en vir die grootste deel van die 19de eeu het alle taalkundige ontwikkelinge in die land op ’n natuurlike wyse plaasgevind. Die prentjie het egter verander toe die Duitse Ryk die gebied tussen die Kunenerivier in die noorde, die Oranjerivier in die suide, die Atlantiese Oseaan in die weste en die Kalahariwoestyn in die ooste as sy oorsese besitting oorgeneem het. Die koloniale bewind is deur ’n verdragstelsel gevestig waarvolgens inheemse bevolkingsgroepe hulle aan die gesag van die Duitse keiser onderwerp het. In ruil hiervoor is hulle onder sy "beskerming" geplaas. Sommige gemeenskappe soos die Oorlamses onder Witbooi en die Herero's in die Gobabisgebied het weerstand teen die Duitsers gebied, maar in 1894 was die hele land suid van die Etoshapan onder Duitse koloniale bewind. Die Duitse bewind was daarop gemik om ’n Duitse karakter aan die kolonie te gee, veral deur die stigting van Duitse instellings en die bevordering van Duitse immigrasie, maar aanvanklik is Afrikaans se status nie aangetas nie. Afrikaans is steeds gebruik vir briefwisseling, onderhandelinge en ooreenkomste. Omstreeks 1900 is van Duitse amptenare egter verwag om Duits as enigste ampstaal te vestig. So is daarop aangedring dat die [[Rynse Sendinggenootskap]] in sy skole Afrikaans deur Duits moes vervang. Sendelinge het wel ingestem om Duits as bykomende skoolvak te onderrig, maar gewaarsku dat dit in opvoedkundige opsig nie raadsaam sou wees om Duits as onderrigmedium af te dwing nie, juis omdat Afrikaans al lank as algemene omgangstaal gevestig was. ===== Afrikaans tydens die Suid-Afrikaanse administrasie van Suidwes-Afrika ===== Taalkundige inmenging van regeringskant was iets wat versigtig gehandhaaf moes word, nie net tydens die Duitse bewind tussen 1884 en 1915 nie, maar ook nadat die kolonie ná die Eerste Wêreldoorlog as mandaatsgebied van die Volkebond deur die [[Unie van Suid-Afrika]] geadministreer is. Net soos in Suid-Afrika is Nederlands en Engels as ampstale ingevoer. Aanvanklik is hoofsaaklik Engels as administratiewe taal gebruik, en eers nadat Afrikaans Nederlands in 1925 as ampstaal in Suid-Afrika vervang het, het dié taal toenemend ingang tot regeringsake gevind. In die volgende dekades is Afrikaans, net soos in Suid-Afrika, deur sommige politieke kringe met die beleid van rasseskeiding verbind. ===== Afrikaans in die onafhanklike Namibië ===== [[Lêer:Distribution of Afrikaans in Namibia.png|duimnael|Die verspreiding van Afrikaans in Namibië volgens die Sensus van 2001]] Toe Namibië in 1990 onafhanklik geword het, het Afrikaans, net soos Duits, sy status as ampstaal kwytgeraak. Nogtans was in 1991 sowat die helfte van alle 765&nbsp;000 geletterdes in die land Afrikaanssprekend. Afrikaans was ook allesbehalwe ’n taal van blanke Afrikaners, maar is van begin af deur mense van alle etniese groepe gebesig sodat blanke Afrikaanssprekendes steeds ’n minderheid verteenwoordig het. Afrikaanssprekende Namibianers is trots op hulle afkoms, en wys dit deur hul taalgebruik. Namibië se Afrikaanse dagblad, ''Die Republikein'', het die tweede grootste sirkulasie na die anglofone ''The Namibian'', terwyl die Namibiese uitsaaikorporasie NBC steeds Afrikaanse programme uitsaai. Die getal Afrikaanse radiostasies, media en boekvrystellings het selfs gegroei.<ref>{{af}} [http://www.namibianederland.net/img/pdf/dk2_ch3.pdf ''www.namibianederland.net: Só het Afrikaans na Namibië gekom'']</ref> Tans kan driekwart van die Namibiese bevolking Afrikaans praat of verstaan, en dit is nie waarskynlik dat die taal ooit sal verdwyn nie. Weens die oorheersende rol van Engels as onderwystaal (moedertaalonderrig in openbare skole is beperk tot grade 1 tot 3) sal Afrikaanse lees- en skryfvaardighede onder jongmense moontlik gaandeweg afneem, net soos die belangrikheid van Afrikaans as verkeerstaal. Volgens berigte word in biblioteke teen Afrikaans gediskrimineer, en al is dit geen amptelike beleid nie, word geen nuwe Afrikaanse boeke aangeskaf nie.<ref>{{af}} [http://fak.org.za/afrikaans-in-namibie/ ''fak.org.za: Afrikaans in Namibië''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005732/http://www.fak.org.za/afrikaans-in-namibie/ |date=5 Maart 2016}}</ref> === Gesondheid === [[Lêer:AIDS-Namibie.JPG|duimnael|Verspreiding van Vigs in Namibië]] By geboorte was die [[Lys van lande volgens lewensverwagting|lewensverwagting]] van ’n Namibiër 52,2 jaar in 2012 – onder die laagste in die wêreld.<ref name="CIA" /> Die Vigsepidemie is ’n groot probleem in Namibië. Hoewel die omvang van infeksie aansienlik laer is as Botswana, het ongeveer 13,1% van die volwasse bevolking MIV.<ref>{{en}} [http://www.hivinsight.com/global?page=cr09-wa-00 Hivinsight.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707115125/http://www.hivinsight.com/global?page=cr09-wa-00 |date=7 Julie 2014}}, MIV InSite Kennisbasis, Omvattende opdatum inligting oor MIV/Vigs-behandeling, -voorkoming en -beleid van die Universiteit van Kalifornië San Francisco</ref> In 2001 was daar ’n geraamde 210&nbsp;000 mense wat MIV gehad het en in 2003 was die sterfte as gevolg daarvan 16&nbsp;000. Volgens UNAIDS se 2011-verslag “wil dit voorkom of die epidemie afplat.”<ref>{{en}} {{citation |url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2011/JC2216_WorldAIDSday_report_2011_en.pdf |title=UNAIDS Wêreld Vigsdagverslag 2011 |publisher=UNAIDS |accessdate=17 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617224932/https://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2011/JC2216_WorldAIDSday_report_2011_en.pdf |archive-date=17 Junie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Soos wat die epidemie die ouer bevolking laat krimp het, het die getal weeskinders toegeneem. Die onus lê op die regering om opvoeding, kos, skuiling en klerasie aan hierdie wesies te bied.<ref>{{en}} (aidsinafrica.net, 2007)</ref> Die probleem van [[malaria]] word ook nog vererger deur die Vigsepidemie. Navorsing toon dat die risiko in Namibië 14,5% groter is om malaria te kry indien ’n persoon ook Vigs het. Die sterfterisiko van malaria neem ook toe met 50% wanneer daar ’n gelyklopende MIV-infeksie is.<ref>{{en}} (Korenromp, et al. 2005)</ref> Gegewe die koers van infeksie van malaria, kan dit vir die regering moeilik wees om die mediese en ekonomiese impakte van die epidemie te hanteer. In 2002 was daar slegs 2002 dokters in Namibië.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.afro.who.int/home/countries/fact_sheets/namibia.pdf |title=Who.int |publisher=Afro.who.int |accessdate=21 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100107105806/http://www.afro.who.int/home/countries/fact_sheets/namibia.pdf |archive-date=7 Januarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Kultuur == === Opvoeding === [[Lêer:42817 06.JPG|duimnael|Hoërskoolleerders]] [[Lêer:Namibia classroom.jpg|duimnael|Klaskamer van ’n Namibiese staatskool]] [[Lêer:UNAM Campus Ongwediva 1.jpg|duimnael|Ingang van die Hifikepunye Pohamba-kampus van die [[Universiteit van Namibië]] in [[Ongwediva]]]] [[Lêer:Himba Mobile School.JPG|duimnael|’n Regering-befondsde mobiele skool vir [[Himba]]-kinders in Ottati, Kunene-streek]] Namibië het ’n verpligte gratis opvoedingstelsel vir kinders tussen 6 en 16. Grade 1–7 is laeronderwys en grade 8–12 is hoëronderwys. In 1998 was daar 400&nbsp;325 leerlinge in laerskole en 115&nbsp;237 in hoërskole. Die leerling-onderwyserverhouding is in 1999 geskat as 32:1 met ongeveer 8% van die BBP wat op opvoeding spandeer word.<ref>{{en}} [https://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Namibia-EDUCATION.html Ensiklopedie van Nasies] Namibië – Opvoeding</ref> Kurrikulumontwikkeling, opvoedkundige navorsing en professionele ontwikkeling van onderwysers word deur die Nasionale Instituut vir Opvoedkundige Ontwikkeling in Okahandja georganiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nied.edu.na/ |title=Nasionale Instituut vir Opvoedkundige Ontwikkeling |publisher=Nied.edu.na |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512213852/http://www.nied.edu.na/ |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die meeste skole in Namibië is staatskole maar daar is ook ’n aantal privaat skole wat deel uitmaak van die land se opvoedingstelsel. Daar is vier onderwyskolleges, drie landboukolleges, ’n polisie-opleidingskollege, die [[Namibiese Universiteit van Wetenskap en Tegnologie]] (eertydse Politegnikum van Namibië) en ’n [[Universiteit van Namibië|nasionale universiteit]]. Sedert onafhanklikwording het onder meer die volgende privaat skole tot stand gekom: {| class="wikitable sortable" ! Naam !! Ligging !! Onderrigmedium !! Jaar gestig || Webtuiste |- | Privaatskool Moria|| Outjo || Afrikaans || 1991 || [http://www.privaatskool-moria.com/Index.html Privaatskool-Moria.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311004435/http://privaatskool-moria.com/index.html |date=11 Maart 2016 }} |- | [[Windhoek Afrikaanse Privaatskool]] || [[Windhoek]] || Afrikaans || 1995 || [http://www.wap.edu.na/ Wap.edu.za] |- | Constantia Private School || [[Windhoek]] || Engels || || [http://www.cpsgo.org/ Cpsgo.org] |- | Windhoek Gymnasium || [[Windhoek]] || Eng. (Afr. gr. 1–7) || 2007 || [http://www.windhoekgymnasium.com/general-info/basic-principles WindhoekGymnasium.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014050422/http://www.windhoekgymnasium.com/general-info/basic-principles |date=14 Oktober 2012 }} |- | [[Privaatskool Swakopmund]] || [[Swakopmund]] || Eng. (Duits gr. 1–7) || Onbekend || [http://www.pss.com.na/ PSS.com.na] |- | [[Privaatskool Elnatan]] || [[Stampriet]] || Afrikaans || 1992 || [http://www.privaatskool-elnatan.com/index.html Privaatskool-Elnatan.com] |- | Zambezi Privaatskool || [[Katima Mulilo]] || Afrikaans || Onbekend || Onbekend |- | Tsumeb Gimnasium || [[Tsumeb]] || Afrikaans || Onbekend || [https://www.tsumeb-gimnasium.com/af// Tsumeb-Gimnasium.com] |- | Berg-op Akademie || [[Okahandja]] || Afr. gr. 1–3, Eng. gr. 4–12 || 2008 || [http://www.bergopakademie.com/ BergopAkademie.com] |- | Pro-Ed Akademie || [[Swakopmund]] || Afr. gr. 1–12, Eng. 1–5, 8–10 || 1995 || [http://www.proedakademie.com/ Pro-Ed-Swakopmund.com] |- | Edugate Akademie || [[Otjiwarongo]] || Afr. gr. 1–4, Eng. gr. 5–12 || 2003 || [http://edugate.org.na/ Edugate.org.za] |- | Excelsior Privaatskool || [[Aroab]] || Afrikaans || Onbekend || Onbekend |- | [[Keetmanshoop Privaatskool]] || [[Keetmanshoop]] || Afrikaans || 1996 || [http://www.keetmanshoop-privaatskool.com/ Keetmanshoop-Privaatskool.com] |- | Mariental Gymnasium Private School || [[Mariental]] || Engels || 2016 || Onbekend |- | Grootfontein Agri College || [[Grootfontein]] || Afrikaans || 2011 || Onbekend |- | Gobabis Gimnasium || [[Gobabis]] || Afr. gr. 1–3, Eng. gr. 4–12 || 2000 || [http://www.gymnasiumgobabis.com/ GobabisGymansium.edu.za] |- | Privaat Hoërskool Walvisbaai || [[Walvisbaai]] || Eng. (sedert 1995) || 1961 || [http://www.wbphs.com/ WBPHS.com] |} === Gemeenskapsgebaseerde wildbewaringsgebiede === [[Lêer:SAC Namibia-bushveld.jpg|duimnael|links|Kokerboomwoud, Bosveld]] Namibië is een van min lande in die wêreld wat die bewaring en beskerming van natuurlike hulpbronne spesifiek in sy grondwet aanspreek.<ref name="Stefanova">{{en}} (Stefanova 2005)</ref> Artikel 95 lui “Die Staat sal die welstand van die mense aktief bevorder en onderhou deur internasionale beleide te aanvaar wat op die volgende gemik is: onderhoud van ekostelsels, noodsaaklike ekologiese prosesse en biologiese verskeidenheid van Namibië en die gebruik van lewende natuurlike hulpbronne op ’n volhoubare basis tot voordeel van alle Namibiërs, nou en in die toekoms.”<ref name="Stefanova" /> In 1993 het die Namibiese regering befondsing van die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] se Agentskap vir Internasionale Ontwikkeling (USAID) ontvang deur sy projek Leef in ’n Beperkte Omgewing (LIFE).<ref>{{en}} (Gemeenskapsgebaseerde Natuurlike Hulpbronbestuur, datum onbekend)</ref> Die Ministerie van Omgewing en Toerisme vorm saam met organisasies soos USAID, die Bedreidge Wildlewetrust, die Wêreldwye Natuurfonds en die Kanadese Ambassadeursfonds ’n Gemeenskapsgebaseerde Natuurlike Hulpbronbestuur-ontersteuningstruktuur. Die hoofdoel van hierdie projek is om volhoubare natuurlike hulpbronbestuur te bevorder deur plaaslike gemeenskappe regte tot wildsbestuur en toerisme te gee.<ref>{{en}} (UNEP ''et al''. 2005)</ref> === Sport === [[Lêer:SamNujomaStadium.JPG|duimnael|[[Windhoek]] se [[Sam Nujoma-stadion]] net voor ’n o/20-[[sokker]]wedstryd tussen Namibië en Suid-Afrika in Maart 2008]] [[Lêer:Namibia NT 2015 RWC New Zealand.jpg|duimnael|Die [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibiese rugbyspan]]]] In 1990 het die Republiek van Namibië ’n lidland van die Britse Statebond geword en ook sy [[Nasionale Olimpiese Komitee]] (NOK) gevestig om sy belange in die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] (IOK) te behartig. Die Namibiese NOK is in die volgende jaar amptelik deur die IOK erken. Die nasionale span het sy debuut tydens die [[Statebondspele]] van 1994 gemaak wat in [[Victoria, Brits-Columbië|Victoria]], [[Kanada]], gehou is. Sedertdien het Namibiese atlete hul land gereeld by die Statebondspele verteenwoordig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.thecgf.com/countries/intro.asp?loc=NAM |title=Namibia |publisher=The Commonwealth Games Federation |accessdate=28 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140728153652/http://www.thecgf.com/countries/intro.asp?loc=NAM |archive-date=28 Julie 2014}}</ref> Namibië se nasionale sportsoorte is [[netbal]], [[rugby]] en [[sokker]],<ref>{{en}} ''Cabinet approves categorisation of sports codes.'' Namibia Press Agency, 2 Augustus 2018.</ref> waarvan laasgenoemde dié land se gewildste sportsoort is. Die [[Namibiese nasionale sokkerspan|Namibiese sokkerspan]] het vir die [[Afrikanasiesbeker]] 2008 gekwalifiseer maar kon nog nie vir ’n [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooi kwalifiseer nie. Die nasionale span met die meeste sukses is egter die [[Namibiese nasionale rugbyspan|nasionale rugbyspan]] wat al aan sewe [[rugbywêreldbeker]]toernooie deelgeneem het. Namibië is verteenwoordig by die [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] en [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]]-toernooie. Die span word as die naasbeste Afrikaspan na die Suid-Afrikaanse [[Springbokke]] beskou en ding gereeld met ander opkomende rugbyspanne in die Afrikabeker mee. Hulle het dié toernooi al nege keer gewen, meer as enige ander span. [[Krieket]] is ook gewild en die [[Namibiese nasionale krieketspan|nasionale krieketspan]] het aan die [[Krieketwêreldbeker 2003]], wat in Suid-Afrika, Kenia en Zimbabwe aangebied is, deelgeneem. In Desember 2017 het die Namibiese Krieketraad vir die eerste keer die eindstryd van die Suid-Afrikaanse Provinsiale Krieket-Eendag-uitdaging bereik.<ref name=NCYR>{{en}} {{cite web |title=Namibia Cricket Year Review |author=Helge Schütz |url=https://www.namibian.com.na/172785/archive-read/Namibia-Cricket-Year-Review |publisher=[[The Namibian]] |date=19 Desember 2017 |accessdate=24 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009105718/https://www.namibian.com.na/172785/archive-read/Namibia-Cricket-Year-Review |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In Februarie 2018 het Namibië die IKR Wêreld Krieketliga se Divisie 2 met Namibië, [[Keniaanse nasionale krieketspan|Kenia]], die [[Verenigde Arabiese Emirate se nasionale krieketspan|Verenigde Arabiese Emirate]], [[Nepalese nasionale krieketspan|Nepal]], [[Kanadese nasionale krieketspan|Kanada]] en [[Omanse nasionale krieketspan|Oman]] gehuisves, ’n uitspeelrondte ter voorbereiding op die [[Krieketwêreldbeker 2019]]-kwalifisering van 2018 in Zimbabwe, waartydens vir die laaste twee plekke meegeding is.<ref name="NCYR" /> Die Namibiese krieketspan het tot dusver vir vier [[T20I-wêreldbeker]]toernooie (in [[T20I-wêreldbeker 2021|2021]], [[T20I-wêreldbeker 2022|2022]], [[T20I-wêreldbeker 2024|2024]] en [[T20I-wêreldbeker 2026|2026]]) gekwalifiseer en tydens die 2021-toernooi vir die eerste keer die tweede rondte gehaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/cricket/black-caps/126880270/late-batting-surge-sets-black-caps-up-to-beat-namibia-at-twenty20-world-cup |title=Late batting surge sets Black Caps up to beat Namibia at Twenty20 World Cup |publisher=Stuff |author=Andrew Voerman |date=6 November 2021 |accessdate=9 November 2021}}</ref> In November 2021 is Namibië saam met Suid-Afrika en Zimbabwe as medegasheer vir die [[Krieketwêreldbeker 2027]] benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=16 November 2021}}</ref> Rolskaatshokkie is vir die eerste keer in 1995 gespeel en het ook toegeneem in gewildheid. Die nasionale vroue rolskaatshokkiespan het in die Wêreldkampioenskap 2008 van die [[Internasionale Rolskaatssportfederasie]] deelgeneem. Namibië bied een van die strafste wedlope, die Namibiese ultramarathon, aan. Die bekendste Namibiese naelloper is [[Frankie Fredericks]]. Hy het vier Olimpiese silwermedaljes gewen (1992 en 1996) en het ook medaljes van verskeie Wêreldatletiekkampioenskappe. Hy is ook bekend vir sy humanitêre aktiwiteite binne en buite Namibië.<ref>{{en}} Tonchi, Victor L., William A. Lindeke, and John J. Grotpeter, "Frederics, Frankie (1967- )" Historical Dictionary of Namibia. 2nd edition. Toronto: The Scarecrow Press, Inc, bl. 129.</ref> Frankie Fredericks is die mees bekende Namibiese naelloper en het hom in die 100 en 200&nbsp;m gespesialiseer. Hy het al vier Olimpiese silwermedaljes (in [[Olimpiese Somerspele 1992|1992]] en [[Olimpiese Somerspele 1996|1996]]), maar ook verskeie medaljes tydens IAAF se Atletiese Wêreldkampioenskappe gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gbrathletics.com/ic/wc.htm |title=IAAF World Championships in Athletics |website=www.gbrathletics.com |accessdate=20 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191120030558/http://www.gbrathletics.com/ic/wc.htm |archive-date=20 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die gholfspeler [[Trevor Dodds]] het in 1998 die Groter Greensboro-ope, en van 15 toernooie in sy loopbaan, ingepalm. Hy het in dieselfde jaar sy beste rang op die wêreldranglys behaal, naamlik 79.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://dps.endavadigital.net/owgr/doc/content/archive/1998/owgr19f1998.pdf |title=Week 19 1998 Ending 10 May 1998 |website=Official World Golf Ranking |accessdate=20 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925070000/http://dps.endavadigital.net/owgr/doc/content/archive/1998/owgr19f1998.pdf |archive-date=25 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die beroepsfietsryer en Namibiese padwedloopkampioen [[Dan Craven]] het Namibië tydens die [[Olimpiese Somerspele 2016]] in beide padwedloop en individuele tydtoets verteenwoordig.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.watson.ch/sport/velo/933716775-der-letzte-als-grosser-sieger-dan-craven-baertiger-veloprofi-aus-namibia |title=Der Letzte, der auch ein grosser Sieger ist: Dan Craven, der bärtige Veloprofi aus Namibia |website=watson.ch |accessdate=20 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523043259/https://www.watson.ch/sport/velo/933716775-der-letzte-als-grosser-sieger-dan-craven-baertiger-veloprofi-aus-namibia |archive-date=23 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die bokser [[Julius Indongo]] was in 2016 en 2017 die wêreldkampioen in die WBA, IBF en IBO se onderskeidelike ligte weltergewig-afdelings.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/boxing/39611722 |title=Ricky Burns loses WBA super-lightweight belt to Julius Indongo in Glasgow |publisher=[[BBC]] |date=16 April 2017 |accessdate=20 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181229034959/https://www.bbc.com/sport/boxing/39611722 |archive-date=29 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Media === [[Lêer:Windhoek Observer offices.jpg|duimnael|Die Windhoek Observer se hoofkantoor]] [[Lêer:Die Republikein.png|duimnael|Kenteken van die Republikein]] [[Lêer:Schriftzug der Allgemeinen Zeitung (Namibia) seit 14.1.2013.jpg|duimnael|Kenteken van die Allgemeine Zeitung]] Hoewel Namibië se bevolking betreklik klein is, het die land ’n wye mediaverskeidenheid: twee televisiestasies, 19 radiostasies (gemeenskapsradiostasies is nie ingesluit nie), 5 dagblaaie, verskeie weekblaaie en spesiale publikasies ding mee om ’n gehoor. Daarbenewens is daar ook baie buitelandse media, veral vanuit Suid-Afrika, beskikbaar. Aanlynmedia is hoofsaaklik gebaseer op die inhoud van gedrukte media. Namibië het ’n staatsbeheerde persagentskap genaamd NAMPA (Namibiese Persagentskap).<ref name=Rothe>{{en}} Rothe, Andreas (2010): Mediastelsels en nuusseleksie in Namibië. bl. 14–96</ref> ==== Geskiedenis ==== Die eerste koerant in Namibië was die ''[[Windhoek Anzeiger]]'' wat in 1898 gestig is. Radio is in 1969 bekendgestel en televisie in 1981. Gedurende die Duitse bewind het die koerante hoofsaaklik nuus aan die Duitssprekende gemeenskap gebied. Die media is ook grootliks beïnvloed deur Suid-Afrika. ==== Gedrukte media ==== [[The Namibian]], [[Republikein]] (die enigste Afrikaanse dagblad buite Suid-Afrika), [[Allgemeine Zeitung (Namibië)|Allgemeine Zeitung]] (die enigste Duitse dagblad in Afrika),<ref>{{en}} [http://namibiamediaholdings.com/our-history Die geskiedenis van Namibia Media Holdings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170316211432/http://namibiamediaholdings.com/our-history |date=16 Maart 2017 }}. URL besoek op 30 Oktober 2017.</ref> die [[Namibian Sun]] en die staatsbeheerde [[New Era (Namibië)|New Era]] is dagblaaie in Namibië. Buiten die grootste dagblad, "The Namibian", wat deur ’n trust besit word, en New Era, is die ander koerante privaat blaaie en deel van Namibia Media Holdings (NMH, tot 2014 bekend as Democratic Media Holdings).<ref name=Rothe /> Ander noemenswaardige nuusblaaie is die poniekoerant [[Informanté]] wat deur TrustCo besit word, die weekblaaie [[Windhoek Observer]] en [[Namibia Economist]] en die streeksblad [[Namib Times]] (gemik op [[Swakopmund]] en [[Walvisbaai]]). [[Insight Namibia]] en [[Prime Focus]] is tydskrifte wat aktuele sake bespreek. [[Sister Namibia]] staan uit as die langslopende tydskrif van ’n nieregeringsorganisasie in Namibië terwyl [[Namibia Sport]] die enigste nasionale sporttydskrif is. Voorts word die drukmark aangevul deur partypublikasies, studenteblaaie en tydskrifte van openbare betrekkinge.<ref name=Rothe /> ==== Uitsaaiwese ==== Die uitsaaisektor word oorheers deur die staatsbeheerde [[Namibiese Uitsaaikorporasie]] (nbc). Die openbare uitsaaier bied ’n televisiestasie asook ’n “Nasionale Radio” in Engels en nege taaldienste in inheemse tale. Die nege privaat radiostasies in die land is hoofsaaklik Engels behalwe vir Radio Omulunga (Oshiwambo) en Kosmos 94.1 (Afrikaans). Sedert die 2000’s het One Africa Television wat in privaatbesit is, met die Namibiese Uitsaaikorporasie begin meeding.<ref name=Rothe /><ref name="oneafricabackground">{{en}} [http://www.oneafrica.tv/node/2 One Africa TV – agtergrond] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100928202233/http://www.oneafrica.tv/node/2 |date=28 September 2010 }}</ref> ==== Vryheid ==== Vergeleke met buurlande het Namibië sterk mediavryheid. Oor die laaste paar jaar is die land gewoonlik in die boonste kwart van die statistiek van Verslaggewers Sonder Grense, en was 21ste in 2010.<ref>{{en}} [http://en.rsf.org/press-freedom-index-2010,1034.html Persvryheidsindeks 2010 – Verslaggewers Sonder Grense] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124050702/http://en.rsf.org/press-freedom-index-2010,1034.html |date=24 November 2010 }}</ref> Die land is dus gelyk met Kanada en is die besgeplaasde Afrikaland. Die Persvryheidsindeks en die Afrika-mediabarometer toon soortgelyke positiewe resultate. Soos in ander lande is daar egter steeds noemenswaardige invloed van staats- en ekonomiese verteenwoordigers op die media in Namibië.<ref name=Rothe /> Sommige van hierdie probleme word gereflekteer in die val na 44ste op die 2009-lys van die Verslaggewers Sonder Grense.<ref>{{en}} [http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=1001 Persvryheidsindeks 2009 – Verslaggewers Sonder Grense] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128213104/http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=1001 |date=28 Januarie 2012 }}</ref> ==== Organisasies ==== Media en joernaliste in Namibië word verteenwoordig deur die Namibiese afdeling van die Media Instituut van Suider-Afrika en die Redakteursforum van Namibië. ’n Onafhanklike media-ombudsman is in 2009 aangestel om ’n staatsbeheerde mediaraad te voorkom.<ref name=Rothe /> == Verwysings == === Voetnotas === {{Verwysings|4}} === Bibliografie === * {{de}} {{cite book |last=Vedder |first=Heinrich |authorlink=Heinrich Vedder |title=Das alte Südwestafrika. Südwestafrikas Geschichte bis zum Tode Mahareros 1890 (Die ou Suidwes-Afrika. Suidwes-Afrika se geskiedenis tot Maharero se dood in 1890) |year=1997 |edition=7de |publisher=Namibië Wetenskaplike Vereniging |location=Windhoek |isbn=0-949995-33-9}} * {{en}} {{cite book |last=Olusoga |first=David |last2=Erichsen |first2=Casper W. |title=The Kaiser’s Holocaust: Germany’s Forgotten Genocide |url=https://archive.org/details/kaisersholocaust0000unse |year=2010 |publisher=Farber and Farber |location=[[Londen]] |isbn=978-0-571-23142-3}} * {{af}} [http://www.oulitnet.co.za/akademies_geestes/pdf/LA_7_3_groenewald.pdf ''Gerald Groenewald: Afrikaans as lingua franca in Namibië, ca. 1800–1920. In: LitNet Akademies, jaargang 7 (3), Desember 2010''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705180412/http://www.oulitnet.co.za/akademies_geestes/pdf/LA_7_3_groenewald.pdf |date=5 Julie 2014}} === Bronnelys === ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Namibia|title=Namibia|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=21 Maart 2025}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/namibia/|title=Namibia|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=21 Maart 2025}} === Algemene verwysings === * {{en}} AIDSinAfrica.net Web Publikasie (2007), URL besoek op 20 Mei 2007. Van [http://www.aidsinafrica.net/ Aidsinafrica.net] * {{en}} Christy, S.A. (2007) Namibiese Reisfotografie * {{en}} Gemeenskapsgebaseerde Natuurlike Hulpbronbestuur (CBNRM) Programbesonderhede (s.a.). [http://www.met.gov.na/programmes/cbnrm/cbnrmHome.htm Met.gov.na] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609180850/http://www.met.gov.na/programmes/cbnrm/cbnrmHome.htm |date=9 Junie 2007}} * {{en}} Cowling, S. 2001. Vetplant-Karoo (AT 1322) Wêreld Wildlefefonds-webblad: [http://worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/at/at1322_full.html Worldwildlife.org] * {{en}} Horn, N/Bösl, A (reds), Menseregte en die oppergesag van die reg in Namibië, Macmillan Namibia 2008. * {{en}} Horn, N/Bösl, A (reds), Die onafhanklikheid van die regbank in Namibië, Macmillan Namibia 2008. * {{en}} KAS Feiteboek Namibië, Feite en syfers omtrent die status en ontwikkeling van Namibië, Ed. Konrad-Adenauer-Stiftung e.V. * {{en}} Korenromp, E.L., Williams, B.G., de Vlas, S.J., Gouws, E., Gilks, C.F., Ghys, P.D., Nahlen, B.L. (2005). Malaria toe te skryf aan dieMIV-1 epidemie, Sub-Sahara Afrika. ''Emerging Infectious Diseases'', 11(9):1410–1419. * {{en}} Lange, Glenn-marie. 2004. Rykdom, natuurlike kapitaal en volhoubare ontwikkeling: teenstrydige voorbeelde van Botswana en Namibië. ''Environmental & Resource Economics'', 29(3):257–83, Nov. * {{fr}} Fritz, Jean-Claude. La Namibie indépendante. Les coûts d'une décolonisation retardée, Paris, L'Harmattan, 1991. * {{en}} Spriggs, A. 2001. Namibwoestyn (AT1315) Wêreld Wildlefefonds-webblad: [http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/at/at1315_full.html Worldwildlife.org] * {{en}} Spriggs, A. 2001. Namibiese Savanne-boomveld (AT1316) Wêreld Wildlefefonds-webblad: [http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/at/at1316_full.html Worldwildlife.org] * {{en}} Spriggs, A. 2001. Namibian Savanne-boomveld (AT0709) Wêreld Wildlefefonds-webblad: [http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/at/at0709_full.html Worldwildlife.org] * {{en}} [http://usinfo.state.gov/journals/ites/0805/ijee/stefanova.htm Stefanova K. 2005. Die beskerming van Namibië se natuurlike hulpbronne. EjournalUSA.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080110052258/http://usinfo.state.gov/journals/ites/0805/ijee/stefanova.htm |date=10 Januarie 2008 }} * {{en}} UNEP, UNDP, WRI, en World Bank. 2005. Natuur in plaaslike hande: ’n saak vir Namibië se bewareas. [http://www.wri.org/biodiv/pubs_content_text.cfm?cid=3842 Wri.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070715215231/http://www.wri.org/biodiv/pubs_content_text.cfm?cid=3842 |date=15 Julie 2007 }} * {{en}} World Almanac. 2004. World Almanac Books. New York, NY == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Namibia|Namibië}} {{Wikt|Namibië}} * {{en}} {{Wikivoyage|Namibia|Namibië}} * {{en}} [http://www.gov.na/ Regering van Namibië] * {{en}} [http://www.op.gov.na/ President van Namibië] * {{en}} [http://www.opm.gov.na/ Eerste minister van Namibië] * {{en}} [http://www.biodiversity.org.na/ Biodiversiteit van Namibië] – Gedeeltelik in Afrikaans beskikbaar {{en-vertaal|Namibia}} {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Namibië}} | Noord = {{vlagland|Angola}} | Noordoos = {{vlagland|Zambië}} • {{vlagland|Zimbabwe}} | Oos = {{vlagland|Botswana}} | Suidoos = {{vlagland|Suid-Afrika}} | Suid = {{vlagland|Suid-Afrika}} | Suidwes = {{vlagland|Tristan da Cunha}} • [[Atlantiese Oseaan]] | Wes = [[Atlantiese Oseaan]] | Noordwes = {{vlagland|Sint Helena}} • [[Atlantiese Oseaan]] }} {{Artikels oor Namibië}} {{Lande van Afrika}} {{Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Namibie}} [[Kategorie:Namibië| ]] [[Kategorie:Britse Statebond]] [[Kategorie:Voormalige Duitse kolonies]] kwtmgu23jz81k6m71knrkvnw8r4k42m 2965326 2965288 2026-09-05T21:00:30Z SpesBona 2720 Paar goed 2965326 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Namibië |volle_naam = <small>''Republiek van Namibië'' ([[Afrikaans]])<ref>{{af}} {{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Afrikaans.pdf |title=Communal Land Reform Act, Afrikaans |publisher=Regering van Namibië |accessdate=11 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225105003/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Afrikaans.pdf |archive-date=25 Februarie 2016 |url-status=dead}}</ref><br /> ''Republik Namibia'' ([[Duits]])<ref>{{de}} {{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_German.pdf |title=Communal Land Reform Act, German |publisher=Regering van Namibië |accessdate=11 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009105727/https://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_German.pdf |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=dead}}</ref><br /> ''Republic of Namibia'' ([[Engels]])<br /> ''Republika yaNamibia'' ([[Herero (taal)|Herero]])<ref>{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Herero.pdf |title=Communal Land Reform Act, Otjiherero |publisher=Regering van Namibië |accessdate=11 September 2016 }}{{Dooie skakel|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br /> ''Republika zaNamibia'' ([[Kwangali]])<ref>{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Rukwangali.pdf |title=Communal Land Reform Act, Rukwangali |publisher=Regering van Namibië |accessdate=11 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225104955/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Rukwangali.pdf |archive-date=25 Februarie 2016 |url-status=dead}}</ref><br /> ''Namibia ye Lukuluhile'' ([[Lozi]])<ref>{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Lozi.pdf |title=Communal Land Reform Act, Lozi |publisher=Regering van Namibië |accessdate=11 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225104949/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Lozi.pdf |archive-date=25 Februarie 2016 |url-status=dead}}</ref><br /> ''Namibiab Republiki dib'' ([[Nama]])<ref>{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Nama.pdf |title=Communal Land Reform Act, Khoekhoegowab |publisher=Regering van Namibië |accessdate=11 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225104943/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Nama.pdf |archive-date=25 Februarie 2016 |url-status=dead}}</ref><br /> ''Orepublika yaNamibia'' ([[Oshiwambo]])<ref>{{cite web |url=http://baslerafrika.ch/wp-content/uploads/Neuerwerbungsliste-2013.pdf |title=Communal Land Reform Act, Oshiwambo|publisher=Regering van Namibië |accessdate=11 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301124906/http://baslerafrika.ch/wp-content/uploads/Neuerwerbungsliste-2013.pdf |archive-date=1 Maart 2016}}</ref><br /> ''Repaboleki ya Namibia'' ([[Tswana]])<ref>{{cite web |url=http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Setswana.pdf |title=Communal Land Reform Act, Setswana |publisher=Regering van Namibië |accessdate=11 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225105008/http://209.88.21.36/opencms/export/sites/default/grnnet/MLRR/DocArchive/Land-Reform/Communal_Land_Reform_Act_Setswana.pdf |archive-date=25 Februarie 2016 |url-status=dead}}</ref><br /> ''(al nege name is amptelik)''</small> |algemene_naam = Namibië |beeld_vlag = Flag of Namibia.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Namibia.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Location Namibia AU Africa.svg |leuse = ''Unity, Liberty, Justice''<br /><small>''(Engels vir: "Eenheid, Vryheid, Geregtigheid")''</small> |volkslied = ''[[Namibia, Land of the Brave]]''<br /><small>''(Engels vir: "Namibië, Land van die Dapper")''</small><br /><center>[[Lêer:Namibia, Land of the Brave (OGG).ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Engels]]{{smallsup|a}}<br /><small>'''Nasionale tale''': [[Afrikaans]] (''[[lingua franca]]''), [[Duits]], [[Herero (taal)|Herero]], [[Kwangali]], [[Lozi]], [[Nama]], [[Oshiwambo]], [[Tswana]]</small> |hoofstad = [[Windhoek]] {{Koördinate|22|34|S|17|05|O}} |latd = 22 |latm = 34 |latNS = S |longd = 17 |longm = 05 |longEW = O |grootste_stad = [[Windhoek]] |regeringsvorm = Unitêre semi-presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]]<ref>{{en}} {{cite journal |last=Shugart |first=Matthew Søberg |date=September 2005 |title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive and Mixed Authority Patterns |url=http://dss.ucsd.edu/~mshugart/semi-presidentialism.pdf |journal=Graduate School of International Relations and Pacific Studies |location=United States |publisher=University of California, San Diego |accessdate=19 Augustus 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819200307/http://dss.ucsd.edu/~mshugart/semi-presidentialism.pdf |archive-date=19 Augustus 2008 |pages=}}</ref><ref>{{en}} {{cite journal |last=Shugart |first=Matthew Søberg |date=Desember 2005 |title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1057%2Fpalgrave.fp.8200087.pdf |journal=French Politics |publisher=Palgrave Macmillan Journals |volume=3 |issue=3 |pages= 323–351 |doi=10.1057/palgrave.fp.8200087 |issn=1476-3419 |accessdate=21 Maart 2019}}</ref> |leiertitels = <br />• [[President van Namibië|President]]<br />• [[Adjunkpresident van Namibië|Adjunkpresident]]<br />• [[Eerste minister van Namibië|Eerste minister]]<br />• [[Adjunkpremier van Namibië|Adjunkpremier]] |leiername = [[Netumbo Nandi-Ndaitwah]]<br />[[Lucia Witbooi]]<br />[[Elijah Ngurare]]<br />[[Natangwe Ithete]] |oppervlak_rang = 35^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 824&nbsp;292<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/namibia/|title=Namibia|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=29 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260129133058/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/namibia/|archive-date=29 Januarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |oppervlakmi² = 318&nbsp;261 |persent_water = feitlik geen |bevolking_skatting = 2&nbsp;803&nbsp;660<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 141^ste |bevolking_sensus = 3&nbsp;022&nbsp;401<ref>{{en}} {{cite web |url=https://census.nsanamibia.com/wp-content/uploads/2024/10/2023-Population-and-Housing-Census-Main-Report-28-Oct-2024.pdf |title=Namibia 2023 Population and Housing Census Main Report |publisher=Namibiese Statistiekagentskap |accessdate=10 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241110234059/https://census.nsanamibia.com/wp-content/uploads/2024/10/2023-Population-and-Housing-Census-Main-Report-28-Oct-2024.pdf |archive-date=10 November 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2017 |bevolkingsdigtheid = 3,4 |bevolkingsdigtheidmi² = 8,8 |bevolkingsdigtheidrang = 235^ste |BBP_PPP = $37,200&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=728,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Namibia |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2024 |accessdate=21 Maart 2025}}</ref> |BBP_PPP_rang = |BBP_PPP_jaar = 2025 |BBP_PPP_per_kapita = $12&nbsp;200<ref name=imf2 /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = |BBP = $14,364&nbsp;miljard<ref name=imf2 /> |BBP_rang = |BBP_jaar = 2025 |BBP_per_kapita = $4&nbsp;711<ref name=imf2 /> |BBP_per_kapita_rang = |onafhanklikheidstipe = • Huidige grondwet<br />• Erken |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van [[Suid-Afrika]]<br />[[9 Februarie]] [[1990]]<br />[[21 Maart]] [[1990]] |MOI = {{wins}} 0,610<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme |date=13 Maart 2024 |accessdate=21 Maart 2025}}</ref> |MOI_rang = 142^ste |MOI_jaar = 2022 |MOI_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |Gini = 59,1<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=NA |title=Gini Index – Namibia |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=21 Maart 2025}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2015 |Gini_kategorie = {{kleur|#990000|hoog}} |geldeenheid = [[Namibiese dollar|Dollar]] |geldeenheid_kode = NAD |land_kode = NA |tydsone = [[Sentraal-Afrika Tyd|SAT]] |utc_afwyking = [[UTC+02:00|+2]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+2]] |internet_domein = [[.na]] |skakelkode = 264 |voetskrif = {{smallsup|a}}<small>[[Duits]] en [[Afrikaans]] was ook amptelike tale tot onafhanklikheid in [[1990]]. Die meerderheid van die bevolking praat Afrikaans as ’n [[tweede taal]], terwyl [[Oshiwambo]] die [[moedertaal]] van die helfte van die bevolking is. Duits is die moedertaal van sowat 32% van die blanke inwoners, terwyl net 3,4% [[Engels]] as huistaal praat.<ref name="CIA" /></small> }} '''Namibië''' ([[Duits]]: ''Namibia'', [naˈmiːbi̯a]; [[Engels]]: ''Namibia'', [nəˈmɪbiə], [næˈmɪbiə], {{Audio|En-ca-Namibia.oga|luister}}), amptelik die '''Republiek van Namibië''' (Engels: ''Republic of Namibia''; Duits: ''Republik Namibia'', {{Audio|De-Republik Namibia.ogg|luister}}), is ’n [[republiek]] in [[Suider-Afrika]] waarvan die westelike grens die [[Atlantiese Oseaan]] is. Die land grens ook aan [[Angola]] en [[Zambië]] in die noorde, [[Botswana]] in die ooste en [[Suid-Afrika]] in die ooste en suide. Hoewel dit nie aan [[Zimbabwe]] grens nie, is Namibië deur 200&nbsp;m van die [[Zambezirivier|Zambezi]] se rivierbedding van Zimbabwe geskei (dit is waar die grens met Zambië en Botswana is). Volgens ander menings ontmoet die grense van die vier lande Botswana, Namibië, Zambië en Zimbabwe op een enkele punt en sal vervolgens die enigste internasionale vierlandepunt wêreldwyd vorm. Namibië land het op 21 Maart 1990 onafhanklikheid van Suid-Afrika gekry na afloop van die [[Namibiese Onafhanklikheidsoorlog]]. Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Windhoek]]. Namibië is ’n lidland van die [[Afrika-unie]], [[Gemeenskaplike Monetêre Gebied]], [[Suider-Afrikaanse Doeane-unie]], [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]], [[Britse Statebond]] en die [[Verenigde Nasies]]. Namibië geniet ’n hoë politieke, ekonomiese en sosiale stabiliteit.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> [[Lêer:Namibia sat.png|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Namibië]] [[Lêer:Namibiekaart.png|duimnael|links|Kaart van Namibië]] Die naam "Namibië" is afgelei van die [[Namibwoestyn]], wat die hele kusgebied van dié land beslaan. Dit is as ’n neutrale naam ná dié land se onafhanklikheid gekies om ’n moontlike benadeling van een van die Namibiese volke te voorkom. Mburumba Karina word as Namibië se naamgewer beskou.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.namibian.com.na/index.php?id=127811&page=archive-read|title=The Man Who Named Namibia- Mburumba Kerina|publisher=[[The Namibian]]|date=9 September 2014 |accessdate=21 Maart 2019}}</ref> Namibië is die droogste land in [[Afrika suid van die Sahara]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2012/10/23/world/africa/namibia-eye-on-country-profile/index.html |title=Namibia country profile: moving on from a difficult past |author=Peter Shadbolt |website=[[CNN]] |date=24 Oktober 2012 |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220120821/https://edition.cnn.com/2012/10/23/world/africa/namibia-eye-on-country-profile/index.html |archive-date=20 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en is sedert die vroegste tye deur [[Boesman]]s, [[Damaras]] en [[Namas]] bewoon. Omtrent die 14de eeu n.C. het immigrerende [[Bantoe]]s tydens die Bantoemigrasie die gebied bereik. Sedertdien vorm die Bantoegroepe, waarvan die [[Ovambo's]] die grootste is, die dominante bevolkingsgroep en sedert die laat 19de eeu vorm hulle die bevolkingsmeerderheid. In 1878 het die Britse [[Kaapkolonie]] die hawe van [[Walvisbaai]] en die aflandige [[Pikkewyn-eilande]] geannekseer; met die stigting van die [[Unie van Suid-Afrika]] in 1910 het hulle ’n integrale deel van dié unie geword. In 1884 het die grootste deel van Namibië as [[Duits-Suidwes-Afrika]] ’n protektoraat (''Schutzgebiet'') van die [[Duitse Keiserryk]] geword. Die [[Duitsers]] het met die ontwikkeling van die [[infrastruktuur]] en [[landbou]] begin. Dit het en ’n Duitse kolonie gebly tot aan die einde van die [[Eerste Wêreldoorlog]], nadat die Duitse troepe tydens die [[Suidwes-Afrika-veldtog]] in 1915 deur die [[Suid-Afrikaanse Leër]] verslaan is. In 1920 het die [[Volkebond]] die mandaat aan die [[Verenigde Koninkryk]] onder die administrasie van Suid-Afrika oorgedra. Vervolgens het Suid-Afrika sy wette, insluitende die rasseklassifikasies en reëls, [[Suidwes-Afrika]] opgelê. Vanaf 1948, toe die [[Nasionale Party]] tydens die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1948|algemene verkiesing van 1948]] ’n meerderheid behaal het, het Suid-Afrika sy [[Apartheid]]swette ook op die destydse Suidwes-Afrika toegepas. In die laat 20ste eeu het opstande en eise deur Afrikaleiers wat vir die Namibiese onafhanklikheid gepleit het, daartoe gelei dat die [[Verenigde Nasies]] in 1966 direkte verantwoordelikheid vir die gebied aanvaar het, maar Suidwes-Afrika het ''[[de facto]]'' onder Suid-Afrikaanse gesag gebly. Die VN het in 1973 [[SWAPO]] as die amptelike verteenwoordiger van die Namibiërs erken; dié party is deur die Ovambo's oorheers, wat die grootste deel van die bevolking vorm. Na interne konflikte het Suid-Afrika in 1985 ’n tussentydse administrasie in Namibië ingestel. Namibië het in 1990 volle onafhanklikheid van Suid-Afrika verkry, met die uitsondering van Walvisbaai en die Pikkewyn-eilande wat tot 1994 onder Suid-Afrikaanse beheer gebly het. Namibië het ’n bevolking van 2,8 miljoen en is ’n parlementêre demokrasie met ’n veelpartystelsel. [[Landbou]], veeteelt, [[toerisme]] en [[mynbou]] – insluitend die myn van [[diamant]]e, [[uraan]], [[goud]], [[silwer]] en onedele metale – vorm die ruggraat van die [[Ekonomie van Namibië|Namibiese ekonomie]]. Gegewe die teenwoordigheid van die onherbergsame Namibwoestyn is Namibië een van die ylbevolkste lande ter wêreld. Ongeveer die helfte van die bevolking leef onder die internasionale broodlyn en die land is swaar getref deur die [[Vigs]]-epidemie met 15% van die volwasse bevolking wat teen 2007 besmet was. == Etimologie == Die landsnaam is ontleen aan die Namibwoestyn, die oudste woestyn in die wêreld.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/at1315 |title=Africa: Namibia |author=A. Spriggs |year=2001 |publisher=[[Wêreldnatuurlewefonds]] |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304162628/https://www.worldwildlife.org/ecoregions/at1315 |archive-date=4 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die naam ''Namib'' is op sigself van [[Nama]]-oorsprong en beteken "groot plek". Voor sy onafhanklikheid in 1990 was die gebied bekend as [[Duits-Suidwes-Afrika]] (''Deutsch-Südwestafrika'') en daarna as Suidwes-Afrika. Dit weerspieël die koloniale besetting van Duitsland en die Suid-Afrikaanse regering namens die Britse kroon (as gevolg van Suid-Afrika se dominiumstatus binne die [[Britse Ryk]]). == Geskiedenis == {{Hoofartikel|Geskiedenis van Namibië}} === Pre-koloniale era === [[Lêer:White lady 2008 08.jpg|duimnael|links|Die ''Wit Vrou'']] Die droë gebiede van Namibië is sedert die vroegste tye bewoon deur [[Boesman]]s, [[Damaras]] en [[Namas]] en sedert ongeveer die 14de eeu deur immigrerende Bantoes wat met die Bantoemigrasie uit sentraal Afrika gekom het. Van die laat 18de eeu en daarna het [[Oorlam]]stamme vanuit die [[Kaapkolonie]] die [[Oranjerivier]] oorgesteek en hulle in die area wat vandag suidelike Namibië is, gevestig.<ref name="KDA">{{en}} {{cite web |url=http://www.klausdierks.com/Biographies/Biographies_A.htm |last=Dierks |first=Klaus |title=Biografieë van Namibiese Persoonlikhede, A |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804032931/http://www.klausdierks.com/Biographies/Biographies_A.htm |archive-date=4 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hulle ontmoetinge met die nomadiese Namastamme was oorwegend vreedsaam. Die sendelinge wat saam met die Oorlams getrek het, is goed ontvang deur die Namas<ref name="Dierks">{{en}} {{cite web |last=Dierks |first=Klaus |title=Warmbad word tweehonderd |url=http://www.klausdierks.com/Warm_Bath/index.htm |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190821172028/http://www.klausdierks.com/Warm_Bath/index.htm |archive-date=21 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> en die reg om watergate en weiding te gebruik is teen ’n jaarlikse fooi toegestaan.{{sfn|Vedder|1997|p=177}} Op hul pad noordwaarts het die Oorlams ontmoetings met segmente van die [[Herero]]stam by Windhoek, [[Gobabis]] en [[Okahandja]] gehad wat nie so akkommoderend was nie. Die Nama-Herero-oorlog het in 1880 uitgebreek met vyandighede wat eers afgeneem het nadat die Duitse Keiserryk troepe ontplooi het in die betwiste gebiede. Hulle het die status quo tussen die Namas, Oorlams en Herero's gehandhaaf.{{sfn|Vedder|1997|p=659}} [[Lêer:Herero.jpg|duimnael|’n Groep Herero’s, ca. 1910]] Die eerste Europeërs wat voet aan wal gesit en die gebied verken het was die [[Portugal|Portugese]] seevaarder [[Diogo Cão]] in 1485 en [[Bartolomeus Dias]] in 1486; die gebied is egter nie deur die Portugese kroon beset nie. Soos die grootste deel van Afrika suid van die Sahara, is Namibië nie omvangryk verken deur Europeërs tot die 19de eeu nie, toe handelaars en setlaars, hoofsaaklik vanuit Duitsland en [[Swede]], daar aangekom het. In die laat 19de eeu het die [[Dorslandtrek]]kers die gebied oorgesteek op pad van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] na Angola. Van die Trekkers het in Namibië agtergebly in plaas daarvan om die tog na Angola te voltooi. Andere het na Namibië teruggekeer nadat Angola deur die Portugese hulle tot die katolisisme probeer bekeer het en die gebruik van hul taal in skole verbied het.<ref name="Joubert">{{en}} {{cite web |last=Joubert |first=Bruce |title=’n Historiese perspektief op die gebruik van dierkrag in Suid-Afrika |url=http://www.atnesa.org/sanat/Joubert-95-HistoryanimalpowerSouthAfrica.pdf |publisher=Animal Traction Network for Eastern and Southern Africa |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190302212939/http://www.atnesa.org/sanat/Joubert-95-HistoryanimalpowerSouthAfrica.pdf |archive-date=2 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Duitse bewind === {{Hoofartikel|Duits-Suidwes-Afrika|Suidwes-Afrika-veldtog}} [[Lêer:Adolf Lüderitz.jpg|duimnael|links|upright|[[Adolf Lüderitz]], die stigter van [[Duits-Suidwes-Afrika]]]] Namibië het in 1884 onder [[Otto von Bismarck]] ’n Duitse kolonie geword om Britse besetting te voorkom en het bekend gestaan as Duits-Suidwes-Afrika (''Deutsch-Südwestafrika''); in die omgangstaal is hierdie benaming dikwels afgekort tot ''Deutsch-Südwest'' ("Duits-Suidwes").<ref>{{en}} {{cite web |title=Duits-Suidwes-Afrika |work=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/place/German-South-West-Africa |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402183130/https://www.britannica.com/place/German-South-West-Africa |archive-date=2 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Palgrave-sendingstasie van die Britse Goewerneur het bepaal dat slegs die natuurlike diepwaterhawe van Walvisbaai die moeite werd was om te beset – dit is vir die Brittanje deur die Kaapkolonie beset. [[Lêer:Kirche denkmal nam.jpg|duimnael|Die Christuskerk en Ruiterstandbeeld in Windhoek]] Van 1904 tot 1907 het die Herero's en die Namakwas die wapen teen die [[Duitsers]] opgeneem en in die gevolglike [[Namibiese volksmoord 1904–1908|opstand]] het 10&nbsp;000 Namas (ongeveer die helfte van die bevolking) en naastenby 65&nbsp;000 Herero's (ongeveer 80% van die bevolking) omgekom.<ref>{{de}} Drechsler, Horst (1980). Die werklike sterftegevalle in die relatief min veldslae was nie so baie nie, en meeste sterftes het plaasgevind ná die veldslae as gevolg van ’n bevel wat deur [[Lothar von Trotha]] uitgevaardig is. ’n Aansienlike minderheid van Herero's het oor die Kalahari na Betsjoeanaland gegaan waar ’n klein gemeenskap steeds woon (in Wes-Botswana) naby die Namibiese grens. ''Ons sal vegtend sterf'', aanvanklik in 1966 uitgegee onder die titel “Südwestafrika unter deutsche Kolonialherrschaft”. Berlyn: Akademie-Verlag.</ref><ref>{{en}} Mohamed Adhikari, "'Bloedstrome en geldstrome': Nuwe perspektiewe op die uitwissing van die Herero- en Namavolke van Namibië, 1904–1908," ''Kronos: Tydskrif van Kaapse geskiedenis'' 2008 34: 303–320</ref> Nadat die oorlewendes uit aanhouding vrygelaat is, is hulle onderwerp aan onteiening, deportasie, gedwonge arbeid en segregasie. Die meeste Afrikane is beperk tot sogenaamde inboorlinggebiede wat later onder Suid-Afrikaanse regering tot [[Bantoestan]]s verklaar is. Sommige historici gaan selfs sover as om te spekuleer dat die volksmoord in Namibië as model vir die Nazi’s in die [[sjoa]]<ref>{{en}} Benjamin Madley, "Van Afrika na Auschwitz: Hoe Duits-Suidwes-Afrika idees en metodes gekweek het wat deur die Nazi’s in Oos-Europa gebruik is," ''European History Quarterly'' 2005 35(3): 429–464 sê dit het die Nazi’s beïnvloed.</ref> of Joodse volksmoord gedien het, maar die meeste geleerdes meen dat dit nie werklik ’n invloed op die Nazi’s, wat in daardie tyd kinders was, gehad het nie. Die vader van Hermann Göring, [[Heinrich Göring]], was wel op sy dag ’n koloniale goewerneur in Namibië en ’n straat in Swakopmund is na hom vernoem.<ref>{{fr}} Robert Gerwarth, et al. "L'Antichambre de l'Holocauste? A propos du Debat sur les Violences Coloniales et la Guerre d'Extermination Nazie" ("Die voorkamer van die sjoa? Die debat oor koloniale geweld en die Nazi-oorlog van uitwissing") ''Vingtième Siècle'' 2008 (99): 143–159 meen die meeste geleerdes het nie gedink dat die Nazi’s beïnvloed is nie.</ref> Die gedagte van die volksmoord bly relevant tot die etniese identiteit in onafhanklike Namibië en tot verhoudinge met Duitsland.<ref>{{de}} Reinhart Kössler, en Henning Melber, "Völkermord und Gedenken: Der Genozid an den Herero und Nama in Deutsch-Südwestafrika 1904–1908," ("Volksmoord en herinnering: die volksmoord van die Herero en Nama in Duits-Suidwes-Afrika, 1904–08") ''Jahrbuch zur Geschichte und Wirkung des Holocaust'' 2004: 37–75</ref> Die Duitse regering het in 2004 formeel om verskoning gevra vir die Namibiese volksmoord.<ref>{{en}} {{cite web |author=Andrew Meldrum |title=German minister says sorry for genocide in Namibia |url=https://www.theguardian.com/world/2004/aug/16/germany.andrewmeldrum |work=The Guardian |date=15 Augustus 2004 |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504204816/https://www.theguardian.com/world/2004/aug/16/germany.andrewmeldrum |archive-date=4 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Suid-Afrikaanse bewind en die stryd om onafhanklikheid === {{Hoofartikel|Suidwes-Afrika|Namibiese Onafhanklikheidsoorlog}} [[Lêer:Un-namibia1975-263-264.jpg|duimnael|links|VN-[[Posseël]] van 1975, wat die Onafhanklikheid van Namibië eis]] [[Lêer:Plan Odendaal.png|duimnael|Die Odendaal-plan vir [[Bantoestan]]s in Suidwes-Afrika in 1964]] [[Lêer:Namibia homelands 78.jpeg|duimnael|Kaart van tuislande in Suidwes-Afrika in 1978]] Suid-Afrika het die kolonie in 1915 beset nadat die Duitse magte in die Eerste Wêreldoorlog verslaan is. Dit is as ’n mandaatgebied van die Volkebond vanaf 1919 geadministreer. Hoewel die Suid-Afrikaanse regering Suidwes in sy eie gebied wou inkorporeer, het dit nooit amptelik gebeur nie maar dit is deurgaans as die de facto ‘vyfde provinsie’ bestuur met die bevolking van Namibië wat verteenwoordiging in die Parlement van Suid-Afrika geniet het. Hulle het ook hul eie administrasie en Wetgewende Vergadering gekies. Die Suid-Afrikaanse regering het ’n administrateur vir SWA aangestel wat uitgebreide magte gehad het. Na die Volkebond se tersydestelling en die ontstaan van die Verenigde Nasies in 1946 het Suid-Afrika geweier dat sy vroeëre mandaat deur ’n Trusteeskap van die Verenigde Nasies vervang moet word (wat nadere internasionale monitering van die gebied se administrasie saam met ’n definitiewe onafhenklikheidskedule vereis het). Die Herero's se Raad van Hoofmanne het ’n aantal petisies by die VN ingedien om te vra vir Namibië se onafhanklikheid gedurende die 1950’s. Gedurende die 1960’s, toe Europese moondhede onafhanklikheid aan hul kolonies en trustgebiede begin gee het, het die druk op Suid-Afrika begin toeneem om dieselfde met Namibië te doen. In 1966 het die [[Internasionale Geregshof]] ’n klag teen Suid-Afrika se volgehoue teenwoordigheid in die gebied van [[Ethiopië]] en [[Liberië]] van die hand gewys maar die VN se Algemene Vergadering het uiteindelik Suid-Afrika se mandaat teruggetrek. In 1971 het die Internasionale Geregshof ’n “adviserende mening” uitgebring waarin verklaar is dat Suid-Afrika se volgehoue administrasie van die gebied onwettig is.<ref>{{en}} {{cite web |publisher=Armed Conflict Events Database |title=Namibiese Onafhanklikheidsoorlog 1966–1988 |url=https://www.onwar.com/aced/chrono/index2010.htm |accessdate=21 Maart 2019 |archive-date=1 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501171609/https://www.onwar.com/aced/chrono/index2010.htm |url-status=dead}}</ref> In reaksie op die 1966-beslissing deur die Internasionale Geregshof het SWAPO se militêre vleuel, Volksbevrydingsleër van Namibië (PLAN), ’n guerrilla-oorlog begin voer in die stryd om onafhanklikheid<ref>{{en}} {{cite news |author=Petronella Sibeene |publisher=[[New Era (Namibië)|New Era]] |title=Swapo word 49 |url=http://www.newera.com.na/article.php?articleid=3769 |date=17 April 2009 |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218185514/http://www.newera.com.na/article.php?articleid=3769 |archive-date=18 Februarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> maar dit was eers in 1988 wat Suid-Afrika ingestem het om die besetting van Namibië op te hef,<ref>{{en}} [http://www.klausdierks.com/Chronology/119.htm Klaus Dierks] Chronologie van Namibiese Geskiedenis, 1977</ref> in ooreenstemming met ’n VN-vredesplan vir die hele gebied. Buite die sentraal-suidelike gebied van Namibië (bekend as die “Polisie-sone” sedert die Duitse era en waar die hoof dorpe, industrieë, myne en landbougrond was) is die land opgedeel in “tuislande‘, soortgelyk aan die Suid-Afrikaanse Bantoestans maar die Swart bevolking het nie hul samewerking gegee nie. Na baie onsuksesvolle pogings deur die VN om Suid-Afrika te oorreed om in te stem tot die VN-besluit 435 te implementeer, wat in 1978 deur die VN se [[Veiligheidsraad]] aanvaar is as die internasionaal-ooreengekome dekoloniseringsplan vir Namibië. In 1988 het die oorgang na onafhanklikheid begin onder ’n drieledige diplomatieke ooreenkoms tussen Suid-Afrika, Angola en Kuba, met die VSA en die USSR as waarnemers, waaronder Suid-Afrika ingestem het om uit die gebied te onttrek en sy troepe te demobiliseer en Kuba ingestem het om sy troepe vanuit suid-Angola, wat gestuur is om die MPLA te ondersteun in sy stryd om Angola teen UNITA. ’n Gekombineerde VN Burgerlike en vredesmag onder die Finse diplomaat Martti Ahtisaari het toesig gehou oor die militêre onttrekkings, die terugkeer van SWAPO-bannelinge en die hou van Namibië se eerste verkiesing vir ’n grondwetlike vergadering in Oktober 1989. SWAPO het gewen maar nie hul eie verwagting van ’n twee-derde meerderheid gekry nie; die Suid-Afrikaans gesteunde [[Demokratiese Turnhalle-alliansie]] (DTA) het die amptelike opposisie geword. Na die aanvaarding van die Namibiese grondwet, wat beskerming van menseregte, vergoeding vir staatsonteienings van privaat eiendom, ’n onafhanklike regbank en ’n uitvoerende presidensie (die grondwetgewende vergadering het die nasionale vergadering geword), ingesluit het, het Namibië op 21 Maart 1990 amptelik onafhanklik geword. [[Sam Nujoma]] is ingesweer as die eerste [[President van Namibië]] met verteenwoordigers van 147 lande, insluitend 20 staatshoofde, wat die plegtigheid bygewoon het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.klausdierks.com/Chronology/132.htm |title=Chronologie van Namibiese Onafhanklikheid |publisher=Klausdierks.com |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523021428/http://www.klausdierks.com/Chronology/132.htm |archive-date=23 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dié seremonie is ook deur die Suid-Afrikaanse [[Nelson Mandela]], wat die vorige maand uit die tronk vrygelaat is, bygewoon. Na die einde van Apartheid in 1994 is die Walvisbaai en die Pikkewyn-eilande deur Suid-Afrika aan Namibië afgestaan.<ref>{{en}} {{cite web |title=Treaty between the Government of the Republic of South Africa and the Government of the Republic of Namibia with respect to Walvis Bay and the off-shore Islands, 28 February 1994 |url=https://www.un.org/Depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/TREATIES/ZAF-NAM1994OI.PDF |website=Verenigde Nasies |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519121348/https://www.un.org/Depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/TREATIES/ZAF-NAM1994OI.PDF |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> {{Sien ook|Verenigde Nasionale Suidwes-party}} === Ná onafhanklikheid === [[Lêer:Netumbo Nandi-Ndaitwah Namibia's Deputy Prime Minister (cropped).jpg|duimnael|Netumbo Nandi-Ndaitwah, die huidige president van Namibië (sedert 2025)]] Veelpartydemokrasie is ingestel en is volhou, ten spyte daarvan dat SWAPO telkens die verkiesings met ’n oorweldigende meerderheid wen, en verkiesings word gereeld op plaaslike, provinsiale en nasionale vlak gehou. Verskeie geregistreerde politieke partye is aktief en word in die Nasionale Vergadering verteenwoordig.<ref>{{en}} {{cite web |title=Landverslag: Fokus op Namibië |publisher=Statebond-sekretariaat |url=http://www.thecommonwealth.org/news/34580/34581/224187/250510spotlightonnamibia.htm |accessdate=21 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120924024752/http://www.thecommonwealth.org/news/34580/34581/224187/250510spotlightonnamibia.htm |archive-date=24 September 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die oorgang van die 15 jaarbewind van president Nujoma na sy opvolger [[Hifikepunye Pohamba]] op 21 Maart 2005 het glad verloop.<ref name="IRIN">{{en}} {{cite web |title=IRIN-landprofiel vir Namibië |publisher=IRIN |url=http://www.irinnews.org/country.aspx?CountryCode=NA&RegionCode=SAF |accessdate=21 Maart 2015 |archive-date=17 Februarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217173041/http://www.irinnews.org/country.aspx?CountryCode=NA&RegionCode=SAF |url-status=dead}}</ref> Pohamba is op 21 Maart 2015, Namibië se 25ste onafhanklikheidsdag, deur [[Hage Geingob]] opgevolg. Geingob is op 4 Februarie 2024 aan kanker oorlede en deur adjunkpresident [[Nangolo Mbumba]] opgevolg, wat tot in 2025 gedien het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-68196412 |title=Hage Geingob: Namibia's president dies aged 82 |publisher=[[BBC]] |date=4 Februarie 2024 |accessdate=21 Maart 2025}}</ref> Op 21 Maart 2025, die land se 35ste onafhanklikheidsdag, is [[Netumbo Nandi-Ndaitwah]] as Namibië se eerste vrou in dié pos ingesweer.<ref name="NNN">{{en}} {{cite web |url=https://www.namibian.com.na/namibias-35th-independence-day-anniversary-and-swearing-in-of-the-5th-president-of-namibia/ |title=Namibia’s 35th Independence Day Anniversary and Swearing-in of the 5th President of Namibia |publisher=[[The Namibian]] |date=21 Maart 2025 |accessdate=21 Maart 2025}}</ref> Die Namibiese regering het ’n beleid van nasionale versoening bevorder en amnestie gegee aan mense wat aan beide kante van die oorlog geveg het. Die burgeroorlog in Angola het ’n beperkte impak gehad op Namibiërs wat in die noorde van die land woon. In 1998 het die Namibiese Weermagtroepe na die [[Demokratiese Republiek van die Kongo]] gestuur as deel van ’n [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]]-kontingent. In Augustus 1999 is ’n poging tot afskeiding in die noordoostelike [[Kaprivistrook]] suksesvol onderdruk.<ref name="IRIN" /> Die Kaprivikonflik is deur die Caprivi Liberation Army (CLA), ’n rebelgroep onder leiding van Mishake Muyongo, geïnisieer. Dit wou hê dat die Kaprivistrook ten einde van sy eie samelewing van Namibië moet skei. ’n Langlopende geskil oor die suidelike grens van Namibië se Kaprivistrook met Botswana was die onderwerp van ’n uitspraak deur die [[Internasionale Geregshof]] in Desember 1999. Die hof het beslis dat die [[Kasikili-eiland]] aan Botswana behoort.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.un.org/press/en/1999/19991213.icj594.doc.html |title=ICJ FINDS THAT KASIKILI/SEDUDU ISLAND FORMS PART OF TERRITORY OF BOTSWANA |publisher=[[Verenigde Nasies]] |date=13 Desember 1999 |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325191209/https://www.un.org/press/en/1999/19991213.icj594.doc.html |archive-date=25 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Politiek == === Regering === {{Hoofartikel|Politiek van Namibië}} [[Lêer:Tintenpalast-Windhoek.jpg|duimnael|Die [[Tintenpalast]], setel van die Namibiese regering]] Die Namibiese politiek vind plaas in die raamwerk van ’n presidensiële verteenwoordigende demokratiese republiek waar die president van Namibië vir ’n vyf-jaar termyn verkies word en die staatshoof asook die hoof van die regering is.<ref>{{en}} [http://www.eisa.org.za/WEP/nam5.htm Namibian_President/Constitution eisa.org.za: ''Namibia: Constitution''] Besoek op 21 Maart 2015.</ref> Die Grondwet van Namibië waarborg die [[Trias politica|skeiding van magte]]:<ref name="Bösl">{{en}} {{cite book |last1=Shivute |first1=Peter |editor1-last=Bösl |editor1-first=Anton |editor2-last=Horn |editor2-first=Nico |url=https://www.kas.de/c/document_library/get_file?uuid=f4281780-d707-58d1-179c-fcf53a38c317&groupId=252038 |format=pdf |chapter=Voorwoord |page=10 |title=Die onafhanklikheid van die regbank in Namibië |publisher=Macmillan Education Namibia |series= Publications sponsored by Konrad Adenauer Stiftung |isbn=978-99916-0-807-5 |year=2008 |accessdate=21 Maart 2019 }}</ref> * Uitvoerende mag word deur die president en die Namibiese kabinet uitgevier. * Wetgewende mag: Namibië het ’n [[Parlement van Namibië|tweekamerstelselparlement]] met die [[Nasionale Vergadering van Namibië|Nasionale Vergadering]] as laerhuis en die [[Nasionale Raad van Namibië|Nasionale Raad]] as hoërhuis. * Regbank: Namibië het ’n hofstelsel wat die reg in die naam van die staat interpreteer en toepas. Hoewel die grondwet ’n veelpartystelsel beoog vir Namibië se regering beoog het, lyk dit meer na ’n eenpartystaat met SWAPO wat sedert 1990 elke verkiesing gedomineer het.<ref>{{en}} [http://www.swapoparty.org/throw_out_nyamu_motion.html swapoparty.org: ''SWAPO: Dominant party?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222946/http://www.swapoparty.org/throw_out_nyamu_motion.html |date=3 Maart 2016}}. Besoek op 21 Maart 2019.</ref> In Desember 2019 is President Hage Geingob tydens die algemene verkiesing vir ’n tweede termyn verkies met 56,3% van die stemme.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-50618516 |title=Namibia's President Hage Geingob wins re-election |publisher=[[BBC]] |date=1 Desember 2019 |accessdate=11 Oktober 2022}}</ref> Geingob is op 4 Februarie 2024 oorlede en deur adjunkpresident [[Nangolo Mbumba]] opgevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.the-star.co.ke/news/2024-02-04-nangolo-mbumba-sworn-in-as-namibias-fourth-president/ |title=Nangolo Mbumba sworn in as Namibia’s fourth President |publisher=The Star Kenya |author=Maureen Kinyanjui |date=4 Februarie 2024 |accessdate=21 Maart 2025}}</ref> Mbumba is op 21 Maart 2025 deur [[Netumbo Nandi-Ndaitwah]] opgevolg.<ref name="NNN" /> === Buitelandse betrekkinge === {{Hoofartikel|Buitelandse betrekkinge van Namibië|Suid-Afrika-Namibië-betrekkinge}} [[Lêer:Diplomatic missions of Namibia.png|duimnael|links|Plekke oor die wêreld heen waar Namibië ambassadeurs of hoëkommissarisse het]] [[Lêer:Platanenallee 36, Reichsstraße 17 (09096391) 002.jpg|duimnael|Namibiese Ambassade in [[Berlyn]]]] Namibië volg ’n grootliks onafhanklike buitelandse beleid met voortslepende affiliasies met state wat bygestaan het in die stryd om onafhanklikheid, insluitend [[Libië]], [[Kuba]] en die [[Volksrepubliek China]]. Met ’n klein weermag en ’n swak ekonomie was die Namibiese regering se vernaamste buitelandse beleid gemoeid met die ontwikkeling van sterker bande met die ander lande in Suider-Afrika. As ’n dinamiese lid van die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap is Namibië ’n uitgesproke voorstander vir groter streeksintegrasie. Namibië het op 23 April 1990 die 160ste lid van die Verenigde Nasies geword. Dit het ook met onafhanklikheid die vyftiende lid van die [[Britse Statebond]] geword.<ref>{{en}} [https://www.thoughtco.com/africa-and-the-commonwealth-of-nations-43744 africanhistory.about.com: ''Africa and the CON'']. Besoek op 21 Maart 2019.</ref> === Weermag === [[Lêer:Flag of the Namibian Defence Force.svg|duimnael|Vlag van die Namibiese Weermag]] Namibië het geen vyande in sy onmiddellike omgewing nie maar spandeer gedurig meer geld op sy weermag as ander lande in Suider-Afrika (behalwe vir Angola). Militêre uitgawes het toegeneem van 2,7% van die BBP in 2000 tot 3,7% van BBP in 2009 en die koms van 12 Chengdu F-7 Airguard-stralers in 2006 en 2008 het Namibië vir ’n kort rukkie die grootste wapeninvoerder in Afrika suid van die Sahara gemaak.<ref name=flying>{{en}} {{cite news |title=Vlieg hoog |last=Hopwood |first=Graham |date=Februarie 2012 |work=Insight Namibia }}</ref> Die Namibiese grondwet beskryf die rol van die weermag as die “''verdediging van die gebied en nasionale belange''”. Namibië het die Namibiese Weermag (NW) gestig wat uit voormalige vyande in die 23-jarige bosoorlog bestaan: die Volksbevrydingsleër van Namibië (PLAN) en die Suidwes-Afrikaanse Gebiedsmag (SWAGM)<!-- South West African Territorial Force, SWATF -->. Brittanje het die plan vir die integrasie van hierdie magte opgestel en met opleiding van die NW begin. Die NW bestaan uit ’n klein hoofkantoor en vyf bataljons. Die Verenigde Nasies se Oorgangshulpgroep (UNTAG)se Keniaanse infanteriebataljon het vir drie maande na die verkryging van onafhanklikheid in Namibië gebly om te help om die NW op te lei en om die noorde van die land te stabiliseer. Volgens die Namibiese Ministerie van Verdediging sal daar nie meer as 7&nbsp;500 weermaglede (manlik en vroulik ingesluit) wees nie. === Administratiewe streke === {{Hoofartikel|Lys van administratiewe streke van Namibië}} Namibië is sedert 8 Augustus 2013 opgedeel in 14 streke en onderverdeel in 121 kiesafdelings. Die administratiewe streke van Namibië word deur die ''Afbakeningskomitee'' ter tafel gelê en aanvaar of verwerp deur die Nasionale Vergadering. Sedert die stigting van die staat was daar reeds drie Afbakeningskomitees, met die mees onlangse een in 2013 onder leiding van regter Alfred Siboleka.<ref>{{en}} {{cite book |title=Fokus op: Khomas-streek |chapter=Khomas-streek, ’n konstitusionele, politieke en geografiese hibriede |last=Matundu-Tjiparuro |first=Mae |publisher=[[New Era (Namibië)|New Era]] |page=3 |date=28 Februarie 2011}}</ref><ref>{{af}} [http://praag.co.za/?p=16037 ''Caprivi en Lüderitz kry nuwe name''] {{dooie skakel}}, ''[[Die Republikein]]'', besoek op 9 Augustus 2013</ref> Streeksraadslede word direk verkies deur ’n geheime stemming (in streeksverkiesings) deur die inwoners van hul kiesafdelings.<ref>{{en}} {{cite web |title=Namibië Nasionale Raad |url=http://archive.ipu.org/parline/reports/2226.htm |publisher=Inter-Parliamentêre Unie |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180525132836/http://archive.ipu.org/parline/reports/2226.htm |archive-date=25 Mei 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Plaaslike owerhede in Namibië kan in die vorm van munisipaliteite (hetsy deel 1 of deel 2 munisipaliteite), stadsrade of dorpe wees.<ref name=alan>{{en}} {{cite web |title=Local Authorities |url=http://www.alan.org.na/?q=localauthorities/list |publisher=Association of Local Authorities in Namibia |accessdate=21 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190216094129/http://www.alan.org.na/?q=localauthorities%2Flist |archive-date=16 Februarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> [[Lêer:Namibia 14 regions-numbered.svg|duimnael|Kaart van Namibië se 14 streke (in Engels)]] [[Lêer:Namibia Population Density (2011).jpg|duimnael|Namibiese administratiewe streke volgens bevolkingsdigtheid (2011-sensus)]] {| class="wikitable sortable zebra" style="text-align:right" |- class=hintergrundfarbe6 ! No. ! Streek ! Vorige name ! [[ISO 3166-2:NA|ISO 3166-2]] ! Hoofstad |- | style=text-align:left | 1 | style=text-align:left | [[Kunene]] | style=text-align:left | | style=text-align:left | NA-KU | [[Opuwo]] |- | style=text-align:left | 2 | style=text-align:left | [[Omoesati]] | style=text-align:left | | style=text-align:left | NA-OS | [[Outapi]] |- | style=text-align:left | 3 | style=text-align:left | [[Osjana]] | style=text-align:left | | style=text-align:left | NA-ON | [[Oshakati]] |- | style=text-align:left | 4 | style=text-align:left | [[Ohangwena]] | style=text-align:left | | style=text-align:left | NA-OW | [[Eenhana]] |- | style=text-align:left | 5 | style=text-align:left | [[Osjikoto]] | style=text-align:left | | style=text-align:left | NA-OT | [[Omuthiya]]<br />(tot 2008 [[Tsumeb]]) |- | style=text-align:left | 6 | style=text-align:left | [[Kawango-Oos]] | style=text-align:left | Kawango (tot 2013) | style=text-align:left | NA-KE | [[Rundu]] |- | style=text-align:left | 7 | style=text-align:left | [[Sambesi]] | style=text-align:left | Caprivi (?–2013)<br />Liambezi (1992–?) | style=text-align:left | NA-CA | [[Katima Mulilo]] |- | style=text-align:left | 8 | style=text-align:left | [[Erongo]] | style=text-align:left | | style=text-align:left | NA-ER | [[Swakopmund]] |- | style=text-align:left | 9 | style=text-align:left | [[Otjozondjoepa]] | style=text-align:left | dalk ook Othozondjoepa | style=text-align:left | NA-OD | [[Otjiwarongo]] |- | style=text-align:left | 10 | style=text-align:left | [[Omaheke]] | style=text-align:left | | style=text-align:left | NA-OH | [[Gobabis]] |- | style=text-align:left | 11 | style=text-align:left | [[Khomas]] | style=text-align:left | | style=text-align:left | NA-KH | [[Windhoek]] |- | style=text-align:left | 12 | style=text-align:left | [[Hardap]] | style=text-align:left | | style=text-align:left | NA-HA | [[Mariental]] |- | style=text-align:left | 13 | style=text-align:left | [[ǁKaras]] | style=text-align:left | Karas (tot 2013)<br />!Karas<br />ǁKaras (2013–2015) | style=text-align:left | NA-KA | [[Keetmanshoop]] |- | style=text-align:left | 14 | style=text-align:left | [[Kawango-Wes]] | style=text-align:left | Kawango (tot 2013) | style=text-align:left | NA-KW | [[Nkurenkuru]] |} == Geografie == {{Hoofartikel|Geografie van Namibië}} [[Lêer:Namibia map of Köppen climate classification.svg|duimnael|links|Klimaatsones in Namibië volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] [[Lêer:Namib Desert Namibia(2).jpg|duimnael|Sandduine in die [[Namibwoestyn]]]] [[Lêer:Namibia Natural Earth 1.jpg|duimnael|Geskakeerde reliëfkaart van Namibië]] Met ’n grootte van 824&nbsp;292&nbsp;km²<ref name="CIA" /> is Namibië die vyf-en-dertigste grootste land (net na [[Venezuela]]) in die wêreld. Dit lê tussen 17°en 29° suiderbreedte (’n klein area is noord van 17°) en 11° en 26° oosterlengte. In geologiese opsig word Namibië as een van die oudste dele van die Afrika-vasteland beskou. Lank voordat die reusevasteland [[Gondwana]]land ontstaan het, het in die gebied van die huidige Afrika twee plato’s gevorm – die Kongo- en die Kalahari-Kraton. Die laasgenoemde beslaan groot dele van die huidige Namibië. Die vastelandgebied van Gondwana, wat destyds dele van Afrika, [[Suid-Amerika]], [[Australië]], [[Indië]] en [[Antarktika]] bevat het, het eers sowat 550 miljoen jaar gelede as gevolg van tektoniese prosesse ontstaan. Sowat 150 miljoen jaar gelede het Gondwana uitmekaar gebreek, om sodoende die huidige vastelande te vorm. Namibië se [[klimaat]]toestande het oor ’n lang tydperk feitlik onveranderd gebly, en baie geologiese strukture, prosesse en verskynsels is tot vandag toe baie goed bewaar. Een van die bekendste voorbeelde is die Namibwoestyn, wat as die oudste ter wêreld beskou word. In die noordooste kom die lande [[Zimbabwe]] en Namibië ([[Kaprivistrook]]) baie naby aan mekaar en dié twee lande word slegs deur 200&nbsp;m se gebied in [[Botswana]], wat op sy beurt aan [[Zambië]] grens, van mekaar geskei. As die vier lande aanmekaar geraak het, sou dit die enigste internasionale vierlandepunt tussen onafhanklike lande gevorm het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.botswanatourism.co.bw/location |title=Location |publisher=Botswana Tourism |accessdate=4 September 2026}}</ref> Dié moontlike vierlandepunt is egter sonder algemene internasionale erkenning.<ref>{{en}} {{cite book |authors=Ian Brownlie, Ian R. Burns |title=African Boundaries: A Legal and Diplomatic Encyclopaedia |chapter=Botswana-Zambia (Quadripoint issue) |publisher=C. Hurst & Co. |location=Londen |year=1979 |isbn=0-903983-87-7 |pages=1098–1108}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Sackey Akweenda |title=International Law and the Protection of Namibia’s Territorial Integrity |chapter=VI: Quadripoint Theory |publisher=Martinus Nijhoff |location=Nederland |date=23 April 1997 |isbn=90-411-0412-7 |pages=201–3}}</ref> === Geografiese streke === Die Namibiese landskap bestaan algemeen uit vyf geografiese streke, elk met sy eie unieke abiotiese faktore en plantegroei met sommige variasie in en oorvleueling tussen die streke: die Sentrale Plato, die Namibwoestyn, die Groot Platorand, die Bosveld en die [[Kalahari]]. ==== Sentrale plato ==== <!---Moet asb. nie hierdie beelde opskuif nie aangesien dit die uitleg beïnvloed wanneer op ’n wye skerm gewerk word.---> [[Lêer:SAC Namibia-cactus.jpg|duimnael|[[Visrivier-canyon]]]] [[Lêer:SAC Namibia-desert-1.jpg|duimnael|[[Namibwoestyn]]]] [[Lêer:SAC Namibia-escarpment2.jpg|duimnael|Namib Platorand]] [[Lêer:Kalahari C17.JPG|duimnael|Die [[Kalahari]]]] [[Lêer:Windhoek-Skyline.jpg|duimnael|[[Windhoek]] se kimlyn]] Die Sentrale Plato lê van noord na suid en word begrens deur die Skedelkus na die noordweste, die Namibwoestyn en sy kusvlaktes na die suidweste, die [[Oranjerivier]] na die suide en die Kalahari na die ooste. Die hoogste punt in Namibië, die [[Brandberg]] (2&nbsp;606&nbsp;m) is in die Sentrale Plato.<ref name="elevation">{{en}} {{cite web |url=http://landsat.usgs.gov/gallery/detail/367/ |title=Landsat.usgs.gov |publisher=Landsat.usgs.gov |accessdate=21 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080907062948/http://landsat.usgs.gov/gallery/detail/367/ |archive-date=7 September 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Binne die wye plat Sentrale Plato is die meerderheid van Namibië se bevolking en ekonomiese aktiwiteit. Windhoek, die hoofstad, is hier geleë asook. Die beste landbougrond is ook in hierdie gebied. Hoewel landbougrond slegs 1% van die land se oppervlak uitmaak word ongeveer die helfte van die land se bevolking deur landbou in diens geneem.<ref name="World Almanac 2004">{{en}} World Almanac. 2004.</ref> Die abiotiese faktore in die plato is naastenby dieselfde as op die platorand maar die topografiese kompleksiteit is egter verminder. Somertemperature kan so hoog as 40&nbsp;°C word en ryp is algemeen in die winter. ==== Namibwoestyn ==== {{Hoofartikel|Namibwoestyn}} Die Namibwoestyn is ’n wye uitspansel van hiperonvrugbare gruisvlaktes en duine wat langs die hele Namibiese kuslyn strek. Dit wissel van 100 tot honderde kilometer in breedte. Areas in die Namib sluit die Skedelkus en die [[Kaokoveld]] in die noorde in asook die uitgebreide Namib Sandsee langs die sentrale kus.<ref name="Spriggs, A. 2001.(AT1315)">{{en}} Spriggs, A. 2001.(AT1315)</ref> Die sand waaruit die sandsee bestaan ontstaan uit ’n erosieproses wat in die Oranjeriviervallei in die suide plaasvind. Soos wat sandbelaaide water hul swewende belastings in die [[Atlantiese Oseaan]] laat uitspoel, word dit weer op land uitgespoel deur seestrome. Die heersende suidwestelike winde tel dit dan op en plaas dit in die vorm van reuse sandduine in die wydverspreide sandsee. So word die grootste sandduine in die wêreld gevorm. In areas waar die sandaanvoer afgeneem het weens die onvermoë van die sand om rivierbeddings oor te steek, skuur die wind die land om groot gruisvlaktes te vorm. In baie areas van die Namibwoestyn is daar bitter min plantegroei behalwe vir korsmosse wat in die gruisvlaktes en opgedroogte rivierbeddings gevind word waar plante toegang het tot ondergrondse water. ==== Groot Platorand ==== Die Groot Platorand styg tot meer as 2&nbsp;000&nbsp;m. Gemiddelde temperature neem toe hoe verder ’n mens van die koue Atlantiese waters beweeg terwyl die talmende kusmis stadig afneem. Hoewel die streek rotserig is met swak ontwikkelde grond, is dit nietemin aansienlik meer produktief as die Namibwoestyn. Soos somerwinde oor die platorand geforseer word, word vog as neerslag onttrek.<ref name="Spriggs, A. 2001.(AT1316)">{{en}} Spriggs, A. 2001.(AT1316)</ref> Die water, saam met die vinnig veranderende topografie, is verantwoordelik vir die voortbringing van mikrohabitatte wat ’n wye verskeidenheid organismes huisves waarvan baie endemies is. Plantegroei op die platorand wissel in vorm en digtheid met gemeenskapstrukture wat wissel van digte bosse na meer struikagtige gebiede en verspreide bome. ’n Aantal [[Acacia]]-spesies word hier aangetref asook grasse en ander struikagtige plante. ==== Bosveld ==== Die Bosveld is in die noordooste van die land langs die grens met Angola en in die Kaprivistrook, wat die oorblyfsel is van ’n nou gang is waardeur die Duitse Keiserryk die [[Zambezirivier]] bereik het, aangetref. Die area kry aansienlik meer reën as die res van die land met ’n gemiddeld van ongeveer 400&nbsp;mm per jaar. Temperature is ook koeler en meer gematig, met benaderde seisoenvariasies van tussen 10&nbsp;°C en 30&nbsp;°C. Die gebied is oor die algemeen plat en die grond is sanderig sodat dit nie goed water hou nie.<ref name="Cowling, bl. 2001">{{en}} Cowling, bl. 2001.</ref> Reg langs die Bosveld in noord-sentraal Namibië is een van die natuur se groot wonderwerke: die [[Etoshapan]]. Dit is vir die grootste gedeelte van die jaar ’n droë, sout woesteny maar gedurende die nat seisoen vorm daar ’n vlak meer wat oor meer as 6&nbsp;000&nbsp;km² strek. Die area is van ekologiese belang vir die groot getalle [[voël]]s en diere van die omliggende [[savanne]] wat deur droogte na die watergate om die meer gedwing word. Die bosveldstreek is deur die Wêreld Wildlewefonds afgebaken as deel van die Angola Mopane-boomveld ekogebied wat tot noord verby die [[Kunenerivier]] tot in Angola strek. ==== Kalahari ==== {{Hoofartikel|Kalahari}} Die Kalahari is waarskynlik Namibië se bekendste geografiese kenmerk. Dit word gedeel met Suid-Afrika en Botswana en het ’n verskeidenheid van gelokaliseerde omgewings wat wissel van hiperonvrugbare sanderige woestyn tot areas wat nie in die algemene beskrywing van woestyn inpas nie. Een van hierdie areas, bekend as die [[Sukkulente Karoo]], is die tuiste van meer as 5&nbsp;000 plantspesies waarvan meer as die helfte endemies is; een derde van die wêreld se [[vetplant]]e word in die Karoo aangetref. Die rede vir hierdie hoë produktiwiteit en endemisiteit is waarskynlik die relatief stabiele aard van neerslag.<ref name="Spriggs, A. 2001.(AT0709)">{{en}} Spriggs, A. 2001.(AT0709)</ref> Die Karoo ervaar nie op ’n gereelde basis droogte nie, en alhoewel die gebied tegnies woestyn is, bied gereelde winterreën genoeg vog om die gebied se interessante plantgemeenskap te onderhou. ’n Ander eienskap van die Kalahari en ook ander gebiede van Namibië, is koppe, geïsoleerde bergies wat mikroklimate en -habitatte vir organismes skep wat nie aangepas is om in die omliggende woestyngebied te oorleef nie. ==== Kuswoestyn ==== [[Lêer:Sossusvlei creek.JPG|duimnael|Die Sesriemcanyon in die Namibwoestyn]] Namibië se kuswoestyne is een van die oudste woestyne ter wêreld. Die sandduine, wat geskep is deur sterk landwaartse winde, is die hoogste in die wêreld.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nasa.gov/multimedia/imagegallery/image_feature_540.html |title=NASA – Namibië se Kuswoestyn |publisher=www.nasa.gov |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321190008/https://www.nasa.gov/multimedia/imagegallery/image_feature_540.html |archive-date=21 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Namibwoestyn en die [[Namib-Naukluft Nasionale Park]] is hier geleë. Die Namibiese kuswoestyne is een van die rykste diamantvelde ter wêreld. Die area is opgedeel in die noordelike Skedelkus en die suidelike Diamantkus. Weens die ligging van die kuslyn – op die punt waar die koue water van die Atlantiese Oseaan by Afrika uitkom – is daar dikwels baie digte mis.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.geographia.com/namibia/ |title=’n Inleiding tot Namibië |publisher=www.geographia.com |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010604205022/http://www.geographia.com/namibia/ |archive-date=4 Junie 2001 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> 54% van die kuslyn is sanderige strande, 28% is sand en rots deurmekaar en 16% is slegs rotsagtig. Die kusvlaktes is “duinevelde” met korsmosse en ’n paar verspreide soutpanne. Naby die kus is daar gebiede waar die duine met plante bedek is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nacoma.org.na/Our_Coast/WalkOnOurCoastline.htm |title=NACOMA – Namibiese Kusbewaring- en Bestuursprojek |publisher=www.nacoma.org.na |accessdate=21 Maart 2015 |archive-date=21 Julie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090721154939/http://www.nacoma.org.na/Our_Coast/WalkOnOurCoastline.htm |url-status=dead }}</ref> Namibië is ryk aan kus- en seehulpbronne wat grootliks onverken is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://afraf.oxfordjournals.org/cgi/pdf_extract/83/333/477 |title=Namibië se kus- en see-ontwikkelingspotensiaal – Sparks 83 (333): 477 – African Affairs |publisher=afraf.oxfordjournals.org |accessdate=21 Maart 2015 |last=Sparks |first=Donald L. }}</ref> === Weer en klimaat === [[Lêer:Namib Desert Namibia(1).jpg|duimnael|Sandduine in die Namibwoestyn teen aandskemer]] [[Lêer:Namibia-1113.jpg|duimnael|Namibië is hoofsaaklik ’n groot woestyn en halfwoestyn plato]] Namibië is geleë in die subtropiese hoëdrukgordel en neem af van sub-vogtig (gemiddelde neerslag hoër as 500&nbsp;mm), na halfdroog (tussen 300&nbsp;mm en 500&nbsp;mm met die grootste gedeelte van die Kalahari wat in Namibië val) na onvrugbaar (tussen 150&nbsp;mm en 300&nbsp;mm). Hierdie drie klimaatstreke is landwaarts van die westelike platorand na die hiper-droë kusvlakte waar die neerslag minder as 100&nbsp;mm gemiddeld is. Veranderlikheid in reënval en temperatuur is die kenmerk van die onvrugbare klimaat. Reënvalgemiddeldes wissel van minder as 100&nbsp;mm per jaar oor die lengte van die Namibwoestyn tot 700&nbsp;mm per jaar vir [[Katima Mulilo]] en die oostelike punt van die [[Sambesi]]; veranderlikheid wissel van geen reënval na soveel as 800&nbsp;mm en meer in ’n oorvloedige seisoen. Hoewel die kern van die reënvalseisoen – Januarie tot Maart – ongeveer 70% van die algehele reën kry word dit tot soveel as 95% wanneer November, Desember en April bygereken word. Reën is egter nie beperk tot hierdie maande nie. Dit is slegs in die [[Kawango]] en die Kaprivistrook se reënvalstasies waar die maandelikse minimum ten minste een reëndag het. Die verre-suidweste, vernaam by [[Rosh Pinah]] se stasie is die swaarste reënval kwalik meer as 10&nbsp;mm in een dag. Winterreëns is voorspelbaar in die [[Karas]] en [[Hardap]]-streke en bied vogtigheid vir die omgewing. Die subtropiese hoëdrukgordel het gewoonlik wolklose dae en daar is meer as 300 sonskyndae per jaar. Dit is geleë aan die duidelike rand van die trope; die [[Steenbokskeerkring]] loop naastenby in die middel van die land deur. Die winter is gewoonlik droog met reënval wat normaalweg in die somer plaasvind. Die klein reënseisoen is tussen September en November en die groot reënseisoen is tussen Februarie en April.<ref>{{en}} {{cite web |publisher=Real Namibia |title=Die Reënseisoen |url=http://www.realnamibia.com/rn_028rainyseason.htm |accessdate=21 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101084530/http://www.realnamibia.com/rn_028rainyseason.htm |archive-date=1 Januarie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Humiditeit is laag en die gemiddelde reënval wissel van amper geen in die kuswoestyn tot meer as 600&nbsp;mm in die Kaprivistrook. Reënval is egter hoogs veranderlik en droogtes is algemeen.<ref name="EBClimate">{{en}} {{cite web |title=Namibië |url=https://www.britannica.com/place/Namibia |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510165738/https://www.britannica.com/place/Namibia |archive-date=10 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Weer en klimaat in die kusgebied word oorheers deur die koue, noordvloeiende [[Benguela-stroom]] van die [[Atlantiese Oseaan]] wat verantwoordelik is vir ’n baie lae neerslag (gemiddeld 50&nbsp;mm of minder per jaar), gereelde digte mis en algemeen laer temperature as in die res van die land.<ref name="EBClimate" /> In die winter kom [[bergwind]]e of oosweer soms voor. Dit is ’n warm droë wind wat van die binneland na die kus waai. Aangesien die area agter die kus woestyn is kan hierdie winde in sandstorms ontwikkel, soveel so dat sandstortings in die Atlantiese Oseaan op satellietbeelde sigbaar is.<ref name="Olszewski2">{{en}} {{cite news |last=Olszewski |first=John |newspaper=Namibia Economist |title=Om weer te begryp – nie te voorspel nie |url=http://www.economist.com.na/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=575&Itemid=54&limitstart=5 |date=25 Junie 2010 }}</ref> Die Sentrale Plato en Kalahari het wye daaglikse temperatuurvariasies van soveel as 30°C.<ref name="EBClimate" /> ''Efundja'', die jaarlikse vloede in die noordelike dele van die land het dikwels skade aan infrastruktuur en lewensverlies tot gevolg.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.unmultimedia.org/radio/english/2011/04/debilitating-floods-hit-northern-and-central-namibia/ |title=Verlammende vloede tref noordelike en sentraal-Namibië |last=Adams |first=Gerry |date=15 April 2011 |publisher=United Nations Radio |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220185613/http://www.unmultimedia.org/radio/english/2011/04/debilitating-floods-hit-northern-and-central-namibia/ |archive-date=20 Desember 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die reën wat hierdie vloede veroorsaak het hul oorsprong in Angola vanwaar dit in Namibië se Cuvelai-kom vloei en die vloedvlaktes (''Oshanas'' in [[Oshiwambo]]) opvul. Die ergste vloede het in Maart 2011 plaasgevind en 21,000 mense moes verplaas word.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.namibian.com.na/index.php?id=28&tx_ttnews%5Btt_news%5D=79689&no_cache=1 |title=Swaarste vloede nog ooit in Namibië |last=van den Bosch |first=Servaas |date=29 Maart 2011 |work=[[The Namibian]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822014824/https://www.namibian.com.na/index.php?id=28 |archive-date=22 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Ekonomie == {{Hoofartikel|Ekonomie van Namibië}} [[Lêer:Tsumeb-Main Road.JPG|duimnael|[[Tsumeb]] se hoofstraat]] Namibië se ekonomie is as gevolg van sy geskiedenis nou verbind met dié van Suid-Afrika.<ref name="Intelligence1">{{en}} ([[Central Intelligence Agency]], 2007)</ref><ref name="Department1">{{en}} (Amerikaanse Departement van Buitelandse Sake, 2007)</ref> Die grootste ekonomiese sektore is mynbou (10,4% van die bruto binnelandse produk in 2009), landbou (5,0%), vervaardiging (13,5%) en toerisme.<ref name=usds>{{en}} {{cite web |url=https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5472.htm |title=Agtergrondnota: Namibië |publisher=VS Departement van Buitelandse Sake |date=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170904/https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5472.htm |archive-date=12 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Namibië het ’n hoogs ontwikkelde banksektor met moderne infrastruktuur soos aanlyn-bankwese, selfoon-bankwese ens. Die Bank van Namibië (BoN) is die sentrale bank van Namibië en is verantwoordelik vir alle pligte van ’n sentrale bank. Die vier grootste handelsbanke in Namibië is: Bank Windhoek, Eerste Nasionale Bank, Nedbank en Standard Bank.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bon.com.na/ |title=Bank van Namibië (BoN) |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515032858/https://www.bon.com.na/ |archive-date=15 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Namibië het ’n hoë werksloosheidskoers. “Streng werkloosheid” (mense wat aktief na werk soek) was in 2000 20,2%, in 2004 was dit 21,9% en in 2008 was dit 29,4%. Onder ’n breë definisie (insluitend mense wat opgehou soek het na werk) het werkloosheid van 36,7% in 2004 gestyg na 51,2% in 2008. Hierdie skatting ag mense in die informele werksektor as werksaam. Die Minister van Arbeid en Sosiale Welstand, [[Immanuel Ngatjizeko]] het die studie in 2008 geloof as “by verre beter in omvang en kwaliteit as enigiets wat dit vooraf gegaan het”<ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.namibian.com.na/news-articles/national/full-story/archive/2010/february/article/half-of-all-namibians-unemployed/ |title=Helfte van alle Namibiërs werkloos |newspaper=The Namibian |date=4 Februarie 2010 |first=Jo-Mare |last=Duddy |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303042203/http://www.namibian.com.na/news-articles/national/full-story/archive/2010/february/article/half-of-all-namibians-unemployed/ |archive-date=3 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> maar hierdie metodologie het kritiek ontlok.<ref>{{af}} {{cite news |url=http://www.newera.com.na/article.php?articleid=41737 |title=Mwinga praat oor sy bevindinge |last=Ndjebela |first=Toivo |date=18 November 2011 |newspaper=[[New Era (Namibië)|New Era]] |accessdate=12 Januarie 2013 |archive-url=https://archive.ph/20130112001055/http://www.newera.com.na/article.php?articleid=41737 |archive-date=12 Januarie 2013 |url-status=dead}}</ref> Ongeveer die helfte van die bevolking leef onder die internasionale broodlyn van VS$1,25 per dag.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDI_2008_EN_Tables.pdf |title=Menslike Ontwikklingsindekse, tabel 3: Menslike en inkomste-armoede |accessdate=21 Maart 2019 |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520061654/http://hdr.undp.org/en/media/HDI_2008_EN_Tables.pdf |archive-date=20 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is ’n aantal wetgewende maatreëls in plek om armoede en werkloosheid te verlig. In 2004 is ’n arbeidswet afgekondig wat mense teen werksdiskriminasie op grond van hul MIV/Vigs-status beskerm. Vroeg in 2010 het die regering se tenderraad aangekondig dat “100 persent van alle ongeskoolde en halfgeskoolde arbeid voortaan sonder uitsondering vanuit Namibië bekom moet word”.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.namibian.com.na/news/full-story/archive/2010/february/article/tender-board-tightens-rules-to-protect-jobs |newspaper=The Namibian |date=3 Februarie 2010 |title=Tenderraad lê strenger reêls neer om werke te beskerm |first=Tileni |last=Mongudhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303042154/http://www.namibian.com.na/news/full-story/archive/2010/february/article/tender-board-tightens-rules-to-protect-jobs/ |archive-date=3 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Vervoer === [[Lêer:Sandstorm while driving from Swakopmund to Walfish Bay, 2005.jpg|duimnael|Die [[B2-hoofweg (Namibië)|B2]] tussen [[Swakopmund]] en [[Walvisbaai]], Namibië]] Ten spyte van die afgeleë aard van groot dele van die land, het Namibië hawens, lughawens, snelweë en spoorweë (smalspoor). Die land streef daarna om ’n middelpunt vir vervoer in die gebied te word; dit het ’n belangrike hawe en verskeie land-ingeslote bure. Die Sentrale Plato dien reeds as ’n vervoerdeurgang vir die digter bevolkte noorde van Suid-Afrika (die bron van vier vyfdes van Namibië se invoere).<ref name="World Almanac 2004" /> === Landbou === [[Lêer:Schildburgsdorf.jpg|duimnael|Verwelkomingsbord van die plaas ''Burgsdorf'' in [[Hardap]]]] Ongeveer die helfte van die bevolking is van landbou afhanklik (hoofsaaklik bestaansboerdery) vir hul lewensbestaan maar Namibië moet nietemin kos invoer. Hoewel die BBP per capita vyf keer hoër is as dié van Afrika se armste lande, woon die meeste van Namibië se bevolking in landelike gebiede en voer ’n bestaansleefwyse. Namibië het een van die wêreld se hoogste koerse van inkomste-ongelykheid, deels weens die feit dat daar ’n stedelike ekonomie en ’n landelike kontantlose ekonomie is. Die ongelykheidsyfer neem dus mense in ag wat nie werklik op die formele economie steun vir hul oorlewing nie. Omstreeks 4&nbsp;000 kommersiële boere besit ongeveer die helfte van Namibië se bewerkbare grond.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2004/12/25/world/africa/tensions-simmer-as-namibia-divides-its-farmland.html |title=Spanning sluimer soos Namibië boerderygrond opdeel |newspaper=The New York Times |date=25 Desember 2004 |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831003205/https://www.nytimes.com/2004/12/25/world/africa/tensions-simmer-as-namibia-divides-its-farmland.html |archive-date=31 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die regerings van Duitsland en Groot-Brittanje finansier Namibië se grondhervormingsproses en die Namibiese regering het reeds grond van blanke boere begin onteien om grondlose swart Namibiërs van grond te voorsien.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.thenewhumanitarian.org/news/2004/10/01/key-step-land-reform-completed |title=Namibië: Sleutel stap in grondhervorming afgehandel |publisher=The New Humanitarian |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831003156/http://www.thenewhumanitarian.org/news/2004/10/01/key-step-land-reform-completed |archive-date=31 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is ooreengekom op die privatisering van verskeie ondernemings in die hoop dat dit buitelandse belegging sal stimuleer. Herbelegging van omgewingsafgeleide kapitaal het die Namibiese per capita-inkomste egter gekniehalter.<ref>{{en}} (Lange, 2004)</ref> Een van die vinnig groeiende areas van ekonomiese ontwikkeling in Namibië is die toename van wildbewaringsgebiede. Hierdie natuurreservate is veral belangrik vir die landelike oorwegend werklose bevolking. ’n Watervoerende laag genaamd “Ohangwena II” is ontdek wat 800&nbsp;000 mense in die noorde vir 400 jaar van water kan voorsien.<ref name=aqui>{{en}} {{cite web |last=McGrath |first=Matt |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-18875385 |title=Groot waterdraende laag in Namibië gevind, kan vir eeue hou |publisher=BBC World Service |date=20 Julie 2012 |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203120632/https://www.bbc.com/news/science-environment-18875385 |archive-date=3 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Kundiges skat dat Namibië 7720&nbsp;km³ se ondergrondse water het.<ref name=afr>{{en}} {{cite web |last=McGrath |first=Matt |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-17775211 |title='Groot' waterhulpbron bestaan onder Afrika |publisher=BBC World Service |date=20 April 2012 |accessdate=21 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191005065039/https://www.bbc.com/news/science-environment-17775211 |archive-date=5 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=aqmap>{{en}} {{cite journal |authors=A.M. MacDonald; Bonsor, H.C.; Dochartaigh, B.É.Ó.; Taylor, R.G. |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/7/2/024009 |title=Kwantitatiewe kaarte van ondergrondse waterhulpbronne in Afrika |journal=British Geological Survey |volume=7 |issue=2 |doi=10.1088/1748-9326/7/2/024009 |date=19 April 2012 |accessdate=21 Maart 2019}}</ref> === Mynbou en elektrisiteit === [[Lêer:Arandis Mine quer.jpg|duimnael|Myn naby Arandis]] Mynbou is die belangrikste bydrae tot die Namibiese ekonomie en verskaf 25% van die inkomste.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nied.edu.na/divisions/projects/SEEN/SEEN%20Publications/Environmental%20Information%20Sheets/Development%20and%20Environment/4.%20Mining%20in%20Namibia.pdf |title=Mynbou in Namibië |format=PDF |publisher=NIED |accessdate=21 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131018235504/http://www.nied.edu.na/divisions/projects/SEEN/SEEN%20Publications/Environmental%20Information%20Sheets/Development%20and%20Environment/4.%20Mining%20in%20Namibia.pdf |archive-date=18 Oktober 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Namibië is die vierde grootste uitvoerder van nie-brandstof minerale in Afrika en wêreld se vierde grootste produsent van [[uraan]]. Daar is ’n noemenswaardige belegging in uraan-ontginning en Namibië gaan moontlik teen 2015 die wêreld se grootste uitvoerder van uraan wees.<ref>{{en}} {{cite web |first=Dan |last=Oancea |title=Uraan-ontginning by Namibië se Heinrich-myn |url=http://www.infomine.com/publications/docs/Mining.com/Feb2008e.pdf |format=pdf }}</ref> Ryk spoeldiamantvelde maak Namibië ’n primêre bron van juweelkwaliteit diamante.<ref>{{en}} {{cite web |first=Dan |last=Oancea |title=Diepsee-ontginning en verkenning |url=http://technology.infomine.com/articles/1/99/deep-sea-mining.undersea-miners.black-smoker/deep-sea.mining.and.aspx |accessdate=27 Junie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627093407/http://technology.infomine.com/articles/1/99/deep-sea-mining.undersea-miners.black-smoker/deep-sea.mining.and.aspx |archive-date=27 Junie 2017 |url-status=dead}}</ref> Hoewel Namibië hoofsaaklik bekend is vir sy juweel[[diamant]]e en uraanvelde word ’n aantal ander minerale soos [[lood]], [[wolfram]], [[tin]], [[vloeispaat]], [[mangaan]], [[marmer]], [[koper]] en [[sink]] ontgin. Daar is aflandige gasvelde in die Atlantiese Oseaan wat waarskynlik in die toekoms ontgin gaan word.<ref name="usds" /> Volgens ''Die Diamantondersoek'' (''The Diamond Investigation''), ’n boek oor die wêreldwye diamantmark sedert 1978, het [[De Beers]], die wêreld se grootste diamantmaatskappy, die meeste van die Namibiese diamante gekoop en sal hulle voortgaan om dit te doen omdat “watter regering ookal oorneem uiteindelik die inkomste nodig sal hê om te oorleef”.<ref>{{en}} {{cite book |url=http://www.edwardjayepstein.com/diamond/chap1.htm |title=Die Diamantondersoek |chapter=1 |first=Edward Jay |last=Epstein }} in ’n onderhoud met [[Harry Frederick Oppenheimer]], eienaar van De Beers.</ref> Binnelandse toevoerspanning is 220V (wisselstroom). Elektrisiteit word hoofsaaklik deur termiese en hidro-elektriese kragstasies van Nampower opgewek. Nie-konvensionele metodes van elektrisiteitsopwekking speel ook ’n rol. Die Namibiese regering word deur die ryk uraanvelde aangemoedig om teen 2018 ’n kernkragstasie op te rig. Dit blyk ook of uraanverryking plaaslik gedoen gaan word.<ref name=Saveorsink>{{en}} {{cite news |title=Uraan: Help dit om Namibië te red of te verdrink? |last=Weidlich |first=Brigitte |newspaper=[[The Namibian]] |date=7 Januarie 2011 |url=http://www.namibian.com.na/news/full-story/archive/2011/january/article/uranium-saving-or-sinking-namibia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516011631/http://www.namibian.com.na/news/full-story/archive/2011/january/article/uranium-saving-or-sinking-namibia/ |archive-date=16 Mei 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Ruolie en aardgas === Volgens ramings in 2022 kan een eksplorasieskag in die aflandige [[Oranjekom]] twee miljard vate olie hou, terwyl ’n tweede drie miljard vate kan hou. Die verwagte inkomste kan Namibië se binnelandse ekonomie transformeer en volhoubare ontwikkelingsdoelwitte fasiliteer.<ref>{{en}} {{cite news |last1=Brandt |first1=Edgar |title=Namibia: Orange Basin potential shoots up to billions of barrels |url=https://allafrica.com/stories/202204080598.html |accessdate=13 April 2022 |agency=allafrica.com |publisher=All Africa |date=8 April 2022}}</ref> === Toerisme === [[Lêer:Visa policy of Namibia.png|duimnael|links|Burgers van lande in groen mag Namibië sonder visum besoek]] [[Lêer:Equus burchelli 4.jpg|duimnael|’n Voorbeeld van Namibiese wild, die [[Bontkwagga]], ’n toerismefokus]] Toerisme is ’n groot bydraer (14,5%) tot Namibië se BBP wat duisende werkgeleenthede skep (18,2% van Namibië se beroepsbevolking). Dit dien jaarliks meer as ’n miljoen toeriste op ’n direkte of indirekte wyse.<ref>{{en}} {{cite web |title=’n Raamwerk/Model om torisme-BBP in Suid-Afrika te normaliseer |publisher=Pan African Research & Investment Services |page=34 |date=Maart 2010 |url=http://www.southafrica.net/sat/action/media/downloadFile?media_fileid=29571}}</ref> Die land is onder die hoofbestemmings in Afrika en is bekend vir [[ekotoerisme]] waarvan Namibië se uitgebreide wildlewe ’n kenmerk is.<ref name=goodshape>{{en}} {{cite news |title=Toerisme in goeie kondisie – Minister |last=Hartman |first=Adam |newspaper=[[The Namibian]] |date=30 September 2009 |url=http://www.namibian.com.na/index.php?id=28&tx_ttnews%5Btt_news%5D=51487&no_cache=1}}</ref> Daar is baie jaghuise en reservate om ekotoeriste te akkommodeer. Sportjag is ook gewild en speel ’n al hoe belangriker rol in die Namibiese ekonomie. 14% van die totale jaarlikse toerisme in 2000 (of VS$19,6&nbsp;miljoen) was gewy aan sportjag deurdat baie spesies gesog is onder internasionale sportjagters.<ref>{{en}} {{cite journal |authors=Michael N Humavindu, Jonothan I. Barnes |title=Trofeejag in die Namibiese ekonomie: ’n Assessering. |publisher=Omgewingsekonomie-eenheid, Direktoraat van Omgewingsake, Ministerie van Omgeing en Toerisme, Namibië. |journal=South African Journal of Wildlife Research |volume=33 |issue=2 |pages=65–70 |date=Oktober 2003 }}</ref> Daarnaas is ekstreme sportsoorte soos sandplank en 4x4-veldry ook gewild en daar is baie maatskappye wat toere aanbied. Die gunstelingplekke, wat deur toeriste besoek word, sluit die Kaprivistrook, die [[Visrivier-canyon]], [[Sossusvlei]], die Skedelkus, [[Sesriem]], die Etoshapan en die kusdorpe [[Swakopmund]], [[Walvisbaai]] en [[Lüderitz]] in.<ref>{{en}} [http://www.namibiatourism.com.na/namibia-top-attractions/ namibiatourism.com.na: ''Namibia top tourist destinations''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161227102320/http://www.namibiatourism.com.na/namibia-top-attractions/ |date=27 Desember 2016 }}. Besoek op 21 Maart 2015.</ref> === Belasting en lewenskoste in Namibië === Lewenskoste in Namibië is relatief hoog omdat die meeste goedere ingevoer moet word. Sakemonopolië in sekere sektore sorg ook vir hoër winsmarges en verdere stygings in pryse. Windhoek is gelys as die 150ste duurste plek in die wêreld vir uitgewekenes.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.xpatulator.com/cost-of-living-review/Namibia-Windhoek_142.cfm |title=Namibië, Windhoek Lewenskoste |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831003155/https://www.xpatulator.com/cost-of-living-review/Namibia-Windhoek_142.cfm |archive-date=31 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Persoonlike belasting is van toepassing op totale belasbare inkomste van ’n indiwidu en dit word op progressief marginale koerse oor ’n aantal inkomstegroepe belas. Belasting op toegevoegde waarde (BTW) is van toepassing op die meeste handelsware en dienste.<ref>{{en}} PAYE12 Volume 18 uitgegee deur Die Ministerie van Finansies in Namibië</ref> == Demografie == [[Lêer:Herero women.jpg|duimnael|links|Herero-vroue in Windhoek]] [[Lêer:Namibie Himba 0720a.jpg|duimnael|upright|’n Jong [[Himba]]-vrou in Namibië]] [[Lêer:Children in Namibia(1 cropped).jpg|duimnael|links|Kinders in Khorixas, Namibië]] [[Lêer:San tribesman.jpg|duimnael|upright|’n San-man in Namibië]] [[Lêer:Keetmanshoop 1926.jpg|duimnael|links|Duitse Namibiërs in Keetmanshoop, 1926]] Namibië het die tweede laagste bevolkingsdigtheid van enige soewereine staat (na [[Mongolië]]).<ref name=unpop>{{en}} {{cite journal |url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf |title=Wêreld Bevolkingsvooruitskatting, Tabel A.1 |version=2008-hersiening |format=pdf |publisher=Verenigde Nasies |journal=Departement van Ekonomiese en Sosiale Sake Bevolkingsafdeling |year=2009 |accessdate=21 Maart 2015}}</ref> Die meerderheid van die Namibiese bevolking is van Bantoe-sprekende oorsprong – hoofsaaklik van Ovambo-etnisiteit (wat ongeveer die helfte van die bevolking uitmaak) en is woonagtig in die noorde van die land. Hulle is egter nou regoor Namibië versprei. Ander etniese groepe is die Herero's en [[Himba]] (wat ’n soortgelyke taal praat) en die Damaras wat dieselfde kliktaal as die Namas praat. Benewens die Bantoe-meerderheid is daar groot groepe Khoisan-mense (soos die Namas en Boesmans) wat afstammelinge is van die oorspronklike bewoners van suider Afrika. Die land het ook afstammelinge van Angolese vlugtelinge. Daar is ook twee groepe van mense met gemengde rasse, genaamd die [[Bruin mense|Bruines]] en die [[Rehoboth-basters|Basters]]. Saam maak hulle 6,6% van die bevolking uit. Daar is ook ’n aantal [[Han-Sjinese]] in Namibië.<ref>{{en}} [http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 Sjina en Afrika: Sterker ekonomiese bande beteken meer migrasie], deur Malia Politzer, ''Migration Information Source'', Augustus 2008</ref> Blankes van [[Portugese]], [[Nederlanders|Nederlandse]], Duitse, Britse en [[Franse]] oorsprong maak ongeveer 6,4% van die bevolking uit; hulle is getalsgewys die tweede grootste populasie van Europese oorsprong naas Suid-Afrika in [[Afrika suid van die Sahara]].<ref name="CIA" /> Die meeste blanke Namibiërs en omtrent almal van gemengde herkoms praat [[Afrikaans]] en deel dieselfde oorsprong, kultuur en geloof as die blanke en bruin bevolkings van Suid-Afrika. ’n Kleiner verhouding van blankes (ongeveer 30&nbsp;000) kan hul stambome direk terugvoer na Duitse koloniale setlaars en behou die Duitse kultuur en onderwysinstellings. Naastenby alle Portugese setlaars het uit die voormalige [[Portugees-Wes-Afrika|Portugese kolonie]] van Angola na Namibië gekom.<ref>{{en}} [https://www.economist.com/middle-east-and-africa/1975/08/16/flight-from-angola Vlug van Angola], ''The Economist '', 16 Augustus 1975, besoek op 21 Maart 2019.</ref> Volgens die sensus van 1960 was daar 526&nbsp;004 mense in Suidwes-Afrika, insluitend 73&nbsp;464 blankes (14%).<ref>{{en}} {{cite book |author=Lalita Prasad Singh |title=Die Verenigde Nasies en Namibië |publisher=East African Publishing House |year=1980}}</ref> Daar is elke tien jaar ’n sensus in Namibië. Na onafhanklikheid is die eerste Bevolkings- en Behuisingsensus in 1991 gehou, met daaropvolgende sensusse in 2001 en 2011.<ref name=2001Census>{{en}} {{cite web |url=http://www.npc.gov.na/census/index.htm |title=Sensus opsommende verslag |publisher=Nasionale Beplanningskommissie van Namibië |accessdate=21 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828154120/http://www.npc.gov.na/census/index.htm |archive-date=28 Augustus 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die metode van dataversameling is om elke persoon wat in Namibië woon op die nag van die sensus te tel, waarookal hulle mag wees – ’n statistiese prosedure wat ''de facto''-metode genoem word.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://allafrica.com/stories/201108080754.html |title=Namibië: 2011-sensus amptelik afgeskop |last=Kapitako |first=Alvine |date=8 Augustus 2011 |work=[[New Era (Namibië)|New Era]] |publisher=via allafrica.com}}</ref> Vir opsommingsdoeleindes word die land in 4042 ''opsommingsareas'' opgedeel. Hierdie areas oorvleuel nie met die grense van kiesafdelings nie sodat betroubare gegewens vir verkiesingsdoeleindes ook verkry kan word.<ref name=2001Census /> Die Bevolkings- en Behuisingsensus van 2011 het ’n bevolking van 2&nbsp;113&nbsp;077 in Namibië getel. Tussen 2001 en 2011 was die jaarlikse bevolkingsgroeikoers 1,4%, ’n neerdaal <!-- wat is ’n neerdaal en is dit persentasie of persentasiepunte? -->van 2,6% in die vorige tydperk van tien jaar.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://allafrica.com/stories/201303280355.html |title=Census gives snapshot of Namibia's population |last=Duddy |first=Jo Maré |publisher=[[The Namibian]] |date=28 Maart 2013 |accessdate=11 September 2016}}</ref> === Grootste stede === {{Grootste stede in Namibië}} === Godsdiens === [[Lêer:Kirche Windhuk.JPG|duimnael|links|Die [[Christuskerk, Windhoek|Christuskerk]] in [[Windhoek]]]] [[Lêer:St. Marien-Kathedrale Windhoek.jpg|duimnael|Die Sint Mariakerk in Windhoek]] Die Christelike gemeenskap maak tussen 80% en 90% van die Namibiese bevolking uit met minstens 50% hiervan [[Lutheranisme|Luthers]], 20% [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]], 5% [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|Nederduitse Gereformeerdes]] en 5% [[Anglikaanse Gemeenskap|Anglikane]] en ander denominasies.<ref>{{de}} [http://www.bpb.de/nachschlagen/lexika/fischer-weltalmanach/65751/namibia ''www.bpb.de: Lexika – Fischer Weltalmanach 2013: Namibia'']</ref> 10% tot 20% van die bevolking beoefen inheemse gelowe.<ref name="CIA" /> Van die Duitse bevolking is sowat 5&nbsp;200 lidmate van die [[Evangelies-Lutherse Kerk in Namibië (DELK)]]. Die kerk bedryf drie ouetehuise en twee preprimêre skole. Sendingwerk gedurende die 1800’s, deur onder meer die [[Rynse Sendinggenootskap]], het baie Namibiërs tot die Christenskap bekeer. Hoewel die meeste Namibiërs Luthers is, is daar ook Rooms-Katolieke, [[Metodisme|Metodistiese]], Anglikaanse, Afrika Metodistiese Episkopaalse, [[Gereformeerde Kerke in Namibië|Gereformeerde]] en [[Rynse Sendinggenootskap|Rynse]] Christene. Daarbenewens is daar ook [[Mormone]] (Heiliges van die Laaste Dae) en sowat 100 [[Jode]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5472.htm |title=U.S. Department of State |publisher=State.gov |date=10 Junie 2010 |accessdate=21 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170904/https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5472.htm |archive-date=12 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} [https://www.jewishvirtuallibrary.org/namibia-virtual-jewish-history-tour Jewish Vritual Library]. URL besoek op 21 Maart 2019.</ref> === Taal === [[Lêer:NamibiaMehrsprachigkeit.jpg|duimnael|Hoewel die amptelike taal Engels is, kan uit hierdie foto (met voorbeelde van Engels, Duits, Afrikaans en Oshivambu) gesien word dat Namibië ’n veeltalige land is]] Die land se amptelike taal is Engels. Tot 1990 het Duits en Afrikaans hierdie status met Engels gedeel. Lank voor Namibië se onafhanklikheid van Suid-Afrika het SWAPO besluit dat die land amptelik eentalig moet wees. Dit was ’n bewustelike besluit wat in teenstelling met sy buurlande beskou is as “ ’n doelbewuste beleid van etnolinguïstieke fragmentasie.”<ref>{{en}} Pütz, Martin. ''Amptelike eentaligheid in Afrika: ’n sosiolinguïstieke assessering van linguistieke en kulturele pluralisme in Afrika.'' in: Diskriminasie deur taal in Afrika? Perspektiewe op die Namibiese ervaring. Mouton de Gruyter. Berlin: 1995. bl. 155.</ref> Gevolglik het Engels die enigste amptelike taal van Namibië geword. Party ander tale het halfamptelike erkenning geniet deur toegelaat te word as onderrigmedium in primêre skole. Die meerderheid van Namibiërs wat in die noorde van die land woon praat [[Oshivambo]] maar die taal wat naastenby oral verstaan en gepraat kan word is Afrikaans. Onder die jonger geslagte is Engels en Afrikaans die tale wat wyd verstaan word. Afrikaans en Engels word primêr gebruik as die tweede taal vir openbare kommunikasie, maar klein gemeenskappe moedertaalsprekers van hierdie tale bestaan regdeur die land. Hoewel Engels die enigste amptelike taal is, praat die blanke bevolking merendeels Duits of Afrikaans. Selfs 90 jaar na die einde van die Duitse koloniale era speel Duits steeds ’n leidende rol as kommersiële taal. Afrikaans word deur 60% van die blanke bevolking gepraat, Duits deur 32%, Engels deur 7% en [[Portugees]] deur 1%.<ref name="CIA" /> Die ligging naby die Portugeessprekende Angola verklaar die relatief hoë getal Portugeessprekendes.<ref>{{en}} {{citation |first=Catherine |last=Sasman |date=15 Augustus 2011 |url=http://www.namibian.com.na/index.php?id=28&tx_ttnews%5Btt_news%5D=85817&no_cache=1 |title=Portugees gaan in skole ingevoer word |periodical=The Namibian |accessdate=21 Maart 2015}}</ref> [[Kombuis-Duits]], ’n vereenvoudigde kontak- of mengeltaal, wat tydens die Duitse koloniale bewind ontwikkel is, word nog deur sowat 15&nbsp;000 meestal bejaarde Namibiërs gepraat. ==== Afrikaans in Namibië ==== ===== Afrikaans as vroeë verkeerstaal ===== Alhoewel Afrikaanssprekendes hulle al vroeër in Namaland gevestig het, dateer die eerste verwysing na hul aanwesigheid uit 1738. Jagters, handelaars en nuuskierige reisigers het dikwels besoeke aan die gebied gebring, terwyl Namakwa-gesinne en ander hulle daar gevestig het. Robert Gordon, ’n offisier in diens van die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]], het die Gariep in 1777 ter ere van die [[Nederland]]se [[Huis van Oranje-Nassau]], die Oranjerivier genoem. Gedurende die 1780's het drie Afrikanerboere hulle tydelik so ver noord as Swartmodder, die huidige Keetmanshoop, gevestig. In 1796 het ’n groot groep Oorlamses, wat na hulself as Afrikaners verwys, hulle in ’n gebied net noord van die Oranjerivier in die suidooste van die land gevestig. ’n Deel van hierdie Afrikaanssprekende gemeenskap het later, in 1835, noordwaarts getrek na Aigams, ’n plek wat hulle Windhoek genoem het en wat vanaf 1890 as administratiewe sentrum van die Duitse kolonie Suidwes-Afrika sou dien. Ander groepe van Oorlamses uit die Kaapkolonie, wat in 1806 onder Britse bewind gekom het, het later gevolg en hulle op plekke soos Bethanien, Gibeon en Naosanabis naby Gobabis gevestig. Afrikaans het sodoende as omgangstaal oor die hele suide van Namibië versprei. Sedert die 1820's het ook steeds groter getalle Afrikaanssprekende Basters uit die Kaapkolonie ’n nuwe tuiste in Namaland gevind en hulle so ver as Walvisbaai aan die Atlantiese Oseaankus gevestig. Hulle was hoofsaaklik in nedersettings soos Rehoboth suid van Windhoek en Rietfontein aan die rand van die Namibwoestyn in Oos-Namibië saamgetrek. In die omgewing van Walvisbaai, wat reeds in 1793 onder hierdie naam bekend gestaan het, het daar al vroeg ’n behoefte aan ’n verkeerstaal ontstaan. Weens die oorheersende posisie, wat Afrikaanssprekende Oorlamses in Windhoek ingeneem het, en die aanwesigheid van Afrikaanssprekende gemeenskappe langs die [[Swakoprivier]], die hoofroete tussen die kusgebied en die binneland, was kennis van Afrikaans ’n noodsaaklikheid vir reisigers, handelaars en jagters wat besoeke aan Herero- en Damaraland gebring het. Reisigers soos Sir Francis Galton, Charles John Anderson, James Chapman en William Coates Palgrave was tydens hul toere in die gebied op Afrikaanssprekende tolke aangewese. Die gebruik en status van Afrikaans is in die 19de eeu deur ’n aantal faktore bevorder. Sendinggenootskappe – soos die [[Londense Sendinggenootskap|Londense]], [[Rynse Sendinggenootskap|Rynse]] en Wesleyaanse Sendinggenootskap – het die Christelike godsdiens vanaf 1805 in die suidelike en vanaf 1842 in die sentrale dele ingevoer. Terwyl sendelinge moeite gedoen het om inheemse tale soos Nama en Herero vir hulle sendingwerk aan te leer, het almal dit nuttig gevind om ook Afrikaans of [[Nederlands]] vir hierdie doelwit te gebruik. Afrikaanse taallesse was dus ook deel van die opleiding aan die Augustineum, ’n opvoedkundige instelling vir sendelinge wat in 1864 op [[Otjimbingwe]] gevestig is, ’n plek aan die oewer van die Swakoprivier wat vinnig tot ’n smeltkroes van kulture ontwikkel het. Namahoofde soos David Christiaan in Bethanien en Oorlamse leiers soos Jonker Afrikaner in Windhoek en Moses Witbooi in [[Gibeon]] het daarop aangedring dat kinders in Afrikaans (destyds gewoonlik "Hollands" genoem) onderrig moes word. Afrikaans het daarnaas die status van saketaal gehad waarin feitlik alle handelsaktiwiteite plaasgevind het. Jonker Afrikaner het handelsbande aktief bevorder deur die bou van paaie wat deur die bergagtige terrein van Auas en die Khomas-hoogland rondom Windhoek geloop het. ’n Derde faktor, wat die status van Afrikaans bevorder het, was die feit dat die taal nie net op hoëfunksie-gebiede soos onderwys en godsdiens gebruik is nie, maar ook vir formele onderhandelinge en ooreenkomste. Belangrike vredesooreenkomste tussen Nama-, Oorlams-, Baster- en Herero-partye is in respektiewelik Nederlands en Afrikaans gesluit, en die taal is ook in alle dokumente gebruik wat by grondverkope onderteken moes word. In die suide was Afrikaans die taal van die plaaslike administrasies wat deur hoofde en hul rade gebesig is. Afrikaans het sodoende in die tyd voor die Duitse kolonisasie op ’n informele wyse die status van ampstaal geniet. Vir twee derdes van die gebied van die huidige Namibië het Afrikaans as algemene moeder- en verkeerstaal in die privaat sfeer, in onderwys en in die kerklike lewe gedien. Terwyl ’n aantal handelaars van hoofsaaklik Engelse afkoms hulle op verskillende plekke in die land gevestig het, het Afrikaanssprende blankes vanaf 1885 na die gebied geïmmigreer. Deur grond van Namas, Oorlamses en Basters te koop of te leen, het hierdie Afrikaners, wat hulle permanent as boere in die land gevestig het, ’n deel van die Namibiese bevolking geword. ===== Afrikaans gedurende die Duitse koloniale bewind ===== Gedurende die 18de en vir die grootste deel van die 19de eeu het alle taalkundige ontwikkelinge in die land op ’n natuurlike wyse plaasgevind. Die prentjie het egter verander toe die Duitse Ryk die gebied tussen die Kunenerivier in die noorde, die Oranjerivier in die suide, die Atlantiese Oseaan in die weste en die Kalahariwoestyn in die ooste as sy oorsese besitting oorgeneem het. Die koloniale bewind is deur ’n verdragstelsel gevestig waarvolgens inheemse bevolkingsgroepe hulle aan die gesag van die Duitse keiser onderwerp het. In ruil hiervoor is hulle onder sy "beskerming" geplaas. Sommige gemeenskappe soos die Oorlamses onder Witbooi en die Herero's in die Gobabisgebied het weerstand teen die Duitsers gebied, maar in 1894 was die hele land suid van die Etoshapan onder Duitse koloniale bewind. Die Duitse bewind was daarop gemik om ’n Duitse karakter aan die kolonie te gee, veral deur die stigting van Duitse instellings en die bevordering van Duitse immigrasie, maar aanvanklik is Afrikaans se status nie aangetas nie. Afrikaans is steeds gebruik vir briefwisseling, onderhandelinge en ooreenkomste. Omstreeks 1900 is van Duitse amptenare egter verwag om Duits as enigste ampstaal te vestig. So is daarop aangedring dat die [[Rynse Sendinggenootskap]] in sy skole Afrikaans deur Duits moes vervang. Sendelinge het wel ingestem om Duits as bykomende skoolvak te onderrig, maar gewaarsku dat dit in opvoedkundige opsig nie raadsaam sou wees om Duits as onderrigmedium af te dwing nie, juis omdat Afrikaans al lank as algemene omgangstaal gevestig was. ===== Afrikaans tydens die Suid-Afrikaanse administrasie van Suidwes-Afrika ===== Taalkundige inmenging van regeringskant was iets wat versigtig gehandhaaf moes word, nie net tydens die Duitse bewind tussen 1884 en 1915 nie, maar ook nadat die kolonie ná die Eerste Wêreldoorlog as mandaatsgebied van die Volkebond deur die [[Unie van Suid-Afrika]] geadministreer is. Net soos in Suid-Afrika is Nederlands en Engels as ampstale ingevoer. Aanvanklik is hoofsaaklik Engels as administratiewe taal gebruik, en eers nadat Afrikaans Nederlands in 1925 as ampstaal in Suid-Afrika vervang het, het dié taal toenemend ingang tot regeringsake gevind. In die volgende dekades is Afrikaans, net soos in Suid-Afrika, deur sommige politieke kringe met die beleid van rasseskeiding verbind. ===== Afrikaans in die onafhanklike Namibië ===== [[Lêer:Distribution of Afrikaans in Namibia.png|duimnael|Die verspreiding van Afrikaans in Namibië volgens die Sensus van 2001]] Toe Namibië in 1990 onafhanklik geword het, het Afrikaans, net soos Duits, sy status as ampstaal kwytgeraak. Nogtans was in 1991 sowat die helfte van alle 765&nbsp;000 geletterdes in die land Afrikaanssprekend. Afrikaans was ook allesbehalwe ’n taal van blanke Afrikaners, maar is van begin af deur mense van alle etniese groepe gebesig sodat blanke Afrikaanssprekendes steeds ’n minderheid verteenwoordig het. Afrikaanssprekende Namibianers is trots op hulle afkoms, en wys dit deur hul taalgebruik. Namibië se Afrikaanse dagblad, ''Die Republikein'', het die tweede grootste sirkulasie na die anglofone ''The Namibian'', terwyl die Namibiese uitsaaikorporasie NBC steeds Afrikaanse programme uitsaai. Die getal Afrikaanse radiostasies, media en boekvrystellings het selfs gegroei.<ref>{{af}} [http://www.namibianederland.net/img/pdf/dk2_ch3.pdf ''www.namibianederland.net: Só het Afrikaans na Namibië gekom'']</ref> Tans kan driekwart van die Namibiese bevolking Afrikaans praat of verstaan, en dit is nie waarskynlik dat die taal ooit sal verdwyn nie. Weens die oorheersende rol van Engels as onderwystaal (moedertaalonderrig in openbare skole is beperk tot grade 1 tot 3) sal Afrikaanse lees- en skryfvaardighede onder jongmense moontlik gaandeweg afneem, net soos die belangrikheid van Afrikaans as verkeerstaal. Volgens berigte word in biblioteke teen Afrikaans gediskrimineer, en al is dit geen amptelike beleid nie, word geen nuwe Afrikaanse boeke aangeskaf nie.<ref>{{af}} [http://fak.org.za/afrikaans-in-namibie/ ''fak.org.za: Afrikaans in Namibië''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005732/http://www.fak.org.za/afrikaans-in-namibie/ |date=5 Maart 2016}}</ref> === Gesondheid === [[Lêer:AIDS-Namibie.JPG|duimnael|Verspreiding van Vigs in Namibië]] By geboorte was die [[Lys van lande volgens lewensverwagting|lewensverwagting]] van ’n Namibiër 52,2 jaar in 2012 – onder die laagste in die wêreld.<ref name="CIA" /> Die Vigsepidemie is ’n groot probleem in Namibië. Hoewel die omvang van infeksie aansienlik laer is as Botswana, het ongeveer 13,1% van die volwasse bevolking MIV.<ref>{{en}} [http://www.hivinsight.com/global?page=cr09-wa-00 Hivinsight.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707115125/http://www.hivinsight.com/global?page=cr09-wa-00 |date=7 Julie 2014}}, MIV InSite Kennisbasis, Omvattende opdatum inligting oor MIV/Vigs-behandeling, -voorkoming en -beleid van die Universiteit van Kalifornië San Francisco</ref> In 2001 was daar ’n geraamde 210&nbsp;000 mense wat MIV gehad het en in 2003 was die sterfte as gevolg daarvan 16&nbsp;000. Volgens UNAIDS se 2011-verslag “wil dit voorkom of die epidemie afplat.”<ref>{{en}} {{citation |url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2011/JC2216_WorldAIDSday_report_2011_en.pdf |title=UNAIDS Wêreld Vigsdagverslag 2011 |publisher=UNAIDS |accessdate=17 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617224932/https://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2011/JC2216_WorldAIDSday_report_2011_en.pdf |archive-date=17 Junie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Soos wat die epidemie die ouer bevolking laat krimp het, het die getal weeskinders toegeneem. Die onus lê op die regering om opvoeding, kos, skuiling en klerasie aan hierdie wesies te bied.<ref>{{en}} (aidsinafrica.net, 2007)</ref> Die probleem van [[malaria]] word ook nog vererger deur die Vigsepidemie. Navorsing toon dat die risiko in Namibië 14,5% groter is om malaria te kry indien ’n persoon ook Vigs het. Die sterfterisiko van malaria neem ook toe met 50% wanneer daar ’n gelyklopende MIV-infeksie is.<ref>{{en}} (Korenromp, et al. 2005)</ref> Gegewe die koers van infeksie van malaria, kan dit vir die regering moeilik wees om die mediese en ekonomiese impakte van die epidemie te hanteer. In 2002 was daar slegs 2002 dokters in Namibië.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.afro.who.int/home/countries/fact_sheets/namibia.pdf |title=Who.int |publisher=Afro.who.int |accessdate=21 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100107105806/http://www.afro.who.int/home/countries/fact_sheets/namibia.pdf |archive-date=7 Januarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Kultuur == === Opvoeding === [[Lêer:42817 06.JPG|duimnael|Hoërskoolleerders]] [[Lêer:Namibia classroom.jpg|duimnael|Klaskamer van ’n Namibiese staatskool]] [[Lêer:UNAM Campus Ongwediva 1.jpg|duimnael|Ingang van die Hifikepunye Pohamba-kampus van die [[Universiteit van Namibië]] in [[Ongwediva]]]] [[Lêer:Himba Mobile School.JPG|duimnael|’n Regering-befondsde mobiele skool vir [[Himba]]-kinders in Ottati, Kunene-streek]] Namibië het ’n verpligte gratis opvoedingstelsel vir kinders tussen 6 en 16. Grade 1–7 is laeronderwys en grade 8–12 is hoëronderwys. In 1998 was daar 400&nbsp;325 leerlinge in laerskole en 115&nbsp;237 in hoërskole. Die leerling-onderwyserverhouding is in 1999 geskat as 32:1 met ongeveer 8% van die BBP wat op opvoeding spandeer word.<ref>{{en}} [https://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Namibia-EDUCATION.html Ensiklopedie van Nasies] Namibië – Opvoeding</ref> Kurrikulumontwikkeling, opvoedkundige navorsing en professionele ontwikkeling van onderwysers word deur die Nasionale Instituut vir Opvoedkundige Ontwikkeling in Okahandja georganiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nied.edu.na/ |title=Nasionale Instituut vir Opvoedkundige Ontwikkeling |publisher=Nied.edu.na |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512213852/http://www.nied.edu.na/ |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die meeste skole in Namibië is staatskole maar daar is ook ’n aantal privaat skole wat deel uitmaak van die land se opvoedingstelsel. Daar is vier onderwyskolleges, drie landboukolleges, ’n polisie-opleidingskollege, die [[Namibiese Universiteit van Wetenskap en Tegnologie]] (eertydse Politegnikum van Namibië) en ’n [[Universiteit van Namibië|nasionale universiteit]]. Sedert onafhanklikwording het onder meer die volgende privaat skole tot stand gekom: {| class="wikitable sortable" ! Naam !! Ligging !! Onderrigmedium !! Jaar gestig || Webtuiste |- | Privaatskool Moria|| Outjo || Afrikaans || 1991 || [http://www.privaatskool-moria.com/Index.html Privaatskool-Moria.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311004435/http://privaatskool-moria.com/index.html |date=11 Maart 2016 }} |- | [[Windhoek Afrikaanse Privaatskool]] || [[Windhoek]] || Afrikaans || 1995 || [http://www.wap.edu.na/ Wap.edu.za] |- | Constantia Private School || [[Windhoek]] || Engels || || [http://www.cpsgo.org/ Cpsgo.org] |- | Windhoek Gymnasium || [[Windhoek]] || Eng. (Afr. gr. 1–7) || 2007 || [http://www.windhoekgymnasium.com/general-info/basic-principles WindhoekGymnasium.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014050422/http://www.windhoekgymnasium.com/general-info/basic-principles |date=14 Oktober 2012 }} |- | [[Privaatskool Swakopmund]] || [[Swakopmund]] || Eng. (Duits gr. 1–7) || Onbekend || [http://www.pss.com.na/ PSS.com.na] |- | [[Privaatskool Elnatan]] || [[Stampriet]] || Afrikaans || 1992 || [http://www.privaatskool-elnatan.com/index.html Privaatskool-Elnatan.com] |- | Zambezi Privaatskool || [[Katima Mulilo]] || Afrikaans || Onbekend || Onbekend |- | Tsumeb Gimnasium || [[Tsumeb]] || Afrikaans || Onbekend || [https://www.tsumeb-gimnasium.com/af// Tsumeb-Gimnasium.com] |- | Berg-op Akademie || [[Okahandja]] || Afr. gr. 1–3, Eng. gr. 4–12 || 2008 || [http://www.bergopakademie.com/ BergopAkademie.com] |- | Pro-Ed Akademie || [[Swakopmund]] || Afr. gr. 1–12, Eng. 1–5, 8–10 || 1995 || [http://www.proedakademie.com/ Pro-Ed-Swakopmund.com] |- | Edugate Akademie || [[Otjiwarongo]] || Afr. gr. 1–4, Eng. gr. 5–12 || 2003 || [http://edugate.org.na/ Edugate.org.za] |- | Excelsior Privaatskool || [[Aroab]] || Afrikaans || Onbekend || Onbekend |- | [[Keetmanshoop Privaatskool]] || [[Keetmanshoop]] || Afrikaans || 1996 || [http://www.keetmanshoop-privaatskool.com/ Keetmanshoop-Privaatskool.com] |- | Mariental Gymnasium Private School || [[Mariental]] || Engels || 2016 || Onbekend |- | Grootfontein Agri College || [[Grootfontein]] || Afrikaans || 2011 || Onbekend |- | Gobabis Gimnasium || [[Gobabis]] || Afr. gr. 1–3, Eng. gr. 4–12 || 2000 || [http://www.gymnasiumgobabis.com/ GobabisGymansium.edu.za] |- | Privaat Hoërskool Walvisbaai || [[Walvisbaai]] || Eng. (sedert 1995) || 1961 || [http://www.wbphs.com/ WBPHS.com] |} === Gemeenskapsgebaseerde wildbewaringsgebiede === [[Lêer:SAC Namibia-bushveld.jpg|duimnael|links|Kokerboomwoud, Bosveld]] Namibië is een van min lande in die wêreld wat die bewaring en beskerming van natuurlike hulpbronne spesifiek in sy grondwet aanspreek.<ref name="Stefanova">{{en}} (Stefanova 2005)</ref> Artikel 95 lui “Die Staat sal die welstand van die mense aktief bevorder en onderhou deur internasionale beleide te aanvaar wat op die volgende gemik is: onderhoud van ekostelsels, noodsaaklike ekologiese prosesse en biologiese verskeidenheid van Namibië en die gebruik van lewende natuurlike hulpbronne op ’n volhoubare basis tot voordeel van alle Namibiërs, nou en in die toekoms.”<ref name="Stefanova" /> In 1993 het die Namibiese regering befondsing van die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] se Agentskap vir Internasionale Ontwikkeling (USAID) ontvang deur sy projek Leef in ’n Beperkte Omgewing (LIFE).<ref>{{en}} (Gemeenskapsgebaseerde Natuurlike Hulpbronbestuur, datum onbekend)</ref> Die Ministerie van Omgewing en Toerisme vorm saam met organisasies soos USAID, die Bedreidge Wildlewetrust, die Wêreldwye Natuurfonds en die Kanadese Ambassadeursfonds ’n Gemeenskapsgebaseerde Natuurlike Hulpbronbestuur-ontersteuningstruktuur. Die hoofdoel van hierdie projek is om volhoubare natuurlike hulpbronbestuur te bevorder deur plaaslike gemeenskappe regte tot wildsbestuur en toerisme te gee.<ref>{{en}} (UNEP ''et al''. 2005)</ref> === Sport === [[Lêer:SamNujomaStadium.JPG|duimnael|[[Windhoek]] se [[Sam Nujoma-stadion]] net voor ’n o/20-[[sokker]]wedstryd tussen Namibië en Suid-Afrika in Maart 2008]] [[Lêer:Namibia NT 2015 RWC New Zealand.jpg|duimnael|Die [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibiese rugbyspan]]]] In 1990 het die Republiek van Namibië ’n lidland van die Britse Statebond geword en ook sy [[Nasionale Olimpiese Komitee]] (NOK) gevestig om sy belange in die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] (IOK) te behartig. Die Namibiese NOK is in die volgende jaar amptelik deur die IOK erken. Die nasionale span het sy debuut tydens die [[Statebondspele]] van 1994 gemaak wat in [[Victoria, Brits-Columbië|Victoria]], [[Kanada]], gehou is. Sedertdien het Namibiese atlete hul land gereeld by die Statebondspele verteenwoordig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.thecgf.com/countries/intro.asp?loc=NAM |title=Namibia |publisher=The Commonwealth Games Federation |accessdate=28 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140728153652/http://www.thecgf.com/countries/intro.asp?loc=NAM |archive-date=28 Julie 2014}}</ref> Namibië se nasionale sportsoorte is [[netbal]], [[rugby]] en [[sokker]],<ref>{{en}} ''Cabinet approves categorisation of sports codes.'' Namibia Press Agency, 2 Augustus 2018.</ref> waarvan laasgenoemde dié land se gewildste sportsoort is. Die [[Namibiese nasionale sokkerspan|Namibiese sokkerspan]] het vir die [[Afrikanasiesbeker]] 2008 gekwalifiseer maar kon nog nie vir ’n [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooi kwalifiseer nie. Die nasionale span met die meeste sukses is egter die [[Namibiese nasionale rugbyspan|nasionale rugbyspan]] wat al aan sewe [[rugbywêreldbeker]]toernooie deelgeneem het. Namibië is verteenwoordig by die [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] en [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]]-toernooie. Die span word as die naasbeste Afrikaspan na die Suid-Afrikaanse [[Springbokke]] beskou en ding gereeld met ander opkomende rugbyspanne in die Afrikabeker mee. Hulle het dié toernooi al nege keer gewen, meer as enige ander span. [[Krieket]] is ook gewild en die [[Namibiese nasionale krieketspan|nasionale krieketspan]] het aan die [[Krieketwêreldbeker 2003]], wat in Suid-Afrika, Kenia en Zimbabwe aangebied is, deelgeneem. In Desember 2017 het die Namibiese Krieketraad vir die eerste keer die eindstryd van die Suid-Afrikaanse Provinsiale Krieket-Eendag-uitdaging bereik.<ref name=NCYR>{{en}} {{cite web |title=Namibia Cricket Year Review |author=Helge Schütz |url=https://www.namibian.com.na/172785/archive-read/Namibia-Cricket-Year-Review |publisher=[[The Namibian]] |date=19 Desember 2017 |accessdate=24 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009105718/https://www.namibian.com.na/172785/archive-read/Namibia-Cricket-Year-Review |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In Februarie 2018 het Namibië die IKR Wêreld Krieketliga se Divisie 2 met Namibië, [[Keniaanse nasionale krieketspan|Kenia]], die [[Verenigde Arabiese Emirate se nasionale krieketspan|Verenigde Arabiese Emirate]], [[Nepalese nasionale krieketspan|Nepal]], [[Kanadese nasionale krieketspan|Kanada]] en [[Omanse nasionale krieketspan|Oman]] gehuisves, ’n uitspeelrondte ter voorbereiding op die [[Krieketwêreldbeker 2019]]-kwalifisering van 2018 in Zimbabwe, waartydens vir die laaste twee plekke meegeding is.<ref name="NCYR" /> Die Namibiese krieketspan het tot dusver vir vier [[T20I-wêreldbeker]]toernooie (in [[T20I-wêreldbeker 2021|2021]], [[T20I-wêreldbeker 2022|2022]], [[T20I-wêreldbeker 2024|2024]] en [[T20I-wêreldbeker 2026|2026]]) gekwalifiseer en tydens die 2021-toernooi vir die eerste keer die tweede rondte gehaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/cricket/black-caps/126880270/late-batting-surge-sets-black-caps-up-to-beat-namibia-at-twenty20-world-cup |title=Late batting surge sets Black Caps up to beat Namibia at Twenty20 World Cup |publisher=Stuff |author=Andrew Voerman |date=6 November 2021 |accessdate=9 November 2021}}</ref> In November 2021 is Namibië saam met Suid-Afrika en Zimbabwe as medegasheer vir die [[Krieketwêreldbeker 2027]] benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=16 November 2021}}</ref> Rolskaatshokkie is vir die eerste keer in 1995 gespeel en het ook toegeneem in gewildheid. Die nasionale vroue rolskaatshokkiespan het in die Wêreldkampioenskap 2008 van die [[Internasionale Rolskaatssportfederasie]] deelgeneem. Namibië bied een van die strafste wedlope, die Namibiese ultramarathon, aan. Die bekendste Namibiese naelloper is [[Frankie Fredericks]]. Hy het vier Olimpiese silwermedaljes gewen (1992 en 1996) en het ook medaljes van verskeie Wêreldatletiekkampioenskappe. Hy is ook bekend vir sy humanitêre aktiwiteite binne en buite Namibië.<ref>{{en}} Tonchi, Victor L., William A. Lindeke, and John J. Grotpeter, "Frederics, Frankie (1967- )" Historical Dictionary of Namibia. 2nd edition. Toronto: The Scarecrow Press, Inc, bl. 129.</ref> Frankie Fredericks is die mees bekende Namibiese naelloper en het hom in die 100 en 200&nbsp;m gespesialiseer. Hy het al vier Olimpiese silwermedaljes (in [[Olimpiese Somerspele 1992|1992]] en [[Olimpiese Somerspele 1996|1996]]), maar ook verskeie medaljes tydens IAAF se Atletiese Wêreldkampioenskappe gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gbrathletics.com/ic/wc.htm |title=IAAF World Championships in Athletics |website=www.gbrathletics.com |accessdate=20 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191120030558/http://www.gbrathletics.com/ic/wc.htm |archive-date=20 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die gholfspeler [[Trevor Dodds]] het in 1998 die Groter Greensboro-ope, en van 15 toernooie in sy loopbaan, ingepalm. Hy het in dieselfde jaar sy beste rang op die wêreldranglys behaal, naamlik 79.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://dps.endavadigital.net/owgr/doc/content/archive/1998/owgr19f1998.pdf |title=Week 19 1998 Ending 10 May 1998 |website=Official World Golf Ranking |accessdate=20 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925070000/http://dps.endavadigital.net/owgr/doc/content/archive/1998/owgr19f1998.pdf |archive-date=25 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die beroepsfietsryer en Namibiese padwedloopkampioen [[Dan Craven]] het Namibië tydens die [[Olimpiese Somerspele 2016]] in beide padwedloop en individuele tydtoets verteenwoordig.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.watson.ch/sport/velo/933716775-der-letzte-als-grosser-sieger-dan-craven-baertiger-veloprofi-aus-namibia |title=Der Letzte, der auch ein grosser Sieger ist: Dan Craven, der bärtige Veloprofi aus Namibia |website=watson.ch |accessdate=20 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523043259/https://www.watson.ch/sport/velo/933716775-der-letzte-als-grosser-sieger-dan-craven-baertiger-veloprofi-aus-namibia |archive-date=23 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die bokser [[Julius Indongo]] was in 2016 en 2017 die wêreldkampioen in die WBA, IBF en IBO se onderskeidelike ligte weltergewig-afdelings.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/boxing/39611722 |title=Ricky Burns loses WBA super-lightweight belt to Julius Indongo in Glasgow |publisher=[[BBC]] |date=16 April 2017 |accessdate=20 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181229034959/https://www.bbc.com/sport/boxing/39611722 |archive-date=29 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Media === [[Lêer:Windhoek Observer offices.jpg|duimnael|Die Windhoek Observer se hoofkantoor]] [[Lêer:Die Republikein.png|duimnael|Kenteken van die Republikein]] [[Lêer:Schriftzug der Allgemeinen Zeitung (Namibia) seit 14.1.2013.jpg|duimnael|Kenteken van die Allgemeine Zeitung]] Hoewel Namibië se bevolking betreklik klein is, het die land ’n wye mediaverskeidenheid: twee televisiestasies, 19 radiostasies (gemeenskapsradiostasies is nie ingesluit nie), 5 dagblaaie, verskeie weekblaaie en spesiale publikasies ding mee om ’n gehoor. Daarbenewens is daar ook baie buitelandse media, veral vanuit Suid-Afrika, beskikbaar. Aanlynmedia is hoofsaaklik gebaseer op die inhoud van gedrukte media. Namibië het ’n staatsbeheerde persagentskap genaamd NAMPA (Namibiese Persagentskap).<ref name=Rothe>{{en}} Rothe, Andreas (2010): Mediastelsels en nuusseleksie in Namibië. bl. 14–96</ref> ==== Geskiedenis ==== Die eerste koerant in Namibië was die ''[[Windhoek Anzeiger]]'' wat in 1898 gestig is. Radio is in 1969 bekendgestel en televisie in 1981. Gedurende die Duitse bewind het die koerante hoofsaaklik nuus aan die Duitssprekende gemeenskap gebied. Die media is ook grootliks beïnvloed deur Suid-Afrika. ==== Gedrukte media ==== [[The Namibian]], [[Republikein]] (die enigste Afrikaanse dagblad buite Suid-Afrika), [[Allgemeine Zeitung (Namibië)|Allgemeine Zeitung]] (die enigste Duitse dagblad in Afrika),<ref>{{en}} [http://namibiamediaholdings.com/our-history Die geskiedenis van Namibia Media Holdings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170316211432/http://namibiamediaholdings.com/our-history |date=16 Maart 2017 }}. URL besoek op 30 Oktober 2017.</ref> die [[Namibian Sun]] en die staatsbeheerde [[New Era (Namibië)|New Era]] is dagblaaie in Namibië. Buiten die grootste dagblad, "The Namibian", wat deur ’n trust besit word, en New Era, is die ander koerante privaat blaaie en deel van Namibia Media Holdings (NMH, tot 2014 bekend as Democratic Media Holdings).<ref name=Rothe /> Ander noemenswaardige nuusblaaie is die poniekoerant [[Informanté]] wat deur TrustCo besit word, die weekblaaie [[Windhoek Observer]] en [[Namibia Economist]] en die streeksblad [[Namib Times]] (gemik op [[Swakopmund]] en [[Walvisbaai]]). [[Insight Namibia]] en [[Prime Focus]] is tydskrifte wat aktuele sake bespreek. [[Sister Namibia]] staan uit as die langslopende tydskrif van ’n nieregeringsorganisasie in Namibië terwyl [[Namibia Sport]] die enigste nasionale sporttydskrif is. Voorts word die drukmark aangevul deur partypublikasies, studenteblaaie en tydskrifte van openbare betrekkinge.<ref name=Rothe /> ==== Uitsaaiwese ==== Die uitsaaisektor word oorheers deur die staatsbeheerde [[Namibiese Uitsaaikorporasie]] (nbc). Die openbare uitsaaier bied ’n televisiestasie asook ’n “Nasionale Radio” in Engels en nege taaldienste in inheemse tale. Die nege privaat radiostasies in die land is hoofsaaklik Engels behalwe vir Radio Omulunga (Oshiwambo) en Kosmos 94.1 (Afrikaans). Sedert die 2000’s het One Africa Television wat in privaatbesit is, met die Namibiese Uitsaaikorporasie begin meeding.<ref name=Rothe /><ref name="oneafricabackground">{{en}} [http://www.oneafrica.tv/node/2 One Africa TV – agtergrond] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100928202233/http://www.oneafrica.tv/node/2 |date=28 September 2010 }}</ref> ==== Vryheid ==== Vergeleke met buurlande het Namibië sterk mediavryheid. Oor die laaste paar jaar is die land gewoonlik in die boonste kwart van die statistiek van Verslaggewers Sonder Grense, en was 21ste in 2010.<ref>{{en}} [http://en.rsf.org/press-freedom-index-2010,1034.html Persvryheidsindeks 2010 – Verslaggewers Sonder Grense] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124050702/http://en.rsf.org/press-freedom-index-2010,1034.html |date=24 November 2010 }}</ref> Die land is dus gelyk met Kanada en is die besgeplaasde Afrikaland. Die Persvryheidsindeks en die Afrika-mediabarometer toon soortgelyke positiewe resultate. Soos in ander lande is daar egter steeds noemenswaardige invloed van staats- en ekonomiese verteenwoordigers op die media in Namibië.<ref name=Rothe /> Sommige van hierdie probleme word gereflekteer in die val na 44ste op die 2009-lys van die Verslaggewers Sonder Grense.<ref>{{en}} [http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=1001 Persvryheidsindeks 2009 – Verslaggewers Sonder Grense] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128213104/http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=1001 |date=28 Januarie 2012 }}</ref> ==== Organisasies ==== Media en joernaliste in Namibië word verteenwoordig deur die Namibiese afdeling van die Media Instituut van Suider-Afrika en die Redakteursforum van Namibië. ’n Onafhanklike media-ombudsman is in 2009 aangestel om ’n staatsbeheerde mediaraad te voorkom.<ref name=Rothe /> == Verwysings == === Voetnotas === {{Verwysings|4}} === Bibliografie === * {{de}} {{cite book |last=Vedder |first=Heinrich |authorlink=Heinrich Vedder |title=Das alte Südwestafrika. Südwestafrikas Geschichte bis zum Tode Mahareros 1890 (Die ou Suidwes-Afrika. Suidwes-Afrika se geskiedenis tot Maharero se dood in 1890) |year=1997 |edition=7de |publisher=Namibië Wetenskaplike Vereniging |location=Windhoek |isbn=0-949995-33-9}} * {{en}} {{cite book |last=Olusoga |first=David |last2=Erichsen |first2=Casper W. |title=The Kaiser’s Holocaust: Germany’s Forgotten Genocide |url=https://archive.org/details/kaisersholocaust0000unse |year=2010 |publisher=Farber and Farber |location=[[Londen]] |isbn=978-0-571-23142-3}} * {{af}} [http://www.oulitnet.co.za/akademies_geestes/pdf/LA_7_3_groenewald.pdf ''Gerald Groenewald: Afrikaans as lingua franca in Namibië, ca. 1800–1920. In: LitNet Akademies, jaargang 7 (3), Desember 2010''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705180412/http://www.oulitnet.co.za/akademies_geestes/pdf/LA_7_3_groenewald.pdf |date=5 Julie 2014}} === Bronnelys === ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Namibia|title=Namibia|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=21 Maart 2025}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/namibia/|title=Namibia|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=21 Maart 2025}} === Algemene verwysings === * {{en}} AIDSinAfrica.net Web Publikasie (2007), URL besoek op 20 Mei 2007. Van [http://www.aidsinafrica.net/ Aidsinafrica.net] * {{en}} Christy, S.A. (2007) Namibiese Reisfotografie * {{en}} Gemeenskapsgebaseerde Natuurlike Hulpbronbestuur (CBNRM) Programbesonderhede (s.a.). [http://www.met.gov.na/programmes/cbnrm/cbnrmHome.htm Met.gov.na] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609180850/http://www.met.gov.na/programmes/cbnrm/cbnrmHome.htm |date=9 Junie 2007}} * {{en}} Cowling, S. 2001. Vetplant-Karoo (AT 1322) Wêreld Wildlefefonds-webblad: [http://worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/at/at1322_full.html Worldwildlife.org] * {{en}} Horn, N/Bösl, A (reds), Menseregte en die oppergesag van die reg in Namibië, Macmillan Namibia 2008. * {{en}} Horn, N/Bösl, A (reds), Die onafhanklikheid van die regbank in Namibië, Macmillan Namibia 2008. * {{en}} KAS Feiteboek Namibië, Feite en syfers omtrent die status en ontwikkeling van Namibië, Ed. Konrad-Adenauer-Stiftung e.V. * {{en}} Korenromp, E.L., Williams, B.G., de Vlas, S.J., Gouws, E., Gilks, C.F., Ghys, P.D., Nahlen, B.L. (2005). Malaria toe te skryf aan dieMIV-1 epidemie, Sub-Sahara Afrika. ''Emerging Infectious Diseases'', 11(9):1410–1419. * {{en}} Lange, Glenn-marie. 2004. Rykdom, natuurlike kapitaal en volhoubare ontwikkeling: teenstrydige voorbeelde van Botswana en Namibië. ''Environmental & Resource Economics'', 29(3):257–83, Nov. * {{fr}} Fritz, Jean-Claude. La Namibie indépendante. Les coûts d'une décolonisation retardée, Paris, L'Harmattan, 1991. * {{en}} Spriggs, A. 2001. Namibwoestyn (AT1315) Wêreld Wildlefefonds-webblad: [http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/at/at1315_full.html Worldwildlife.org] * {{en}} Spriggs, A. 2001. Namibiese Savanne-boomveld (AT1316) Wêreld Wildlefefonds-webblad: [http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/at/at1316_full.html Worldwildlife.org] * {{en}} Spriggs, A. 2001. Namibian Savanne-boomveld (AT0709) Wêreld Wildlefefonds-webblad: [http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/at/at0709_full.html Worldwildlife.org] * {{en}} [http://usinfo.state.gov/journals/ites/0805/ijee/stefanova.htm Stefanova K. 2005. Die beskerming van Namibië se natuurlike hulpbronne. EjournalUSA.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080110052258/http://usinfo.state.gov/journals/ites/0805/ijee/stefanova.htm |date=10 Januarie 2008 }} * {{en}} UNEP, UNDP, WRI, en World Bank. 2005. Natuur in plaaslike hande: ’n saak vir Namibië se bewareas. [http://www.wri.org/biodiv/pubs_content_text.cfm?cid=3842 Wri.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070715215231/http://www.wri.org/biodiv/pubs_content_text.cfm?cid=3842 |date=15 Julie 2007 }} * {{en}} World Almanac. 2004. World Almanac Books. New York, NY == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Namibia|Namibië}} {{Wikt|Namibië}} * {{en}} {{Wikivoyage|Namibia|Namibië}} * {{en}} [http://www.gov.na/ Regering van Namibië] * {{en}} [http://www.op.gov.na/ President van Namibië] * {{en}} [http://www.opm.gov.na/ Eerste minister van Namibië] * {{en}} [http://www.biodiversity.org.na/ Biodiversiteit van Namibië] – Gedeeltelik in Afrikaans beskikbaar {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Namibië}} | Noord = {{vlagland|Angola}} | Noordoos = {{vlagland|Zambië}} • {{vlagland|Zimbabwe}} | Oos = {{vlagland|Botswana}} | Suidoos = {{vlagland|Suid-Afrika}} | Suid = {{vlagland|Suid-Afrika}} | Suidwes = {{vlagland|Tristan da Cunha}} • [[Atlantiese Oseaan]] | Wes = [[Atlantiese Oseaan]] | Noordwes = {{vlagland|Sint Helena}} • [[Atlantiese Oseaan]] }} {{en-vertaal|Namibia}} {{Artikels oor Namibië}} {{Lande van Afrika}} {{Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Namibie}} [[Kategorie:Namibië| ]] [[Kategorie:Britse Statebond]] [[Kategorie:Voormalige Duitse kolonies]] hjnhsr2tz79yhhs9071kog4r5jgpa2u 0 287 2965328 2965190 2026-09-05T21:00:34Z SpesBona 2720 Paar goed 2965328 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Suid-Afrika |volle_naam = <small>Republiek van Suid-Afrika ([[Afrikaans]])<br /> Republic of South Africa ([[Engels]])<br /> Rephaboliki ya Afrika-Borwa ([[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]])<br /> IRiphabliki yeSewula Afrika ([[Suid-Ndebele]])<br /> Rephaboliki ya Afrika Borwa ([[Suid-Sotho]])<br /> IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika ([[Swazi]])<br /> Riphabliki ra Afrika Dzonga ([[Tsonga]])<br /> Rephaboliki ya Aforika Borwa ([[Tswana]])<br /> Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe ([[Venda (taal)|Venda]])<br /> IRiphabliki yaseMzantsi Afrika ([[Xhosa]])<br /> IRiphabliki yaseNingizimu Afrika ([[Zoeloe]])<br /> ''(al elf name is amptelik)''</small><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/thetext.htm |title=The Constitution |publisher=[[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika]] |accessdate=31 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731185940/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/thetext.htm |archive-date=31 Julie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |algemene_naam = Suid-Afrika |beeld_vlag = Flag of South Africa.svg |beeld_wapen = Wapen van Suid-Afrika.png |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Location South Africa AU Africa.svg |leuse = ''!ke e: ǀxarra ǁke''<br /><small>''([[ǀXam]] vir: "Verskillende mense verenig")''</small> |volkslied = ''[[Nasionale lied van Suid-Afrika]]''<br /><center>[[Lêer:South African national anthem.oga]]</center> |amptelike_tale = [[Afrikaans]], [[Engels]], [[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]], [[Suid-Ndebele]], [[Suid-Sotho]], [[Swazi]], [[Tsonga]], [[Tswana]], [[Venda (taal)|Venda]], [[Xhosa]], [[Zoeloe]] en [[Gebaretaal]]<ref name="Nuus24">{{en}} {{cite web |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/sign-language-officially-becomes-sas-12th-official-language-20230719 |title=Sign language officially becomes SA's 12th official language |publisher=[[Nuus24]] |author=Alex Patrick, Cebelihle Bhengu |date=19 Julie 2023 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |hoofstad = [[Kaapstad]] (wetgewend)<ref name="South Africa at a glance">{{en}} {{cite web |url=https://www.gov.za/about-sa/south-africa-glance |title=South Africa at a glance |publisher=[[Regering van Suid-Afrika]] |accessdate=26 Mei 2020}}</ref><br />[[Pretoria]] (administratief)<ref name="South Africa at a glance" /><br />[[Bloemfontein]] (geregtelik)<ref name="South Africa at a glance" /> |latd = 33 |latm = 55 |latNS = S |longd = 18 |longm = 25 |longEW = O |grootste_stad = [[Johannesburg]] <small>(2006)</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |title=Principal Agglomerations of the World |publisher=Citypopulation.de |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> {{Koördinate|26|12|S|28|2|O}} |regeringsvorm = Unitêre grondwetlike<br />parlementêre [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President van Suid-Afrika|President]]<br />• [[Adjunkpresident van Suid-Afrika|Adjunkpresident]]<br />• [[Nasionale Raad van Provinsies|Voorsitter van die NRP]]<br />• [[Speaker van die Nasionale Vergadering|Speaker van die NV]]<br />• [[Hoofregter van Suid-Afrika|Hoofregter]] |leiername = [[Cyril Ramaphosa]]<br />[[Paul Mashatile]]<br />[[Refilwe Mtsweni-Tsipane]]<br />[[Thoko Didiza]]<br />[[Mandisa Maya]] |oppervlak_rang = 24^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 1&nbsp;220&nbsp;813<ref name="South Africa at a glance" /> |oppervlakmi² = 471&nbsp;359 |persent_water = 0,380 |bevolking_skatting = 59&nbsp;620&nbsp;000<ref name="South Africa at a glance" /> |bevolking_skatting_jaar = 2023 |bevolking_rang = 25^ste |bevolking_sensus = 62&nbsp;027&nbsp;503<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.gov.za/sites/default/files/P03014_Census_2022_Statistical_Release.pdf |title=Census 2022 |publisher=[[Regering van Suid-Afrika]] |date=10 Oktober 2023 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2022 |bevolkingsdigtheid = 48,8 |bevolkingsdigtheidmi² = 126,5 |bevolkingsdigtheidrang = 169^ste |BBP_PPP = $1&nbsp;026&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=199,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=South Africa |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2024 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |BBP_PPP_rang = 32^ste |BBP_PPP_jaar = 2024 |BBP_PPP_per_kapita = $16&nbsp;424<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 95^ste |BBP = $373,233&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 38^ste |BBP_jaar = 2024 |BBP_per_kapita = $5&nbsp;975<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 98^ste |onafhanklikheidstipe = • [[Unie van Suid-Afrika]]<br />• [[Statuut van Westminster 1931|Statuut van Westminster]]<br />• Republiek<br />• [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|Demokratisering]]<br />• [[Grondwet van Suid-Afrika|Huidige grondwet]] |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Verenigde Koninkryk]]<br />[[31 Mei]] [[1910]]<br />[[11 Desember]] [[1931]]<br />[[31 Mei]] [[1961]]<br />[[27 April]] [[1994]]<br />[[4 Februarie]] [[1997]] |MOI = {{wins}} 0,717<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme |date=13 Maart 2024 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |MOI_rang = 110^de |MOI_jaar = 2022 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|hoog}} |Gini = 63<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ZA |title=Gini Index – South Africa |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |Gini_rang = 2^de |Gini_jaar = 2014 |Gini_kategorie = {{kleur|#990000|baie hoog}} |geldeenheid = [[Suid-Afrikaanse rand|Rand]] |geldeenheid_kode = ZAR |land_kode = ZA |tydsone = [[Suid-Afrikaanse Standaardtyd|SAST]] |utc_afwyking = [[UTC+02:00|+2]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+2]] |internet_domein = [[.za]] |skakelkode = 27 |voetskrif = '''&sup1;''''n klein aantal Suid-Afrikaners gebruik die naam '''[[Azanië]]''' eerder as 'Suid-Afrika', wat hulle verwerp weens die koloniale oorsprong daarvan. Hulle is meestal lede van partye wat vanuit 'n [[Afrosentrisme|Afrosentriese]] tradisie kom, soos die ''[[Pan Africanist Congress]] of Azania'', en groepe wat uit skeurings daarvan ontstaan het, soos die ''[[Pan Africanist Congress of Azania]] (AZAPO)''. }} '''Suid-Afrika''', amptelik die '''Republiek van Suid-Afrika''', is 'n [[republiek]] aan die suidpunt van [[Afrika]]. Dit grens in die noorde aan [[Namibië]] (1&nbsp;005&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Namibië|grens]]), [[Botswana]] (1&nbsp;969&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Botswana|grens]]) en [[Zimbabwe]] (230&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Zimbabwe|grens]]), en in die noordooste aan [[Mosambiek]] (496&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Mosambiek|grens]]) en [[Eswatini]] (438&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Eswatini|grens]]). [[Lesotho]] (1&nbsp;106&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Lesotho|grens]]) vorm 'n [[enklawe]] binne die grense van Suid-Afrika.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-africa/ |title=South Africa |publisher=The World Factbook |author=[[Central Intelligence Agency]] |date=2 Maart 2023 |accessdate=29 Januarie 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260129033245/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-africa/ |archive-date=29 Januarie 2026 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:Composite satellite image of South Africa in November 2002.jpg|duimnael|links|Saamgestelde [[Nasa]]-satellietbeeld van Suid-Afrika, geneem in November 2002]] Suid-Afrika is een van die mees etnies diverse lande in Afrika. Die land het meer [[Europa|Europese]] immigrante ontvang as enige ander land in Afrika en het die hoogste bevolking van Europese, Indiese en gemengde afkoms. Rasse- en etniese stryd was nog altyd 'n groot deel van die geskiedenis en politiek van die land. 'n Ander belangrike faktor in die ontwikkeling van die land is die ryk mineraalbronne waaroor die land beskik. [[Ekonomie van Suid-Afrika|Die land se ekonomie]] is die grootste en mees ontwikkelde op die kontinent met moderne [[infrastruktuur]] oor die hele land. Suid-Afrika is 'n lidland van die [[Afrika-unie]], [[Gemeenskaplike Monetêre Gebied]], [[Suider-Afrikaanse Doeane-unie]], [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]], [[Britse Statebond]] en die [[Verenigde Nasies]]. Daarbenewens is Suid-Afrika die enigste Afrikaland van die [[Groep van 20]] en het in 2010 by BRIC aangesluit, wat vervolgens [[BRICS]] geword het. Rassekonflik tussen die wit minderheid en die swart meerderheid het die Suid-Afrikaanse geskiedenis en politiek lank oorheers. Die tema het 'n hoogtepunt bereik met die [[apartheid]]sbewind tussen 1948 en die negentien-negentigs. Nadat die [[Nasionale Party]] na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1948|verkiesing van 1948]] aan bewind gekom het, is verskeie stelsels ingestel gegrond op eie rasse-ontwikkeling. Wette wat suiwer op eie rasse-ontwikkeling gegrond is, is vanaf 1990 afgeskaf na 'n lang en soms gewelddadige stryd teen apartheid waarin [[swart mense]] die leiding geneem het. [[Blanke Suid-Afrikaners|Wit]], [[Bruin mense|Bruin]] en [[Asiatiese Suid-Afrikaners|Indiër-Suid-Afrikaners]] het egter ook deelgeneem en buitelandse druk was 'n belangrike faktor in die uiteindelike aftakeling van apartheid. Die dramatiese verandering in die politieke stelsel is egter op die ou einde op wonderbaarlike wyse relatief vreedsaam bewerkstellig. Suid-Afrika is een van die min lande in Afrika (en die res van die ontwikkelende lande) wat nie 'n staatsgreep ondergaan het nie. Die [[Onderhandelinge om apartheid te beëindig|veelpartysamesprekings]], waarvolgens die ''nuwe Suid-Afrika'' in plek gestel is, het gelei tot die ontwikkeling van die [[Grondwet van Suid-Afrika]] met stewige beskerming van [[menseregte]]. Vandag word daar gereeld na Suid-Afrika as die ''Reënboognasie'' verwys – 'n term wat aanvanklik deur Aartsbiskop [[Desmond Tutu]] bedink is en later op uitgebrei is deur die toenmalige president [[Nelson Mandela]] – as 'n metafoor vir die land se nuutgevonde multikulturele diversiteit na die beëindiging van die skeiding wat deur die apartheidsideologie meegebring is. Suid-Afrika is die eerste, en sover enigste, land wat [[kernwapen]]s ontwikkel het en daarna vrywillig sy hele kernwapenprogram ontbind het. == Naam == Suid-Afrika het [[Tale in Suid-Afrika|twaalf amptelike tale]], met slegs [[Zimbabwe]], [[Bolivië]] en [[Meksiko]] wat meer het. As gevolg hiervan is daar elf amptelike name vir dié land. Sewe nieamptelike tale word ook erken: [[Fanagalo]], Lobedu, [[Noord-Ndebele]], Phuthi, Khoe, [[Nama]] en San. Die naam "Suid-Afrika" is afgelei van dié land se geografiese ligging aan die suidelike punt van Afrika. By sy vorming is dié land in [[Engels]] ''[[Unie van Suid-Afrika|Union of South Africa]]'' genoem, wat sy oorsprong uit die eenwording van vier voorheen afsonderlike [[Britse Ryk|Britse kolonies]] weerspieël. Sedert die Republiekwording in 1961 is die respektiewelik die Afrikaanse en Engelse langname ''Republiek van Suid-Afrika'' en ''Republic of South Africa'' gebruik, met RSA as amptelike afkorting. Sedert 1994 het die RSA in elkeen van sy elf amptelike tale 'n amptelike naam. ''Mzansi'', afgelei van die [[Xhosa]]-naamwoord ''umzantsi'', letterlik "suide", is 'n algemene naam vir Suid-Afrika,<ref>{{en}} {{cite book|editor-first1=Sarah|editor-first2=Achille|last=Livermon|first=Xavier|title=Johannesburg: The Elusive Metropolis|chapter=Sounds in the City|year=2008|publisher=Duke University Press|location=Durham|isbn=978-0-8223-8121-1|page=283|url=https://books.google.de/books?id=hNONyzwm420C&redir_esc=y|quote=''Mzansi'' is another black urban vernacular term popular with the youth and standing for South Africa.|editor-last=Nuttall|editor2-last=Mbembé}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |title=Mzansi DiToloki |url=http://www.deafsa.co.za/mzansi_ditoloki/ |publisher=Deaf Federation of South Africa |accessdate=15 Januarie 2014 |quote=uMzantsi in Xhosa means 'south', Mzansi means this country, South Africa |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009113606/http://www.deafsa.co.za/mzansi_ditoloki/ |archive-date=9 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> terwyl sommige Pan-Afrikanistiese politieke partye die naam "[[Azanië]]" gebruik.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.voanews.com/a/south-african-party-says-call-it-azania/1855679.html |title=South African Party Says Call Their Country ‘Azania’ |last=Taylor |first=Darren |newspaper=VOA |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321203007/https://www.voanews.com/a/south-african-party-says-call-it-azania/1855679.html |archive-date=21 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Geskiedenis == {{Hoofartikel|Geskiedenis van Suid-Afrika}} === Prehistoriese geskiedenis === [[Lêer:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG|duimnael|links|Rotstekeninge van die San in die [[Drakensberge]]]] [[Lêer:Maropeng visitor centre, Cradle of Humankind, South Africa.jpg|duimnael|Vooraansig van die Maropeng-sentrum by die [[Wieg van die Mensdom]]]] [[Lêer:MapungubweHill.jpg|duimnael|Die Mapungubweberg, waar die hoofstad van die voormalige Koninkryk van Mapungubwe geleë was]] Suid-Afrika het een van die oudste [[argeologie]]se terreine in Afrika. Uitgebreide [[fossiel]]oorblyfsels by die [[Sterkfontein]]-, [[Kromdraai-fossielterrein|Kromdraai]]- en Makapansgatgrotte dui aan dat verskeie lede van ''[[Australopithecus]]'' in Suid-Afrika gewoon het vanaf ongeveer drie miljoen jaar gelede. Hulle is gevolg deur verskeie ''[[Homo]]''-spesies insluitend ''[[Homo habilis]]'', ''[[Homo erectus]]'' en die moderne mens, ''[[Homo sapiens]]''. Bantoe ystergebruikende landbouers en veewagters het teen die 4de- of 5de eeu suid oor die [[Limpopo (rivier)|Limpoporivier]] in hedendaagse Suid-Afrika in beweeg (die Bantoe-uitbreiding). Hulle het stadig verder suid getrek, waar die vroegste ystergieterye in die hedendaagse [[KwaZulu-Natal]]provinsie uit ongeveer 1050 gedateer word. Die mees suidelike groep was die [[Xhosas]] wat tot by die [[Groot-Visrivier]] getrek het, wat vandag in die [[Oos-Kaap]]provinsie lê. Die [[ystertydperk]]groepe het vroeëre jagter-versamelaargroepe verplaas soos hulle suid getrek het. === Vroeë Europese kontak === {{Hoofartikel|Europese verkenning van Suid-Afrika}} [[Lêer:ZA-WC-mosselbay-diazm-2.jpg|duimnael|Replika van Dias se karveel in Mosselbaai]] [[Bartholomeus Dias|Dias]] het op 12 Maart 1488 'n 2 meter hoë [[padrão]] naby die monding van die [[Boesmansrivier (Oos-Kaap)|Rio do Infante]] te [[Kwaaihoek]] op die kruin van strandduin geplant. Dit was die verste punt van hierdie Portugese ontdekkingsreis wat namens die [[Johan II van Portugal|Portugese hof]] onderneem is. Met die terugtog is 'n tweede klipkruis op 6 Junie by [[Kaap die Goeie Hoop|Cabo de Boa Esperanza]]<!--nie reeds Cabo Tormentoso nie--> geplant. Met sy reis vanaf 1497 het [[Vasco da Gama|da Gama]] op 7 November by [[St. Helenabaai]] en op 25 November by São Brás (d.i. [[Mosselbaai]]) aangedoen. Op 25 Desember vaar hy langs die [[Pondoland]]se of [[KwaZulu-Natal|Natalse]] kus en noem dit Terra do Natal. Op 24 Mei 1500 het Dias se skip vergaan voor hy weer om die Kaap kon vaar. Met Pedro de Ataíde (in [[Pedro Álvares Cabral|Cabral]] se vloot) se terugkeer het hy Dias se dood bekend gemaak deur 'n brief by die [[Mosselbaai|Poskantoorboom]] agter te laat, waar dit meer as 'n jaar later deur João da Nova gevind is. In 1503 het [[Antonio de Saldanha|Saldanha]] in [[Tafelbaai]] geland en selfs [[Tafelberg]] uitgeklim. Op 28 Februarie 1510 het [[Francisco de Almeida|Almeida]] en 65 van sy manskappe egter in Tafelbaai voor die aanslag van 'n [[Khoikhoi]]stam gesneuwel, en in 1525 word [[Robbeneiland]] as Portugese gevangenis gebruik. In 1552 het Portugese skeepsmanne aan die ooskus (huidige KwaZulu-Natal) gestrand, en hul dagboeke getuig van 'n groot Bantoesprekende bevolking. Op 25 Maart 1593 het die Santo Alberto op die [[Wildekus]] gestrand en 125 Portugese en 160 slawe het 'n oorlewingstog aangepak. Op hul binnelandse roete het hulle einde-April die sneeubedekte [[Drakensberge]] opgemerk, en in Julie 1595 het die oorlewendes Delagoabaai bereik. In 1594 het die Nederlander [[Cornelius Houtman|Houtman]] na die Ooste vertrek, nadat die seeroete aan hom bekend geword het. Ook die Britte was gou op die toneel, en in 1615 reeds word hulle gevangenes op Robbeneiland aangehou. In 1616 het [[Dirk Hartog|Hartog]] by die Kaap aangedoen net voor sy ontdekking van Australië en [[Adam Willaerts|Willaerts]] se skildery van 1636 toon die oorlogskip Amsterdam en ander Nederlandse skepe in Tafelbaai geanker. Op 22 Maart 1647 het die Haarlem in Tafelbaai gestrand, en etlike Nederlandse matrose moes in tente binne 'n fort op 'n strandduin agterbly. Die fort het hulle Sandenburgh genoem, en 'n positiewe verslag is oor hul verblyf en hulle suksesvolle aanplantings gelewer. Die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie|VOC]] is hierin aangemoedig om die Kaap as halfweghawe te oorweeg, en [[Jan van Riebeeck]], wat die Kaap reeds in die Haerlem besoek het, sou ook hierdie verslag onder oë kry en repliek daarop lewer. In 1648 het van Riebeeck weereens in Tafelbaai aan land gegaan toe hy aan boord van 'n Nederlandse vloot uit [[Batavië]] arriveer. Hy het die skiereiland tot in [[Houtbaai]] verken, en twee jaar later het die VOC amptelik besluit om 'n halfwegstasie aan die Kaap de Goede Hoop te vestig. === Nederlanders en Xhosas in die Kaap === {{Hoofartikel|Nederlandse Kaapkolonie|Kaapse grensoorloë}} [[Lêer:Charles Bell - Jan van Riebeeck se aankoms aan die Kaap.jpg|duimnael|Skildery wat Jan van Riebeeck se aankoms in die Kaap uitbeeld]] Die geskrewe geskiedenis van Suid-Afrika begin op 6 April 1652 toe 'n verversingstasie by die [[Kaap die Goeie Hoop]] deur [[Jan van Riebeeck]] namens die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] gevestig is. Wat hulle hier gevind het was geen universiteite, geen biblioteke, geen tegnologie en geen kultuur. Hulle het 'n mensdom hier ontmoet genaamd die Koi San, wat op die brink van die oermens gevestig was. Dié antieke mensdom het op daardie stadium nog nie eers die wiel ontdek nie. In die Kaap was geen sien van enige ander beskawings behalwe die Koi San. Vir die grootste deel van die 17de en 18de eeue was die vestiging, wat stadig aan die uitbrei was, 'n [[Nederland]]se besitting. Die [[Pioniers (1652–1820)|Nederlandse setlaars]] het uiteindelik naby die Visrivier met die [[Xhosas]], wat besig was om in 'n suidwestelike rigting uit te brei, in aanraking gekom. Ook hulle was 'n baie primitiewe en selde beskaafde nomadiese trekvolk wat in hulle beslag geen form van ontwikkeling of tegnologie gehad het, behalwe die vorm van ystertydperk tipe assegaaie nie. Ook hulle het nog nie die wiel uitgevind nie en was afhanklik van die spies en die assegaai op oorlewing. 'n Reeks oorloë, wat as die [[Kaapse grensoorloë]] bekend staan, het hierop gevolg. Die oorloë is meestal deur botsende belange veroorsaak en veediefstal. Om arbeidstekorte in die Kaap te verlig, is [[slawerny|slawe]] uit [[Indonesië]], [[Madagaskar]], en Indië deur die Nederlandse owerheid ingevoer. Die meeste afstammelinge van dié slawe, wat gereeld met Nederlandse setlaars getrou het, is later saam met die oorblyfsels van die oorspronklike [[Khoikhoi]] as "Kaapse Kleurlinge" en "[[Kaapse Maleiers]]" geklassifiseer. Hierdie twee groepe verteenwoordig sowat vyftig persent van die bevolking van die provinsie [[Wes-Kaap]]. Die Europese immigrante uit Nederland is onder meer aangevul deur [[Duitsers]] en [[Franse]] [[Hugenoot|Hugenote]]. === Britse kolonie === {{Hoofartikel|Kaapkolonie}} [[Lêer:Cape Colony00.jpg|duimnael|links|Kaart van die Kaapkolonie in 1809]] [[Lêer:Storming the Cape 1806.jpg|duimnael|Die [[Slag van Blaauwberg]] op 8 Januarie 1806]] [[Lêer:Langlaagte.jpg|duimnael|Die eerste [[goud]]myne in Johannesburg]] [[Verenigde Koninkryk|Groot-Brittanje]] neem die Kaap die Goeie Hoop in 1797 vir die eerste keer tydens die Vierde Engelse-Nederlandse oorlog in besit. Nederland is in 1795 deur die Franse weermag onder die leierskap van [[Napoleon Bonaparte]] oorwin. Brittanje wou verhoed dat die Kaap in Franse hande val en die Britse weermag, onder Generaal Sir [[James Henry Craig]] vaar na Kaapstad om die kolonie te beskerm namens die Stadhouer [[Prins Willem V van Oranje]]. Die goewerneur van Kaapstad weier aanvanklik om enige instruksies van die prins te gehoorsaam, maar na die Britte gedreig het om kragdadig op te tree, stem hy in. In Februarie 1803 lei die [[Vrede van Amiens]] daartoe dat die kolonie weer onder Nederlandse beheer kom in die vorm van die [[Bataafse Republiek]]. Ná oorlog weer uitbreek, word 'n Britse mag weereens na die Kaap gestuur en na 'n slag in Januarie 1806 op die strande van Tafelbaai gee die Nederlandse vesting van die Kasteel oor aan die Britte onder Sir [[David Baird]], en die Britte annekseer die [[Kaapkolonie]] in 1806. Die Britte sit die oorlog teen die Xhosas voort en stoot die oostelike grens ooswaarts tot by 'n lyn van [[fort]]e, wat langs die Visrivier opgerig is, en konsolideer die gebied deur [[1820-Setlaars|Britse Setlaars]] aan te moedig om hulle in dié gebied te vestig. As gevolg van druk deur afskaffingsverenigings in Brittanje, beëindig die Britse parlement sy wêreldwye slawehandel in 1806 en skaf slawerny in al sy kolonies af in 1833. Die voortslepende grensoorloë, ongelukkigheid met die wyse waarop slawerny afgeskaf is en ander verskille met die Britse owerheid lei daartoe dat 'n gedeelte van die Nederlandssprekende bevolking as deel van die [[Groot Trek]] verder in die binneland in trek buite Britse beheer. Die groep, wat eers as [[Voortrekkers]] en later as [[Boere]] bekend sou staan, kom in teenstand met swart stamme soos die [[Zoeloes]]. Hulle vestig 'n reeks [[Boererepubliek]]e, waarvan die [[Transvaal|Zuid-Afrikaansche Republiek]] en [[Oranje-Vrystaat]] die belangrikste is. === Eerste en Tweede Vryheidsoorloë === {{Hoofartikel|Eerste Vryheidsoorlog|Tweede Vryheidsoorlog}} [[Lêer:Boers at Spion Kop, 1900 - Project Gutenberg eText 16462.jpg|duimnael|Boere by Spioenkop in 1900]] Die ontdekking van [[diamant]]e in 1867 en [[goud]] in 1886 het ekonomiese groei en immigrasie aangemoedig wat tot verdere onderdrukking van die plaaslike bevolking gelei het. Die Boere weer Britse indringing in die [[Eerste Vryheidsoorlog]] (1880–1881) suksesvol af deur taktiek wat baie meer gepas tot plaaslike toestande is, te gebruik. Die Boere het byvoorbeeld kakiekleure gedra wat dieselfde kleur as die veld was terwyl die Britte helderrooi baadjies gedra het wat hulle maklike teikens vir die Boereskerpskutters gemaak het. Die Britte keer ondanks teenstand deur die Liberale Party in die Britse Parlement in die [[Tweede Vryheidsoorlog]] (1899–1902) in groter getalle terug. Ondanks aanvanklike suksesse en verbete weerstand deur die Boere, oorweldig die Britse magte die Boere as gevolg van hulle getalleoorwig en beter toevoerlyne. Nadat die Boere tot [[guerilla-oorlogvoering]] oorgaan, slaag die Britte eers daarin om die Boere tot oorgawe te dwing toe hulle die [[geskroeide aarde beleid]] en gepaardgaande [[konsentrasiekamp]]e gebruik om dit vir die Boere onmoontlik te maak om verder te veg. Met die [[Verdrag van Vereeniging]] word volle heerskappy oor die Suid-Afrikaanse republieke aan Brittanje gegee. Die Britse regering kom ooreen om die £3&nbsp;000&nbsp;000 oorlogskuld van die Boereregerings oor te neem. === Unie van Suid-Afrika === {{Hoofartikel|Unie van Suid-Afrika}} [[Lêer:Kaart van die provinsies van Suid-Afrika 1910-1976 met Afrikaanse byskrifte.svg|duimnael|Die vier provinsies van die destydse Unie van Suid-Afrika]] Na vier jaar van onderhandelinge is die Unie van Suid-Afrika geskep uit die [[Kaapkolonie|Kaap]]- en [[Natalkolonie]]s en die [[Oranje-Vrystaat]] en [[Zuid-Afrikaansche Republiek|Transvaalse Republieke]] op 31 Mei 1910, presies agt jaar na die einde van die Tweede Vryheidsoorlog. Die nuut geskepte Unie van Suid-Afrika was 'n Britse dominium. In 1934 smelt die [[Suid-Afrikaanse Party]] en die Nasionale Party saam om die [[Verenigde Party]] te vorm, wat versoening tussen Afrikaners en Engelssprekende blankes nagestreef het. Dit skeur egter in 1939 oor die Unie se deelname aan die [[Tweede Wêreldoorlog]] as 'n bondgenoot van die [[Verenigde Koninkryk]]. Die Nasionale Party het met [[Nazi-Duitsland]] gesimpatiseer omdat baie [[Boere]] dit nie goed gedink het om die Kakies te ondersteun na wat hulle als aan die Boere volk gedoen het nie. === Bosoorlog 1966–1989 === {{Hoofartikel|Suid-Afrikaanse Grensoorlog}} Geskiedenis omtrent hierdie oorlog is 'n baie omstrede onderwerp in Suid-Afrika en word inligting oor veldslae, oorwinnings, helde en nederlae tot nog toe nie aan die wye publiek bekend gemaak nie. === Apartheid en die Nuwe Suid-Afrika === {{Hoofartikel|Apartheid}} [[Lêer:Bantustans in South Africa.svg|duimnael|links|Kaart van voormalige [[Bantoestan]]s in Suid-Afrika]] [[Lêer:Apartheid.jpg|duimnael|'n Kennisgewing in die [[apartheid]]sera]] [[Lêer:SafrikaIMG 8414.JPG|duimnael|links|Gevangenisgeboue op [[Robbeneiland]], met die [[Tafelberg]] in die agtergrond]] In 1948 verslaan die Nasionale Party die Verenigde Party van genl. [[Jan Christian Smuts]] in die algemene verkiesing en mettertyd word 'n reeks strawwe afsonderingswette ingestel om die apartheidsbeleid te implementeer. Onder apartheid, is mense van verskillende rasse geskei en is swart mense stemreg binne die "wit Suid-Afrika" ontsê. Implementering van die beleid veroorsaak oneindige leed aan miljoene Suid-Afrikaners deur gedwonge verskuiwings, beperkings op beweging, indiensneming en gewelddadige onderdrukking van die stryd teen apartheid. Apartheid knou ook die ekonomiese vooruitgang van veral swart Suid-Afrikaners. Terwyl die wit minderheid van die hoogste lewenstandaarde in Afrika geniet het, in baie opsigte soortgelyk aan die in die "eerste wêreld" se westerse lande, is die swart meerderheid agtergelaat in terme van byna elke moontlike meetbare standaard, insluitend inkomste, opvoeding, behuising, en lewensverwagting. Apartheid het al hoe meer omstrede geword in die internasionale arena wat tot sanksies en onttrekking van beleggings gelei het, wat gepaard gegaan het met al hoe erger onluste. Die spanning het 'n hoogtepunt bereik in 1984–85 toe die regering met al hoe strawwer teenmaatreëls reageer. Dit het weer gelei tot feller weerstand van [[anti-apartheidbeweging]]s (veral die [[African National Congress]]). Weerstandsbewegings soos MK onder leiding van Nelson Mandela self het talle mense vermoor. Die land is geruk deur die kombinasie van internasionale boikotte en ekonomiese sanksies, stakings, optogte, betogings, en sabotasie. In 1990 doen die Nasionale Partyregering die eerste stappe tot 'n onderhandelde skikking toe dit die ANC en ander politieke organisasies ontban en ANC-leier Nelson Mandela na 27 jaar in die tronk vrylaat. Die tronk waaruit hy vrygelaat is, was nie die sel op Robbeneiland nie, maar die [[Victor Verster-gevangenis]] buite [[Paarl]]. Apartheidwetgewing is geleidelik geskrap en die eerste veelrassige verkiesing is in 1994 gehou. Die ANC het met 'n oorweldigende meerderheid gewen en is steeds aan bewind. Korrupsie en wanbesteding van staatsfondse en belastingbetalers se geld was nog nooit in die geskiedenis van Suid-Afrika so erg nie. Ten spyte van die beëindiging van Apartheid leef miljoene swart Suid-Afrikaners, maar ook honderdduisende blankes steeds in armoede. Terwyl swart armoede gereeld toegeskryf word aan die nalatingskap van apartheid, skenk min waarnemers aandag aan die feit dat Suid-Afrika se ekonomiese en politieke raamwerk nooit dié van 'n moderne welvaartstaat gevolg het nie, maar dat dit eerder op 'n neoliberale vryemarkekonomie berus wat aan markkragte en globalisering blootgestel is. Al is daar ook druk op die huidige regering om dienslewering op te knap en sosiale vraagstukke aan te spreek en is baie vordering gemaak wat betref behuising, elektrisiteitsvoorsiening en toegang tot water, sal miljoene armes, wat nie by die vereistes van 'n geglobaliseerde ekonomie kan aanpas nie, die verloorders wees. So word na raming reeds 400&nbsp;000 blanke Suid-Afrikaners in krotbuurte en plakkerskampe gehuisves.<ref>{{en}} [http://www.bbc.co.uk/news/magazine-22554709 ''BBC News Magazine, 19 Mei 2013: Do white people have a future in South Africa?'']</ref> Terwyl die ANC-regering hom tot die bou van 'n nierassige samelewing verbind het, word sy strategie in hierdie verband – die beleid van swart ekonomiese bemagtiging – dikwels bevraagteken. Terwyl hierdie beleid die vorming van 'n groeiende swart bourgeoisie en middelklas bevorder en versnel het, lewer ander sosiale groepe kritiek op die newe-effekte van dié beleid – [[nepotisme]], die akkumulasie van kapitaal in min swart hande, groeiende ongelykheid en inkomstegaping binne die swart gemeenskappe, en voortgesette diskriminasie teen blanke werknemers waardeur die ekonomie en die hele samelewing ook dekades ná die einde van apartheid volgens rasselyne georganiseer word.<ref>{{en}} Okechukwu C. Iheduru: ''Black economic power and nation-building in post-apartheid South Africa''. In: ''The Journal of Modern African Studies'', jaargang 42, nommer 1, Maart 2004, bl. 1–30</ref> Tydens die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024-verkiesing]] het die ANC vir die eerste keer sedert 1994 nie meer 'n volstrekte meerderheid behaal nie en was vervolgens op koalisievennote aangewese. Voor die verkiesing het Ramaphosa se voorganger Zuma by die nuwe [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|uMkhonto we Sizwe]] aangesluit, wat tydens die verkiesing die derde meeste stemme op hom verenig het. Ramaphosa het ná die verkiesing 'n [[nasionale eenheidsregering]] gevorm met die [[Demokratiese Alliansie]], die [[Inkatha-Vryheidsparty]] en ander kleiner partye.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.africanews.com/2024/07/01/south-africas-president-ramaphosa-unveils-new-cabinet/ |title=South Africa's President Ramaphosa unveils new cabinet |publisher=Africanews |date=1 Julie 2024 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> == Politiek == === Regering === [[Lêer:Pretoria CBD1.jpg|duimnael|links|Die stadskern van Pretoria, die administratiewe hoofstad van Suid-Afrika, soos vanaf [[Lukasrand]] gesien, 2006]] [[Lêer:Houses of Parliament (Cape Town).jpg|duimnael|Gebou van die [[Parlement van Suid-Afrika|Parlement]] in Kaapstad, setel van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] en die [[Nasionale Raad van Provinsies]]]] [[Lêer:Supreme Court of Appeal, Bloemfontein, South Africa.jpg|duimnael|Die [[Appèlhof van Suid-Afrika]] in Bloemfontein]] Suid-Afrika het 'n [[Parlement van Suid-Afrika|tweekamerparlement]] wat bestaan uit 'n [[Nasionale Raad van Provinsies]] (of hoërhuis) met 90 lede en 'n [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] (of laerhuis) met 400 lede. Lede van die laerhuis word volgens proporsionele verteenwoordiging verkies: helfte van die lede word direk verkies op grond van nasionale lyste en die ander helfte word verkies uit provinsiale lyste. Tien lede word verkies om elke provinsie in die Nasionale Raad van Provinsies te verteenwoordig, ongeag die bevolkingsgrootte van die provinsie. Verkiesings vir beide kamers word elke vyf jaar gehou. Die regering word in die laerhuis gevorm en die leier van die meerderheidsparty in die Nasionale Vergadering is die President. Tans word Suid-Afrikaanse politiek oorheers deur die [[African National Congress]] (ANC) wat 40,18% van die stemme in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|algemene verkiesing van 2024]] ontvang het, gevolg deur die [[Demokratiese Alliansie]] (DA) wat 21,81% van die stemme ontvang het. Die derde party is die nuutgestigte [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|uMkhonto we Sizwe]] (MK) wat 14,58% van die stemme ontvang het, gevolg deur die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (EFF) met 9,52%. Die voorheen dominante [[Nuwe Nasionale Party]] (NNP), waarvan die voorganger, die Nasionale Party, apartheid aanvanklik ingestel het, het na 1994 spoedig steun verloor en het op 9 April 2005 gestem om finaal te ontbind. Die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2016|munisipale verkiesing van 2016]] het 'n groot skuif in die land se politiek gewys, waar die heersende ANC-party sy meerderheid verloor het en klein partye soos die EFF en IVP groot minderhede behaal het. Sedertdien word [[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Johannesburg]] ([[Mpho Phalatse]]) en [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Tshwane]] (Randall Williams) saam met [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Kaapstad]] (sedert 2006) en die Wes-Kaap (sedert 2009), deur die DA of DA-koalisies regeer. === Politieke partye in die parlement sedert 2024 === [[Lêer:2024 South African National Assembly.svg|duimnael|links|Setels in die Nasionale vergadering na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024-verkiesing]] volgens aantal setels: {{columns-list|2| {{sleutel|#006600|[[African National Congress|ANC]]: 159}} {{sleutel|#005BA6|[[Demokratiese Alliansie|DA]]: 87}} {{sleutel|#56AA48|[[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|MK]]: 58}} {{sleutel|#852A2A|[[Ekonomiese Vryheidsvegters|EFF]]: 39}} {{sleutel|#FD0000|[[Inkatha-Vryheidsparty|IVP]]: 17}} {{sleutel|#378D34|[[Patriotic Alliance|PA]]: 9}} {{sleutel|#05B615|[[ActionSA]]: 6}} {{sleutel|#FF6600|[[Vryheidsfront Plus|VF+]]: 6}} {{sleutel|#B40B2D|[[Afrika Christen Demokratiese Party|ACDP]]: 3}} {{sleutel|#FFB300|[[United Democratic Movement|UDM]]: 3}} {{sleutel|#1B8C66|[[Al Jama-ah]]: 2}} {{sleutel|#00A7E6|[[African Transformation Movement|ATM]]: 2}} {{sleutel|#E7B04A|[[Build One South Africa|BOSA]]: 2}} {{sleutel|#000000|[[National Coloured Congress|CCC]]: 2}} {{sleutel|#0336D8|[[RISE Mzansi]]: 2}} {{sleutel|#EA6500|[[GOOD]]: 1}} {{sleutel|#008718|[[Pan Africanist Congress of Azania|PAC]]: 1}} {{sleutel|#363362|[[United Africans Transformation|UAT]]: 1}} }}]] [[Lêer:National Assembly of South Africa 2007.jpg|duimnael|Raadsaal van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]]]] * [[African National Congress]] (159) * [[Demokratiese Alliansie]] (87) * [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|MK]] (58) * [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (39) * [[Inkatha-Vryheidsparty]] (17) * [[Patriotic Alliance]] (9) * [[Vryheidsfront Plus]] (6) * [[ActionSA]] (6) * [[Afrika Christen Demokratiese Party]] (3) * [[United Democratic Movement]] (3) * [[African Transformation Movement]] (2) * [[Al Jama-ah]] (2) * [[Build One South Africa|BOSA]] (2) * [[RISE Mzansi]] (2) * [[National Coloured Congress|CCC]] (2) * [[GOOD]] (1) * [[United Africans Transformation|UAT]] (1) * [[Pan Africanist Congress of Azania|Pan Africanist Congress]] (1) === Politieke ontwikkeling === [[Lêer:Uniegebou.jpg|duimnael|links|Die [[Uniegebou]] in Pretoria, setel van die [[Regering van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse regering]]]] [[Lêer:ConstitutionalCourtofSouthAfrica-entrance-20070622.jpg|duimnael|Die [[Grondwetlike Hof van Suid-Afrika]] in Johannesburg]] Ondanks alle retoriek van 'n "reënboognasie" weerspieël verkiesingsresultate in Suid-Afrika steeds die demografiese verdeling van sy bevolking. Swart kiesers het 'n sterk neiging om vir die ANC te stem, blankes en bruines steun die DA, die OD word merendeels deur die minderheidsgroepe (bruines, blankes, Indiërs) verkies. Nasionale verkiesings het sodoende die karakter van 'n etniese sensus.<ref>{{de}} [http://www.bpb.de/gesellschaft/sport/fussball-wm-2010/64167/anc-forever?p=0 ''bpb – Helga Dickow: ANC forever? Innenpolitische Entwicklungen und Parteien in Südafrika. Besoek op 18 Junie 2013'']</ref> 'n Hoë persentasie stemburgers uit minderheidsgroepe is veronseker en bly buite stemming in verkiesings. Diegene, wat wél hul stemme uitbring, stem volgens rasionale oorwegings – en verkies diegene politieke leiers waarvan verwag kan word dat hulle hul eie etniese groep min of meer sal bevoordeel. Al word 'n sodanige indruk deur verkiesingsresultate geskep, vorm swart kiesers allesbehalwe 'n monolitiese blok. Verskille tussen armes en welvarendes het groter geword in die nuwe Suid-Afrika, en dit is tot dusver veral 'n klein, alhoewel groeiende, swart middelklas wat die meeste ekonomiese voordeel uit die nuwe bedeling kan trek. Hulle was die teikengroep vir die nuwe swart opposisieparty COPE wat dan ook min stemme in landelike omgewings of benadeelde woonbuurte getrek het. Binne- en buitelandse waarnemers verwys na die gevare wat die oorheersende posisie van die regerende ANC vir Suid-Afrika se demokratiese stelsel kan inhou. Tans vind ideologiese debatte eerder plaas tussen die verskillende politieke vleuels van dié party as tussen regerings- en opposisiepartye. Maar Suid-Afrika is nie die enigste demokrasie wat dekades lank deur 'n dominante meerderheidsparty geregeer is nie. Lande soos Indië (dekades lank oorheers deur die Kongresparty), Japan (oorheers deur die Liberaaldemokratiese Party) of Italië (wat lange jare deur die dominante Democrazia Cristiana geregeer is) het dieselfde politieke pad geloop voordat opposisiepartye 'n oorwinning behaal het. Die stabiliteit van dié lande se demokratiese bedeling is nooit in twyfel getrek nie. Tans word Suid-Afrika se onafhanklike regstelsel as 'n waarborg vir 'n demokratiese toekoms beskou waarin die skeiding van magte in dié Afrikaland verskans sal bly. === Buitelandse betrekkinge === {{Hoofartikel|Buitelandse betrekkinge van Suid-Afrika|Lys van diplomatieke missies in Suid-Afrika|Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika}} [[Lêer:Diplomatic missions of South Africa.png|duimnael|links|Plekke oor die wêreld heen waar Suid-Afrika ambassadeurs of hoëkommissarisse het]] [[Lêer:Indian High Commission in Pretoria.JPG|duimnael|Indië se Hoë Kommissie in Pretoria]] [[Lêer:Joint photo session before the start of the 2016 BRICS summit in Goa.jpg|duimnael|Deelnemers aan die 8ste [[BRICS]]-spitsberaad in [[Goa]], Indië, in 2016. Van links na regs: President [[Michel Temer]] (Brasilië), president [[Wladimir Poetin]] (Russiese Federasie), premier [[Narendra Modi]] (Indië), president [[Xi Jinping]] (Volksrepubliek China) en president [[Jacob Zuma]]]] Suid-Afrika is 'n streeksmoondheid in [[Afrika suid van die Sahara]] wat in baie opsigte 'n baanbrekerrol speel en as voorbeeld vir ander Afrikalande kan dien. Ná dekades van internasionale isolasie gedurende die apartheidjare het die buitelandse beleid onder president Nelson Mandela (1994–1999) nog in 'n fase van heroriëntasie en versigtige hertoetreding tot die internasionale gemeenskap geval. Mandela se opvolger, [[Thabo Mbeki]] (1999–2008), het gedurende sy ampstermyn reeds die kans vir die herdefinisie van Suid-Afrika se buitelandse beleid gesien wat volgens hom op twee pilare gerus het – die voortsetting van strategiese samewerking met die Noorde, maar as gelykwaardige vennoot, en die uitbreiding van koöperasie met die Suide. Sentraal in die konsep van Suid-Suid-samewerking het die uitbou van bestaande multinasionale instellings op die Afrikavasteland gestaan (die sogenaamde "[[Afrika Renaissance]]"), waaronder die [[Afrika-unie]] (AU) en die [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] (SADC), en die sogenaamde "skoenlapper-strategie" gestaan waarvolgens die samewerking met [[Asië]] en [[Latyns-Amerika]] uitgebou is, met Afrika in die sentrum.<ref name="rennkamp">{{de}} Britta Rennkamp: ''Außenpolitik und gesellschaftliche Entwicklung in Südafrika und Brasilien''. In: ''APuZ. Aus Politik und Zeitgeschichte''. Jaargang 63, nommer 50–51/2013, 2 Desember 2013, bl. 41</ref> Vanweë Mbeki se agterlike beleid ten opsigte van kwelvrae soos [[Vigs]] – hy het onder meer enige samehang tussen die [[MIV]]-virus en Vigs ontken – het sy internasionale reputasie egter heelwat skade gely.<ref name="rennkamp" /> Gedurende die presidentskap van [[Jacob Zuma]] het Suid-Afrika se buitelandse beleid steeds op die samewerking met ander ontluikende lande gefokus, maar hoe meer aandag aan binnelandse kwessies geskenk word, hoe meer het die Zuma-regering wegbeweeg van die vorige konsep van "presidensiële diplomasie". 'n Kernbeleid in die vroeë 21ste eeu is die samewerking met [[Brasilië]], Indië, [[Volksrepubliek China]] en [[Rusland]] binne die sogenaamde [[BRICS]]-groep van ontluikende ekonomieë nadat Suid-Afrika in 2010 uitgenooi is om tot die destydse BRIC-groep toe te tree. Ten spyte van Suid-Afrika se relatief klein ekonomie is daar tydens die jaarlikse BRICS-spitsberade konsensus met die groter lidlande oor 'n verskeidenheid politieke kwessies bereik. Met die BRICS-spitsberaad van 2013, wat in die Suid-Afrikaanse hawestad Durban gehou is, het die BRICS-groep se rol as ekonomiese belangegroep sterker na vore getree. In die eThekwini-verklaring het die staats- en regeringshoofde vier hoofdoelwitte geformuleer: die beplande daarstelling van 'n gemeenskaplike BRICS-ontwikkelingsbank, die daarstelling van 'n fonds vir onverwagte uitgawes (''Contingent Reserve Agreement, CRA''), die daarstelling van 'n sakeraad vir ondernemings en handel (''Business Council'') en die daarstelling van 'n raad wat die samewerking tussen dinkskrums uit die vyf BRICS-lande sal koördineer. Die Suid-Afrikaanse regering pleit vir die reg op [[selfbeskikking]] van beide die [[Sahrawis]] in die deur [[Marokko]] opgeëiste en deels besette [[Wes-Sahara]] as [[Arabiese Demokratiese Republiek Sahara]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://allafrica.com/stories/201901210558.html |title=Western Sahara: Algeria and South Africa Renew Their Support to Saharawi People Right to Self-Determination and Freedom |publisher=allafrica.com |date=15 Januarie 2019 |accessdate=30 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321203005/https://allafrica.com/stories/201901210558.html |archive-date=21 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en die [[Palestyne]] in die deur [[Israel]] opgeëiste en deels besette [[Palestynse Grondgebiede]] as [[Staat Palestina]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://allafrica.com/stories/201811300320.html |title=South Africa: SA Reiterates Palestine Support |publisher=allafrica.com |date=29 November 2018 |accessdate=30 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321203025/https://allafrica.com/stories/201811300320.html |archive-date=21 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Provinsies === {{Hoofartikel|Provinsies van Suid-Afrika}} Suid-Afrika het tot 1994 uit slegs vier provinsies bestaan: [[Transvaal]], [[Oranje-Vrystaat]], [[Natal]] en die [[Kaapprovinsie]]. Sedert die totstandkoming van die volskaalse demokratiese Suid-Afrika in 1994 word die land onderverdeel in nege provinsies: [[Lêer:Kaart van Suid-Afrika met Afrikaanse byskrifte.svg|duimnael|Die nege provinsies van Suid-Afrika]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: right;" ! Provinsie ! Naam in die mees gebruikte taal ! [[ISO 3166-2:ZA]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.iso.org/files/live/sites/isoorg/files/archive/pdf/en/newsletter_i-9.pdf |title=Changes in the list of subdivision names and code elements |publisher=[[ISO|Internasionale Standaardeorganisasie, (ISO)]] |date=28 November 2007 |accessdate=2 Junie 2025}}</ref> ! Hoofstad ! Grootste stad ! Voormalige provinsie of [[Bantoestan]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Gauteng Province.png|20px|raam]] [[Gauteng]] ||align="left"| ''eGoli'' ([[Zoeloe]]) ||align="left"| ZA-GP ||colspan="2" align="center"| [[Johannesburg]] ||align="left"| [[Transvaal]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the KwaZulu-Natal Province.png|20px|raam]] [[KwaZulu-Natal]] ||align="left"| ''iKwaZulu-Natali'' ([[Zoeloe]]) ||align="left"| ZA-KZN ||align="left"| [[Pietermaritzburg]] ||align="left"| [[Durban]] ||align="left"| [[Natal (provinsie)|Natal]]<br />[[KwaZulu]], [[Transkei]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Limpopo Province.png|20px|raam]] [[Limpopo]] ||align="left"| ''Limpopo'' ([[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]]) ||align="left"| ZA-LP ||colspan="2" align="center"| [[Polokwane]] (Pietersburg) ||align="left"| Transvaal<br />[[Venda (tuisland)|Venda]], [[Lebowa]], [[Gazankulu]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Mpumalanga Province.png|20px|raam]] [[Mpumalanga]] ||align="left"| ''iMpumalanga'' ([[Swazi]]) ||align="left"| ZA-MP ||colspan="2" align="center"| [[Nelspruit|Mbombela]] (Nelspruit) ||align="left"| Transvaal<br />[[KwaNdebele]], [[KaNgwane]], [[Bophuthatswana]], Lebowa |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Northern Cape Province.png|20px|raam]] [[Noord-Kaap]] ||align="left"| ''Noord-Kaap'' ([[Afrikaans]]) ||align="left"| ZA-NC ||colspan="2" align="center"| [[Kimberley]] ||align="left"| [[Kaapprovinsie|Kaap]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the North West Province.png|20px|raam]] [[Noordwes]] ||align="left"| ''Bokone Bophirima'' ([[Tswana]]) ||align="left"| ZA-NW ||align="left"| [[Mahikeng]] (Mafikeng) || align="left" | [[Rustenburg]] ||align="left"| Transvaal, Kaap<br />Bophuthatswana |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Eastern Cape Province.png|20px|raam]] [[Oos-Kaap]] || align="left" | ''iMpuma-Kapa'' ([[Xhosa]]) ||align="left"| ZA-EC ||align="left"| [[Bhisho]] (Bisho) ||align="left"| [[Gqeberha]] (Port Elizabeth) ||align="left"| Kaap<br />Transkei, [[Ciskei]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Free State Province.png|20px|raam]] [[Vrystaat]] ||align="left"| ''Freistata'' ([[Suid-Sotho]]) ||align="left"| ZA-FS ||colspan="2" align="center"| [[Bloemfontein]] ||align="left"| [[Oranje-Vrystaat]]<br />Bophuthatswana, [[Qwaqwa]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Western Cape Province.png|20px|raam]] [[Wes-Kaap]] || align="left" | ''Wes-Kaap'' ([[Afrikaans]]) ||align="left"| ZA-WC ||colspan="2" align="center"| [[Kaapstad]] ||align="left"| Kaap |} == Geografie == {{Hoofartikel|Geografie van Suid-Afrika}} [[Lêer:Namaqua park flowers pompes a eau.jpg|duimnael|links|Windpomp in Namakwaland (Noord-Kaap)]] [[Lêer:Kaart Suid-Afrika.png|duimnael|Kaart van Suid-Afrika]] [[Lêer:Upland South Africa Savanna.jpg|duimnael|links|Bosveld van die [[KwaZulu-Natal Middeland]] naby Pietermaritzburg]] [[Lêer:South Africa map of Köppen climate classification.svg|duimnael|Klimaatsones in Suid-Afrika volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Suid-Afrika is aan die heel suidelikste deel van Afrika geleë met 'n lang kuslyn van meer as 2&nbsp;500&nbsp;kilometer (1&nbsp;550&nbsp;myl) wat oor twee oseane strek (die [[Atlantiese Oseaan|Atlantiese]] en [[Indiese Oseaan|Indiese]]). Suid-Afrika het 'n groot verskeidenheid klimaatsones, van die woestyntoestande in die [[Kalahari]] naby [[Namibië]] tot welige subtropiese klimaat langs die grens met [[Mosambiek]]. Dit rys vinnig oor 'n bergagtige platorand tot die binnelandse plato wat as die hoëveld bekend staan. Selfs al word Suid-Afrika as semi-droog beskou, is daar aansienlike wisseling in klimaat sowel as topografie. Ondanks sy ligging in die subtropiese klimaatsone word groot dele van die land danksy die invloed van die oseane en die feit dat die sentrale gebiede meer as 1&nbsp;000 meter bo [[seevlak]] geleë is eerder deur 'n gematigde en sonnige klimaat gekenmerk. Pretoria se gemiddelde jaarlikse temperatuur is net 0,5&nbsp;°C hoër as dié van Kaapstad. Kaapstad se gemiddelde 8,6 daaglikse sonskynure vergelyk baie gunstig met byvoorbeeld die [[Spanje|Spaanse]] hoofstad [[Madrid]] (7,9 ure) en die [[Italië|Italiaanse]] hoofstad [[Rome]] (6,5 ure). Die Suid-Afrikaanse binneland wissel van die bergagtige en yl bevolkte [[Karoo]] tot [[grasveld|gras-]] en [[bosveld]] in die noordelike dele van die land. Die ooste van die land lê in die somerreënstreek – die oostelike kuslyn kry heelwat reën en is amper tropies in aard. Die heel suidwestelike gedeelte van die land is weer mediterreens met nat winters en warm, droë somers. Die suidwestelike gebiede van die Wes-Kaap produseer die meeste van [[Suid-Afrikaanse wyn|Suid-Afrika se wyn]]. Dit word gekenmerk deur wind, wat die grootste deel van die jaar met tussenposes in Maart en April waai. Kaapstad staan veral bekend vir sy suidoosterwind. Die felheid van die winde het die vaart om die kus van die Kaap van Goeie Hoop in die verlede lewensgevaarlik vir seevaarders gemaak en baie skipbreuke is daardeur veroorsaak. Effens verder oos aan die suidkus van die land, waar reënval in die vorm van kort buie meer gereeld deur die jaar is, word die [[Tuinroete]] aangetref, wat bestaan uit 'n beeldskone groen landskap. === Metropolitaanse gebiede === [[Lêer:Map of the metropolitan municipalities of South Africa (2016).svg|duimnael|Kaart van die agt Suid-Afrikaanse [[metropolitaanse munisipaliteit]]e in 2016]] Tydens die groot munisipale hervorming in 2000 is baie Suid-Afrikaanse stede met hul omliggende gemeentes en [[township]]s saamgesmelt. Van dié nuwe metropolitaanse gebiede is hernoem, waarvan die meeste name van [[Bantoetale]] afkomstig is en die nuwe Suid-Afrika sal verteenwoordig. {| class="wikitable sortable zebra" |- ! Rang ! Gemeente ! Grootste stad ! Provinsie |- | 1 || [[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Johannesburg]] || [[Johannesburg]] || [[Gauteng]] |- | 2 || [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Kaapstad]] || [[Kaapstad]] || [[Wes-Kaap]] |- | 3 || [[eThekwini Metropolitaanse Munisipaliteit|eThekwini]] || [[Durban]] || [[KwaZulu-Natal]] |- | 4 || [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] || [[Germiston]] || [[Gauteng]] |- | 5 || [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Tshwane]] || [[Pretoria]] || [[Gauteng]] |- | 6 || [[Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit|Nelson Mandelabaai]] || [[Gqeberha]] || [[Oos-Kaap]] |- | 7 || [[Buffalo City Metropolitaanse Munisipaliteit|Buffalo City]] || [[Oos-Londen]] || [[Oos-Kaap]] |- | 8 || [[Mangaung Metropolitaanse Munisipaliteit|Mangaung]] || [[Bloemfontein]] || [[Vrystaat]] |} {{Sien ook|Lys van munisipaliteite in Suid-Afrika|Lys van nedersettings in Suid-Afrika}} === Plant- en dierelewe === [[Lêer:Fynbos.jpg|duimnael|links|Fynbos, 'n plantkoninkryk uniek aan Suid-Afrika word naby [[Kaapstad]] aangetref]] Suid-Afrika het meer as 20&nbsp;000 verskillende inheemse plante, of omtrent 10% van alle spesies op aarde, wat beteken dat dit baie ryk aan [[biodiversiteit]] is. Suid-Afrika se mees algemene [[bioom]] is [[grasveld]], veral op die Hoëveld waar die plantegroei oorheers word deur verskillende grasse, lae struike en doringbome, hoofsaaklik [[kameeldoring]] en witdoring. Plantegroei is selfs yler in die noordweste as gevolg van die lae reënval. Dáár kom verskeie vetplantspesies voor wat water stoor soos [[aalwyn]]e en [[Naboom|nabome]] in die baie warm en droë Namakwaland. Die gras- en doringsavanne verander stadig in bosveld in die noordooste van die land met digter plantegroei. Daar is ook 'n beduidende hoeveelheid [[kremetartboom|kremetartbome]] in die gebied naby die noordelike punt van die [[Krugerwildtuin]]. == Ekonomie == {{Hoofartikel|Ekonomie van Suid-Afrika|Politieke ekonomie van Suid-Afrika|Geskiedenis van die ekonomiese ontwikkeling van Suid-Afrika}} [[Lêer:Johannesburg Stock Exchange.jpg|duimnael|Die Johannesburgse Aandelebeurs is die grootste aandelebeurs in [[Afrika]]]] Suid-Afrika se nywerheidsektor is die grootste en belangrikste op die vasteland van Afrika, en met sy rykdom minerale is die republiek ook een van die wêreld se voorste mynboulande. Nogtans het die land nooit daarin geslaag om tot 'n nywerheidsland te ontwikkel nie – 'n feit wat deur sommige deskundiges aan Suid-Afrika se vroeëre beleid van Apartheid toegeskryf word.<ref>{{de}} [http://liportal.inwent.org/suedafrika/wirtschaft-entwicklung.html ''liportal.inwent.org: Suid-Afrika – Ekonomie''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091031142327/http://liportal.inwent.org/suedafrika/wirtschaft-entwicklung.html |date=31 Oktober 2009 }}</ref> Een van die grootste uitdagings vir die land bly dan ook om die swart bevolking te leer dat deur hard te werk, die regverdige verdeling van rykdom en hulpbronne dan moontlik is. Die algemene verstaan van die begrip van regverdige verdeling van rykdom en hulpbronne word deur politieke figure soos Julius Malema verdraai deur om sy ondersteuners te vertel dat 'n mens nie nodig het om hard te werk nie. Hy glo sy ondersteuners is geregtig op grond en rykdom sonder om 'n vinger te lig. === Mynbou === {{Hoofartikel|Mynbedryf van Suid-Afrika}} [[Lêer:South Africa-Cullinan Premier Mine01.jpg|duimnael|links|Die Premier-diamantmyn, Cullinan, Gauteng, Suid-Afrika]] Suid-Afrika beskik oor die wêreld se grootste reserwes goud en [[platinum]], asook reuse-reserwes van ander metale en minerale soos [[chroom]], [[mangaan]], [[steenkool]] en ystererts. Die enigste belangrike natuurlike hulpbronne, wat nie plaaslik voorkom nie, is [[bauxiet]] en ru-olie. Jaarliks word minerale en metale ter waarde van sowat 700 miljard ZAR gemyn wat grotendeels uitgevoer word. Die mynbousektor lewer 'n baie groot persentasie van die land se uitvoere en dra tussen sewe en agt persent tot Suid-Afrika se bruto geografiese produk (BGP) by. Terwyl die ontginning van goud ondanks gevorderde tegnologieë sy tradisioneel leidende rol geleidelik verloor, word platinum, steenkool en ystererts steeds belangriker. Suid-Afrika lewer tans byna 80 persent van die platinum op die wêreldmark op. In die vroeë 21ste eeu het kragtekorte die mynboubedryf belemmer en produksie met tot twintig persent verminder. === Landbou === {{Hoofartikel|Landbou in Suid-Afrika}} [[Lêer:Gauteng-Sheep Farming-001.jpg|duimnael|'n Skaapplaas in [[Gauteng]]]] Naas mynbouprodukte bly die uitvoergerigte landbou die tweede belangrikste verskaffer van buitelandse valuta vir die land. Dit lewer sowat drie persent van die BGP op. Veral Suid-Afrikaanse wyn, vrugte en groente is gewild op oorsese markte. Danksy gunstige klimaattoestande trek veral die provinsie Wes-Kaap voordeel uit die – in vergelyking met die Noordelike Halfrond – teenoorgestelde seisoene. Verskeie produkte kan sodoende langer na Europese bestemmings gelewer word. Landbou in die res van die land word egter deur swak grondgehalte, watertekorte en grondeise gestrem. === Wynbou === [[Lêer:Vignes palissées à Stellenbosch.jpg|duimnael|links|Wingerd in Stellenbosch]] [[Lêer:Harvest Parade 2014 121.jpg|duimnael|Die Stellenbosse Oesparade in 2014]] Volgens historiese oorlewering is die eerste wyn aan die Kaap reeds op 2 Februarie 1659 gekelder.<ref>{{de}} Suid-Afrikaanse Toerismeraad: ''Südafrika. Rebe, Wein und Jahrgang''. Brosjure (1984), bl. 4</ref> Maar dit was veral Franse Hugenote-vlugtelinge uit tradisionele Franse wynboustreke wat in 1688 gevorderde kennis en tegnologie van wynbou na Suid-Afrika gebring het. Hul besonderse wynvermoëns en -geheime het verseker dat duursame wyn aan die Kaap geproduseer is, wat onontbeerlik was vir verbygaande skepe. Hierdie geheimenisse van wynvervaardiging is oor generasies heen binne families bewaar wat van Hugenote-immigrante die leidende wynprodusente gemaak het.<ref>{{af}} [http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0041-47512011000300005 '''n Ongelyke oes: die Franse Hugenote en die vroeë Kaapse wynbedryf''. In: ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'', volume 51, nommer 3, Pretoria 2011]{{dooie skakel}}</ref> In die laat 18de eeu het die wynmaker Hendrik Cloete internasionale erkenning vir sy rooi en wit-dessertwyne gekry wat op die landgoed Constantia naby Kaapstad geproduseer is. Die deurbraak vir droë witwyne het in 1957 gekom toe op die wyngoed Twee Jonge Gezellen vir die eerste keer koue fermentasie toegepas is.<ref>{{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1993/09/22/16/6.html ''Die Burger, 22 September 1993: Twee Jonge Gezellen-wyne uniek. Besoek op 5 April 2016'']</ref> Hierdie proses van gekontroleerde fermentasie is oorbodig in Europa waar die stoor van wyne in ondergrondse kelders en koeler temperature in die najaar, wanneer druiwe geoes word, wyn van hoë gehalte waarborg. Om die fermentasieproses te optimaliseer en tot twee of drie weke te verleng, word jong witwyne aan die Kaap tot 15&nbsp;°C verkoel. Suid-Afrika is met 2,7 persent van die jaarlikse produksie, wat gelykstaan aan 730 miljoen liter, tans die negende grootste wynprodusent ter wêreld en die vierde grootste buite Europa. Sowat 4&nbsp;450 wynprodusente is in die land geregistreer. Die gewildste soorte vir die internasionale mark is [[Chenin Blanc]] en [[Cabernet Sauvignon]]. Danksy die toenemende internasionale gewildheid van Suid-Afrikaanse wyne het die uitvoersyfers sedert die jare negentig skerp gestyg en in 2010 reeds byna 400&nbsp;miljoen&nbsp;liter beloop (teenoor 'n skrale 25&nbsp;miljoen in 1991). So het Suid-Afrikaanse wynuitvoerders byvoorbeeld in 2009 op die Britse mark by hul Franse eweknieë verbygesteek en van die RSA die vierde grootste verskaffer van wyn gemaak.<ref>{{en}} [http://www.southafrica.info/business/trade/export/ukwine-290310.htm#.UavTnduiN8w ''www.southafrica.info: SA overtakes France in UK wine sales, 29 Maart 2010''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140802081300/http://www.southafrica.info/business/trade/export/ukwine-290310.htm#.UavTnduiN8w |date= 2 Augustus 2014 }}</ref> {{Sien ook|Suid-Afrikaanse wyn|Lys van wynkelders in Suid-Afrika}} === Verwerkende nywerhede === [[Lêer:Graaff Fruit-Ceres packing.jpg|duimnael|Werkers verpak pere vir uitvoer in die [[Ceres]]-vallei]] Net soos Suid-Afrika se mynbou- en landbousektor is ook die land se verwerkende nywerhede sedert 1994 aan skerp internasionale mededinging en aanhoudende prysdruk op die wêreldmark blootgestel. Die plaaslike verwerking en veredeling van die land se minerale-skatte, swaar nywerhede en vervaardiging van masjiene het steeds belangriker geword. Die sterk groei in 'n aantal nywerheidsektore soos die boubedryf word deur die binnelandse vraag gedryf. Die tweede grootste nywerheidsbedryf met 'n lang tradisie van plaaslike vervaardiging is die motorbedryf. Groot Duitse produsente soos [[BMW]] en [[Volkswagen]] het 'n beduidende persentasie van hul vervaardigingskapasiteite na Suid-Afrika uitgeplaas en produseer hier ook vir oorsese markte. Nogtans het die bedryf 'n sterk sikliese karakter – weens dalende vraag van oorsese ekonomieë is produksie in 2008 en 2009 merkbaar verminder. Ander belangrike nywerheidsektore sluit chemie, inligtings- en kommunikasietegnologie asook tekstiele in. === Energiebedryf === Suid-Afrika se energiebedryf beleef in die vroeë 21ste eeu ingrypende strukturele verandering. Dit dra tans reeds sowat 15 persent tot die BGP by en sal as gevolg van stygende binnelandse vraag verdere groei toon. Om in die land se toekomstige kragbehoeftes te kan voorsien, sal nuwe kragsentrales opgerig moet word. Die nasionale energieverskaffer Eskom sal danksy 'n lening van die [[Wêreldbank]] byna vier miljard VSA-$ in sy Medupi-projek belê, tog bly hierdie konvensionele termiese kragsentrale by Suid-Afrikaanse en buitelandse nie-regeringsorganisasies omstrede. Kritici wys op die hoë koolstofdioksied-emissies van steenkoolkragsentrales. === Infrastruktuur === [[Lêer:Gautrain-rail reserve-Midrand-001.jpg|duimnael|links|Die Gautrein se dubbelspoorlyn in Midrand]] [[Lêer:Map of the National Roads of South Africa with labels.svg|duimnael|Kaart van Suid-Afrika se [[Nasionale paaie in Suid-Afrika|Nasionale Padstelsel]]]] Sedert 1994 met die oorgaan na 'n demokrasie en ook die oorgaan tot 'n vryemark stelsel, het die Suid-Afrikaanse infrastruktuur tot 'n hewige stilstand gekom. Waar daar voor 1994 nog stelselmatig aan die infrastruktuur gewerk is as gevolg van die feit dat die spoorweë, paaie en publieke vervoer aan staatbeheer onderworpe was, het die ANC as nuwe regerende party 'n liberale ekonomiese beleid gevolg en hierdie instansies geprivatiseer. Die uitbrei van infrastruktuur en die onderhoud van die alreeds bestaande infrastruktuur is vervolgens onder meer as gevolg van korrupsie tot 'n halt geruk het. Sedert 1994 is baie selde aandag aan nuwe infrastruktuurprojekte geskenk. As gevolg hiervan het die spoorlynstelsel, wat nog in 1992 as die rugstring van die Suid-Afrikaanse ekonomie bestempel is, agteruit beweeg en het die spoorlyn al hoe gevaarliker geword. Dit het beteken dat 'n groot persentasie van die spoorlynvragte deur besighede van die spoorlyne af verwyder is, en eerder aan die privaatsektor se transportryers en vervoermaatskappye oorgelaat is. Dit het opsig self ook 'n groter druk op die land se paaie geplaas, en met die instandhouding van die paaie wat sedert 1994 agteruit gegaan het, het dit beteken dat die land se paaie vandag as van die slegstes in die wêreld beskou word. Die eerste werklike poging van die nuwe bedeling om 'n plan te maak ten opsigte van infrastruktuur, is met die koms van die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010]] onderneem. 'n Oormaat toeriste is verwag, en dus het die regerende party dit goed gedink om die wol oor almal die wêreld heen se oë te trek met die bou van snelweë en 'n passasierstreinstelsel genaamd die [[Gautrein]]. Daar is met mooi praat en beloftes aan die bevolking van Suid-Afrika vertel dat die opgradering van die infrastruktuur meestal vir die koms van toeriste sou wees met die aanbied van die Sokker-Wêreldbekertoernooi. Dit was nie die geval nie en het die regering dit goed gedink om al die kostes wat hulle aangegaan het met 'n elektroniese tolstelsel genaamd [[E-tol]] op te maak. Dit het eers na die tyd aan die lig gekom dat dit die regering se plan van die begin af was om die tolstelsel te gebruik om hulself en hul pensioenfonds aan te vul en te verryk. Dus betaal Suid-Afrikaners vandag 'n duur prys vir 'n elitegroep se voordele en vryheid. === Toerisme === [[Lêer:Pafuri Gate (North Entrance Kruger Park).jpg|duimnael|Die [[Krugerwildtuin]] se ingang]] Volgens 'n ondersoek, wat deur ''Standard Bank'' gedoen is, is [[toerisme]] tans een van die belangrikste [[Verskaffer (ekonomie)|verskaffers]] van buitelandse valuta vir die land, met 'n inkomste van R53,9&nbsp;miljard in 2003 (of sewe persent van die bruto binnelandse produk) – nog voor die goudmynbou, wat R35,3&nbsp;miljard verdien het. Volgens die voormalige minister van toerisme, [[Marthinus van Schalkwyk]], het die aantal buitelandse toeriste wat Suid-Afrika in 2009 besoek het, eksponensieel gegroei tot meer as 9,9 miljoen. Die toerismesektor se direkte en indirekte bydrae tot die ekonomie het tussen 1994 en 2009 byna verdubbel – van 4,9 tot 7,9 persent of ZAR 89,4 miljard.<ref>{{af}} [http://www.nuus24.com/Reis/Nuus/Kortbroek-Toeriste-stroom-na-Suid-Afrika-20100930 ''nuus24.com – Kortbroek: Toeriste stroom na Suid-Afrika. (Besoek op 30 September 2010)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101003210419/http://www.nuus24.com/Reis/Nuus/Kortbroek-Toeriste-stroom-na-Suid-Afrika-20100930 |date= 3 Oktober 2010 }}</ref> {{Sien ook|Toerismesyfers van Suid-Afrika}} == Vervoer == === Lugvervoer === [[Lêer:Ekurhuleni Aerotropolis.jpg|duimnael|Die Internasionale Oliver Tambo-lughawe is die besigste in Afrika]] Suid-Afrika se besigste lughawe is die [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]] naby Johannesburg, gevolg deur die [[Kaapstad Internasionale Lughawe]] naby Kaapstad. [[Suid-Afrikaanse Lugdiens]], Suid-Afrika se staatslugredery, bied internasionale verbindings na en van hierdie twee lughawens. Daarbenewens bied ook ander groot internasionale lugrederye soos [[British Airways]], [[KLM]], [[Lufthansa]]/[[Swiss International Air Lines|Swiss]], [[IBERIA]] en [[Air France]] daaglikse vlugte na Johannesburg of Kaapstad. Vir binnelandse vlugte in Suid-Afrika of vlugte na buurlande is daar verskeie lugrederye soos [[Airlink]], [[Comair]], [[Kulula.com]], [[Mango (lugredery)|Mango]], [[Air Namibia]], [[Safair]] en [[South African Express]]. Kleiner lughawens in Suid-Afrika sluit in [[Bram Fischer Internasionale Lughawe]] by Bloemfontein, [[Koning Shaka Internasionale Lughawe]] by Durban, [[Kruger Mpumalanga Internasionale Lughawe]], [[Oos-Londenlughawe]], [[Polokwane Internasionale Lughawe]] en [[Port Elizabeth-lughawe]]. === Spoorvervoer === {{Hoofartikel|Spoorvervoer in Suid-Afrika}} [[Lêer:South Africa rail network map with cities.svg|duimnael|links|Die Suid-Afrikaanse spoornetwerk]] [[Lêer:Shosholoza Meyl roete 2012.svg|duimnael|Spoornetwerk van die Shosholoza Meyl]] [[Lêer:Kalk Bay Station 3.jpg|duimnael|'n [[Metrorail]]-trein verlaat die [[Kalkbaai]]-stasie op pad na [[Kaapstad]]]] Die diamant-, goud- en steenkoolmynbedryf in Suid-Afrika was van die begin af op spoorlyne aangewese om mynbouprodukte, wat vir uitvoer na oorsese bestemmings bestem was, na die land se seehawens te vervoer. Om koste te bespaar, het die Britse koloniale bewindhebbers spoorlyne nie volgens die Europese standaardspoorwydte van 4 voet 8,5 duim laat bou nie, maar in die smaller spoorwydte van 1067 millimeter wat oorspronklik deur die [[Noorweë|Noorse]] ingenieur Carl Abraham Pihl ontwikkel en waarna volgens sy inisiale aanvanklik as CAP-spoorwydte verwys is. Dié spoorwydte is wêreldwyd op nuwe spoorlyne toegepas, maar dit het veral in Suid-Afrika algemeen gebruiklik geword. Hier het mense ook gaandeweg hul eie etimologie vir dié spoorwydte ontwikkel en dit "Kaapspoor" begin noem.<ref>{{de}} Michael Dörflinger: ''Das große Buch der Lokomotiven. Illustrierte Technikgeschichte mit den besten Modellen der Welt.'' Zug (sonder jaargetal): Planet Medien AG, bl. 70</ref> Kaapstad is deur die Britse kolonialis Cecil John Rhodes as die beginpunt van 'n beplande [[Kaap-tot-Kairo-spoorlyn|spoorverbinding]] tussen die Kaap en [[Kairo]] aangewys wat egter nooit verwesenlik is nie. Die eerste Suid-Afrikaanse stoomtrein het op 26 Junie 1860 tussen Durban en Durban-Punt geloop. Hierdie eerste amptelike treinrit in die land oor 'n afstand van 3,2&nbsp;km het slegs sowat vyf minute geneem, maar was die beginpunt vir die bou van 'n uitgebreide spoorwegnetwerk. 'n Tweede spoorwegverbinding tussen Kaapstad en Eersterivier is op 13 Februarie 1862 amptelik geopen.<ref>{{en}} [http://www.sahistory.org.za/dated-event/first-railway-line-south-africa-between-durban-and-point-officially-opened ''South African History Online: 26 June, 1860 – The first railway line in South Africa, between Durban and the Point, is officially opened. Besoek op 28 Desember 2014'']</ref> Die vinnige ontwikkeling van Suid-Afrika se mynboubedryf het die bou van steeds meer spoorlyne noodsaaklik gemaak, waaronder die Kaapse hoofspoorlyn tussen De Aar en Kimberley. Die [[stoomlokomotief|stoomlokomotiewe]] op Suid-Afrikaanse spoorweë is aanvanklik in Engelse en Skotse fabrieke vervaardig. Eers vanaf die 1920's is hulle ook uit ander lande ingevoer. Een van die belangrikste reekse was [[Klas 19-stoomlokomotief|Klas 19D-lokomotiewe]] wat vanaf 1936 deur die Duitse vervaardigers Krupp en Borsig verskaf is. Hierdie 2’D1’-lokomotiewe, waarvan sommige ook ná die Tweede Wêreldoorlog deur Britse fabrieke volgens die Duitse ontwerpe gebou is, het hoofsaaklik goederetreine getrek. Om ook gebiede, wat anderkant uitgestrekte woestyne geleë was, vir spoorvervoer te ontsluit, was een van die grootste uitdagings. Gedurende die Tweede Wêreldoorlog het Duitse ingenieurs vir die steppegebiede van die suidelike [[Sowjetunie]] sogenaamde kondenswaterlokomotiewe ontwikkel wat die grootste deel van hul stoomketelwater vir herhaalde gebruik kon herwin. Die waterverbruik kon sodoende aansienlik verminder word en het hierdie tipe lokomotiewe uiters geskik vir spoorvervoer in droë streke gemaak. Weens die hoër onderhoudkoste is kondenswaterlokomotiewe selde gebruik, maar die Suid-Afrikaanse Spoorweë het besluit om die nuwe tegnologie op sy lyne in te span. [[Klas 25-stoomlokomotief|Klas 25-kondenswaterlokomotiewe]] vir die plaaslike mark is deur [[North British Locomotive Company]] (NBL) in [[Glasgow]] en Henschel in [[Kassel]], [[Duitsland]], vervaardig. Een van hulle, Henschel se ''Red Devil'', is tans die sterkste smalspoorlokomotief ter wêreld.<ref>{{de}} Dörflinger, bl. 71</ref> 'n Tweede belangrike ontwerp vir gebruik op Suid-Afrikaanse spoorweë was [[Garratt-stoomlokomotief|Garratt-stoomlokomotiewe]] met twee dryfwiele waardeur die las op die draaionderdele beter verdeel kon word. Kenmerkend vir dié lokomotiewe was die groot stoomwaterketel op die voorste dryfwiel. 'n Belangrike reeks was [[Suid-Afrikaanse Klas NG G13 2-6-2+2-6-2|Klas NGG 13-lokomotiewe]] wat in 1927 en 1928 deur Hanomag in [[Hannover]], Duitsland, vervaardig is. Aangesien steenkool as brandstof hier volop en goedkoop was, was Suid-Afrika een van die laaste lande wat stoomlokomotiewe buite diens gestel het. == Misdaad == [[Lêer:Hi-jacking hot spot.JPG|duimnael|links|'n Straatbord naby Witbank waarsku teen motorkapers op die N4-snelweg]] [[Lêer:Plaas-Moored.jpg|duimnael|Naasbestaandes plant kruise vir slagoffers van [[Plaasmoorde in Suid-Afrika|plaasaanvalle]]]] [[Lêer:People's March Anti Xenophobia.jpg|duimnael|'n Protesoptog teen xenofobie in April 2015 in Jeppestraat ("Klein-Ethiopië"), Johannesburg]] Naas die vigs-epidemie word [[misdaad]] in Suid-Afrika as 'n nasionale krisis beskou. Gepaardgaande met hierdie misdaad syfer kan 'n geweldige moord syfer en verkragtings syfer ook gevind word. Die moord op Afrikaners en [[plaasmoorde]] word ten sterkste deur die huidige regering ontken, maar is 'n werklikheid en 'n grootskaalse probleem wat gekoppel word aan [[volksuitwissing]] (Eng.: ''Genocide''). Suid-Afrika is een van vyf lande wêreldwyd waar georganiseerde misdaad 'n negatiewe effek op die ekonomie het en hoë ekstra koste veroorsaak. Volgens 'n ondersoek van 1997 deur die Duitse Handelskamer het sowat 15 persent van die ondernemings wat deelgeneem het, nuwe beleggings weens die hoë misdaadsyfers gestaak. Meer as tweederdes het gekla oor inbrake en motordiefstalle. Misdaad word volgens die ondersoek deur Duitse bestuurders en hulle gesinne ook as 'n persoonlike bedreiging beskou. Oor 'n gemiddelde tydsduur van sowat 18 maande word elkeen van hulle of 'n familielid die slagoffer van 'n misdaad. Twintig persent van die ondernemings het in die twee jaar voor die ondersoek medewerkers as gevolg van moord verloor. By 47 persent van die ondernemings het bestuurders of hooggekwalifiseerdes die land weens die misdaadprobleem verlaat. In 1995 was die moordsyfer in Suid-Afrika reeds van die hoogste ter wêreld – daar is gemiddeld twee mense per uur vermoor. Die provinsies Gauteng en Wes-Kaap word die meeste geraak; na Johannesburg is in dié verband in 1998 in 'n spesiale uitgawe van die Duitse tydskrif "DEG aktuell" selfs as die "wêreld se moordhoofstad van die jaar 1997" verwys. Die Amerikaanse Departement van Buitelandse Sake waarsku VSA-burgers dat Suid-Afrika 'n swak rekord vir misdaadbekamping het.<ref name="mg">{{en}} [https://www.osac.gov/Reports/report.cfm?contentID=61632 Overseas Security Advisory Council: South Africa 2007 Crime & Safety Report] {{dooie skakel}}, besoek op 22 Februarie 2007</ref> Die situasie het blykbaar sedert 2006 verder versleg, aangesien buitelanders nou ook in welvarende voorstede deur kriminele bendes bedreig word. In Februarie 2007 het ses Amerikaanse diplomate in Pretoria die slagoffers van 'n gewapende roof geword, en nuusberigte staaf dat buitelandse diplomate se vrees vir misdaad ná 'n reeks soortgelyke voorvalle steeds groter word. Dwelmhandel vier sedert die einde van die apartheid eweneens hoogty in die land, wat vroeër danksy sy isolasie nouliks deur hierdie probleem geraak is. Kaapstad dien nou naas [[Lagos]] in Nigerië as een van die Suid-Amerikaanse en Asiatiese kartelle se hoofinvoerhawe vir dwelmmiddels in Afrika. Suid-Afrika is een van die belangrikste lande vir die internasionale dwelmhandel en het ook die grootste produsent van dagga geword. Dagga ter waarde van 45 miljard rand is hier reeds in 1994 op 83&nbsp;000 hektaar verbou. As gevolg van politiese steunwerwing, het sekere politieke figure ook geweldmisdaad aangeblaas ter ondersteuning van hulle politiese ideale. Hierdie geweldmisdaad word veral teen sagte teikens soos plaasbewoners gepleeg. Veral [[Plaasmoorde in Suid-Afrika|plaasmoorde]], die afmaai en vermoor van meestal wit plaaseienaars en hul gesinne, trek die aandag van Suid-Afrikaanse en internasionale media. Sommige van die slagoffers van plaasmoorde is nog kinders en sommige is bejaarde mense wat in hul eie kapasiteit geen bedreiging vir misdadigers kan inhou nie en as weerloos bestempel word. Politici van die regerende ANC ontken die verskynsel en maak dit af as bog. Hulle verwys na plaasmoorde, wat deur baie Afrikaners as volksmoord bestempel word, as net deel van die algemene misdaadstatistiek en weier om enige aandag daaraan te skenk. As gevolg hiervan is geen werklike statistiek daaroor beskikbaar nie, alhoewel sekere privaat instansies probeer om die syfers en getalle op te neem. Die werklike syfers van rasgebaseerde moorde in stedelike gebiede is nog minder duidelik.<ref name="Plaasmoorde">{{af}} [https://www.beeld.com/nuus/2013-06-18-plaasmoorde-hartseer-erger], besoek op 18 Junie 2013</ref> == Demografie == {{Hoofartikel|Demografie van Suid-Afrika}} === Groei van die blanke bevolking === [[Lêer:South Africa - population migrations.svg|duimnael|links|Migrasies wat die moderne Reënboognasie gevorm het]] [[Lêer:South Africa dominant population group map.svg|duimnael|Dominante bevolkingsgroepe in Suid-Afrika {{columns-list|2| {{sleutel|#fb8072|[[Swart mense|Swartes]]}} {{sleutel|#8dd3c7|[[Bruin mense|Bruines]]}} {{sleutel|#80b1d3|[[Asiatiese Suid-Afrikaners|Asiërs]]}} {{sleutel|#ffffb3|[[Blanke Suid-Afrikaners|Blankes]]}}}} {{sleutel|#bebada|Geen dominante nie}}]] Suid-Afrika se blanke bevolking is die enigste etniese groep waarvan die demografiese groei vanaf die middel van die 17de eeu deur amptelike sensusse en ander statistieke gedokumenteer is. Die eerste landswye sensus volgens moderne metodes het egter eers in 1904 plaasgevind sodat vroeëre statistieke nie altyd as akkuraat beskou kan word nie. Die eerste bevolkingsopname is in 1658 deur die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] (VOIK) gedoen, ses jaar nadat Kaapstad as verversingspos vir VOIK-skepe op pad na Oos-Indië gestig is. Die blanke bevolking het destyds slegs 166 beloop. As aandelemaatskappy het die VOIK uitsluitlik in die winsgewendheid van sy onderneming belang gestel, en daar kon dus geen sprake wees van doelgerigte kolonisasie nie. So het die blanke bevolking teen 'n baie stadige koers gegroei. Teen die begin van die 18de eeu was daar 1&nbsp;300 Europese setlaars aan die Kaap, en toe in 1731 'n bevolkingsopname gedoen is, het die blanke bevolking op 1&nbsp;544 gestaan. Dit het verder gegroei tot 10&nbsp;000 in 1778 en sowat 22&nbsp;000 teen die einde van die eeu.<ref>{{en}} N. Worden e.a.: ''Cape Town: the making of a city''. Kaapstad: David Philip 1998, bl. 26 en 50</ref> In 1855 was daar 155&nbsp;000 blanke Suid-Afrikaners, en eers daarna het groter getalle immigrante na die Britse Kaapkolonie en die Boererepublieke gestroom nadat diamante en goud ontdek is. So het die getal blanke inwoners in 1891 620&nbsp;000, in 1904 reeds meer as 1,1 miljoen en in 1913, toe die eerste nasionale volkstelling gehou is, 1,3 miljoen beloop. In 1938 was 'n vyfde van die totale blanke bevolking, wat destyds op 2,1 miljoen beraam is, in die buiteland gebore. Die bydrae van internasionale migrasie, hoofsaaklik uit Europa, tot die groei van Suid-Afrika se blanke bevolking was aansienlik, veral in die tydperk ná die Tweede Wêreldoorlog. Gedurende die ekonomiese opbloei van die 1960's het die invloei van migrante merkbaar toegeen en in 1976 sy hoogtepunt bereik. Maar ook die getal emigrante het sedert 1945 merkbaar toegeneem. Tussen 1924 en 1990 het 1,86 miljoen blankes hulle in die land gevestig en 530&nbsp;000 geëmigreer; die migrasiewins was dus 1,33 miljoen.<ref>WP Mostert, BE Hofmeyer en JS Oosthuizen: ''Demografie. Handboek vir die Suid-Afrikaanse student''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing 1997, bl. 210</ref> === Britse immigrasie === ==== Vroeë kolonisasieprojekte ==== [[Lêer:Eastern Frontier, Cape of Good Hope, ca 1835.png|duimnael|Die ligging van plase in die Oos-Kaapse Albany-distrik waarop 1820-Setlaars geboer het]] [[Lêer:Thomas Baines - The British Settlers of 1820 Landing in Algoa Bay - 1853.png|duimnael|"Die Britse setlaars van 1820 land in Algoabaai", deur Thomas Baines, 1853]] [[Lêer:PMB Town Hall.JPG|duimnael|Victoriaanse boukuns in Suid-Afrika: die Raadsaal in [[Pietermaritzburg]], KwaZulu-Natal]] In die vroeë 19de eeu is Britse immigrasie na Suid-Afrika grotendeels deur die Britse regering of weldadigheidsorganisasies bevorder en gefinansier. Nadat die Kaapkolonie in 1806 onder Britse bewind gekom het, is drie klein privaat kolonisasieprojekte van stapel gestuur wat die vestiging van immigrante georganiseer het. Die belangrikste hiervan was dié van 196 arm en werklose leerjongens wat in 1817 onder leiding van ene [[Benjamin Moodie]] vanuit Leith in Skotland vertrek het om 'n nuwe heenkome aan die Kaap te vind. Die meeste van hulle was meganici of ongeskoolde werkers wat kontrakte aangegaan het om in Suid-Afrika te werk. Ná hul aankoms het die meeste van hierdie immigrante egter hul kontrakte verbreek en ander, meer lukratiewe werkgeleenthede aanvaar. Die kolonisasieprojek was onsuksesvol, en Moodie het bankrot gespeel.<ref>{{en}} William E. Van Vugt en G. Daan Cloete: ''Race and Reconciliation in South Africa. A Multicultural Dialogue in Comparative Perspective''. Lanham, Maryland: Lexington Books 2000, bl. 22–23</ref> ==== Die 1820-Setlaars ==== {{Hoofartikel|1820-Setlaars}} Die Britse regering het sy houding teenoor die vestiging van Britse setlaars vanaf 1819 om strategiese redes verander. Die Kaapkolonie, wat die Verenigde Koninkryk van Nederland oorgeneem het, was immers merendeels deur [[inheemse volke]] bewoon, en ter stabilisering van die Britse bewind was dit raadsaam om die kolonie deur middel van blanke immigrasie te ontwikkel en uit te brei en so sterk moontlik te angliseer. In 1820 het die regering 'n bedrag van £50&nbsp;000 beskikbaar gestel om sowat 5&nbsp;000 Britse setlaars – wat later as 1820-Setlaars bekend sou staan – in die Albany-gebied naby [[Algoabaai]], nie ver van die huidige [[Port Elizabeth]] nie, te vestig. Protestants-Christelike etiek en liberale houdings het by die projek hul invloed laat geld. So het die setlaars vrye landbougrond ontvang, maar hul kontrakte was aan sekere voorwaardes gebonde. Hulle is verbied om slawe aan te hou of om inboorlinge in diens te neem. Anders sou hulle hul grond weer kwytraak. Die owerheid het sowat 90&nbsp;000 aansoeke van voornemende emigrante ontvang. ==== Sosiale agtergrond ==== Vir Britse emigrante in dié tyd sou Noord-Amerika 'n meer gewilde bestemming gewees het. Alhoewel die beroepsagtergrond en -ervaring van die 5&nbsp;000 suksesvolle aansoekers op die oog af met dié van tipiese emigrante op pad na die Verenigde State ooreengekom het – sowat veertig persent was voorheen in die landboubedryf werksaam, 'n derde was opgeleide ambagsmanne of meganici, 'n tiende was in die handel werksaam en die res ander geskooldes, was daar 'n groot verskil: die meeste van hulle was werkloos of het hulle om ander redes in 'n moeilike situasie bevind. Emigrasie na 'n oorsese bestemming was dus 'n uitweg. Maar aangesien hulle nie oor die nodige finansiële middele vir emigrasie beskik het nie, was hulle aangewese op staatsubsidies. Historici het na die feit verwys dat 'n relatief groot persentasie van hierdie vroeë Britse immigrante uit ekonomies benadeelde streke in Engeland gekom het – anders as voornemende immigrante wat die VSA as bestemming gekies het. Hulle het dikwels uit graafskappe gekom waar nywerhede gefloreer en hoë lone betaal is. Nogtans was 'n groot persentasie van vroeë Britse immigrante in Suid-Afrika geletterd, in teenstelling met inheemses, en die stigting van skole, biblioteke en 'n vrye pers aan die Kaap was, net soos die verbeterde onderwys vir inheemses, aan hulle invloed te danke. Onafhanklike, selfstandige denke is deur hulle net soos die konsep van selfregering bevorder, en dit was Britse setlaars wat 'n stedelike en kommersiële beskawing na die binneland van Suider-Afrika gebring het. Die 1820-Setlaars was om verskillende redes nie suksesvol as boere nie. Hulle het nie oor die nodige landboukennis beskik nie, min van die grond wat aan hulle gegee is was werklik geskik vir boerdery, en hul plase met 'n oppervlak van gewoonlik slegs eenhonderd akkers was nie groot genoeg om 'n hele gesin te voed nie. So het baie verstedelik om in hul vroeëre beroepe te werk. Hul bydrae tot die ekonomiese ontwikkeling van die Oos-Kaap was uiteindelik groter as beplan en het die basis vir die wol- en ander florerende uitvoergerigte bedrywe geskep. Hulle het hul misnoeë oor outokratiese bewindhebbers met koloniste in Noord-Amerika gedeel en was vasbeslote om vir hul regte te baklei. Toe die kaptein van 'n Britse skip met Ierse gevangenes aan boord in 1848 in die Kaap wou aandoen, het Britse setlaars en Afrikaners saamgespan om die skip af te wys. Suid-Afrika het sodoende nooit as strafkolonie gedien nie. In 1853 het die Kaapkolonie 'n grondwet gekry wat voorsiening vir verteenwoordigende selfregering gemaak het. Ten spyte van hul relatief klein getal het Britse immigrante beslissende invloed op die Suid-Afrikaanse samelewing uitgeoefen. In die dekades tot 1840 het die meeste Britse immigrante hul vaart na Suid-Afrika self betaal, maar slegs enkele honderd het jaarliks na die Kaap vertrek. Die oorgrote meerderheid emigrante het hulle in Noord-Amerika gevestig. Eers met die [[Groot Ierse Hongersnood|Groot Hongersnood in Ierland]] het die getal Britse immigrante in Suid-Afrika toegeneem. Volgens die ''Colonial Land and Emigration Commission Reports'' vir 1851 het nogtans vir elke Brit, wat hom in Suid-Afrika gevestig het, vier na Australië en Nieu-Seeland vertrek, sewe na Brits-Noord-Amerika (tans Kanada), en 49 na die Verenigde State.<ref name="Van Vugt/Cloete 2000, bl. 25">{{en}} Van Vugt/Cloete (2000), bl. 25</ref> ==== Nuwe emigrasiepatrone ==== Tussen 1825 en 1845 het Britse immigrante geen finansiële steun van regeringskant of privaat liggame ontvang nie. Amptelike rekords vir dié periode gee 'n totaal van 5&nbsp;345 immigrante uit Groot-Brittanje en Ierland. Daar word geen verskil gemaak tussen Engelse, Skotse, Walliese en Ierse immigrante nie.<ref>{{en}} Van Vugt/Cloete (2000), bl. 34</ref> Teen die middel van die 19de eeu het emigrasiepatrone met betrekking tot Suid-Afrika ingrypend verander. Net soos die 1820-Setlaars het baie van die emigrante in dié periode staatsubsidies ontvang, hoofsaaklik om die Britse Ryk te stabiliseer en uit te bou, terwyl ander deur kapitaliste ondersteun is wat finansiële voordeel uit die ekonomiese ontwikkeling van die Kaapkolonie kon trek. So het in die periode tussen 1847 en 1866 byna 11&nbsp;000 Engelse, Skotse en Walliese immigrante danksy regeringsubsidies in Suid-Afrika aangekom om hulle in die Kaapkolonie of in Natal te vestig, terwyl ander met behulp van privaat immigrasieskema's 'n nuwe tuiste in die land gevind het. ==== Immigrasie na Natal ==== [[Lêer:West Street, Durban - ca. 1900.jpg|duimnael|West Street, Durban, omstreeks 1900]] [[Lêer:COLLECTIE TROPENMUSEUM De City Hall in Durban TMnr 20014807.jpg|duimnael|Vir die ontwerp van Durban se stadhuis het ''Belfast City Hall'' in [[Noord-Ierland]] as voorbeeld gedien]] Nadat Natal in 1843 tot Britse kolonie verklaar is, was die plaaslike immigrasiebeleid weer eens daarop gemik om die Britse bewind te stabiliseer en te verhoed dat die gebied tot "'n kolonie van inboorlinge sou degenereer", soos die destydse goewerneur Sir P. Maitland dit gestel het.<ref name="Van Vugt/Cloete 2000, bl. 25" /> Ooreenkomstig die koloniale regering se beleid is 'n aantal immigrasieskema's in werking gestel waarvolgens Britse immigrante finansiële steun ontvang het. Tussen 1849 en 1852 het byna 5&nbsp;000 Engelse en Skotse immigrante in Natal aangekom. Baie van hulle is met beloftes van vrye grond en 'n aangename lewe in 'n "land van melk en heuning" na die kolonie gelok. Sowat twee derdes van die Natalse [[Byrne-Setlaars|immigrante]] het onder leiding van Joseph Charles Byrne na die kolonie gekom. Byrne, die seun van 'n Ierse veehandelaar wat tydelik na Australië geëmigreer en op sy terugvaart na Groot-Brittanje in Kaapstad aangekom het, het daar sakemanne ontmoet wat van voorneme was om Natal ekonomies te ontwikkel. Terug in Engeland, het Byrne 'n fortuin met spekulatiewe transaksies verdien en kennis gemaak met sakelui in die skeepvaartbedryf wat dieselfde belang in die ontwikkeling van Natal gestel het. Byrne het 'n ooreenkoms met die Britse ''Colonial Office'' aangegaan waarvolgens hy die vervoer van Britse emigrante na Natal sou reël. Mits die setlaars met sukses op plase in Natal gevestig sou word, sou die ''Colonial Office'' sy koste vergoed. Vir Byrne was dit duidelik dat die kolonie slegs deur boere met kapitaal en ambagsmanne ontwikkel kon word, en so het hy 'n aansoekprosedure ontwikkel wat daarop gemik was om boere, plaaswerkers en ambagsmanne te werf. Die aansoeke, wat ontvang is, het uiteindelik van stedelike fabriekarbeiders, dagloner en klerke gekom wat hulle as landboukundiges voorgegee het – moontlik het slegs een persent van die applikante werklik oor die nodige kennis en ervaring vir suksesvolle boerdery beskik. Daarbenewens was die grond, wat in Natal aan voornemende boere beskikbaar gestel is, nie geskik vir kleinboere nie. So het Byrne sy belegging van £14&nbsp;000 kwytgeraak en moes bankrot speel. Die immigrante was beter daaraan toe. Sowat 1&nbsp;000 van hulle het in 1852 na Australië vertrek nadat daar goud ontdek is. Die res het uit Byrne se skema bedank en hulle in die nuut ontwikkelende stedelike nedersettings, veral Durban, gevestig waar hulle hul oorspronklike beroepe weer uitgeoefen of werk in ander bedrywe gevind het. Net soos die 1820-Setlaars het ook die Natalse immigrante uiteindelik grootliks bygedra tot die ontwikkeling van die kolonie, al was dit op 'n heel ander manier as beplan. Sommige het selfs aktief aan die politieke lewe deelgeneem, maar in 'n omgewing waar daar geen Afrikaners was nie, was hulle ook nie genoodsaak om kragte met bruines of swartes saam te snoer om 'n teengewig teen 'n Afrikanermeerderheid te vorm nie. So het hulle die liberale houding, wat kenmerkend vir die Kaapse samelewing was, laat vaar en 'n beleid van wit bevoorregting en rasseskeiding ingestel. Daardie beleid was gedeeltelik ook die gevolg van ekonomiese en politieke druk wat deur vroeëre Britse immigrante uitgeoefen is. Baie van hulle het hulle in die Oos-Kaap as suksesvolle skaapboere, wolprodusente en handelaars bekwaam en het nou daarop aangedring dat hulle weivelde in rigting van Ciskei uitgebrei moes word. ==== Immigrasie van vroue ==== Daar was ook suksesvolle pogings om arm jong vroue in Suid-Afrika te vestig. So het byvoorbeeld vroulike huisbediendes finansiële steun ontvang om die tekort aan vroue in Suid-Afrika effens te probeer verlig. In 1857 het sowat 1&nbsp;000 Ierse vroue in Suid-Afrika aangekom.<ref>{{de}} Ulrike Kirchberger: ''Aspekte deutsch-britischer Expansion. Die Überseeinteressen der deutschen Migranten in Großbritannien in der Mitte des 19. Jahrhunderts''. Stuttgart: Franz Steiner Verlag 1999, bl. 80</ref> Ander skema's, soos dié wat deur die ''Female Middle Class Emigration Society'' van stapel gestuur is, het die immigrasie van gekwalifiseerde en gesofistikeerde vroue bevorder wat as sendelinge en onderwysers gewerk het en 'n waardevolle bydrae tot die opvoeding van inheemses gelewer en op politieke en sosiale hervorming aangedring het. ==== Laat 19de eeuse immigrasie ==== [[Lêer:Gold Reef City 002.jpg|duimnael|Die sitkamer van 'n vroeë 20ste eeuse huis waarin mynwerkers gevestig is.<br /><small>Gold Reef City, Johannesburg</small>]] In die 1870's en 1880's het jaarliks duisende Britte na Suid-Afrika geëmigreer, waarby immigrasieskema's steeds 'n belangruike rol gespeel het. In die dekade tussen 1873 en 1883 het byvoorbeeld 22&nbsp;300 Britse immigrante finansiële steun ontvang. Die koloniale owerheid aan die Kaap het hiervoor 'n kwartmiljoen pond beskikbaar gestel. Van die laat 19de eeuse immigrante was kunshandwerkers en ambagsmanne wat as gevolg van ekonomiese depressie en meganisering in die Verenigde Koninkryk na die buiteland uitgewyk het, spoorwegarbeiders, ongeskoolde werkers en gekwalifiseerdes uit die mynboubedryf. In 1891 het Suid-Afrika se Britsgebore bevolking op 188&nbsp;000 gestaan. Migrasiesyfers in [[Cornwall]] was die hoogstes in die Verenigde Koninkryk, veral in 'n tyd toe die Corniese tin- en mangaanmyne uitgeput was. Cornwallisers was meestal bereid om te migreer indien mynbouaktiwiteite elders werkgeleenthede vir hulle kon bied, en so het baie van hulle ook in Suid-Afrika aangekom. Die eerste Corniese immigrante was steengroefwerkers wat saam met die 1820-Setlaars na die Kaap geëmigreer het en stene vir die eerste permanente geboue ontgin het. Toe die Britse koloniale grens in 1847 tot by die Oranjerivier geskuif is, het Corniese mynwerkers, wat in Engels dikwels ''Cousin Jacks'' genoem word, met die ontginning van kopermyne in Namakwaland begin. In 1854 en 1855 het koperontginning in Suid-Afrika 'n nuwe hoogtepunt bereik, en dit was veral Corniese immigrante wat in die vraag na gekwalifiseerde mynbouwerkers voorsien het. Omstreeks 1900 was 'n kwart van die blanke mynwerkers aan die Witwatersrand Corniese immigrante. Die meeste van hulle het as ongetroude mans na die Kaap gekom, en 'n relatief groot persentasie het vanweë die skaarste aan Corniese vroue met inheemse swartes getrou. Corniese immigrante het hul spore in die bou- en [[Suid-Afrikaanse kookkuns|kookkuns]] gelaat, en daar is tans nog meer as honderd plekname van Corniese oorsprong in Suid-Afrika. Britse mynbouwerkers het daarnaas ook hul tradisionele vakbondstrukture na die land gebring. Die verdraagsaamheid van Corniese immigrante teenoor swart Suid-Afrikaners het onder meer uit godsdienstige tradisies voortgespruit. So was baie van hulle Wesleyaanse Metodiste wat 'n matigende invloed op die ruwe leefwyse in Suid-Afrikaanse mynbougemeenskappe uitgeoefen het. Hoë misdaadsyfers en drankmisbruik was die knellendste vraagstukke. Corniese immigrante het kerkgemeentes en krieketspanne gestig waarby, soos in die geval van Namakwaland, ook swart spelers welkom was. ==== Sosiale gaping ==== [[Lêer:Boerfamily1886.jpg|duimnael|Wit armoede: 'n Afrikanergesin in 1886]] [[Lêer:SouthAfricaTownship1989.jpg|duimnael|Kinders in 'n [[township]] naby Kaapstad in 1989]] Die unieke geologie van Suid-Afrika het die sosiale gaping tussen hoogs gekwalifiseerde mynboudeskundiges en ongeskoolde werkers nog versterk. Die land se laegraadse goud- en ertsneerslae lê diep sodat die plaaslike mynboubedryf op ingenieurs en kapitaal aangewese is. Die Britse immigrante, wat poste in die bedryf gevul het, net soos dié in ander sektore soos handel en finansies, het 'n elite gevorm. Mynbou-ondernemings se aggressiewe uitbreiding was een van die beslissende faktore wat die ontstaan van 'n rasgebaseerde, ongelyke arbeidsmark met wetlike en sosiale benadeling vir swartes bevorder het.<ref>{{en}} Van Vugt/Cloete (2000), bl. 31–32</ref> Maar ook Afrikaners is deur die vestiging van 'n mynboubedryf en die toenemende industrialisasie geraak. Groot getalle arm blankes het na die stede gestroom waar veelrassige krotbuurte ontstaan het. Vanaf die 1880's tot in die laat 1930's het 'n reeks natuurrampe, oorloë en ekonomiese agteruitgang tienduisende Afrikaanssprekendes in grootskeepse armoede gedompel. Terwyl die getal armblankes in amptelike statistieke op meer as 121&nbsp;000 beraam is, het omstreeks 1924 reeds 'n kwart van die Afrikanerbevolking in die armblanke-kategorie geval. Die situasie het dramaties versleg met die ekonomiese insinkings van die Groot Depressie waartydens 'n derde van alle Afrikaners, sowat 300&nbsp;000 mense, as armlastig beskou is.<ref>{{af}} Edward-John Bottomley: ''Armblankes''. e-Boek//Kindle-uitgawe. Kaapstad: Tafelberg, pos. 60</ref> Vir die koloniale owerheid – en latere blanke Suid-Afrikaanse regerings – was wit armoede 'n besondere probleem wat wit aansien kon bedreig. Deur middel van rasseskeiding, waarby benadeelde blankes in die volgende dekades in wit enklawes van armoede en in werkskeppingskemas van staatsondernemings en nywerhede in staatsbesit weggesteek is, is die vraagstuk opgelos totdat dit in 1994 skielik weer opgeduik het. Die Tweede Suid-Afrikaanse Oorlog het potensiële immigrante afgeskrik sodat min Britte hulle in die laaste jare van die 19de eeu aan die Kaap gevestig het. Die Britse besluit om Afrikanervroue en -kinders as 'n soort gyselaars in konsentrasiekampe aan te hou, het net soos die Afrikaners se guerilla-oorlogtaktiek verbittering veroorsaak. Uiteindelik was blanke politieke eenheid, en die stabiliteit wat dit vir die Britse Ryk in Suider-Afrika sou verseker, vir die Britse ''Colonial Office'' meer belangrik as die politieke regte van swart en bruin Suid-Afrikaners. Toe die land in 1910 selfregering as Unie van Suid-Afrika gekry het en 'n einde aan politieke inmenging uit Londen gemaak is, is die weg gebaan vir 'n politieke stelsel wat dekades lank op rasseskeiding berus het. Nog voor die Uniewording het Groot-Brittanje pogings onderneem om meer Britse immigrante as boere na die Suid-Afrikaanse platteland te bring. Een doelwit was om die kloof tussen die twee wit bevolkingsgroepe te oorbrug, 'n ander was die bestryding van Afrikanernasionalisme deur anglisering. Die skema is uiteindelik gestaak aangesien ander oorsese bestemmings soos Kanada en Australië met hul eie skema's vir Britse immigrante meer aanloklik was. Die hoeveelheid geskikte landbougrond in Suid-Afrika was beperk, en die nuut ontwikkelende nywerheidsektor was danksy die beskikbaarheid van swart mannekrag nie aangewese op groot getalle immigrante nie. Britse immigrasie was dus beperk. In 1910 het 8&nbsp;314 Britse immigrante in Suid-Afrika aangekom, in 1913 (een van min jare in dié tyd met uitvoerige statistieke) het 14&nbsp;251 nuwe aankomelinge hulle in die land gevestig, waarvan 10&nbsp;009 Britte.<ref>{{en}} Stephen Constantine (red.): ''Emigrants and Empire. British Settlement in the Dominions Between the Wars''. Manchester: Manchester University Press 1990, bl. 174</ref> Maar ook in die volgende dekades het Britte hulle in Suid-Afrika gevestig, en immigrasiesyfers het in die tyd ná die Tweede Wêreldoorlog selfs gestyg. Tradisioneel is Britse immigrante en hul nakomelinge as meer liberaal gesind beskou as Afrikaners, tog is hierdie soort stereotipes in die nuwe Suid-Afrika afgebreek. Die aantal Britse migrante in Suid-Afrika is in 2015 op 318&nbsp;000 beraam.<ref>{{en}} [http://www.bbc.com/news/uk-politics-eu-referendum-36560519 ''BBC News, 17 Junie 2016: Reality Check: Which EU countries have the most UK citizens? Besoek op 19 Junie 2016'']</ref> === Duitse immigrasie === [[Lêer:Natal 1910 BomannMuseum@20150903.JPG|duimnael|links|'n Kaart van die Hermannsburgse sending in Natal]] [[Lêer:Martin Melck House, Strand Street.jpg|duimnael|[[Martin Melck Huis|Martin Melck-huis]] in Strandstraat, Kaapstad, met versierings van [[Anton Anreith]]]] [[Lêer:German colonial claims in South Africa 1880s.jpg|duimnael|Afrika suid van die ewenaar, met politieke grense van die 1880's. Die Berlynse Koloniale Konferensie van 1884 was verantwoordelik vir die onderlinge afbakening en beslissing van koloniale gebiedsaansprake]] Volgens skeepslyste was sowat veertig persent van die eerste setlaars aan die Kaap Duitsers wat in diens van die Verenigde Oos-Indiese Kompanie (VOIK) op Nederlandse skepe gevaar het. Volgens 'n verordening van die VOIK, wat in 1657 uitgereik is, is slegs [[Nederlanders]] en Duitsers in diens geneem. Gewoonlik was Duitse bemanningslede op VOIK-skepe van Nederduitse afkoms en het sodoende min moeite ondervind om Nederlands aan te leer. Vyf van die eerste vryburgers aan die Kaap, wat in 1657 uit hul diens by die VOIK getree het om hulle as boere te vestig, was van Duitse afkoms. Steeds meer Duitse immigrante het na die Kaap gestroom en, weens die gebrek aan Duitse vroue, dikwels met Nederlandse, Franse of slawevroue uit Afrika en Asië getrou. Duitse huursoldate en ander personeel in diens van die VOIK was, anders as die breë massa in hul tyd, meestal geletterd. Baie van hulle het weens die moeilike ekonomiese situasie in Duitsland ná die einde van die [[Dertigjarige Oorlog]] na Nederland geëmigreer. So verskyn op VOIK-lyste onder meer seuns van dominees en amptenare, adellikes en sakelui, en selfs akademici soos wiskundiges, landopmeters en botanici.<ref>{{de}} Dieter en Elke Losskarn: ''Südafrika''. Ostfildern: Dumont 2006, bl. 40</ref> Die eerste wetenskaplike publikasies oor Suid-Afrika se natuurlewe en ander onderwerpe is deur Duitse navorsers geskryf wat verskeie kere verkenningstogte in die binneland van Suid-Afrika onderneem het. Die eerste Khoi-woordeboek is in die vroeë 1660's deur 'n boorling van [[Hannover]], Georg Friedrich Wende, saamgestel. Naas Franse Hugenote het Duitse immigrante 'n belangrike rol by die vestiging van die wynboubedryf aan die Kaap gespeel. Een van hulle, Henning Hüsing, het sy loopbaan as arm soldaat by die VOIK en veewagter begin. As vryburger was hy een van vyf boere wat hulle as veetelers bekwaam en vleis aan die VOIK verskaf het. As een van die welvarendste burgers aan die Kaap het Hüsing later groot graanvelde aangelê en raadslid in Stellenbosch geword waar hy herehuise soos [[Meerlust]] en ander woongeboue laat bou het. Volgens oorlewerings het hy meer as 100&nbsp;000 wingerdstokke geplant. 'n Ander wynboer was Carl Georg Wieser, 'n boorling van [[Heidelberg, Duitsland|Heidelberg]], wat ná sy loopbaan as soldaat in 1731 met 'n Kaapstadse vrou getrou en later die Constantia-wyngoed gekoop het. Suksesvolle huwelike het van [[Martin Melck]], 'n boorling van [[Oos-Pruise]], die welvarendste man aan die 18de eeuse Kaap gemaak. Baie wynboere het hulle wonings deur Duitse boumeesters laat bou. Die bekendste van hulle was [[Anton Anreith]] (1754–1822), 'n boorling van [[Freiburg im Breisgau]], wat sy kunsvolle gewels en houtsnywerk in Constantia en Kaapstad (soos die leeue waarmee die kansel van die Lutherse kerk versier is) geskep het. Ander domeine van Duitse immigrante was gesondheidsdienste en politiek. In die Nederlandse tyd het sowat vyftig Duitse geneeskundiges aan die Kaap gepraktiseer. Jan van Riebeeck se opvolger as kommandeur was Zacharias Wagenaar (Wagner), 'n boorling van [[Dresden]]. Maar dit was ook Duitsers wat dikwels protes teen VOIK-besluite aangeteken het. Boeregesinne van Duitse afkoms soos die Bothas, Pretoriuse en Albrechts was in die geledere van die eerste groep van die Groot Trek. Die tweede groep is aangevoer deur Johannes van Rensburg, 'n boorling van Rendsburg in [[Sleeswyk-Holstein]]. Die derde Boereleier, Andries Hendrik Potgieter, het sy wortels in [[Osnabrück]] gehad. 'n Voorouer van [[Paul Kruger]], die latere president van die Zuid-Afrikaansche Republiek (Transvaal), Jacob(us) Kruger (ook Cruger of Krüger gespel), is in 1690 in [[Prignitz]], 'n streek in [[Brandenburg]] gebore en het in 1713 as soldaat in diens van die VOIK getree. Tussen 1848 en 1858 het groot getalle Duitse immigrante hulle in die Oos-Kaap, veral rondom Oos-Londen, gevestig – in 'n gebied wat deur die Britse koloniale owerheid as 'n soort buffersone tussen blanke gebiede en die Xhosa-stamland geskep is. Sowat 4&nbsp;000 Duitse setlaars het hier 'n nuwe tuiste gevind nadat hulle gratis seevervoer en finansiële steun ontvang het. Die Duitse invloed is steeds sterk, sowel op ekonomiese asook kulturele gebied. Suid-Afrika is daarnaas 'n gewilde reisbestemming vir Duitse toeriste asook die gewildste bestemming vir Duitse emigrante op die vasteland van Afrika. Volgens amptelike Duitse statistieke het in 2013 1&nbsp;100 Duitsers na Suid-Afrika geëmigreer, terwyl 1&nbsp;102 na hul geboorteland teruggekeer het.<ref>{{de}} [http://auswandern-info.com/suedafrika.html ''Auswandern nach Südafrika aktuell. Besoek op 2 Junie 2015''] {{dooie skakel}}</ref> In 2018 het 798 Duitsers hulle in Suid-Afrika gevestig, terwyl 1&nbsp;216 burgers met 'n Duitse paspoort na Duitsland teruggekeer het. In die dekade tussen 2008 en 2017 het altesaam 10&nbsp;375 Duitsers hulle volgens amptelike statistieke hier gevestig, terwyl 11&nbsp;195 na Duitsland verhuis het.<ref>{{de}} [https://auswandern-info.com/suedafrika ''auswandern-info.com: Auswandern nach Südafrika aktuell – Infos zur Einwanderung. Besoek op 20 November 2019'']</ref> {{Sien ook|Duitsers in Natal}} === Noorse immigrasie === 'n Dertigtal Noorse gesinne uit Ålesund het op 29 Augustus 1882 in Natal aangekom. Voor 1880 het Noorse emigrante hulle merendeels in die Verenigde State gevestig, maar danksy die persartikels van 'n Noorse sendeling in Zululand, ene kaptein Landmark, het voornemende Noorse emigrante belang daarin gestel om 'n nuwe tuiste in Natal te vind. Hul vaart na Natal is onder meer deur die Regering van Natal se agente in Londen gereël. Nakomelinge van die Noorse immigrante het die ''Norwegian Settlers Association of Marburg'' gestig.<ref>{{en}} [http://www.norsettler.co.za/history.htm ''www.norsettler.co.za: How it began. Besoek op 17 Maart 2016'']</ref> === Joodse immigrasie === {{Hoofartikel|Jode in Suid-Afrika}} [[Lêer:Helen Suzman.jpg|duimnael|Helen Suzman in 1959]] Al het die eerste Joodse immigrante hulle reeds in die 17de eeu aan die Kaap gevestig, kon daar eers met die grootskaalse immigrasie van Russies-Litause [[Jode]] vanaf die 1880's sprake van 'n georganiseerde Joodse gemeentelewe in Suid-Afrika wees. Omstreeks 1880 is die plaaslike Joodse bevolking op sowat 4&nbsp;000 beraam, met 40&nbsp;000 nuwe aankomelinge in die volgende drie dekades. Gedurende die 1930's was Suid-Afrika 'n toevlugsoord vir Joodse vlugtelinge uit die Duitse Ryk. So het die Joodse bevolking gegroei tot 90&nbsp;000 in 1936 en 115&nbsp;000&nbsp; in 1960.<ref name="Brenner">{{de}} {{cite book |last=Brenner |first= Michael |title=Kleine jüdische Geschichte|year=2008 |page=341, 342|publisher= C.H. Beck/Bundeszentrale für politische Bildung|location= München en Bonn}}</ref> In die ou bedeling het Joodse burgers dieselfde bevoorregte status geniet soos ander blankes, ondanks anti-semitiese tendense in bepaalde nasionalistiese Afrikanerkringe, so in die verregse vleuel van die regerende Nasionale Party. Die anti-semitiese rassisme in dele van Europa, wat sy hoogtepunt in die stelselmatige [[Sjoa|Sjoa-volksmoord]] deur die Nasionaal-Sosialistiese Duitse bewind tydens die Tweede Wêreldoorlog gevind het, was vir baie Suid-Afrikaanse Jode rede genoeg om openlik weerstand te bied teen die beleid van rasseskeiding. So het 'n relatief groot persentasie Joodse Suid-Afrikaners by die anti-Apartheid-beweging aangesluit, onder wie die skryweres en wenner van die [[Nobelprys vir Letterkunde]], [[Nadine Gordimer]], die politikus [[Helen Suzman]] wat jare lank, tussen 1961 en 1974, die enigste afgevaardigde van die [[Progressiewe Party]] in die Suid-Afrikaanse parlement was, en [[Joe Slovo]], 'n kommunistiese stryder wat – ná meer as twintig jaar in ballingskap – na Suid-Afrika teruggekeer het as een van min blanke leiersfigure in die African National Congress.<ref name="Brenner" /> Ander Joodse burgers het die NP-bewind gesteun. Opvallend was die groot persentasie aanhangers van Sionisme wat nou betrekkinge met Israel gehandhaaf het – meer as in enige ander land. So het Suid-Afrika voor 1994 steeds goeie betrekkinge met Israel onderhou, ondanks dié land se afkeuring van Pretoria se rassebeleid. Ná die eerste demokratiese verkiesing in 1994 het baie Joodse inwoners by die groot golf van blanke emigrante aangesluit.<ref name="Brenner" /> === Immigrasiebeleid voor 1994 === [[Lêer:The National Archives UK - CO 1069-1-9.jpg|duimnael|Februarie 1960: die Britse premier Harold Macmillan bring 'n amptelike besoek aan Suid-Afrika en lewer sy befaamde "Wind-van-verandering"-toespraak in die Suid-Afrikaanse parlement. Desondanks stroom duisende Britse immigrante na die Kaap<br /><small>The National Archives UK</small>]] Saam met die implementering van die Apartheids-wetgewing, waarvolgens die toegang van swart Suid-Afrikaners tot die arbeidsmark in 'n toenemende mate gereguleer en beperk is, net soos die vrye beweging van swart werknemers, en met die oog op die beplande uiteindelike ontneming van Suid-Afrikaanse burgerskap van swart inwoners in die laaste stadium van die Apartheidstelsel, was daar 'n dringende behoefte om die getalle van gekwalifiseerde blankes te verhoog. In 1958 het die Viljoen-kommissie, wat die toekomstige ontwikkeling van Suid-Afrika se nywerheidsektor ondersoek het, in sy verslag bevind dat die heersende groeikoers van die ekonomie net volgehou kon word met die werwing van jaarliks sowat 25&nbsp;000 immigrante.<ref>{{en}} Daniel Conway and Pauline Leonard: ''Migration, Space and Transnational Identities. The British in South Africa''. Basingstoke: Palgrave Macmillan 2014, bl. 39</ref> Die NP-bewind het die Suid-Afrikaanse Immigrante-organisasie (Samorgan) in die lewe geroep om blanke immigrasie te bevorder, maar hierby aanvanklik veral op Nederland en Duitsland gefokus – en nie op die Verenigde Koninkryk as die tradisioneel belangrikste land van herkoms van immigrante nie. Vir die eerste minister Hendrik F. Verwoerd, 'n immigrant van Nederlandse herkoms, was Suid-Afrika se republiekwording en onttrekking aan die Britse Gemenebes in 1960/1961 'n persoonlike triomf wat hy as een van die beslissende gebeurtenisse in die geskiedenis van die land en as die Afrikanervolk se uiteindelike onafhanklikwording van Britse kolonialisme beskou het. Gevolglik het die NP-bewind se houding teenoor Britse immigrasie ingrypend verander. Gepaardgaande met hierdie maatreëls is Engelssprekende Suid-Afrikaners stelselmatig uit die staatsburokrasie en die weermag verwyder en is die grense van kiesafdelings aangepas om meerderhede vir NP-kandidate te verseker en die Verenigde Party se politieke invloed te verminder. Verwoerd was daarvan oortuig dat Engelssprekende Suid-Afrikaners in die nuutgestigte republiek maklik aan Afrikaners geassimileer kon word en dat Britse immigrante sodoende nie meer as 'n moontlike nasionale bedreiging beskou moes word nie. Met jaarlikse groeisyfers van tussen ses en agt persent in die periode tussen 1964 en 1972 en voortgesette werkreservering, wat wit en bruin Suid-Afrikaners bevoorregte toegang tot sekere kategorieë werk gegee het, was die Suid-Afrikaanse ekonomie dringend aangewese op gekwalifiseerde immigrante. Die nuut benoemde Engelssprekende minister van immigrasie, A. E. Trollip, het dit duidelik gestel dat die ekonomie sonder immigrasie sou disintegreer. In 1961 is 'n nuwe immigrasieskema ingevoer wat voorsiening vir ruim finansiële bystand aan immigrante gemaak het, en die regering was realisties genoeg om weer op voornemende immigrante uit die Verenigde Koninkryk te fokus. Die regering se doelwit was om jaarliks sowat 30&nbsp;000 immigrante te werf. Immigrasie het inderdaad skerp toegeneem van net 9&nbsp;789 blankes in 1960 tot 48&nbsp;048 in 1966. Die staat het tagtig persent van gekwalifiseerde immigrante se reiskoste oorgeneem, ruim lenings toegestaan (wat in 1966 deur skenkings vervang is), gratis huisvesting vir 'n beperkte tydperk ná aankoms in Suid-Afrika gewaarborg en geen minimum-verblyfvereistes gestel nie. Met dié skema was die Suid-Afrikaanse regering destyds vrygewiger as byvoorbeeld Kanada of Australië. Naas sy bestaande immigrasiekantoor in [[Suid-Afrika-huis (Londen)|Suid-Afrika-huis]] op Londen se [[Trafalgarplein]] het Samorgan nuwe kantore in Cockspur-straat, Londen (in dieselfde gebou waar amptenare van die 1820 Settlers Memorial Association gesetel was), Manchester, Birmingham, Glasgow, Sheffield en Newcastle geopen. Vir voornemende Britse immigrante was die vooruitsig op 'n beter toekoms vir hul kinders in 'n opkomende land, 'n hoër lewensstandaard, die aangename klimaat en laer belastingtariewe aantreklik genoeg om immigrasiesyfers te laat styg. In die na-oorlogse periode voor die invoering van die nuwe immigrasieskema (tussen 1946 en 1961) het 115&nbsp;395 Britse burgers hulle in Suid-Afrika gevestig. In die periode tussen 1961 en 1977, toe die Europese immigrasie na die Kaap danksy die finansiële bystand van regeringskant sy hoogtepunt bereik het, het dié getal toegeneem tot 243&nbsp;000. Nettomigrasie het vanaf die 1960's tot en met 1975 jaarliks tussen 20&nbsp;000 en 35&nbsp;000 beloop. Immigrasie het met 46 persent byna die helfte bygedra tot die blanke bevolkingsgroei in dié tydperk. === Onlangse bevolkingsopnames === [[Lêer:South-africa-demography.svg|duimnael|Ontwikkeling van Suid-Afrika se bevolking]] In Julie 2017 is die bevolking van Suid-Afrika deur Statistieke Suid-Afrika op 56&nbsp;520&nbsp;000 geskat. Dit verteenwoordig 'n styging van meer as 1,5 miljoen sedert die middel van 2015 toe dit op 54&nbsp;956&nbsp;900 beraam is, onder wie 44&nbsp;228&nbsp;000 swartes (80,5 persent van die totale bevolking), 4&nbsp;832&nbsp;900 bruinmense (8,8 persent), 4&nbsp;534&nbsp;000 blankes (8,3 persent) en 1&nbsp;362&nbsp;000 Asiërs (2,5 persent) was. Van die totale bevolking was 28&nbsp;900&nbsp;000 mense vroulik en 27&nbsp;600&nbsp;000 manlik.<ref>{{en}} [http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022015.pdf ''Statistieke Suid-Afrika – Mid-year population estimates 2015'']</ref> Teen die middel van 2017 is die swart bevolking op 45&nbsp;656&nbsp;400 of 80,8 persent van die totale bevolking beraam. 4&nbsp;962&nbsp;900 was bruin Suid-Afrikaners (8,8 persent), 4&nbsp;493&nbsp;500 blankes (8,0 persent) en 1&nbsp;409&nbsp;100 Asiërs (2,5 persent).<ref>{{en}} [http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022017.pdf ''Stats SA: Mid-year population estimates 2017. Besoek op 31 Julie 2017'']</ref> In die sensus van 9 Oktober 2011 het 41 miljoen Suid-Afrikaners hulself as swart beskryf, 4,62 miljoen as bruin, 4,59 miljoen as wit en 1,3 miljoen as Indiërs of ander Asiërs. 0,3 miljoen mense het hulself as "ander" beskryf – 'n kategorie wat ook mense insluit wat volgens sensusbeamptes weier om hulself in terme van ras of etniese groep te beskryf. Die totale bevolking het op die dag van die sensus 51,8 miljoen beloop. Die aantal ekonomiese immigrante, wat onwettiglik in die land bly, word op tussen drie en vier miljoen beraam.<ref>{{af}} [http://www.nuus24.com/Suid-Afrika/Nuus/Ses-buitelanders-vas-vir-vals-paspoorte-20100625 ''nuus24.com: Ses buitelanders vas vir vals paspoorte, 25 Junie 2010''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100709032257/http://www.nuus24.com/Suid-Afrika/Nuus/Ses-buitelanders-vas-vir-vals-paspoorte-20100625 |date= 9 Julie 2010 }}</ref> === Godsdiens === {{Hoofartikel|Boeddhisme in Suid-Afrika|Godsdiens in Suid-Afrika|Islam in Suid-Afrika|Jode in Suid-Afrika}} [[Lêer:Groote Kerk Adderley Street Cape Town - Frontal view.JPG|duimnael|Die Groote Kerk in Kaapstad is die oudste bestaande kerk in Suider-Afrika]] Omtrent 63% van Suid-Afrikaners is religieus.<ref>{{en}} http://www.news24.com/SouthAfrica/News/Fewer-religious-people-in-SA-survey-20120810 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191009125315/https://www.news24.com/SouthAfrica/News/Fewer-religious-people-in-SA-survey-20120810 |date= 9 Oktober 2019 }}</ref> Die grootste godsdiens is die [[Christendom]] met sowat 80% van die totale bevolking in 2001, gevolg deur 15% ongebonde, 1,5% [[Moslem]]s, 1,2% [[Hindoeïsme|Hindoes]], 0,3% tradisionele Afrika-godsdienste en 0,2% Jode. Ondanks 'n meerderheid aan Christene is daar nie een dominante denominasie nie. Belangrike Christelike kerke sluit in die [[Rooms-Katolieke Kerk]] (7,1%), die Nederduits Gereformeerde kerke ([[Nederduitse Gereformeerde Kerk]], [[Nederduitsch Hervormde Kerk]] en [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] met 6,7%) en die [[Anglikaanse Kerk van Suider-Afrika]] (3,8%). Volgens die sensus van 1991 was blanke Suid-Afrikaners hoofsaaklik Protestants (70 persent), Rooms-Katoliek of Grieks-Ortodoks (7 persent) of Joods (1 persent). 21 persent het nie aan enige godsdiens of kerk behoort nie of wou gedurende die sensus geen inligting omtrent hul geloofsoortuiging verstrek nie.<ref>WP Mostert, BE Hofmeyer en JS Oosthuizen (1997), bl. 129-130</ref> [[Lêer:South Africa-Ladysmith-Sufi Mosque-01.jpg|duimnael|links|Soefi-[[Moskee]] in [[Ladysmith]], KwaZulu-Natal]] Die [[Islam]] het Suid-Afrika in drie fases bereik. Die eerste het met die aankoms van die Nederlandse koloniste in die 17de eeu begin. Die eerste Moslems is as slawe deur die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie uit die [[Maleise argipel]] aan die Kaap gebring en was die voorouers van die Kaapse Maleiers. Die tweede was die immigrasie van Indiërs uit [[Brits-Indië]] ná die [[Natal (kolonie)|Natalkolonie]], waar hulle in die Britse suikerplantasies gewerk het. Sowat 176&nbsp;000 Indiërs van alle gelowe is ná Natal gebring, waarvan 7–10% Moslems. Die derde fase het met die einde van Apartheid begin, nadat Moslems uit Afrika en Indië ná Suid-Afrika begin migreer. Die meeste Moslems is Soenniete, gevolg deur Ahmadi, veral in Kaapstad.<ref>{{en}} {{cite book |url=https://books.google.co.uk/books?id=eR019JqPbBkC&pg=PA104&dq&hl=en&sa=X&ei=ibqJU8mLNYO7PeKPgfgK&ved=0CEUQ6AEwBA#v=onepage&q&f=false | title=Islamic Resurgence in South Africa: The Muslim Youth Movement | author=Abdulkader Tayob | page=104 | accessdate=21 Maart 2019}}</ref> [[Lêer:Old Sinagogue, Pretoria.JPG|duimnael|Die [[Sinagoge, Paul Krugerstraat|Sinagoge in Paul Krugerstraat]], Pretoria]] In Suid-Afrika leef sowat 70&nbsp;000 Jode, die grootste groep in Afrika. Die eerste Jode het tydens die Britse Kaapkolonie in die 19de eeu ná Suid-Afrika gekom. Tydens die apartheidsbewind het Suid-Afrikaanse Jode 'n belangrike rol in die Anti-apartheidsbeweging gespeel, terwyl ander hulself vir nou bande tussen Suid-Afrika en Israel beywer het.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1162378307806&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |title=P.W. Botha felt Israel had betrayed him |accessdate=2 November 2006 |publisher=Jerusalem Post |date=2 November 2006 |archive-date= 6 Julie 2013 |archive-url=https://archive.is/20130706010337/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1162378307806&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |url-status=dead }}</ref> Suid-Afrika se 550&nbsp;000 Hindoes vorm die tweede grootste Hindoebevolking in Afrika ná dié van [[Mauritius]], waarvan die meeste in die provinsie KwaZulu-Natal leef.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2005/51496.htm |title=South Africa – Section I. Religious Demography |publisher=U.S. Department of State |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502215032/https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2005/51496.htm |archive-date=2 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die meeste Hindoes is nakomelinge van Indiërs wat uit Brits-Indië ná KwaZulu-Natal geneem is om daar te werk. Suid-Afrika beskik moontlik oor die grootste bevolking aan Boeddhiste in Afrika, waarvan die meeste van Asiatiese afkoms is. === Internasionale net-migrasie === Die blanke bevolking het as gevolg van laer geboortesyfers en migrasie na oorsese bestemmings sedert 1986 merkbaar afgeneem. {| class="wikitable" ! Periode !! Afrikane !! Indiërs/Asiate !! Blankes |- | 1986–2000 || 828&nbsp;750 || 14&nbsp;476 || -304&nbsp;512 |- | 2001–2005 || 561&nbsp;398 || 23&nbsp;335 || -133&nbsp;782 |- | 2006–2011 || 673&nbsp;706 || 34&nbsp;689 || -112&nbsp;046 |- | 2011–2015 || 779&nbsp;593 || 40&nbsp;929 || -95&nbsp;158 |} === Verstedeliking === [[Lêer:Johannesburg CBD.jpg|duimnael|Johannesburg is die grootste stedelike sentrum van Suid-Afrika]] In 2000 was 95 persent van die Blanke en Asiatiese, 79 persent van die [[Bruin mense|Bruin]] en 41 persent van die Swart bevolking verstedelik. Die persentasie van die totale bevolking, wat in stedelike nedersettings woon, het tussen 2005 en 2015 gestyg van 59,5 tot 64,8 persent.<ref>{{en}} [https://www.statista.com/statistics/455931/urbanization-in-south-africa/ ''statista – The Statistics Portal: South Africa: Urbanization from 2005 to 2015. Besoek op 8 Oktober 2017'']</ref> Behuisingstekorte en onvoldoende infrastruktuur is veral in die metropolitaanse gebiede 'n groot probleem, en as gevolg daarvan word veral die randgebiede van stede deur informele woonstrukture soos plakkerskampe gekenmerk. Die boubedryf is tans nie in staat om in die groeiende aanvraag na behuising te voorsien nie. Swart stedelike gebiede soos Soweto ly onder oorbevolking; in hierdie stad woon nog steeds tussen drie en vier miljoen mense op 'n oppervlakte van net 130 vierkante kilometer. Tradisioneel-blanke woongebiede van die middel- en opperklas is minder geraak deur die sosiale veranderings ná die einde van die geografiese rasseskeiding. Die ou stelsel van "groepsgebiede" word hier grotendeels nog bewaar, aangesien net 'n minderheid van Swartes huispryse en huurgelde in hierdie gebiede kan bekostig. Die klein getalle nie-blanke bewoners, wat na die eertydse blanke woongebiede verhuis, kan maklik geïntegreer word. Die verstedelikingsproses van die swart bevolking sal ook in die vroeë dekades van die 21ste eeu voortgaan, terwyl die landelike bevolking met tussen vyf en tien persent sal krimp. === Uitdagings vir plattelandse gemeenskappe === [[Lêer:SouthAfricaFieldwork21989.jpg|duimnael|Suid-Afrikaanse plaaswerkers in 1989]] Nedersettings op die platteland staar, net soos hul eweknieë elders op aarde, ernstige uitdagings in die gesig. Volgens die sensus van 2011 word 61 persent van die Suid-Afrikaanse bevolking in nedersettings buite die munisipale grense van metropolitaanse gebiede gehuisves. Terwyl die vyf grootste metropolitaanse gebiede die ekonomie oorheers en meer as die helfte van die bruto toegevoegde waarde genereer, is die ekonomiese agteruitgang van groot dele van die platteland reeds in akademiese ondersoeke van die 1980's beskryf. Dit geld ook vir streke met 'n groeiende bevolking.<ref>{{en}} Ronnie Donaldson: ''Small Town Tourism in South Africa''. Cham: Springer International Publishing 2018, bl. 3</ref> Die agteruitgang van plattelandse nedersettings het menigvuldige oorsake: * Oorspronklik welvarende mynbounedersettings – soos dié in KwaZulu-Natal se steenkoolstreke – het as gevolg van veranderende vraag ekonomiese agteruitgang ervaar. Dieselfde geld vir nedersettings waar ekonomiese vooruitgang op vervoerinfrastruktuur soos spoorweë gesteun het. * Met die afname in tradisionele landbou-aktiwiteite het baie landelike nedersettings hul oorspronklike rol as plaaslike kleinhandel- en dienstespilpunte kwytgeraak. * Die beskikbaarheid van meer gevorderde vervoergeriewe, wat toegang tot verder af geleë streekspilpunte vergemaklik, en veranderende strukture in die kleinhandelbedryf het eweneens bygedra tot die agteruitgang van kleiner dorpe wat as diensverskaffers vir die landbousektor gedien het. * Die samesmelting van nedersettings tot nuwe, groter administratiewe eenhede het baie dorpe van hul vroeëre plaaslike regerings beroof, terwyl die nuwe munisipaliteite weens 'n gebrek aan fondse en behoorlik opgeleide personeel nie in staat is om benodigde munisipale dienste te verskaf nie. * Daarnaas het groter nedersettings, wat reeds voor die ANC-owerheid se munisipale hervormings bestaan het, hul dienste- en ander sektore uitgebrei tot 'n punt waar hulle groter geografiese streke kan bedien en sodoende die ekonomiese funksies van omliggende kleiner sentrums maklik absorbeer.<ref>{{en}} Donaldson (2018), bl. 4</ref> {{Sien ook|Lys van dorpe in Suid-Afrika}} === Sosiale struktuur === Suid-Afrika bly 'n land wat langs ras-, etniese-, taal-, godsdiens- en klaslyne, maar ook langs die lyn tussen sentrum en periferie verdeel is. Die plaaslike historiese ontwikkeling het van die Suid-Afrikaanse samelewing 'n soort rasgebaseerde kastestelsel gemaak – ras en velkleur het daarin meer betekenis gekry as klas, taal en ander sosiale kriteria.<ref>{{de}} [http://liportal.inwent.org/suedafrika/gesellschaft.html#c1608 ''liportal.inwent.org: Suid-Afrika – Samelewing en kultuur'']</ref> === Engels in Suid-Afrika === [[Lêer:South Africa 2011 English speakers proportion map.svg|duimnael|links|Suid-Afrikaanse distrikte met 'n meerderheid van Engelstaliges in 2011 {{columns-list|2| {{sleutel|#EDF8E9|0–20%}} {{sleutel|#BAE4B3|20–40%}} {{sleutel|#74C476|40–60%}} {{sleutel|#31A354|60–80%}} {{sleutel|#006D2C|80–100%}}}}]] [[Lêer:South Africa 2011 English speakers density map.svg|duimnael|Geografiese verspreiding van Engels in Suid-Afrika volgens bevolkingsdigtheid per vierkante kilometer in 2011 {{columns-list|2| {{sleutel|#ffffcc|&lt;1/km²}} {{sleutel|#ffeda0|1–3/km²}} {{sleutel|#fed976|3–10/km²}} {{sleutel|#feb24c|10–30/km²}} {{sleutel|#fd8d3c|30–100/km²}} {{sleutel|#fc4e2a|100–300/km²}} {{sleutel|#e31a1c|300–1000/km²}} {{sleutel|#bc0026|1000–3000/km²}} {{sleutel|#800026|&gt;3000/km²}}}}]] Terwyl Suid-Afrika algemeen as 'n multikulturele, veelrassige en veeltalige staat beskryf word, het Engels – ongeag sy relatief klein demografiese basis van ongeveer drie miljoen moedertaalsprekers en sy beperkte geografiese verspreiding – tans die status van 'n [[lingua franca]] in die meeste openbare domeine, waaronder politiek en ekonomie. Hoe meer dit as 'n taal van hoër status waargeneem word, hoe meer vind taalverskuiwing plaas. Daarnaas word dit ter wille van kostebesparing (vertalings in die ander tien ampstale geniet lae prioriteit as beskikbare finansiële middele beperk is) en om praktiese redes (daar word veronderstel dat die meeste Suid-Afrikaners Engels min of meer magtig as) bo Suid-Afrika se ander tale verkies, ongeag die feit dat die regering homself tot veeltaligheid verbind het. So word die aktiewe gebruik van Afrikaans toenemend beperk tot die gesinsdomein, opvoedkundige instellings wat die beginsel van moedertaalonderwys volg, die Afrikaanse kultuurbedryf en Afrikaanse media. Van alle openbare domeine is godsdiens die minste geraak deur taalverskuiwing na Engels. In sy gesproke vorm toon Engels in Suid-Afrika dieselfde dinamiese ontwikkeling soos in ander Afrikalande waar Engels as oorkoepelende taal dien. Naas Engels as tweede taal, soos dit deur baie swart Suid-Afrikaners gebesig word, vorm Britse immigrante, wat hul streeksgebonde moedertaalvariëteit van Engels na die Kaap saamgebring het, en vastelandse Europese en Asiatiese immigrante, wat deur Britse Engelssprekendes geassimileer is, die demografiese basis van Suid-Afrikaanse Engels. Net soos in ander Britse kolonies is Engels aanvanklik deur soldate en amptenare aan die Kaap ingevoer. Hulle is opgevolg deur sendelinge, setlaars en fortuinsoekers.<ref>{{en}} [http://public.oed.com/aspects-of-english/english-in-use/south-african-english/ ''Oxford English Dictionary: South African English. Besoek op 16 Maart 2016''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316120134/http://public.oed.com/aspects-of-english/english-in-use/south-african-english/ |date=16 Maart 2016 }}</ref> Met die stigting van Engelse nedersettings in die Oos-Kaap vanaf 1820 en in Natal (1841–51) asook die diamantstormloop van Kimberley en die goudstormloop aan die Witwatersrand het Engels posgevat as een van die tale van Suider-Afrika. Die vroegste variëteit van Engels was dié van Suidoos-Engeland se laer klasse wat deur die eerste Britse immigrante, onder wie die 1820-setlaars, gepraat is en vanweë vergelykbare immigrasiepatrone baie ooreenkomste, veral ten opsigte van uitspraakgewoontes, met Australiese Engels toon sodat daar dikwels na 'n gemeenskaplike variëteit van Suidelike Halfrond-Engels verwys word.<ref>{{de}} Gerhard Leitner: ''Weltsprache Englisch. Vom angelsächsischen Dialekt zur globalen Lingua franca''. München: C. H. Beck 2009, bl. 214</ref> 'n Tweede golf van Engelssprekende setlaars het tussen die 1840's en laat 1860's in Suid-Afrika aangekom. Hul sosiale, kulturele en geografiese agtergrond het merkbaar verskil van dié van vroeëre immigrante. So was die meeste setlaars in dié periode afkomstig uit die middelklas van die ''Midlands'' van Sentraal-Engeland en die noorde van Engeland en hulle vestigingsgebied hoofsaaklik beperk tot Natal. Naas die breë werkersklasaksent van die Kaap is sodoende 'n tweede variëteit van Engels in Suid-Afrika gevestig wat as meer respektabel geag is. Anders as byvoorbeld in Australië het die verskillende variëteite in Suid-Afrika min neiging getoon om met mekaar te vermeng. Die derde golf van immigrante uit Europa, Australië en die Verenigde State, wat ná die ontdekking van diamante en goud na Suid-Afrika gestroom het, het Engels as algemene omgangstaal van stedelike omgewings en die sakesektor gevestig en sodoende ook taalverskuiwing van Afrikaans na Engels in groter omvang tot gevolg gehad. Die status en rol van Engels is van begin af bepaal deur politieke omstandighede. Engels was in die 19de eeu die taal van die bewindhebbers wat in 1822 Nederlands as ampstaal van die Kaapkolonie vervang het. Die bevordering van Afrikaans was een van die hoofdoelwitte van 20ste eeuse Afrikaner-nasionaliste wat ná die regeringsoorname deur die Nasionale Party (NP) in 1948 verwesenlik is deur die verdringing van Engels op regerings- en administratiewe vlak, binne die polisie en die weermag. Nogtans het Engels sy oorheersende rol in die sakelewe en die tersiêre onderwys gedurende die NP-bewind, wat tot 1994 sou voortduur, nooit ingeboet nie. Dit was ook die taal wat deur die African National Congress en ander swart bevrydingsbewegings vir hul kommunikasie met sowel sprekers van Suid-Afrika se ander inheemse tale asook die buitewêreld gekies is – 'n keuse wat nog verstewig is deur die feit dat baie ANC-lede hul ballingskap in Engelssprekende omgewings soos die Verenigde Koninkryk deurgebring het. === Taalbeleid === {{Hoofartikel|Tale in Suid-Afrika}} [[Lêer:South Africa 2011 dominant language map.svg|duimnael|'n Kaart wat die meerderheidstale in Suid-Afrikaanse aandui {{columns-list|2| {{sleutel|#8dd3c7|[[Afrikaans]]}} {{sleutel|#ffffb3|[[Engels]]}} {{sleutel|#bebada|[[Suid-Ndebele]]}} {{sleutel|#fb8072|[[Xhosa]]}} {{sleutel|#80b1d3|[[Zoeloe]]}} {{sleutel|#fdb462|[[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]]}} {{sleutel|#b3de69|[[Suid-Sotho]]}} {{sleutel|#fccde5|[[Tswana]]}} {{sleutel|#bc80bd|[[Swazi]]}} {{sleutel|#ccebc5|[[Venda (taal)|Venda]]}} {{sleutel|#ffed6f|[[Tsonga]]}} {{sleutel|#d0d0d0|Geen}}}}]] Gedurende die Britse koloniale bewind in Suid-Afrika is Afrikaans as die sentrale element van Afrikaneridentiteit beskou. Die Britse beleid van assimilasie was dus hoofsaaklik daarop gemik om Afrikaans deur Engels te vervang – 'n doelwit wat, gegewe die beperkte hulpbronne, onmoontlik geblyk het om te bereik. 'n Verslag oor die onderwysstelsel het in 1901 getoon dat die status van Afrikaans en Nederlands as omgangstaal onaanvegbaar was.<ref>{{en}} Jon Orman: ''Language Policy and Nation-Building in Post-Apartheid South Africa''. Springer Science + Business Media B.V. 2008, bl. 84</ref> Maar ook swart Suid-Afrikaners was teikens van die Britse beleid van taalkundige en kulturele assimilasie. Veral Engelsmedium-sendingskole het 'n belangrike bydrae gelewer om Britse invloed nie net op godsdienstige en ekonomiese gebied te versterk nie, maar ook om 'n hele kulturele konteks te skep waarin Engelse gedagtes, tradisies en waardes kon floreer en waarin vroue en mans met 'n uitstekende taalvaardigheid in Engels opgevoed is. Hierdie beleid het steeds uitwerkings op Suid-Afrika se politieke, kulturele en sosiale lewe waar 'n klein geangliseerde swart elite taalvaardigheid in Engels as paspoort vir opwaartse sosiale en ekonomiese mobiliteit beskou. Die gaping tussen hierdie elitêre swart minderheidsbewind en die groot onderdrukte massa het groter geword en sal deur die volgende generasies nie maklik oorbrug kan word nie.<ref>{{en}} Orman (2008), bl. 84</ref> Volgens sy [[Grondwet van Suid-Afrika|1996-grondwet]] het Suid-Afrika elf [[Amptelike taal|amptelike tale]]: [[Afrikaans]], [[Engels]], [[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]], [[Suid-Ndebele]], [[Suid-Sotho]], [[Swazi]], [[Tsonga]], [[Tswana]], [[Venda (taal)|Venda]], [[Xhosa]] en [[Zoeloe]].<ref name="Grondwet">{{af}} {{cite web |url=https://www.justice.gov.za/constitution/SAConstitution-web-afr.pdf |title=Die Grondwet van die Republiek van Suid-Afrika, 1996 |publisher=[[Regering van Suid-Afrika]] |accessdate=7 Februarie 2025}}</ref> In 2023 het die [[Gebaretaal]] Suid-Afrika se twaalfde ampstaal geword.<ref name="Nuus24" /> Volgens die grondwet moet die ampstale gelyk en billik behandel word. Die [[Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad]] het die grondwetlike mandaat om die ampstale se ontwikkeling en gebruik te bevorder. Dieselfde geld vir die [[Khoisan-tale|Khoisan]]- en [[Nama]]-tale asook die Gebaretaal. Die Suid-Afrikaanse grondwet erken daarnaas ook [[Duits]], [[Grieks]], [[Goedjarati]], [[Hindi]], [[Portugees]], [[Tamil]], [[Telugu]] en [[Oerdoe]] as tale van gemeenskappe asook [[Arabies]], [[Hebreeus]] en [[Sanskrit]] as godsdienstale. Die Taalraad het die grondwetlike mandaat, respek vir dié tale te bevorder en te verseker.<ref name="Grondwet" /> == Onderwys == {{Hoofartikel|Onderwys in Suid-Afrika}} === Opvoedkundige beleid === [[Lêer:Die skip University of pretoria.JPG|duimnael|"[[Administrasiegebou UP|Die skip]]", 'n administratiewe gebou van die [[Universiteit van Pretoria]] (UP)]] Die herorganisasie van Suid-Afrika se onderwysstelsel en sy nasionale opvoedkundige beleid word deur die ANC-regering as 'n sleuteltaak van sy kulturele beleid beskou. Die onderwysstelsel van die ou bedeling is vanweë sy rasseskeiding en die beperking van kwaliteitonderwys tot blanke leerders steeds as een van die ooglopendste kenmerke van die apartheidsteldsel ervaar.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Suedafrika/Kultur-UndBildungspolitik.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Suid-Afrika – Kulturele en opvoedkundige beleid''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724010502/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Suedafrika/Kultur-UndBildungspolitik.html |date=24 Julie 2010 }}</ref> Suid-Afrikaanse openbare skole het hul deure eers in April 1994 vir leerders van alle bevolkingsgroepe geopen. Op hierdie datum is 'n nuwe nie-rasgebaseerde nasionale onderwysstelsel en algemene skoolplig ingevoer. Hervormings ten opsigte van kurrikula en onderwysstrukture is daarop gemik om toegang tot en beskikbaarheid van gehalte-onderwys vir alle Suid-Afrikaanse leerders te verseker. In Februarie 2010 is die Departement van Onderwys in twee nuwe departemente verdeel: die Departement van Basiese Onderwys (onderrig tot matriekvlak) en die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding. In die praktyk word die kanse van Suid-Afrikaanse leerders en studente op gehalte-onderwys egter deur die HIV/Vigs-problematiek, skool-, universiteitslosies- en klasgelde, die tekort aan wiskunde- en natuurwetenskappe-onderwysers asook die feit dat daar min aansporing vir matrikulante is om 'n onderwyskwalifikasie te behaal, ondermyn. Die veeltaligheid van Suid-Afrika word van regeringskant in beginsel erken, met slagspreuke soos "Eenheid in verskeidenheid", en naas die elf amptelike word ook dertien vreemde tale bevorder. === Hoër onderwys === [[Lêer:Mitchells-plain-schoolkids.jpg|duimnael|Skoolkinders in [[Mitchells Plein]]]] Met die Wet op Hoër Onderwys het die regering in 1997 begin om die Suid-Afrikaanse universiteitstelsel te transformeer. Die aantal tersiêre instellings (waaronder universiteite en tegnikons) is in 2004 en 2005 verminder van 36 tot 21, onder meer om die ou skeiding tussen "blanke" en "nie-blanke" instellings uit te wis. Hierdie ingewikkelde proses sal nie oor die kort termyn afgesluit kan wees nie, en verskeie kwessies wat steeds bestaan – onder meer bekommernis oor Afrikaans se toekomstige rol as wetenskapstaal – het net soos die gebrek aan finansiële hulpbronne tot studenteproteste gelei. == Boukuns == === Kaap-Hollandse boustyl === [[Lêer:Reinet House Graaff Reinet-001.jpg|duimnael|links|Die Reinethuis in [[Graaff-Reinet]] met neo-klassieke driehoekige Rhône-gewel]] [[Lêer:Old house in Tulbagh.jpg|duimnael|Wittedrif-herehuis in Tulbagh met oorspronklike barokgewel (Joostenberg-Languedoc-styl), maklik herkenbaar aan sy sagte kurwes]] Die Kaap-Hollandse boustyl is vanaf die laat 17de eeu in Kaapstad en omgewing ontwikkel. Sy mees uitstaande kenmerk, die sentrale voorgewel oor die ingang, is aan [[Amsterdam]] se gegewelde huise ontleen. Daar is egter ook Franse en Maleise invloed as voorbeeld gedien het, het vakmanne uit die Ooste, wat as slawe na die Kaap geneem is, hul invloed by die ontwikkeling van 'n eie Kaapse boukuns gespeel. Ewe belangrik was die beperkings wat boumeesters aan die Kaap opgelê is – deur klimaatsomstandighede en die gebrek aan tradisionele Europese boumateriale. Kaap-Hollandse huise het simmetriese fasades, dik, witgekalkte mure en grasrietdakke gehad waarby die twee laasgenoemdes geskikte teenvoeters teen temperatuurskommelinge was. Die vroegste Kaapse gewels was sogenaamde solder- of skaapboudgewels. Hulle is opgevolg deur sogenaamde Joostenberg-gewels wat veral gewild was in die tydperk tussen 1780 en 1800 en verder onderverdeel kan word in Klipheuwel- en Languedoc-styl. Die derde styl het die baroktradisie voortgesit, maar in plaas van sagte kurwes is die voorkeur aan neo-klassieke stylelemente gegee, gewoonlik driehoekige pedimente met pleisterwerkkruike aan weerskante. Hierdie gewels word deur argitektuurhistorici as Rhône-gewels beskryf. Gewels was geen suiwer versierings nie. 'n Klein venster in die solder het daglig binnegelaat, terwyl bewoners teen reënwater beskerm is wat van die grasdak af op die stoep kon afdrup. Omrede rietdakke vinnig aan die brand kon raak, het gewels vlugtende bewoners ook teen brandende [[Elegia tectorum|dekriet]] beskerm. Gewels het mettertyd statussimbole en dus hoër, swieriger en kronkelend geword. Dikwels is hulle van gevormde omlystings voorsien (as sogenaamde holbolgewels), terwyl die voorkant met figure verfraai is. Gewilde motiewe was diere, blomme, vrugte, harte of sterre. Die vroegste omlystings en versierings word as die werk van Oosterse slawe beskou. Wit gewels het mooi gekontrasteer met rietdakke. === 19de eeuse koloniale boukuns === [[Lêer:Paleis van Justitie, noordekant, Pretoria.jpg|duimnael|Die [[Paleis van Justisie, Pretoria|Paleis van Justisie]] in Pretoria]] Met die Britse bewind aan die Kaap en in Natal het koloniale Victoriaanse boukuns ingang tot Suid-Afrika gevind. Kunsvolle openbare geboue soos Pietermaritzburg se stadsaal weerspieël die ambisies van 'n nuwe Engelssprekende burgerklas. Ook in die onafhanklike Afrikanerrepublieke Transvaal en Oranje-Vrystaat het boumeesters die voorkeur gegee aan massiewe, statige geboue soos dié wat rondom Pretoria se Kerkplein en langs Bloemfontein se Brandstraat ontstaan het – in 'n styl wat as Eklektiese Wilhelmiense boukuns beskryf word. Groeiende ekonomiese welvaart in Johannesburg is in die vroeë 20ste eeu weerspieël in Edwardiaanse, Georgiaanse en neoklassieke ontwerpe. 'n Eie Suid-Afrikaanse vormtaal, waarin Britse periodestyle met die plaaslike landskap en inheemse boumateriale versmelt, is deur Sir Herbert Baker ontwikkel. Sy belangrikste werk, die Uniegebou in Pretoria, word onder Suid-Afrika se mees elegante ontwerpe gereken. === 20ste eeuse style === Vir hul ontwerpe in stedelike omgewings het Suid-Afrikaanse argitekte Europese en Amerikaanse style toegepas. So het in die 1930's [[Art Deco]]-geboue in Kaapstad, Durban en Johannesburg ontstaan. Maar reeds laat in dié dekade het radikale nuwe gedagtes hul invloed laat geld. Modernistiese boukuns, ook bekend as [[Internasionale Styl]], wat in Europa met meesters soos [[Le Corbusier]] en [[Ludwig Mies van der Rohe]] verbind is, is deur geesdriftige argitekte, wat hul opleiding aan die Universiteit van die Witwatersrand gevolg het, ook in Suid-Afrika ingevoer. Noemenswaardig was die bydraes van [[Rex Distin Martienssen]] en die sogenaamde [[Transvaal-groep]]. Martienssen se streng modernisme is vanaf die laat 1940's deur Transvaalse argitekte soos Norman Hansen en Roy Kantorowich nuut gedefinieer en versag. In Suid-Afrika se metropole was argitekte in pas met die nuutste strominge in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]. In Johannesburg, of "Manhattan van die Veld", soos dit soms genoem is, het ook ander tendense soos [[Oscar Niemeyer]] se [[Brasilië|Brasiliaanse]] modernisme hul invloed laat geld, so in die voorstad [[Hillbrow]] wat – nadat hoogtebeperkings op geboue opgehef is – vanaf die 1950's tot 'n [[wolkekrabber]]buurt gegroei het.<ref>{{en}} Philip Harrison: ''Arts & Culture''. Kenilworth: Spearhead / New Africa Books 2005, bl. 25</ref> == Kultuur == === Kuns === {{Hoofartikel|Suid-Afrikaanse kuns}} [[Lêer:Thomas Baines Baobab.jpg|duimnael|Thomas Baines: Kremetartboom]] Die Suid-Afrikaanse kunstradisie kan as die oudste in die menslike geskiedenis beskryf word – die [[rotskuns]] van inheemse San of Boesmans het 'n ononderbroke tradisie wat tot in prehistoriese tye terugstrek en tot in die 19de eeu gedokumenteer kan word. Hul skilderye en rotstekeninge kan op meer as 3&nbsp;000 plekke in die land aangetref word.<ref>{{de}} Johannes Haape (red.): ''Südafrika''. München: APA Publications 1997, bl. 89</ref> Houtsnykuns, pêrelwerk, mandjiewerk en pottebakkery is al eeue lank kenmerkend vir Suid-Afrikaanse kunshandwerk wat in baie landsdele steeds beoefen word. Tans word dikwels ook moderne materiale soos kunsvesels gebruik. Europese ontdekkingsreisigers en geograwe het Westerse invloede na Suid-Afrika gebring. Skilders soos [[John Thomas Baines|Thomas Baines]] (1820–1875), [[Frederick Timpson l'Ons]] (1802–1887) en [[Thomas Bowler]] (1812–1869) is bekende verteenwoordigers van Suid-Afrika se vroeë moderne skilderkuns wat homself veral op landskapskilderye toegespits het. Hierdie tradisie is voortgesit deur skilders soos [[Frans Oerder]] (1867–1944) en [[Pieter Wenning]] (1873–1921) wat hul opleiding in Nederland ontvang en groot invloed op skilders soos [[Jan Volschenk|J.E.A. Volschenk]] (1853–1936) en [[Hugo Naudé]] (1869–1938) uitgeoefen het. Ander bekende Suid-Afrikaanse landskapskilders sluit [[Jacobus Hendrik Pierneef]] (1886–1957) en lede van die [[Die Everard-groep|Everard-groep]] in. === Musiek === ==== Europese en Afrika-erfenis ==== [[Lêer:Sontonga.jpg|duimnael|upright|[[Enoch Sontonga]], die komponis van [[Nkosi Sikelel' iAfrika]]]] Blanke Suid-Afrikaners put uit die bronne van Europese musikale tradisies en het 'n hoogs gesofistikeerde musikale kultuur in die land gevestig wat vakkennis, besondere vaardighede en 'n musikale opleiding aan die kant van die luisteraar vereis. 'n Tiental departemente aan universiteite bied professionele akademiese opleiding vir musikale kunstenaars, komponiste en onderwysers aan. 'n Tweede komponent naas Europese tradisies, wat na die Kaap oorgeplant is, is musiektradisies wat in die San-beskawing en in swart gemeenskappe ontwikkel is. Afrikamusiek is dikwels vol energie en passie en vereis aktiewe deelname om 'n gemeenskaplike belewenis te kan wees. Die San het 'n soort boog as musiekinstrument gebruik. Volgens oorlewerings is die [[Portugal|Portugese]] ontdekkingsreisiger Vasco da Gama deur die inheemse Khoi-khoi met 'n soort fluitkonsert verwelkom toe hy in 1497 naby die huidige Mosselbaai voet aan wal gesit het. Waarskynlik is destyds 'n melodie met vier tone op vier fluite gespeel – 'n musikale beginsel wat vandag nog steeds deur die Venda in die noorde van die land toegepas word, al gebruik hulle 'n groter aantal fluitspelers wat almal byna, maar nie presies dieselfde toonhoogte speel nie. Die resultaat is 'n konglomeraat van klein toonverskille rondom vier basistone. ==== Die musiek van Kaapse Maleiers en bruin Afrikane ==== [[Lêer:Malay Choir Competition.jpg|duimnael|'n Koorkompetisie van [[Kaapse Maleiers]]]] Toe Maleisiese slawe uit die Nederlandse besittings in Oos-Indië na die Kaap oorgeplant is, is die kulturele spektrum van die land deur 'n baie musikale etniese groep verryk. Dikwels het Nederlandse base hul Maleisiese slawe gedwing om 'n musikale bydrae tot plegtige bankette te lewer. Asiatiese invloede kan maklik in die musiekstyle van Kaapse Maleiers herken word – in ritmiese instrumente soos draagbare tromme, die rebana-tamboeryn en die tipiese sangstyl met "karienkels" of stemglydings rondom bepaalde melodietone. Tradisionele sangvorme uit Oos-Indië is deur die eeue bewaar, soms met 'n godsdienstige agtergrond. Maar ook twee eeue van slawerny word weerspieël. Kaapse Maleiers en bruin Afrikane het daarnaas musiekstyle ontwikkel wat ten opsigte van die taal by die inheemse Afrikaanse musiektradisies gereken kan word en sy besondere karakter aan improvisasies, dinamiese ritmes en die oorheersende banjo-klanke te danke het. [[Ghomma]]- of piekniekliedere val in hierdie kategorie. ==== Afrikaanse volksmusiek ==== Die tradisionele Afrikaner-dansmusiek sluit laat 19de eeuse balsaal-styldanse in wat by Europeërs dwarsoor die wêreld gewild was. In Suid-Afrika was dit veral wals (wat, soos die meeste ander genoemde danse, heel waarskynlik deur Britse militêre orkeste aan die Kaap ingevoer is), polkas, settees (ook gespel as setees in Afrikaans) en masurka (in Kaapstad gedans sedert 1848), maar ook danse soos kadriel (''quadrille''), ''cotillions'' en kontradanse. Die 19de eeuse kadriel het in Ierland bekend gestaan as ''set dance'', ''[[square dance]]'' in die Verenigde State en as ''quadrille'' in Engeland en Australië.<ref>Dan M. Worrall: ''The Anglo-German Concertina. A Social History''. Volume 2. Third edition. Fulshear, TX: Concertina Press 2010, bl. 18</ref> Trekklavier en konsertina was die gewildste musiekinstrumente vir die blanke Afrikaanssprekende bevolking. Afrikaanse volks- of boeremusiek – 'n term wat eers in die vroeë 20ste eeu gebruiklik geraak en hoofsaaklik na dansmusiek verwys het – het sy oorsprong in skuurpartytjies. Nuwe instrumente soos banjo of kitaar het bygedra tot dié musiek se besonderse karakter, terwyl omstreeks 1930 die vastrap as nuwe plaaslike dansstyl in die mode was. Tiekiedraai was een van die gewildste (en vinnigste) danse waarby paartjies in die rondte gedraai het – in 'n spasie wat so groot was soos 'n tiekie.<ref>''Alles oor Suid-Afrika; Ons Land, sy Mense, Geskiedenis, Kulture, Ekonomie en Natuurlewe'' Sewende uitgawe. Kaapstad: Struik Lifestyle 2013, bl. 59</ref> ==== Moderne musiekstyle ==== [[Lêer:Drum Struck Gumboots.jpg|duimnael|Swart Suid-Afrikaners se waterstewel- of ''gumboot''-dans is in die mynwerkerskampe van die land gebore, met kunstige uitdrukkings en polsende ritmes]] Die kulturele veelsydigheid van Suid-Afrika word weerspieël in 'n groot verskeidenheid moderne musiekstyle. Suid-Afrikaanse musikante het oorsese musiekstyle soos [[jazz]], rhythm & blues, Christelike gospelliedere en disco-musiek oorgeneem, maar ook hul eie musikale tradisies ontwikkel waarin hulle hul lewensgevoel vertolk het. 'n Spesifieke vorm van protes- en vryheidsliedere liedere het in die konteks van diskriminasie en apartheid ontstaan, en dit was nie beperk tot swart etniese groepe nie. Ook Afrikaanse musikante – veral die sogenaamde Voëlvrybeweging – het in die 1980's hul misnoeë oor die apartheidsbewind met musiek laat blyk.<ref>{{af}} [http://m.news24.com/beeld/By/Nuus/Skiet-die-vul-iets-hier-in-20110218 Albert Grundlingh: ''Skiet die (vul hier iets in...)''. In: ''Beeld'', 19 Februarie 2011]</ref> Huidige Afrikaanse [[protesmusiek]] behandel politieke en kulturele ontworteling, misdaad en korrupsie. Moderne Afro-popmusiek – 'n mengsel van stedelike en elektroniese ritmes – het as dansmusiek ook by gehore buite Suid-Afrika aanklank gevind. Groepe soos ''Malaika'' en ''Mafikizolo'' het oorsee sukses behaal, net soos ''[[Freshlyground]]'' wat in 2006 'n MTV-Award ontvang het. Suid-Afrikaanse beatmusiek word veral deur ''[[kwaito]]'' verteenwoordig, 'n musiekstyl wat invloede van house-musiek, rhythm & blues, hip hop en tradisionele swart musiek toon. Swart woonbuurte was die bakermat van kwaito waarin swart jongmense van hul droom sing dat hulle eendag 'n musikale loopbaan sal begin wat hulle in staat stel om 'n nuwe lewe buite hul krotbuurt te begin. Bekende sterre soos [[Brenda Fassie]], Dantai en TKZee het kwaito tot spreekbuis van Suid-Afrika se swart jeug gemaak en ook in Europa en Amerika sukses behaal. === Rolprentbedryf === [[Lêer:AIRSCREEN Africa.jpg|duimnael|Opelug-bioskoop in Johannesburg]] Die eerste weeklikse nuusbulletin, wat plaaslik vervaardig en in rolprentteaters vertoon is, het gedurende die Anglo-Boereoorlog (1899–1902) ontstaan. Hierdie weeklikse nuusoorsig is vervolgens meer as ses dekades lank in Suid-Afrikaanse bioskope aangebied. Die [[Suid-Afrikaanse filmbedryf|plaaslike vervaardiging van rolprente]] het in 1916 begin toe [[Isidore W. Schlesinger]] sy [[Killarney-ateljee|Killarney-filmateljee]] in Johannesburg gevestig het. Tussen 1916 en 1922 is altesaam 42 rolprente in dié ateljee vervaardig, maar die beperkte toegang tot die internasionale mark gedurende die 1920's het nadelige invloed op die bedryf gehad. Dit het eers weer in die 1950's 'n oplewing getoon met die nuwe belangstelling van Afrikaanse rolprentmakers. Gedurende die 1980's het die Suid-Afrikaanse regering belastingvoordele aan internasionale vervaardigers verskaf wat rolprente plaaslik geskiet het.<ref>{{en}} [http://www.gcis.gov.za/sites/www.gcis.gov.za/files/docs/resourcecentre/yearbook/ArtsCulture-SAYB1516_0.pdf ''South Africa Yearbook 2015/16: Arts and Culture. Besoek op 17 Januarie 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170108183548/http://www.gcis.gov.za/sites/www.gcis.gov.za/files/docs/resourcecentre/yearbook/ArtsCulture-SAYB1516_0.pdf |date= 8 Januarie 2017 }}</ref> === Mode === [[Lêer:Abigail Keats Autumn winter 2010 3.JPG|duimnael|links|upright|Abigail Keats: herfs-&nbsp;/wintermodeversameling 2010<br /><small>Sandton Convention Centre, Johannesburg</small>]] [[Lêer:Abigail Keats photo.jpg|duimnael|Die Suid-Afrikaanse mode-ontwerper [[Abigail Keats]]]] [[Lêer:Suzaan in her Johannesburg Studio.jpg|duimnael|Die Johannesburgse mode-ontwerper [[Suzaan Heyns]] in haar ateljee]] Ontwerpers soos Gavin Rajah en Jenni Button en etikette soos ''Stoned Cherrie'' en ''Sun Goddess'' het Suid-Afrika op die internasionale kaart van [[mode]] geplaas. Kaapstad en Johannesburg is die land se leidende modesentrums vanwaar plaaslike mode-etikette en -ontwerpers ook na Europese markte begin uitvoer het en hul verskyning op Paryse en Londense modeskoue gemaak het. Johannesburg is sedert 1997 die gasheerstad vir die ''Sanlam SA Modeweek'' wat jaarliks in April (lente- en somerreekse) en in Oktober (herfs- en wintermodeversamelings) gehou word. 'n Tweede skou, die Joburg-modeweek, vind jaaliks in laat Augustus plaas. Die Goudstad se modebedryf is in die sogenaamde Modedistrik gekonsentreer waar meer as 100 modeondernemings – van tekstielprodusente tot top-ontwerpers – hul fabrieke en ateljees gevestig het. Die modewinkelsentrum ''Fashion Kapitol'' fungeer met 'n dertigtal boetieke as die Modedistrik se middelpunt. Hier word ook gereeld modeskoue gehou. Kaapstad is die gasheerstad vir die internasionaal belangrikste modeskou in Afrika, die Kaapstad Modeweek, wat jaarliks vroeg in Augustus plaasvind en meer as 30&nbsp;000 besoekers, mediaverslaggewers en inkopers lok. === Sport === [[Lêer:Toutrek.jpg|duimnael|Toutrek, 'n tradisionele Afrikanersport, tydens 'n Afrikanersportfees in Namibië]] Suid-Afrika se gewildste [[sport]]soorte is [[krieket]], [[rugby]] en [[sokker]].<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.southafrica.info/about/sport/sportsa.htm|title=Sport in South Africa|publisher=SouthAfrica.info|accessdate=21 September 2016|archive-date=29 Junie 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100629152527/http://www.southafrica.info/about/sport/sportsa.htm|url-status=dead}}</ref> Ander sporte met 'n belangrike ondersteuning is [[swem]], [[atletiek]], [[gholf]], [[boks]], [[tennis]], [[netbal]] en [[veldhokkie]]. Sportsoorte wat in Suid-Afrika ontstaan het sluit in [[jukskei]], [[musangwe]], [[ringbal]], [[stokgevegte]] en [[spinning]] ('n soort fietstrap). Die Suid-Afrikaanse sport is onder toesig van die Minister van Sport, Kuns & Kultuur, tans [[Nathi Mthethwa]] ([[ANC|African National Congress]]). Die nasionale beheerliggaam vir alle sport in Suid-Afrika is die [[Suid-Afrikaanse Sportkonfederasie en Olimpiese Komitee]] (SASKOK). {{Sien ook|Suid-Afrika op die Olimpiese Spele}} ==== Krieket ==== [[Lêer:South African Cricket team 2008.jpg|duimnael|links|Die Suid-Afrikaanse [[Proteas]] in 2008]] Krieket is tradisioneel die sport van die [[Anglo-Afrikane]] en die [[Indiese Suid-Afrikaners]], maar word vandag deur mense van al die [[etniese groep]]e beoefen. Suid-Afrika se nasionale krieketspan staan bekend as die [[Proteas]] en neem as volle lid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) aan [[toetskrieket]] sowel as [[Internasionale eendagwedstryd]]e (EDIs) en [[Twintig20]] (T20Is) deel. Suid-Afrika het sedert [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] vir elke [[krieketwêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer en reeds vyf keer die halfeindrondte gehaal (in [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]], [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]], [[Krieketwêreldbeker 2007|2007]], [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] en [[Krieketwêreldbeker 2023|2023]]), maar kon dié toernooi tot op hede nie wen nie. Tydens die [[Kampioenetrofee 1998]] kon Suid-Afrika sy eerste vername internasionale kriekettitel inpalm en by die [[T20I-wêreldbeker 2024]] het die Proteas vir die eerste keer die eindstryd van ’n krieket- of [[T20I-wêreldbeker]]toernooi vir mans gehaal. In Junie 2025 het Suid-Afrika in die eindstryd van die [[Wêreldtoetskampioenskap 2023–2025|derde Wêreldtoetskampioenskap]] [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] met vyf paaltjies verslaan en sodoende sy tweede IKR-titel ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-test-championship-2023-2025-1345943/australia-vs-south-africa-final-1449769/match-report-4 |title=Markram delivers WTC glory to end South Africa's history of heartbreak |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew McGlashan |date=14 Junie 2025 |accessdate=15 Junie 2025}}</ref> Suid-Afrika het in [[Krieketwêreldbeker 2003|2003]] saam met Kenia en Zimbabwe as gasheer van die krieketwêreldbeker opgetree, wat deur Australië gewen is. Daarbenewens was Suid-Afrika gasheer van die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2005]], die [[T20I-wêreldbeker 2007]], die [[Kampioenetrofee 2009]] en die [[T20I-vrouewêreldbeker 2023]], waartydens die [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|nasionale vrouekrieketspan]] die eerste Suid-Afrikaanse span geword het wat 'n wêreldbekereindstryd gehaal het. In November 2021 is Suid-Afrika saam met Namibië en Zimbabwe as medegasheer vir die [[Krieketwêreldbeker 2027]] benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> Tydens beide die [[T20I-vrouewêreldbeker 2024]] en die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2025]] het die nasionale vrouekrieketspan hul prestasie herhaal en telkens in die eindstryd verskyn. ==== Rugby ==== [[Lêer:Springbok parade.jpg|duimnael|Die [[Springbokke]] nadat hulle die [[Rugbywêreldbeker 2007]] gewen het]] Rugby is histories veral gewild onder persone van Afrikaanse afkoms. Suid-Afrika se nasionale rugbyspan staan bekend as die [[Springbokke]] en het sedert 1995 aan elke [[rugbywêreldbeker]]toernooi deelgeneem en reeds 'n rekord van vier keer gewen (in [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] op eie bodem, [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] in [[Frankryk]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] in [[Japan]] en [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] in Frankryk). Suid-Afrika is een van die sterkste rugbyspanne en neem gereeld aan toernooie soos [[die Rugbykampioenskap]] (saam met [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]], [[Wallabies|Australië]] en [[All Blacks|Nieu-Seeland]]) deel. Voorheen het Suid-Afrikaanse rugbyspanne met spanne uit [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] asook een span elk van [[Argentinië]] en [[Japan]] die jaarlikse [[Superrugby]]-toernooi uitgespook. Die Suid-Afrikaanse [[Bulls (Verenigde Rugbykampioenskap)|Bulls]] kon hierdie toernooi tot op hede drie keer wen. Sedert die 2021-’22-seisoen ding vier Suid-Afrikaanse spanne, die [[Bulls (Verenigde Rugbykampioenskap)|Bulls]], [[Lions (Verenigde Rugbykampioenskap)|Lions]], [[Sharks (Verenigde Rugbykampioenskap)|Sharks]] en [[Stormers (Verenigde Rugbykampioenskap)|Stormers]], met spanne uit Ierland, Italië, Skotland en Wallis in die [[Verenigde Rugbykampioenskap]]-kompetisie (voorheen die Pro14) mee. Met hul eerste deelname het die Stormers met die titel weggestap. Die [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouerugbyspan]] neem ook gereeld aan [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie deel en hul beste prestasie tot dusver was die kwarteindrondte in [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025]]. Die tweede nasionale rugbyspan staan bekend as die [[Opkomende Springbokke]] en word saamgestel uit spelers wat nog nie vir die Springbokke uitgedraf het nie. Die [[Junior Bokke]] is Suid-Afrika se nasionale onder-20 rugbyspan en neem sedert 2008 aan Wêreldrugby se [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap|o/20-kampioenskap]] deel. Die nasionale [[sewesrugby]]span word die [[Blitsbokke]] genoem en verteenwoordig Suid-Afrika tydens die Wêreldrugby Sewesreeks, die Sewesrugbywêreldbeker, die [[Olimpiese Somerspele]] en die [[Statebondspele]]. ==== Sokker ==== [[Lêer:Southafrica soccerteam.PNG|duimnael|links|[[Bafana-Bafana]] tydens 'n opwarmingswedstryd in 2008]] Sokker is Suid-Afrika se gewildste sportsoort, veral onder swart mense. Die hoogste sokkerafdeling is die [[Premiersokkerliga]] en bekende sokkerspanne sluit in [[Mamelodi Sundowns]], [[Orlando Pirates FC]] en [[Kaizer Chiefs]]. Suid-Afrika se nasionale sokkerspan staan bekend as [[Suid-Afrikaanse nasionale sokkerspan|Bafana-Bafana]], terwyl die vrouesokkerspan [[Banyana-Banyana]] genoem word. Bafana-Bafana het tot op hede aan drie [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooie deelgeneem (in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]), maar kon nie een keer tot die uitklopfase deurdring nie. Suid-Afrika self het die Sokker-Wêreldbekertoernooi van 2010 aangebied, wat deur [[Spanje]] gewen is. In voorbereiding op dié toernooi het Suid-Afrika die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2009]] aangebied. [[CAF]] se [[Afrikanasiesbeker]] het Suid-Afrika twee keer aangebied, in [[Afrikanasiesbeker 1996|1996]] en in [[Afrikanasiesbeker 2013|2013]] en een keer gewen, in 1996. In vergelyking met die mansspan is die vrouespan meer suksesvol en hulle kon die Afrikanasiesbeker 2022 wen. ==== Branderplankry ==== [[Lêer:JBay-BillabongPro-001.JPG|duimnael|Strandaktiwiteite tydens die Vereniging van Beroepsbranderplankryers (ASP) se jaarlikse "Billabong Pro" in Jeffreysbaai, Oos-Kaap]] Branderplankry het in die jare ná die Eerste Wêreldoorlog in Suid-Afrika posgevat. Soos elders op aarde is aanvanklik baie lang en swaar borde van hout gebruik wat beweeglikheid beperk het. Met die beskikbaarheid van smaller en ligter borde het 'n verskeidenheid nuwe branderplankstyle ontwikkel. Suid-Afrika het wêreldkampioene soos Shaun Thomson en Jordy Smith voortgebring. In [[Jeffreysbaai]] naby Gqeberha word jaarliks 'n Billabong Pro-byeenkoms aangebied waarby in sommige jare ook vroue in 'n eie afdeling deelgeneem het. Ander Billabong Pro-wedstryde, wat deur die Australiese branderplankpak-vervaardiger Billabong geborg word, is of word op North Shore, Oahu (Amerikaanse deelstaat Hawaii), in Queensland, Australië en op Tahiti gehou. Op Jeffreysbaai word die klemtoon eerder op gehaltegolwe gelê as op beach break-skoue soos byvoorbeeld in die Kaliforniese Huntington Beach en Rio de Janeiro. In 1983 is ''The Jeffreys Bay Country Feeling Surf Classic'' gevestig.<ref>{{en}} Matt Warshaw: ''The Encyclopedia of Surfing''. Orlando • Austin • New York • San Diego • Toronto • London: Harvest/Harcourt Inc. 2005, bl. 62</ref> === Vakansiedae === {{Hoofartikel|Lys van openbare vakansiedae in Suid-Afrika}} [[Lêer:Cilliers-gelofte, 1938-film, Die bou van 'n nasie.jpg||duimnael|Uitbeelding van Cilliers se voordrag van die gelofte in die rolprent [[Bou van ’n Nasie]]]] [[Lêer:Stephanie Traynor SA Freedom Day.jpg|duimnael|Suid-Afrika se [[Vryheidsdag]] word in Londen gevier]] {|border="2" align="center" cellpadding="2" cellspacing="1" class="wikitable" |- bgcolor=#eeeeee !Datum !Naam !Opmerkings |- |[[1 Januarie]] |[[Nuwejaarsdag]] |Eerste dag van die jaar. |- |[[21 Maart]] |[[Menseregtedag]] |Ter nagedagtenis aan die [[Sharpeville-slagting]] in 1960. |- | |[[Goeie Vrydag]] |Vrydag voor [[Paasfees]]. |- | |[[Gesinsdag]] |Maandag ná Paasfees. |- |[[27 April]] |[[Vryheidsdag]] |Herdenking van [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|eerste demokratiese verkiesing in 1994]]. |- |[[1 Mei]] |[[Werkersdag]] |Solidariteit met die internasionale arbeidersbewegings. |- |[[16 Junie]] |[[Jeugdag]] |Die dag van die [[Soweto-opstand]] in 1976. |- |[[9 Augustus]] |[[Nasionale Vrouedag]] |In herinnering aan die nasionale optog van vroue op hierdie dag in 1956. |- |[[24 September]] |[[Erfenisdag (Suid-Afrika)|Erfenisdag]] |Voorheen Shakadag. |- |[[16 Desember]] |[[Geloftedag]] |Voorheen Geloftedag of Dingaansdag. |- |[[25 Desember]] |[[Kersfees|Kersdag]] |Die Geboortedag van [[Jesus van Nasaret|Jesus]]. |- |[[26 Desember]] |[[Welwillendheidsdag]] |Dag ná Kersdag. |} == Simbole == {{Suid-Afrika Simbole}} == Sien ook == ; Posgeskiedenis ---- * [[Posseëls en posgeskiedenis van die Kaap die Goeie Hoop]] * [[Posseëls en posgeskiedenis van Natal]] * [[Posseëls en posgeskiedenis van die Oranje-Vrystaat]] * [[Posseëls en posgeskiedenis van Transvaal]] ; Suid-Afrikaanse lyste ---- * [[Lys van jare in Suid-Afrika]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse digters]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse entrepreneurs]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse komponiste]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse kunstenaars]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse musikante]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse politici]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse skrywers]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/South-Africa|title=South Africa|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=2 Julie 2024}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-africa/|title=South Africa|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2 Julie 2024}} ; Misdaad ---- * {{de}} Brandt, H.: ''Leben mit dem Verbrechen''. In: DEG aktuell, Sonderausgabe 1/1998, S. 16–18 * {{de}} FAZ, DEG, Afrika-Verein, Safri, Deloitte & Touche: ''Investitionsführer Südliches Afrika''. Frankfurt am Main 2000: F.A.Z-Institut für Management-, Markt- und Medieninformationen GmbH * {{de}} Ulrich Jürgens: ''Alte und neue Disparitäten in Südafrika''. In: Geographie und Schule, vol. 21, nommer 121, bladsye 20–29 * {{en}} Daniel D. Ntanda Nsereko: ''When Crime Crosses Borders. A Southern African Perspective''. In: Journal of African Law, Vol. 41, nommer 2 (1997), bladsye 192–200 * {{en}} Martin Pabst: ''Südafrika''. München 1997: C.H. Beck * {{en}} SADC/EU (uitgewers): ''Regional Conference on Illicit Cross-Border Drug Trafficking'' (1995) == Eksterne skakels == ; Wiki-webtuistes ---- {{CommonsKategorie|South Africa|Suid-Afrika}} {{Wikt|Suid-Afrika}} {{Wikinews-kategorie|Suid-Afrika}} ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage|South_Africa|Suid-Afrika}} ; Suid-Afrikaanse regering ---- * {{en}} [http://www.gov.za/ Regering van Suid-Afrika] * {{en}} [http://www.thepresidency.gov.za/ Presidentskap van Suid-Afrika] ; Inligting oor Suid-Afrika ---- * {{en}} [https://www.brandsouthafrica.com/ ''Brand South Africa''] ; Betrekkinge met die Verenigde Koninkryk ---- * {{en}} [https://www.gov.uk/world/south-africa/news ''Gov.uk: South Africa and the UK''] ; Betrekkinge met die Verenigde State | U.S. Relations With South Africa ---- * {{en}} [https://www.state.gov/u-s-relations-with-south-africa/ ''U.S. Department of State: U.S. Relations With South Africa''] * {{en}} [https://history.state.gov/countries/south-africa ''Office of the Historian: A Guide to the United States’ History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations, by Country, since 1776: South Africa''] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Suid-Afrika}} | Noord = {{vlagland|Botswana}} | Noordoos = {{vlagland|Zimbabwe}} • {{vlagland|Mosambiek}}<br />{{vlagland|eSwatini}} | Oos = [[Indiese Oseaan]] | Suidoos = [[Indiese Oseaan]] | Suid = [[Indiese Oseaan]] | Suidwes = {{vlagland|Tristan da Cunha}} • [[Atlantiese Oseaan]] | Wes = {{vlagland|Namibië}}<br />[[Atlantiese Oseaan]] | Noordwes = {{vlagland|Namibië}} }} {{Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap}} {{Lande van Afrika}} {{G20}} {{Artikels oor Suid-Afrika}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Suid-Afrika| ]] [[Kategorie:Britse Statebond]] [[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]] 0j98jrdk4kwn9dtqphi3f1ap6ikte3s 2965403 2965328 2026-09-06T10:33:57Z Sobaka 328 /* Kultuur */ skakel 2965403 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Suid-Afrika |volle_naam = <small>Republiek van Suid-Afrika ([[Afrikaans]])<br /> Republic of South Africa ([[Engels]])<br /> Rephaboliki ya Afrika-Borwa ([[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]])<br /> IRiphabliki yeSewula Afrika ([[Suid-Ndebele]])<br /> Rephaboliki ya Afrika Borwa ([[Suid-Sotho]])<br /> IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika ([[Swazi]])<br /> Riphabliki ra Afrika Dzonga ([[Tsonga]])<br /> Rephaboliki ya Aforika Borwa ([[Tswana]])<br /> Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe ([[Venda (taal)|Venda]])<br /> IRiphabliki yaseMzantsi Afrika ([[Xhosa]])<br /> IRiphabliki yaseNingizimu Afrika ([[Zoeloe]])<br /> ''(al elf name is amptelik)''</small><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/thetext.htm |title=The Constitution |publisher=[[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika]] |accessdate=31 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731185940/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/thetext.htm |archive-date=31 Julie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |algemene_naam = Suid-Afrika |beeld_vlag = Flag of South Africa.svg |beeld_wapen = Wapen van Suid-Afrika.png |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Location South Africa AU Africa.svg |leuse = ''!ke e: ǀxarra ǁke''<br /><small>''([[ǀXam]] vir: "Verskillende mense verenig")''</small> |volkslied = ''[[Nasionale lied van Suid-Afrika]]''<br /><center>[[Lêer:South African national anthem.oga]]</center> |amptelike_tale = [[Afrikaans]], [[Engels]], [[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]], [[Suid-Ndebele]], [[Suid-Sotho]], [[Swazi]], [[Tsonga]], [[Tswana]], [[Venda (taal)|Venda]], [[Xhosa]], [[Zoeloe]] en [[Gebaretaal]]<ref name="Nuus24">{{en}} {{cite web |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/sign-language-officially-becomes-sas-12th-official-language-20230719 |title=Sign language officially becomes SA's 12th official language |publisher=[[Nuus24]] |author=Alex Patrick, Cebelihle Bhengu |date=19 Julie 2023 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |hoofstad = [[Kaapstad]] (wetgewend)<ref name="South Africa at a glance">{{en}} {{cite web |url=https://www.gov.za/about-sa/south-africa-glance |title=South Africa at a glance |publisher=[[Regering van Suid-Afrika]] |accessdate=26 Mei 2020}}</ref><br />[[Pretoria]] (administratief)<ref name="South Africa at a glance" /><br />[[Bloemfontein]] (geregtelik)<ref name="South Africa at a glance" /> |latd = 33 |latm = 55 |latNS = S |longd = 18 |longm = 25 |longEW = O |grootste_stad = [[Johannesburg]] <small>(2006)</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |title=Principal Agglomerations of the World |publisher=Citypopulation.de |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> {{Koördinate|26|12|S|28|2|O}} |regeringsvorm = Unitêre grondwetlike<br />parlementêre [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President van Suid-Afrika|President]]<br />• [[Adjunkpresident van Suid-Afrika|Adjunkpresident]]<br />• [[Nasionale Raad van Provinsies|Voorsitter van die NRP]]<br />• [[Speaker van die Nasionale Vergadering|Speaker van die NV]]<br />• [[Hoofregter van Suid-Afrika|Hoofregter]] |leiername = [[Cyril Ramaphosa]]<br />[[Paul Mashatile]]<br />[[Refilwe Mtsweni-Tsipane]]<br />[[Thoko Didiza]]<br />[[Mandisa Maya]] |oppervlak_rang = 24^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 1&nbsp;220&nbsp;813<ref name="South Africa at a glance" /> |oppervlakmi² = 471&nbsp;359 |persent_water = 0,380 |bevolking_skatting = 59&nbsp;620&nbsp;000<ref name="South Africa at a glance" /> |bevolking_skatting_jaar = 2023 |bevolking_rang = 25^ste |bevolking_sensus = 62&nbsp;027&nbsp;503<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.gov.za/sites/default/files/P03014_Census_2022_Statistical_Release.pdf |title=Census 2022 |publisher=[[Regering van Suid-Afrika]] |date=10 Oktober 2023 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2022 |bevolkingsdigtheid = 48,8 |bevolkingsdigtheidmi² = 126,5 |bevolkingsdigtheidrang = 169^ste |BBP_PPP = $1&nbsp;026&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=199,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=South Africa |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2024 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |BBP_PPP_rang = 32^ste |BBP_PPP_jaar = 2024 |BBP_PPP_per_kapita = $16&nbsp;424<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 95^ste |BBP = $373,233&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 38^ste |BBP_jaar = 2024 |BBP_per_kapita = $5&nbsp;975<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 98^ste |onafhanklikheidstipe = • [[Unie van Suid-Afrika]]<br />• [[Statuut van Westminster 1931|Statuut van Westminster]]<br />• Republiek<br />• [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|Demokratisering]]<br />• [[Grondwet van Suid-Afrika|Huidige grondwet]] |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Verenigde Koninkryk]]<br />[[31 Mei]] [[1910]]<br />[[11 Desember]] [[1931]]<br />[[31 Mei]] [[1961]]<br />[[27 April]] [[1994]]<br />[[4 Februarie]] [[1997]] |MOI = {{wins}} 0,717<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme |date=13 Maart 2024 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |MOI_rang = 110^de |MOI_jaar = 2022 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|hoog}} |Gini = 63<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ZA |title=Gini Index – South Africa |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |Gini_rang = 2^de |Gini_jaar = 2014 |Gini_kategorie = {{kleur|#990000|baie hoog}} |geldeenheid = [[Suid-Afrikaanse rand|Rand]] |geldeenheid_kode = ZAR |land_kode = ZA |tydsone = [[Suid-Afrikaanse Standaardtyd|SAST]] |utc_afwyking = [[UTC+02:00|+2]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+2]] |internet_domein = [[.za]] |skakelkode = 27 |voetskrif = '''&sup1;''''n klein aantal Suid-Afrikaners gebruik die naam '''[[Azanië]]''' eerder as 'Suid-Afrika', wat hulle verwerp weens die koloniale oorsprong daarvan. Hulle is meestal lede van partye wat vanuit 'n [[Afrosentrisme|Afrosentriese]] tradisie kom, soos die ''[[Pan Africanist Congress]] of Azania'', en groepe wat uit skeurings daarvan ontstaan het, soos die ''[[Pan Africanist Congress of Azania]] (AZAPO)''. }} '''Suid-Afrika''', amptelik die '''Republiek van Suid-Afrika''', is 'n [[republiek]] aan die suidpunt van [[Afrika]]. Dit grens in die noorde aan [[Namibië]] (1&nbsp;005&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Namibië|grens]]), [[Botswana]] (1&nbsp;969&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Botswana|grens]]) en [[Zimbabwe]] (230&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Zimbabwe|grens]]), en in die noordooste aan [[Mosambiek]] (496&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Mosambiek|grens]]) en [[Eswatini]] (438&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Eswatini|grens]]). [[Lesotho]] (1&nbsp;106&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Lesotho|grens]]) vorm 'n [[enklawe]] binne die grense van Suid-Afrika.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-africa/ |title=South Africa |publisher=The World Factbook |author=[[Central Intelligence Agency]] |date=2 Maart 2023 |accessdate=29 Januarie 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260129033245/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-africa/ |archive-date=29 Januarie 2026 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:Composite satellite image of South Africa in November 2002.jpg|duimnael|links|Saamgestelde [[Nasa]]-satellietbeeld van Suid-Afrika, geneem in November 2002]] Suid-Afrika is een van die mees etnies diverse lande in Afrika. Die land het meer [[Europa|Europese]] immigrante ontvang as enige ander land in Afrika en het die hoogste bevolking van Europese, Indiese en gemengde afkoms. Rasse- en etniese stryd was nog altyd 'n groot deel van die geskiedenis en politiek van die land. 'n Ander belangrike faktor in die ontwikkeling van die land is die ryk mineraalbronne waaroor die land beskik. [[Ekonomie van Suid-Afrika|Die land se ekonomie]] is die grootste en mees ontwikkelde op die kontinent met moderne [[infrastruktuur]] oor die hele land. Suid-Afrika is 'n lidland van die [[Afrika-unie]], [[Gemeenskaplike Monetêre Gebied]], [[Suider-Afrikaanse Doeane-unie]], [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]], [[Britse Statebond]] en die [[Verenigde Nasies]]. Daarbenewens is Suid-Afrika die enigste Afrikaland van die [[Groep van 20]] en het in 2010 by BRIC aangesluit, wat vervolgens [[BRICS]] geword het. Rassekonflik tussen die wit minderheid en die swart meerderheid het die Suid-Afrikaanse geskiedenis en politiek lank oorheers. Die tema het 'n hoogtepunt bereik met die [[apartheid]]sbewind tussen 1948 en die negentien-negentigs. Nadat die [[Nasionale Party]] na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1948|verkiesing van 1948]] aan bewind gekom het, is verskeie stelsels ingestel gegrond op eie rasse-ontwikkeling. Wette wat suiwer op eie rasse-ontwikkeling gegrond is, is vanaf 1990 afgeskaf na 'n lang en soms gewelddadige stryd teen apartheid waarin [[swart mense]] die leiding geneem het. [[Blanke Suid-Afrikaners|Wit]], [[Bruin mense|Bruin]] en [[Asiatiese Suid-Afrikaners|Indiër-Suid-Afrikaners]] het egter ook deelgeneem en buitelandse druk was 'n belangrike faktor in die uiteindelike aftakeling van apartheid. Die dramatiese verandering in die politieke stelsel is egter op die ou einde op wonderbaarlike wyse relatief vreedsaam bewerkstellig. Suid-Afrika is een van die min lande in Afrika (en die res van die ontwikkelende lande) wat nie 'n staatsgreep ondergaan het nie. Die [[Onderhandelinge om apartheid te beëindig|veelpartysamesprekings]], waarvolgens die ''nuwe Suid-Afrika'' in plek gestel is, het gelei tot die ontwikkeling van die [[Grondwet van Suid-Afrika]] met stewige beskerming van [[menseregte]]. Vandag word daar gereeld na Suid-Afrika as die ''Reënboognasie'' verwys – 'n term wat aanvanklik deur Aartsbiskop [[Desmond Tutu]] bedink is en later op uitgebrei is deur die toenmalige president [[Nelson Mandela]] – as 'n metafoor vir die land se nuutgevonde multikulturele diversiteit na die beëindiging van die skeiding wat deur die apartheidsideologie meegebring is. Suid-Afrika is die eerste, en sover enigste, land wat [[kernwapen]]s ontwikkel het en daarna vrywillig sy hele kernwapenprogram ontbind het. == Naam == Suid-Afrika het [[Tale in Suid-Afrika|twaalf amptelike tale]], met slegs [[Zimbabwe]], [[Bolivië]] en [[Meksiko]] wat meer het. As gevolg hiervan is daar elf amptelike name vir dié land. Sewe nieamptelike tale word ook erken: [[Fanagalo]], Lobedu, [[Noord-Ndebele]], Phuthi, Khoe, [[Nama]] en San. Die naam "Suid-Afrika" is afgelei van dié land se geografiese ligging aan die suidelike punt van Afrika. By sy vorming is dié land in [[Engels]] ''[[Unie van Suid-Afrika|Union of South Africa]]'' genoem, wat sy oorsprong uit die eenwording van vier voorheen afsonderlike [[Britse Ryk|Britse kolonies]] weerspieël. Sedert die Republiekwording in 1961 is die respektiewelik die Afrikaanse en Engelse langname ''Republiek van Suid-Afrika'' en ''Republic of South Africa'' gebruik, met RSA as amptelike afkorting. Sedert 1994 het die RSA in elkeen van sy elf amptelike tale 'n amptelike naam. ''Mzansi'', afgelei van die [[Xhosa]]-naamwoord ''umzantsi'', letterlik "suide", is 'n algemene naam vir Suid-Afrika,<ref>{{en}} {{cite book|editor-first1=Sarah|editor-first2=Achille|last=Livermon|first=Xavier|title=Johannesburg: The Elusive Metropolis|chapter=Sounds in the City|year=2008|publisher=Duke University Press|location=Durham|isbn=978-0-8223-8121-1|page=283|url=https://books.google.de/books?id=hNONyzwm420C&redir_esc=y|quote=''Mzansi'' is another black urban vernacular term popular with the youth and standing for South Africa.|editor-last=Nuttall|editor2-last=Mbembé}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |title=Mzansi DiToloki |url=http://www.deafsa.co.za/mzansi_ditoloki/ |publisher=Deaf Federation of South Africa |accessdate=15 Januarie 2014 |quote=uMzantsi in Xhosa means 'south', Mzansi means this country, South Africa |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009113606/http://www.deafsa.co.za/mzansi_ditoloki/ |archive-date=9 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> terwyl sommige Pan-Afrikanistiese politieke partye die naam "[[Azanië]]" gebruik.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.voanews.com/a/south-african-party-says-call-it-azania/1855679.html |title=South African Party Says Call Their Country ‘Azania’ |last=Taylor |first=Darren |newspaper=VOA |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321203007/https://www.voanews.com/a/south-african-party-says-call-it-azania/1855679.html |archive-date=21 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Geskiedenis == {{Hoofartikel|Geskiedenis van Suid-Afrika}} === Prehistoriese geskiedenis === [[Lêer:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG|duimnael|links|Rotstekeninge van die San in die [[Drakensberge]]]] [[Lêer:Maropeng visitor centre, Cradle of Humankind, South Africa.jpg|duimnael|Vooraansig van die Maropeng-sentrum by die [[Wieg van die Mensdom]]]] [[Lêer:MapungubweHill.jpg|duimnael|Die Mapungubweberg, waar die hoofstad van die voormalige Koninkryk van Mapungubwe geleë was]] Suid-Afrika het een van die oudste [[argeologie]]se terreine in Afrika. Uitgebreide [[fossiel]]oorblyfsels by die [[Sterkfontein]]-, [[Kromdraai-fossielterrein|Kromdraai]]- en Makapansgatgrotte dui aan dat verskeie lede van ''[[Australopithecus]]'' in Suid-Afrika gewoon het vanaf ongeveer drie miljoen jaar gelede. Hulle is gevolg deur verskeie ''[[Homo]]''-spesies insluitend ''[[Homo habilis]]'', ''[[Homo erectus]]'' en die moderne mens, ''[[Homo sapiens]]''. Bantoe ystergebruikende landbouers en veewagters het teen die 4de- of 5de eeu suid oor die [[Limpopo (rivier)|Limpoporivier]] in hedendaagse Suid-Afrika in beweeg (die Bantoe-uitbreiding). Hulle het stadig verder suid getrek, waar die vroegste ystergieterye in die hedendaagse [[KwaZulu-Natal]]provinsie uit ongeveer 1050 gedateer word. Die mees suidelike groep was die [[Xhosas]] wat tot by die [[Groot-Visrivier]] getrek het, wat vandag in die [[Oos-Kaap]]provinsie lê. Die [[ystertydperk]]groepe het vroeëre jagter-versamelaargroepe verplaas soos hulle suid getrek het. === Vroeë Europese kontak === {{Hoofartikel|Europese verkenning van Suid-Afrika}} [[Lêer:ZA-WC-mosselbay-diazm-2.jpg|duimnael|Replika van Dias se karveel in Mosselbaai]] [[Bartholomeus Dias|Dias]] het op 12 Maart 1488 'n 2 meter hoë [[padrão]] naby die monding van die [[Boesmansrivier (Oos-Kaap)|Rio do Infante]] te [[Kwaaihoek]] op die kruin van strandduin geplant. Dit was die verste punt van hierdie Portugese ontdekkingsreis wat namens die [[Johan II van Portugal|Portugese hof]] onderneem is. Met die terugtog is 'n tweede klipkruis op 6 Junie by [[Kaap die Goeie Hoop|Cabo de Boa Esperanza]]<!--nie reeds Cabo Tormentoso nie--> geplant. Met sy reis vanaf 1497 het [[Vasco da Gama|da Gama]] op 7 November by [[St. Helenabaai]] en op 25 November by São Brás (d.i. [[Mosselbaai]]) aangedoen. Op 25 Desember vaar hy langs die [[Pondoland]]se of [[KwaZulu-Natal|Natalse]] kus en noem dit Terra do Natal. Op 24 Mei 1500 het Dias se skip vergaan voor hy weer om die Kaap kon vaar. Met Pedro de Ataíde (in [[Pedro Álvares Cabral|Cabral]] se vloot) se terugkeer het hy Dias se dood bekend gemaak deur 'n brief by die [[Mosselbaai|Poskantoorboom]] agter te laat, waar dit meer as 'n jaar later deur João da Nova gevind is. In 1503 het [[Antonio de Saldanha|Saldanha]] in [[Tafelbaai]] geland en selfs [[Tafelberg]] uitgeklim. Op 28 Februarie 1510 het [[Francisco de Almeida|Almeida]] en 65 van sy manskappe egter in Tafelbaai voor die aanslag van 'n [[Khoikhoi]]stam gesneuwel, en in 1525 word [[Robbeneiland]] as Portugese gevangenis gebruik. In 1552 het Portugese skeepsmanne aan die ooskus (huidige KwaZulu-Natal) gestrand, en hul dagboeke getuig van 'n groot Bantoesprekende bevolking. Op 25 Maart 1593 het die Santo Alberto op die [[Wildekus]] gestrand en 125 Portugese en 160 slawe het 'n oorlewingstog aangepak. Op hul binnelandse roete het hulle einde-April die sneeubedekte [[Drakensberge]] opgemerk, en in Julie 1595 het die oorlewendes Delagoabaai bereik. In 1594 het die Nederlander [[Cornelius Houtman|Houtman]] na die Ooste vertrek, nadat die seeroete aan hom bekend geword het. Ook die Britte was gou op die toneel, en in 1615 reeds word hulle gevangenes op Robbeneiland aangehou. In 1616 het [[Dirk Hartog|Hartog]] by die Kaap aangedoen net voor sy ontdekking van Australië en [[Adam Willaerts|Willaerts]] se skildery van 1636 toon die oorlogskip Amsterdam en ander Nederlandse skepe in Tafelbaai geanker. Op 22 Maart 1647 het die Haarlem in Tafelbaai gestrand, en etlike Nederlandse matrose moes in tente binne 'n fort op 'n strandduin agterbly. Die fort het hulle Sandenburgh genoem, en 'n positiewe verslag is oor hul verblyf en hulle suksesvolle aanplantings gelewer. Die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie|VOC]] is hierin aangemoedig om die Kaap as halfweghawe te oorweeg, en [[Jan van Riebeeck]], wat die Kaap reeds in die Haerlem besoek het, sou ook hierdie verslag onder oë kry en repliek daarop lewer. In 1648 het van Riebeeck weereens in Tafelbaai aan land gegaan toe hy aan boord van 'n Nederlandse vloot uit [[Batavië]] arriveer. Hy het die skiereiland tot in [[Houtbaai]] verken, en twee jaar later het die VOC amptelik besluit om 'n halfwegstasie aan die Kaap de Goede Hoop te vestig. === Nederlanders en Xhosas in die Kaap === {{Hoofartikel|Nederlandse Kaapkolonie|Kaapse grensoorloë}} [[Lêer:Charles Bell - Jan van Riebeeck se aankoms aan die Kaap.jpg|duimnael|Skildery wat Jan van Riebeeck se aankoms in die Kaap uitbeeld]] Die geskrewe geskiedenis van Suid-Afrika begin op 6 April 1652 toe 'n verversingstasie by die [[Kaap die Goeie Hoop]] deur [[Jan van Riebeeck]] namens die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] gevestig is. Wat hulle hier gevind het was geen universiteite, geen biblioteke, geen tegnologie en geen kultuur. Hulle het 'n mensdom hier ontmoet genaamd die Koi San, wat op die brink van die oermens gevestig was. Dié antieke mensdom het op daardie stadium nog nie eers die wiel ontdek nie. In die Kaap was geen sien van enige ander beskawings behalwe die Koi San. Vir die grootste deel van die 17de en 18de eeue was die vestiging, wat stadig aan die uitbrei was, 'n [[Nederland]]se besitting. Die [[Pioniers (1652–1820)|Nederlandse setlaars]] het uiteindelik naby die Visrivier met die [[Xhosas]], wat besig was om in 'n suidwestelike rigting uit te brei, in aanraking gekom. Ook hulle was 'n baie primitiewe en selde beskaafde nomadiese trekvolk wat in hulle beslag geen form van ontwikkeling of tegnologie gehad het, behalwe die vorm van ystertydperk tipe assegaaie nie. Ook hulle het nog nie die wiel uitgevind nie en was afhanklik van die spies en die assegaai op oorlewing. 'n Reeks oorloë, wat as die [[Kaapse grensoorloë]] bekend staan, het hierop gevolg. Die oorloë is meestal deur botsende belange veroorsaak en veediefstal. Om arbeidstekorte in die Kaap te verlig, is [[slawerny|slawe]] uit [[Indonesië]], [[Madagaskar]], en Indië deur die Nederlandse owerheid ingevoer. Die meeste afstammelinge van dié slawe, wat gereeld met Nederlandse setlaars getrou het, is later saam met die oorblyfsels van die oorspronklike [[Khoikhoi]] as "Kaapse Kleurlinge" en "[[Kaapse Maleiers]]" geklassifiseer. Hierdie twee groepe verteenwoordig sowat vyftig persent van die bevolking van die provinsie [[Wes-Kaap]]. Die Europese immigrante uit Nederland is onder meer aangevul deur [[Duitsers]] en [[Franse]] [[Hugenoot|Hugenote]]. === Britse kolonie === {{Hoofartikel|Kaapkolonie}} [[Lêer:Cape Colony00.jpg|duimnael|links|Kaart van die Kaapkolonie in 1809]] [[Lêer:Storming the Cape 1806.jpg|duimnael|Die [[Slag van Blaauwberg]] op 8 Januarie 1806]] [[Lêer:Langlaagte.jpg|duimnael|Die eerste [[goud]]myne in Johannesburg]] [[Verenigde Koninkryk|Groot-Brittanje]] neem die Kaap die Goeie Hoop in 1797 vir die eerste keer tydens die Vierde Engelse-Nederlandse oorlog in besit. Nederland is in 1795 deur die Franse weermag onder die leierskap van [[Napoleon Bonaparte]] oorwin. Brittanje wou verhoed dat die Kaap in Franse hande val en die Britse weermag, onder Generaal Sir [[James Henry Craig]] vaar na Kaapstad om die kolonie te beskerm namens die Stadhouer [[Prins Willem V van Oranje]]. Die goewerneur van Kaapstad weier aanvanklik om enige instruksies van die prins te gehoorsaam, maar na die Britte gedreig het om kragdadig op te tree, stem hy in. In Februarie 1803 lei die [[Vrede van Amiens]] daartoe dat die kolonie weer onder Nederlandse beheer kom in die vorm van die [[Bataafse Republiek]]. Ná oorlog weer uitbreek, word 'n Britse mag weereens na die Kaap gestuur en na 'n slag in Januarie 1806 op die strande van Tafelbaai gee die Nederlandse vesting van die Kasteel oor aan die Britte onder Sir [[David Baird]], en die Britte annekseer die [[Kaapkolonie]] in 1806. Die Britte sit die oorlog teen die Xhosas voort en stoot die oostelike grens ooswaarts tot by 'n lyn van [[fort]]e, wat langs die Visrivier opgerig is, en konsolideer die gebied deur [[1820-Setlaars|Britse Setlaars]] aan te moedig om hulle in dié gebied te vestig. As gevolg van druk deur afskaffingsverenigings in Brittanje, beëindig die Britse parlement sy wêreldwye slawehandel in 1806 en skaf slawerny in al sy kolonies af in 1833. Die voortslepende grensoorloë, ongelukkigheid met die wyse waarop slawerny afgeskaf is en ander verskille met die Britse owerheid lei daartoe dat 'n gedeelte van die Nederlandssprekende bevolking as deel van die [[Groot Trek]] verder in die binneland in trek buite Britse beheer. Die groep, wat eers as [[Voortrekkers]] en later as [[Boere]] bekend sou staan, kom in teenstand met swart stamme soos die [[Zoeloes]]. Hulle vestig 'n reeks [[Boererepubliek]]e, waarvan die [[Transvaal|Zuid-Afrikaansche Republiek]] en [[Oranje-Vrystaat]] die belangrikste is. === Eerste en Tweede Vryheidsoorloë === {{Hoofartikel|Eerste Vryheidsoorlog|Tweede Vryheidsoorlog}} [[Lêer:Boers at Spion Kop, 1900 - Project Gutenberg eText 16462.jpg|duimnael|Boere by Spioenkop in 1900]] Die ontdekking van [[diamant]]e in 1867 en [[goud]] in 1886 het ekonomiese groei en immigrasie aangemoedig wat tot verdere onderdrukking van die plaaslike bevolking gelei het. Die Boere weer Britse indringing in die [[Eerste Vryheidsoorlog]] (1880–1881) suksesvol af deur taktiek wat baie meer gepas tot plaaslike toestande is, te gebruik. Die Boere het byvoorbeeld kakiekleure gedra wat dieselfde kleur as die veld was terwyl die Britte helderrooi baadjies gedra het wat hulle maklike teikens vir die Boereskerpskutters gemaak het. Die Britte keer ondanks teenstand deur die Liberale Party in die Britse Parlement in die [[Tweede Vryheidsoorlog]] (1899–1902) in groter getalle terug. Ondanks aanvanklike suksesse en verbete weerstand deur die Boere, oorweldig die Britse magte die Boere as gevolg van hulle getalleoorwig en beter toevoerlyne. Nadat die Boere tot [[guerilla-oorlogvoering]] oorgaan, slaag die Britte eers daarin om die Boere tot oorgawe te dwing toe hulle die [[geskroeide aarde beleid]] en gepaardgaande [[konsentrasiekamp]]e gebruik om dit vir die Boere onmoontlik te maak om verder te veg. Met die [[Verdrag van Vereeniging]] word volle heerskappy oor die Suid-Afrikaanse republieke aan Brittanje gegee. Die Britse regering kom ooreen om die £3&nbsp;000&nbsp;000 oorlogskuld van die Boereregerings oor te neem. === Unie van Suid-Afrika === {{Hoofartikel|Unie van Suid-Afrika}} [[Lêer:Kaart van die provinsies van Suid-Afrika 1910-1976 met Afrikaanse byskrifte.svg|duimnael|Die vier provinsies van die destydse Unie van Suid-Afrika]] Na vier jaar van onderhandelinge is die Unie van Suid-Afrika geskep uit die [[Kaapkolonie|Kaap]]- en [[Natalkolonie]]s en die [[Oranje-Vrystaat]] en [[Zuid-Afrikaansche Republiek|Transvaalse Republieke]] op 31 Mei 1910, presies agt jaar na die einde van die Tweede Vryheidsoorlog. Die nuut geskepte Unie van Suid-Afrika was 'n Britse dominium. In 1934 smelt die [[Suid-Afrikaanse Party]] en die Nasionale Party saam om die [[Verenigde Party]] te vorm, wat versoening tussen Afrikaners en Engelssprekende blankes nagestreef het. Dit skeur egter in 1939 oor die Unie se deelname aan die [[Tweede Wêreldoorlog]] as 'n bondgenoot van die [[Verenigde Koninkryk]]. Die Nasionale Party het met [[Nazi-Duitsland]] gesimpatiseer omdat baie [[Boere]] dit nie goed gedink het om die Kakies te ondersteun na wat hulle als aan die Boere volk gedoen het nie. === Bosoorlog 1966–1989 === {{Hoofartikel|Suid-Afrikaanse Grensoorlog}} Geskiedenis omtrent hierdie oorlog is 'n baie omstrede onderwerp in Suid-Afrika en word inligting oor veldslae, oorwinnings, helde en nederlae tot nog toe nie aan die wye publiek bekend gemaak nie. === Apartheid en die Nuwe Suid-Afrika === {{Hoofartikel|Apartheid}} [[Lêer:Bantustans in South Africa.svg|duimnael|links|Kaart van voormalige [[Bantoestan]]s in Suid-Afrika]] [[Lêer:Apartheid.jpg|duimnael|'n Kennisgewing in die [[apartheid]]sera]] [[Lêer:SafrikaIMG 8414.JPG|duimnael|links|Gevangenisgeboue op [[Robbeneiland]], met die [[Tafelberg]] in die agtergrond]] In 1948 verslaan die Nasionale Party die Verenigde Party van genl. [[Jan Christian Smuts]] in die algemene verkiesing en mettertyd word 'n reeks strawwe afsonderingswette ingestel om die apartheidsbeleid te implementeer. Onder apartheid, is mense van verskillende rasse geskei en is swart mense stemreg binne die "wit Suid-Afrika" ontsê. Implementering van die beleid veroorsaak oneindige leed aan miljoene Suid-Afrikaners deur gedwonge verskuiwings, beperkings op beweging, indiensneming en gewelddadige onderdrukking van die stryd teen apartheid. Apartheid knou ook die ekonomiese vooruitgang van veral swart Suid-Afrikaners. Terwyl die wit minderheid van die hoogste lewenstandaarde in Afrika geniet het, in baie opsigte soortgelyk aan die in die "eerste wêreld" se westerse lande, is die swart meerderheid agtergelaat in terme van byna elke moontlike meetbare standaard, insluitend inkomste, opvoeding, behuising, en lewensverwagting. Apartheid het al hoe meer omstrede geword in die internasionale arena wat tot sanksies en onttrekking van beleggings gelei het, wat gepaard gegaan het met al hoe erger onluste. Die spanning het 'n hoogtepunt bereik in 1984–85 toe die regering met al hoe strawwer teenmaatreëls reageer. Dit het weer gelei tot feller weerstand van [[anti-apartheidbeweging]]s (veral die [[African National Congress]]). Weerstandsbewegings soos MK onder leiding van Nelson Mandela self het talle mense vermoor. Die land is geruk deur die kombinasie van internasionale boikotte en ekonomiese sanksies, stakings, optogte, betogings, en sabotasie. In 1990 doen die Nasionale Partyregering die eerste stappe tot 'n onderhandelde skikking toe dit die ANC en ander politieke organisasies ontban en ANC-leier Nelson Mandela na 27 jaar in die tronk vrylaat. Die tronk waaruit hy vrygelaat is, was nie die sel op Robbeneiland nie, maar die [[Victor Verster-gevangenis]] buite [[Paarl]]. Apartheidwetgewing is geleidelik geskrap en die eerste veelrassige verkiesing is in 1994 gehou. Die ANC het met 'n oorweldigende meerderheid gewen en is steeds aan bewind. Korrupsie en wanbesteding van staatsfondse en belastingbetalers se geld was nog nooit in die geskiedenis van Suid-Afrika so erg nie. Ten spyte van die beëindiging van Apartheid leef miljoene swart Suid-Afrikaners, maar ook honderdduisende blankes steeds in armoede. Terwyl swart armoede gereeld toegeskryf word aan die nalatingskap van apartheid, skenk min waarnemers aandag aan die feit dat Suid-Afrika se ekonomiese en politieke raamwerk nooit dié van 'n moderne welvaartstaat gevolg het nie, maar dat dit eerder op 'n neoliberale vryemarkekonomie berus wat aan markkragte en globalisering blootgestel is. Al is daar ook druk op die huidige regering om dienslewering op te knap en sosiale vraagstukke aan te spreek en is baie vordering gemaak wat betref behuising, elektrisiteitsvoorsiening en toegang tot water, sal miljoene armes, wat nie by die vereistes van 'n geglobaliseerde ekonomie kan aanpas nie, die verloorders wees. So word na raming reeds 400&nbsp;000 blanke Suid-Afrikaners in krotbuurte en plakkerskampe gehuisves.<ref>{{en}} [http://www.bbc.co.uk/news/magazine-22554709 ''BBC News Magazine, 19 Mei 2013: Do white people have a future in South Africa?'']</ref> Terwyl die ANC-regering hom tot die bou van 'n nierassige samelewing verbind het, word sy strategie in hierdie verband – die beleid van swart ekonomiese bemagtiging – dikwels bevraagteken. Terwyl hierdie beleid die vorming van 'n groeiende swart bourgeoisie en middelklas bevorder en versnel het, lewer ander sosiale groepe kritiek op die newe-effekte van dié beleid – [[nepotisme]], die akkumulasie van kapitaal in min swart hande, groeiende ongelykheid en inkomstegaping binne die swart gemeenskappe, en voortgesette diskriminasie teen blanke werknemers waardeur die ekonomie en die hele samelewing ook dekades ná die einde van apartheid volgens rasselyne georganiseer word.<ref>{{en}} Okechukwu C. Iheduru: ''Black economic power and nation-building in post-apartheid South Africa''. In: ''The Journal of Modern African Studies'', jaargang 42, nommer 1, Maart 2004, bl. 1–30</ref> Tydens die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024-verkiesing]] het die ANC vir die eerste keer sedert 1994 nie meer 'n volstrekte meerderheid behaal nie en was vervolgens op koalisievennote aangewese. Voor die verkiesing het Ramaphosa se voorganger Zuma by die nuwe [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|uMkhonto we Sizwe]] aangesluit, wat tydens die verkiesing die derde meeste stemme op hom verenig het. Ramaphosa het ná die verkiesing 'n [[nasionale eenheidsregering]] gevorm met die [[Demokratiese Alliansie]], die [[Inkatha-Vryheidsparty]] en ander kleiner partye.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.africanews.com/2024/07/01/south-africas-president-ramaphosa-unveils-new-cabinet/ |title=South Africa's President Ramaphosa unveils new cabinet |publisher=Africanews |date=1 Julie 2024 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> == Politiek == === Regering === [[Lêer:Pretoria CBD1.jpg|duimnael|links|Die stadskern van Pretoria, die administratiewe hoofstad van Suid-Afrika, soos vanaf [[Lukasrand]] gesien, 2006]] [[Lêer:Houses of Parliament (Cape Town).jpg|duimnael|Gebou van die [[Parlement van Suid-Afrika|Parlement]] in Kaapstad, setel van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] en die [[Nasionale Raad van Provinsies]]]] [[Lêer:Supreme Court of Appeal, Bloemfontein, South Africa.jpg|duimnael|Die [[Appèlhof van Suid-Afrika]] in Bloemfontein]] Suid-Afrika het 'n [[Parlement van Suid-Afrika|tweekamerparlement]] wat bestaan uit 'n [[Nasionale Raad van Provinsies]] (of hoërhuis) met 90 lede en 'n [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] (of laerhuis) met 400 lede. Lede van die laerhuis word volgens proporsionele verteenwoordiging verkies: helfte van die lede word direk verkies op grond van nasionale lyste en die ander helfte word verkies uit provinsiale lyste. Tien lede word verkies om elke provinsie in die Nasionale Raad van Provinsies te verteenwoordig, ongeag die bevolkingsgrootte van die provinsie. Verkiesings vir beide kamers word elke vyf jaar gehou. Die regering word in die laerhuis gevorm en die leier van die meerderheidsparty in die Nasionale Vergadering is die President. Tans word Suid-Afrikaanse politiek oorheers deur die [[African National Congress]] (ANC) wat 40,18% van die stemme in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|algemene verkiesing van 2024]] ontvang het, gevolg deur die [[Demokratiese Alliansie]] (DA) wat 21,81% van die stemme ontvang het. Die derde party is die nuutgestigte [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|uMkhonto we Sizwe]] (MK) wat 14,58% van die stemme ontvang het, gevolg deur die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (EFF) met 9,52%. Die voorheen dominante [[Nuwe Nasionale Party]] (NNP), waarvan die voorganger, die Nasionale Party, apartheid aanvanklik ingestel het, het na 1994 spoedig steun verloor en het op 9 April 2005 gestem om finaal te ontbind. Die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2016|munisipale verkiesing van 2016]] het 'n groot skuif in die land se politiek gewys, waar die heersende ANC-party sy meerderheid verloor het en klein partye soos die EFF en IVP groot minderhede behaal het. Sedertdien word [[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Johannesburg]] ([[Mpho Phalatse]]) en [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Tshwane]] (Randall Williams) saam met [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Kaapstad]] (sedert 2006) en die Wes-Kaap (sedert 2009), deur die DA of DA-koalisies regeer. === Politieke partye in die parlement sedert 2024 === [[Lêer:2024 South African National Assembly.svg|duimnael|links|Setels in die Nasionale vergadering na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024-verkiesing]] volgens aantal setels: {{columns-list|2| {{sleutel|#006600|[[African National Congress|ANC]]: 159}} {{sleutel|#005BA6|[[Demokratiese Alliansie|DA]]: 87}} {{sleutel|#56AA48|[[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|MK]]: 58}} {{sleutel|#852A2A|[[Ekonomiese Vryheidsvegters|EFF]]: 39}} {{sleutel|#FD0000|[[Inkatha-Vryheidsparty|IVP]]: 17}} {{sleutel|#378D34|[[Patriotic Alliance|PA]]: 9}} {{sleutel|#05B615|[[ActionSA]]: 6}} {{sleutel|#FF6600|[[Vryheidsfront Plus|VF+]]: 6}} {{sleutel|#B40B2D|[[Afrika Christen Demokratiese Party|ACDP]]: 3}} {{sleutel|#FFB300|[[United Democratic Movement|UDM]]: 3}} {{sleutel|#1B8C66|[[Al Jama-ah]]: 2}} {{sleutel|#00A7E6|[[African Transformation Movement|ATM]]: 2}} {{sleutel|#E7B04A|[[Build One South Africa|BOSA]]: 2}} {{sleutel|#000000|[[National Coloured Congress|CCC]]: 2}} {{sleutel|#0336D8|[[RISE Mzansi]]: 2}} {{sleutel|#EA6500|[[GOOD]]: 1}} {{sleutel|#008718|[[Pan Africanist Congress of Azania|PAC]]: 1}} {{sleutel|#363362|[[United Africans Transformation|UAT]]: 1}} }}]] [[Lêer:National Assembly of South Africa 2007.jpg|duimnael|Raadsaal van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]]]] * [[African National Congress]] (159) * [[Demokratiese Alliansie]] (87) * [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|MK]] (58) * [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (39) * [[Inkatha-Vryheidsparty]] (17) * [[Patriotic Alliance]] (9) * [[Vryheidsfront Plus]] (6) * [[ActionSA]] (6) * [[Afrika Christen Demokratiese Party]] (3) * [[United Democratic Movement]] (3) * [[African Transformation Movement]] (2) * [[Al Jama-ah]] (2) * [[Build One South Africa|BOSA]] (2) * [[RISE Mzansi]] (2) * [[National Coloured Congress|CCC]] (2) * [[GOOD]] (1) * [[United Africans Transformation|UAT]] (1) * [[Pan Africanist Congress of Azania|Pan Africanist Congress]] (1) === Politieke ontwikkeling === [[Lêer:Uniegebou.jpg|duimnael|links|Die [[Uniegebou]] in Pretoria, setel van die [[Regering van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse regering]]]] [[Lêer:ConstitutionalCourtofSouthAfrica-entrance-20070622.jpg|duimnael|Die [[Grondwetlike Hof van Suid-Afrika]] in Johannesburg]] Ondanks alle retoriek van 'n "reënboognasie" weerspieël verkiesingsresultate in Suid-Afrika steeds die demografiese verdeling van sy bevolking. Swart kiesers het 'n sterk neiging om vir die ANC te stem, blankes en bruines steun die DA, die OD word merendeels deur die minderheidsgroepe (bruines, blankes, Indiërs) verkies. Nasionale verkiesings het sodoende die karakter van 'n etniese sensus.<ref>{{de}} [http://www.bpb.de/gesellschaft/sport/fussball-wm-2010/64167/anc-forever?p=0 ''bpb – Helga Dickow: ANC forever? Innenpolitische Entwicklungen und Parteien in Südafrika. Besoek op 18 Junie 2013'']</ref> 'n Hoë persentasie stemburgers uit minderheidsgroepe is veronseker en bly buite stemming in verkiesings. Diegene, wat wél hul stemme uitbring, stem volgens rasionale oorwegings – en verkies diegene politieke leiers waarvan verwag kan word dat hulle hul eie etniese groep min of meer sal bevoordeel. Al word 'n sodanige indruk deur verkiesingsresultate geskep, vorm swart kiesers allesbehalwe 'n monolitiese blok. Verskille tussen armes en welvarendes het groter geword in die nuwe Suid-Afrika, en dit is tot dusver veral 'n klein, alhoewel groeiende, swart middelklas wat die meeste ekonomiese voordeel uit die nuwe bedeling kan trek. Hulle was die teikengroep vir die nuwe swart opposisieparty COPE wat dan ook min stemme in landelike omgewings of benadeelde woonbuurte getrek het. Binne- en buitelandse waarnemers verwys na die gevare wat die oorheersende posisie van die regerende ANC vir Suid-Afrika se demokratiese stelsel kan inhou. Tans vind ideologiese debatte eerder plaas tussen die verskillende politieke vleuels van dié party as tussen regerings- en opposisiepartye. Maar Suid-Afrika is nie die enigste demokrasie wat dekades lank deur 'n dominante meerderheidsparty geregeer is nie. Lande soos Indië (dekades lank oorheers deur die Kongresparty), Japan (oorheers deur die Liberaaldemokratiese Party) of Italië (wat lange jare deur die dominante Democrazia Cristiana geregeer is) het dieselfde politieke pad geloop voordat opposisiepartye 'n oorwinning behaal het. Die stabiliteit van dié lande se demokratiese bedeling is nooit in twyfel getrek nie. Tans word Suid-Afrika se onafhanklike regstelsel as 'n waarborg vir 'n demokratiese toekoms beskou waarin die skeiding van magte in dié Afrikaland verskans sal bly. === Buitelandse betrekkinge === {{Hoofartikel|Buitelandse betrekkinge van Suid-Afrika|Lys van diplomatieke missies in Suid-Afrika|Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika}} [[Lêer:Diplomatic missions of South Africa.png|duimnael|links|Plekke oor die wêreld heen waar Suid-Afrika ambassadeurs of hoëkommissarisse het]] [[Lêer:Indian High Commission in Pretoria.JPG|duimnael|Indië se Hoë Kommissie in Pretoria]] [[Lêer:Joint photo session before the start of the 2016 BRICS summit in Goa.jpg|duimnael|Deelnemers aan die 8ste [[BRICS]]-spitsberaad in [[Goa]], Indië, in 2016. Van links na regs: President [[Michel Temer]] (Brasilië), president [[Wladimir Poetin]] (Russiese Federasie), premier [[Narendra Modi]] (Indië), president [[Xi Jinping]] (Volksrepubliek China) en president [[Jacob Zuma]]]] Suid-Afrika is 'n streeksmoondheid in [[Afrika suid van die Sahara]] wat in baie opsigte 'n baanbrekerrol speel en as voorbeeld vir ander Afrikalande kan dien. Ná dekades van internasionale isolasie gedurende die apartheidjare het die buitelandse beleid onder president Nelson Mandela (1994–1999) nog in 'n fase van heroriëntasie en versigtige hertoetreding tot die internasionale gemeenskap geval. Mandela se opvolger, [[Thabo Mbeki]] (1999–2008), het gedurende sy ampstermyn reeds die kans vir die herdefinisie van Suid-Afrika se buitelandse beleid gesien wat volgens hom op twee pilare gerus het – die voortsetting van strategiese samewerking met die Noorde, maar as gelykwaardige vennoot, en die uitbreiding van koöperasie met die Suide. Sentraal in die konsep van Suid-Suid-samewerking het die uitbou van bestaande multinasionale instellings op die Afrikavasteland gestaan (die sogenaamde "[[Afrika Renaissance]]"), waaronder die [[Afrika-unie]] (AU) en die [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] (SADC), en die sogenaamde "skoenlapper-strategie" gestaan waarvolgens die samewerking met [[Asië]] en [[Latyns-Amerika]] uitgebou is, met Afrika in die sentrum.<ref name="rennkamp">{{de}} Britta Rennkamp: ''Außenpolitik und gesellschaftliche Entwicklung in Südafrika und Brasilien''. In: ''APuZ. Aus Politik und Zeitgeschichte''. Jaargang 63, nommer 50–51/2013, 2 Desember 2013, bl. 41</ref> Vanweë Mbeki se agterlike beleid ten opsigte van kwelvrae soos [[Vigs]] – hy het onder meer enige samehang tussen die [[MIV]]-virus en Vigs ontken – het sy internasionale reputasie egter heelwat skade gely.<ref name="rennkamp" /> Gedurende die presidentskap van [[Jacob Zuma]] het Suid-Afrika se buitelandse beleid steeds op die samewerking met ander ontluikende lande gefokus, maar hoe meer aandag aan binnelandse kwessies geskenk word, hoe meer het die Zuma-regering wegbeweeg van die vorige konsep van "presidensiële diplomasie". 'n Kernbeleid in die vroeë 21ste eeu is die samewerking met [[Brasilië]], Indië, [[Volksrepubliek China]] en [[Rusland]] binne die sogenaamde [[BRICS]]-groep van ontluikende ekonomieë nadat Suid-Afrika in 2010 uitgenooi is om tot die destydse BRIC-groep toe te tree. Ten spyte van Suid-Afrika se relatief klein ekonomie is daar tydens die jaarlikse BRICS-spitsberade konsensus met die groter lidlande oor 'n verskeidenheid politieke kwessies bereik. Met die BRICS-spitsberaad van 2013, wat in die Suid-Afrikaanse hawestad Durban gehou is, het die BRICS-groep se rol as ekonomiese belangegroep sterker na vore getree. In die eThekwini-verklaring het die staats- en regeringshoofde vier hoofdoelwitte geformuleer: die beplande daarstelling van 'n gemeenskaplike BRICS-ontwikkelingsbank, die daarstelling van 'n fonds vir onverwagte uitgawes (''Contingent Reserve Agreement, CRA''), die daarstelling van 'n sakeraad vir ondernemings en handel (''Business Council'') en die daarstelling van 'n raad wat die samewerking tussen dinkskrums uit die vyf BRICS-lande sal koördineer. Die Suid-Afrikaanse regering pleit vir die reg op [[selfbeskikking]] van beide die [[Sahrawis]] in die deur [[Marokko]] opgeëiste en deels besette [[Wes-Sahara]] as [[Arabiese Demokratiese Republiek Sahara]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://allafrica.com/stories/201901210558.html |title=Western Sahara: Algeria and South Africa Renew Their Support to Saharawi People Right to Self-Determination and Freedom |publisher=allafrica.com |date=15 Januarie 2019 |accessdate=30 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321203005/https://allafrica.com/stories/201901210558.html |archive-date=21 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en die [[Palestyne]] in die deur [[Israel]] opgeëiste en deels besette [[Palestynse Grondgebiede]] as [[Staat Palestina]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://allafrica.com/stories/201811300320.html |title=South Africa: SA Reiterates Palestine Support |publisher=allafrica.com |date=29 November 2018 |accessdate=30 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321203025/https://allafrica.com/stories/201811300320.html |archive-date=21 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Provinsies === {{Hoofartikel|Provinsies van Suid-Afrika}} Suid-Afrika het tot 1994 uit slegs vier provinsies bestaan: [[Transvaal]], [[Oranje-Vrystaat]], [[Natal]] en die [[Kaapprovinsie]]. Sedert die totstandkoming van die volskaalse demokratiese Suid-Afrika in 1994 word die land onderverdeel in nege provinsies: [[Lêer:Kaart van Suid-Afrika met Afrikaanse byskrifte.svg|duimnael|Die nege provinsies van Suid-Afrika]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: right;" ! Provinsie ! Naam in die mees gebruikte taal ! [[ISO 3166-2:ZA]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.iso.org/files/live/sites/isoorg/files/archive/pdf/en/newsletter_i-9.pdf |title=Changes in the list of subdivision names and code elements |publisher=[[ISO|Internasionale Standaardeorganisasie, (ISO)]] |date=28 November 2007 |accessdate=2 Junie 2025}}</ref> ! Hoofstad ! Grootste stad ! Voormalige provinsie of [[Bantoestan]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Gauteng Province.png|20px|raam]] [[Gauteng]] ||align="left"| ''eGoli'' ([[Zoeloe]]) ||align="left"| ZA-GP ||colspan="2" align="center"| [[Johannesburg]] ||align="left"| [[Transvaal]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the KwaZulu-Natal Province.png|20px|raam]] [[KwaZulu-Natal]] ||align="left"| ''iKwaZulu-Natali'' ([[Zoeloe]]) ||align="left"| ZA-KZN ||align="left"| [[Pietermaritzburg]] ||align="left"| [[Durban]] ||align="left"| [[Natal (provinsie)|Natal]]<br />[[KwaZulu]], [[Transkei]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Limpopo Province.png|20px|raam]] [[Limpopo]] ||align="left"| ''Limpopo'' ([[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]]) ||align="left"| ZA-LP ||colspan="2" align="center"| [[Polokwane]] (Pietersburg) ||align="left"| Transvaal<br />[[Venda (tuisland)|Venda]], [[Lebowa]], [[Gazankulu]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Mpumalanga Province.png|20px|raam]] [[Mpumalanga]] ||align="left"| ''iMpumalanga'' ([[Swazi]]) ||align="left"| ZA-MP ||colspan="2" align="center"| [[Nelspruit|Mbombela]] (Nelspruit) ||align="left"| Transvaal<br />[[KwaNdebele]], [[KaNgwane]], [[Bophuthatswana]], Lebowa |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Northern Cape Province.png|20px|raam]] [[Noord-Kaap]] ||align="left"| ''Noord-Kaap'' ([[Afrikaans]]) ||align="left"| ZA-NC ||colspan="2" align="center"| [[Kimberley]] ||align="left"| [[Kaapprovinsie|Kaap]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the North West Province.png|20px|raam]] [[Noordwes]] ||align="left"| ''Bokone Bophirima'' ([[Tswana]]) ||align="left"| ZA-NW ||align="left"| [[Mahikeng]] (Mafikeng) || align="left" | [[Rustenburg]] ||align="left"| Transvaal, Kaap<br />Bophuthatswana |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Eastern Cape Province.png|20px|raam]] [[Oos-Kaap]] || align="left" | ''iMpuma-Kapa'' ([[Xhosa]]) ||align="left"| ZA-EC ||align="left"| [[Bhisho]] (Bisho) ||align="left"| [[Gqeberha]] (Port Elizabeth) ||align="left"| Kaap<br />Transkei, [[Ciskei]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Free State Province.png|20px|raam]] [[Vrystaat]] ||align="left"| ''Freistata'' ([[Suid-Sotho]]) ||align="left"| ZA-FS ||colspan="2" align="center"| [[Bloemfontein]] ||align="left"| [[Oranje-Vrystaat]]<br />Bophuthatswana, [[Qwaqwa]] |- | align="left"| [[Lêer:Flag of the Western Cape Province.png|20px|raam]] [[Wes-Kaap]] || align="left" | ''Wes-Kaap'' ([[Afrikaans]]) ||align="left"| ZA-WC ||colspan="2" align="center"| [[Kaapstad]] ||align="left"| Kaap |} == Geografie == {{Hoofartikel|Geografie van Suid-Afrika}} [[Lêer:Namaqua park flowers pompes a eau.jpg|duimnael|links|Windpomp in Namakwaland (Noord-Kaap)]] [[Lêer:Kaart Suid-Afrika.png|duimnael|Kaart van Suid-Afrika]] [[Lêer:Upland South Africa Savanna.jpg|duimnael|links|Bosveld van die [[KwaZulu-Natal Middeland]] naby Pietermaritzburg]] [[Lêer:South Africa map of Köppen climate classification.svg|duimnael|Klimaatsones in Suid-Afrika volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Suid-Afrika is aan die heel suidelikste deel van Afrika geleë met 'n lang kuslyn van meer as 2&nbsp;500&nbsp;kilometer (1&nbsp;550&nbsp;myl) wat oor twee oseane strek (die [[Atlantiese Oseaan|Atlantiese]] en [[Indiese Oseaan|Indiese]]). Suid-Afrika het 'n groot verskeidenheid klimaatsones, van die woestyntoestande in die [[Kalahari]] naby [[Namibië]] tot welige subtropiese klimaat langs die grens met [[Mosambiek]]. Dit rys vinnig oor 'n bergagtige platorand tot die binnelandse plato wat as die hoëveld bekend staan. Selfs al word Suid-Afrika as semi-droog beskou, is daar aansienlike wisseling in klimaat sowel as topografie. Ondanks sy ligging in die subtropiese klimaatsone word groot dele van die land danksy die invloed van die oseane en die feit dat die sentrale gebiede meer as 1&nbsp;000 meter bo [[seevlak]] geleë is eerder deur 'n gematigde en sonnige klimaat gekenmerk. Pretoria se gemiddelde jaarlikse temperatuur is net 0,5&nbsp;°C hoër as dié van Kaapstad. Kaapstad se gemiddelde 8,6 daaglikse sonskynure vergelyk baie gunstig met byvoorbeeld die [[Spanje|Spaanse]] hoofstad [[Madrid]] (7,9 ure) en die [[Italië|Italiaanse]] hoofstad [[Rome]] (6,5 ure). Die Suid-Afrikaanse binneland wissel van die bergagtige en yl bevolkte [[Karoo]] tot [[grasveld|gras-]] en [[bosveld]] in die noordelike dele van die land. Die ooste van die land lê in die somerreënstreek – die oostelike kuslyn kry heelwat reën en is amper tropies in aard. Die heel suidwestelike gedeelte van die land is weer mediterreens met nat winters en warm, droë somers. Die suidwestelike gebiede van die Wes-Kaap produseer die meeste van [[Suid-Afrikaanse wyn|Suid-Afrika se wyn]]. Dit word gekenmerk deur wind, wat die grootste deel van die jaar met tussenposes in Maart en April waai. Kaapstad staan veral bekend vir sy suidoosterwind. Die felheid van die winde het die vaart om die kus van die Kaap van Goeie Hoop in die verlede lewensgevaarlik vir seevaarders gemaak en baie skipbreuke is daardeur veroorsaak. Effens verder oos aan die suidkus van die land, waar reënval in die vorm van kort buie meer gereeld deur die jaar is, word die [[Tuinroete]] aangetref, wat bestaan uit 'n beeldskone groen landskap. === Metropolitaanse gebiede === [[Lêer:Map of the metropolitan municipalities of South Africa (2016).svg|duimnael|Kaart van die agt Suid-Afrikaanse [[metropolitaanse munisipaliteit]]e in 2016]] Tydens die groot munisipale hervorming in 2000 is baie Suid-Afrikaanse stede met hul omliggende gemeentes en [[township]]s saamgesmelt. Van dié nuwe metropolitaanse gebiede is hernoem, waarvan die meeste name van [[Bantoetale]] afkomstig is en die nuwe Suid-Afrika sal verteenwoordig. {| class="wikitable sortable zebra" |- ! Rang ! Gemeente ! Grootste stad ! Provinsie |- | 1 || [[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Johannesburg]] || [[Johannesburg]] || [[Gauteng]] |- | 2 || [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Kaapstad]] || [[Kaapstad]] || [[Wes-Kaap]] |- | 3 || [[eThekwini Metropolitaanse Munisipaliteit|eThekwini]] || [[Durban]] || [[KwaZulu-Natal]] |- | 4 || [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] || [[Germiston]] || [[Gauteng]] |- | 5 || [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Tshwane]] || [[Pretoria]] || [[Gauteng]] |- | 6 || [[Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit|Nelson Mandelabaai]] || [[Gqeberha]] || [[Oos-Kaap]] |- | 7 || [[Buffalo City Metropolitaanse Munisipaliteit|Buffalo City]] || [[Oos-Londen]] || [[Oos-Kaap]] |- | 8 || [[Mangaung Metropolitaanse Munisipaliteit|Mangaung]] || [[Bloemfontein]] || [[Vrystaat]] |} {{Sien ook|Lys van munisipaliteite in Suid-Afrika|Lys van nedersettings in Suid-Afrika}} === Plant- en dierelewe === [[Lêer:Fynbos.jpg|duimnael|links|Fynbos, 'n plantkoninkryk uniek aan Suid-Afrika word naby [[Kaapstad]] aangetref]] Suid-Afrika het meer as 20&nbsp;000 verskillende inheemse plante, of omtrent 10% van alle spesies op aarde, wat beteken dat dit baie ryk aan [[biodiversiteit]] is. Suid-Afrika se mees algemene [[bioom]] is [[grasveld]], veral op die Hoëveld waar die plantegroei oorheers word deur verskillende grasse, lae struike en doringbome, hoofsaaklik [[kameeldoring]] en witdoring. Plantegroei is selfs yler in die noordweste as gevolg van die lae reënval. Dáár kom verskeie vetplantspesies voor wat water stoor soos [[aalwyn]]e en [[Naboom|nabome]] in die baie warm en droë Namakwaland. Die gras- en doringsavanne verander stadig in bosveld in die noordooste van die land met digter plantegroei. Daar is ook 'n beduidende hoeveelheid [[kremetartboom|kremetartbome]] in die gebied naby die noordelike punt van die [[Krugerwildtuin]]. == Ekonomie == {{Hoofartikel|Ekonomie van Suid-Afrika|Politieke ekonomie van Suid-Afrika|Geskiedenis van die ekonomiese ontwikkeling van Suid-Afrika}} [[Lêer:Johannesburg Stock Exchange.jpg|duimnael|Die Johannesburgse Aandelebeurs is die grootste aandelebeurs in [[Afrika]]]] Suid-Afrika se nywerheidsektor is die grootste en belangrikste op die vasteland van Afrika, en met sy rykdom minerale is die republiek ook een van die wêreld se voorste mynboulande. Nogtans het die land nooit daarin geslaag om tot 'n nywerheidsland te ontwikkel nie – 'n feit wat deur sommige deskundiges aan Suid-Afrika se vroeëre beleid van Apartheid toegeskryf word.<ref>{{de}} [http://liportal.inwent.org/suedafrika/wirtschaft-entwicklung.html ''liportal.inwent.org: Suid-Afrika – Ekonomie''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091031142327/http://liportal.inwent.org/suedafrika/wirtschaft-entwicklung.html |date=31 Oktober 2009 }}</ref> Een van die grootste uitdagings vir die land bly dan ook om die swart bevolking te leer dat deur hard te werk, die regverdige verdeling van rykdom en hulpbronne dan moontlik is. Die algemene verstaan van die begrip van regverdige verdeling van rykdom en hulpbronne word deur politieke figure soos Julius Malema verdraai deur om sy ondersteuners te vertel dat 'n mens nie nodig het om hard te werk nie. Hy glo sy ondersteuners is geregtig op grond en rykdom sonder om 'n vinger te lig. === Mynbou === {{Hoofartikel|Mynbedryf van Suid-Afrika}} [[Lêer:South Africa-Cullinan Premier Mine01.jpg|duimnael|links|Die Premier-diamantmyn, Cullinan, Gauteng, Suid-Afrika]] Suid-Afrika beskik oor die wêreld se grootste reserwes goud en [[platinum]], asook reuse-reserwes van ander metale en minerale soos [[chroom]], [[mangaan]], [[steenkool]] en ystererts. Die enigste belangrike natuurlike hulpbronne, wat nie plaaslik voorkom nie, is [[bauxiet]] en ru-olie. Jaarliks word minerale en metale ter waarde van sowat 700 miljard ZAR gemyn wat grotendeels uitgevoer word. Die mynbousektor lewer 'n baie groot persentasie van die land se uitvoere en dra tussen sewe en agt persent tot Suid-Afrika se bruto geografiese produk (BGP) by. Terwyl die ontginning van goud ondanks gevorderde tegnologieë sy tradisioneel leidende rol geleidelik verloor, word platinum, steenkool en ystererts steeds belangriker. Suid-Afrika lewer tans byna 80 persent van die platinum op die wêreldmark op. In die vroeë 21ste eeu het kragtekorte die mynboubedryf belemmer en produksie met tot twintig persent verminder. === Landbou === {{Hoofartikel|Landbou in Suid-Afrika}} [[Lêer:Gauteng-Sheep Farming-001.jpg|duimnael|'n Skaapplaas in [[Gauteng]]]] Naas mynbouprodukte bly die uitvoergerigte landbou die tweede belangrikste verskaffer van buitelandse valuta vir die land. Dit lewer sowat drie persent van die BGP op. Veral Suid-Afrikaanse wyn, vrugte en groente is gewild op oorsese markte. Danksy gunstige klimaattoestande trek veral die provinsie Wes-Kaap voordeel uit die – in vergelyking met die Noordelike Halfrond – teenoorgestelde seisoene. Verskeie produkte kan sodoende langer na Europese bestemmings gelewer word. Landbou in die res van die land word egter deur swak grondgehalte, watertekorte en grondeise gestrem. === Wynbou === [[Lêer:Vignes palissées à Stellenbosch.jpg|duimnael|links|Wingerd in Stellenbosch]] [[Lêer:Harvest Parade 2014 121.jpg|duimnael|Die Stellenbosse Oesparade in 2014]] Volgens historiese oorlewering is die eerste wyn aan die Kaap reeds op 2 Februarie 1659 gekelder.<ref>{{de}} Suid-Afrikaanse Toerismeraad: ''Südafrika. Rebe, Wein und Jahrgang''. Brosjure (1984), bl. 4</ref> Maar dit was veral Franse Hugenote-vlugtelinge uit tradisionele Franse wynboustreke wat in 1688 gevorderde kennis en tegnologie van wynbou na Suid-Afrika gebring het. Hul besonderse wynvermoëns en -geheime het verseker dat duursame wyn aan die Kaap geproduseer is, wat onontbeerlik was vir verbygaande skepe. Hierdie geheimenisse van wynvervaardiging is oor generasies heen binne families bewaar wat van Hugenote-immigrante die leidende wynprodusente gemaak het.<ref>{{af}} [http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0041-47512011000300005 '''n Ongelyke oes: die Franse Hugenote en die vroeë Kaapse wynbedryf''. In: ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'', volume 51, nommer 3, Pretoria 2011]{{dooie skakel}}</ref> In die laat 18de eeu het die wynmaker Hendrik Cloete internasionale erkenning vir sy rooi en wit-dessertwyne gekry wat op die landgoed Constantia naby Kaapstad geproduseer is. Die deurbraak vir droë witwyne het in 1957 gekom toe op die wyngoed Twee Jonge Gezellen vir die eerste keer koue fermentasie toegepas is.<ref>{{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1993/09/22/16/6.html ''Die Burger, 22 September 1993: Twee Jonge Gezellen-wyne uniek. Besoek op 5 April 2016'']</ref> Hierdie proses van gekontroleerde fermentasie is oorbodig in Europa waar die stoor van wyne in ondergrondse kelders en koeler temperature in die najaar, wanneer druiwe geoes word, wyn van hoë gehalte waarborg. Om die fermentasieproses te optimaliseer en tot twee of drie weke te verleng, word jong witwyne aan die Kaap tot 15&nbsp;°C verkoel. Suid-Afrika is met 2,7 persent van die jaarlikse produksie, wat gelykstaan aan 730 miljoen liter, tans die negende grootste wynprodusent ter wêreld en die vierde grootste buite Europa. Sowat 4&nbsp;450 wynprodusente is in die land geregistreer. Die gewildste soorte vir die internasionale mark is [[Chenin Blanc]] en [[Cabernet Sauvignon]]. Danksy die toenemende internasionale gewildheid van Suid-Afrikaanse wyne het die uitvoersyfers sedert die jare negentig skerp gestyg en in 2010 reeds byna 400&nbsp;miljoen&nbsp;liter beloop (teenoor 'n skrale 25&nbsp;miljoen in 1991). So het Suid-Afrikaanse wynuitvoerders byvoorbeeld in 2009 op die Britse mark by hul Franse eweknieë verbygesteek en van die RSA die vierde grootste verskaffer van wyn gemaak.<ref>{{en}} [http://www.southafrica.info/business/trade/export/ukwine-290310.htm#.UavTnduiN8w ''www.southafrica.info: SA overtakes France in UK wine sales, 29 Maart 2010''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140802081300/http://www.southafrica.info/business/trade/export/ukwine-290310.htm#.UavTnduiN8w |date= 2 Augustus 2014 }}</ref> {{Sien ook|Suid-Afrikaanse wyn|Lys van wynkelders in Suid-Afrika}} === Verwerkende nywerhede === [[Lêer:Graaff Fruit-Ceres packing.jpg|duimnael|Werkers verpak pere vir uitvoer in die [[Ceres]]-vallei]] Net soos Suid-Afrika se mynbou- en landbousektor is ook die land se verwerkende nywerhede sedert 1994 aan skerp internasionale mededinging en aanhoudende prysdruk op die wêreldmark blootgestel. Die plaaslike verwerking en veredeling van die land se minerale-skatte, swaar nywerhede en vervaardiging van masjiene het steeds belangriker geword. Die sterk groei in 'n aantal nywerheidsektore soos die boubedryf word deur die binnelandse vraag gedryf. Die tweede grootste nywerheidsbedryf met 'n lang tradisie van plaaslike vervaardiging is die motorbedryf. Groot Duitse produsente soos [[BMW]] en [[Volkswagen]] het 'n beduidende persentasie van hul vervaardigingskapasiteite na Suid-Afrika uitgeplaas en produseer hier ook vir oorsese markte. Nogtans het die bedryf 'n sterk sikliese karakter – weens dalende vraag van oorsese ekonomieë is produksie in 2008 en 2009 merkbaar verminder. Ander belangrike nywerheidsektore sluit chemie, inligtings- en kommunikasietegnologie asook tekstiele in. === Energiebedryf === Suid-Afrika se energiebedryf beleef in die vroeë 21ste eeu ingrypende strukturele verandering. Dit dra tans reeds sowat 15 persent tot die BGP by en sal as gevolg van stygende binnelandse vraag verdere groei toon. Om in die land se toekomstige kragbehoeftes te kan voorsien, sal nuwe kragsentrales opgerig moet word. Die nasionale energieverskaffer Eskom sal danksy 'n lening van die [[Wêreldbank]] byna vier miljard VSA-$ in sy Medupi-projek belê, tog bly hierdie konvensionele termiese kragsentrale by Suid-Afrikaanse en buitelandse nie-regeringsorganisasies omstrede. Kritici wys op die hoë koolstofdioksied-emissies van steenkoolkragsentrales. === Infrastruktuur === [[Lêer:Gautrain-rail reserve-Midrand-001.jpg|duimnael|links|Die Gautrein se dubbelspoorlyn in Midrand]] [[Lêer:Map of the National Roads of South Africa with labels.svg|duimnael|Kaart van Suid-Afrika se [[Nasionale paaie in Suid-Afrika|Nasionale Padstelsel]]]] Sedert 1994 met die oorgaan na 'n demokrasie en ook die oorgaan tot 'n vryemark stelsel, het die Suid-Afrikaanse infrastruktuur tot 'n hewige stilstand gekom. Waar daar voor 1994 nog stelselmatig aan die infrastruktuur gewerk is as gevolg van die feit dat die spoorweë, paaie en publieke vervoer aan staatbeheer onderworpe was, het die ANC as nuwe regerende party 'n liberale ekonomiese beleid gevolg en hierdie instansies geprivatiseer. Die uitbrei van infrastruktuur en die onderhoud van die alreeds bestaande infrastruktuur is vervolgens onder meer as gevolg van korrupsie tot 'n halt geruk het. Sedert 1994 is baie selde aandag aan nuwe infrastruktuurprojekte geskenk. As gevolg hiervan het die spoorlynstelsel, wat nog in 1992 as die rugstring van die Suid-Afrikaanse ekonomie bestempel is, agteruit beweeg en het die spoorlyn al hoe gevaarliker geword. Dit het beteken dat 'n groot persentasie van die spoorlynvragte deur besighede van die spoorlyne af verwyder is, en eerder aan die privaatsektor se transportryers en vervoermaatskappye oorgelaat is. Dit het opsig self ook 'n groter druk op die land se paaie geplaas, en met die instandhouding van die paaie wat sedert 1994 agteruit gegaan het, het dit beteken dat die land se paaie vandag as van die slegstes in die wêreld beskou word. Die eerste werklike poging van die nuwe bedeling om 'n plan te maak ten opsigte van infrastruktuur, is met die koms van die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010]] onderneem. 'n Oormaat toeriste is verwag, en dus het die regerende party dit goed gedink om die wol oor almal die wêreld heen se oë te trek met die bou van snelweë en 'n passasierstreinstelsel genaamd die [[Gautrein]]. Daar is met mooi praat en beloftes aan die bevolking van Suid-Afrika vertel dat die opgradering van die infrastruktuur meestal vir die koms van toeriste sou wees met die aanbied van die Sokker-Wêreldbekertoernooi. Dit was nie die geval nie en het die regering dit goed gedink om al die kostes wat hulle aangegaan het met 'n elektroniese tolstelsel genaamd [[E-tol]] op te maak. Dit het eers na die tyd aan die lig gekom dat dit die regering se plan van die begin af was om die tolstelsel te gebruik om hulself en hul pensioenfonds aan te vul en te verryk. Dus betaal Suid-Afrikaners vandag 'n duur prys vir 'n elitegroep se voordele en vryheid. === Toerisme === [[Lêer:Pafuri Gate (North Entrance Kruger Park).jpg|duimnael|Die [[Krugerwildtuin]] se ingang]] Volgens 'n ondersoek, wat deur ''Standard Bank'' gedoen is, is [[toerisme]] tans een van die belangrikste [[Verskaffer (ekonomie)|verskaffers]] van buitelandse valuta vir die land, met 'n inkomste van R53,9&nbsp;miljard in 2003 (of sewe persent van die bruto binnelandse produk) – nog voor die goudmynbou, wat R35,3&nbsp;miljard verdien het. Volgens die voormalige minister van toerisme, [[Marthinus van Schalkwyk]], het die aantal buitelandse toeriste wat Suid-Afrika in 2009 besoek het, eksponensieel gegroei tot meer as 9,9 miljoen. Die toerismesektor se direkte en indirekte bydrae tot die ekonomie het tussen 1994 en 2009 byna verdubbel – van 4,9 tot 7,9 persent of ZAR 89,4 miljard.<ref>{{af}} [http://www.nuus24.com/Reis/Nuus/Kortbroek-Toeriste-stroom-na-Suid-Afrika-20100930 ''nuus24.com – Kortbroek: Toeriste stroom na Suid-Afrika. (Besoek op 30 September 2010)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101003210419/http://www.nuus24.com/Reis/Nuus/Kortbroek-Toeriste-stroom-na-Suid-Afrika-20100930 |date= 3 Oktober 2010 }}</ref> {{Sien ook|Toerismesyfers van Suid-Afrika}} == Vervoer == === Lugvervoer === [[Lêer:Ekurhuleni Aerotropolis.jpg|duimnael|Die Internasionale Oliver Tambo-lughawe is die besigste in Afrika]] Suid-Afrika se besigste lughawe is die [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]] naby Johannesburg, gevolg deur die [[Kaapstad Internasionale Lughawe]] naby Kaapstad. [[Suid-Afrikaanse Lugdiens]], Suid-Afrika se staatslugredery, bied internasionale verbindings na en van hierdie twee lughawens. Daarbenewens bied ook ander groot internasionale lugrederye soos [[British Airways]], [[KLM]], [[Lufthansa]]/[[Swiss International Air Lines|Swiss]], [[IBERIA]] en [[Air France]] daaglikse vlugte na Johannesburg of Kaapstad. Vir binnelandse vlugte in Suid-Afrika of vlugte na buurlande is daar verskeie lugrederye soos [[Airlink]], [[Comair]], [[Kulula.com]], [[Mango (lugredery)|Mango]], [[Air Namibia]], [[Safair]] en [[South African Express]]. Kleiner lughawens in Suid-Afrika sluit in [[Bram Fischer Internasionale Lughawe]] by Bloemfontein, [[Koning Shaka Internasionale Lughawe]] by Durban, [[Kruger Mpumalanga Internasionale Lughawe]], [[Oos-Londenlughawe]], [[Polokwane Internasionale Lughawe]] en [[Port Elizabeth-lughawe]]. === Spoorvervoer === {{Hoofartikel|Spoorvervoer in Suid-Afrika}} [[Lêer:South Africa rail network map with cities.svg|duimnael|links|Die Suid-Afrikaanse spoornetwerk]] [[Lêer:Shosholoza Meyl roete 2012.svg|duimnael|Spoornetwerk van die Shosholoza Meyl]] [[Lêer:Kalk Bay Station 3.jpg|duimnael|'n [[Metrorail]]-trein verlaat die [[Kalkbaai]]-stasie op pad na [[Kaapstad]]]] Die diamant-, goud- en steenkoolmynbedryf in Suid-Afrika was van die begin af op spoorlyne aangewese om mynbouprodukte, wat vir uitvoer na oorsese bestemmings bestem was, na die land se seehawens te vervoer. Om koste te bespaar, het die Britse koloniale bewindhebbers spoorlyne nie volgens die Europese standaardspoorwydte van 4 voet 8,5 duim laat bou nie, maar in die smaller spoorwydte van 1067 millimeter wat oorspronklik deur die [[Noorweë|Noorse]] ingenieur Carl Abraham Pihl ontwikkel en waarna volgens sy inisiale aanvanklik as CAP-spoorwydte verwys is. Dié spoorwydte is wêreldwyd op nuwe spoorlyne toegepas, maar dit het veral in Suid-Afrika algemeen gebruiklik geword. Hier het mense ook gaandeweg hul eie etimologie vir dié spoorwydte ontwikkel en dit "Kaapspoor" begin noem.<ref>{{de}} Michael Dörflinger: ''Das große Buch der Lokomotiven. Illustrierte Technikgeschichte mit den besten Modellen der Welt.'' Zug (sonder jaargetal): Planet Medien AG, bl. 70</ref> Kaapstad is deur die Britse kolonialis Cecil John Rhodes as die beginpunt van 'n beplande [[Kaap-tot-Kairo-spoorlyn|spoorverbinding]] tussen die Kaap en [[Kairo]] aangewys wat egter nooit verwesenlik is nie. Die eerste Suid-Afrikaanse stoomtrein het op 26 Junie 1860 tussen Durban en Durban-Punt geloop. Hierdie eerste amptelike treinrit in die land oor 'n afstand van 3,2&nbsp;km het slegs sowat vyf minute geneem, maar was die beginpunt vir die bou van 'n uitgebreide spoorwegnetwerk. 'n Tweede spoorwegverbinding tussen Kaapstad en Eersterivier is op 13 Februarie 1862 amptelik geopen.<ref>{{en}} [http://www.sahistory.org.za/dated-event/first-railway-line-south-africa-between-durban-and-point-officially-opened ''South African History Online: 26 June, 1860 – The first railway line in South Africa, between Durban and the Point, is officially opened. Besoek op 28 Desember 2014'']</ref> Die vinnige ontwikkeling van Suid-Afrika se mynboubedryf het die bou van steeds meer spoorlyne noodsaaklik gemaak, waaronder die Kaapse hoofspoorlyn tussen De Aar en Kimberley. Die [[stoomlokomotief|stoomlokomotiewe]] op Suid-Afrikaanse spoorweë is aanvanklik in Engelse en Skotse fabrieke vervaardig. Eers vanaf die 1920's is hulle ook uit ander lande ingevoer. Een van die belangrikste reekse was [[Klas 19-stoomlokomotief|Klas 19D-lokomotiewe]] wat vanaf 1936 deur die Duitse vervaardigers Krupp en Borsig verskaf is. Hierdie 2’D1’-lokomotiewe, waarvan sommige ook ná die Tweede Wêreldoorlog deur Britse fabrieke volgens die Duitse ontwerpe gebou is, het hoofsaaklik goederetreine getrek. Om ook gebiede, wat anderkant uitgestrekte woestyne geleë was, vir spoorvervoer te ontsluit, was een van die grootste uitdagings. Gedurende die Tweede Wêreldoorlog het Duitse ingenieurs vir die steppegebiede van die suidelike [[Sowjetunie]] sogenaamde kondenswaterlokomotiewe ontwikkel wat die grootste deel van hul stoomketelwater vir herhaalde gebruik kon herwin. Die waterverbruik kon sodoende aansienlik verminder word en het hierdie tipe lokomotiewe uiters geskik vir spoorvervoer in droë streke gemaak. Weens die hoër onderhoudkoste is kondenswaterlokomotiewe selde gebruik, maar die Suid-Afrikaanse Spoorweë het besluit om die nuwe tegnologie op sy lyne in te span. [[Klas 25-stoomlokomotief|Klas 25-kondenswaterlokomotiewe]] vir die plaaslike mark is deur [[North British Locomotive Company]] (NBL) in [[Glasgow]] en Henschel in [[Kassel]], [[Duitsland]], vervaardig. Een van hulle, Henschel se ''Red Devil'', is tans die sterkste smalspoorlokomotief ter wêreld.<ref>{{de}} Dörflinger, bl. 71</ref> 'n Tweede belangrike ontwerp vir gebruik op Suid-Afrikaanse spoorweë was [[Garratt-stoomlokomotief|Garratt-stoomlokomotiewe]] met twee dryfwiele waardeur die las op die draaionderdele beter verdeel kon word. Kenmerkend vir dié lokomotiewe was die groot stoomwaterketel op die voorste dryfwiel. 'n Belangrike reeks was [[Suid-Afrikaanse Klas NG G13 2-6-2+2-6-2|Klas NGG 13-lokomotiewe]] wat in 1927 en 1928 deur Hanomag in [[Hannover]], Duitsland, vervaardig is. Aangesien steenkool as brandstof hier volop en goedkoop was, was Suid-Afrika een van die laaste lande wat stoomlokomotiewe buite diens gestel het. == Misdaad == [[Lêer:Hi-jacking hot spot.JPG|duimnael|links|'n Straatbord naby Witbank waarsku teen motorkapers op die N4-snelweg]] [[Lêer:Plaas-Moored.jpg|duimnael|Naasbestaandes plant kruise vir slagoffers van [[Plaasmoorde in Suid-Afrika|plaasaanvalle]]]] [[Lêer:People's March Anti Xenophobia.jpg|duimnael|'n Protesoptog teen xenofobie in April 2015 in Jeppestraat ("Klein-Ethiopië"), Johannesburg]] Naas die vigs-epidemie word [[misdaad]] in Suid-Afrika as 'n nasionale krisis beskou. Gepaardgaande met hierdie misdaad syfer kan 'n geweldige moord syfer en verkragtings syfer ook gevind word. Die moord op Afrikaners en [[plaasmoorde]] word ten sterkste deur die huidige regering ontken, maar is 'n werklikheid en 'n grootskaalse probleem wat gekoppel word aan [[volksuitwissing]] (Eng.: ''Genocide''). Suid-Afrika is een van vyf lande wêreldwyd waar georganiseerde misdaad 'n negatiewe effek op die ekonomie het en hoë ekstra koste veroorsaak. Volgens 'n ondersoek van 1997 deur die Duitse Handelskamer het sowat 15 persent van die ondernemings wat deelgeneem het, nuwe beleggings weens die hoë misdaadsyfers gestaak. Meer as tweederdes het gekla oor inbrake en motordiefstalle. Misdaad word volgens die ondersoek deur Duitse bestuurders en hulle gesinne ook as 'n persoonlike bedreiging beskou. Oor 'n gemiddelde tydsduur van sowat 18 maande word elkeen van hulle of 'n familielid die slagoffer van 'n misdaad. Twintig persent van die ondernemings het in die twee jaar voor die ondersoek medewerkers as gevolg van moord verloor. By 47 persent van die ondernemings het bestuurders of hooggekwalifiseerdes die land weens die misdaadprobleem verlaat. In 1995 was die moordsyfer in Suid-Afrika reeds van die hoogste ter wêreld – daar is gemiddeld twee mense per uur vermoor. Die provinsies Gauteng en Wes-Kaap word die meeste geraak; na Johannesburg is in dié verband in 1998 in 'n spesiale uitgawe van die Duitse tydskrif "DEG aktuell" selfs as die "wêreld se moordhoofstad van die jaar 1997" verwys. Die Amerikaanse Departement van Buitelandse Sake waarsku VSA-burgers dat Suid-Afrika 'n swak rekord vir misdaadbekamping het.<ref name="mg">{{en}} [https://www.osac.gov/Reports/report.cfm?contentID=61632 Overseas Security Advisory Council: South Africa 2007 Crime & Safety Report] {{dooie skakel}}, besoek op 22 Februarie 2007</ref> Die situasie het blykbaar sedert 2006 verder versleg, aangesien buitelanders nou ook in welvarende voorstede deur kriminele bendes bedreig word. In Februarie 2007 het ses Amerikaanse diplomate in Pretoria die slagoffers van 'n gewapende roof geword, en nuusberigte staaf dat buitelandse diplomate se vrees vir misdaad ná 'n reeks soortgelyke voorvalle steeds groter word. Dwelmhandel vier sedert die einde van die apartheid eweneens hoogty in die land, wat vroeër danksy sy isolasie nouliks deur hierdie probleem geraak is. Kaapstad dien nou naas [[Lagos]] in Nigerië as een van die Suid-Amerikaanse en Asiatiese kartelle se hoofinvoerhawe vir dwelmmiddels in Afrika. Suid-Afrika is een van die belangrikste lande vir die internasionale dwelmhandel en het ook die grootste produsent van dagga geword. Dagga ter waarde van 45 miljard rand is hier reeds in 1994 op 83&nbsp;000 hektaar verbou. As gevolg van politiese steunwerwing, het sekere politieke figure ook geweldmisdaad aangeblaas ter ondersteuning van hulle politiese ideale. Hierdie geweldmisdaad word veral teen sagte teikens soos plaasbewoners gepleeg. Veral [[Plaasmoorde in Suid-Afrika|plaasmoorde]], die afmaai en vermoor van meestal wit plaaseienaars en hul gesinne, trek die aandag van Suid-Afrikaanse en internasionale media. Sommige van die slagoffers van plaasmoorde is nog kinders en sommige is bejaarde mense wat in hul eie kapasiteit geen bedreiging vir misdadigers kan inhou nie en as weerloos bestempel word. Politici van die regerende ANC ontken die verskynsel en maak dit af as bog. Hulle verwys na plaasmoorde, wat deur baie Afrikaners as volksmoord bestempel word, as net deel van die algemene misdaadstatistiek en weier om enige aandag daaraan te skenk. As gevolg hiervan is geen werklike statistiek daaroor beskikbaar nie, alhoewel sekere privaat instansies probeer om die syfers en getalle op te neem. Die werklike syfers van rasgebaseerde moorde in stedelike gebiede is nog minder duidelik.<ref name="Plaasmoorde">{{af}} [https://www.beeld.com/nuus/2013-06-18-plaasmoorde-hartseer-erger], besoek op 18 Junie 2013</ref> == Demografie == {{Hoofartikel|Demografie van Suid-Afrika}} === Groei van die blanke bevolking === [[Lêer:South Africa - population migrations.svg|duimnael|links|Migrasies wat die moderne Reënboognasie gevorm het]] [[Lêer:South Africa dominant population group map.svg|duimnael|Dominante bevolkingsgroepe in Suid-Afrika {{columns-list|2| {{sleutel|#fb8072|[[Swart mense|Swartes]]}} {{sleutel|#8dd3c7|[[Bruin mense|Bruines]]}} {{sleutel|#80b1d3|[[Asiatiese Suid-Afrikaners|Asiërs]]}} {{sleutel|#ffffb3|[[Blanke Suid-Afrikaners|Blankes]]}}}} {{sleutel|#bebada|Geen dominante nie}}]] Suid-Afrika se blanke bevolking is die enigste etniese groep waarvan die demografiese groei vanaf die middel van die 17de eeu deur amptelike sensusse en ander statistieke gedokumenteer is. Die eerste landswye sensus volgens moderne metodes het egter eers in 1904 plaasgevind sodat vroeëre statistieke nie altyd as akkuraat beskou kan word nie. Die eerste bevolkingsopname is in 1658 deur die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] (VOIK) gedoen, ses jaar nadat Kaapstad as verversingspos vir VOIK-skepe op pad na Oos-Indië gestig is. Die blanke bevolking het destyds slegs 166 beloop. As aandelemaatskappy het die VOIK uitsluitlik in die winsgewendheid van sy onderneming belang gestel, en daar kon dus geen sprake wees van doelgerigte kolonisasie nie. So het die blanke bevolking teen 'n baie stadige koers gegroei. Teen die begin van die 18de eeu was daar 1&nbsp;300 Europese setlaars aan die Kaap, en toe in 1731 'n bevolkingsopname gedoen is, het die blanke bevolking op 1&nbsp;544 gestaan. Dit het verder gegroei tot 10&nbsp;000 in 1778 en sowat 22&nbsp;000 teen die einde van die eeu.<ref>{{en}} N. Worden e.a.: ''Cape Town: the making of a city''. Kaapstad: David Philip 1998, bl. 26 en 50</ref> In 1855 was daar 155&nbsp;000 blanke Suid-Afrikaners, en eers daarna het groter getalle immigrante na die Britse Kaapkolonie en die Boererepublieke gestroom nadat diamante en goud ontdek is. So het die getal blanke inwoners in 1891 620&nbsp;000, in 1904 reeds meer as 1,1 miljoen en in 1913, toe die eerste nasionale volkstelling gehou is, 1,3 miljoen beloop. In 1938 was 'n vyfde van die totale blanke bevolking, wat destyds op 2,1 miljoen beraam is, in die buiteland gebore. Die bydrae van internasionale migrasie, hoofsaaklik uit Europa, tot die groei van Suid-Afrika se blanke bevolking was aansienlik, veral in die tydperk ná die Tweede Wêreldoorlog. Gedurende die ekonomiese opbloei van die 1960's het die invloei van migrante merkbaar toegeen en in 1976 sy hoogtepunt bereik. Maar ook die getal emigrante het sedert 1945 merkbaar toegeneem. Tussen 1924 en 1990 het 1,86 miljoen blankes hulle in die land gevestig en 530&nbsp;000 geëmigreer; die migrasiewins was dus 1,33 miljoen.<ref>WP Mostert, BE Hofmeyer en JS Oosthuizen: ''Demografie. Handboek vir die Suid-Afrikaanse student''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing 1997, bl. 210</ref> === Britse immigrasie === ==== Vroeë kolonisasieprojekte ==== [[Lêer:Eastern Frontier, Cape of Good Hope, ca 1835.png|duimnael|Die ligging van plase in die Oos-Kaapse Albany-distrik waarop 1820-Setlaars geboer het]] [[Lêer:Thomas Baines - The British Settlers of 1820 Landing in Algoa Bay - 1853.png|duimnael|"Die Britse setlaars van 1820 land in Algoabaai", deur Thomas Baines, 1853]] [[Lêer:PMB Town Hall.JPG|duimnael|Victoriaanse boukuns in Suid-Afrika: die Raadsaal in [[Pietermaritzburg]], KwaZulu-Natal]] In die vroeë 19de eeu is Britse immigrasie na Suid-Afrika grotendeels deur die Britse regering of weldadigheidsorganisasies bevorder en gefinansier. Nadat die Kaapkolonie in 1806 onder Britse bewind gekom het, is drie klein privaat kolonisasieprojekte van stapel gestuur wat die vestiging van immigrante georganiseer het. Die belangrikste hiervan was dié van 196 arm en werklose leerjongens wat in 1817 onder leiding van ene [[Benjamin Moodie]] vanuit Leith in Skotland vertrek het om 'n nuwe heenkome aan die Kaap te vind. Die meeste van hulle was meganici of ongeskoolde werkers wat kontrakte aangegaan het om in Suid-Afrika te werk. Ná hul aankoms het die meeste van hierdie immigrante egter hul kontrakte verbreek en ander, meer lukratiewe werkgeleenthede aanvaar. Die kolonisasieprojek was onsuksesvol, en Moodie het bankrot gespeel.<ref>{{en}} William E. Van Vugt en G. Daan Cloete: ''Race and Reconciliation in South Africa. A Multicultural Dialogue in Comparative Perspective''. Lanham, Maryland: Lexington Books 2000, bl. 22–23</ref> ==== Die 1820-Setlaars ==== {{Hoofartikel|1820-Setlaars}} Die Britse regering het sy houding teenoor die vestiging van Britse setlaars vanaf 1819 om strategiese redes verander. Die Kaapkolonie, wat die Verenigde Koninkryk van Nederland oorgeneem het, was immers merendeels deur [[inheemse volke]] bewoon, en ter stabilisering van die Britse bewind was dit raadsaam om die kolonie deur middel van blanke immigrasie te ontwikkel en uit te brei en so sterk moontlik te angliseer. In 1820 het die regering 'n bedrag van £50&nbsp;000 beskikbaar gestel om sowat 5&nbsp;000 Britse setlaars – wat later as 1820-Setlaars bekend sou staan – in die Albany-gebied naby [[Algoabaai]], nie ver van die huidige [[Port Elizabeth]] nie, te vestig. Protestants-Christelike etiek en liberale houdings het by die projek hul invloed laat geld. So het die setlaars vrye landbougrond ontvang, maar hul kontrakte was aan sekere voorwaardes gebonde. Hulle is verbied om slawe aan te hou of om inboorlinge in diens te neem. Anders sou hulle hul grond weer kwytraak. Die owerheid het sowat 90&nbsp;000 aansoeke van voornemende emigrante ontvang. ==== Sosiale agtergrond ==== Vir Britse emigrante in dié tyd sou Noord-Amerika 'n meer gewilde bestemming gewees het. Alhoewel die beroepsagtergrond en -ervaring van die 5&nbsp;000 suksesvolle aansoekers op die oog af met dié van tipiese emigrante op pad na die Verenigde State ooreengekom het – sowat veertig persent was voorheen in die landboubedryf werksaam, 'n derde was opgeleide ambagsmanne of meganici, 'n tiende was in die handel werksaam en die res ander geskooldes, was daar 'n groot verskil: die meeste van hulle was werkloos of het hulle om ander redes in 'n moeilike situasie bevind. Emigrasie na 'n oorsese bestemming was dus 'n uitweg. Maar aangesien hulle nie oor die nodige finansiële middele vir emigrasie beskik het nie, was hulle aangewese op staatsubsidies. Historici het na die feit verwys dat 'n relatief groot persentasie van hierdie vroeë Britse immigrante uit ekonomies benadeelde streke in Engeland gekom het – anders as voornemende immigrante wat die VSA as bestemming gekies het. Hulle het dikwels uit graafskappe gekom waar nywerhede gefloreer en hoë lone betaal is. Nogtans was 'n groot persentasie van vroeë Britse immigrante in Suid-Afrika geletterd, in teenstelling met inheemses, en die stigting van skole, biblioteke en 'n vrye pers aan die Kaap was, net soos die verbeterde onderwys vir inheemses, aan hulle invloed te danke. Onafhanklike, selfstandige denke is deur hulle net soos die konsep van selfregering bevorder, en dit was Britse setlaars wat 'n stedelike en kommersiële beskawing na die binneland van Suider-Afrika gebring het. Die 1820-Setlaars was om verskillende redes nie suksesvol as boere nie. Hulle het nie oor die nodige landboukennis beskik nie, min van die grond wat aan hulle gegee is was werklik geskik vir boerdery, en hul plase met 'n oppervlak van gewoonlik slegs eenhonderd akkers was nie groot genoeg om 'n hele gesin te voed nie. So het baie verstedelik om in hul vroeëre beroepe te werk. Hul bydrae tot die ekonomiese ontwikkeling van die Oos-Kaap was uiteindelik groter as beplan en het die basis vir die wol- en ander florerende uitvoergerigte bedrywe geskep. Hulle het hul misnoeë oor outokratiese bewindhebbers met koloniste in Noord-Amerika gedeel en was vasbeslote om vir hul regte te baklei. Toe die kaptein van 'n Britse skip met Ierse gevangenes aan boord in 1848 in die Kaap wou aandoen, het Britse setlaars en Afrikaners saamgespan om die skip af te wys. Suid-Afrika het sodoende nooit as strafkolonie gedien nie. In 1853 het die Kaapkolonie 'n grondwet gekry wat voorsiening vir verteenwoordigende selfregering gemaak het. Ten spyte van hul relatief klein getal het Britse immigrante beslissende invloed op die Suid-Afrikaanse samelewing uitgeoefen. In die dekades tot 1840 het die meeste Britse immigrante hul vaart na Suid-Afrika self betaal, maar slegs enkele honderd het jaarliks na die Kaap vertrek. Die oorgrote meerderheid emigrante het hulle in Noord-Amerika gevestig. Eers met die [[Groot Ierse Hongersnood|Groot Hongersnood in Ierland]] het die getal Britse immigrante in Suid-Afrika toegeneem. Volgens die ''Colonial Land and Emigration Commission Reports'' vir 1851 het nogtans vir elke Brit, wat hom in Suid-Afrika gevestig het, vier na Australië en Nieu-Seeland vertrek, sewe na Brits-Noord-Amerika (tans Kanada), en 49 na die Verenigde State.<ref name="Van Vugt/Cloete 2000, bl. 25">{{en}} Van Vugt/Cloete (2000), bl. 25</ref> ==== Nuwe emigrasiepatrone ==== Tussen 1825 en 1845 het Britse immigrante geen finansiële steun van regeringskant of privaat liggame ontvang nie. Amptelike rekords vir dié periode gee 'n totaal van 5&nbsp;345 immigrante uit Groot-Brittanje en Ierland. Daar word geen verskil gemaak tussen Engelse, Skotse, Walliese en Ierse immigrante nie.<ref>{{en}} Van Vugt/Cloete (2000), bl. 34</ref> Teen die middel van die 19de eeu het emigrasiepatrone met betrekking tot Suid-Afrika ingrypend verander. Net soos die 1820-Setlaars het baie van die emigrante in dié periode staatsubsidies ontvang, hoofsaaklik om die Britse Ryk te stabiliseer en uit te bou, terwyl ander deur kapitaliste ondersteun is wat finansiële voordeel uit die ekonomiese ontwikkeling van die Kaapkolonie kon trek. So het in die periode tussen 1847 en 1866 byna 11&nbsp;000 Engelse, Skotse en Walliese immigrante danksy regeringsubsidies in Suid-Afrika aangekom om hulle in die Kaapkolonie of in Natal te vestig, terwyl ander met behulp van privaat immigrasieskema's 'n nuwe tuiste in die land gevind het. ==== Immigrasie na Natal ==== [[Lêer:West Street, Durban - ca. 1900.jpg|duimnael|West Street, Durban, omstreeks 1900]] [[Lêer:COLLECTIE TROPENMUSEUM De City Hall in Durban TMnr 20014807.jpg|duimnael|Vir die ontwerp van Durban se stadhuis het ''Belfast City Hall'' in [[Noord-Ierland]] as voorbeeld gedien]] Nadat Natal in 1843 tot Britse kolonie verklaar is, was die plaaslike immigrasiebeleid weer eens daarop gemik om die Britse bewind te stabiliseer en te verhoed dat die gebied tot "'n kolonie van inboorlinge sou degenereer", soos die destydse goewerneur Sir P. Maitland dit gestel het.<ref name="Van Vugt/Cloete 2000, bl. 25" /> Ooreenkomstig die koloniale regering se beleid is 'n aantal immigrasieskema's in werking gestel waarvolgens Britse immigrante finansiële steun ontvang het. Tussen 1849 en 1852 het byna 5&nbsp;000 Engelse en Skotse immigrante in Natal aangekom. Baie van hulle is met beloftes van vrye grond en 'n aangename lewe in 'n "land van melk en heuning" na die kolonie gelok. Sowat twee derdes van die Natalse [[Byrne-Setlaars|immigrante]] het onder leiding van Joseph Charles Byrne na die kolonie gekom. Byrne, die seun van 'n Ierse veehandelaar wat tydelik na Australië geëmigreer en op sy terugvaart na Groot-Brittanje in Kaapstad aangekom het, het daar sakemanne ontmoet wat van voorneme was om Natal ekonomies te ontwikkel. Terug in Engeland, het Byrne 'n fortuin met spekulatiewe transaksies verdien en kennis gemaak met sakelui in die skeepvaartbedryf wat dieselfde belang in die ontwikkeling van Natal gestel het. Byrne het 'n ooreenkoms met die Britse ''Colonial Office'' aangegaan waarvolgens hy die vervoer van Britse emigrante na Natal sou reël. Mits die setlaars met sukses op plase in Natal gevestig sou word, sou die ''Colonial Office'' sy koste vergoed. Vir Byrne was dit duidelik dat die kolonie slegs deur boere met kapitaal en ambagsmanne ontwikkel kon word, en so het hy 'n aansoekprosedure ontwikkel wat daarop gemik was om boere, plaaswerkers en ambagsmanne te werf. Die aansoeke, wat ontvang is, het uiteindelik van stedelike fabriekarbeiders, dagloner en klerke gekom wat hulle as landboukundiges voorgegee het – moontlik het slegs een persent van die applikante werklik oor die nodige kennis en ervaring vir suksesvolle boerdery beskik. Daarbenewens was die grond, wat in Natal aan voornemende boere beskikbaar gestel is, nie geskik vir kleinboere nie. So het Byrne sy belegging van £14&nbsp;000 kwytgeraak en moes bankrot speel. Die immigrante was beter daaraan toe. Sowat 1&nbsp;000 van hulle het in 1852 na Australië vertrek nadat daar goud ontdek is. Die res het uit Byrne se skema bedank en hulle in die nuut ontwikkelende stedelike nedersettings, veral Durban, gevestig waar hulle hul oorspronklike beroepe weer uitgeoefen of werk in ander bedrywe gevind het. Net soos die 1820-Setlaars het ook die Natalse immigrante uiteindelik grootliks bygedra tot die ontwikkeling van die kolonie, al was dit op 'n heel ander manier as beplan. Sommige het selfs aktief aan die politieke lewe deelgeneem, maar in 'n omgewing waar daar geen Afrikaners was nie, was hulle ook nie genoodsaak om kragte met bruines of swartes saam te snoer om 'n teengewig teen 'n Afrikanermeerderheid te vorm nie. So het hulle die liberale houding, wat kenmerkend vir die Kaapse samelewing was, laat vaar en 'n beleid van wit bevoorregting en rasseskeiding ingestel. Daardie beleid was gedeeltelik ook die gevolg van ekonomiese en politieke druk wat deur vroeëre Britse immigrante uitgeoefen is. Baie van hulle het hulle in die Oos-Kaap as suksesvolle skaapboere, wolprodusente en handelaars bekwaam en het nou daarop aangedring dat hulle weivelde in rigting van Ciskei uitgebrei moes word. ==== Immigrasie van vroue ==== Daar was ook suksesvolle pogings om arm jong vroue in Suid-Afrika te vestig. So het byvoorbeeld vroulike huisbediendes finansiële steun ontvang om die tekort aan vroue in Suid-Afrika effens te probeer verlig. In 1857 het sowat 1&nbsp;000 Ierse vroue in Suid-Afrika aangekom.<ref>{{de}} Ulrike Kirchberger: ''Aspekte deutsch-britischer Expansion. Die Überseeinteressen der deutschen Migranten in Großbritannien in der Mitte des 19. Jahrhunderts''. Stuttgart: Franz Steiner Verlag 1999, bl. 80</ref> Ander skema's, soos dié wat deur die ''Female Middle Class Emigration Society'' van stapel gestuur is, het die immigrasie van gekwalifiseerde en gesofistikeerde vroue bevorder wat as sendelinge en onderwysers gewerk het en 'n waardevolle bydrae tot die opvoeding van inheemses gelewer en op politieke en sosiale hervorming aangedring het. ==== Laat 19de eeuse immigrasie ==== [[Lêer:Gold Reef City 002.jpg|duimnael|Die sitkamer van 'n vroeë 20ste eeuse huis waarin mynwerkers gevestig is.<br /><small>Gold Reef City, Johannesburg</small>]] In die 1870's en 1880's het jaarliks duisende Britte na Suid-Afrika geëmigreer, waarby immigrasieskema's steeds 'n belangruike rol gespeel het. In die dekade tussen 1873 en 1883 het byvoorbeeld 22&nbsp;300 Britse immigrante finansiële steun ontvang. Die koloniale owerheid aan die Kaap het hiervoor 'n kwartmiljoen pond beskikbaar gestel. Van die laat 19de eeuse immigrante was kunshandwerkers en ambagsmanne wat as gevolg van ekonomiese depressie en meganisering in die Verenigde Koninkryk na die buiteland uitgewyk het, spoorwegarbeiders, ongeskoolde werkers en gekwalifiseerdes uit die mynboubedryf. In 1891 het Suid-Afrika se Britsgebore bevolking op 188&nbsp;000 gestaan. Migrasiesyfers in [[Cornwall]] was die hoogstes in die Verenigde Koninkryk, veral in 'n tyd toe die Corniese tin- en mangaanmyne uitgeput was. Cornwallisers was meestal bereid om te migreer indien mynbouaktiwiteite elders werkgeleenthede vir hulle kon bied, en so het baie van hulle ook in Suid-Afrika aangekom. Die eerste Corniese immigrante was steengroefwerkers wat saam met die 1820-Setlaars na die Kaap geëmigreer het en stene vir die eerste permanente geboue ontgin het. Toe die Britse koloniale grens in 1847 tot by die Oranjerivier geskuif is, het Corniese mynwerkers, wat in Engels dikwels ''Cousin Jacks'' genoem word, met die ontginning van kopermyne in Namakwaland begin. In 1854 en 1855 het koperontginning in Suid-Afrika 'n nuwe hoogtepunt bereik, en dit was veral Corniese immigrante wat in die vraag na gekwalifiseerde mynbouwerkers voorsien het. Omstreeks 1900 was 'n kwart van die blanke mynwerkers aan die Witwatersrand Corniese immigrante. Die meeste van hulle het as ongetroude mans na die Kaap gekom, en 'n relatief groot persentasie het vanweë die skaarste aan Corniese vroue met inheemse swartes getrou. Corniese immigrante het hul spore in die bou- en [[Suid-Afrikaanse kookkuns|kookkuns]] gelaat, en daar is tans nog meer as honderd plekname van Corniese oorsprong in Suid-Afrika. Britse mynbouwerkers het daarnaas ook hul tradisionele vakbondstrukture na die land gebring. Die verdraagsaamheid van Corniese immigrante teenoor swart Suid-Afrikaners het onder meer uit godsdienstige tradisies voortgespruit. So was baie van hulle Wesleyaanse Metodiste wat 'n matigende invloed op die ruwe leefwyse in Suid-Afrikaanse mynbougemeenskappe uitgeoefen het. Hoë misdaadsyfers en drankmisbruik was die knellendste vraagstukke. Corniese immigrante het kerkgemeentes en krieketspanne gestig waarby, soos in die geval van Namakwaland, ook swart spelers welkom was. ==== Sosiale gaping ==== [[Lêer:Boerfamily1886.jpg|duimnael|Wit armoede: 'n Afrikanergesin in 1886]] [[Lêer:SouthAfricaTownship1989.jpg|duimnael|Kinders in 'n [[township]] naby Kaapstad in 1989]] Die unieke geologie van Suid-Afrika het die sosiale gaping tussen hoogs gekwalifiseerde mynboudeskundiges en ongeskoolde werkers nog versterk. Die land se laegraadse goud- en ertsneerslae lê diep sodat die plaaslike mynboubedryf op ingenieurs en kapitaal aangewese is. Die Britse immigrante, wat poste in die bedryf gevul het, net soos dié in ander sektore soos handel en finansies, het 'n elite gevorm. Mynbou-ondernemings se aggressiewe uitbreiding was een van die beslissende faktore wat die ontstaan van 'n rasgebaseerde, ongelyke arbeidsmark met wetlike en sosiale benadeling vir swartes bevorder het.<ref>{{en}} Van Vugt/Cloete (2000), bl. 31–32</ref> Maar ook Afrikaners is deur die vestiging van 'n mynboubedryf en die toenemende industrialisasie geraak. Groot getalle arm blankes het na die stede gestroom waar veelrassige krotbuurte ontstaan het. Vanaf die 1880's tot in die laat 1930's het 'n reeks natuurrampe, oorloë en ekonomiese agteruitgang tienduisende Afrikaanssprekendes in grootskeepse armoede gedompel. Terwyl die getal armblankes in amptelike statistieke op meer as 121&nbsp;000 beraam is, het omstreeks 1924 reeds 'n kwart van die Afrikanerbevolking in die armblanke-kategorie geval. Die situasie het dramaties versleg met die ekonomiese insinkings van die Groot Depressie waartydens 'n derde van alle Afrikaners, sowat 300&nbsp;000 mense, as armlastig beskou is.<ref>{{af}} Edward-John Bottomley: ''Armblankes''. e-Boek//Kindle-uitgawe. Kaapstad: Tafelberg, pos. 60</ref> Vir die koloniale owerheid – en latere blanke Suid-Afrikaanse regerings – was wit armoede 'n besondere probleem wat wit aansien kon bedreig. Deur middel van rasseskeiding, waarby benadeelde blankes in die volgende dekades in wit enklawes van armoede en in werkskeppingskemas van staatsondernemings en nywerhede in staatsbesit weggesteek is, is die vraagstuk opgelos totdat dit in 1994 skielik weer opgeduik het. Die Tweede Suid-Afrikaanse Oorlog het potensiële immigrante afgeskrik sodat min Britte hulle in die laaste jare van die 19de eeu aan die Kaap gevestig het. Die Britse besluit om Afrikanervroue en -kinders as 'n soort gyselaars in konsentrasiekampe aan te hou, het net soos die Afrikaners se guerilla-oorlogtaktiek verbittering veroorsaak. Uiteindelik was blanke politieke eenheid, en die stabiliteit wat dit vir die Britse Ryk in Suider-Afrika sou verseker, vir die Britse ''Colonial Office'' meer belangrik as die politieke regte van swart en bruin Suid-Afrikaners. Toe die land in 1910 selfregering as Unie van Suid-Afrika gekry het en 'n einde aan politieke inmenging uit Londen gemaak is, is die weg gebaan vir 'n politieke stelsel wat dekades lank op rasseskeiding berus het. Nog voor die Uniewording het Groot-Brittanje pogings onderneem om meer Britse immigrante as boere na die Suid-Afrikaanse platteland te bring. Een doelwit was om die kloof tussen die twee wit bevolkingsgroepe te oorbrug, 'n ander was die bestryding van Afrikanernasionalisme deur anglisering. Die skema is uiteindelik gestaak aangesien ander oorsese bestemmings soos Kanada en Australië met hul eie skema's vir Britse immigrante meer aanloklik was. Die hoeveelheid geskikte landbougrond in Suid-Afrika was beperk, en die nuut ontwikkelende nywerheidsektor was danksy die beskikbaarheid van swart mannekrag nie aangewese op groot getalle immigrante nie. Britse immigrasie was dus beperk. In 1910 het 8&nbsp;314 Britse immigrante in Suid-Afrika aangekom, in 1913 (een van min jare in dié tyd met uitvoerige statistieke) het 14&nbsp;251 nuwe aankomelinge hulle in die land gevestig, waarvan 10&nbsp;009 Britte.<ref>{{en}} Stephen Constantine (red.): ''Emigrants and Empire. British Settlement in the Dominions Between the Wars''. Manchester: Manchester University Press 1990, bl. 174</ref> Maar ook in die volgende dekades het Britte hulle in Suid-Afrika gevestig, en immigrasiesyfers het in die tyd ná die Tweede Wêreldoorlog selfs gestyg. Tradisioneel is Britse immigrante en hul nakomelinge as meer liberaal gesind beskou as Afrikaners, tog is hierdie soort stereotipes in die nuwe Suid-Afrika afgebreek. Die aantal Britse migrante in Suid-Afrika is in 2015 op 318&nbsp;000 beraam.<ref>{{en}} [http://www.bbc.com/news/uk-politics-eu-referendum-36560519 ''BBC News, 17 Junie 2016: Reality Check: Which EU countries have the most UK citizens? Besoek op 19 Junie 2016'']</ref> === Duitse immigrasie === [[Lêer:Natal 1910 BomannMuseum@20150903.JPG|duimnael|links|'n Kaart van die Hermannsburgse sending in Natal]] [[Lêer:Martin Melck House, Strand Street.jpg|duimnael|[[Martin Melck Huis|Martin Melck-huis]] in Strandstraat, Kaapstad, met versierings van [[Anton Anreith]]]] [[Lêer:German colonial claims in South Africa 1880s.jpg|duimnael|Afrika suid van die ewenaar, met politieke grense van die 1880's. Die Berlynse Koloniale Konferensie van 1884 was verantwoordelik vir die onderlinge afbakening en beslissing van koloniale gebiedsaansprake]] Volgens skeepslyste was sowat veertig persent van die eerste setlaars aan die Kaap Duitsers wat in diens van die Verenigde Oos-Indiese Kompanie (VOIK) op Nederlandse skepe gevaar het. Volgens 'n verordening van die VOIK, wat in 1657 uitgereik is, is slegs [[Nederlanders]] en Duitsers in diens geneem. Gewoonlik was Duitse bemanningslede op VOIK-skepe van Nederduitse afkoms en het sodoende min moeite ondervind om Nederlands aan te leer. Vyf van die eerste vryburgers aan die Kaap, wat in 1657 uit hul diens by die VOIK getree het om hulle as boere te vestig, was van Duitse afkoms. Steeds meer Duitse immigrante het na die Kaap gestroom en, weens die gebrek aan Duitse vroue, dikwels met Nederlandse, Franse of slawevroue uit Afrika en Asië getrou. Duitse huursoldate en ander personeel in diens van die VOIK was, anders as die breë massa in hul tyd, meestal geletterd. Baie van hulle het weens die moeilike ekonomiese situasie in Duitsland ná die einde van die [[Dertigjarige Oorlog]] na Nederland geëmigreer. So verskyn op VOIK-lyste onder meer seuns van dominees en amptenare, adellikes en sakelui, en selfs akademici soos wiskundiges, landopmeters en botanici.<ref>{{de}} Dieter en Elke Losskarn: ''Südafrika''. Ostfildern: Dumont 2006, bl. 40</ref> Die eerste wetenskaplike publikasies oor Suid-Afrika se natuurlewe en ander onderwerpe is deur Duitse navorsers geskryf wat verskeie kere verkenningstogte in die binneland van Suid-Afrika onderneem het. Die eerste Khoi-woordeboek is in die vroeë 1660's deur 'n boorling van [[Hannover]], Georg Friedrich Wende, saamgestel. Naas Franse Hugenote het Duitse immigrante 'n belangrike rol by die vestiging van die wynboubedryf aan die Kaap gespeel. Een van hulle, Henning Hüsing, het sy loopbaan as arm soldaat by die VOIK en veewagter begin. As vryburger was hy een van vyf boere wat hulle as veetelers bekwaam en vleis aan die VOIK verskaf het. As een van die welvarendste burgers aan die Kaap het Hüsing later groot graanvelde aangelê en raadslid in Stellenbosch geword waar hy herehuise soos [[Meerlust]] en ander woongeboue laat bou het. Volgens oorlewerings het hy meer as 100&nbsp;000 wingerdstokke geplant. 'n Ander wynboer was Carl Georg Wieser, 'n boorling van [[Heidelberg, Duitsland|Heidelberg]], wat ná sy loopbaan as soldaat in 1731 met 'n Kaapstadse vrou getrou en later die Constantia-wyngoed gekoop het. Suksesvolle huwelike het van [[Martin Melck]], 'n boorling van [[Oos-Pruise]], die welvarendste man aan die 18de eeuse Kaap gemaak. Baie wynboere het hulle wonings deur Duitse boumeesters laat bou. Die bekendste van hulle was [[Anton Anreith]] (1754–1822), 'n boorling van [[Freiburg im Breisgau]], wat sy kunsvolle gewels en houtsnywerk in Constantia en Kaapstad (soos die leeue waarmee die kansel van die Lutherse kerk versier is) geskep het. Ander domeine van Duitse immigrante was gesondheidsdienste en politiek. In die Nederlandse tyd het sowat vyftig Duitse geneeskundiges aan die Kaap gepraktiseer. Jan van Riebeeck se opvolger as kommandeur was Zacharias Wagenaar (Wagner), 'n boorling van [[Dresden]]. Maar dit was ook Duitsers wat dikwels protes teen VOIK-besluite aangeteken het. Boeregesinne van Duitse afkoms soos die Bothas, Pretoriuse en Albrechts was in die geledere van die eerste groep van die Groot Trek. Die tweede groep is aangevoer deur Johannes van Rensburg, 'n boorling van Rendsburg in [[Sleeswyk-Holstein]]. Die derde Boereleier, Andries Hendrik Potgieter, het sy wortels in [[Osnabrück]] gehad. 'n Voorouer van [[Paul Kruger]], die latere president van die Zuid-Afrikaansche Republiek (Transvaal), Jacob(us) Kruger (ook Cruger of Krüger gespel), is in 1690 in [[Prignitz]], 'n streek in [[Brandenburg]] gebore en het in 1713 as soldaat in diens van die VOIK getree. Tussen 1848 en 1858 het groot getalle Duitse immigrante hulle in die Oos-Kaap, veral rondom Oos-Londen, gevestig – in 'n gebied wat deur die Britse koloniale owerheid as 'n soort buffersone tussen blanke gebiede en die Xhosa-stamland geskep is. Sowat 4&nbsp;000 Duitse setlaars het hier 'n nuwe tuiste gevind nadat hulle gratis seevervoer en finansiële steun ontvang het. Die Duitse invloed is steeds sterk, sowel op ekonomiese asook kulturele gebied. Suid-Afrika is daarnaas 'n gewilde reisbestemming vir Duitse toeriste asook die gewildste bestemming vir Duitse emigrante op die vasteland van Afrika. Volgens amptelike Duitse statistieke het in 2013 1&nbsp;100 Duitsers na Suid-Afrika geëmigreer, terwyl 1&nbsp;102 na hul geboorteland teruggekeer het.<ref>{{de}} [http://auswandern-info.com/suedafrika.html ''Auswandern nach Südafrika aktuell. Besoek op 2 Junie 2015''] {{dooie skakel}}</ref> In 2018 het 798 Duitsers hulle in Suid-Afrika gevestig, terwyl 1&nbsp;216 burgers met 'n Duitse paspoort na Duitsland teruggekeer het. In die dekade tussen 2008 en 2017 het altesaam 10&nbsp;375 Duitsers hulle volgens amptelike statistieke hier gevestig, terwyl 11&nbsp;195 na Duitsland verhuis het.<ref>{{de}} [https://auswandern-info.com/suedafrika ''auswandern-info.com: Auswandern nach Südafrika aktuell – Infos zur Einwanderung. Besoek op 20 November 2019'']</ref> {{Sien ook|Duitsers in Natal}} === Noorse immigrasie === 'n Dertigtal Noorse gesinne uit Ålesund het op 29 Augustus 1882 in Natal aangekom. Voor 1880 het Noorse emigrante hulle merendeels in die Verenigde State gevestig, maar danksy die persartikels van 'n Noorse sendeling in Zululand, ene kaptein Landmark, het voornemende Noorse emigrante belang daarin gestel om 'n nuwe tuiste in Natal te vind. Hul vaart na Natal is onder meer deur die Regering van Natal se agente in Londen gereël. Nakomelinge van die Noorse immigrante het die ''Norwegian Settlers Association of Marburg'' gestig.<ref>{{en}} [http://www.norsettler.co.za/history.htm ''www.norsettler.co.za: How it began. Besoek op 17 Maart 2016'']</ref> === Joodse immigrasie === {{Hoofartikel|Jode in Suid-Afrika}} [[Lêer:Helen Suzman.jpg|duimnael|Helen Suzman in 1959]] Al het die eerste Joodse immigrante hulle reeds in die 17de eeu aan die Kaap gevestig, kon daar eers met die grootskaalse immigrasie van Russies-Litause [[Jode]] vanaf die 1880's sprake van 'n georganiseerde Joodse gemeentelewe in Suid-Afrika wees. Omstreeks 1880 is die plaaslike Joodse bevolking op sowat 4&nbsp;000 beraam, met 40&nbsp;000 nuwe aankomelinge in die volgende drie dekades. Gedurende die 1930's was Suid-Afrika 'n toevlugsoord vir Joodse vlugtelinge uit die Duitse Ryk. So het die Joodse bevolking gegroei tot 90&nbsp;000 in 1936 en 115&nbsp;000&nbsp; in 1960.<ref name="Brenner">{{de}} {{cite book |last=Brenner |first= Michael |title=Kleine jüdische Geschichte|year=2008 |page=341, 342|publisher= C.H. Beck/Bundeszentrale für politische Bildung|location= München en Bonn}}</ref> In die ou bedeling het Joodse burgers dieselfde bevoorregte status geniet soos ander blankes, ondanks anti-semitiese tendense in bepaalde nasionalistiese Afrikanerkringe, so in die verregse vleuel van die regerende Nasionale Party. Die anti-semitiese rassisme in dele van Europa, wat sy hoogtepunt in die stelselmatige [[Sjoa|Sjoa-volksmoord]] deur die Nasionaal-Sosialistiese Duitse bewind tydens die Tweede Wêreldoorlog gevind het, was vir baie Suid-Afrikaanse Jode rede genoeg om openlik weerstand te bied teen die beleid van rasseskeiding. So het 'n relatief groot persentasie Joodse Suid-Afrikaners by die anti-Apartheid-beweging aangesluit, onder wie die skryweres en wenner van die [[Nobelprys vir Letterkunde]], [[Nadine Gordimer]], die politikus [[Helen Suzman]] wat jare lank, tussen 1961 en 1974, die enigste afgevaardigde van die [[Progressiewe Party]] in die Suid-Afrikaanse parlement was, en [[Joe Slovo]], 'n kommunistiese stryder wat – ná meer as twintig jaar in ballingskap – na Suid-Afrika teruggekeer het as een van min blanke leiersfigure in die African National Congress.<ref name="Brenner" /> Ander Joodse burgers het die NP-bewind gesteun. Opvallend was die groot persentasie aanhangers van Sionisme wat nou betrekkinge met Israel gehandhaaf het – meer as in enige ander land. So het Suid-Afrika voor 1994 steeds goeie betrekkinge met Israel onderhou, ondanks dié land se afkeuring van Pretoria se rassebeleid. Ná die eerste demokratiese verkiesing in 1994 het baie Joodse inwoners by die groot golf van blanke emigrante aangesluit.<ref name="Brenner" /> === Immigrasiebeleid voor 1994 === [[Lêer:The National Archives UK - CO 1069-1-9.jpg|duimnael|Februarie 1960: die Britse premier Harold Macmillan bring 'n amptelike besoek aan Suid-Afrika en lewer sy befaamde "Wind-van-verandering"-toespraak in die Suid-Afrikaanse parlement. Desondanks stroom duisende Britse immigrante na die Kaap<br /><small>The National Archives UK</small>]] Saam met die implementering van die Apartheids-wetgewing, waarvolgens die toegang van swart Suid-Afrikaners tot die arbeidsmark in 'n toenemende mate gereguleer en beperk is, net soos die vrye beweging van swart werknemers, en met die oog op die beplande uiteindelike ontneming van Suid-Afrikaanse burgerskap van swart inwoners in die laaste stadium van die Apartheidstelsel, was daar 'n dringende behoefte om die getalle van gekwalifiseerde blankes te verhoog. In 1958 het die Viljoen-kommissie, wat die toekomstige ontwikkeling van Suid-Afrika se nywerheidsektor ondersoek het, in sy verslag bevind dat die heersende groeikoers van die ekonomie net volgehou kon word met die werwing van jaarliks sowat 25&nbsp;000 immigrante.<ref>{{en}} Daniel Conway and Pauline Leonard: ''Migration, Space and Transnational Identities. The British in South Africa''. Basingstoke: Palgrave Macmillan 2014, bl. 39</ref> Die NP-bewind het die Suid-Afrikaanse Immigrante-organisasie (Samorgan) in die lewe geroep om blanke immigrasie te bevorder, maar hierby aanvanklik veral op Nederland en Duitsland gefokus – en nie op die Verenigde Koninkryk as die tradisioneel belangrikste land van herkoms van immigrante nie. Vir die eerste minister Hendrik F. Verwoerd, 'n immigrant van Nederlandse herkoms, was Suid-Afrika se republiekwording en onttrekking aan die Britse Gemenebes in 1960/1961 'n persoonlike triomf wat hy as een van die beslissende gebeurtenisse in die geskiedenis van die land en as die Afrikanervolk se uiteindelike onafhanklikwording van Britse kolonialisme beskou het. Gevolglik het die NP-bewind se houding teenoor Britse immigrasie ingrypend verander. Gepaardgaande met hierdie maatreëls is Engelssprekende Suid-Afrikaners stelselmatig uit die staatsburokrasie en die weermag verwyder en is die grense van kiesafdelings aangepas om meerderhede vir NP-kandidate te verseker en die Verenigde Party se politieke invloed te verminder. Verwoerd was daarvan oortuig dat Engelssprekende Suid-Afrikaners in die nuutgestigte republiek maklik aan Afrikaners geassimileer kon word en dat Britse immigrante sodoende nie meer as 'n moontlike nasionale bedreiging beskou moes word nie. Met jaarlikse groeisyfers van tussen ses en agt persent in die periode tussen 1964 en 1972 en voortgesette werkreservering, wat wit en bruin Suid-Afrikaners bevoorregte toegang tot sekere kategorieë werk gegee het, was die Suid-Afrikaanse ekonomie dringend aangewese op gekwalifiseerde immigrante. Die nuut benoemde Engelssprekende minister van immigrasie, A. E. Trollip, het dit duidelik gestel dat die ekonomie sonder immigrasie sou disintegreer. In 1961 is 'n nuwe immigrasieskema ingevoer wat voorsiening vir ruim finansiële bystand aan immigrante gemaak het, en die regering was realisties genoeg om weer op voornemende immigrante uit die Verenigde Koninkryk te fokus. Die regering se doelwit was om jaarliks sowat 30&nbsp;000 immigrante te werf. Immigrasie het inderdaad skerp toegeneem van net 9&nbsp;789 blankes in 1960 tot 48&nbsp;048 in 1966. Die staat het tagtig persent van gekwalifiseerde immigrante se reiskoste oorgeneem, ruim lenings toegestaan (wat in 1966 deur skenkings vervang is), gratis huisvesting vir 'n beperkte tydperk ná aankoms in Suid-Afrika gewaarborg en geen minimum-verblyfvereistes gestel nie. Met dié skema was die Suid-Afrikaanse regering destyds vrygewiger as byvoorbeeld Kanada of Australië. Naas sy bestaande immigrasiekantoor in [[Suid-Afrika-huis (Londen)|Suid-Afrika-huis]] op Londen se [[Trafalgarplein]] het Samorgan nuwe kantore in Cockspur-straat, Londen (in dieselfde gebou waar amptenare van die 1820 Settlers Memorial Association gesetel was), Manchester, Birmingham, Glasgow, Sheffield en Newcastle geopen. Vir voornemende Britse immigrante was die vooruitsig op 'n beter toekoms vir hul kinders in 'n opkomende land, 'n hoër lewensstandaard, die aangename klimaat en laer belastingtariewe aantreklik genoeg om immigrasiesyfers te laat styg. In die na-oorlogse periode voor die invoering van die nuwe immigrasieskema (tussen 1946 en 1961) het 115&nbsp;395 Britse burgers hulle in Suid-Afrika gevestig. In die periode tussen 1961 en 1977, toe die Europese immigrasie na die Kaap danksy die finansiële bystand van regeringskant sy hoogtepunt bereik het, het dié getal toegeneem tot 243&nbsp;000. Nettomigrasie het vanaf die 1960's tot en met 1975 jaarliks tussen 20&nbsp;000 en 35&nbsp;000 beloop. Immigrasie het met 46 persent byna die helfte bygedra tot die blanke bevolkingsgroei in dié tydperk. === Onlangse bevolkingsopnames === [[Lêer:South-africa-demography.svg|duimnael|Ontwikkeling van Suid-Afrika se bevolking]] In Julie 2017 is die bevolking van Suid-Afrika deur Statistieke Suid-Afrika op 56&nbsp;520&nbsp;000 geskat. Dit verteenwoordig 'n styging van meer as 1,5 miljoen sedert die middel van 2015 toe dit op 54&nbsp;956&nbsp;900 beraam is, onder wie 44&nbsp;228&nbsp;000 swartes (80,5 persent van die totale bevolking), 4&nbsp;832&nbsp;900 bruinmense (8,8 persent), 4&nbsp;534&nbsp;000 blankes (8,3 persent) en 1&nbsp;362&nbsp;000 Asiërs (2,5 persent) was. Van die totale bevolking was 28&nbsp;900&nbsp;000 mense vroulik en 27&nbsp;600&nbsp;000 manlik.<ref>{{en}} [http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022015.pdf ''Statistieke Suid-Afrika – Mid-year population estimates 2015'']</ref> Teen die middel van 2017 is die swart bevolking op 45&nbsp;656&nbsp;400 of 80,8 persent van die totale bevolking beraam. 4&nbsp;962&nbsp;900 was bruin Suid-Afrikaners (8,8 persent), 4&nbsp;493&nbsp;500 blankes (8,0 persent) en 1&nbsp;409&nbsp;100 Asiërs (2,5 persent).<ref>{{en}} [http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022017.pdf ''Stats SA: Mid-year population estimates 2017. Besoek op 31 Julie 2017'']</ref> In die sensus van 9 Oktober 2011 het 41 miljoen Suid-Afrikaners hulself as swart beskryf, 4,62 miljoen as bruin, 4,59 miljoen as wit en 1,3 miljoen as Indiërs of ander Asiërs. 0,3 miljoen mense het hulself as "ander" beskryf – 'n kategorie wat ook mense insluit wat volgens sensusbeamptes weier om hulself in terme van ras of etniese groep te beskryf. Die totale bevolking het op die dag van die sensus 51,8 miljoen beloop. Die aantal ekonomiese immigrante, wat onwettiglik in die land bly, word op tussen drie en vier miljoen beraam.<ref>{{af}} [http://www.nuus24.com/Suid-Afrika/Nuus/Ses-buitelanders-vas-vir-vals-paspoorte-20100625 ''nuus24.com: Ses buitelanders vas vir vals paspoorte, 25 Junie 2010''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100709032257/http://www.nuus24.com/Suid-Afrika/Nuus/Ses-buitelanders-vas-vir-vals-paspoorte-20100625 |date= 9 Julie 2010 }}</ref> === Godsdiens === {{Hoofartikel|Boeddhisme in Suid-Afrika|Godsdiens in Suid-Afrika|Islam in Suid-Afrika|Jode in Suid-Afrika}} [[Lêer:Groote Kerk Adderley Street Cape Town - Frontal view.JPG|duimnael|Die Groote Kerk in Kaapstad is die oudste bestaande kerk in Suider-Afrika]] Omtrent 63% van Suid-Afrikaners is religieus.<ref>{{en}} http://www.news24.com/SouthAfrica/News/Fewer-religious-people-in-SA-survey-20120810 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191009125315/https://www.news24.com/SouthAfrica/News/Fewer-religious-people-in-SA-survey-20120810 |date= 9 Oktober 2019 }}</ref> Die grootste godsdiens is die [[Christendom]] met sowat 80% van die totale bevolking in 2001, gevolg deur 15% ongebonde, 1,5% [[Moslem]]s, 1,2% [[Hindoeïsme|Hindoes]], 0,3% tradisionele Afrika-godsdienste en 0,2% Jode. Ondanks 'n meerderheid aan Christene is daar nie een dominante denominasie nie. Belangrike Christelike kerke sluit in die [[Rooms-Katolieke Kerk]] (7,1%), die Nederduits Gereformeerde kerke ([[Nederduitse Gereformeerde Kerk]], [[Nederduitsch Hervormde Kerk]] en [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] met 6,7%) en die [[Anglikaanse Kerk van Suider-Afrika]] (3,8%). Volgens die sensus van 1991 was blanke Suid-Afrikaners hoofsaaklik Protestants (70 persent), Rooms-Katoliek of Grieks-Ortodoks (7 persent) of Joods (1 persent). 21 persent het nie aan enige godsdiens of kerk behoort nie of wou gedurende die sensus geen inligting omtrent hul geloofsoortuiging verstrek nie.<ref>WP Mostert, BE Hofmeyer en JS Oosthuizen (1997), bl. 129-130</ref> [[Lêer:South Africa-Ladysmith-Sufi Mosque-01.jpg|duimnael|links|Soefi-[[Moskee]] in [[Ladysmith]], KwaZulu-Natal]] Die [[Islam]] het Suid-Afrika in drie fases bereik. Die eerste het met die aankoms van die Nederlandse koloniste in die 17de eeu begin. Die eerste Moslems is as slawe deur die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie uit die [[Maleise argipel]] aan die Kaap gebring en was die voorouers van die Kaapse Maleiers. Die tweede was die immigrasie van Indiërs uit [[Brits-Indië]] ná die [[Natal (kolonie)|Natalkolonie]], waar hulle in die Britse suikerplantasies gewerk het. Sowat 176&nbsp;000 Indiërs van alle gelowe is ná Natal gebring, waarvan 7–10% Moslems. Die derde fase het met die einde van Apartheid begin, nadat Moslems uit Afrika en Indië ná Suid-Afrika begin migreer. Die meeste Moslems is Soenniete, gevolg deur Ahmadi, veral in Kaapstad.<ref>{{en}} {{cite book |url=https://books.google.co.uk/books?id=eR019JqPbBkC&pg=PA104&dq&hl=en&sa=X&ei=ibqJU8mLNYO7PeKPgfgK&ved=0CEUQ6AEwBA#v=onepage&q&f=false | title=Islamic Resurgence in South Africa: The Muslim Youth Movement | author=Abdulkader Tayob | page=104 | accessdate=21 Maart 2019}}</ref> [[Lêer:Old Sinagogue, Pretoria.JPG|duimnael|Die [[Sinagoge, Paul Krugerstraat|Sinagoge in Paul Krugerstraat]], Pretoria]] In Suid-Afrika leef sowat 70&nbsp;000 Jode, die grootste groep in Afrika. Die eerste Jode het tydens die Britse Kaapkolonie in die 19de eeu ná Suid-Afrika gekom. Tydens die apartheidsbewind het Suid-Afrikaanse Jode 'n belangrike rol in die Anti-apartheidsbeweging gespeel, terwyl ander hulself vir nou bande tussen Suid-Afrika en Israel beywer het.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1162378307806&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |title=P.W. Botha felt Israel had betrayed him |accessdate=2 November 2006 |publisher=Jerusalem Post |date=2 November 2006 |archive-date= 6 Julie 2013 |archive-url=https://archive.is/20130706010337/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1162378307806&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |url-status=dead }}</ref> Suid-Afrika se 550&nbsp;000 Hindoes vorm die tweede grootste Hindoebevolking in Afrika ná dié van [[Mauritius]], waarvan die meeste in die provinsie KwaZulu-Natal leef.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2005/51496.htm |title=South Africa – Section I. Religious Demography |publisher=U.S. Department of State |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502215032/https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2005/51496.htm |archive-date=2 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die meeste Hindoes is nakomelinge van Indiërs wat uit Brits-Indië ná KwaZulu-Natal geneem is om daar te werk. Suid-Afrika beskik moontlik oor die grootste bevolking aan Boeddhiste in Afrika, waarvan die meeste van Asiatiese afkoms is. === Internasionale net-migrasie === Die blanke bevolking het as gevolg van laer geboortesyfers en migrasie na oorsese bestemmings sedert 1986 merkbaar afgeneem. {| class="wikitable" ! Periode !! Afrikane !! Indiërs/Asiate !! Blankes |- | 1986–2000 || 828&nbsp;750 || 14&nbsp;476 || -304&nbsp;512 |- | 2001–2005 || 561&nbsp;398 || 23&nbsp;335 || -133&nbsp;782 |- | 2006–2011 || 673&nbsp;706 || 34&nbsp;689 || -112&nbsp;046 |- | 2011–2015 || 779&nbsp;593 || 40&nbsp;929 || -95&nbsp;158 |} === Verstedeliking === [[Lêer:Johannesburg CBD.jpg|duimnael|Johannesburg is die grootste stedelike sentrum van Suid-Afrika]] In 2000 was 95 persent van die Blanke en Asiatiese, 79 persent van die [[Bruin mense|Bruin]] en 41 persent van die Swart bevolking verstedelik. Die persentasie van die totale bevolking, wat in stedelike nedersettings woon, het tussen 2005 en 2015 gestyg van 59,5 tot 64,8 persent.<ref>{{en}} [https://www.statista.com/statistics/455931/urbanization-in-south-africa/ ''statista – The Statistics Portal: South Africa: Urbanization from 2005 to 2015. Besoek op 8 Oktober 2017'']</ref> Behuisingstekorte en onvoldoende infrastruktuur is veral in die metropolitaanse gebiede 'n groot probleem, en as gevolg daarvan word veral die randgebiede van stede deur informele woonstrukture soos plakkerskampe gekenmerk. Die boubedryf is tans nie in staat om in die groeiende aanvraag na behuising te voorsien nie. Swart stedelike gebiede soos Soweto ly onder oorbevolking; in hierdie stad woon nog steeds tussen drie en vier miljoen mense op 'n oppervlakte van net 130 vierkante kilometer. Tradisioneel-blanke woongebiede van die middel- en opperklas is minder geraak deur die sosiale veranderings ná die einde van die geografiese rasseskeiding. Die ou stelsel van "groepsgebiede" word hier grotendeels nog bewaar, aangesien net 'n minderheid van Swartes huispryse en huurgelde in hierdie gebiede kan bekostig. Die klein getalle nie-blanke bewoners, wat na die eertydse blanke woongebiede verhuis, kan maklik geïntegreer word. Die verstedelikingsproses van die swart bevolking sal ook in die vroeë dekades van die 21ste eeu voortgaan, terwyl die landelike bevolking met tussen vyf en tien persent sal krimp. === Uitdagings vir plattelandse gemeenskappe === [[Lêer:SouthAfricaFieldwork21989.jpg|duimnael|Suid-Afrikaanse plaaswerkers in 1989]] Nedersettings op die platteland staar, net soos hul eweknieë elders op aarde, ernstige uitdagings in die gesig. Volgens die sensus van 2011 word 61 persent van die Suid-Afrikaanse bevolking in nedersettings buite die munisipale grense van metropolitaanse gebiede gehuisves. Terwyl die vyf grootste metropolitaanse gebiede die ekonomie oorheers en meer as die helfte van die bruto toegevoegde waarde genereer, is die ekonomiese agteruitgang van groot dele van die platteland reeds in akademiese ondersoeke van die 1980's beskryf. Dit geld ook vir streke met 'n groeiende bevolking.<ref>{{en}} Ronnie Donaldson: ''Small Town Tourism in South Africa''. Cham: Springer International Publishing 2018, bl. 3</ref> Die agteruitgang van plattelandse nedersettings het menigvuldige oorsake: * Oorspronklik welvarende mynbounedersettings – soos dié in KwaZulu-Natal se steenkoolstreke – het as gevolg van veranderende vraag ekonomiese agteruitgang ervaar. Dieselfde geld vir nedersettings waar ekonomiese vooruitgang op vervoerinfrastruktuur soos spoorweë gesteun het. * Met die afname in tradisionele landbou-aktiwiteite het baie landelike nedersettings hul oorspronklike rol as plaaslike kleinhandel- en dienstespilpunte kwytgeraak. * Die beskikbaarheid van meer gevorderde vervoergeriewe, wat toegang tot verder af geleë streekspilpunte vergemaklik, en veranderende strukture in die kleinhandelbedryf het eweneens bygedra tot die agteruitgang van kleiner dorpe wat as diensverskaffers vir die landbousektor gedien het. * Die samesmelting van nedersettings tot nuwe, groter administratiewe eenhede het baie dorpe van hul vroeëre plaaslike regerings beroof, terwyl die nuwe munisipaliteite weens 'n gebrek aan fondse en behoorlik opgeleide personeel nie in staat is om benodigde munisipale dienste te verskaf nie. * Daarnaas het groter nedersettings, wat reeds voor die ANC-owerheid se munisipale hervormings bestaan het, hul dienste- en ander sektore uitgebrei tot 'n punt waar hulle groter geografiese streke kan bedien en sodoende die ekonomiese funksies van omliggende kleiner sentrums maklik absorbeer.<ref>{{en}} Donaldson (2018), bl. 4</ref> {{Sien ook|Lys van dorpe in Suid-Afrika}} === Sosiale struktuur === Suid-Afrika bly 'n land wat langs ras-, etniese-, taal-, godsdiens- en klaslyne, maar ook langs die lyn tussen sentrum en periferie verdeel is. Die plaaslike historiese ontwikkeling het van die Suid-Afrikaanse samelewing 'n soort rasgebaseerde kastestelsel gemaak – ras en velkleur het daarin meer betekenis gekry as klas, taal en ander sosiale kriteria.<ref>{{de}} [http://liportal.inwent.org/suedafrika/gesellschaft.html#c1608 ''liportal.inwent.org: Suid-Afrika – Samelewing en kultuur'']</ref> === Engels in Suid-Afrika === [[Lêer:South Africa 2011 English speakers proportion map.svg|duimnael|links|Suid-Afrikaanse distrikte met 'n meerderheid van Engelstaliges in 2011 {{columns-list|2| {{sleutel|#EDF8E9|0–20%}} {{sleutel|#BAE4B3|20–40%}} {{sleutel|#74C476|40–60%}} {{sleutel|#31A354|60–80%}} {{sleutel|#006D2C|80–100%}}}}]] [[Lêer:South Africa 2011 English speakers density map.svg|duimnael|Geografiese verspreiding van Engels in Suid-Afrika volgens bevolkingsdigtheid per vierkante kilometer in 2011 {{columns-list|2| {{sleutel|#ffffcc|&lt;1/km²}} {{sleutel|#ffeda0|1–3/km²}} {{sleutel|#fed976|3–10/km²}} {{sleutel|#feb24c|10–30/km²}} {{sleutel|#fd8d3c|30–100/km²}} {{sleutel|#fc4e2a|100–300/km²}} {{sleutel|#e31a1c|300–1000/km²}} {{sleutel|#bc0026|1000–3000/km²}} {{sleutel|#800026|&gt;3000/km²}}}}]] Terwyl Suid-Afrika algemeen as 'n multikulturele, veelrassige en veeltalige staat beskryf word, het Engels – ongeag sy relatief klein demografiese basis van ongeveer drie miljoen moedertaalsprekers en sy beperkte geografiese verspreiding – tans die status van 'n [[lingua franca]] in die meeste openbare domeine, waaronder politiek en ekonomie. Hoe meer dit as 'n taal van hoër status waargeneem word, hoe meer vind taalverskuiwing plaas. Daarnaas word dit ter wille van kostebesparing (vertalings in die ander tien ampstale geniet lae prioriteit as beskikbare finansiële middele beperk is) en om praktiese redes (daar word veronderstel dat die meeste Suid-Afrikaners Engels min of meer magtig as) bo Suid-Afrika se ander tale verkies, ongeag die feit dat die regering homself tot veeltaligheid verbind het. So word die aktiewe gebruik van Afrikaans toenemend beperk tot die gesinsdomein, opvoedkundige instellings wat die beginsel van moedertaalonderwys volg, die Afrikaanse kultuurbedryf en Afrikaanse media. Van alle openbare domeine is godsdiens die minste geraak deur taalverskuiwing na Engels. In sy gesproke vorm toon Engels in Suid-Afrika dieselfde dinamiese ontwikkeling soos in ander Afrikalande waar Engels as oorkoepelende taal dien. Naas Engels as tweede taal, soos dit deur baie swart Suid-Afrikaners gebesig word, vorm Britse immigrante, wat hul streeksgebonde moedertaalvariëteit van Engels na die Kaap saamgebring het, en vastelandse Europese en Asiatiese immigrante, wat deur Britse Engelssprekendes geassimileer is, die demografiese basis van Suid-Afrikaanse Engels. Net soos in ander Britse kolonies is Engels aanvanklik deur soldate en amptenare aan die Kaap ingevoer. Hulle is opgevolg deur sendelinge, setlaars en fortuinsoekers.<ref>{{en}} [http://public.oed.com/aspects-of-english/english-in-use/south-african-english/ ''Oxford English Dictionary: South African English. Besoek op 16 Maart 2016''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316120134/http://public.oed.com/aspects-of-english/english-in-use/south-african-english/ |date=16 Maart 2016 }}</ref> Met die stigting van Engelse nedersettings in die Oos-Kaap vanaf 1820 en in Natal (1841–51) asook die diamantstormloop van Kimberley en die goudstormloop aan die Witwatersrand het Engels posgevat as een van die tale van Suider-Afrika. Die vroegste variëteit van Engels was dié van Suidoos-Engeland se laer klasse wat deur die eerste Britse immigrante, onder wie die 1820-setlaars, gepraat is en vanweë vergelykbare immigrasiepatrone baie ooreenkomste, veral ten opsigte van uitspraakgewoontes, met Australiese Engels toon sodat daar dikwels na 'n gemeenskaplike variëteit van Suidelike Halfrond-Engels verwys word.<ref>{{de}} Gerhard Leitner: ''Weltsprache Englisch. Vom angelsächsischen Dialekt zur globalen Lingua franca''. München: C. H. Beck 2009, bl. 214</ref> 'n Tweede golf van Engelssprekende setlaars het tussen die 1840's en laat 1860's in Suid-Afrika aangekom. Hul sosiale, kulturele en geografiese agtergrond het merkbaar verskil van dié van vroeëre immigrante. So was die meeste setlaars in dié periode afkomstig uit die middelklas van die ''Midlands'' van Sentraal-Engeland en die noorde van Engeland en hulle vestigingsgebied hoofsaaklik beperk tot Natal. Naas die breë werkersklasaksent van die Kaap is sodoende 'n tweede variëteit van Engels in Suid-Afrika gevestig wat as meer respektabel geag is. Anders as byvoorbeld in Australië het die verskillende variëteite in Suid-Afrika min neiging getoon om met mekaar te vermeng. Die derde golf van immigrante uit Europa, Australië en die Verenigde State, wat ná die ontdekking van diamante en goud na Suid-Afrika gestroom het, het Engels as algemene omgangstaal van stedelike omgewings en die sakesektor gevestig en sodoende ook taalverskuiwing van Afrikaans na Engels in groter omvang tot gevolg gehad. Die status en rol van Engels is van begin af bepaal deur politieke omstandighede. Engels was in die 19de eeu die taal van die bewindhebbers wat in 1822 Nederlands as ampstaal van die Kaapkolonie vervang het. Die bevordering van Afrikaans was een van die hoofdoelwitte van 20ste eeuse Afrikaner-nasionaliste wat ná die regeringsoorname deur die Nasionale Party (NP) in 1948 verwesenlik is deur die verdringing van Engels op regerings- en administratiewe vlak, binne die polisie en die weermag. Nogtans het Engels sy oorheersende rol in die sakelewe en die tersiêre onderwys gedurende die NP-bewind, wat tot 1994 sou voortduur, nooit ingeboet nie. Dit was ook die taal wat deur die African National Congress en ander swart bevrydingsbewegings vir hul kommunikasie met sowel sprekers van Suid-Afrika se ander inheemse tale asook die buitewêreld gekies is – 'n keuse wat nog verstewig is deur die feit dat baie ANC-lede hul ballingskap in Engelssprekende omgewings soos die Verenigde Koninkryk deurgebring het. === Taalbeleid === {{Hoofartikel|Tale in Suid-Afrika}} [[Lêer:South Africa 2011 dominant language map.svg|duimnael|'n Kaart wat die meerderheidstale in Suid-Afrikaanse aandui {{columns-list|2| {{sleutel|#8dd3c7|[[Afrikaans]]}} {{sleutel|#ffffb3|[[Engels]]}} {{sleutel|#bebada|[[Suid-Ndebele]]}} {{sleutel|#fb8072|[[Xhosa]]}} {{sleutel|#80b1d3|[[Zoeloe]]}} {{sleutel|#fdb462|[[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]]}} {{sleutel|#b3de69|[[Suid-Sotho]]}} {{sleutel|#fccde5|[[Tswana]]}} {{sleutel|#bc80bd|[[Swazi]]}} {{sleutel|#ccebc5|[[Venda (taal)|Venda]]}} {{sleutel|#ffed6f|[[Tsonga]]}} {{sleutel|#d0d0d0|Geen}}}}]] Gedurende die Britse koloniale bewind in Suid-Afrika is Afrikaans as die sentrale element van Afrikaneridentiteit beskou. Die Britse beleid van assimilasie was dus hoofsaaklik daarop gemik om Afrikaans deur Engels te vervang – 'n doelwit wat, gegewe die beperkte hulpbronne, onmoontlik geblyk het om te bereik. 'n Verslag oor die onderwysstelsel het in 1901 getoon dat die status van Afrikaans en Nederlands as omgangstaal onaanvegbaar was.<ref>{{en}} Jon Orman: ''Language Policy and Nation-Building in Post-Apartheid South Africa''. Springer Science + Business Media B.V. 2008, bl. 84</ref> Maar ook swart Suid-Afrikaners was teikens van die Britse beleid van taalkundige en kulturele assimilasie. Veral Engelsmedium-sendingskole het 'n belangrike bydrae gelewer om Britse invloed nie net op godsdienstige en ekonomiese gebied te versterk nie, maar ook om 'n hele kulturele konteks te skep waarin Engelse gedagtes, tradisies en waardes kon floreer en waarin vroue en mans met 'n uitstekende taalvaardigheid in Engels opgevoed is. Hierdie beleid het steeds uitwerkings op Suid-Afrika se politieke, kulturele en sosiale lewe waar 'n klein geangliseerde swart elite taalvaardigheid in Engels as paspoort vir opwaartse sosiale en ekonomiese mobiliteit beskou. Die gaping tussen hierdie elitêre swart minderheidsbewind en die groot onderdrukte massa het groter geword en sal deur die volgende generasies nie maklik oorbrug kan word nie.<ref>{{en}} Orman (2008), bl. 84</ref> Volgens sy [[Grondwet van Suid-Afrika|1996-grondwet]] het Suid-Afrika elf [[Amptelike taal|amptelike tale]]: [[Afrikaans]], [[Engels]], [[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]], [[Suid-Ndebele]], [[Suid-Sotho]], [[Swazi]], [[Tsonga]], [[Tswana]], [[Venda (taal)|Venda]], [[Xhosa]] en [[Zoeloe]].<ref name="Grondwet">{{af}} {{cite web |url=https://www.justice.gov.za/constitution/SAConstitution-web-afr.pdf |title=Die Grondwet van die Republiek van Suid-Afrika, 1996 |publisher=[[Regering van Suid-Afrika]] |accessdate=7 Februarie 2025}}</ref> In 2023 het die [[Gebaretaal]] Suid-Afrika se twaalfde ampstaal geword.<ref name="Nuus24" /> Volgens die grondwet moet die ampstale gelyk en billik behandel word. Die [[Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad]] het die grondwetlike mandaat om die ampstale se ontwikkeling en gebruik te bevorder. Dieselfde geld vir die [[Khoisan-tale|Khoisan]]- en [[Nama]]-tale asook die Gebaretaal. Die Suid-Afrikaanse grondwet erken daarnaas ook [[Duits]], [[Grieks]], [[Goedjarati]], [[Hindi]], [[Portugees]], [[Tamil]], [[Telugu]] en [[Oerdoe]] as tale van gemeenskappe asook [[Arabies]], [[Hebreeus]] en [[Sanskrit]] as godsdienstale. Die Taalraad het die grondwetlike mandaat, respek vir dié tale te bevorder en te verseker.<ref name="Grondwet" /> == Onderwys == {{Hoofartikel|Onderwys in Suid-Afrika}} === Opvoedkundige beleid === [[Lêer:Die skip University of pretoria.JPG|duimnael|"[[Administrasiegebou UP|Die skip]]", 'n administratiewe gebou van die [[Universiteit van Pretoria]] (UP)]] Die herorganisasie van Suid-Afrika se onderwysstelsel en sy nasionale opvoedkundige beleid word deur die ANC-regering as 'n sleuteltaak van sy kulturele beleid beskou. Die onderwysstelsel van die ou bedeling is vanweë sy rasseskeiding en die beperking van kwaliteitonderwys tot blanke leerders steeds as een van die ooglopendste kenmerke van die apartheidsteldsel ervaar.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Suedafrika/Kultur-UndBildungspolitik.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Suid-Afrika – Kulturele en opvoedkundige beleid''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724010502/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Suedafrika/Kultur-UndBildungspolitik.html |date=24 Julie 2010 }}</ref> Suid-Afrikaanse openbare skole het hul deure eers in April 1994 vir leerders van alle bevolkingsgroepe geopen. Op hierdie datum is 'n nuwe nie-rasgebaseerde nasionale onderwysstelsel en algemene skoolplig ingevoer. Hervormings ten opsigte van kurrikula en onderwysstrukture is daarop gemik om toegang tot en beskikbaarheid van gehalte-onderwys vir alle Suid-Afrikaanse leerders te verseker. In Februarie 2010 is die Departement van Onderwys in twee nuwe departemente verdeel: die Departement van Basiese Onderwys (onderrig tot matriekvlak) en die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding. In die praktyk word die kanse van Suid-Afrikaanse leerders en studente op gehalte-onderwys egter deur die HIV/Vigs-problematiek, skool-, universiteitslosies- en klasgelde, die tekort aan wiskunde- en natuurwetenskappe-onderwysers asook die feit dat daar min aansporing vir matrikulante is om 'n onderwyskwalifikasie te behaal, ondermyn. Die veeltaligheid van Suid-Afrika word van regeringskant in beginsel erken, met slagspreuke soos "Eenheid in verskeidenheid", en naas die elf amptelike word ook dertien vreemde tale bevorder. === Hoër onderwys === [[Lêer:Mitchells-plain-schoolkids.jpg|duimnael|Skoolkinders in [[Mitchells Plein]]]] Met die Wet op Hoër Onderwys het die regering in 1997 begin om die Suid-Afrikaanse universiteitstelsel te transformeer. Die aantal tersiêre instellings (waaronder universiteite en tegnikons) is in 2004 en 2005 verminder van 36 tot 21, onder meer om die ou skeiding tussen "blanke" en "nie-blanke" instellings uit te wis. Hierdie ingewikkelde proses sal nie oor die kort termyn afgesluit kan wees nie, en verskeie kwessies wat steeds bestaan – onder meer bekommernis oor Afrikaans se toekomstige rol as wetenskapstaal – het net soos die gebrek aan finansiële hulpbronne tot studenteproteste gelei. == Boukuns == === Kaap-Hollandse boustyl === [[Lêer:Reinet House Graaff Reinet-001.jpg|duimnael|links|Die Reinethuis in [[Graaff-Reinet]] met neo-klassieke driehoekige Rhône-gewel]] [[Lêer:Old house in Tulbagh.jpg|duimnael|Wittedrif-herehuis in Tulbagh met oorspronklike barokgewel (Joostenberg-Languedoc-styl), maklik herkenbaar aan sy sagte kurwes]] Die Kaap-Hollandse boustyl is vanaf die laat 17de eeu in Kaapstad en omgewing ontwikkel. Sy mees uitstaande kenmerk, die sentrale voorgewel oor die ingang, is aan [[Amsterdam]] se gegewelde huise ontleen. Daar is egter ook Franse en Maleise invloed as voorbeeld gedien het, het vakmanne uit die Ooste, wat as slawe na die Kaap geneem is, hul invloed by die ontwikkeling van 'n eie Kaapse boukuns gespeel. Ewe belangrik was die beperkings wat boumeesters aan die Kaap opgelê is – deur klimaatsomstandighede en die gebrek aan tradisionele Europese boumateriale. Kaap-Hollandse huise het simmetriese fasades, dik, witgekalkte mure en grasrietdakke gehad waarby die twee laasgenoemdes geskikte teenvoeters teen temperatuurskommelinge was. Die vroegste Kaapse gewels was sogenaamde solder- of skaapboudgewels. Hulle is opgevolg deur sogenaamde Joostenberg-gewels wat veral gewild was in die tydperk tussen 1780 en 1800 en verder onderverdeel kan word in Klipheuwel- en Languedoc-styl. Die derde styl het die baroktradisie voortgesit, maar in plaas van sagte kurwes is die voorkeur aan neo-klassieke stylelemente gegee, gewoonlik driehoekige pedimente met pleisterwerkkruike aan weerskante. Hierdie gewels word deur argitektuurhistorici as Rhône-gewels beskryf. Gewels was geen suiwer versierings nie. 'n Klein venster in die solder het daglig binnegelaat, terwyl bewoners teen reënwater beskerm is wat van die grasdak af op die stoep kon afdrup. Omrede rietdakke vinnig aan die brand kon raak, het gewels vlugtende bewoners ook teen brandende [[Elegia tectorum|dekriet]] beskerm. Gewels het mettertyd statussimbole en dus hoër, swieriger en kronkelend geword. Dikwels is hulle van gevormde omlystings voorsien (as sogenaamde holbolgewels), terwyl die voorkant met figure verfraai is. Gewilde motiewe was diere, blomme, vrugte, harte of sterre. Die vroegste omlystings en versierings word as die werk van Oosterse slawe beskou. Wit gewels het mooi gekontrasteer met rietdakke. === 19de eeuse koloniale boukuns === [[Lêer:Paleis van Justitie, noordekant, Pretoria.jpg|duimnael|Die [[Paleis van Justisie, Pretoria|Paleis van Justisie]] in Pretoria]] Met die Britse bewind aan die Kaap en in Natal het koloniale Victoriaanse boukuns ingang tot Suid-Afrika gevind. Kunsvolle openbare geboue soos Pietermaritzburg se stadsaal weerspieël die ambisies van 'n nuwe Engelssprekende burgerklas. Ook in die onafhanklike Afrikanerrepublieke Transvaal en Oranje-Vrystaat het boumeesters die voorkeur gegee aan massiewe, statige geboue soos dié wat rondom Pretoria se Kerkplein en langs Bloemfontein se Brandstraat ontstaan het – in 'n styl wat as Eklektiese Wilhelmiense boukuns beskryf word. Groeiende ekonomiese welvaart in Johannesburg is in die vroeë 20ste eeu weerspieël in Edwardiaanse, Georgiaanse en neoklassieke ontwerpe. 'n Eie Suid-Afrikaanse vormtaal, waarin Britse periodestyle met die plaaslike landskap en inheemse boumateriale versmelt, is deur Sir Herbert Baker ontwikkel. Sy belangrikste werk, die Uniegebou in Pretoria, word onder Suid-Afrika se mees elegante ontwerpe gereken. === 20ste eeuse style === Vir hul ontwerpe in stedelike omgewings het Suid-Afrikaanse argitekte Europese en Amerikaanse style toegepas. So het in die 1930's [[Art Deco]]-geboue in Kaapstad, Durban en Johannesburg ontstaan. Maar reeds laat in dié dekade het radikale nuwe gedagtes hul invloed laat geld. Modernistiese boukuns, ook bekend as [[Internasionale Styl]], wat in Europa met meesters soos [[Le Corbusier]] en [[Ludwig Mies van der Rohe]] verbind is, is deur geesdriftige argitekte, wat hul opleiding aan die Universiteit van die Witwatersrand gevolg het, ook in Suid-Afrika ingevoer. Noemenswaardig was die bydraes van [[Rex Distin Martienssen]] en die sogenaamde [[Transvaal-groep]]. Martienssen se streng modernisme is vanaf die laat 1940's deur Transvaalse argitekte soos Norman Hansen en Roy Kantorowich nuut gedefinieer en versag. In Suid-Afrika se metropole was argitekte in pas met die nuutste strominge in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]. In Johannesburg, of "Manhattan van die Veld", soos dit soms genoem is, het ook ander tendense soos [[Oscar Niemeyer]] se [[Brasilië|Brasiliaanse]] modernisme hul invloed laat geld, so in die voorstad [[Hillbrow]] wat – nadat hoogtebeperkings op geboue opgehef is – vanaf die 1950's tot 'n [[wolkekrabber]]buurt gegroei het.<ref>{{en}} Philip Harrison: ''Arts & Culture''. Kenilworth: Spearhead / New Africa Books 2005, bl. 25</ref> == Kultuur == {{Hoofartikel|Kultuur in Suid-Afrika}} === Kuns === {{Hoofartikel|Suid-Afrikaanse kuns}} [[Lêer:Thomas Baines Baobab.jpg|duimnael|Thomas Baines: Kremetartboom]] Die Suid-Afrikaanse kunstradisie kan as die oudste in die menslike geskiedenis beskryf word – die [[rotskuns]] van inheemse San of Boesmans het 'n ononderbroke tradisie wat tot in prehistoriese tye terugstrek en tot in die 19de eeu gedokumenteer kan word. Hul skilderye en rotstekeninge kan op meer as 3&nbsp;000 plekke in die land aangetref word.<ref>{{de}} Johannes Haape (red.): ''Südafrika''. München: APA Publications 1997, bl. 89</ref> Houtsnykuns, pêrelwerk, mandjiewerk en pottebakkery is al eeue lank kenmerkend vir Suid-Afrikaanse kunshandwerk wat in baie landsdele steeds beoefen word. Tans word dikwels ook moderne materiale soos kunsvesels gebruik. Europese ontdekkingsreisigers en geograwe het Westerse invloede na Suid-Afrika gebring. Skilders soos [[John Thomas Baines|Thomas Baines]] (1820–1875), [[Frederick Timpson l'Ons]] (1802–1887) en [[Thomas Bowler]] (1812–1869) is bekende verteenwoordigers van Suid-Afrika se vroeë moderne skilderkuns wat homself veral op landskapskilderye toegespits het. Hierdie tradisie is voortgesit deur skilders soos [[Frans Oerder]] (1867–1944) en [[Pieter Wenning]] (1873–1921) wat hul opleiding in Nederland ontvang en groot invloed op skilders soos [[Jan Volschenk|J.E.A. Volschenk]] (1853–1936) en [[Hugo Naudé]] (1869–1938) uitgeoefen het. Ander bekende Suid-Afrikaanse landskapskilders sluit [[Jacobus Hendrik Pierneef]] (1886–1957) en lede van die [[Die Everard-groep|Everard-groep]] in. === Musiek === ==== Europese en Afrika-erfenis ==== [[Lêer:Sontonga.jpg|duimnael|upright|[[Enoch Sontonga]], die komponis van [[Nkosi Sikelel' iAfrika]]]] Blanke Suid-Afrikaners put uit die bronne van Europese musikale tradisies en het 'n hoogs gesofistikeerde musikale kultuur in die land gevestig wat vakkennis, besondere vaardighede en 'n musikale opleiding aan die kant van die luisteraar vereis. 'n Tiental departemente aan universiteite bied professionele akademiese opleiding vir musikale kunstenaars, komponiste en onderwysers aan. 'n Tweede komponent naas Europese tradisies, wat na die Kaap oorgeplant is, is musiektradisies wat in die San-beskawing en in swart gemeenskappe ontwikkel is. Afrikamusiek is dikwels vol energie en passie en vereis aktiewe deelname om 'n gemeenskaplike belewenis te kan wees. Die San het 'n soort boog as musiekinstrument gebruik. Volgens oorlewerings is die [[Portugal|Portugese]] ontdekkingsreisiger Vasco da Gama deur die inheemse Khoi-khoi met 'n soort fluitkonsert verwelkom toe hy in 1497 naby die huidige Mosselbaai voet aan wal gesit het. Waarskynlik is destyds 'n melodie met vier tone op vier fluite gespeel – 'n musikale beginsel wat vandag nog steeds deur die Venda in die noorde van die land toegepas word, al gebruik hulle 'n groter aantal fluitspelers wat almal byna, maar nie presies dieselfde toonhoogte speel nie. Die resultaat is 'n konglomeraat van klein toonverskille rondom vier basistone. ==== Die musiek van Kaapse Maleiers en bruin Afrikane ==== [[Lêer:Malay Choir Competition.jpg|duimnael|'n Koorkompetisie van [[Kaapse Maleiers]]]] Toe Maleisiese slawe uit die Nederlandse besittings in Oos-Indië na die Kaap oorgeplant is, is die kulturele spektrum van die land deur 'n baie musikale etniese groep verryk. Dikwels het Nederlandse base hul Maleisiese slawe gedwing om 'n musikale bydrae tot plegtige bankette te lewer. Asiatiese invloede kan maklik in die musiekstyle van Kaapse Maleiers herken word – in ritmiese instrumente soos draagbare tromme, die rebana-tamboeryn en die tipiese sangstyl met "karienkels" of stemglydings rondom bepaalde melodietone. Tradisionele sangvorme uit Oos-Indië is deur die eeue bewaar, soms met 'n godsdienstige agtergrond. Maar ook twee eeue van slawerny word weerspieël. Kaapse Maleiers en bruin Afrikane het daarnaas musiekstyle ontwikkel wat ten opsigte van die taal by die inheemse Afrikaanse musiektradisies gereken kan word en sy besondere karakter aan improvisasies, dinamiese ritmes en die oorheersende banjo-klanke te danke het. [[Ghomma]]- of piekniekliedere val in hierdie kategorie. ==== Afrikaanse volksmusiek ==== Die tradisionele Afrikaner-dansmusiek sluit laat 19de eeuse balsaal-styldanse in wat by Europeërs dwarsoor die wêreld gewild was. In Suid-Afrika was dit veral wals (wat, soos die meeste ander genoemde danse, heel waarskynlik deur Britse militêre orkeste aan die Kaap ingevoer is), polkas, settees (ook gespel as setees in Afrikaans) en masurka (in Kaapstad gedans sedert 1848), maar ook danse soos kadriel (''quadrille''), ''cotillions'' en kontradanse. Die 19de eeuse kadriel het in Ierland bekend gestaan as ''set dance'', ''[[square dance]]'' in die Verenigde State en as ''quadrille'' in Engeland en Australië.<ref>Dan M. Worrall: ''The Anglo-German Concertina. A Social History''. Volume 2. Third edition. Fulshear, TX: Concertina Press 2010, bl. 18</ref> Trekklavier en konsertina was die gewildste musiekinstrumente vir die blanke Afrikaanssprekende bevolking. Afrikaanse volks- of boeremusiek – 'n term wat eers in die vroeë 20ste eeu gebruiklik geraak en hoofsaaklik na dansmusiek verwys het – het sy oorsprong in skuurpartytjies. Nuwe instrumente soos banjo of kitaar het bygedra tot dié musiek se besonderse karakter, terwyl omstreeks 1930 die vastrap as nuwe plaaslike dansstyl in die mode was. Tiekiedraai was een van die gewildste (en vinnigste) danse waarby paartjies in die rondte gedraai het – in 'n spasie wat so groot was soos 'n tiekie.<ref>''Alles oor Suid-Afrika; Ons Land, sy Mense, Geskiedenis, Kulture, Ekonomie en Natuurlewe'' Sewende uitgawe. Kaapstad: Struik Lifestyle 2013, bl. 59</ref> ==== Moderne musiekstyle ==== [[Lêer:Drum Struck Gumboots.jpg|duimnael|Swart Suid-Afrikaners se waterstewel- of ''gumboot''-dans is in die mynwerkerskampe van die land gebore, met kunstige uitdrukkings en polsende ritmes]] Die kulturele veelsydigheid van Suid-Afrika word weerspieël in 'n groot verskeidenheid moderne musiekstyle. Suid-Afrikaanse musikante het oorsese musiekstyle soos [[jazz]], rhythm & blues, Christelike gospelliedere en disco-musiek oorgeneem, maar ook hul eie musikale tradisies ontwikkel waarin hulle hul lewensgevoel vertolk het. 'n Spesifieke vorm van protes- en vryheidsliedere liedere het in die konteks van diskriminasie en apartheid ontstaan, en dit was nie beperk tot swart etniese groepe nie. Ook Afrikaanse musikante – veral die sogenaamde Voëlvrybeweging – het in die 1980's hul misnoeë oor die apartheidsbewind met musiek laat blyk.<ref>{{af}} [http://m.news24.com/beeld/By/Nuus/Skiet-die-vul-iets-hier-in-20110218 Albert Grundlingh: ''Skiet die (vul hier iets in...)''. In: ''Beeld'', 19 Februarie 2011]</ref> Huidige Afrikaanse [[protesmusiek]] behandel politieke en kulturele ontworteling, misdaad en korrupsie. Moderne Afro-popmusiek – 'n mengsel van stedelike en elektroniese ritmes – het as dansmusiek ook by gehore buite Suid-Afrika aanklank gevind. Groepe soos ''Malaika'' en ''Mafikizolo'' het oorsee sukses behaal, net soos ''[[Freshlyground]]'' wat in 2006 'n MTV-Award ontvang het. Suid-Afrikaanse beatmusiek word veral deur ''[[kwaito]]'' verteenwoordig, 'n musiekstyl wat invloede van house-musiek, rhythm & blues, hip hop en tradisionele swart musiek toon. Swart woonbuurte was die bakermat van kwaito waarin swart jongmense van hul droom sing dat hulle eendag 'n musikale loopbaan sal begin wat hulle in staat stel om 'n nuwe lewe buite hul krotbuurt te begin. Bekende sterre soos [[Brenda Fassie]], Dantai en TKZee het kwaito tot spreekbuis van Suid-Afrika se swart jeug gemaak en ook in Europa en Amerika sukses behaal. === Rolprentbedryf === [[Lêer:AIRSCREEN Africa.jpg|duimnael|Opelug-bioskoop in Johannesburg]] Die eerste weeklikse nuusbulletin, wat plaaslik vervaardig en in rolprentteaters vertoon is, het gedurende die Anglo-Boereoorlog (1899–1902) ontstaan. Hierdie weeklikse nuusoorsig is vervolgens meer as ses dekades lank in Suid-Afrikaanse bioskope aangebied. Die [[Suid-Afrikaanse filmbedryf|plaaslike vervaardiging van rolprente]] het in 1916 begin toe [[Isidore W. Schlesinger]] sy [[Killarney-ateljee|Killarney-filmateljee]] in Johannesburg gevestig het. Tussen 1916 en 1922 is altesaam 42 rolprente in dié ateljee vervaardig, maar die beperkte toegang tot die internasionale mark gedurende die 1920's het nadelige invloed op die bedryf gehad. Dit het eers weer in die 1950's 'n oplewing getoon met die nuwe belangstelling van Afrikaanse rolprentmakers. Gedurende die 1980's het die Suid-Afrikaanse regering belastingvoordele aan internasionale vervaardigers verskaf wat rolprente plaaslik geskiet het.<ref>{{en}} [http://www.gcis.gov.za/sites/www.gcis.gov.za/files/docs/resourcecentre/yearbook/ArtsCulture-SAYB1516_0.pdf ''South Africa Yearbook 2015/16: Arts and Culture. Besoek op 17 Januarie 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170108183548/http://www.gcis.gov.za/sites/www.gcis.gov.za/files/docs/resourcecentre/yearbook/ArtsCulture-SAYB1516_0.pdf |date= 8 Januarie 2017 }}</ref> === Mode === [[Lêer:Abigail Keats Autumn winter 2010 3.JPG|duimnael|links|upright|Abigail Keats: herfs-&nbsp;/wintermodeversameling 2010<br /><small>Sandton Convention Centre, Johannesburg</small>]] [[Lêer:Abigail Keats photo.jpg|duimnael|Die Suid-Afrikaanse mode-ontwerper [[Abigail Keats]]]] [[Lêer:Suzaan in her Johannesburg Studio.jpg|duimnael|Die Johannesburgse mode-ontwerper [[Suzaan Heyns]] in haar ateljee]] Ontwerpers soos Gavin Rajah en Jenni Button en etikette soos ''Stoned Cherrie'' en ''Sun Goddess'' het Suid-Afrika op die internasionale kaart van [[mode]] geplaas. Kaapstad en Johannesburg is die land se leidende modesentrums vanwaar plaaslike mode-etikette en -ontwerpers ook na Europese markte begin uitvoer het en hul verskyning op Paryse en Londense modeskoue gemaak het. Johannesburg is sedert 1997 die gasheerstad vir die ''Sanlam SA Modeweek'' wat jaarliks in April (lente- en somerreekse) en in Oktober (herfs- en wintermodeversamelings) gehou word. 'n Tweede skou, die Joburg-modeweek, vind jaaliks in laat Augustus plaas. Die Goudstad se modebedryf is in die sogenaamde Modedistrik gekonsentreer waar meer as 100 modeondernemings – van tekstielprodusente tot top-ontwerpers – hul fabrieke en ateljees gevestig het. Die modewinkelsentrum ''Fashion Kapitol'' fungeer met 'n dertigtal boetieke as die Modedistrik se middelpunt. Hier word ook gereeld modeskoue gehou. Kaapstad is die gasheerstad vir die internasionaal belangrikste modeskou in Afrika, die Kaapstad Modeweek, wat jaarliks vroeg in Augustus plaasvind en meer as 30&nbsp;000 besoekers, mediaverslaggewers en inkopers lok. === Sport === [[Lêer:Toutrek.jpg|duimnael|Toutrek, 'n tradisionele Afrikanersport, tydens 'n Afrikanersportfees in Namibië]] Suid-Afrika se gewildste [[sport]]soorte is [[krieket]], [[rugby]] en [[sokker]].<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.southafrica.info/about/sport/sportsa.htm|title=Sport in South Africa|publisher=SouthAfrica.info|accessdate=21 September 2016|archive-date=29 Junie 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100629152527/http://www.southafrica.info/about/sport/sportsa.htm|url-status=dead}}</ref> Ander sporte met 'n belangrike ondersteuning is [[swem]], [[atletiek]], [[gholf]], [[boks]], [[tennis]], [[netbal]] en [[veldhokkie]]. Sportsoorte wat in Suid-Afrika ontstaan het sluit in [[jukskei]], [[musangwe]], [[ringbal]], [[stokgevegte]] en [[spinning]] ('n soort fietstrap). Die Suid-Afrikaanse sport is onder toesig van die Minister van Sport, Kuns & Kultuur, tans [[Nathi Mthethwa]] ([[ANC|African National Congress]]). Die nasionale beheerliggaam vir alle sport in Suid-Afrika is die [[Suid-Afrikaanse Sportkonfederasie en Olimpiese Komitee]] (SASKOK). {{Sien ook|Suid-Afrika op die Olimpiese Spele}} ==== Krieket ==== [[Lêer:South African Cricket team 2008.jpg|duimnael|links|Die Suid-Afrikaanse [[Proteas]] in 2008]] Krieket is tradisioneel die sport van die [[Anglo-Afrikane]] en die [[Indiese Suid-Afrikaners]], maar word vandag deur mense van al die [[etniese groep]]e beoefen. Suid-Afrika se nasionale krieketspan staan bekend as die [[Proteas]] en neem as volle lid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) aan [[toetskrieket]] sowel as [[Internasionale eendagwedstryd]]e (EDIs) en [[Twintig20]] (T20Is) deel. Suid-Afrika het sedert [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] vir elke [[krieketwêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer en reeds vyf keer die halfeindrondte gehaal (in [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]], [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]], [[Krieketwêreldbeker 2007|2007]], [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] en [[Krieketwêreldbeker 2023|2023]]), maar kon dié toernooi tot op hede nie wen nie. Tydens die [[Kampioenetrofee 1998]] kon Suid-Afrika sy eerste vername internasionale kriekettitel inpalm en by die [[T20I-wêreldbeker 2024]] het die Proteas vir die eerste keer die eindstryd van ’n krieket- of [[T20I-wêreldbeker]]toernooi vir mans gehaal. In Junie 2025 het Suid-Afrika in die eindstryd van die [[Wêreldtoetskampioenskap 2023–2025|derde Wêreldtoetskampioenskap]] [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] met vyf paaltjies verslaan en sodoende sy tweede IKR-titel ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-test-championship-2023-2025-1345943/australia-vs-south-africa-final-1449769/match-report-4 |title=Markram delivers WTC glory to end South Africa's history of heartbreak |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew McGlashan |date=14 Junie 2025 |accessdate=15 Junie 2025}}</ref> Suid-Afrika het in [[Krieketwêreldbeker 2003|2003]] saam met Kenia en Zimbabwe as gasheer van die krieketwêreldbeker opgetree, wat deur Australië gewen is. Daarbenewens was Suid-Afrika gasheer van die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2005]], die [[T20I-wêreldbeker 2007]], die [[Kampioenetrofee 2009]] en die [[T20I-vrouewêreldbeker 2023]], waartydens die [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|nasionale vrouekrieketspan]] die eerste Suid-Afrikaanse span geword het wat 'n wêreldbekereindstryd gehaal het. In November 2021 is Suid-Afrika saam met Namibië en Zimbabwe as medegasheer vir die [[Krieketwêreldbeker 2027]] benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> Tydens beide die [[T20I-vrouewêreldbeker 2024]] en die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2025]] het die nasionale vrouekrieketspan hul prestasie herhaal en telkens in die eindstryd verskyn. ==== Rugby ==== [[Lêer:Springbok parade.jpg|duimnael|Die [[Springbokke]] nadat hulle die [[Rugbywêreldbeker 2007]] gewen het]] Rugby is histories veral gewild onder persone van Afrikaanse afkoms. Suid-Afrika se nasionale rugbyspan staan bekend as die [[Springbokke]] en het sedert 1995 aan elke [[rugbywêreldbeker]]toernooi deelgeneem en reeds 'n rekord van vier keer gewen (in [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] op eie bodem, [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] in [[Frankryk]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] in [[Japan]] en [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] in Frankryk). Suid-Afrika is een van die sterkste rugbyspanne en neem gereeld aan toernooie soos [[die Rugbykampioenskap]] (saam met [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]], [[Wallabies|Australië]] en [[All Blacks|Nieu-Seeland]]) deel. Voorheen het Suid-Afrikaanse rugbyspanne met spanne uit [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] asook een span elk van [[Argentinië]] en [[Japan]] die jaarlikse [[Superrugby]]-toernooi uitgespook. Die Suid-Afrikaanse [[Bulls (Verenigde Rugbykampioenskap)|Bulls]] kon hierdie toernooi tot op hede drie keer wen. Sedert die 2021-’22-seisoen ding vier Suid-Afrikaanse spanne, die [[Bulls (Verenigde Rugbykampioenskap)|Bulls]], [[Lions (Verenigde Rugbykampioenskap)|Lions]], [[Sharks (Verenigde Rugbykampioenskap)|Sharks]] en [[Stormers (Verenigde Rugbykampioenskap)|Stormers]], met spanne uit Ierland, Italië, Skotland en Wallis in die [[Verenigde Rugbykampioenskap]]-kompetisie (voorheen die Pro14) mee. Met hul eerste deelname het die Stormers met die titel weggestap. Die [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouerugbyspan]] neem ook gereeld aan [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie deel en hul beste prestasie tot dusver was die kwarteindrondte in [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025]]. Die tweede nasionale rugbyspan staan bekend as die [[Opkomende Springbokke]] en word saamgestel uit spelers wat nog nie vir die Springbokke uitgedraf het nie. Die [[Junior Bokke]] is Suid-Afrika se nasionale onder-20 rugbyspan en neem sedert 2008 aan Wêreldrugby se [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap|o/20-kampioenskap]] deel. Die nasionale [[sewesrugby]]span word die [[Blitsbokke]] genoem en verteenwoordig Suid-Afrika tydens die Wêreldrugby Sewesreeks, die Sewesrugbywêreldbeker, die [[Olimpiese Somerspele]] en die [[Statebondspele]]. ==== Sokker ==== [[Lêer:Southafrica soccerteam.PNG|duimnael|links|[[Bafana-Bafana]] tydens 'n opwarmingswedstryd in 2008]] Sokker is Suid-Afrika se gewildste sportsoort, veral onder swart mense. Die hoogste sokkerafdeling is die [[Premiersokkerliga]] en bekende sokkerspanne sluit in [[Mamelodi Sundowns]], [[Orlando Pirates FC]] en [[Kaizer Chiefs]]. Suid-Afrika se nasionale sokkerspan staan bekend as [[Suid-Afrikaanse nasionale sokkerspan|Bafana-Bafana]], terwyl die vrouesokkerspan [[Banyana-Banyana]] genoem word. Bafana-Bafana het tot op hede aan drie [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooie deelgeneem (in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]), maar kon nie een keer tot die uitklopfase deurdring nie. Suid-Afrika self het die Sokker-Wêreldbekertoernooi van 2010 aangebied, wat deur [[Spanje]] gewen is. In voorbereiding op dié toernooi het Suid-Afrika die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2009]] aangebied. [[CAF]] se [[Afrikanasiesbeker]] het Suid-Afrika twee keer aangebied, in [[Afrikanasiesbeker 1996|1996]] en in [[Afrikanasiesbeker 2013|2013]] en een keer gewen, in 1996. In vergelyking met die mansspan is die vrouespan meer suksesvol en hulle kon die Afrikanasiesbeker 2022 wen. ==== Branderplankry ==== [[Lêer:JBay-BillabongPro-001.JPG|duimnael|Strandaktiwiteite tydens die Vereniging van Beroepsbranderplankryers (ASP) se jaarlikse "Billabong Pro" in Jeffreysbaai, Oos-Kaap]] Branderplankry het in die jare ná die Eerste Wêreldoorlog in Suid-Afrika posgevat. Soos elders op aarde is aanvanklik baie lang en swaar borde van hout gebruik wat beweeglikheid beperk het. Met die beskikbaarheid van smaller en ligter borde het 'n verskeidenheid nuwe branderplankstyle ontwikkel. Suid-Afrika het wêreldkampioene soos Shaun Thomson en Jordy Smith voortgebring. In [[Jeffreysbaai]] naby Gqeberha word jaarliks 'n Billabong Pro-byeenkoms aangebied waarby in sommige jare ook vroue in 'n eie afdeling deelgeneem het. Ander Billabong Pro-wedstryde, wat deur die Australiese branderplankpak-vervaardiger Billabong geborg word, is of word op North Shore, Oahu (Amerikaanse deelstaat Hawaii), in Queensland, Australië en op Tahiti gehou. Op Jeffreysbaai word die klemtoon eerder op gehaltegolwe gelê as op beach break-skoue soos byvoorbeeld in die Kaliforniese Huntington Beach en Rio de Janeiro. In 1983 is ''The Jeffreys Bay Country Feeling Surf Classic'' gevestig.<ref>{{en}} Matt Warshaw: ''The Encyclopedia of Surfing''. Orlando • Austin • New York • San Diego • Toronto • London: Harvest/Harcourt Inc. 2005, bl. 62</ref> === Vakansiedae === {{Hoofartikel|Lys van openbare vakansiedae in Suid-Afrika}} [[Lêer:Cilliers-gelofte, 1938-film, Die bou van 'n nasie.jpg||duimnael|Uitbeelding van Cilliers se voordrag van die gelofte in die rolprent [[Bou van ’n Nasie]]]] [[Lêer:Stephanie Traynor SA Freedom Day.jpg|duimnael|Suid-Afrika se [[Vryheidsdag]] word in Londen gevier]] {|border="2" align="center" cellpadding="2" cellspacing="1" class="wikitable" |- bgcolor=#eeeeee !Datum !Naam !Opmerkings |- |[[1 Januarie]] |[[Nuwejaarsdag]] |Eerste dag van die jaar. |- |[[21 Maart]] |[[Menseregtedag]] |Ter nagedagtenis aan die [[Sharpeville-slagting]] in 1960. |- | |[[Goeie Vrydag]] |Vrydag voor [[Paasfees]]. |- | |[[Gesinsdag]] |Maandag ná Paasfees. |- |[[27 April]] |[[Vryheidsdag]] |Herdenking van [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|eerste demokratiese verkiesing in 1994]]. |- |[[1 Mei]] |[[Werkersdag]] |Solidariteit met die internasionale arbeidersbewegings. |- |[[16 Junie]] |[[Jeugdag]] |Die dag van die [[Soweto-opstand]] in 1976. |- |[[9 Augustus]] |[[Nasionale Vrouedag]] |In herinnering aan die nasionale optog van vroue op hierdie dag in 1956. |- |[[24 September]] |[[Erfenisdag (Suid-Afrika)|Erfenisdag]] |Voorheen Shakadag. |- |[[16 Desember]] |[[Geloftedag]] |Voorheen Geloftedag of Dingaansdag. |- |[[25 Desember]] |[[Kersfees|Kersdag]] |Die Geboortedag van [[Jesus van Nasaret|Jesus]]. |- |[[26 Desember]] |[[Welwillendheidsdag]] |Dag ná Kersdag. |} == Simbole == {{Suid-Afrika Simbole}} == Sien ook == ; Posgeskiedenis ---- * [[Posseëls en posgeskiedenis van die Kaap die Goeie Hoop]] * [[Posseëls en posgeskiedenis van Natal]] * [[Posseëls en posgeskiedenis van die Oranje-Vrystaat]] * [[Posseëls en posgeskiedenis van Transvaal]] ; Suid-Afrikaanse lyste ---- * [[Lys van jare in Suid-Afrika]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse digters]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse entrepreneurs]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse komponiste]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse kunstenaars]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse musikante]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse politici]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse skrywers]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/South-Africa|title=South Africa|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=2 Julie 2024}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-africa/|title=South Africa|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2 Julie 2024}} ; Misdaad ---- * {{de}} Brandt, H.: ''Leben mit dem Verbrechen''. In: DEG aktuell, Sonderausgabe 1/1998, S. 16–18 * {{de}} FAZ, DEG, Afrika-Verein, Safri, Deloitte & Touche: ''Investitionsführer Südliches Afrika''. Frankfurt am Main 2000: F.A.Z-Institut für Management-, Markt- und Medieninformationen GmbH * {{de}} Ulrich Jürgens: ''Alte und neue Disparitäten in Südafrika''. In: Geographie und Schule, vol. 21, nommer 121, bladsye 20–29 * {{en}} Daniel D. Ntanda Nsereko: ''When Crime Crosses Borders. A Southern African Perspective''. In: Journal of African Law, Vol. 41, nommer 2 (1997), bladsye 192–200 * {{en}} Martin Pabst: ''Südafrika''. München 1997: C.H. Beck * {{en}} SADC/EU (uitgewers): ''Regional Conference on Illicit Cross-Border Drug Trafficking'' (1995) == Eksterne skakels == ; Wiki-webtuistes ---- {{CommonsKategorie|South Africa|Suid-Afrika}} {{Wikt|Suid-Afrika}} {{Wikinews-kategorie|Suid-Afrika}} ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage|South_Africa|Suid-Afrika}} ; Suid-Afrikaanse regering ---- * {{en}} [http://www.gov.za/ Regering van Suid-Afrika] * {{en}} [http://www.thepresidency.gov.za/ Presidentskap van Suid-Afrika] ; Inligting oor Suid-Afrika ---- * {{en}} [https://www.brandsouthafrica.com/ ''Brand South Africa''] ; Betrekkinge met die Verenigde Koninkryk ---- * {{en}} [https://www.gov.uk/world/south-africa/news ''Gov.uk: South Africa and the UK''] ; Betrekkinge met die Verenigde State | U.S. Relations With South Africa ---- * {{en}} [https://www.state.gov/u-s-relations-with-south-africa/ ''U.S. Department of State: U.S. Relations With South Africa''] * {{en}} [https://history.state.gov/countries/south-africa ''Office of the Historian: A Guide to the United States’ History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations, by Country, since 1776: South Africa''] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Suid-Afrika}} | Noord = {{vlagland|Botswana}} | Noordoos = {{vlagland|Zimbabwe}} • {{vlagland|Mosambiek}}<br />{{vlagland|eSwatini}} | Oos = [[Indiese Oseaan]] | Suidoos = [[Indiese Oseaan]] | Suid = [[Indiese Oseaan]] | Suidwes = {{vlagland|Tristan da Cunha}} • [[Atlantiese Oseaan]] | Wes = {{vlagland|Namibië}}<br />[[Atlantiese Oseaan]] | Noordwes = {{vlagland|Namibië}} }} {{Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap}} {{Lande van Afrika}} {{G20}} {{Artikels oor Suid-Afrika}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Suid-Afrika| ]] [[Kategorie:Britse Statebond]] [[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]] cvmsbvn9tl40x743tnpr0s0nznb2j6u 0 387 2965272 2965157 2026-09-05T18:00:41Z SpesBona 2720 Bygewerk, nog besig 2965272 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = |volle_naam = Republiek Zimbabwe<ref group="nota">Die volgende 15 name is amptelik: ''Republic of Zimbabwe'' ([[Engels]]), ''Nyika yeZimbabwe'' ([[Shona (taal)|Shona]]), ''Ilizwe leZimbabwe'' ([[Noord-Ndebele]]), ''Dziko la Zimbabwe'' ([[Chichewa]]), ''Dziko la Zimbabwe'' ([[Chisena]]), ''Hango yeZimbabwe'' ([[Kalanga]]), ''Zimbabwe Nù'' ([[Khoisan-tale|Khoisan]]), ''Inyika yeZimbabwe'' ([[Nambya]]), ''Nyika yeZimbabwe'' ([[Ndau]]), ''Tiko ra Zimbabwe'' ([[Tsonga|Shangani]]), ''Naha ya Zimbabwe'' ([[Suid-Sotho]]), ''Cisi ca Zimbabwe'' ([[Chitonga]]), ''Naga ya Zimbabwe'' ([[Tswana]]), ''Shango ḽa Zimbabwe'' ([[Venda (taal)|Venda]]), ''Ilizwe leZimbabwe'' ([[Xhosa]]).</ref> |algemene_naam = Zimbabwe |beeld_vlag = Flag of Zimbabwe.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Zimbabwe.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Location Zimbabwe AU Africa.svg |leuse = ''Unity, Freedom, Work''<ref name="BEAVERCT">{{en}} {{cite journal |url=https://news.google.com/newspapers?id=AFwtAAAAIBAJ&sjid=ydkFAAAAIBAJ&pg=3340,2548451&dq=zimbabwe+unity-freedom-work&hl=en |title=Zimbabwe |journal=The Beaver County Times |date=13 September 1981 |accessdate=1 Mei 2018}}</ref><br /><small>''([[Engels]] vir: "Eenheid, vryheid, werk")''</small> |volkslied = ''Blessed be the land of Zimbabwe''<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/zimbabwe/|title=Zimbabwe|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=30 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260130224726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/zimbabwe/|archive-date=30 Januarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><br /><small>(''Engels vir: "Geseënd is die land van Zimbabwe")''</small><br /><center>[[Lêer:National Anthem of Zimbabwe.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Chichewa]], [[Chisena]], [[Chitonga]], [[Engels]], [[Gebaretaal]], [[Kalanga]], [[Khoisan-tale|Khoisan]], [[Nambya]], [[Ndau]], [[Noord-Ndebele]], [[Tsonga|Shangani]], [[Shona (taal)|Shona]], [[Suid-Sotho]], [[Tswana]], [[Venda (taal)|Venda]] en [[Xhosa]]<ref name="Grondwet">{{en}} {{cite web |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Zimbabwe_2013.pdf |title=Zimbabwe's Constitution of 2013 |publisher=Constitution Project |date=27 Julie 2018 |accessdate=6 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906054210/https://www.constituteproject.org/constitution/Zimbabwe_2013.pdf |archive-date=6 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |hoofstad = [[Harare]] {{Koördinate|17|50|S|31|3|O}} |latd = 17 |latm = 50 |latNS = S |longd = 31 |longm = 3 |longEW = O |grootste_stad = [[Harare]] |regeringsvorm = Unitêre dominante party<br />presidensiële [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]]<br />• 1ste [[adjunkpresident]]<br />• 2de adjunkpresident |leiername = [[Emmerson Mnangagwa]]<br />[[Constantino Chiwenga]]<br />[[Kembo Mohadi]] |oppervlak_rang = 62^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 390&nbsp;757<ref name="CIA" /> |oppervlakmi² = 150&nbsp;872 |persent_water = 1 |bevolking_skatting = 17&nbsp;150&nbsp;352<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 72^ste |bevolking_sensus = 15&nbsp;178&nbsp;957<ref>{{en}} {{cite web |url=https://zimbabwe.opendataforafrica.org/anjlptc/2022-population-housing-census |title=2022 Population & Housing Census |publisher=Ministerie van Finansies en Ekonomiese Ontwikkeling |accessdate=4 September 2026}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2022 |bevolkingsdigtheid = 43,9 |bevolkingsdigtheidmi² = 113,7 |bevolkingsdigtheidrang = 179^ste |BBP_PPP = $100,373&nbsp;miljard<ref name="imf2">{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=698&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2025&ey=2027&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=Zimbabwe |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=4 September 2026}}</ref> |BBP_PPP_rang = 104^de |BBP_PPP_jaar = 2026 |BBP_PPP_per_kapita = $5&nbsp;662<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 151^ste |BBP = $39,491&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 101^ste |BBP_jaar = 2026 |BBP_per_kapita = $2&nbsp;228<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 152^ste |onafhanklikheidstipe = • [[Suid-Rhodesië]]<br />• [[Sentraal-Afrikaanse Federasie]]<br />• [[Rhodesië]]<br />• Republiek<br />• [[Zimbabwe-Rhodesië]]<br />• Erken<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Verenigde Koninkryk]]<br />[[1 Oktober]] [[1923]]<br />[[1 Augustus]] [[1953]]<br />[[11 November]] [[1965]]<br />[[2 Maart]] [[1970]]<br />[[1 Junie]] [[1979]]<br />[[18 April]] [[1980]]<br />[[15 Mei]] [[2013]] |MOI = {{wins}} 0,598<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=4 September 2026}}</ref> |MOI_rang = 153^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |Gini = 50,3<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ZW |title=Gini index – Zimbabwe |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=4 September 2026}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2019 |Gini_kategorie = {{kleur|#990000|hoog}} |geldeenheid = ''[[De jure]]'': [[Zimbabwe Goud]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://apnews.com/article/zimbabwe-new-currency-inflation-us-dollar-06a656260462d9651112e394e125c5e6 |title=Zimbabwe introduces new currency as depreciation and rising inflation stoke economic turmoil |publisher=AP News |author=Farai Mutsaka |date=5 April 2024 |accessdate=4 September 2026}}</ref><br />''[[De facto]]'': [[Amerikaanse dollar]] (VS$),<ref name="Geldeenheid">{{en}} {{cite web |url=https://www.reuters.com/world/africa/zimbabwe-adopts-new-inflation-rate-based-us-dollar-local-currency-2023-03-03/ |title=Zimbabwe adopts new inflation rate based on U.S. dollar, local currency |publisher=[[Reuters]] |date=3 Maart 2023 |accessdate=4 September 2026}}</ref><br />[[Suid-Afrikaanse rand]] (R);<ref name="Geldeenheid" /><br />Verskeie nieamptelike^a |geldeenheid_kode = ZWG |land_kode = ZW |tydsone = [[Sentraal-Afrika Tyd|SAT]] |utc_afwyking = [[UTC+02:00|+2]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+2]] |internet_domein = [[.zw]] |skakelkode = 263 |voetskrif = ^aDie [[Zimbabwiese dollar]] word nie langer gebruik nie nadat dit deur die regering weens hiperinflasie amptelik opgeskort is. Die [[Amerikaanse dollar]] (VS$), [[Suid-Afrikaanse rand]] (R), [[Botswana pula]] (P), [[pond sterling]] (£), [[euro]] (€), [[Indiese roepee]] (₹), [[Australiese dollar]] (A$), Chinese [[renminbi]] (元/¥) en Japannese [[jen]] (¥) word pleks daarvan gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/africa/zimbabwe/currency/ |title=Currency in Zimbabwe |publisher=Greenwich 2000 |accessdate=2 Februarie 2015}} {{dooie skakel}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-26034078 |title=Zimbabwe’s multi-currency confusion |publisher=[[BBC]] |author=Brian Hungwe |date=6 Februarie 2014 |accessdate=4 September 2026}}</ref> }} '''Zimbabwe''', amptelik die '''Republiek Zimbabwe''' ([[Engels]]: ''Republic of Zimbabwe''), is 'n [[landingeslote land]] in [[Suider-Afrika]] tussen die [[Zambezirivier|Zambezi]] in die noorde en die [[Limpopo (rivier)|Limpopo]] in die suide wat aan [[Zambië]] in die noordweste, [[Mosambiek]] in die noordooste, [[Suid-Afrika]] in die suide en [[Botswana]] in die suidweste grens. Hoewel dit nie aan [[Namibië]] grens nie, is Zimbabwe deur 200&nbsp;m van die Zambezi se rivierbedding van Namibië geskei (dit is waar die grens met Zambië en Botswana is). Volgens ander menings ontmoet die grense van die vier lande Botswana, Namibië, Zambië en Zimbabwe op een enkele punt en sal vervolgens die enigste internasionale vierlandepunt wêreldwyd vorm. Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Harare]], tot 1980 Salisbury genoem, terwyl [[Bulawayo]] die tweede grootste stad van die land is.<ref name="CIA" /> [[Lêer:Satellite image of Zimbabwe in December 2002.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Zimbabwe]] Zimbabwe beslaan 'n oppervlakte van 390&nbsp;757&nbsp;km² en het in 2024 'n bevolking van 17&nbsp;150&nbsp;352 gehad.<ref name="CIA" /> Zimbabwe is 'n multi-etniese land en die [[Mashona]] is die belangrikste inheemse [[etniese groep]], gevolg deur die [[Ndebele (stam)|Ndebeles]]; altwee vorm sowat 95% van die land se bevolking. Dié land het 16 [[Amptelike taal|amptelike tale]], waarvan Engels, [[Shona (taal)|Shona]] en [[Noord-Ndebele]] die mees verspreide tale is. Daarmee het Zimbabwe meer ampstale as sy suidelike buurland Suid-Afrika met twaalf ampstale. Zimbabwe is 'n lidland van die [[Verenigde Nasies]], die [[Afrika-unie]], die [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] en die [[Beweging van Onverbonde Lande]]. Die streek was lank reeds deur [[Boesman|San]] bevolk en sowat 2&nbsp;000 jaar gelede het [[Bantoevolke]] hulle ook in die gebied gevestig. In die 11de eeu het die Mashona begin met die oprigting van die stad [[Groot-Zimbabwe]] wat in die 13de eeu een van die vernaamste handelsplekke in Afrika geword het. Dit het die sentrum van die Koninkryk Groot-Zimbabwe geword, wat deur die [[Monomotapa]]- en Rozvi-ryke opgevolg is. Die [[Britse Ryk]] het beheer oor die gebied begin konsolideer na die Britse ultimatum van 1890 teen die Portugese, wat in die "pienk kaart" van 1885 die gebied tussen [[Angola]] en [[Mosambiek]] opgeëis het. Die [[British South Africa Company]] (BSAC) van [[Cecil John Rhodes]] het in 1890 die gebied [[Rhodesië]] afgebaken, nadat hulle [[Masjonaland]] en in 1893 [[Matabeleland]] tydens die [[Eerste Matabele-oorlog]] verower het. Die BSAC-heerskappy het in 1923 met die stigting van [[Suid-Rhodesië]] as 'n selfregerende Britse kolonie geëindig. In 1965 het die [[Blanke Zimbabwiërs|wit]] minderheitsregering eensydig Rhodesië se onafhanklikheid verklaar. Dié staat het internasionale isolasie en 'n 15-jarige [[Rhodesiese Bosoorlog|guerilla-oorlog]] teen swart rebellegroepe in die gesig gestaar; dit het gelei tot die [[Lancasterhuis-ooreenkoms]], waarmee in April 1980 die huidige Zimbabwe as [[Zimbabwe-Rhodesië]] sy internasionaal erkende onafhanklikheid verkry het. In 1980 het [[Robert Mugabe]] die eerste minister van Zimbabwe geword; ná die omskepping van die land se oorspronklike parlementêre in 'n presidensiële stelsel was hy van 1987 tot sy bedanking in 2017 Zimbabwe se president. Tydens Mugabe se [[Outoritarisme|outoritêre]] regime het die staat se veiligheidsapparaat die samelewing beheer en was verantwoordelik vir wydverspreide [[menseregte]]skendings wat wêreldwyd veroordeel is. Van 1997 tot 2008 het die [[Ekonomie van Zimbabwe|ekonomie]] bestendige agteruitgang beleef en selfs hiperinflasie. Nadat ander geldeenhede pleks van die [[Zimbabwiese dollar]] begin gebruik is, het dit 'n vinnige groei ervaar. Ná een jaar se protes teen sy regering asook vanweë Zimbabwe se krimpende ekonomie het 'n [[staatsgreep]] in 2017 tot Mugabe se bedanking gelei. Sedertdien dien [[Emmerson Mnangagwa]] as Zimbabwe se president. == Etimologie == [[Lêer:Great-Zimbabwe-2.jpg|duimnael|links|Die landsnaam "Zimbabwe" is van [[Groot-Zimbabwe]] afgelei]] [[Lêer:Rhodesia map EB1911.png|duimnael|links|'n Kaart van "Rhodesië" in die [[Encyclopædia Britannica]], 1911]] Die naam "Zimbabwe" is afgelei van 'n [[Shona (taal)|Shona-term]] vir [[Groot-Zimbabwe]], 'n [[Middeleeue|middeleeuse]] stad in die land se suidooste naby [[Masvingo]]. Daar is twee uiteenlopende teorieë oor die oorsprong van dié naam. Volgens baie bronne is "Zimbabwe" afgelei van ''dzimba-dza-mabwe'', vertaal uit Shona se Karanga-dialek as "huise uit klippe" (''dzimba'' = meervoud van ''imba'', "huis"; ''mabwe'' = meervoud van ''ibwe'', "klip").<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.somalipress.com/zimbabwe-overview/zimbabwe-big-house-stone-1145.html |title=Zimbabwe – big house of stone |publisher=Somali Press |accessdate=3 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503184153/http://www.somalipress.com/zimbabwe-overview/zimbabwe-big-house-stone-1145.html |archive-date=3 Mei 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite journal |url=http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol21n1/juz021001005.pdf |title=Shona Class 5 revisited: a case against *ri as Class 5 nominal prefix |journal=Zambezia |year=1994 |volume=21 |pages=51–80 |author=Michel Lafon}}</ref><ref>{{en}} {{cite journal |title=Mediated monuments and national identity |author=Lawrence J. Vale |doi=10.1080/136023699373774 |journal=Journal of Architecture |volume=4 |year=1999 |pages=391–408 |issue=4 |issn =1360-2365}}</ref> Die Karanga-sprekende Mashona leef rondom Groot-Zimbabwe in die huidige [[Masvingo (provinsie)|Masvingo-provinsie]]. Volgens die argeoloog [[Peter Garlake]] is "Zimbabwe" 'n verkorte vorm van ''dzimba-hwe'' wat "eerbiedige huise" in die Zezuru-dialek van Shona beteken en gewoonlik na kapteins se huise of grafte verwys.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter Garlake |title=Great Zimbabwe: New Aspects of Archaeology |url=https://archive.org/details/greatzimbabwe0000garl |year=1973 |publisher=Thames & Hudson |location=Londen |isbn=978-0-8128-1599-3 |page=[https://archive.org/details/greatzimbabwe0000garl/page/13 13]}}</ref> Zimbabwe was voorheen bekend as [[Suid-Rhodesië]] (1898), [[Rhodesië]] (1965) en [[Zimbabwe-Rhodesië]] (1979). Die eerste opgetekende gebruik van "Zimbabwe" as 'n nasionale term dateer uit 1960 op 'n muntstuk deur die swart nasionalis Michael Mawema,<ref name="fontein119120" /> wie se Zimbabwe National Party die eerste was wat in 1961 die naam gebruik het.<ref name=ndlovugatsheni113114>{{en}} {{cite book |author=Sabelo J. Ndlovu-Gatsheni |title=Do "Zimbabweans" Exist? Trajectories of Nationalism, National Identity Formation and Crisis in a Postcolonial State |publisher=Peter Lang AG |location=Bern |year= 2009 |edition=1ste |isbn= 978-3-03911-941-7 |pages=113–14}}</ref> Die term "Rhodesië" – afgelei van [[Cecil John Rhodes|Cecil Rhodes]] se van, die primêre aanstigter van Britse kolonisasie in die gebied – is deur Afrikanasionaliste as onvanpas beskou weens sy koloniale oorsprong en verbintenis.<ref name=fontein119120>{{en}} {{cite book |title=The Silence of Great Zimbabwe: Contested Landscapes and the Power of Heritage |url=https://archive.org/details/silenceofgreatzi0000font |author=Joost Fontein |publisher=University College London Press |location=Londen |date=September 2006 |edition=1ste |isbn=978-1-84472-123-8 |pages=[https://archive.org/details/silenceofgreatzi0000font/page/119 119]–20}}</ref> Volgens Mawema het swart nasionaliste in 1960 vergader om 'n alternatiewe naam vir die land te kies en name soos "Matshobana" en "[[Monomotapa]]" voorgestel, voordat sy voorstel "Zimbabwe" geseëvier het.<ref>{{en}} {{cite journal |url=https://books.google.com/books?id=92goAQAAMAAJ&q=%22What%27s+in+a+Name |title=What's in a Name? Welcome to the 'Republic of Machobana' |journal=Read on |publisher=Training Aids Development Group |location=Harare |year=1991 |page=40}}</ref> Dit was aanvanklik onduidelik hoe die gekose term gebruik sou word – Mawema het in 'n 1961-letter die naam "Zimbabweland" gebruik<ref name="ndlovugatsheni113114" /> – maar "Zimbabwe" was teen 1962 genoegsaam gevestig om die swart nasionalistiese beweging se algemene voorkeurterm te word.<ref name="fontein119120" /> Soos baie name van Afrikalande wat tydens die [[Koue Oorlog]] [[Dekolonisasie (Afrika)|onafhanklik]] geword het, is ''Zimbabwe'' 'n etnies neutrale naam. Dit is debatteerbaar tot watter mate Zimbabwe, wat meer as 80% homogeen Shona is en op verskeie maniere deur hulle oorheers word, as 'n volkstaat beskryf kan word.<ref name=":7">{{en}} {{cite journal |author=Alois S. Mlambo |title=Becoming Zimbabwe or Becoming Zimbabwean: Identity, Nationalism and State-building |url=https://www.jstor.org/stable/43941319 |journal=Africa Spectrum |date=2013 |volume=48 |issue=1 |pages=49–70 |doi=10.1177/000203971304800103 |jstor=43941319 |s2cid=127302759 |issn=0002-0397 |hdl=2263/41913}}</ref> Die grondwet erken 16 tale, maar slegs twee van hulle op nasionale vlak, naamlik Shona en Engels. In teenstelling met [[Noord-Ndebele]] word Shona algemeen aan skole onderrig. Boonop het Zimbabwe nog nooit 'n nie-Shona-staatshoof gehad nie.<ref name=":7" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://tradmag.ca/season-1/government/from-a-kingdom-to-a-nation-a-shona-awakening-2/ |title=From a kingdom to a nation: A Shona awakening |publisher=Trad Magazine |date=29 November 2020 |accessdate=18 Mei 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518174617/https://tradmag.ca/season-1/government/from-a-kingdom-to-a-nation-a-shona-awakening-2/ |archive-date=18 Mei 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Geografie == [[Lêer:Zimbabwekaart.png|duimnael|Kaart van Zimbabwe]] Zimbabwe beslaan 'n gedeelte van die groot [[plato]] in Suider-Afrika en is 'n [[landingeslote land]] sonder enige kus. Die hoëveld met 'n lengte van 1&nbsp;525 meter het twee hoofriviere, naamlik die [[Zambezirivier|Zambezi]] in die noorde wat die grens tot Zambië vorm en die [[Limpopo (rivier)|Limpopo]] in die suide wat die grens met Suid-Afrika vorm. Die [[Karibadam|Karibameer]] is net stroomaf van die [[Victoria-waterval]] in die Zambezi op die grens met [[Zambië]] en is een van die grootste mensgemaakte mere in die wêreld. In die noordweste kom die lande [[Namibië]] ([[Caprivistrook]]) en Zimbabwe baie naby aan mekaar en dié twee lande word slegs deur 200&nbsp;m se gebied in [[Botswana]], wat op sy beurt aan [[Zambië]] grens, van mekaar geskei. As die vier lande aanmekaar geraak het, sou dit die enigste internasionale vierlandepunt tussen onafhanklike lande gevorm het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.botswanatourism.co.bw/location |title=Location |publisher=Botswana Tourism |accessdate=4 September 2026}}</ref> Dié moontlike vierlandepunt is egter sonder algemene internasionale erkenning.<ref>{{en}} {{cite book |authors=Ian Brownlie, Ian R. Burns |title=African Boundaries: A Legal and Diplomatic Encyclopaedia |chapter=Botswana-Zambia (Quadripoint issue) |publisher=C. Hurst & Co. |location=Londen |year=1979 |isbn=0-903983-87-7 |pages=1098–1108}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Sackey Akweenda |title=International Law and the Protection of Namibia’s Territorial Integrity |chapter=VI: Quadripoint Theory |publisher=Martinus Nijhoff |location=Nederland |date=23 April 1997 |isbn=90-411-0412-7 |pages=201–3}}</ref> Die [[grens tussen Suid-Afrika en Zimbabwe]] is 230&nbsp;km lank en word in sy geheel deur die Limpoporivier gevorm. Die belangrikste grenspos is [[Beitbrug]] langs die [[Beitbrug-Bulawayo Spoorweg]]. === Klimaat === [[Lêer:Zimbabwe map of Köppen climate classification.svg|duimnael|Klimaatsones in Zimbabwe volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Zimbabwe het 'n subtropiese tot tropiese klimaat met vogtige en warm [[somer]]s (tot meer as 35°C) en droë seisoene [[winter]]s met 'n aangename warmte (ca. 25°C). In die Hoëveld wat oor die grootste gedeelte van die land strek, is die warm somers gematigd (25 tot 30°C) en in die winter is nagryp moontlik (tot −5&nbsp;°C). Die [[reën]]seisoen duur van November tot Maart met meer as 90% van die jaarlikse neerslag wat gemiddeld 1000&nbsp;mm beloop. Die [[aardverwarming]] se gevolge in Zimbabwe sluit 'n om 5% verminderde neerslag in die 20ste eeu (tot 2017) in; daarbenewens is 'n onvoorspelbare reën op uiteenlopende plekke en verskillende tye asook 'n toename aan droogtes en hittegolwe waarneembaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://reliefweb.int/report/zimbabwe/zimbabwe-human-development-report-2017-climate-change-human-development-towards |title=Zimbabwe Human Development Report 2017 – Climate Change & Human Development: Towards Building a Climate Resilient Nation |publisher=Verenigde Nasies se Ontwikkelingsprogram |date=18 Maart 2018 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Oorstromings kom meer en meer voor, soos in 2007/2008, waartydens mense dood en oeste bedreig is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7196068.stm |title=Zambia declares floods 'disaster' |publisher=[[BBC]] |date=18 Januarie 2008 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Daarteenoor het Suider- en Oos-Afrika in 2015/2016 gebuk gegaan onder 'n ernstige droogte. === Riviere === [[Lêer:Rivers of Zimbabwe.svg|duimnael|'n Kaart met Zimbabwe se belangrikste rivierlope]] Zimbabwe word in 'n [[hidrologie]]se opsig deur die van suidwes na noordoos loopende Ovambo-Kalahari-Zimbabwe-breuk (''OKZ Axis'')<ref>{{en}} Andy Moore, Tom Blenkinsop, Fenton (Woody) Cotterill: ''Southern African topography and erosion history: plumes or platetectonics?'' In: ''Terra Nova.'' Band 21, 2009, Nr. 4, 310–315 ([https://orca.cf.ac.uk/56860/1/Moore%2C%20Blenkinsop%2C%20Cotterill%20-%202009%20-%20Southern%20African%20topography%20and%20erosion%20history%20plumes%20or%20plate%20tectonics.pdf orca.cf.ac.uk], PDF).</ref><ref>{{en}} René A. Pelletier: ''Mineral Resources of South-Central Africa.'' Oxford University Press, Cape Town, London, New York, Toronto 1964, bl. 137.</ref> as die sentrale [[waterskeiding]] (''Central Zimbabwe Watershed''<ref>{{en}} A. E. Moore, F. P. D (Woody) Cotterill, T. Broderick & D. Plowes: ''Landscape evolution in Zimbabwefrom the Permian to present, with implications for kimberlite prospecting.'' In: ''South African Journal of Geology.'' Band 112, 2009, bl. 65–88 ([https://www.mantleplumes.org/WebDocuments/Moore2009_2.pdf www.mantleplumes.org], PDF).</ref>) in twee gedeel. Die [[Zambezirivier|Zambezi]] se [[opvanggebied]] in die noorde is met sowat 50% die belangrikste. Die suide ontwater deels in die [[Limpopo (rivier)|Limpopo]] en die [[Saverivier]]. Nog verder oos vloei kleiner riviere in die [[Buzirivier|Buzi]] en die [[Pungwerivier|Pungwe]] en 'n kleiner gebied in die weste wat oor die [[Natarivier|Nata]] in die [[Makgadikgadi-soutvlakte]] uitmond. === Omgewing === Van Zimbabwe se bekendste nasionale parke sluit in [[Gonarezhou Nasionale Park|Gonarezhou]], [[Groter Limpopo-vredespark]], [[Mana Pools]] en [[Matopos]]. === Flora en fauna === Die land is grootliks deur droë savanne bedek, waar veral [[Miombo]]- en [[Mopanie]]-boomvelde oorheers. [[Adansonia digitata|Boabab]] en [[worsboom]] kom algemeen voor, asook die [[haak-en-steek]]. Die savanne se gras is gedurende die droë seisoen bruin en verdor, maar aan die einde van die reëntyd bereik dit hoogtes van tot twee meter en is die [[voedsel]]bron vir talle diere. == Vlag == {{Hoofartikel|Vlag van Zimbabwe}} [[Lêer:Zim-bird.jpg|duimnael|links|upright|Die Zimbabwe-voël is die nasionale simbool van Zimbabwe]] Die ontwerp van Zimbabwe se huidige vlag is op 18 April 1980 aanvaar. Die vlag van Zimbabwe het sewe horisontale bane in groen, goud, rooi, swart, rooi, goud, groen en 'n swart omlynde wit driehoek met 'n rooi vyfstralige ster en 'n goue voël. Elkeen van die bane het 'n simboliese betekenis. Groen verteenwoordig die [[Plant|flora]] en [[natuurlike hulpbron]]ne van Zimbabwe, goud die rykdom aan [[Mineraal|minerale]], rooi die [[bloed]] wat tydens die vryheidstryd vergiet is, swart die [[Swart mense|swart bevolking]], die wit driehoek die [[vrede]] en die "pad vooruit", die rooi ster die [[internasionalisme]] en vrede, maar ook die [[Sosialisme|sosialistiese]] oortuigings van die regerende party. Die "Zimbabwe-voël" is ontleen aan 'n afbeelding uit die bouvalle van die geskiedkundige stad [[Groot-Zimbabwe]] en is Zimbabwe se nasionale embleem. == Geskiedenis == === Voorgeskiedenis === Argeologiese uitgrawings dateer argaïese menslike teenwoordigheid in die huidige Zimbabwe op sowat 500&nbsp;000 jaar gelede.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Zimbabwe/Cultural-life |title=Zimbabwe – Cultural life |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=4 September 2026}}</ref> Zimbabwe se vroegste bekende inwoners is waarskynlik die [[Boesman|San-mense]] wat spore soos pylpunte en [[rotskuns]] agtergelaat het. Sowat 2&nbsp;000 jaar in die [[ystydperk]] gelede het die eerste [[Bantoevolke|Bantoesprekende]] boere tydens die Bantoemigrasie hulle in Zimbabwe gevestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sahistory.org.za/article/pre-colonial-history-southern-africa |title=Pre-colonial history of Southern Africa |publisher=South African History Online |date=30 Junie 2026 |accessdate=4 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://sahistory.org.za/place/zimbabwe |title=Zimbabwe |publisher=South African History Online |date=21 Julie 2026 |accessdate=4 September 2026}}</ref> === Monomotapa === {{Hoofartikel|Monomotapa}} [[Lêer:Great-zim-aerial-looking-West.JPG|duimnael|'n Lugbeeld van [[Groot-Zimbabwe]]]] Onder die Bantoevolke was die voorsate van die [[Mashona]] wat vandag met sowat 76% die bevolkingsmeerderheid vorm. Van die 11de tot die 15de eeu het die Bantoes 'n belangrike beskawing gevorm met die ruïnes van [[Groot-Zimbabwe]], hoofstad van die Koninkryk Monomotapa, as die bekenste baken. Groot-Zimbabwe het homself as een van die vernaamste handelsplekke in Afrika gevestig.<ref>{{en}} {{cite encyclopedia |author=Innocent Pikirayi |title=Great Zimbabwe, 1100–1600 AD, Rise, Development, and Demise of |date=2020 |pages=4696–4709 |editor=Claire Smith |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-030-30018-0_2666 |accessdate=4 September 2026 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-030-30018-0_2666 |isbn=978-3-030-30018-0 |encyclopedia=Encyclopedia of Global Archaeology}}</ref> Die vroeë geskiedenis van die Koninkryk Monomotapa (wat eintlik "Heer van die Myne" beteken) is onbekend; dit het reeds sedert die [[Middeleeue]] bestaan. Ná die hoofstad Groot-Zimbabwe met sy ringmuur, tempel en tweeverdiepinghuise wat uit stene gebou is, was daar honderde dorpe waarvan sommige ook 'n stadsuitleg gehad het. [[Landbou]], veeteelt en [[mynbou]] was die [[ekonomie]]se fondament van die ryk. Danksy die [[goud]]mynbou kon die [[koninkryk]] handel met [[Arabiere]], [[Persiese Ryk|Perse]] en [[Ethiopië]]rs dryf. Goud, [[ivoor]] en [[Slawerny|slawe]] is teen [[spesery]]e, [[yster]], [[tafelsout|sout]] en ander Oosterse ware geruil. [[Islam]]itiese handelaars wat hulle langs die Oos-Afrikaanse kus gevestig het, het die latere [[Swahili (volk)|Swahili-kultuur]] geword. Die Zimbabwe-beskawing het duidelik van dié van die Swahili verkil. In die middel-15de eeu het met die agteruitgang van die goudmynbou die mag van die konings verswak en die Zimbabwe-kultuur se sentrums is verskuif, langs die kus is die Swahili-handelaars meer en meer deur [[Portugal|Portugese]] verdring; in 1607 moes hulle die myne aan die [[Portugese]] afstaan. In 1629 het die koninkryk 'n [[vasalstaat]] van Portugal geword. Die Portugese het ook [[koper]], [[yster]], [[lood]] en [[tin]] begin ontgin en landbou op grootplase bedryf. In 1837 is die Mashona-state verower deur die [[Ndebele (stam)|Ndebele]], wat tydens die [[Mfecane]] vanuit die huidige [[Suid-Afrika]] noord getrek het. === British South Africa Company en Suid-Rhodesië === {{Hoofartikel|British South Africa Company|Sentraal-Afrikaanse Federasie|Suid-Rhodesië}} [[Lêer:Hoisting the flag at Fort Salisbury.png|duimnael|Die [[Vlag van die Verenigde Koninkryk|Britse vlag]] word op 13 September 1890 in [[Harare|Fort Salisbury]] gehys]] [[Lêer:BSAC settlers Southern Rhodesia.jpg|duimnael|Koloniale setlaars van die British South Africa Company (BSAC) in 1922]] Die [[Britse Ryk]] het ná 1890 beheer oor die huidige Zimbabwe begin oorneem, nadat hulle 'n ultimatum aan [[Portugal]] oorhandig het wat in sy "pienk kaart" van 1885 die gebied tussen [[Angola]] en [[Mosambiek]] opgeëis het. Aangesien die Britte al die gebied tussen die Kaap en [[Kaïro]] wou beheer, het albei aansprake gebots.<ref>{{en}} {{cite book |author=Charles E. Nowell |title=The Rose-colored Map: Portugal's Attempt to Build an African Empire from the Atlantic to the Indian Ocean |publisher=Junta de Investigações Científicas do Ultramar |date=1982 |url=https://books.google.com/books?id=I9QqAAAAMAAJ |accessdate=4 September 2026}}</ref> Gevolglik het [[Cecil John Rhodes]] se British South Africa Company (BSAC) van 1893 af die Ndebele se land gekoop en ná bloedige veroweringsoorloë die ontginning van die hulpbronne, die vrugbare grond en die inheemse mense se arbeidsmag aan die Britse setlaars oorgelaat. Na hom is die latere Britse kolonie [[Rhodesië]] in die [[Suider-Afrika]]anse binneland genoem, wat in 1911 in [[Noord-Rhodesië]] (die huidige [[Zambië]]) en Suid-Rhodesië (die huidige Zimbabwe), verdeel is. Die suidelike deel met sy gematigde klimaat is in 1922 tot 'n nedersettingskolonie verklaar. Met die landwet van 1930 het die Britse koloniale owerhede besluit, dat grondbesit, veral in die vrugbare streke van die land, uitsluitlik deur wit kolonialiste toegelaat is. Mans en vroue kon aan die verkiesings in 1930 deelneem. Aangesien die aktiewe en passiewe stemreg aan opvoedkundige kriteria's soos die betaling van inkomstebelasting of grondbesit geheg was, kon minder as 2&nbsp;000 vroulike en manlike Afrikane van hulle stemreg gebruik maak.<ref>{{en}} {{cite book |authors=June Hannam, Mitzi Auchterlonie, Katherine Holden |title=International Encyclopedia of Women’s Suffrage. |publisher=ABC-Clio |location=Santa Barbara, Denver, Oxford |year=2000 |isbn=1-57607-064-6 |pages=272}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Mart Martin |title=The Almanac of Women and Minorities in World Politics. |publisher=Westview Press Boulder |location=Colorado |year=2000 |pages=339}}</ref> Die Afrikane se landbou is na onvrugbare gebiede verskuif. Die koloniale owerhede moes hulle toestemming vir setlaars uit die moederland gee. Europese vlugtelinge was onwelkom, waarvolgens 'n moontlike bevolkingsgroei van wit setlaars ná 1945 nie gebeur het nie. Van 1 Augustus 1953 tot 31 Desember 1963 was Suid-Rhodesië saam met Noord-Rhodesië en [[Njassaland]] (die huidige [[Malawi]]) deel van die Sentraal-Afrikaanse Federasie. Destyds is die stemreg in Zimbabwe vir die eerste keer op swart vroue uitgebrei.<ref name="Hannam7" /> Voor 1957 kon slegs mans en Europese vroue stem. Van 1957 af is aan getroude swart vroue 'n beperkte stemreg toegestaan wat daarna stadigaan uitgebrei is.<ref name="Mart Martin 2000">{{en}} {{cite book |author=Mart Martin |title=The Almanac of Women and Minorities in World Politics. |publisher=Westview Press Boulder |location=Colorado |year=2000 |pages=429}}</ref> Vir die registrasie van kiesers was daar 'n spesiale lys vir swart vroue, waarin hulle onder sekere voorwaardes (opvoeding, rykdom) ingeskryf is.<ref name="Hannam7">{{en}} {{cite book |authors=June Hannam, Mitzi Auchterlonie, Katherine Holden |title=International Encyclopedia of Women’s Suffrage. |publisher=ABC-Clio |location=Santa Barbara, Denver, Oxford |year=2000 |isbn=1-57607-064-6 |pages=7}}</ref> Die vroue was volgens die kieswet gelykwaardig aan mans; in die geval van 'n [[poligamie]] was dit egter slegs op die eerste vrou van toepassing.<ref name="ipu-313560" /> Getroude vroue moes Engels kon lees en skryf en ook 'n skoolbesoek kon bewys het.<ref name="ipu-313560" /> Om vir 'n verkiesing te kon registreer moes 'n kieser aan een van die vier voorwaardes voldoen: 'n jaarlikse inkomste van 720£ of grondbesit ter waarde van minstens 1&nbsp;500£; 'n jaarlikse inkomste van 3&nbsp;480£ en grondbesit ter waarde van 1&nbsp;000£ asook 'n voltooide basiese onderwys, wat aan sekere standaarde voldoen het; 'n godsdienstige leierskap, nadat die kieser 'n sekere opleiding voltooi het, 'n sekere ampstermyn kon bewys en slegs as daar geen ander beroep uitgevoer is nie; politieke leier (hoof) volgens wettige voorskrifte.<ref name="ipu-313560">{{en}} {{cite web |url=https://data.ipu.org/parliament/ZW/ZW-LC01/elections/historical-data-on-women/ |title=New Parline: the IPU’s Open Data Platform (beta) |publisher=Interparlementêre Unie |accessdate=4 September 2026}}</ref> Dié ingewikkelde voorwaardes vir die stemreg is in die 1961-grondwet ingeskryf. Vir die swart bevolkingsmeerderheid was 15 parlementêre parlementsetels gereserveer.<ref name="Hannam7" /> Daarmee kon sowat 50&nbsp;000 swart mense 'n beperkte politieke mag uitoefen.<ref name="Hannam7" /> Ná die ontbinding van die Sentraal-Afrikaanse Federasie was Suid-Rhodesië tot in 1965 'n Britse kolonie. === Rhodesië === {{Hoofartikel|Rhodesië|Zimbabwe-Rhodesië}} [[Lêer:Ian Smith 1975.jpg|duimnael|upright|Die Rhodesiese eerste minister Ian Smith in 1975]] Terwyl in die buurlande Noord-Rhodesië en Njassaland swart meerderheidsregerings die mag oorgeneem het, het – sterk aangemoedig deur die aan 'n [[apartheid]]sbeleid geïnteresseerde Suid-Afrikaanse regering – op 11 November 1965 'n wit minderheidsregering onder [[Ian Smith]] eensydig "Rhodesië" se onafhanklikheid uitgeroep, wat aanvanklik 'n [[Britse Statebond|monargie onder die Britse kroon]] gebly het. Die Britse regering het dié onafhanklikheidsbeweging vanweë die swart meerderheidsbevolking se ontoereikende politieke deelname in die Kroonkolonie verwerp en die stap as onwettig verklaar. Die in 1963 gestigte intelligensiediens [[Central Intelligence Organisation]], wat steeds van die vervolging van opposisielede beskuldig word, is behou. Die in 1965 verklaarde onafhanklikheid is, behalwe vir Suid-Afrika, deur geen ander staat erken nie. In 1969 is 'n nuwe grondwet aangekondig.<ref name="Hannam7" /> Dit het die swart kiesers se mag beperk, veral dié van die vroue, aangesien die helfte van die vir swart mense gereserveerde setels deur 'n uit mans bestaande kieskollege toegeken is.<ref name="Hannam7" /> Eers in 1978 is die algemene aktiewe en passiewe vrouestemreg ingevoer.<ref name="Mart Martin 2000" /><ref>{{en}} {{cite book |author=Caroline Daley |editor=Melanie Nolan |title=Suffrage and Beyond. International Feminist Perspectives. |publisher=New York University Press |location=New York |year=1994 |pages=352}}</ref> (Suid-)Rhodesië was volgens die ontwikkelinge in die ander Britse nedersettingskolonies amptelik 'n parlementêre demokrasie, waar aan die swart meerderheidsbevolking eers in 1978 gelykwaardige politieke deelname toegestaan is. Die [[eerste minister]] was die [[regeringshoof]]. Ná die eensydige onafhanklikheidsverklaring was die Britse monarg steeds die [[staatshoof]], verteenwoordig deur 'n ''Officer Administering the Government of Rhodesia'' ("Beampte wat die Regering van Rhodesië administreer") en met die instelling van die republikeinse grondwet op 2 Maart 1970 'n president. Die swart opposisie, wat veral uit die bevrydingsbewegings [[Zimbabwe African National Union|ZANU]] en [[Zimbabwean African People's Union|ZAPU]] bestaan het, het in die tydperk tussen 1973 en 1980 'n gewapende stryd teen die wit regering gevoer. In dié gewapende stryd, wat deel was van die [[Rhodesiese Bosoorlog]], is [[Rhodesië]] deur Suid-Afrika en Portugal ondersteun, terwyl die guerillamagte deur [[Angola]], [[Mosambiek]], [[Tanzanië]] en [[Zambië]] bygestaan is. === Sedert onafhanklikheid === [[Lêer:President Zimbabwe, Robert Mugabe bezoekt Nederland Robert Mugabe, kop, Bestanddeelnr 932-1922.jpg|duimnael|upright|Die Zimbabwiese eerste minister Robert Mugabe in 1982]] Op 18 April 1980 het, volgens die deur die verskeie partye uitgevaardigde [[Lancasterhuis-ooreenkoms]], die land onder die naam "Zimbabwe" sy internasionaal erkende onafhanklikheid bereik. Die Lancasterhuis-ooreenkoms van 21 Desember 1979 het voorsiening gemaak vir die land se tydelike terugkeer na Britse bewind onder die goewerneur [[Christopher Soames]], 'n nuwe, parlementêre grondwet asook sekere, op sewe tot tien jaar beperkte waarborge vir die wit minderheidsbevolking, waaronder die reservering van 20% van die parlementsetels uitsluitlik vir wit mense.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sas-space.sas.ac.uk/5847/5/1979_Lancaster_House_Agreement.pdf |title=Lancester House Agreement |date=21 Desember 1979 |accessdate=4 September 2026}}</ref> In Augustus dieselfde jaar het dit 'n lidland van die [[Verenigde Nasies]] (VN) geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sahistory.org.za/dated-event/zimbabwe-becomes-member-united-nations-un |title=Zimbabwe becomes a member of the United Nations (UN) |publisher=South African History Online |date=30 September 2019 |accessdate=4 September 2026}}</ref> ==== Eerste jare onder Mugabe ==== [[Lêer:Shona farms Zimbabwe.jpg|duimnael|Mashona-plase naby Murewa]] Die parlementêre regeringstelsel is ná 1980 aanvanklik behou; [[Canaan Banana]] was die president en [[Robert Mugabe]] die regeringshoof. Die wetgewende gesag het bestaan uit die Nasionale Vergadering met 100 Afgevaardigdes wat al om die vyf jaar verkies is, waarvan 20 setels tot in 1987 vir die wit minderheidsbevolking gereserveer was, en die tot in 1989 bestaande Senaat met 40 lede wat meerendeels deur die Nasionale Vergadering verkies is en 'n kleiner aantal deur die stamhoofde en die president benoem is. 20% van die Senaat se setels was ook vir die wit minderheidsbevolking gereserveer. Oor die jare heen het Mugabe die land toenemend outokraties en diktatories begin regeer, ook met behulp van die vorige regering se intelligensiediens ''Central Intelligence Organisation''. Met die jaarwisseling 1987/1988 is wysigings aan die Zimbabwiese grondwet aangebring wat volgens waarnemers op lang termyn die weg gebaan het vir die stigting van 'n sosialistiese eenpartystaat.<ref>{{de}} Reinhard Paesler: ''Simbabwe.'' in ''Staatslexikon.'' Band 7, 7de uitgawe, Freiburg im Breisgau, 1993, bl. 639</ref> Zimbabwe is in 'n presidensiële republiek omskep, die amp van eerste minister is geskrap en die ampsbekleër het staatspresident geword met die magte van 'n regeringshoof. Ná sy ampsoorname in 1980 het Mugabe se regering kleinboere ondersteun en verskeie regeringsprogramme geloods, onder andere in die gesondheids- en onderwyssektore. Die kleinboere se ekonomiese uitset het gegroei (met 3,6% jaarliks). Die ander programme was ook suksesvol en die sosiale indikatore het aansienlik verbeter. Onder andere het die aantal kinders met [[wanvoeding]] van 22% (in 1980) tot 12 % (in 1990) gedaal.<ref name="Wêreldbank">{{en}} {{cite web |url=http://www-wds.worldbank.org/servlet/WDSContentServer/WDSP/IB/1995/04/21/000009265_3961019095856/Rendered/PDF/multi0page.pdf |title=Zimbabwe Achieving Shared Growth |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419192030/http://www-wds.worldbank.org/servlet/WDSContentServer/WDSP/IB/1995/04/21/000009265_3961019095856/Rendered/PDF/multi0page.pdf |archive-date=19 April 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daar was egter ook van die begin af ernstige [[menseregte]]skendings en onderdrukking van minderhede. In die 1980's is tydens die [[Gukurahundi]] meer as 10&nbsp;000 Noord-Ndebeles deur die Zimbabwiese weermag vermoor.<ref>{{en}} {{cite book |author=Geoff Hill |title=The Battle for Zimbabwe: The Final Countdown |publisher=Struik |location=Johannesburg |year=2005 |isbn=1-86872-652-5}}</ref> Die lewensverwagting het tussen 1980 en 1990 aansienlik gegroei, die kindersterftes het van 86 promille op 49 gedaal.<ref name="Wêreldbank" /> Die hoë bevolkingsgroei het egter 'n negatiewe impak op die [[werkloosheid]] gehad, alhoewel die aantal werknemers van 1980 tot 1991 met meer as 20% gegroei het.<ref name="Wêreldbank" /> Die jaarlikse gemiddelde ekonomiese groei van 1980 tot 1989 het 4,5% van die [[bruto binnelandse produk]] beloop (onder die vorige regering van 1966 tot 1979 was dit 3,8%).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/1991/09/01/000009265_3961001225713/Rendered/PDF/multi0page.pdf |title=World Bank Report |publisher=[[Wêreldbank]] |date=1991 |accessdate=18 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418093628/http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/1991/09/01/000009265_3961001225713/Rendered/PDF/multi0page.pdf |archive-date=18 April 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die president word sedert 1990 in direkte verkiesings vir 'n ampstermyn van ses jaar verkies. Ná 1991 het die regering onder Mugabe as deel van 'n deur die [[Wêreldbank]] en [[Internasionale Monetêre Fonds]] aanbevole strukturele hervormingsprogram sy ekonomiese beleid aansienlik aangepas na 'n liberalisering en deregulering van die markte. Dié stap is veral geneem om meer buitelandse beleggings deur oorsese maatskappye na Zimbabwe te lok. Die regeringsprogramme is aansienlik besnoei. Die Wêreldbank het in sy 1995-verslag 'n kritieke standpunt ingeneem rakende die gevolge: "Groot dele van die bevolking, waaronder baie kleinboere en kleinbesighede, het hulle in 'n kwesbare posisie met beperkte middele bevind om op die nuwe marktoestande te reageer." Volgens dié verslag was die oorsake veral die gebrek aan toegang tot natuurlike, tegniese en finansiële hulpbronne, asook die afname van openbare dienste vir die bevolking.<ref name="Wêreldbank" /> Die aantal werknemers het ook aansienlik gekrimp<ref name="Wêreldbank" /> en die ekonomie het begin stagneer. Slegs die onderwysstelsel was vir 'n [[ontwikkelende land]] op 'n hoë vlak. Nadat Mugabe se voorgestelde grondwet tydens 'n volksstemming in 2000 deur die bevolkingsmeerderheid verwerp is, het politici van die ZANU-PF vir die eerste keer sedert onafhanklikheidwording vir hul mag gevrees. Die regering het met aanvalle en onderdrukking op talle organisasies, opposisiepartye, verenigings en vakbonde asook plaaswerkers gereageer.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.monde-diplomatique.de/pm/2005/09/16.mondeText.artikel,a0062.idx,23 |title=Mugabes eiserne Hand |publisher=Le Monde diplomatique |author=Augusta Conchiglia |date=16 September 2005 |accessdate=7 Desember 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051207025627/http://www.monde-diplomatique.de/pm/2005/09/16.mondeText.artikel,a0062.idx,23 |archive-date=7 Desember 2005 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ==== Landhervorming ==== [[Lêer:Election campaign March 2005.jpg|duimnael|'n MDC-optog in Bulawayo, 2005]] [[Lêer:Food insecurity in Zimbabwe.svg|duimnael|Kaart van die voedselonsekerheid in Zimbabwe in Junie 2008]] Die landhervorming ter herverdeling van landbougrond van die koloniste se wit nasate ten gunste van die swart bevolking is in die eerste jare ná onafhanklikwording as gevolg van 'n klousule in die Lancasterhuis-ooreenkoms beperk. Gevolglik kon landbougrond slegs onteien word as die eienaars ingestem het om hul grond te verkoop, alhoewel die grond tydens die koloniale tydperk gewelddadig gevat is. Dié probeerslag van landhervorming op grond van die "Gewillige Verkoper, Gewillige Koper"-beginsel word oor die algemeen as 'n mislukking beskou, aangesien slegs min boere hul grond wou verkoop en in die eerste drie jaar slegs drie van die oorspronklik beplande agt miljoen hektaar herverdeel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.undg.org/docs/12123/Zimbabwe-Country-Analysis-2010-Report_05-09-11.pdf |title=Zimbabwe Country Analysis |publisher=[[Verenigde Nasies]] |date=2010 |pages=26–27 |accessdate=14 Januarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150114214750/http://www.undg.org/docs/12123/Zimbabwe-Country-Analysis-2010-Report_05-09-11.pdf |archive-date=14 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2000 is die landhervorming uiteindelik met geweld uitgevoer. President Robert Mugabe het in verskeie stappe sowat elf miljoen hektaar grond van die wit boere onteien en herverdeel – amptelik aan sowat 300&nbsp;000 kleinboere, terwyl die wit boere volgens die sogenoemde Wet op Grondverkryging vir hulle eiendom op die grond vergoed sou word. Baie plase het egter sonder enige vergoeding aan politici van Mugabe se regeringsparty ZANU-PF gegaan. Baie wit setlaars het gevlug, is uitgesit of vermoor, vee en masjinerie is geplunder.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/enteignungen-in-simbabwe-weisse-farmer-leisten-widerstand-gegen-diktator-mugabe-a-210469.html |title=Enteignungen in Simbabwe: Weiße Farmer leisten Widerstand gegen Diktator Mugabe |publisher=Der Spiegel |author=Rüdiger Strauch |date=22 Augustus 2002 |accessdate=4 September 2026}}</ref><ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.weltwoche.ch/ausgaben/2008-27/artikel-2008-27-absturz-eines-he.html |title=Absturz eines Helden |publisher=Die Weltwoche |author=Jean Ziegler |date=2 Februarie 2014 |accessdate=2 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202112718/http://www.weltwoche.ch/ausgaben/2008-27/artikel-2008-27-absturz-eines-he.html |archive-date=2 Februarie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Deur dié soort "landhervorming" is die voormalige "broodmandjie" van Afrika in 'n deur hongersnode en wanvoeding geteisterde, permanent van voedselinvoere afhanklike land omskep.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.zeit.de/2005/13/Simbabwe |title=Simbabwe: Leitfaden für Diktatoren |publisher=Die Zeit |author=Bartholomäus Grill |date=27 Maart 2008 |accessdate=4 September 2026}}</ref> As gevolg daarvan gaan groot dele van die bevolking gebuk onder werkloosheid; die monetêre ekonomie word deur 'n galopperende inflasie geaffekteer. Die vragverkeer is grootliks op ruilhandel beperk, die algemene vlak van voorsiening moet op [[bestaansboerdery]] staat maak.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.sueddeutsche.de/wirtschaft/simbabwe-hyperinflation-erreicht-11-2-millionen-prozent-1.583416 |title=Hyperinflation erreicht 11,2 Millionen Prozent |publisher=Süddeutsche |date=17 Mei 2010 |accessdate=4 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://magma.nationalgeographic.com/ngm/0308/feature5/fulltext.html |title=Ein Land der Narben |publisher=[[National Geographic Society]] |date=Augustus 2003 |accessdate=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061104213128/http://magma.nationalgeographic.com/ngm/0308/feature5/fulltext.html |archive-date=4 November 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2005 is die Senaat as tweede kamer van die wetgewende gesag heringevoer. Lede van die opposisiepartye – veral aanhangers van die [[Movement for Democratic Change]] (MDC) – en ander regeringskritiese mensegroepe is in 'n toenemende mate geïntimideer en soms vermoor. Daarmee het die regering daarin geslaag om hul onmiddellike invloed op die oorblywende landsbevolking te versterk en die werkers van die (politieke) invloed deur die opposisie, veral dié van die MDC, te ontneem. Aangesien die MDC steeds gewildheid kon verwerf, het die regering onder Robert Mugabe 'n konsekwente [[diktatuur]] ingestel. Gevolglik is die regterlike gesag en media gelykgeskakel, die [[vryheid van spraak]] en vergadering aansienlik ingeperk en massiewe maatreëls teen andersdenkendes ingestel. Gevolglik was volgens waarnemings deur die min toegelate verkiesingswaarnemers die uitslae van die parlementsverkiesings in 2000 en 2005 asook die presidentsverkiesing 2002 in 'n groot mate vervals. Die daaropvolgende afbreking van arm voorstede met 'n groot aantal MDC-kiesers ("Operasie Murambatsvina") het internasionale skokgolwe veroorsaak. Die verkiesing se omstandighede het nog in dieselfde jaar tot Zimbabwe se skorsing uit die Britse Statebond gelei.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.humanrightsfirst.org/media/2003_alerts/1208.htm |title=Zimbabwe Suspended Indefinitely from Commonwealth |publisher=Human Rights First |date=29 Junie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070629145037/http://www.humanrightsfirst.org/media/2003_alerts/1208.htm |archive-date=29 Junie 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Een jaar later het Zimbabwe die Britse Statebond amptelik verlaat.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.thecommonwealth.org/press/31555/34582/35505/zimbabwes_withdrawal_from_the_commonwealth.htm |title=Commonwealth website confirms Zimbabwe "terminated" its membership with effect from 7 December 2003 |publisher=[[Britse Statebond]] |date=12 Desember 2003 |accessdate=5 Julie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705162909/http://www.thecommonwealth.org/press/31555/34582/35505/zimbabwes_withdrawal_from_the_commonwealth.htm |archive-date=5 Julie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Mugabe se voortgesette ignorering van die internasionale kritiek het die diktatoriese regime toenemend geïsoleerd gelaat wat – aangehits deur die bevolking se toenemende ontevredenheid – Zimbabwe se ekonomie tot op die rand van ineenstorting gebring het. In 2001 het die Verenigde Nasies die ''Zimbabwe Democracy and Economic Recovery Act'' ingestel wat in 2002 in werking getree en Zimbabwiese krediete bevries het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.govtrack.us/congress/bills/107/s494/text |title=S. 494 (107th): Zimbabwe Democracy and Economic Recovery Act of 2001 |publisher=GovTrack |date=12 Desember 2001 |accessdate=4 September 2026}}</ref> ==== Koalisie tussen ZANU-PF en MDC ==== [[Lêer:Morgan Tsvangirai Oslo 2009 (flipped).jpg|duimnael|upright|Die Zimbabwiese eerste minister Morgan Tsvangirai in 2009]] [[Lêer:2008 Zimbabwe Cholera Outbreak Combined.svg|duimnael|Kaart van die cholera-epidemie in Zimbabwe in 2008]] Tydens die presidentsverkiesings op 29 Maart 2008 het die destyds 84-jarige Mugabe vir 'n sesde ampstermyn gestaan. Ná die voormalige minister van finansies, [[Simba Makoni]], het ook die opposisieleier [[Morgan Tsvangirai]] van die MDC in die verkiesings gestaan. Die parlemente en die president is terselfdertyd verkies. Aangesien die peilings voor die verkiesing 'n oorwinning vir die opposisie voorspel het, is die verkiesings ook internasionaal dopgehou, maar daar is min verkiesingswaarnemers toegelaat. Ná vertragings in die stemtelling het die opposisie homself tot wenner verklaar. Volgens eerste projeksies op 2 April sou die MDC die verkiesings wen en hul presidentskandidaat 'n absolute meerderheid verower. Volgens die amptelike verkiesingsuitslae uit [[Harare]] het egter geen presidentskandidaat 'n absolute meerderheid behaal nie. Tsvangirai wou in die tweede verkiesing teen Mugabe staan, maar hy het, ingevolge van voortgesette, massiewe onderdrukking en geweld teen MDC-lede deur die Mugabe-regime, einde Junie 2008 sy kandidatuur teruggetrek, waarvolgens Mugabe 'n groot meerderheid op hom kon verenig. Op 15 September 2008 het die twee vyandige politici Mugabe en Tsvangirai in Harare onder bemiddeling deur die Suid-Afrikaanse president [[Thabo Mbeki]] op 'n magsdeling ooreengekom.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2008/WORLD/africa/09/15/zimbabwe.powershare/ |title=Rivals sign Zimbabwe power-share deal |publisher=[[CNN]] |date=16 September 2008 |accessdate=4 September 2026}}</ref> 'n Skip wat bedoel was om wapens en ammunisie af te lewer wat Zimbabwe in die [[Volksrepubliek China]] gekoop het, het in 2008 opslae gemaak. Nadat aan die lig gekom het dat die ''An Yue Jiang'' in die [[Durban-hawe|hawe]] van [[Durban]] ([[Suid-Afrika]]) afgelaai sou word, het daar in die openbare mening 'n oproer ontstaan, omdat daar gevrees is dat die wapens teen die bevolking gebruik sou kon word. Die dokwerkers het geweier om die vrag af te laai, wat oor land na Zimbabwe vervoer sou word. Die skip moes op 25 April 2008 saam met die vrag na die Volksrepubliek China terugkeer, alhoewel die Suid-Afrikaanse regering die vrag aanvanklik na Zimbabwe wou laat vervoer. Ander state het ook geweier om die vrag oor hulle gebied af te laai en te laat vervoer. Dié uiteinde van die "''An Yue Jiang''-affêre" is as 'n oorwinning vir die Suid-Afrikaanse burgerlike samelewing geag.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7366599.stm |title=Civil society's triumph on Zimbabwe |publisher=[[BBC]] |author=Peter Greste |date=25 April 2008 |accessdate=4 September 2026}}</ref> In Augustus 2008 het in Zimbabwe 'n [[cholera]]-epidemie uitgebreek, waarvolgens op 4 Desember 2008 'n noodtoestand afgekondig is. Teen 16 Maart 2009 was daar reeds meer as 90&nbsp;000 besmette mense en sowat 4&nbsp;030 sterftes.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.who.int/hac/crises/zwe/en/index.html |title=Zimbabwe Situation Report |publisher=[[Wêreldgesondheidsorganisasie]] |accessdate=8 Februarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208162641/https://www.who.int/hac/crises/zwe/en/index.html |archive-date=8 Februarie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Volgens die ooreenkoms is in Februarie 2009 Tsvangirai as eerste minister en Mugabe weereens as president ingesweer.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.welt.de/politik/article3185479/Vereidigung-in-Simbabwe-Tsvangirai-ist-neuer-Regent-von-Mugabes-Gnaden.html |title=Vereidigung in Simbabwe: Tsvangirai ist neuer Regent von Mugabes Gnaden |publisher=Die Welt |date=11 Februarie 2009 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Die regeringsvorming is egter vertraag, aangesien die aangewese adjunkminister vir landbou, [[Roy Bennett]] (MDC), van terrorisme verdink en deur die polisie in hegtenis geneem is.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.az.com.na/afrika/ein-schwarzer-freitag-roy-bennett-verschleppt-az-dabei.80674.php |title=Ein schwarzer Freitag: Roy Bennett verschleppt – AZ dabei |publisher=[[Allgemeine Zeitung (Namibië)|Allgemeine Zeitung]] |date=19 Februarie 2009 |accessdate=19 Februarie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219163409/http://www.az.com.na/afrika/ein-schwarzer-freitag-roy-bennett-verschleppt-az-dabei.80674.php |archive-date=19 Februarie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Op 6 Oktober 2009 het Mugabe in die parlement in Harare vir die Westerse regerings "koöperatiewe betrekkinge" aangebied. As voorwaarde het hy die opheffing van die sanksies teen Zimbabwe geëis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2009-10-06-mugabe-zim-ready-for-friendly-relations-with-west/ |title=Mugabe: Zim ready for friendly relations with West |publisher=[[Mail & Guardian]] |date=6 Oktober 2009 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Onder die eenheidsregering het die land se swak ekonomiese situasie aanvanklik voortgegaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8403701.stm |title=Zimbabwe exodus to South Africa continues |publisher=[[BBC]] |author=Pumza Fihlani |date=10 Desember 2009 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Die vlak aan geweld het egter afgeneem en die ekonomiese situasie het ná 2010 weer ietwat herstel.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.ag-friedensforschung.de/regionen/Simbabwe/30jahre-neu.html |title=Simbabwe hat wenig Grund zum Feiern |publisher=AG Friedensforschung |author=Georg Krase |date=17 April 2010 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Aan die begin van 2011 het sowat drie miljoen Zimbabwiërs in Suid-Afrika gebly.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6667941.stm |title=SA braced for big Zimbabwe influx |publisher=[[BBC]] |date=18 Mei 2007 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Een van die eenheidsregering se doelwitte was die opstelling van 'n nuwe grondwet, waaroor op 16 Maart 2013 'n stemming gehou is. Dié ontwerp is met 95% van die drie miljoen stemgeregtigdes goedgekeur.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.tagesschau.de/ausland/simbabwe596.html |title=Tagesschau: Grosse Mehrheit stimmt in Simbabwe für neue Verfassung |publisher=Tagesschau |date=19 Maart 2013 |accessdate=30 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530234939/http://www.tagesschau.de/ausland/simbabwe596.html |archive-date=30 Mei 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-21845444 |title=Zimbabwe approves new constitution |publisher=[[BBC]] |date=19 Maart 2013 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Die presidents- en parlementsverkiesings op 31 Julie 2013 is weereens deur ernstige bewerings van bedrog begelei, waaronder vervalste kieserslyste en kiesers wat afgewys is. Mugabe en Tsvangirai het opnuut teen mekaar te staan gekom. Die destydse [[sekretaris-generaal van die Verenigde Nasies]], [[Ban Ki-moon]], het die grootliks vreedsame afloop van die verkiesings geprys en gevra dat die bewerings op die "gevestigde kanale" ondersoek sou word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.un.org/sg/en/content/former-secretary-general/statements/2013-08-02/statement-attributable-the-spokesperson-for-the-secretary-general-elections-zimbabwe |title=Statement Attributable to the Spokesperson for the Secretary-General on elections in Zimbabwe |publisher=[[Verenigde Nasies]] |author=[[Ban Ki-moon]] |date=2 Augustus 2013 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Reeds op die dag ná die verkiesing en voor die afsluiting van die stemtelling het Mugabe homself tot wenner verklaar.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/robert-mugabe-zanu-pf-laesst-sich-zum-wahlsieger-in-simbabwe-erklaeren-a-914261.html |title=Wahlen in Simbabwe: Mugabe lässt sich zum Sieger erklären |publisher=Der Spiegel |date=1 Augustus 2013 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Op 3 August is Mugabe ná die telling van die eerste rondte se stemming met sowat 61% tot wenner verklaar, Tsvangirai het sowat 34% op hom verenig.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.bpb.de/themen/kriege-konflikte/dossier-kriege-konflikte/54685/simbabwe/ |title=BpB Dossier Innerstaatliche Konflikte – Simbabwe |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |author=Locardia Shayamunda |date=14 April 2021 |accessdate=4 September 2026}}</ref> In die parlement het die ZANU-PF 197 van die 270 setels gewen<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/01-Nodes_Uebersichtsseiten/Simbabwe_node.html |title=Länderinformationen Simbabwe |publisher=Auswärtiges Amt |accessdate=20 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140220035533/https://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/01-Nodes_Uebersichtsseiten/Simbabwe_node.html |archive-date=20 Februarie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> 'n tweederdemeerderheid, waarmee hulle ook die grondwet kon wysig. Tsvangirai het aangekondig om die verkiesings in die hof te betwis en die regering te boikot. Die [[Afrika-unie]] se verkiesingswaarnemers het in 'n voorlopige verslag "onreëlmatighede" beskryf, maar verbeteringe teenoor die 2008-verkiesings aangedui. Die [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] (SAOG) het die verkiesings voorlopig as "vry en vreedsaam" bestempel, maar nie as "billik" nie, wat die SAOG se doelwit vir hul verkiesingswaarneming was.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://taz.de/Wahlen-in-Simbabwe/!5061943/ |title=Wahlen in Simbabwe – Mugabes deutlicher Doppelsieg |publisher=Die Tageszeitung |date=3 Augustus 2013 |accessdate=4 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sadc.int/files/4313/7545/6616/FINAL_Preliminary_Statement_of_the_SADC_Election_Observer_Mission_to_the_July_31_2013_Zimbabwe_Harmonised_Elections_as_at1148_on__August_02_2013.pdf |title=SADC Election Observation Mission to the Republic of Zimbabwe Preliminary Statement by Hon. Bernard Kamillius Membe Minister of Foreign Affairs and International Cooperation of the United Republic of Tanzania and Head of the SADC Election Observation Mission to the Harmonised Elections of the Republic of Zimbabwe Held on 31 July 2013 |publisher=[[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] |date=2 Augustus 2013 |accessdate=3 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303082451/https://www.sadc.int/files/4313/7545/6616/FINAL_Preliminary_Statement_of_the_SADC_Election_Observer_Mission_to_the_July_31_2013_Zimbabwe_Harmonised_Elections_as_at1148_on__August_02_2013.pdf |archive-date=3 Maart 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://pa.au.int/en/sites/default/files/Final%20Copy%20Preliminary%20Statement%20Zimbabwe%202013_0.pdf |title=African Union Election Observation Mission to the Harmonised Elections of 31 July 2013 in the Republic of Zimbabwe – Preliminary Statement |publisher=[[Afrika-unie]] |date=2 Augustus 2013 |accessdate=14 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141014222145/http://pa.au.int/en/sites/default/files/Final%20Copy%20Preliminary%20Statement%20Zimbabwe%202013_0.pdf |archive-date=14 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Afsetting van Robert Mugabe === [[Lêer:A tank in harare during the coup.jpg|duimnael|'n Tenk in Harare tydens die 2017-staatsgreep]] Nadat die 90-jarige Mugabe geen gewilligheid getoon het om van sy presidentskap afstand te doen nie, en daar tekens was dat hy sy vrou [[Grace Mugabe]] as sy opvolger wou voorberei, het ook binne die ZANU-PF die kritiek aan hom toegeneem. Op 15 November 2017, na een jaar se protes teen sy regering asook Zimbabwe se vinnig dalende ekonomie, is Mugabe tydens 'n [[staatsgreep]] deur dié land se gewapende magte onder huisarres geplaas.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2017/11/14/africa/zimbabwe-military-chief-treasonable-conduct/index.html |title=Zimbabwe in turmoil after apparent coup |publisher=[[CNN]] |authors=David McKenzie, Brent Swails en Angela Dewan |date=16 November 2017 |accessdate=4 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/live/2017/nov/15/zimbabwe-army-control-harare-coup-robert-mugabe-live |title=Zimbabwe's Robert Mugabe confined to home as army takes control |publisher=[[The Guardian]] |date=15 November 2017 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Op 19 November 2017 het [[ZANU–PF]] Robert Mugabe gedwing om as partyleier te bedank en hom met die voormalige adjunkpresident [[Emmerson Mnangagwa]] vervang.<ref>{{en}} {{cite web |title=Ruling party sacks Mugabe as leader |url=http://www.bbc.com/news/world-africa-42043370 |publisher=[[BBC]] |date=19 November 2017 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Op 21 November 2017 het Mugabe sy bedanking aangebied voordat die vervolgingsverrigtinge voltooi is.<ref>{{en}} {{cite web |title=Zimbabwe's President Mugabe 'resigns' |url=http://www.bbc.com/news/world-africa-42071488 |publisher=[[BBC]] |date=21 November 2017 |accessdate=4 September 2026}}</ref> == Administrasie == [[Lêer:Administrative Divisions of Zimbabwe.svg|duimnael|Zimbabwe se provinsies]] [[Lêer:Zimbabwe districts with names.svg|duimnael|Zimbabwe se distrikte]] Zimbabwe word administratief onderverdeel in agt provinsies en twee stede met provinsiale status, [[Harare]] en [[Bulawayo]]. Die provinsies word verder onderverdeel in 91 distrikte en 1&nbsp;200 munisipaliteite (sogenaamde ''wards'') wat elk uit 'n aantal nedersettings bestaan. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! rowspan="2" scope="col" |Provinsie ! colspan="2" scope="col" |Stede ! rowspan="2" scope="col" |Stigting |- ! scope="col" |Hoofstad ! scope="col" |Grootste stad |- ! scope="row" |[[Bulawayo]] | colspan="2" |Bulawayo |1997 |- ! scope="row" |[[Harare]] | colspan="2" |Harare |1997 |- ! scope="row" |[[Manicaland]] | colspan="2" |[[Mutare]] |1897 |- ! scope="row" |[[Masjonaland-Sentraal]] | colspan="2" |[[Bindura]] |1983 |- ! scope="row" |[[Masjonaland-Oos]] | colspan="2" |[[Marondera]] |? |- ! scope="row" |[[Masjonaland-Wes]] |[[Chinhoyi]] |[[Kadoma]] |1983 |- ! scope="row" |[[Masvingo (provinsie)|Masvingo]] | colspan="2" |[[Masvingo]] |? |- ! scope="row" |[[Matabeleland-Noord]] |[[Lupane]] |[[Victoria Falls]] |1973 |- ! scope="row" |[[Matabeleland-Suid]] |[[Gwanda]] |[[Beitbrug, Zimbabwe|Beitbrug]] |1973 |- ! scope="row" |[[Midlands (provinsie)|Midlands]] | colspan="2" |[[Gweru]] |? |} == Politiek == [[Lêer:New Parliament of Zimbabwe August 2024.jpg|duimnael|Die nuwe parlementsgebou in Harare]] Zimbabwe is 'n parlementêre republiek met 'n uitvoerende president in 'n eenheidstaat.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.longdom.org/open-access/a-critical-analysis-of-the-dynamics-of-intergovernmental-relations-in-zimbabwe-2332-0761-1000326.pdf |title=A Critical Analysis of the Dynamics of Intergovernmental Relations in Zimbabwe |publisher=OMICS Publishing Group |author=Chakunda V |date=5 Mei 2015 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Die presidensiële stelsel is in 2026 met die ondertekening van grondwetlike wysigings afgeskaf.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rfi.fr/en/africa/20260709-zimbabwe-s-ruling-party-accused-of-hollowing-out-parliamentary-oversight |title=Zimbabwe's ruling party accused of hollowing out parliamentary oversight |publisher=[[Radio France Internationale]] |date=9 Julie 2026 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Met die grondwetlike veranderinge in 2005 is die Senaat as die hoërhuis heringevoer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.kubatana.net/html/archive/legisl/050916czamd17ac.asp?sector=LEGISL |title=Constitution of Zimbabwe Amendment (No. 17) Act, 2005 |publisher=NGO Network Alliance Project |date=16 September 2005 |accessdate=27 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927233356/http://www.kubatana.net/html/archive/legisl/050916czamd17ac.asp?sector=LEGISL |archive-date=27 September 2007 |url-status=dead}}</ref> Die Nasionale Vergadering is die laerhuis van die parlement. In 1987 het Mugabe die grondwet verander en daarmee die seremoniële presidentskap en die amp van eerste minister afgeskaf om 'n uitvoerende presidentskap in te voer — 'n presidensiële stelsel. Sy ZANU-PF-party het sedert onafhanklikwording elke verkiesing gewen — in die 1990-verkiesing het die tweede geplaaste party, [[Edgar Tekere]] se Zimbabwe Unity Movement (ZUM), 20% van die stemme op hom verenig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.newzimbabwe.com/pages/review27.15680.html |title=Tekere says Mugabe 'insecure' in new book |publisher=New Zimbabwe |date=27 Desember 2007 |accessdate=27 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071227185709/http://www.newzimbabwe.com/pages/review27.15680.html |archive-date=27 Desember 2007 |url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Robert-Mugabe |title=Robert Mugabe |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=4 September 2026}}</ref> Die amp van eerste minister, wat in 2009 heringevoer is, is met die aanvaarding van 'n nuwe grondwet in 2013 weer geskrap. === Buitelandse betrekkinge === {{Hoofartikel|Buitelandse betrekkinge van Zimbabwe|Suid-Afrika-Zimbabwe-betrekkinge}} [[Lêer:Diplomatic missions of Zimbabwe.PNG|duimnael|links|Diplomatieke missies van Zimbabwe in die buiteland]] Die buitelandse betrekkinge van Zimbabwe fokus op nou bande met die [[Volksrepubliek China]]<ref name=a>{{en}} {{cite book|title=The Great Wall and the Empty Fortress: China's Search for Security|page=48}}</ref> en [[Suid-Afrika]]. Zimbabwe het bilaterale betrekkinge met verskeie lande. Ná Ian Smith se eensydige onafhanklikheidsverklaring van die Verenigde Koninkryk in 1965 is Rhodesië se diplomatieke teenwoordigheid dramaties regoor die wêreld teruggerol. Teen die tyd van die Lancaster House-ooreenkoms in 1979 het Rhodesië slegs verteenwoordigende kantore in [[Londen]], [[Bonn]], [[Pretoria]], [[Washington, D.C.]] en [[Tokio]] gehad. Sendings in [[Maputo]] (destyds Lourenço Marques) en [[Lissabon]] is in 1975 gesluit ná die Angelierrewolusie in [[Portugal]]. Onder Robert Mugabe het Zimbabwe 'n nuwe buitelandse beleid gevoer wat nouer saamwerk met Afrika-, Oosblok- en [[Beweging van Onverbonde Lande|Onverbonde]]-lande. Die hoofstad van die land, Harare, huisves tans 51 ambassades. Verskeie ander lande het ambassadeurs van ander hoofstede, veral Pretoria en [[Addis Abeba]], geakkrediteer. == Ekonomie == {{Hoofartikel|Ekonomie van Zimbabwe}} [[Lêer:Harare secondst.jpg|duimnael|Moderne kantoorgeboue in Harare]] Zimbabwe is 'n [[ontwikkelende land]] en die ekonomiese ontwikkeling word veral deur hiperinflasie gekniehalter. Veral [[landbou]] en [[mynbou]] produseer uitvoergoedere. Die land beskik oor metallurgiese [[chromiet]]. Van die ander [[mineraal]]afsettings sluit in [[steenkool]], [[diamant]]e, [[litium]], [[asbes]], [[koper]], [[nikkel]], [[goud]], [[platinum]] en [[yster]]erts.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sadc.int/member-states/zimbabwe |title=Zimbabwe |publisher=[[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] |accessdate=4 September 2026}}</ref> Sedert die einde van die burgeroorlog in 1980 het Zimbabwe 'n onstuimige ekonomie gehad en van Afrika se broodmandjie in 'n land ontwikkel waar teen Maart 2025 meer as 'n derde van sy bevolking gebuk gaan onder wanvoeding.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wfp.org/countries/zimbabwe |title=Zimbabwe |publisher=Wêreldvoedselprogram |accessdate=4 September 2026}}</ref> === Infrastruktuur === ==== Energiebedryf ==== [[Lêer:Harare International Airport.jpg|duimnael|Die internasionale lughawe in Harare]] Sowat 'n derde van Zimbabwe se elektrisiteit word in waterkragsentrales opgewek waarvan die Karibadamprojek die bekendste en belangrikste is. Toe dit in 1960 beplan is, was dit die grootse hidroëlektriese aanleg ter wêreld. Termiese kragsentrales voorsien in die res van die land se kragbehoefte. ==== Spoorweë, pad- en lugvervoer ==== Zimbabwe se nasionale spoorweë bedryf een van die gevorderdste netwerke in [[Afrika suid van die Sahara]] met 'n totale lengte van sowat 2&nbsp;700&nbsp;km, waarvan sowat tien persent geëlektrifiseer is. Dit word aangevul deur 'n uitgebreide padnetwerk waarvan 'n vyfde geasfalteer is. Harare se internasionale lughawe verbind die land met bestemmings in Afrika en oorsee. Die nasionale lugvervoernetwerk verbind die grootste stedelike sentra met mekaar. ==== Toerisme ==== Zimbabwe beskik oor vyf [[Unesco]]-[[wêrelderfenisgebied]]e: [[Groot-Zimbabwe]], [[Khami]], [[Mana Pools]], [[Matopos]] en die [[Victoria-waterval]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/zw |title=Zimbabwe |publisher=[[Unesco]] |accessdate=4 September 2026}}</ref> == Demografie == === Etniese groepe === [[Lêer:Historical population of Zimbabwe.svg|duimnael|Zimbabwe se bevolkingsgroei (1801–2023)]] Zimbabwe is 'n multi-etniese land en die [[Mashona]] vorm met 84% die grootste [[etniese groep]], gevolg deur die [[Ndebele (stam)|Ndebeles]] met 14% van die bevolking. Die Mashona bly veral in die [[Masjonaland]] in die noorde met [[Harare]] as hulle sentrum, terwyl die Ndebele die [[Matabeleland]] in die suide en weste bewoon met [[Bulawayo]] as die grootste stad. As gevolg van etniese spanning het veral onder Robert Mugabe se bewind baie Ndebeles uit die land gevlug, waarvan die meeste na Suid-Afrika. Van die ander etniese groepe in Zimbabwe sluit in [[Vendas]], [[Tongas]], [[Tsongas]], [[Kalangas]], [[Basotho]], [[Ndaus]], [[Nambyas]], [[Tswanas]], [[Xhosas]] en [[Lozis]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://issafrica.org/country-file-zimbabwe/society |title=Ethnic composition |publisher=Institute for Security Studies |accessdate=4 September 2026}}</ref> Van die etniese minderhede sluit in [[Blanke Zimbabwiërs]] wat veral van Britse herkoms is en in 'n mindere mate [[Afrikaners]] en [[Portugese]]. In 1975 het sowat 278&nbsp;000, oftewel 4,3% van die totale bevolking, wit mense in die destydse Rhodesië gewoon.<ref>{{en}} Wiley, David en Isaacman, Allen F. (1981). ''Southern Africa: society, economy, and liberation''. Michigan State University, University of Minnesota. bl. 55</ref> Ná Mugabe se landhervorming, uitsetting en moorde op wit mense het baie die land ontvlug, waarvan die meeste na Suid-Afrika en die Verenigde Koninkryk. Nadat Mugabe in 2017 afgeset en met Emmerson Mnangagwa as president vervang is, het baie wit mense na die land teruggekeer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/global-health/climate-and-people/white-farmers-return-to-zimbabwe-agriculture-boost/ |title=Hundreds of white farmers return to Zimbabwe in boost for agriculture |publisher=The Telegraph |authors=Ben Farmer, Peta Thornycroft |date=4 September 2023 |accessdate=4 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://iol.co.za/news/politics/2025-07-29-even-white-zimbabweans-are-returning-zanu-pf-insists-exiles-are-flocking-back-home/ |title='Even white Zimbabweans are returning': Zanu-PF insists exiles are flocking back home |publisher=Independent Online |author=Jonisayi Maromo |date=29 Julie 2025 |accessdate=4 September 2026}}</ref> === Tale === [[Lêer:Victoria-Falls-willk-stein.jpg|duimnael|Teken by die [[Victoria-waterval]] in Engels, met die waterval se naam in Lozi]] As gevolg van die etniese diversiteit word daar ook uiteenlopende tale in Zimbabwe gepraat. Die [[Bantoetale]] [[Shona (taal)|Shona]] (78%) en [[Noord-Ndebele]] (20%) is die twee mees gebruikte tale in die land. Daarna word ander Bantoe-minderheidstale soos [[Chichewa]], [[Chisena]], [[Chitonga]], [[Kalanga]], [[Khoisan-tale|Khoisan]], [[Nambya]], [[Ndau]], [[Noord-Ndebele]], [[Tsonga|Shangani]], [[Shona (taal)|Shona]], [[Suid-Sotho]], [[Tswana]], [[Venda (taal)|Venda]] en [[Xhosa]] gepraat. [[Engels]] word veral deur wit en bruin Zimbabwiërs gepraat, waarvolgens minder as 2,5% van die bevolking Engels as hulle [[moedertaal]] besig. Met die goedkeuring van die nuwe grondwet in 2013 het Zimbabwe 16 amptelike tale.<ref name="Grondwet" /> In 'n minder mate word daar in Zimbabwe ook [[Afrikaans]] gepraat, veral deur Blanke Zimbabwiërs.<ref>{{en}} {{cite book |last1=Salawu |first1=Abiodun |last2=Molale |first2=Tshepang Bright |last3=Uribe-Jongbloed |first3=Enrique |last4=Ullah |first4=Mohammad Sahid |title=Indigenous Language for Development Communication in the Global South |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-6669-1202-9 |url=https://books.google.de/books?id=0uqfEAAAQBAJ&pg=PA217&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |date=23 November 2022 |accessdate=4 September 2026}}</ref> == Sport == [[Lêer:Zimbabwe Sevens Rugby Team.jpg|duimnael|Die Zimbabwiese [[sewesrugby]]span tydens die Hong Kong Sevens in 2009]] [[Lêer:Zimbabwean Players Take The Drinks Break.jpg|duimnael|Die [[Zimbabwiese nasionale krieketspan]] tydens hul ODI-wedstryd teen [[Bengaalse nasionale krieketspan|Bangladesj]] op 23 Januarie 2009 in [[Dhaka]]]] In Zimbabwe word verskeie sportsoorte soos [[krieket]], [[rugby]] en [[sokker]] beoefen, waarvan sommige hul oorsprong in die [[Verenigde Koninkryk]] het. [[Cara Black]] (saam met haar Amerikaanse dubbelspeelvennoot [[Liezel Huber]]) en [[Kevin Ullyett]] (saam met die Sweedse [[Jonas Björkman]]) was van die bestes ter wêreld in [[tennis]]dubbelspelkompetisies. Nog meer bekend is egter die uitstekende swemmer [[Kirsty Coventry]], wat met haar Olimpiese oorwinnings in [[Olimpiese Somerspele 2004|2004]] en [[Olimpiese Somerspele 2008|2008]] 'n volksheldin en baken van hoop vir haar land geword het; sy het twee goue medaljes aan Zimbabwe op Olimpiese Spele besorg, die enigste ander was deur die nasionale vroue[[veldhokkie]]span tydens die [[Olimpiese Somerspele 1980]] in [[Moskou]]. Sedert 2025 dien Coventry as die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] se president.<ref>{{af}} {{cite web |url=https://www.netwerk24.com/sport/olimpiese-spele/kirsty-coventry-nuwe-baas-van-iok-20250320 |title=Kirsty Coventry nuwe baas van IOK |publisher=[[Nuus24]] |date=20 Maart 2025 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Sokker is Zimbabwe se gewildste [[sport]]soort. Die [[Zimbabwiese nasionale sokkerspan]] kon ses keer vir die [[Afrikanasiesbeker]] kwalifiseer (in 2004, 2006, 2017, 2019, 2021 en 2025). Hulle kon egter nog nie vir 'n [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooi kwalifiseer nie. Van die bekendste Zimbabwiese sokkerspelers sluit in [[Matthew Rusike]] en [[Tawanda Maswanhise]]. Die voormalige nasionale doelwagter [[Bruce Grobbelaar]] het in die 1980's en 1990's gespeel vir die Engelse sokkerklub [[Liverpool FC]] en saam met hulle talle titels ingepalm. [[Dynamos FC]] is tot dusver die enigste Zimbabwiese sokkerklub wat die [[CAF Kampioene-liga]]-eindstryd gehaal het. Rugby is ook 'n belangrike sportsoort in Zimbabwe en die [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan]] het drie keer vir 'n [[rugbywêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer (in [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] en [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]]). Die span word as een van die sterker Afrikaspanne na die Suid-Afrikaanse [[Springbokke]] en die Namibiese [[Namibiese nasionale rugbyspan|''Welwitschias'']] beskou en ding gereeld met ander opkomende rugbyspanne in die Afrikabeker mee. Hulle het dié toernooi reeds drie keer gewen (in 2012, 2024 en 2025) en drie keer as naaswenner geëindig. Van die bekendste Zimbabwiese rugbyspelers sluit in [[Tonderai Chavhanga]], [[Ian McIntosh]], [[Ray Mordt]], [[Tendai Mtawarira]], [[Bobby Skinstad]] en [[Gary Teichmann]] wat almal ook noue verbindings met die Suid-Afrikaanse [[Springbokke]] het. Krieket word veral deur [[Blanke Zimbabwiërs]] beoefen en dié land is een van die [[toetskrieket]]lande. Die beheerliggaam [[Zimbabwe Krieket]] is in 1992 gestig en sedertdien 'n volle lidland van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR). Die [[Zimbabwiese nasionale krieketspan]] het van 1983 tot 2015 vir elke [[krieketwêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer en twee keer die Super Ses gehaal (in [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] en [[Krieketwêreldbeker 2003|2003]]), maar daarna het hulle nie meer vir dié toernooi gekwalifiseer nie. In 2003 het Zimbabwe saam met Suid-Afrika en Kenia die eerste krieketwêreldbekertoernooi in Afrika aangebied, wat deur [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] gewen is. Hulle het tot dusver ook aan sewe [[T20I-wêreldbeker]]toernooie deelgeneem en twee keer die tweede rondte gehaal (in [[T20I-wêreldbeker 2022|2022]] en [[T20I-wêreldbeker 2026|2026]]). In November 2021 is Zimbabwe saam met Namibië en Suid-Afrika as medegasheer van die [[Krieketwêreldbeker 2027]] aangewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=9 Junie 2023}}</ref> Van die bekendste Zimbabwiese krieketspelers sluit in die broers [[Andy Flower|Andy]] en [[Grant Flower]], asook [[Brendan Taylor]]. == Notas == {{Verwysings|group=nota}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Zimbabwe|title=Zimbabwe|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=4 September 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/zimbabwe/|title=Zimbabwe|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=4 September 2026}} ; Geskiedenis ---- * {{en}} Arnold, Marion: The stone sculpture of Zimbabwe. In: Lantern. Tydskrif vir Kuns, Kennis en Kultuur. Jaargang 31, nr. 4, September 1982 * {{af}} Louw, A.A. (ds.): Die môrester in Mashonaland. Stellenbosch: C.S.V.-boekhandel, 1954. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{Wikt-inlyn}} * {{en}} [https://www.zim.gov.zw/ Amptelike webwerf van die Zimbabwiese regering] * {{en}} [https://www.parlzim.gov.zw/ Amptelike webwerf van die Zimbabwiese parlement] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Zimbabwe}} | Noord = {{vlagland|Zambië}} • {{vlagland|Mosambiek}} | Noordoos = {{vlagland|Mosambiek}} | Oos = {{vlagland|Mosambiek}} | Suidoos = {{vlagland|Mosambiek}} | Suid = {{vlagland|Suid-Afrika}} | Suidwes = {{vlagland|Botswana}} | Wes = {{vlagland|Namibië}} | Noordwes = {{vlagland|Zambië}} }} {{Lande van Afrika}} {{Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap}} {{Normdata}} [[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]] [[Kategorie:Zimbabwe| ]] l81sf64rhl49uvvm2oh9wzapbuaonos 2965299 2965272 2026-09-05T19:14:56Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2965299 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = |volle_naam = Republiek Zimbabwe<ref group="nota">Die volgende 15 name is amptelik: ''Republic of Zimbabwe'' ([[Engels]]), ''Nyika yeZimbabwe'' ([[Shona (taal)|Shona]]), ''Ilizwe leZimbabwe'' ([[Noord-Ndebele]]), ''Dziko la Zimbabwe'' ([[Chichewa]]), ''Dziko la Zimbabwe'' ([[Chisena]]), ''Hango yeZimbabwe'' ([[Kalanga]]), ''Zimbabwe Nù'' ([[Khoisan-tale|Khoisan]]), ''Inyika yeZimbabwe'' ([[Nambya]]), ''Nyika yeZimbabwe'' ([[Ndau]]), ''Tiko ra Zimbabwe'' ([[Tsonga|Shangani]]), ''Naha ya Zimbabwe'' ([[Suid-Sotho]]), ''Cisi ca Zimbabwe'' ([[Chitonga]]), ''Naga ya Zimbabwe'' ([[Tswana]]), ''Shango ḽa Zimbabwe'' ([[Venda (taal)|Venda]]), ''Ilizwe leZimbabwe'' ([[Xhosa]]).</ref> |algemene_naam = Zimbabwe |beeld_vlag = Flag of Zimbabwe.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Zimbabwe.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Location Zimbabwe AU Africa.svg |leuse = ''Unity, Freedom, Work''<ref name="BEAVERCT">{{en}} {{cite journal |url=https://news.google.com/newspapers?id=AFwtAAAAIBAJ&sjid=ydkFAAAAIBAJ&pg=3340,2548451&dq=zimbabwe+unity-freedom-work&hl=en |title=Zimbabwe |journal=The Beaver County Times |date=13 September 1981 |accessdate=1 Mei 2018}}</ref><br /><small>''([[Engels]] vir: "Eenheid, vryheid, werk")''</small> |volkslied = ''Blessed be the land of Zimbabwe''<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/zimbabwe/|title=Zimbabwe|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=30 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260130224726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/zimbabwe/|archive-date=30 Januarie 2026|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><br /><small>(''Engels vir: "Geseënd is die land van Zimbabwe")''</small><br /><center>[[Lêer:National Anthem of Zimbabwe.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Chichewa]], [[Chisena]], [[Chitonga]], [[Engels]], [[Gebaretaal]], [[Kalanga]], [[Khoisan-tale|Khoisan]], [[Nambya]], [[Ndau]], [[Noord-Ndebele]], [[Tsonga|Shangani]], [[Shona (taal)|Shona]], [[Suid-Sotho]], [[Tswana]], [[Venda (taal)|Venda]] en [[Xhosa]]<ref name="Grondwet">{{en}} {{cite web |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Zimbabwe_2013.pdf |title=Zimbabwe's Constitution of 2013 |publisher=Constitution Project |date=27 Julie 2018 |accessdate=6 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906054210/https://www.constituteproject.org/constitution/Zimbabwe_2013.pdf |archive-date=6 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |hoofstad = [[Harare]] {{Koördinate|17|50|S|31|3|O}} |latd = 17 |latm = 50 |latNS = S |longd = 31 |longm = 3 |longEW = O |grootste_stad = [[Harare]] |regeringsvorm = Unitêre dominante party<br />presidensiële [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]]<br />• 1ste [[adjunkpresident]]<br />• 2de adjunkpresident |leiername = [[Emmerson Mnangagwa]]<br />[[Constantino Chiwenga]]<br />[[Kembo Mohadi]] |oppervlak_rang = 62^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 390&nbsp;757<ref name="CIA" /> |oppervlakmi² = 150&nbsp;872 |persent_water = 1 |bevolking_skatting = 17&nbsp;150&nbsp;352<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 72^ste |bevolking_sensus = 15&nbsp;178&nbsp;957<ref>{{en}} {{cite web |url=https://zimbabwe.opendataforafrica.org/anjlptc/2022-population-housing-census |title=2022 Population & Housing Census |publisher=Ministerie van Finansies en Ekonomiese Ontwikkeling |accessdate=4 September 2026}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2022 |bevolkingsdigtheid = 43,9 |bevolkingsdigtheidmi² = 113,7 |bevolkingsdigtheidrang = 179^ste |BBP_PPP = $100,373&nbsp;miljard<ref name="imf2">{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=698&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2025&ey=2027&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=Zimbabwe |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=4 September 2026}}</ref> |BBP_PPP_rang = 104^de |BBP_PPP_jaar = 2026 |BBP_PPP_per_kapita = $5&nbsp;662<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 151^ste |BBP = $39,491&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 101^ste |BBP_jaar = 2026 |BBP_per_kapita = $2&nbsp;228<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 152^ste |onafhanklikheidstipe = • [[Suid-Rhodesië]]<br />• [[Sentraal-Afrikaanse Federasie]]<br />• [[Rhodesië]]<br />• Republiek<br />• [[Zimbabwe-Rhodesië]]<br />• Erken<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Verenigde Koninkryk]]<br />[[1 Oktober]] [[1923]]<br />[[1 Augustus]] [[1953]]<br />[[11 November]] [[1965]]<br />[[2 Maart]] [[1970]]<br />[[1 Junie]] [[1979]]<br />[[18 April]] [[1980]]<br />[[15 Mei]] [[2013]] |MOI = {{wins}} 0,598<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=4 September 2026}}</ref> |MOI_rang = 153^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |Gini = 50,3<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ZW |title=Gini index – Zimbabwe |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=4 September 2026}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2019 |Gini_kategorie = {{kleur|#990000|hoog}} |geldeenheid = ''[[De jure]]'': [[Zimbabwe Goud]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://apnews.com/article/zimbabwe-new-currency-inflation-us-dollar-06a656260462d9651112e394e125c5e6 |title=Zimbabwe introduces new currency as depreciation and rising inflation stoke economic turmoil |publisher=AP News |author=Farai Mutsaka |date=5 April 2024 |accessdate=4 September 2026}}</ref><br />''[[De facto]]'': [[Amerikaanse dollar]] (VS$),<ref name="Geldeenheid">{{en}} {{cite web |url=https://www.reuters.com/world/africa/zimbabwe-adopts-new-inflation-rate-based-us-dollar-local-currency-2023-03-03/ |title=Zimbabwe adopts new inflation rate based on U.S. dollar, local currency |publisher=[[Reuters]] |date=3 Maart 2023 |accessdate=4 September 2026}}</ref><br />[[Suid-Afrikaanse rand]] (R);<ref name="Geldeenheid" /><br />Verskeie nieamptelike^a |geldeenheid_kode = ZWG |land_kode = ZW |tydsone = [[Sentraal-Afrika Tyd|SAT]] |utc_afwyking = [[UTC+02:00|+2]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+2]] |internet_domein = [[.zw]] |skakelkode = 263 |voetskrif = ^aDie [[Zimbabwiese dollar]] word nie langer gebruik nie nadat dit deur die regering weens hiperinflasie amptelik opgeskort is. Die [[Amerikaanse dollar]] (VS$), [[Suid-Afrikaanse rand]] (R), [[Botswana pula]] (P), [[pond sterling]] (£), [[euro]] (€), [[Indiese roepee]] (₹), [[Australiese dollar]] (A$), Chinese [[renminbi]] (元/¥) en Japannese [[jen]] (¥) word pleks daarvan gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/africa/zimbabwe/currency/ |title=Currency in Zimbabwe |publisher=Greenwich 2000 |accessdate=2 Februarie 2015 |archive-date=19 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719182003/http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/africa/zimbabwe/currency/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-26034078 |title=Zimbabwe’s multi-currency confusion |publisher=[[BBC]] |author=Brian Hungwe |date=6 Februarie 2014 |accessdate=4 September 2026}}</ref> }} '''Zimbabwe''', amptelik die '''Republiek Zimbabwe''' ([[Engels]]: ''Republic of Zimbabwe''), is 'n [[landingeslote land]] in [[Suider-Afrika]] tussen die [[Zambezirivier|Zambezi]] in die noorde en die [[Limpopo (rivier)|Limpopo]] in die suide wat aan [[Zambië]] in die noordweste, [[Mosambiek]] in die noordooste, [[Suid-Afrika]] in die suide en [[Botswana]] in die suidweste grens. Hoewel dit nie aan [[Namibië]] grens nie, is Zimbabwe deur 200&nbsp;m van die Zambezi se rivierbedding van Namibië geskei (dit is waar die grens met Zambië en Botswana is). Volgens ander menings ontmoet die grense van die vier lande Botswana, Namibië, Zambië en Zimbabwe op een enkele punt en sal vervolgens die enigste internasionale vierlandepunt wêreldwyd vorm. Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Harare]], tot 1980 Salisbury genoem, terwyl [[Bulawayo]] die tweede grootste stad van die land is.<ref name="CIA" /> [[Lêer:Satellite image of Zimbabwe in December 2002.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Zimbabwe]] Zimbabwe beslaan 'n oppervlakte van 390&nbsp;757&nbsp;km² en het in 2024 'n bevolking van 17&nbsp;150&nbsp;352 gehad.<ref name="CIA" /> Zimbabwe is 'n multi-etniese land en die [[Mashona]] is die belangrikste inheemse [[etniese groep]], gevolg deur die [[Ndebele (stam)|Ndebeles]]; altwee vorm sowat 95% van die land se bevolking. Dié land het 16 [[Amptelike taal|amptelike tale]], waarvan Engels, [[Shona (taal)|Shona]] en [[Noord-Ndebele]] die mees verspreide tale is. Daarmee het Zimbabwe meer ampstale as sy suidelike buurland Suid-Afrika met twaalf ampstale. Zimbabwe is 'n lidland van die [[Verenigde Nasies]], die [[Afrika-unie]], die [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] en die [[Beweging van Onverbonde Lande]]. Die streek was lank reeds deur [[Boesman|San]] bevolk en sowat 2&nbsp;000 jaar gelede het [[Bantoevolke]] hulle ook in die gebied gevestig. In die 11de eeu het die Mashona begin met die oprigting van die stad [[Groot-Zimbabwe]] wat in die 13de eeu een van die vernaamste handelsplekke in Afrika geword het. Dit het die sentrum van die Koninkryk Groot-Zimbabwe geword, wat deur die [[Monomotapa]]- en Rozvi-ryke opgevolg is. Die [[Britse Ryk]] het beheer oor die gebied begin konsolideer na die Britse ultimatum van 1890 teen die Portugese, wat in die "pienk kaart" van 1885 die gebied tussen [[Angola]] en [[Mosambiek]] opgeëis het. Die [[British South Africa Company]] (BSAC) van [[Cecil John Rhodes]] het in 1890 die gebied [[Rhodesië]] afgebaken, nadat hulle [[Masjonaland]] en in 1893 [[Matabeleland]] tydens die [[Eerste Matabele-oorlog]] verower het. Die BSAC-heerskappy het in 1923 met die stigting van [[Suid-Rhodesië]] as 'n selfregerende Britse kolonie geëindig. In 1965 het die [[Blanke Zimbabwiërs|wit]] minderheitsregering eensydig Rhodesië se onafhanklikheid verklaar. Dié staat het internasionale isolasie en 'n 15-jarige [[Rhodesiese Bosoorlog|guerilla-oorlog]] teen swart rebellegroepe in die gesig gestaar; dit het gelei tot die [[Lancasterhuis-ooreenkoms]], waarmee in April 1980 die huidige Zimbabwe as [[Zimbabwe-Rhodesië]] sy internasionaal erkende onafhanklikheid verkry het. In 1980 het [[Robert Mugabe]] die eerste minister van Zimbabwe geword; ná die omskepping van die land se oorspronklike parlementêre in 'n presidensiële stelsel was hy van 1987 tot sy bedanking in 2017 Zimbabwe se president. Tydens Mugabe se [[Outoritarisme|outoritêre]] regime het die staat se veiligheidsapparaat die samelewing beheer en was verantwoordelik vir wydverspreide [[menseregte]]skendings wat wêreldwyd veroordeel is. Van 1997 tot 2008 het die [[Ekonomie van Zimbabwe|ekonomie]] bestendige agteruitgang beleef en selfs hiperinflasie. Nadat ander geldeenhede pleks van die [[Zimbabwiese dollar]] begin gebruik is, het dit 'n vinnige groei ervaar. Ná een jaar se protes teen sy regering asook vanweë Zimbabwe se krimpende ekonomie het 'n [[staatsgreep]] in 2017 tot Mugabe se bedanking gelei. Sedertdien dien [[Emmerson Mnangagwa]] as Zimbabwe se president. == Etimologie == [[Lêer:Great-Zimbabwe-2.jpg|duimnael|links|Die landsnaam "Zimbabwe" is van [[Groot-Zimbabwe]] afgelei]] [[Lêer:Rhodesia map EB1911.png|duimnael|links|'n Kaart van "Rhodesië" in die [[Encyclopædia Britannica]], 1911]] Die naam "Zimbabwe" is afgelei van 'n [[Shona (taal)|Shona-term]] vir [[Groot-Zimbabwe]], 'n [[Middeleeue|middeleeuse]] stad in die land se suidooste naby [[Masvingo]]. Daar is twee uiteenlopende teorieë oor die oorsprong van dié naam. Volgens baie bronne is "Zimbabwe" afgelei van ''dzimba-dza-mabwe'', vertaal uit Shona se Karanga-dialek as "huise uit klippe" (''dzimba'' = meervoud van ''imba'', "huis"; ''mabwe'' = meervoud van ''ibwe'', "klip").<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.somalipress.com/zimbabwe-overview/zimbabwe-big-house-stone-1145.html |title=Zimbabwe – big house of stone |publisher=Somali Press |accessdate=3 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503184153/http://www.somalipress.com/zimbabwe-overview/zimbabwe-big-house-stone-1145.html |archive-date=3 Mei 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite journal |url=http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol21n1/juz021001005.pdf |title=Shona Class 5 revisited: a case against *ri as Class 5 nominal prefix |journal=Zambezia |year=1994 |volume=21 |pages=51–80 |author=Michel Lafon}}</ref><ref>{{en}} {{cite journal |title=Mediated monuments and national identity |author=Lawrence J. Vale |doi=10.1080/136023699373774 |journal=Journal of Architecture |volume=4 |year=1999 |pages=391–408 |issue=4 |issn =1360-2365}}</ref> Die Karanga-sprekende Mashona leef rondom Groot-Zimbabwe in die huidige [[Masvingo (provinsie)|Masvingo-provinsie]]. Volgens die argeoloog [[Peter Garlake]] is "Zimbabwe" 'n verkorte vorm van ''dzimba-hwe'' wat "eerbiedige huise" in die Zezuru-dialek van Shona beteken en gewoonlik na kapteins se huise of grafte verwys.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter Garlake |title=Great Zimbabwe: New Aspects of Archaeology |url=https://archive.org/details/greatzimbabwe0000garl |year=1973 |publisher=Thames & Hudson |location=Londen |isbn=978-0-8128-1599-3 |page=[https://archive.org/details/greatzimbabwe0000garl/page/13 13]}}</ref> Zimbabwe was voorheen bekend as [[Suid-Rhodesië]] (1898), [[Rhodesië]] (1965) en [[Zimbabwe-Rhodesië]] (1979). Die eerste opgetekende gebruik van "Zimbabwe" as 'n nasionale term dateer uit 1960 op 'n muntstuk deur die swart nasionalis Michael Mawema,<ref name="fontein119120" /> wie se Zimbabwe National Party die eerste was wat in 1961 die naam gebruik het.<ref name=ndlovugatsheni113114>{{en}} {{cite book |author=Sabelo J. Ndlovu-Gatsheni |title=Do "Zimbabweans" Exist? Trajectories of Nationalism, National Identity Formation and Crisis in a Postcolonial State |publisher=Peter Lang AG |location=Bern |year= 2009 |edition=1ste |isbn= 978-3-03911-941-7 |pages=113–14}}</ref> Die term "Rhodesië" – afgelei van [[Cecil John Rhodes|Cecil Rhodes]] se van, die primêre aanstigter van Britse kolonisasie in die gebied – is deur Afrikanasionaliste as onvanpas beskou weens sy koloniale oorsprong en verbintenis.<ref name=fontein119120>{{en}} {{cite book |title=The Silence of Great Zimbabwe: Contested Landscapes and the Power of Heritage |url=https://archive.org/details/silenceofgreatzi0000font |author=Joost Fontein |publisher=University College London Press |location=Londen |date=September 2006 |edition=1ste |isbn=978-1-84472-123-8 |pages=[https://archive.org/details/silenceofgreatzi0000font/page/119 119]–20}}</ref> Volgens Mawema het swart nasionaliste in 1960 vergader om 'n alternatiewe naam vir die land te kies en name soos "Matshobana" en "[[Monomotapa]]" voorgestel, voordat sy voorstel "Zimbabwe" geseëvier het.<ref>{{en}} {{cite journal |url=https://books.google.com/books?id=92goAQAAMAAJ&q=%22What%27s+in+a+Name |title=What's in a Name? Welcome to the 'Republic of Machobana' |journal=Read on |publisher=Training Aids Development Group |location=Harare |year=1991 |page=40}}</ref> Dit was aanvanklik onduidelik hoe die gekose term gebruik sou word – Mawema het in 'n 1961-letter die naam "Zimbabweland" gebruik<ref name="ndlovugatsheni113114" /> – maar "Zimbabwe" was teen 1962 genoegsaam gevestig om die swart nasionalistiese beweging se algemene voorkeurterm te word.<ref name="fontein119120" /> Soos baie name van Afrikalande wat tydens die [[Koue Oorlog]] [[Dekolonisasie (Afrika)|onafhanklik]] geword het, is ''Zimbabwe'' 'n etnies neutrale naam. Dit is debatteerbaar tot watter mate Zimbabwe, wat meer as 80% homogeen Shona is en op verskeie maniere deur hulle oorheers word, as 'n volkstaat beskryf kan word.<ref name=":7">{{en}} {{cite journal |author=Alois S. Mlambo |title=Becoming Zimbabwe or Becoming Zimbabwean: Identity, Nationalism and State-building |url=https://www.jstor.org/stable/43941319 |journal=Africa Spectrum |date=2013 |volume=48 |issue=1 |pages=49–70 |doi=10.1177/000203971304800103 |jstor=43941319 |s2cid=127302759 |issn=0002-0397 |hdl=2263/41913}}</ref> Die grondwet erken 16 tale, maar slegs twee van hulle op nasionale vlak, naamlik Shona en Engels. In teenstelling met [[Noord-Ndebele]] word Shona algemeen aan skole onderrig. Boonop het Zimbabwe nog nooit 'n nie-Shona-staatshoof gehad nie.<ref name=":7" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://tradmag.ca/season-1/government/from-a-kingdom-to-a-nation-a-shona-awakening-2/ |title=From a kingdom to a nation: A Shona awakening |publisher=Trad Magazine |date=29 November 2020 |accessdate=18 Mei 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518174617/https://tradmag.ca/season-1/government/from-a-kingdom-to-a-nation-a-shona-awakening-2/ |archive-date=18 Mei 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Geografie == [[Lêer:Zimbabwekaart.png|duimnael|Kaart van Zimbabwe]] Zimbabwe beslaan 'n gedeelte van die groot [[plato]] in Suider-Afrika en is 'n [[landingeslote land]] sonder enige kus. Die hoëveld met 'n lengte van 1&nbsp;525 meter het twee hoofriviere, naamlik die [[Zambezirivier|Zambezi]] in die noorde wat die grens tot Zambië vorm en die [[Limpopo (rivier)|Limpopo]] in die suide wat die grens met Suid-Afrika vorm. Die [[Karibadam|Karibameer]] is net stroomaf van die [[Victoria-waterval]] in die Zambezi op die grens met [[Zambië]] en is een van die grootste mensgemaakte mere in die wêreld. In die noordweste kom die lande [[Namibië]] ([[Caprivistrook]]) en Zimbabwe baie naby aan mekaar en dié twee lande word slegs deur 200&nbsp;m se gebied in [[Botswana]], wat op sy beurt aan [[Zambië]] grens, van mekaar geskei. As die vier lande aanmekaar geraak het, sou dit die enigste internasionale vierlandepunt tussen onafhanklike lande gevorm het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.botswanatourism.co.bw/location |title=Location |publisher=Botswana Tourism |accessdate=4 September 2026}}</ref> Dié moontlike vierlandepunt is egter sonder algemene internasionale erkenning.<ref>{{en}} {{cite book |authors=Ian Brownlie, Ian R. Burns |title=African Boundaries: A Legal and Diplomatic Encyclopaedia |chapter=Botswana-Zambia (Quadripoint issue) |publisher=C. Hurst & Co. |location=Londen |year=1979 |isbn=0-903983-87-7 |pages=1098–1108}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Sackey Akweenda |title=International Law and the Protection of Namibia’s Territorial Integrity |chapter=VI: Quadripoint Theory |publisher=Martinus Nijhoff |location=Nederland |date=23 April 1997 |isbn=90-411-0412-7 |pages=201–3}}</ref> Die [[grens tussen Suid-Afrika en Zimbabwe]] is 230&nbsp;km lank en word in sy geheel deur die Limpoporivier gevorm. Die belangrikste grenspos is [[Beitbrug]] langs die [[Beitbrug-Bulawayo Spoorweg]]. === Klimaat === [[Lêer:Zimbabwe map of Köppen climate classification.svg|duimnael|Klimaatsones in Zimbabwe volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Zimbabwe het 'n subtropiese tot tropiese klimaat met vogtige en warm [[somer]]s (tot meer as 35°C) en droë seisoene [[winter]]s met 'n aangename warmte (ca. 25°C). In die Hoëveld wat oor die grootste gedeelte van die land strek, is die warm somers gematigd (25 tot 30°C) en in die winter is nagryp moontlik (tot −5&nbsp;°C). Die [[reën]]seisoen duur van November tot Maart met meer as 90% van die jaarlikse neerslag wat gemiddeld 1000&nbsp;mm beloop. Die [[aardverwarming]] se gevolge in Zimbabwe sluit 'n om 5% verminderde neerslag in die 20ste eeu (tot 2017) in; daarbenewens is 'n onvoorspelbare reën op uiteenlopende plekke en verskillende tye asook 'n toename aan droogtes en hittegolwe waarneembaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://reliefweb.int/report/zimbabwe/zimbabwe-human-development-report-2017-climate-change-human-development-towards |title=Zimbabwe Human Development Report 2017 – Climate Change & Human Development: Towards Building a Climate Resilient Nation |publisher=Verenigde Nasies se Ontwikkelingsprogram |date=18 Maart 2018 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Oorstromings kom meer en meer voor, soos in 2007/2008, waartydens mense dood en oeste bedreig is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7196068.stm |title=Zambia declares floods 'disaster' |publisher=[[BBC]] |date=18 Januarie 2008 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Daarteenoor het Suider- en Oos-Afrika in 2015/2016 gebuk gegaan onder 'n ernstige droogte. === Riviere === [[Lêer:Rivers of Zimbabwe.svg|duimnael|'n Kaart met Zimbabwe se belangrikste rivierlope]] Zimbabwe word in 'n [[hidrologie]]se opsig deur die van suidwes na noordoos loopende Ovambo-Kalahari-Zimbabwe-breuk (''OKZ Axis'')<ref>{{en}} Andy Moore, Tom Blenkinsop, Fenton (Woody) Cotterill: ''Southern African topography and erosion history: plumes or platetectonics?'' In: ''Terra Nova.'' Band 21, 2009, Nr. 4, 310–315 ([https://orca.cf.ac.uk/56860/1/Moore%2C%20Blenkinsop%2C%20Cotterill%20-%202009%20-%20Southern%20African%20topography%20and%20erosion%20history%20plumes%20or%20plate%20tectonics.pdf orca.cf.ac.uk], PDF).</ref><ref>{{en}} René A. Pelletier: ''Mineral Resources of South-Central Africa.'' Oxford University Press, Cape Town, London, New York, Toronto 1964, bl. 137.</ref> as die sentrale [[waterskeiding]] (''Central Zimbabwe Watershed''<ref>{{en}} A. E. Moore, F. P. D (Woody) Cotterill, T. Broderick & D. Plowes: ''Landscape evolution in Zimbabwefrom the Permian to present, with implications for kimberlite prospecting.'' In: ''South African Journal of Geology.'' Band 112, 2009, bl. 65–88 ([https://www.mantleplumes.org/WebDocuments/Moore2009_2.pdf www.mantleplumes.org], PDF).</ref>) in twee gedeel. Die [[Zambezirivier|Zambezi]] se [[opvanggebied]] in die noorde is met sowat 50% die belangrikste. Die suide ontwater deels in die [[Limpopo (rivier)|Limpopo]] en die [[Saverivier]]. Nog verder oos vloei kleiner riviere in die [[Buzirivier|Buzi]] en die [[Pungwerivier|Pungwe]] en 'n kleiner gebied in die weste wat oor die [[Natarivier|Nata]] in die [[Makgadikgadi-soutvlakte]] uitmond. === Omgewing === Van Zimbabwe se bekendste nasionale parke sluit in [[Gonarezhou Nasionale Park|Gonarezhou]], [[Groter Limpopo-vredespark]], [[Mana Pools]] en [[Matopos]]. === Flora en fauna === Die land is grootliks deur droë savanne bedek, waar veral [[Miombo]]- en [[Mopanie]]-boomvelde oorheers. [[Adansonia digitata|Boabab]] en [[worsboom]] kom algemeen voor, asook die [[haak-en-steek]]. Die savanne se gras is gedurende die droë seisoen bruin en verdor, maar aan die einde van die reëntyd bereik dit hoogtes van tot twee meter en is die [[voedsel]]bron vir talle diere. == Vlag == {{Hoofartikel|Vlag van Zimbabwe}} [[Lêer:Zim-bird.jpg|duimnael|links|upright|Die Zimbabwe-voël is die nasionale simbool van Zimbabwe]] Die ontwerp van Zimbabwe se huidige vlag is op 18 April 1980 aanvaar. Die vlag van Zimbabwe het sewe horisontale bane in groen, goud, rooi, swart, rooi, goud, groen en 'n swart omlynde wit driehoek met 'n rooi vyfstralige ster en 'n goue voël. Elkeen van die bane het 'n simboliese betekenis. Groen verteenwoordig die [[Plant|flora]] en [[natuurlike hulpbron]]ne van Zimbabwe, goud die rykdom aan [[Mineraal|minerale]], rooi die [[bloed]] wat tydens die vryheidstryd vergiet is, swart die [[Swart mense|swart bevolking]], die wit driehoek die [[vrede]] en die "pad vooruit", die rooi ster die [[internasionalisme]] en vrede, maar ook die [[Sosialisme|sosialistiese]] oortuigings van die regerende party. Die "Zimbabwe-voël" is ontleen aan 'n afbeelding uit die bouvalle van die geskiedkundige stad [[Groot-Zimbabwe]] en is Zimbabwe se nasionale embleem. == Geskiedenis == === Voorgeskiedenis === Argeologiese uitgrawings dateer argaïese menslike teenwoordigheid in die huidige Zimbabwe op sowat 500&nbsp;000 jaar gelede.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Zimbabwe/Cultural-life |title=Zimbabwe – Cultural life |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=4 September 2026}}</ref> Zimbabwe se vroegste bekende inwoners is waarskynlik die [[Boesman|San-mense]] wat spore soos pylpunte en [[rotskuns]] agtergelaat het. Sowat 2&nbsp;000 jaar in die [[ystydperk]] gelede het die eerste [[Bantoevolke|Bantoesprekende]] boere tydens die Bantoemigrasie hulle in Zimbabwe gevestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sahistory.org.za/article/pre-colonial-history-southern-africa |title=Pre-colonial history of Southern Africa |publisher=South African History Online |date=30 Junie 2026 |accessdate=4 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://sahistory.org.za/place/zimbabwe |title=Zimbabwe |publisher=South African History Online |date=21 Julie 2026 |accessdate=4 September 2026}}</ref> === Monomotapa === {{Hoofartikel|Monomotapa}} [[Lêer:Great-zim-aerial-looking-West.JPG|duimnael|'n Lugbeeld van [[Groot-Zimbabwe]]]] Onder die Bantoevolke was die voorsate van die [[Mashona]] wat vandag met sowat 76% die bevolkingsmeerderheid vorm. Van die 11de tot die 15de eeu het die Bantoes 'n belangrike beskawing gevorm met die ruïnes van [[Groot-Zimbabwe]], hoofstad van die Koninkryk Monomotapa, as die bekenste baken. Groot-Zimbabwe het homself as een van die vernaamste handelsplekke in Afrika gevestig.<ref>{{en}} {{cite encyclopedia |author=Innocent Pikirayi |title=Great Zimbabwe, 1100–1600 AD, Rise, Development, and Demise of |date=2020 |pages=4696–4709 |editor=Claire Smith |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-030-30018-0_2666 |accessdate=4 September 2026 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-030-30018-0_2666 |isbn=978-3-030-30018-0 |encyclopedia=Encyclopedia of Global Archaeology}}</ref> Die vroeë geskiedenis van die Koninkryk Monomotapa (wat eintlik "Heer van die Myne" beteken) is onbekend; dit het reeds sedert die [[Middeleeue]] bestaan. Ná die hoofstad Groot-Zimbabwe met sy ringmuur, tempel en tweeverdiepinghuise wat uit stene gebou is, was daar honderde dorpe waarvan sommige ook 'n stadsuitleg gehad het. [[Landbou]], veeteelt en [[mynbou]] was die [[ekonomie]]se fondament van die ryk. Danksy die [[goud]]mynbou kon die [[koninkryk]] handel met [[Arabiere]], [[Persiese Ryk|Perse]] en [[Ethiopië]]rs dryf. Goud, [[ivoor]] en [[Slawerny|slawe]] is teen [[spesery]]e, [[yster]], [[tafelsout|sout]] en ander Oosterse ware geruil. [[Islam]]itiese handelaars wat hulle langs die Oos-Afrikaanse kus gevestig het, het die latere [[Swahili (volk)|Swahili-kultuur]] geword. Die Zimbabwe-beskawing het duidelik van dié van die Swahili verkil. In die middel-15de eeu het met die agteruitgang van die goudmynbou die mag van die konings verswak en die Zimbabwe-kultuur se sentrums is verskuif, langs die kus is die Swahili-handelaars meer en meer deur [[Portugal|Portugese]] verdring; in 1607 moes hulle die myne aan die [[Portugese]] afstaan. In 1629 het die koninkryk 'n [[vasalstaat]] van Portugal geword. Die Portugese het ook [[koper]], [[yster]], [[lood]] en [[tin]] begin ontgin en landbou op grootplase bedryf. In 1837 is die Mashona-state verower deur die [[Ndebele (stam)|Ndebele]], wat tydens die [[Mfecane]] vanuit die huidige [[Suid-Afrika]] noord getrek het. === British South Africa Company en Suid-Rhodesië === {{Hoofartikel|British South Africa Company|Sentraal-Afrikaanse Federasie|Suid-Rhodesië}} [[Lêer:Hoisting the flag at Fort Salisbury.png|duimnael|Die [[Vlag van die Verenigde Koninkryk|Britse vlag]] word op 13 September 1890 in [[Harare|Fort Salisbury]] gehys]] [[Lêer:BSAC settlers Southern Rhodesia.jpg|duimnael|Koloniale setlaars van die British South Africa Company (BSAC) in 1922]] Die [[Britse Ryk]] het ná 1890 beheer oor die huidige Zimbabwe begin oorneem, nadat hulle 'n ultimatum aan [[Portugal]] oorhandig het wat in sy "pienk kaart" van 1885 die gebied tussen [[Angola]] en [[Mosambiek]] opgeëis het. Aangesien die Britte al die gebied tussen die Kaap en [[Kaïro]] wou beheer, het albei aansprake gebots.<ref>{{en}} {{cite book |author=Charles E. Nowell |title=The Rose-colored Map: Portugal's Attempt to Build an African Empire from the Atlantic to the Indian Ocean |publisher=Junta de Investigações Científicas do Ultramar |date=1982 |url=https://books.google.com/books?id=I9QqAAAAMAAJ |accessdate=4 September 2026}}</ref> Gevolglik het [[Cecil John Rhodes]] se British South Africa Company (BSAC) van 1893 af die Ndebele se land gekoop en ná bloedige veroweringsoorloë die ontginning van die hulpbronne, die vrugbare grond en die inheemse mense se arbeidsmag aan die Britse setlaars oorgelaat. Na hom is die latere Britse kolonie [[Rhodesië]] in die [[Suider-Afrika]]anse binneland genoem, wat in 1911 in [[Noord-Rhodesië]] (die huidige [[Zambië]]) en Suid-Rhodesië (die huidige Zimbabwe), verdeel is. Die suidelike deel met sy gematigde klimaat is in 1922 tot 'n nedersettingskolonie verklaar. Met die landwet van 1930 het die Britse koloniale owerhede besluit, dat grondbesit, veral in die vrugbare streke van die land, uitsluitlik deur wit kolonialiste toegelaat is. Mans en vroue kon aan die verkiesings in 1930 deelneem. Aangesien die aktiewe en passiewe stemreg aan opvoedkundige kriteria's soos die betaling van inkomstebelasting of grondbesit geheg was, kon minder as 2&nbsp;000 vroulike en manlike Afrikane van hulle stemreg gebruik maak.<ref>{{en}} {{cite book |authors=June Hannam, Mitzi Auchterlonie, Katherine Holden |title=International Encyclopedia of Women’s Suffrage. |publisher=ABC-Clio |location=Santa Barbara, Denver, Oxford |year=2000 |isbn=1-57607-064-6 |pages=272}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Mart Martin |title=The Almanac of Women and Minorities in World Politics. |publisher=Westview Press Boulder |location=Colorado |year=2000 |pages=339}}</ref> Die Afrikane se landbou is na onvrugbare gebiede verskuif. Die koloniale owerhede moes hulle toestemming vir setlaars uit die moederland gee. Europese vlugtelinge was onwelkom, waarvolgens 'n moontlike bevolkingsgroei van wit setlaars ná 1945 nie gebeur het nie. Van 1 Augustus 1953 tot 31 Desember 1963 was Suid-Rhodesië saam met Noord-Rhodesië en [[Njassaland]] (die huidige [[Malawi]]) deel van die Sentraal-Afrikaanse Federasie. Destyds is die stemreg in Zimbabwe vir die eerste keer op swart vroue uitgebrei.<ref name="Hannam7" /> Voor 1957 kon slegs mans en Europese vroue stem. Van 1957 af is aan getroude swart vroue 'n beperkte stemreg toegestaan wat daarna stadigaan uitgebrei is.<ref name="Mart Martin 2000">{{en}} {{cite book |author=Mart Martin |title=The Almanac of Women and Minorities in World Politics. |publisher=Westview Press Boulder |location=Colorado |year=2000 |pages=429}}</ref> Vir die registrasie van kiesers was daar 'n spesiale lys vir swart vroue, waarin hulle onder sekere voorwaardes (opvoeding, rykdom) ingeskryf is.<ref name="Hannam7">{{en}} {{cite book |authors=June Hannam, Mitzi Auchterlonie, Katherine Holden |title=International Encyclopedia of Women’s Suffrage. |publisher=ABC-Clio |location=Santa Barbara, Denver, Oxford |year=2000 |isbn=1-57607-064-6 |pages=7}}</ref> Die vroue was volgens die kieswet gelykwaardig aan mans; in die geval van 'n [[poligamie]] was dit egter slegs op die eerste vrou van toepassing.<ref name="ipu-313560" /> Getroude vroue moes Engels kon lees en skryf en ook 'n skoolbesoek kon bewys het.<ref name="ipu-313560" /> Om vir 'n verkiesing te kon registreer moes 'n kieser aan een van die vier voorwaardes voldoen: 'n jaarlikse inkomste van 720£ of grondbesit ter waarde van minstens 1&nbsp;500£; 'n jaarlikse inkomste van 3&nbsp;480£ en grondbesit ter waarde van 1&nbsp;000£ asook 'n voltooide basiese onderwys, wat aan sekere standaarde voldoen het; 'n godsdienstige leierskap, nadat die kieser 'n sekere opleiding voltooi het, 'n sekere ampstermyn kon bewys en slegs as daar geen ander beroep uitgevoer is nie; politieke leier (hoof) volgens wettige voorskrifte.<ref name="ipu-313560">{{en}} {{cite web |url=https://data.ipu.org/parliament/ZW/ZW-LC01/elections/historical-data-on-women/ |title=New Parline: the IPU’s Open Data Platform (beta) |publisher=Interparlementêre Unie |accessdate=4 September 2026}}</ref> Dié ingewikkelde voorwaardes vir die stemreg is in die 1961-grondwet ingeskryf. Vir die swart bevolkingsmeerderheid was 15 parlementêre parlementsetels gereserveer.<ref name="Hannam7" /> Daarmee kon sowat 50&nbsp;000 swart mense 'n beperkte politieke mag uitoefen.<ref name="Hannam7" /> Ná die ontbinding van die Sentraal-Afrikaanse Federasie was Suid-Rhodesië tot in 1965 'n Britse kolonie. === Rhodesië === {{Hoofartikel|Rhodesië|Zimbabwe-Rhodesië}} [[Lêer:Ian Smith 1975.jpg|duimnael|upright|Die Rhodesiese eerste minister Ian Smith in 1975]] Terwyl in die buurlande Noord-Rhodesië en Njassaland swart meerderheidsregerings die mag oorgeneem het, het – sterk aangemoedig deur die aan 'n [[apartheid]]sbeleid geïnteresseerde Suid-Afrikaanse regering – op 11 November 1965 'n wit minderheidsregering onder [[Ian Smith]] eensydig "Rhodesië" se onafhanklikheid uitgeroep, wat aanvanklik 'n [[Britse Statebond|monargie onder die Britse kroon]] gebly het. Die Britse regering het dié onafhanklikheidsbeweging vanweë die swart meerderheidsbevolking se ontoereikende politieke deelname in die Kroonkolonie verwerp en die stap as onwettig verklaar. Die in 1963 gestigte intelligensiediens [[Central Intelligence Organisation]], wat steeds van die vervolging van opposisielede beskuldig word, is behou. Die in 1965 verklaarde onafhanklikheid is, behalwe vir Suid-Afrika, deur geen ander staat erken nie. In 1969 is 'n nuwe grondwet aangekondig.<ref name="Hannam7" /> Dit het die swart kiesers se mag beperk, veral dié van die vroue, aangesien die helfte van die vir swart mense gereserveerde setels deur 'n uit mans bestaande kieskollege toegeken is.<ref name="Hannam7" /> Eers in 1978 is die algemene aktiewe en passiewe vrouestemreg ingevoer.<ref name="Mart Martin 2000" /><ref>{{en}} {{cite book |author=Caroline Daley |editor=Melanie Nolan |title=Suffrage and Beyond. International Feminist Perspectives. |publisher=New York University Press |location=New York |year=1994 |pages=352}}</ref> (Suid-)Rhodesië was volgens die ontwikkelinge in die ander Britse nedersettingskolonies amptelik 'n parlementêre demokrasie, waar aan die swart meerderheidsbevolking eers in 1978 gelykwaardige politieke deelname toegestaan is. Die [[eerste minister]] was die [[regeringshoof]]. Ná die eensydige onafhanklikheidsverklaring was die Britse monarg steeds die [[staatshoof]], verteenwoordig deur 'n ''Officer Administering the Government of Rhodesia'' ("Beampte wat die Regering van Rhodesië administreer") en met die instelling van die republikeinse grondwet op 2 Maart 1970 'n president. Die swart opposisie, wat veral uit die bevrydingsbewegings [[Zimbabwe African National Union|ZANU]] en [[Zimbabwean African People's Union|ZAPU]] bestaan het, het in die tydperk tussen 1973 en 1980 'n gewapende stryd teen die wit regering gevoer. In dié gewapende stryd, wat deel was van die [[Rhodesiese Bosoorlog]], is [[Rhodesië]] deur Suid-Afrika en Portugal ondersteun, terwyl die guerillamagte deur [[Angola]], [[Mosambiek]], [[Tanzanië]] en [[Zambië]] bygestaan is. === Sedert onafhanklikheid === [[Lêer:President Zimbabwe, Robert Mugabe bezoekt Nederland Robert Mugabe, kop, Bestanddeelnr 932-1922.jpg|duimnael|upright|Die Zimbabwiese eerste minister Robert Mugabe in 1982]] Op 18 April 1980 het, volgens die deur die verskeie partye uitgevaardigde [[Lancasterhuis-ooreenkoms]], die land onder die naam "Zimbabwe" sy internasionaal erkende onafhanklikheid bereik. Die Lancasterhuis-ooreenkoms van 21 Desember 1979 het voorsiening gemaak vir die land se tydelike terugkeer na Britse bewind onder die goewerneur [[Christopher Soames]], 'n nuwe, parlementêre grondwet asook sekere, op sewe tot tien jaar beperkte waarborge vir die wit minderheidsbevolking, waaronder die reservering van 20% van die parlementsetels uitsluitlik vir wit mense.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sas-space.sas.ac.uk/5847/5/1979_Lancaster_House_Agreement.pdf |title=Lancester House Agreement |date=21 Desember 1979 |accessdate=4 September 2026}}</ref> In Augustus dieselfde jaar het dit 'n lidland van die [[Verenigde Nasies]] (VN) geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sahistory.org.za/dated-event/zimbabwe-becomes-member-united-nations-un |title=Zimbabwe becomes a member of the United Nations (UN) |publisher=South African History Online |date=30 September 2019 |accessdate=4 September 2026}}</ref> ==== Eerste jare onder Mugabe ==== [[Lêer:Shona farms Zimbabwe.jpg|duimnael|Mashona-plase naby Murewa]] Die parlementêre regeringstelsel is ná 1980 aanvanklik behou; [[Canaan Banana]] was die president en [[Robert Mugabe]] die regeringshoof. Die wetgewende gesag het bestaan uit die Nasionale Vergadering met 100 Afgevaardigdes wat al om die vyf jaar verkies is, waarvan 20 setels tot in 1987 vir die wit minderheidsbevolking gereserveer was, en die tot in 1989 bestaande Senaat met 40 lede wat meerendeels deur die Nasionale Vergadering verkies is en 'n kleiner aantal deur die stamhoofde en die president benoem is. 20% van die Senaat se setels was ook vir die wit minderheidsbevolking gereserveer. Oor die jare heen het Mugabe die land toenemend outokraties en diktatories begin regeer, ook met behulp van die vorige regering se intelligensiediens ''Central Intelligence Organisation''. Met die jaarwisseling 1987/1988 is wysigings aan die Zimbabwiese grondwet aangebring wat volgens waarnemers op lang termyn die weg gebaan het vir die stigting van 'n sosialistiese eenpartystaat.<ref>{{de}} Reinhard Paesler: ''Simbabwe.'' in ''Staatslexikon.'' Band 7, 7de uitgawe, Freiburg im Breisgau, 1993, bl. 639</ref> Zimbabwe is in 'n presidensiële republiek omskep, die amp van eerste minister is geskrap en die ampsbekleër het staatspresident geword met die magte van 'n regeringshoof. Ná sy ampsoorname in 1980 het Mugabe se regering kleinboere ondersteun en verskeie regeringsprogramme geloods, onder andere in die gesondheids- en onderwyssektore. Die kleinboere se ekonomiese uitset het gegroei (met 3,6% jaarliks). Die ander programme was ook suksesvol en die sosiale indikatore het aansienlik verbeter. Onder andere het die aantal kinders met [[wanvoeding]] van 22% (in 1980) tot 12 % (in 1990) gedaal.<ref name="Wêreldbank">{{en}} {{cite web |url=http://www-wds.worldbank.org/servlet/WDSContentServer/WDSP/IB/1995/04/21/000009265_3961019095856/Rendered/PDF/multi0page.pdf |title=Zimbabwe Achieving Shared Growth |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419192030/http://www-wds.worldbank.org/servlet/WDSContentServer/WDSP/IB/1995/04/21/000009265_3961019095856/Rendered/PDF/multi0page.pdf |archive-date=19 April 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daar was egter ook van die begin af ernstige [[menseregte]]skendings en onderdrukking van minderhede. In die 1980's is tydens die [[Gukurahundi]] meer as 10&nbsp;000 Noord-Ndebeles deur die Zimbabwiese weermag vermoor.<ref>{{en}} {{cite book |author=Geoff Hill |title=The Battle for Zimbabwe: The Final Countdown |publisher=Struik |location=Johannesburg |year=2005 |isbn=1-86872-652-5}}</ref> Die lewensverwagting het tussen 1980 en 1990 aansienlik gegroei, die kindersterftes het van 86 promille op 49 gedaal.<ref name="Wêreldbank" /> Die hoë bevolkingsgroei het egter 'n negatiewe impak op die [[werkloosheid]] gehad, alhoewel die aantal werknemers van 1980 tot 1991 met meer as 20% gegroei het.<ref name="Wêreldbank" /> Die jaarlikse gemiddelde ekonomiese groei van 1980 tot 1989 het 4,5% van die [[bruto binnelandse produk]] beloop (onder die vorige regering van 1966 tot 1979 was dit 3,8%).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/1991/09/01/000009265_3961001225713/Rendered/PDF/multi0page.pdf |title=World Bank Report |publisher=[[Wêreldbank]] |date=1991 |accessdate=18 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418093628/http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/1991/09/01/000009265_3961001225713/Rendered/PDF/multi0page.pdf |archive-date=18 April 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die president word sedert 1990 in direkte verkiesings vir 'n ampstermyn van ses jaar verkies. Ná 1991 het die regering onder Mugabe as deel van 'n deur die [[Wêreldbank]] en [[Internasionale Monetêre Fonds]] aanbevole strukturele hervormingsprogram sy ekonomiese beleid aansienlik aangepas na 'n liberalisering en deregulering van die markte. Dié stap is veral geneem om meer buitelandse beleggings deur oorsese maatskappye na Zimbabwe te lok. Die regeringsprogramme is aansienlik besnoei. Die Wêreldbank het in sy 1995-verslag 'n kritieke standpunt ingeneem rakende die gevolge: "Groot dele van die bevolking, waaronder baie kleinboere en kleinbesighede, het hulle in 'n kwesbare posisie met beperkte middele bevind om op die nuwe marktoestande te reageer." Volgens dié verslag was die oorsake veral die gebrek aan toegang tot natuurlike, tegniese en finansiële hulpbronne, asook die afname van openbare dienste vir die bevolking.<ref name="Wêreldbank" /> Die aantal werknemers het ook aansienlik gekrimp<ref name="Wêreldbank" /> en die ekonomie het begin stagneer. Slegs die onderwysstelsel was vir 'n [[ontwikkelende land]] op 'n hoë vlak. Nadat Mugabe se voorgestelde grondwet tydens 'n volksstemming in 2000 deur die bevolkingsmeerderheid verwerp is, het politici van die ZANU-PF vir die eerste keer sedert onafhanklikheidwording vir hul mag gevrees. Die regering het met aanvalle en onderdrukking op talle organisasies, opposisiepartye, verenigings en vakbonde asook plaaswerkers gereageer.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.monde-diplomatique.de/pm/2005/09/16.mondeText.artikel,a0062.idx,23 |title=Mugabes eiserne Hand |publisher=Le Monde diplomatique |author=Augusta Conchiglia |date=16 September 2005 |accessdate=7 Desember 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051207025627/http://www.monde-diplomatique.de/pm/2005/09/16.mondeText.artikel,a0062.idx,23 |archive-date=7 Desember 2005 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ==== Landhervorming ==== [[Lêer:Election campaign March 2005.jpg|duimnael|'n MDC-optog in Bulawayo, 2005]] [[Lêer:Food insecurity in Zimbabwe.svg|duimnael|Kaart van die voedselonsekerheid in Zimbabwe in Junie 2008]] Die landhervorming ter herverdeling van landbougrond van die koloniste se wit nasate ten gunste van die swart bevolking is in die eerste jare ná onafhanklikwording as gevolg van 'n klousule in die Lancasterhuis-ooreenkoms beperk. Gevolglik kon landbougrond slegs onteien word as die eienaars ingestem het om hul grond te verkoop, alhoewel die grond tydens die koloniale tydperk gewelddadig gevat is. Dié probeerslag van landhervorming op grond van die "Gewillige Verkoper, Gewillige Koper"-beginsel word oor die algemeen as 'n mislukking beskou, aangesien slegs min boere hul grond wou verkoop en in die eerste drie jaar slegs drie van die oorspronklik beplande agt miljoen hektaar herverdeel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.undg.org/docs/12123/Zimbabwe-Country-Analysis-2010-Report_05-09-11.pdf |title=Zimbabwe Country Analysis |publisher=[[Verenigde Nasies]] |date=2010 |pages=26–27 |accessdate=14 Januarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150114214750/http://www.undg.org/docs/12123/Zimbabwe-Country-Analysis-2010-Report_05-09-11.pdf |archive-date=14 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2000 is die landhervorming uiteindelik met geweld uitgevoer. President Robert Mugabe het in verskeie stappe sowat elf miljoen hektaar grond van die wit boere onteien en herverdeel – amptelik aan sowat 300&nbsp;000 kleinboere, terwyl die wit boere volgens die sogenoemde Wet op Grondverkryging vir hulle eiendom op die grond vergoed sou word. Baie plase het egter sonder enige vergoeding aan politici van Mugabe se regeringsparty ZANU-PF gegaan. Baie wit setlaars het gevlug, is uitgesit of vermoor, vee en masjinerie is geplunder.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/enteignungen-in-simbabwe-weisse-farmer-leisten-widerstand-gegen-diktator-mugabe-a-210469.html |title=Enteignungen in Simbabwe: Weiße Farmer leisten Widerstand gegen Diktator Mugabe |publisher=Der Spiegel |author=Rüdiger Strauch |date=22 Augustus 2002 |accessdate=4 September 2026}}</ref><ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.weltwoche.ch/ausgaben/2008-27/artikel-2008-27-absturz-eines-he.html |title=Absturz eines Helden |publisher=Die Weltwoche |author=Jean Ziegler |date=2 Februarie 2014 |accessdate=2 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202112718/http://www.weltwoche.ch/ausgaben/2008-27/artikel-2008-27-absturz-eines-he.html |archive-date=2 Februarie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Deur dié soort "landhervorming" is die voormalige "broodmandjie" van Afrika in 'n deur hongersnode en wanvoeding geteisterde, permanent van voedselinvoere afhanklike land omskep.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.zeit.de/2005/13/Simbabwe |title=Simbabwe: Leitfaden für Diktatoren |publisher=Die Zeit |author=Bartholomäus Grill |date=27 Maart 2008 |accessdate=4 September 2026}}</ref> As gevolg daarvan gaan groot dele van die bevolking gebuk onder werkloosheid; die monetêre ekonomie word deur 'n galopperende inflasie geaffekteer. Die vragverkeer is grootliks op ruilhandel beperk, die algemene vlak van voorsiening moet op [[bestaansboerdery]] staat maak.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.sueddeutsche.de/wirtschaft/simbabwe-hyperinflation-erreicht-11-2-millionen-prozent-1.583416 |title=Hyperinflation erreicht 11,2 Millionen Prozent |publisher=Süddeutsche |date=17 Mei 2010 |accessdate=4 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://magma.nationalgeographic.com/ngm/0308/feature5/fulltext.html |title=Ein Land der Narben |publisher=[[National Geographic Society]] |date=Augustus 2003 |accessdate=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061104213128/http://magma.nationalgeographic.com/ngm/0308/feature5/fulltext.html |archive-date=4 November 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2005 is die Senaat as tweede kamer van die wetgewende gesag heringevoer. Lede van die opposisiepartye – veral aanhangers van die [[Movement for Democratic Change]] (MDC) – en ander regeringskritiese mensegroepe is in 'n toenemende mate geïntimideer en soms vermoor. Daarmee het die regering daarin geslaag om hul onmiddellike invloed op die oorblywende landsbevolking te versterk en die werkers van die (politieke) invloed deur die opposisie, veral dié van die MDC, te ontneem. Aangesien die MDC steeds gewildheid kon verwerf, het die regering onder Robert Mugabe 'n konsekwente [[diktatuur]] ingestel. Gevolglik is die regterlike gesag en media gelykgeskakel, die [[vryheid van spraak]] en vergadering aansienlik ingeperk en massiewe maatreëls teen andersdenkendes ingestel. Gevolglik was volgens waarnemings deur die min toegelate verkiesingswaarnemers die uitslae van die parlementsverkiesings in 2000 en 2005 asook die presidentsverkiesing 2002 in 'n groot mate vervals. Die daaropvolgende afbreking van arm voorstede met 'n groot aantal MDC-kiesers ("Operasie Murambatsvina") het internasionale skokgolwe veroorsaak. Die verkiesing se omstandighede het nog in dieselfde jaar tot Zimbabwe se skorsing uit die Britse Statebond gelei.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.humanrightsfirst.org/media/2003_alerts/1208.htm |title=Zimbabwe Suspended Indefinitely from Commonwealth |publisher=Human Rights First |date=29 Junie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070629145037/http://www.humanrightsfirst.org/media/2003_alerts/1208.htm |archive-date=29 Junie 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Een jaar later het Zimbabwe die Britse Statebond amptelik verlaat.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.thecommonwealth.org/press/31555/34582/35505/zimbabwes_withdrawal_from_the_commonwealth.htm |title=Commonwealth website confirms Zimbabwe "terminated" its membership with effect from 7 December 2003 |publisher=[[Britse Statebond]] |date=12 Desember 2003 |accessdate=5 Julie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705162909/http://www.thecommonwealth.org/press/31555/34582/35505/zimbabwes_withdrawal_from_the_commonwealth.htm |archive-date=5 Julie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Mugabe se voortgesette ignorering van die internasionale kritiek het die diktatoriese regime toenemend geïsoleerd gelaat wat – aangehits deur die bevolking se toenemende ontevredenheid – Zimbabwe se ekonomie tot op die rand van ineenstorting gebring het. In 2001 het die Verenigde Nasies die ''Zimbabwe Democracy and Economic Recovery Act'' ingestel wat in 2002 in werking getree en Zimbabwiese krediete bevries het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.govtrack.us/congress/bills/107/s494/text |title=S. 494 (107th): Zimbabwe Democracy and Economic Recovery Act of 2001 |publisher=GovTrack |date=12 Desember 2001 |accessdate=4 September 2026}}</ref> ==== Koalisie tussen ZANU-PF en MDC ==== [[Lêer:Morgan Tsvangirai Oslo 2009 (flipped).jpg|duimnael|upright|Die Zimbabwiese eerste minister Morgan Tsvangirai in 2009]] [[Lêer:2008 Zimbabwe Cholera Outbreak Combined.svg|duimnael|Kaart van die cholera-epidemie in Zimbabwe in 2008]] Tydens die presidentsverkiesings op 29 Maart 2008 het die destyds 84-jarige Mugabe vir 'n sesde ampstermyn gestaan. Ná die voormalige minister van finansies, [[Simba Makoni]], het ook die opposisieleier [[Morgan Tsvangirai]] van die MDC in die verkiesings gestaan. Die parlemente en die president is terselfdertyd verkies. Aangesien die peilings voor die verkiesing 'n oorwinning vir die opposisie voorspel het, is die verkiesings ook internasionaal dopgehou, maar daar is min verkiesingswaarnemers toegelaat. Ná vertragings in die stemtelling het die opposisie homself tot wenner verklaar. Volgens eerste projeksies op 2 April sou die MDC die verkiesings wen en hul presidentskandidaat 'n absolute meerderheid verower. Volgens die amptelike verkiesingsuitslae uit [[Harare]] het egter geen presidentskandidaat 'n absolute meerderheid behaal nie. Tsvangirai wou in die tweede verkiesing teen Mugabe staan, maar hy het, ingevolge van voortgesette, massiewe onderdrukking en geweld teen MDC-lede deur die Mugabe-regime, einde Junie 2008 sy kandidatuur teruggetrek, waarvolgens Mugabe 'n groot meerderheid op hom kon verenig. Op 15 September 2008 het die twee vyandige politici Mugabe en Tsvangirai in Harare onder bemiddeling deur die Suid-Afrikaanse president [[Thabo Mbeki]] op 'n magsdeling ooreengekom.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2008/WORLD/africa/09/15/zimbabwe.powershare/ |title=Rivals sign Zimbabwe power-share deal |publisher=[[CNN]] |date=16 September 2008 |accessdate=4 September 2026}}</ref> 'n Skip wat bedoel was om wapens en ammunisie af te lewer wat Zimbabwe in die [[Volksrepubliek China]] gekoop het, het in 2008 opslae gemaak. Nadat aan die lig gekom het dat die ''An Yue Jiang'' in die [[Durban-hawe|hawe]] van [[Durban]] ([[Suid-Afrika]]) afgelaai sou word, het daar in die openbare mening 'n oproer ontstaan, omdat daar gevrees is dat die wapens teen die bevolking gebruik sou kon word. Die dokwerkers het geweier om die vrag af te laai, wat oor land na Zimbabwe vervoer sou word. Die skip moes op 25 April 2008 saam met die vrag na die Volksrepubliek China terugkeer, alhoewel die Suid-Afrikaanse regering die vrag aanvanklik na Zimbabwe wou laat vervoer. Ander state het ook geweier om die vrag oor hulle gebied af te laai en te laat vervoer. Dié uiteinde van die "''An Yue Jiang''-affêre" is as 'n oorwinning vir die Suid-Afrikaanse burgerlike samelewing geag.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7366599.stm |title=Civil society's triumph on Zimbabwe |publisher=[[BBC]] |author=Peter Greste |date=25 April 2008 |accessdate=4 September 2026}}</ref> In Augustus 2008 het in Zimbabwe 'n [[cholera]]-epidemie uitgebreek, waarvolgens op 4 Desember 2008 'n noodtoestand afgekondig is. Teen 16 Maart 2009 was daar reeds meer as 90&nbsp;000 besmette mense en sowat 4&nbsp;030 sterftes.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.who.int/hac/crises/zwe/en/index.html |title=Zimbabwe Situation Report |publisher=[[Wêreldgesondheidsorganisasie]] |accessdate=8 Februarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208162641/https://www.who.int/hac/crises/zwe/en/index.html |archive-date=8 Februarie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Volgens die ooreenkoms is in Februarie 2009 Tsvangirai as eerste minister en Mugabe weereens as president ingesweer.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.welt.de/politik/article3185479/Vereidigung-in-Simbabwe-Tsvangirai-ist-neuer-Regent-von-Mugabes-Gnaden.html |title=Vereidigung in Simbabwe: Tsvangirai ist neuer Regent von Mugabes Gnaden |publisher=Die Welt |date=11 Februarie 2009 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Die regeringsvorming is egter vertraag, aangesien die aangewese adjunkminister vir landbou, [[Roy Bennett]] (MDC), van terrorisme verdink en deur die polisie in hegtenis geneem is.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.az.com.na/afrika/ein-schwarzer-freitag-roy-bennett-verschleppt-az-dabei.80674.php |title=Ein schwarzer Freitag: Roy Bennett verschleppt – AZ dabei |publisher=[[Allgemeine Zeitung (Namibië)|Allgemeine Zeitung]] |date=19 Februarie 2009 |accessdate=19 Februarie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219163409/http://www.az.com.na/afrika/ein-schwarzer-freitag-roy-bennett-verschleppt-az-dabei.80674.php |archive-date=19 Februarie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Op 6 Oktober 2009 het Mugabe in die parlement in Harare vir die Westerse regerings "koöperatiewe betrekkinge" aangebied. As voorwaarde het hy die opheffing van die sanksies teen Zimbabwe geëis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2009-10-06-mugabe-zim-ready-for-friendly-relations-with-west/ |title=Mugabe: Zim ready for friendly relations with West |publisher=[[Mail & Guardian]] |date=6 Oktober 2009 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Onder die eenheidsregering het die land se swak ekonomiese situasie aanvanklik voortgegaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8403701.stm |title=Zimbabwe exodus to South Africa continues |publisher=[[BBC]] |author=Pumza Fihlani |date=10 Desember 2009 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Die vlak aan geweld het egter afgeneem en die ekonomiese situasie het ná 2010 weer ietwat herstel.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.ag-friedensforschung.de/regionen/Simbabwe/30jahre-neu.html |title=Simbabwe hat wenig Grund zum Feiern |publisher=AG Friedensforschung |author=Georg Krase |date=17 April 2010 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Aan die begin van 2011 het sowat drie miljoen Zimbabwiërs in Suid-Afrika gebly.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6667941.stm |title=SA braced for big Zimbabwe influx |publisher=[[BBC]] |date=18 Mei 2007 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Een van die eenheidsregering se doelwitte was die opstelling van 'n nuwe grondwet, waaroor op 16 Maart 2013 'n stemming gehou is. Dié ontwerp is met 95% van die drie miljoen stemgeregtigdes goedgekeur.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.tagesschau.de/ausland/simbabwe596.html |title=Tagesschau: Grosse Mehrheit stimmt in Simbabwe für neue Verfassung |publisher=Tagesschau |date=19 Maart 2013 |accessdate=30 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530234939/http://www.tagesschau.de/ausland/simbabwe596.html |archive-date=30 Mei 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-21845444 |title=Zimbabwe approves new constitution |publisher=[[BBC]] |date=19 Maart 2013 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Die presidents- en parlementsverkiesings op 31 Julie 2013 is weereens deur ernstige bewerings van bedrog begelei, waaronder vervalste kieserslyste en kiesers wat afgewys is. Mugabe en Tsvangirai het opnuut teen mekaar te staan gekom. Die destydse [[sekretaris-generaal van die Verenigde Nasies]], [[Ban Ki-moon]], het die grootliks vreedsame afloop van die verkiesings geprys en gevra dat die bewerings op die "gevestigde kanale" ondersoek sou word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.un.org/sg/en/content/former-secretary-general/statements/2013-08-02/statement-attributable-the-spokesperson-for-the-secretary-general-elections-zimbabwe |title=Statement Attributable to the Spokesperson for the Secretary-General on elections in Zimbabwe |publisher=[[Verenigde Nasies]] |author=[[Ban Ki-moon]] |date=2 Augustus 2013 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Reeds op die dag ná die verkiesing en voor die afsluiting van die stemtelling het Mugabe homself tot wenner verklaar.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/robert-mugabe-zanu-pf-laesst-sich-zum-wahlsieger-in-simbabwe-erklaeren-a-914261.html |title=Wahlen in Simbabwe: Mugabe lässt sich zum Sieger erklären |publisher=Der Spiegel |date=1 Augustus 2013 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Op 3 August is Mugabe ná die telling van die eerste rondte se stemming met sowat 61% tot wenner verklaar, Tsvangirai het sowat 34% op hom verenig.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.bpb.de/themen/kriege-konflikte/dossier-kriege-konflikte/54685/simbabwe/ |title=BpB Dossier Innerstaatliche Konflikte – Simbabwe |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |author=Locardia Shayamunda |date=14 April 2021 |accessdate=4 September 2026}}</ref> In die parlement het die ZANU-PF 197 van die 270 setels gewen<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/01-Nodes_Uebersichtsseiten/Simbabwe_node.html |title=Länderinformationen Simbabwe |publisher=Auswärtiges Amt |accessdate=20 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140220035533/https://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/01-Nodes_Uebersichtsseiten/Simbabwe_node.html |archive-date=20 Februarie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> 'n tweederdemeerderheid, waarmee hulle ook die grondwet kon wysig. Tsvangirai het aangekondig om die verkiesings in die hof te betwis en die regering te boikot. Die [[Afrika-unie]] se verkiesingswaarnemers het in 'n voorlopige verslag "onreëlmatighede" beskryf, maar verbeteringe teenoor die 2008-verkiesings aangedui. Die [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] (SAOG) het die verkiesings voorlopig as "vry en vreedsaam" bestempel, maar nie as "billik" nie, wat die SAOG se doelwit vir hul verkiesingswaarneming was.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://taz.de/Wahlen-in-Simbabwe/!5061943/ |title=Wahlen in Simbabwe – Mugabes deutlicher Doppelsieg |publisher=Die Tageszeitung |date=3 Augustus 2013 |accessdate=4 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sadc.int/files/4313/7545/6616/FINAL_Preliminary_Statement_of_the_SADC_Election_Observer_Mission_to_the_July_31_2013_Zimbabwe_Harmonised_Elections_as_at1148_on__August_02_2013.pdf |title=SADC Election Observation Mission to the Republic of Zimbabwe Preliminary Statement by Hon. Bernard Kamillius Membe Minister of Foreign Affairs and International Cooperation of the United Republic of Tanzania and Head of the SADC Election Observation Mission to the Harmonised Elections of the Republic of Zimbabwe Held on 31 July 2013 |publisher=[[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] |date=2 Augustus 2013 |accessdate=3 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303082451/https://www.sadc.int/files/4313/7545/6616/FINAL_Preliminary_Statement_of_the_SADC_Election_Observer_Mission_to_the_July_31_2013_Zimbabwe_Harmonised_Elections_as_at1148_on__August_02_2013.pdf |archive-date=3 Maart 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://pa.au.int/en/sites/default/files/Final%20Copy%20Preliminary%20Statement%20Zimbabwe%202013_0.pdf |title=African Union Election Observation Mission to the Harmonised Elections of 31 July 2013 in the Republic of Zimbabwe – Preliminary Statement |publisher=[[Afrika-unie]] |date=2 Augustus 2013 |accessdate=14 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141014222145/http://pa.au.int/en/sites/default/files/Final%20Copy%20Preliminary%20Statement%20Zimbabwe%202013_0.pdf |archive-date=14 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Afsetting van Robert Mugabe === [[Lêer:A tank in harare during the coup.jpg|duimnael|'n Tenk in Harare tydens die 2017-staatsgreep]] Nadat die 90-jarige Mugabe geen gewilligheid getoon het om van sy presidentskap afstand te doen nie, en daar tekens was dat hy sy vrou [[Grace Mugabe]] as sy opvolger wou voorberei, het ook binne die ZANU-PF die kritiek aan hom toegeneem. Op 15 November 2017, na een jaar se protes teen sy regering asook Zimbabwe se vinnig dalende ekonomie, is Mugabe tydens 'n [[staatsgreep]] deur dié land se gewapende magte onder huisarres geplaas.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2017/11/14/africa/zimbabwe-military-chief-treasonable-conduct/index.html |title=Zimbabwe in turmoil after apparent coup |publisher=[[CNN]] |authors=David McKenzie, Brent Swails en Angela Dewan |date=16 November 2017 |accessdate=4 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/live/2017/nov/15/zimbabwe-army-control-harare-coup-robert-mugabe-live |title=Zimbabwe's Robert Mugabe confined to home as army takes control |publisher=[[The Guardian]] |date=15 November 2017 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Op 19 November 2017 het [[ZANU–PF]] Robert Mugabe gedwing om as partyleier te bedank en hom met die voormalige adjunkpresident [[Emmerson Mnangagwa]] vervang.<ref>{{en}} {{cite web |title=Ruling party sacks Mugabe as leader |url=http://www.bbc.com/news/world-africa-42043370 |publisher=[[BBC]] |date=19 November 2017 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Op 21 November 2017 het Mugabe sy bedanking aangebied voordat die vervolgingsverrigtinge voltooi is.<ref>{{en}} {{cite web |title=Zimbabwe's President Mugabe 'resigns' |url=http://www.bbc.com/news/world-africa-42071488 |publisher=[[BBC]] |date=21 November 2017 |accessdate=4 September 2026}}</ref> == Administrasie == [[Lêer:Administrative Divisions of Zimbabwe.svg|duimnael|Zimbabwe se provinsies]] [[Lêer:Zimbabwe districts with names.svg|duimnael|Zimbabwe se distrikte]] Zimbabwe word administratief onderverdeel in agt provinsies en twee stede met provinsiale status, [[Harare]] en [[Bulawayo]]. Die provinsies word verder onderverdeel in 91 distrikte en 1&nbsp;200 munisipaliteite (sogenaamde ''wards'') wat elk uit 'n aantal nedersettings bestaan. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! rowspan="2" scope="col" |Provinsie ! colspan="2" scope="col" |Stede ! rowspan="2" scope="col" |Stigting |- ! scope="col" |Hoofstad ! scope="col" |Grootste stad |- ! scope="row" |[[Bulawayo]] | colspan="2" |Bulawayo |1997 |- ! scope="row" |[[Harare]] | colspan="2" |Harare |1997 |- ! scope="row" |[[Manicaland]] | colspan="2" |[[Mutare]] |1897 |- ! scope="row" |[[Masjonaland-Sentraal]] | colspan="2" |[[Bindura]] |1983 |- ! scope="row" |[[Masjonaland-Oos]] | colspan="2" |[[Marondera]] |? |- ! scope="row" |[[Masjonaland-Wes]] |[[Chinhoyi]] |[[Kadoma]] |1983 |- ! scope="row" |[[Masvingo (provinsie)|Masvingo]] | colspan="2" |[[Masvingo]] |? |- ! scope="row" |[[Matabeleland-Noord]] |[[Lupane]] |[[Victoria Falls]] |1973 |- ! scope="row" |[[Matabeleland-Suid]] |[[Gwanda]] |[[Beitbrug, Zimbabwe|Beitbrug]] |1973 |- ! scope="row" |[[Midlands (provinsie)|Midlands]] | colspan="2" |[[Gweru]] |? |} == Politiek == [[Lêer:New Parliament of Zimbabwe August 2024.jpg|duimnael|Die nuwe parlementsgebou in Harare]] Zimbabwe is 'n parlementêre republiek met 'n uitvoerende president in 'n eenheidstaat.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.longdom.org/open-access/a-critical-analysis-of-the-dynamics-of-intergovernmental-relations-in-zimbabwe-2332-0761-1000326.pdf |title=A Critical Analysis of the Dynamics of Intergovernmental Relations in Zimbabwe |publisher=OMICS Publishing Group |author=Chakunda V |date=5 Mei 2015 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Die presidensiële stelsel is in 2026 met die ondertekening van grondwetlike wysigings afgeskaf.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rfi.fr/en/africa/20260709-zimbabwe-s-ruling-party-accused-of-hollowing-out-parliamentary-oversight |title=Zimbabwe's ruling party accused of hollowing out parliamentary oversight |publisher=[[Radio France Internationale]] |date=9 Julie 2026 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Met die grondwetlike veranderinge in 2005 is die Senaat as die hoërhuis heringevoer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.kubatana.net/html/archive/legisl/050916czamd17ac.asp?sector=LEGISL |title=Constitution of Zimbabwe Amendment (No. 17) Act, 2005 |publisher=NGO Network Alliance Project |date=16 September 2005 |accessdate=27 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927233356/http://www.kubatana.net/html/archive/legisl/050916czamd17ac.asp?sector=LEGISL |archive-date=27 September 2007 |url-status=dead}}</ref> Die Nasionale Vergadering is die laerhuis van die parlement. In 1987 het Mugabe die grondwet verander en daarmee die seremoniële presidentskap en die amp van eerste minister afgeskaf om 'n uitvoerende presidentskap in te voer — 'n presidensiële stelsel. Sy ZANU-PF-party het sedert onafhanklikwording elke verkiesing gewen — in die 1990-verkiesing het die tweede geplaaste party, [[Edgar Tekere]] se Zimbabwe Unity Movement (ZUM), 20% van die stemme op hom verenig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.newzimbabwe.com/pages/review27.15680.html |title=Tekere says Mugabe 'insecure' in new book |publisher=New Zimbabwe |date=27 Desember 2007 |accessdate=27 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071227185709/http://www.newzimbabwe.com/pages/review27.15680.html |archive-date=27 Desember 2007 |url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Robert-Mugabe |title=Robert Mugabe |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=4 September 2026}}</ref> Die amp van eerste minister, wat in 2009 heringevoer is, is met die aanvaarding van 'n nuwe grondwet in 2013 weer geskrap. === Buitelandse betrekkinge === {{Hoofartikel|Buitelandse betrekkinge van Zimbabwe|Suid-Afrika-Zimbabwe-betrekkinge}} [[Lêer:Diplomatic missions of Zimbabwe.PNG|duimnael|links|Diplomatieke missies van Zimbabwe in die buiteland]] Die buitelandse betrekkinge van Zimbabwe fokus op nou bande met die [[Volksrepubliek China]]<ref name=a>{{en}} {{cite book|title=The Great Wall and the Empty Fortress: China's Search for Security|page=48}}</ref> en [[Suid-Afrika]]. Zimbabwe het bilaterale betrekkinge met verskeie lande. Ná Ian Smith se eensydige onafhanklikheidsverklaring van die Verenigde Koninkryk in 1965 is Rhodesië se diplomatieke teenwoordigheid dramaties regoor die wêreld teruggerol. Teen die tyd van die Lancaster House-ooreenkoms in 1979 het Rhodesië slegs verteenwoordigende kantore in [[Londen]], [[Bonn]], [[Pretoria]], [[Washington, D.C.]] en [[Tokio]] gehad. Sendings in [[Maputo]] (destyds Lourenço Marques) en [[Lissabon]] is in 1975 gesluit ná die Angelierrewolusie in [[Portugal]]. Onder Robert Mugabe het Zimbabwe 'n nuwe buitelandse beleid gevoer wat nouer saamwerk met Afrika-, Oosblok- en [[Beweging van Onverbonde Lande|Onverbonde]]-lande. Die hoofstad van die land, Harare, huisves tans 51 ambassades. Verskeie ander lande het ambassadeurs van ander hoofstede, veral Pretoria en [[Addis Abeba]], geakkrediteer. == Ekonomie == {{Hoofartikel|Ekonomie van Zimbabwe}} [[Lêer:Harare secondst.jpg|duimnael|Moderne kantoorgeboue in Harare]] Zimbabwe is 'n [[ontwikkelende land]] en die ekonomiese ontwikkeling word veral deur hiperinflasie gekniehalter. Veral [[landbou]] en [[mynbou]] produseer uitvoergoedere. Die land beskik oor metallurgiese [[chromiet]]. Van die ander [[mineraal]]afsettings sluit in [[steenkool]], [[diamant]]e, [[litium]], [[asbes]], [[koper]], [[nikkel]], [[goud]], [[platinum]] en [[yster]]erts.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sadc.int/member-states/zimbabwe |title=Zimbabwe |publisher=[[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] |accessdate=4 September 2026}}</ref> Sedert die einde van die burgeroorlog in 1980 het Zimbabwe 'n onstuimige ekonomie gehad en van Afrika se broodmandjie in 'n land ontwikkel waar teen Maart 2025 meer as 'n derde van sy bevolking gebuk gaan onder wanvoeding.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wfp.org/countries/zimbabwe |title=Zimbabwe |publisher=Wêreldvoedselprogram |accessdate=4 September 2026}}</ref> === Infrastruktuur === ==== Energiebedryf ==== [[Lêer:Harare International Airport.jpg|duimnael|Die internasionale lughawe in Harare]] Sowat 'n derde van Zimbabwe se elektrisiteit word in waterkragsentrales opgewek waarvan die Karibadamprojek die bekendste en belangrikste is. Toe dit in 1960 beplan is, was dit die grootse hidroëlektriese aanleg ter wêreld. Termiese kragsentrales voorsien in die res van die land se kragbehoefte. ==== Spoorweë, pad- en lugvervoer ==== Zimbabwe se nasionale spoorweë bedryf een van die gevorderdste netwerke in [[Afrika suid van die Sahara]] met 'n totale lengte van sowat 2&nbsp;700&nbsp;km, waarvan sowat tien persent geëlektrifiseer is. Dit word aangevul deur 'n uitgebreide padnetwerk waarvan 'n vyfde geasfalteer is. Harare se internasionale lughawe verbind die land met bestemmings in Afrika en oorsee. Die nasionale lugvervoernetwerk verbind die grootste stedelike sentra met mekaar. ==== Toerisme ==== Zimbabwe beskik oor vyf [[Unesco]]-[[wêrelderfenisgebied]]e: [[Groot-Zimbabwe]], [[Khami]], [[Mana Pools]], [[Matopos]] en die [[Victoria-waterval]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/zw |title=Zimbabwe |publisher=[[Unesco]] |accessdate=4 September 2026}}</ref> == Demografie == === Etniese groepe === [[Lêer:Historical population of Zimbabwe.svg|duimnael|Zimbabwe se bevolkingsgroei (1801–2023)]] Zimbabwe is 'n multi-etniese land en die [[Mashona]] vorm met 84% die grootste [[etniese groep]], gevolg deur die [[Ndebele (stam)|Ndebeles]] met 14% van die bevolking. Die Mashona bly veral in die [[Masjonaland]] in die noorde met [[Harare]] as hulle sentrum, terwyl die Ndebele die [[Matabeleland]] in die suide en weste bewoon met [[Bulawayo]] as die grootste stad. As gevolg van etniese spanning het veral onder Robert Mugabe se bewind baie Ndebeles uit die land gevlug, waarvan die meeste na Suid-Afrika. Van die ander etniese groepe in Zimbabwe sluit in [[Vendas]], [[Tongas]], [[Tsongas]], [[Kalangas]], [[Basotho]], [[Ndaus]], [[Nambyas]], [[Tswanas]], [[Xhosas]] en [[Lozis]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://issafrica.org/country-file-zimbabwe/society |title=Ethnic composition |publisher=Institute for Security Studies |accessdate=4 September 2026}}</ref> Van die etniese minderhede sluit in [[Blanke Zimbabwiërs]] wat veral van Britse herkoms is en in 'n mindere mate [[Afrikaners]] en [[Portugese]]. In 1975 het sowat 278&nbsp;000, oftewel 4,3% van die totale bevolking, wit mense in die destydse Rhodesië gewoon.<ref>{{en}} Wiley, David en Isaacman, Allen F. (1981). ''Southern Africa: society, economy, and liberation''. Michigan State University, University of Minnesota. bl. 55</ref> Ná Mugabe se landhervorming, uitsetting en moorde op wit mense het baie die land ontvlug, waarvan die meeste na Suid-Afrika en die Verenigde Koninkryk. Nadat Mugabe in 2017 afgeset en met Emmerson Mnangagwa as president vervang is, het baie wit mense na die land teruggekeer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/global-health/climate-and-people/white-farmers-return-to-zimbabwe-agriculture-boost/ |title=Hundreds of white farmers return to Zimbabwe in boost for agriculture |publisher=The Telegraph |authors=Ben Farmer, Peta Thornycroft |date=4 September 2023 |accessdate=4 September 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://iol.co.za/news/politics/2025-07-29-even-white-zimbabweans-are-returning-zanu-pf-insists-exiles-are-flocking-back-home/ |title='Even white Zimbabweans are returning': Zanu-PF insists exiles are flocking back home |publisher=Independent Online |author=Jonisayi Maromo |date=29 Julie 2025 |accessdate=4 September 2026}}</ref> === Tale === [[Lêer:Victoria-Falls-willk-stein.jpg|duimnael|Teken by die [[Victoria-waterval]] in Engels, met die waterval se naam in Lozi]] As gevolg van die etniese diversiteit word daar ook uiteenlopende tale in Zimbabwe gepraat. Die [[Bantoetale]] [[Shona (taal)|Shona]] (78%) en [[Noord-Ndebele]] (20%) is die twee mees gebruikte tale in die land. Daarna word ander Bantoe-minderheidstale soos [[Chichewa]], [[Chisena]], [[Chitonga]], [[Kalanga]], [[Khoisan-tale|Khoisan]], [[Nambya]], [[Ndau]], [[Noord-Ndebele]], [[Tsonga|Shangani]], [[Shona (taal)|Shona]], [[Suid-Sotho]], [[Tswana]], [[Venda (taal)|Venda]] en [[Xhosa]] gepraat. [[Engels]] word veral deur wit en bruin Zimbabwiërs gepraat, waarvolgens minder as 2,5% van die bevolking Engels as hulle [[moedertaal]] besig. Met die goedkeuring van die nuwe grondwet in 2013 het Zimbabwe 16 amptelike tale.<ref name="Grondwet" /> In 'n minder mate word daar in Zimbabwe ook [[Afrikaans]] gepraat, veral deur Blanke Zimbabwiërs.<ref>{{en}} {{cite book |last1=Salawu |first1=Abiodun |last2=Molale |first2=Tshepang Bright |last3=Uribe-Jongbloed |first3=Enrique |last4=Ullah |first4=Mohammad Sahid |title=Indigenous Language for Development Communication in the Global South |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-6669-1202-9 |url=https://books.google.de/books?id=0uqfEAAAQBAJ&pg=PA217&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |date=23 November 2022 |accessdate=4 September 2026}}</ref> == Sport == [[Lêer:Zimbabwe Sevens Rugby Team.jpg|duimnael|Die Zimbabwiese [[sewesrugby]]span tydens die Hong Kong Sevens in 2009]] [[Lêer:Zimbabwean Players Take The Drinks Break.jpg|duimnael|Die [[Zimbabwiese nasionale krieketspan]] tydens hul ODI-wedstryd teen [[Bengaalse nasionale krieketspan|Bangladesj]] op 23 Januarie 2009 in [[Dhaka]]]] In Zimbabwe word verskeie sportsoorte soos [[krieket]], [[rugby]] en [[sokker]] beoefen, waarvan sommige hul oorsprong in die [[Verenigde Koninkryk]] het. [[Cara Black]] (saam met haar Amerikaanse dubbelspeelvennoot [[Liezel Huber]]) en [[Kevin Ullyett]] (saam met die Sweedse [[Jonas Björkman]]) was van die bestes ter wêreld in [[tennis]]dubbelspelkompetisies. Nog meer bekend is egter die uitstekende swemmer [[Kirsty Coventry]], wat met haar Olimpiese oorwinnings in [[Olimpiese Somerspele 2004|2004]] en [[Olimpiese Somerspele 2008|2008]] 'n volksheldin en baken van hoop vir haar land geword het; sy het twee goue medaljes aan Zimbabwe op Olimpiese Spele besorg, die enigste ander was deur die nasionale vroue[[veldhokkie]]span tydens die [[Olimpiese Somerspele 1980]] in [[Moskou]]. Sedert 2025 dien Coventry as die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] se president.<ref>{{af}} {{cite web |url=https://www.netwerk24.com/sport/olimpiese-spele/kirsty-coventry-nuwe-baas-van-iok-20250320 |title=Kirsty Coventry nuwe baas van IOK |publisher=[[Nuus24]] |date=20 Maart 2025 |accessdate=4 September 2026}}</ref> Sokker is Zimbabwe se gewildste [[sport]]soort. Die [[Zimbabwiese nasionale sokkerspan]] kon ses keer vir die [[Afrikanasiesbeker]] kwalifiseer (in 2004, 2006, 2017, 2019, 2021 en 2025). Hulle kon egter nog nie vir 'n [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooi kwalifiseer nie. Van die bekendste Zimbabwiese sokkerspelers sluit in [[Matthew Rusike]] en [[Tawanda Maswanhise]]. Die voormalige nasionale doelwagter [[Bruce Grobbelaar]] het in die 1980's en 1990's gespeel vir die Engelse sokkerklub [[Liverpool FC]] en saam met hulle talle titels ingepalm. [[Dynamos FC]] is tot dusver die enigste Zimbabwiese sokkerklub wat die [[CAF Kampioene-liga]]-eindstryd gehaal het. Rugby is ook 'n belangrike sportsoort in Zimbabwe en die [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan]] het drie keer vir 'n [[rugbywêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer (in [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] en [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]]). Die span word as een van die sterker Afrikaspanne na die Suid-Afrikaanse [[Springbokke]] en die Namibiese [[Namibiese nasionale rugbyspan|''Welwitschias'']] beskou en ding gereeld met ander opkomende rugbyspanne in die Afrikabeker mee. Hulle het dié toernooi reeds drie keer gewen (in 2012, 2024 en 2025) en drie keer as naaswenner geëindig. Van die bekendste Zimbabwiese rugbyspelers sluit in [[Tonderai Chavhanga]], [[Ian McIntosh]], [[Ray Mordt]], [[Tendai Mtawarira]], [[Bobby Skinstad]] en [[Gary Teichmann]] wat almal ook noue verbindings met die Suid-Afrikaanse [[Springbokke]] het. Krieket word veral deur [[Blanke Zimbabwiërs]] beoefen en dié land is een van die [[toetskrieket]]lande. Die beheerliggaam [[Zimbabwe Krieket]] is in 1992 gestig en sedertdien 'n volle lidland van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR). Die [[Zimbabwiese nasionale krieketspan]] het van 1983 tot 2015 vir elke [[krieketwêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer en twee keer die Super Ses gehaal (in [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] en [[Krieketwêreldbeker 2003|2003]]), maar daarna het hulle nie meer vir dié toernooi gekwalifiseer nie. In 2003 het Zimbabwe saam met Suid-Afrika en Kenia die eerste krieketwêreldbekertoernooi in Afrika aangebied, wat deur [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] gewen is. Hulle het tot dusver ook aan sewe [[T20I-wêreldbeker]]toernooie deelgeneem en twee keer die tweede rondte gehaal (in [[T20I-wêreldbeker 2022|2022]] en [[T20I-wêreldbeker 2026|2026]]). In November 2021 is Zimbabwe saam met Namibië en Suid-Afrika as medegasheer van die [[Krieketwêreldbeker 2027]] aangewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=9 Junie 2023}}</ref> Van die bekendste Zimbabwiese krieketspelers sluit in die broers [[Andy Flower|Andy]] en [[Grant Flower]], asook [[Brendan Taylor]]. == Notas == {{Verwysings|group=nota}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Zimbabwe|title=Zimbabwe|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=4 September 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/zimbabwe/|title=Zimbabwe|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=4 September 2026}} ; Geskiedenis ---- * {{en}} Arnold, Marion: The stone sculpture of Zimbabwe. In: Lantern. Tydskrif vir Kuns, Kennis en Kultuur. Jaargang 31, nr. 4, September 1982 * {{af}} Louw, A.A. (ds.): Die môrester in Mashonaland. Stellenbosch: C.S.V.-boekhandel, 1954. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{Wikt-inlyn}} * {{en}} [https://www.zim.gov.zw/ Amptelike webwerf van die Zimbabwiese regering] * {{en}} [https://www.parlzim.gov.zw/ Amptelike webwerf van die Zimbabwiese parlement] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Zimbabwe}} | Noord = {{vlagland|Zambië}} • {{vlagland|Mosambiek}} | Noordoos = {{vlagland|Mosambiek}} | Oos = {{vlagland|Mosambiek}} | Suidoos = {{vlagland|Mosambiek}} | Suid = {{vlagland|Suid-Afrika}} | Suidwes = {{vlagland|Botswana}} | Wes = {{vlagland|Namibië}} | Noordwes = {{vlagland|Zambië}} }} {{Lande van Afrika}} {{Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap}} {{Normdata}} [[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]] [[Kategorie:Zimbabwe| ]] 578rxkly27c2lyrela25yi3kucc5mun 0 452 2965304 2917886 2026-09-05T19:49:06Z Sobaka 328 /* Geboortes */ bywerk 2965304 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Lie In 15 -- John rehearses Give Peace A Chance.jpg|teks=John Lennon}} Die '''jaar 1980''' was 'n [[skrikkeljaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Dinsdag]] begin het. Dit was die 80ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. In teenstelling met [[gewone jaar|gewone jare]] het die jaar 366 dae en 'n [[29 Februarie]] gehad. == Gebeure == * [[Januarie]] – Die [[goud]]prys bereik ’n rekordbedrag van 850,02 [[VSA-dollar]] per fynons. * [[22 Januarie]] – [[Andrei Sakharov]], ’n sleutelargitek van die Sowjet [[waterstofbom]] en wenner van die 1975 [[Nobelprys vir Vrede]] word in [[Moskou]] gearresteer en na Gorki verban. * [[25 Januarie]] – Die Silverton-tak van [[Volkskas]] Bank in Pretoria word oorgeneem deur MK-vryheidsvegters. * [[1 Februarie|1]]–[[7 Februarie]] – Die [[Paralimpiese Winterspele 1980|tweede Paralimpiese Winterspele]] word in Geilo, [[Noorweë]], aangebied. * [[13 Februarie|13]]–[[24 Februarie]] – Die [[Olimpiese Winterspele 1980|13de Olimpiese Winterspele]] word in [[Lake Placid]], [[Verenigde State van Amerika]], aangebied. * [[18 Maart]] - Tropiese sikloon Kolia, suid van [[Madagaskar]], veroorsaak buitengewone deinings langs die Natalse kus. Golwe so hoog as 5 meter stort oor die seewalle van Laer Marine Parade in Durban en rig groot skade aan.<ref>{{cite journal |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=Desember 1991 |title='n Geskiedenis van besondere Weergebebeurtenisse in Suid-Afrika: 1500-1990 |url= |journal=CAELUM |pages=88 }}</ref> * [[18 April]] – [[Zimbabwe]] word van die [[Verenigde Koninkryk]] onafhanklik. Canaan Banana word die eerste [[president]] van die nuwe staat en [[Robert Mugabe]] die eerste [[Eerste Minister]]. * [[24 April]] – ’n Poging om VSA-gyselaars in die ambassade in [[Teheran]] te bevry eindig onsuksesvol. * [[2 Mei]] – Die Suid-Afrikaanse regering plaas 'n verbod op [[Pink Floyd]] se treffer ''Another Brick in the Wall''.<ref>[http://ultimateclassicrock.com/pink-floyd-banned-south-africa/ 35 Years Ago: Pink Floyd’s ‘Another Brick in the Wall’ Banned in South Africa, besoek op 17 Junie 2015]</ref> * [[1 Junie]] – Agt brandstoftenks word vernietig deur [[Umkhonto we Sizwe]] (MK) by [[SASOL]] en NATREF in Sasolburg en Secunda. * [[21 Junie]]–[[5 Julie]] – Die [[Paralimpiese Somerspele 1980|sesde Paralimpiese Somerspele]] word in [[Arnhem]], [[Nederland]], aangebied. * [[13 Julie]] – [[Quett Masire]] volg [[Seretse Khama]] op as [[President van Botswana]]. * [[19 Julie]]–[[3 Augustus]] – Die [[Olimpiese Somerspele 1980|22ste Olimpiese Somerspele]] word in [[Moskou]], [[Sowjetunie]], aangebied. * [[30 Julie]] – [[Vanuatu]] word van [[Frankryk]] en die [[Verenigde Koninkryk]] onafhanklik. * [[22 September]] – Die [[Iran-Irakse Oorlog]] breek uit. * [[13 Desember]] – [[Peter Mathebula]] word Suid-Afrika se eerste swart wêreldbokskampioen toe hy vir Kim Tae-shik van [[Suid-Korea]] klop op punte. == Geboortes == * [[19 Januarie]] – [[Jenson Button]], [[VK|Britse]] [[Formule Een]]-renjaer, [[2009 Formule Een-seisoen|2009-wêreldkampioen]]. * [[27 Januarie]] – [[Marat Safin]], Russiese tennisspeler. * [[28 Januarie]] – [[Nick Carter (musikant)|Nick Carter]], Amerikaanse musikant. * [[6 Februarie]] – [[Coki Ramírez]], Argentynse sangeres, aktrise en model. * [[22 Februarie]] – [[Jaco Jacobs]], Suid-Afrikaanse kinderboekskrywer. * [[24 Februarie]] – [[Janko de Beer]], Suid-Afrikaanse visuele kunstenaar, advokaat en natuurbewaarder. * [[2 Maart]] – [[Ingrid Bolsø Berdal]], Noorse aktrise en vervaardiger. * [[21 Maart]] – [[Ronaldinho]], beroemde Brasiliaanse professionele [[sokker]]speler. * [[22 Maart]] – [[Kandyse McClure]], Kanadese aktrise. * [[9 April]] – [[Lika Berning]], Suid-Afrikaanse aktrise. * [[9 April]] – [[Lindiwe Mazibuko]], Suid-Afrikaanse politikus. * [[10 April]] – [[Charlie Hunnam]], Britse akteur. * [[10 April]] – [[Kasey Kahne]], Amerikaanse NASCAR-renjaer. * [[11 April]] – [[Keiji Tamada]], Japannese sokkerspeler. * [[12 Mei]] – [[Rishi Sunak]], Britse politikus en voormalige [[Eerste minister van die Verenigde Koninkryk]]. * [[12 Mei]] – [[Nadia G]], [[Kanada|Kanadese]] aktrise. * [[13 Mei]] – [[Jaco Peyper]], Suid-Afrikaanse internasionale [[rugby]][[skeidsregter]]. * [[1 Junie]] – [[Johann Muller]], Suid-Afrika se drie-en-vyftigste [[Springbokkaptein]]. * [[6 Junie]] – [[Mmusi Maimane]], voormalige leier van die [[Demokratiese Alliansie]]. * 6 Junie – [[Pete Hegseth]], die 29ste Amerikaanse sekretaris van verdediging. * 6 Junie – [[David Friedberg]], Suid-Afrikaans-Amerikaanse entrepreneur, sakeman en engelbelegger. * [[17 Junie]] – [[Venus Williams]], Amerikaanse tennisspeler. * [[20 Junie]] – [[Tika Sumpter]], Amerikaanse aktrise. * [[5 Julie]] – [[Eva Green]], Franse aktrise. * [[20 Julie]] – [[Gisele Bündchen]], Brasiliaanse fotomodel en aktrise. * [[22 Julie]] – [[Dirk Kuyt]], Nederlandse professionele [[sokker]]speler. * [[26 Julie]] – [[Jacinda Ardern]], [[Nieu-Seeland]]se politikus en [[Eerste Minister]]. * [[6 Augustus]] – [[Vitantonio Liuzzi]], Italiaanse professionele renjaer. * [[27 Augustus]] – [[CJ van der Linde]], [[Springbokrugbyspeler]]. * [[28 Augustus]] – [[Johny Klein]], Suid-Afrikaanse [[akteur]]. * [[5 September]] − [[Pita Limjaroenrat]], [[Thailand|Thaise]] politikus en sakeman. * [[8 September]] – [[Mbulaeni Mulaudzi]], voormalige 800m wêreldkampioen en Olimpiese silwermedaljewenner († [[2014]]). * [[10 September]] − [[Jurga Šeduikytė]], [[Litaue|Litause]] popsangeres en liedjieskryfster. * [[14 September]] − [[Tersia Marshall]], Suid-Afrikaanse politikus († [[2026]]). * [[15 September]] − [[Jolin Tsai]], [[Taiwan]]nese [[sangeres]], liedjieskrywer en [[aktrise]]. * [[18 September]] − [[Francois van Coke]], Suid-Afrikaanse sanger en liedjieskrywer. * [[24 September]] − [[Tanit Phoenix]], Suid-Afrikaanse model en aktrise. * [[4 November]] – [[Jerry Collins]], [[Nieu-Seeland]]se [[rugby]]speler († [[2015]]). * [[12 November]] – [[Ryan Gosling]], [[Kanada|Kanadese]] akteur en [[Musiek|musikant]]. * [[25 November]] – [[Aaron Mokoena]], Suid-Afrikaanse sokkerspeler. * [[3 Desember]] – [[Suléne Pilon]], taalkundige aan die [[Universiteit van Pretoria]] se Departement Afrikaans en voorsitter van die [[Taalkommissie]]. == Sterftes == * [[7 Februarie]] – [[Margaret Ballinger]], 'n kragtige en invloedryke spreker, voorstander van gelykheid in Suid-Afrika en stigterslid van die [[Liberale Party]] (* [[1894]]). * [[13 Februarie]] – [[David Janssen]], Amerikaanse akteur, (* [[1931]]). * [[31 Maart]] – [[Jesse Owens]], [[VSA|Amerikaanse]] atleet (* [[1913]]). * [[15 April]] – [[Jean-Paul Sartre]], Franse filosoof, dramaturg, skrywer, biograaf en aktivis (* [[1905]]). * [[24 April]] – [[W.E.G. Louw]], Afrikaanse digter (* 1913). * [[29 April]] – [[Alfred Hitchcock]], Britse regisseur (* [[1899]]). * [[4 Mei]] – [[Josip Broz Tito]], president van [[Joego-Slawië]] (* [[1892]]). * [[26 Mei]] – [[Willie Maree]], Suid-Afrikaanse boer en politikus, leier van die [[Nasionale Party]] in Natal (* [[1920]]). * [[7 Junie]] – [[Henry Miller]], Amerikaanse novelis en essayis (* [[1891]]). * [[21 Junie]] – [[Pierre Fourie (bokser)|Pierre Fourie]], Suid-Afrikaanse bokskampioen (* [[1943]]). * [[7 Julie]] – [[Johannes Meintjes]], Suid-Afrikaanse kunsskilder en skrywer (* [[1923]]). * [[12 Julie]] – Sir [[Seretse Khama]], eerste president van [[Botswana]] sterf aan [[pankreas]]kanker (* [[1921]]). * [[27 Julie]] – [[Mohammad Reza Pahlavi]], laaste [[sjah]] van [[Iran]] (* [[1919]]). * [[31 Augustus]] – [[Chris Burger]], heelagter van die [[Westelike Provinsie|WP]], sterf nadat hy sy nek die vorige dag in 'n rugbywedstryd teen die Vrystaat gebreek het (* [[1952]]). * [[23 September]] – [[Jim Fouché]], [[Suid-Afrika]]anse politikus en tweede [[Staatspresident van Suid-Afrika]] (1968–1975) (* [[1898]]). * [[7 November]] – [[Steve McQueen]], Amerikaanse rolprentakteur en -regisseur (* [[1930]]). * [[8 November]] – [[Lulu Latsky]], eerste vrou in Suid-Afrika wat 'n doktorsgraad in [[Wetenskap]] verwerf (* [[1901]]). * [[22 November]] – [[Mae West]], Amerikaanse aktrise en draaiboekskrywer (* [[1893]]). * [[24 November]] – [[George Raft]], Amerikaanse akteur (* [[1901]]). * [[8 Desember]] – [[John Lennon]], Britse sanger en liedjieskrywer ([[The Beatles]]) (* [[1940]]). * [[12 Desember]] – [[Jean Lesage]], Kanadese advokaat, politikus en hervormer (* [[1912]]). * [[24 Desember]] – [[Karl Dönitz]], Duitse admiraal tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] (* [[1891]]). * [[31 Desember]] – [[Marshall McLuhan]], Kanadese mediakenner (* [[1911]]) == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:1980| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] == Verwysings == 6vj43ii61vg5lc87kkynmcq9cud06tg 0 1533 2965377 2400946 2026-09-06T05:20:56Z LasMatos 76261 2965377 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" cellpadding="2" |+ <span style="font-size:14pt">'''Amazonas'''</span> |- | align=center colspan=2 | {| |- | align=left width=100 | [[Lêer:Bandeira do Amazonas.svg|130px|border]] | align=right width=100 | [[Lêer:Brasão_de_Armas_do_Amazonas.png|100px|]] |- | align=center width=130 | <span style="font-size:8pt">[[Vlae van state van Brasilië|Vlag van Amazonas]]</span> | align=center width=110 | <span style="font-size:8pt">[[Wapens van state van Brasilië|Wapen van Amazonas]]</span> |} |- | align=center colspan=2 | [[Lêer:Brazil State Amazonas.svg|200px|Map of Brazil highlighting the state]] |- |colspan="2" style="text-align:center;" | <small>[[State van Brasilië|Sien ander Brasiliaanse state]]</small> |- |- | style="white-space: nowrap;" | '''Land''' | style="white-space: nowrap;" | {{vlag|Brasilië}} |- | style="white-space: nowrap;" | '''[[Hoofstad]]''' | style="white-space: nowrap;" | [[Manaus]] |- | style="white-space: nowrap;" | '''Grootste stad''' | style="white-space: nowrap;" | [[Manaus]] |- | style="white-space: nowrap;" | '''[[Oppervlakte]]''' | style="white-space: nowrap;" | 1&nbsp;570&nbsp;745,680 km² [[Vierkante kilometer|vk km]] |- | style="white-space: nowrap;" | '''[[Bevolking]]''' <br />&nbsp; - Totaal <br />&nbsp; - Digtheid | style="white-space: nowrap;" | <br /> 3&nbsp;480&nbsp;937 (2010)<br /> 2.22/km² |- | style="white-space: nowrap;" | '''[[Goewerneur]]''' | style="white-space: nowrap;" | [[Wilson Lima]] |- | style="white-space: nowrap;" | '''[[Demoniem]]''' | style="white-space: nowrap;" | ''Amazonense'' |- | style="white-space: nowrap;" | '''[[MOI]]''' ([[2005]]) | style="white-space: nowrap;" | 0,780 – {{kleur|#ffcc00|middel}} |- | style="white-space: nowrap;" | '''[[Tydsone]]''' | style="white-space: nowrap;" | [[UTC-4]] ([[UTC-3]]) |} '''Amazonas''' is die grootste, maar ook mees geïsoleerde deelstaat van [[Brasilië]] met 1&nbsp;570&nbsp;745,680 km² en 3&nbsp;480&nbsp;937 inwoners (2010). Die hoofstad en grootste stad is [[Manaus]] (1&nbsp;802&nbsp;525 inwoners, 2010). Die oppervlakte word grotendeels deur [[tropiese reënwoud]] bedek, en bosbou is die belangrikste bedryf. Die deelstaat is vernoem ná die [[Amesonerivier]]. {{Saadjie}} {{CommonsKategorie|Amazonas (Brazil)|Amazonas}} {{Deelstate van Brasilië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amazonas| ]] 4bopw7q1jaxcjyyl5zpac6uqvnx213x 0 2162 2965303 2827172 2026-09-05T19:47:50Z Sobaka 328 /* Geboortes */ bywerk 2965303 wikitext text/x-wiki {{JunieKalender}} '''6 Junie''' is die 157ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (158ste in ’n [[skrikkeljaar]]). Daar volg nog 208 dae in die res van die jaar. == Gebeure == * [[445]] – Keiser Valentianus III skryf ’n dekreet waarin die [[pous]] die hoogste gesag in die kerk gegee word en elke obstruksie daarvan as verraad beskou word. * [[1348]] – [[Pous Clemens VI]] koop [[Avignon]] van koningin Johanna I van [[Napels]]. * [[1409]] – [[Pous Gregorius XII]] hou ’n konsilie in Cividale del Friuli by Aquileia wat swak bygewoon word. * [[1599]] – [[Diego Velázquez]], Spaanse skilder, word gedoop. * [[1844]] – George Williams stig die [[YMCA]] in [[Londen]]. * [[1925]] – Die motorvervaardiger [[Chrysler]] word gestig. * [[1938]] – 'n Airspeed-vliegtuig van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]], op 'n vlug tussen [[Salisbury]] en Pretoria, stort neer 20 myl noord van die [[Limpoporivier]]; ses sterf. * [[1944]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: [[Slag van Normandië|D-dag]] en die [[Geallieerdes|Geallieerde]] magte land in [[Normandië]]. * [[1968]] – Senator Robert F. Kennedy sterf in ’n sluipmoordaanval deur Sirhan Sirhan. * [[1982]] – [[Israel]] val [[Libanon]] binne. == Geboortes == * [[1599]] – [[Diego Velázquez]], Spaanse skilder en leermeester († [[1660]]). * [[1777]] – Sir [[Peregrine Maitland]], goewerneur van die [[Kaapkolonie]] († [[1854]]). * [[1799]] – [[Aleksander Poesjkin]], [[Russe|Russiese]] romantieke skrywer en digter, vader van moderne [[Russies]] († [[1837]]). * [[1868]] – [[Robert Falcon Scott]], Engelse ontdekkingsreisiger († 1912). * [[1875]] – [[Thomas Mann]], Duitse skrywer († [[1955]]). * [[1898]] – [[Jim Fouché]], [[Suid-Afrika]]anse politikus en tweede [[Staatspresident van Suid-Afrika]] (1968–1975) († [[1980]]). * [[1898]] – [[Walter Abel]], Amerikaanse akteur († 1987). * [[1901]] – [[Sukarno]], president van [[Indonesië]] († [[1970]]). * [[1912]] – [[Maria Montez]], [[Dominikaanse Republiek|Dominikaans]]-Franse aktrise († [[1951]]). * [[1918]] – [[George Hills]], Britse historikus van Spaans-Britse afkoms († [[2002]]). * [[1926]] – [[Klaus Tennstedt]], Duitse [[dirigent]] († [[1998]]). * [[1928]] – [[Leonard Reitstein]], Suid-Afrikaanse skaakkaptein en skaakskrywer († [[2019]]). * [[1931]] – [[Joyce Barker]], Suid-Afrikaanse sopraan († [[1992]]). * [[1936]] – [[Levi Stubbs]], Amerikaanse sanger († 2008). * [[1939]] – [[Louis Andriessen]], Nederlandse pianis en komponis († 2021). * [[1945]] – [[David Dukes]], Amerikaanse akteur († 2000). * [[1947]] – [[Robert Englund]], Amerikaanse akteur. * [[1954]] – [[Harvey Fierstein]], Amerikaanse akteur en draaiboekskrywer. * [[1955]] – [[Theuns Stofberg]], Suid-Afrika se sewe-en-dertigste [[Springbokkaptein]] († [[2023]]). * [[1955]] – [[Sandra Bernhard]], Amerikaanse akteur en komediant. * [[1956]] – [[Björn Borg]], Sweedse tenniskampioen en mode-ontwerper. * [[1963]] – [[Jason Isaacs]], Engelse akteur. * [[1965]] – [[Cam Neely]], Kanadese yshokkiespeler en akteur. * [[1967]] – [[Max Casella]], Amerikaanse akteur. * [[1967]] – [[Paul Giamatti]], Amerikaanse akteur. * [[1969]] – [[Erik Prince]], voormalige [[Amerikaanse Vloot]] SEAL-offisier en stigter van die [[private militêre maatskappy]] Blackwater. * [[1970]] – [[Randy Becker]], Amerikaanse akteur. * [[1976]] – [[Emilie-Claire Barlow]], Kanadese sanger en aktrise. * [[1978]] – [[Judith Barsi]], Amerikaanse kinderaktrise († 1988). * [[1980]] – [[Pete Hegseth]], die 29ste Amerikaanse sekretaris van verdediging. * 1980 – [[David Friedberg]], Suid-Afrikaans-Amerikaanse entrepreneur, sakeman en engelbelegger. * [[1983]] – [[Dennis Roady]], Amerikaanse YouTube-persoonlikheid. * [[1983]] – [[Joe Rokocoko]], [[All Blacks|All Blackrugbyspeler]] (vleuel). * [[1989]] – [[Paula Brancati]], Kanadese aktrise. * [[1995]] – [[Jack Kilmer]], Amerikaanse akteur. * [[1999]] – [[Marguerite van Eeden]], Suid-Afrikaanse [[aktrise]]. == Sterftes == * [[913]] – [[Alexander van Bisantium]], [[Bisantynse Ryk|Bisantynse]] keiser (* [[870]]). * [[1832]] – [[Jeremy Bentham]], Engelse juris en filosoof (* [[1748]]). * [[1843]] – [[Friedrich Hölderlin]], Duitse digter en skrywer (* [[1770]]). * [[1881]] – [[Henri Vieuxtemps]], Belgiese komponis en violis (* [[1820]]). * [[1941]] – [[Louis Chevrolet]], Switsers-Amerikaanse renjaer en sakeman, stigter van [[Chevrolet]] (* [[1878]]). * [[1946]] – [[Gerhart Hauptmann]], Duitse dramaturg en romansier (* [[1862]]). * [[1951]] – [[Olive Tell]], Amerikaanse aktrise (* [[1894]]). * [[1961]] – [[Carl Jung]], Switserse psigiater (* [[1875]]). * [[1975]] – [[Larry Blyden]], Amerikaanse akteur (* [[1925]]). * [[1976]] – [[Victor Varconi]], Amerikaanse filmakteur (* [[1891]]). * [[1997]] – [[Magda Gabor]], Hongaars-Amerikaanse aktrise en sosiale vlinder (* [[1915]]). * [[1997]] – [[Anna Elizabeth Botha|Elize Botha]], voormalige Suid-Afrikaanse presidentsvrou (* [[1922]]). * [[1999]] – [[Anne Haddy]], Australiese aktrise (* [[1930]]). * [[2005]] – [[Anne Bancroft]], Amerikaanse aktrise (* [[1931]]). * 2005 – [[Dana Elcar]], Amerikaanse akteur en regisseur (* [[1927]]). * [[2006]] – [[Billy Preston]], Amerikaanse sanger-liedjieskrywer, pianis en akteur (* [[1946]]). * [[2013]] – [[Esther Williams]], Amerikaanse aktrise en swemmer (* [[1921]]). * [[2023]] – [[Noreen Nash]], Amerikaanse aktrise en skryfster (* [[1924]]). == Vakansie-, vierings- en waarnemingsdae == * [[Nasionale Dag van Swede]]. {{Commonskat|6 June}} [[Kategorie:Junie]] 7denoy26fef3idvb9kqii24nqtmt3ga 4 5209 2965252 2965181 2026-09-05T16:08:40Z Dumbassman 62009 /* Steun, teen, kommentaar */ 2965252 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]]<!-- [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|230px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Jy het jou huiswerk gedoen... == ...as die Engelse Wikipedia sê dat van hulle artikels met 'n Afrikaanse (of Duitse artikel) uitgebrei kan word. Ek het onlangs twee voorbeelde rakende my sportartikels gesien: * [[:en:South Korea national rugby union team]] wat met hulp van beide die [[:af:Koreaanse nasionale rugbyspan|Afrikaanse voorbladartikel]] en die [[:de:Südkoreanische Rugby-Union-Nationalmannschaft|Duitse lesenswaardige artikel]] verbeter kan word. * [[:en:Tanzania national cricket team]] wat met hulp van die [[:de:Tansanische Cricket-Nationalmannschaft|nuwe Duitse lesenswaardige artikel]] (laas maand aangewys) verbeter kan word. Myns insiens is dit baie interessant dat die Afrikaanse en Duitse Wikipedia in beide krieket en rugby (hoegenaamd dié Engelse sportsoorte) deels beter artikels het as die Engelse Wikipedia. My doel was nog altyd om met artikels oor nasionale spanne en wêreldbekertoernooie die Engelse artikel te klop, nou word in die een of ander amptelik daarna verwys dat dit wel die geval is. Volgens my beskeie mening is dit die geval by die meeste artikels oor nasionale spanne, en hulle het in Afrikaans en Duits altyd dieselfde inhoud. Terloops, die Swahili-Wikipedia (Swahili is 'n ampstaal in Kenia, Rwanda, Tanzanië en Uganda) het nie een artikel oor nasionale krieket- of rugbyspanne nie. Tydens laasjaar se Wikimania in Nairobi wou ek 'n projek van stapel stuur om hulle ook te betrek, maar my versoek het nie geslaag nie (ek was nie daar nie). Hulle het wel artikels soos [[:sw:Steve Tikolo]] waar ek met 'n inligtingskas kon help, maar hulle het nie iets soos [[:sw:Timu ya kriketi ya Kenya]] ([[Keniaanse nasionale krieketspan]]) nie. Gemeenskap, dit is wat van my sportartikels vir die Afrikaanse Wikipedia (en Duitse ook) kan bied en myns insiens is dit een van baie moontlikhede om Afrikaans volstoom te ondersteun: '''met kwaliteit bo kwantiteit'''. Daarmee kan ons veral lesers lok, dink ek. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:45, 13 Julie 2026 (UTC) :In die kol. Weens die druk op Afrikaanse onderwys-instellings moet daar aanlyn-aktiwiteit oor 'n alternatiewe en breë front wees. Die wiki-artikels oor gewilde onderwerpe plaas terminologie in die volksmond, en is beleggings in die taaltoekoms. 'n Leserspubliek wat meer lees, meer krities lees en meer in feite belangstel sal wel ook help. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 21:09, 18 Julie 2026 (UTC) == Maria == Kan iemand asb. vir my die artikel "Maria Boleyn" skep sodat ek kan sien of ek dit op hierdie gemors van 'n app kan doen - die app waarop ek glo geblokkeer is? Hoe is dit moontlik? - Burgert [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-40485-20|&#126;2026-40485-20]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-40485-20|talk]]) 04:46, 20 Julie 2026 (UTC) ::{{ping|Rooiratel}}, enige raad hier? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:07, 20 Julie 2026 (UTC) :::Bedoel jy die Selfoon app? Dit werk net so 'n klein bietjie vir my, soms... maar ek vermy dit soos die pes vir bydraes. [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 08:38, 20 Julie 2026 (UTC) ::::Ek het nog nie die app gebruik nie. As mens jou gewone gebruikersnaam en wagwoord gebruik on aan te meld, dan sien ek nie hoekom jy op die app geblokkeer sal wees, maar nie op die webwerf nie. As die app 'n probleem is, gebruik net die webwerf. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 14:48, 1 Augustus 2026 (UTC) == [[Wikipedia:Bladsyverwydering]] == Admins, daar is 'n bietjie werk. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:55, 21 Julie 2026 (UTC) [[Lêer:Radio Overberg Advertensie 29 Julie 2026.jpg|duimnael|met Jimmy Wales]] == Wikimania 2026 == As ‘n ontvanger van ‘n beurs van [[Wikimedia ZA]], is ek in Parys om [[Wikimania]] 2026 in [[Parys]] by te woon. My eerste Wikimania. Vandag was die voorkonferensie vir gebruikers met spesiale regte wat inderdaad weereens die omvang van aktiwiteite binne Wikimedia onder aandag bring. Mens kan uiteraard ook aanlyn verskeie van die sessies van more bywoon deur te registreer op die Wikimania 2026 blad. Die weeklikse radio inset by [[Overvaal Stereo]] is ook vandag van die byeenkoms gedoen. ‘n Volledige verslag van Wikimedia 2026 sal na afloop van die konferensie gedoen word. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:48, 21 Julie 2026 (UTC) : Ek is ook hier. Uiteindelik [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ontmoet. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 15:26, 22 Julie 2026 (UTC) ::Lekker julle manne, geniet dit terdeë! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:02, 22 Julie 2026 (UTC) ::: Ja, dis goed om Dumbassman uiteindelik te ontmoet. Ek het ook twee Duitse gebruikers raakgeloop wat al artikels op die Afrikaanse Wikipedia geskep het. Die een wat oorspronklik van Suid-Afrika kom, het aangedui hy mag weer betrokke word. Ek het hom sterk aangemoedig. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:34, 22 Julie 2026 (UTC) {{uitkeep}} Oesjaar, is jy nie weg Frankryk toe vir Wikimania 2026 nie? [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:50, 21 Julie 2026 (UTC) : Nee ongelukkig nie. As pensioenaris met inkomste van R0.00 per maand kon ek nie die Schengen Visa bekostig nie, my bakkie het dringend instandhouding vereis. So werk dit maar. Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:58, 21 Julie 2026 (UTC) ::Jammer om te hoor, miskien kan jy nog virtueel aanbied? Sopas self ook R11750 vir my Mercedes se diens moes uithaal! Groete tuis, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:54, 21 Julie 2026 (UTC) ::: [[Gebruiker:Discott]] bied namens my aan. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:02, 21 Julie 2026 (UTC) :::: "Gebruiker Discott het 'n uitstekende 5 minute aanbieding "''Rooting for Knowledge: Why we need a Wiki-Botanist Action Group Today'' aangebied oor die werk wat op die Afrikaanse Wikipedia gedoen word deur gebruiker Oesjaar en Prof van Wyk. Lyk of die vraag beantwoord gaan word, aangesien dit aanleiding gegee het tot die begin van werk om 'n Wiki Biodiversiteit ontmoeting voor die opkomende [[Internasionale Botaniese Kongres]] in 2029 in [[Kaapstad]] aan te bied. Die Afrikaanse Wikipedia het 'n globale inpak. Puik werk Oesjaar en Prof van Wyk. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 21:00, 25 Julie 2026 (UTC) == RFC oor KI-gegenereerde inhoud in Commons (en ter plaatse) == Soos op 23 Junie hier genoem, is Commons nog besig om uit te werk wat hulle presies wil hê wat beelde betref wat deur KI geskep is. Hulle is veral versigtig vir beelde wat werklike mense uitbeeld, selfs as dié historiese figure is, waar etiese oorwegings (soos persoonsregte) effektief geen rol speel nie. Ook hou hulle nie daarvan in enige wetenskaplike aanwending nie. Sulke beelde noem hulle spekulatief, ensomeer, en wil nie valse inligting die wêreld instuur nie. Ook beskou sommige persone daar KI-beelde as opvoedkundig waardeloos, en byna enige menslike poging as baie beter. Ons het natuurlik talle artikels aangaande historiese figure waar die uitbeelding volkome spekulatief is, soos [[Plautus]] en baie ander, alhoewel dan nie KI nie. By die Commons-bespreking word gemeld: :"Groot getalle beelde wat nie die werklikheid weerspieël nie, word [op commons] opgelaai. Wanneer 'n minderwaardige KI-beeld in 'n artikel ingevoeg word, ontmoedig dit werklike fotograwe en grafiese kunstenaars om beelde te skep, omdat hulle meer geneig is om 'n beeld te skep vir 'n artikel wat geen illustrasie het nie. Hierdie opdatering vereis dat sommige KI-inhoud as sodanig in-beeld gemerk word. Hierdie opdatering redaksioneer andersins nié projekte buite Commons nie. Commons het geen voorneme om ander projekte te redaksioneer nie, ons wil net verseker dat óns nie bydra tot die waninligting van die publiek nie." Die kwessie dus: af.wiki moet nog besluit wat ons plaaslike beleid is, want wikimedia gaan nie aan ons voorskryf nie.<br> :a) Word <u>oplaai</u> van KI-beelde hier op af.wiki toegelaat, benewens waar dit KI-konsepte self illustreer?<br> :b) Word dit toegelaat waar dit werklike mense illustreer? Hier dink mens bv. aan gevalle waar ons 'n vae foto of illustrasie het, wat deur KI in 'n meer realistiese of gekleurde portret (maar met onafwendbare spekulatiewe elemente) omskep kan word.<br> :c) Word KI-beelde enigsins in artikels toegelaat?<br> Op en.wiki word dit oorwegend nie toegelaat nie. Ons moet ook in ag neem, dat selfs indien dit nie in ons artikels toegelaat word nie, dit steeds vir die publiek en private webwerwe nuttig mag wees. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 10:31, 22 Julie 2026 (UTC) ::Ek verstaan... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:35, 22 Julie 2026 (UTC) :::Vandag ‘n Wikimania 2026 paneelbespreking oor [[Kunsmatige intelligensie|KI]] binne die Wiki-omgewing bygewoon. Beide die potensiële bedreigings en moontlike voordele daarvan, is deur die paneellede geopper. Selfs oor die idee van ‘n aanvanklike sentrale beleid daaroor of gedesentraliseerde benadering, was daar nie eenstemmigheid nie. Aangesien daar konsensus was dat dit ‘n realiteit is wat hanteer sal moet word, gaan gesprekvoering voort en hopelik gaan meer duidelike riglyne in dié verband ontwikkel word. :::Ek gaan poog om ‘n oog op die verwikkelinge te hou en wat ons in die interim selfs in die Afrikaanse Wikipedia kan begin bespreek. Meer as een paneellid het daarop gewys dat selfs in van die groot Wikipedia’s daar nog nie voldoende kennis is oor wat werklik die implikasies van KI is nie. [[Jimmy Wales]] het ook indirek daarna verwys in sy openingstoespraak. Wikipedia se rol in die era van [[groot taalmodel]]le kan self nog belangriker word, in sy toespraak ‘n optimistiese toon oor die toekoms van Wikipedia en sê dat die dood van Wikipedia al van die begin af voorspel is, dit nog steeds van krag tot krag sal gaan. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:21, 22 Julie 2026 (UTC) == Gebruiker:Elmarie Waltman == Gemeenskap, dit is vir my 'n plesier om julle voor te stel aan [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie]]. Sy het ingestem om ons te help met Admin werk, meer hieroor later. Sy gaan ook deel van die Radiospan wees. Welkom hier by ons Elmarie. Onthou, hierdie klomp ou toppies hier betrokke se blaf is erger as hulle byt! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:46, 24 Julie 2026 (UTC) :Hoe lekker lag ek nou! Dankie Deon, hoop om die Wikipedia naam op al die platforms hoog te hou. [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] ([[Gebruikerbespreking:Elmarie Waltman|kontak]]) 09:02, 24 Julie 2026 (UTC) ::Baie welkom Elmarie, ons hoop jy geniet jou tyd hier terdeë! Sien uit na jou bydrae. Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:48, 24 Julie 2026 (UTC) ::: Welkom Elmarie, geniet dit! [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:36, 25 Julie 2026 (UTC) ::::Baie welkom hier @[[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:38, 1 Augustus 2026 (UTC) == Versoek om kommentaar oor die toekoms van Abstrakte Wikipedia == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Julle word uitgenooi om jul mening te lug in 'n [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|versoek om kommentaar oor die toekoms van Abstrakte Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 Julie 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> : Kan iemand vir my sê wat Abstrakte Wikipedia is? Of word ek nou te oud? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:34, 24 Julie 2026 (UTC) ::Weet ook nie, maar volgens google: Abstrakte Wikipedia is 'n Wikimedia-projek wat Wikifunksies en Wikidata gebruik om 'n taalonafhanklike weergawe van Wikipedia te skep. Dit het ten doel om inhoud in enige natuurlike taal te genereer om artikels oor kleiner taaluitgawes uit te brei. ::'''Die kernkomponente is''' ::* Wikidata wat die gestruktureerde kerndata- en kennisbasis verskaf en ::* Wikifunksies wat kode en funksies verskaf om abstrakte data in mensleesbare sinne te omskep. ::Die taalonafhanklikheid laat gebruikers toe om artikellogika te skep en te onderhou sonder om dit aan 'n enkele gesproke taal te koppel. ::'''Die projekdoelwitte is''' ::* taalgelykheid, aangesien kleiner taalwiki's bygestaan word om hul artikeltellings vinnig te laat groei, en ::* globale reikwydte aangesien mense bemagtig word om kennis in hul moedertaal te lees en mee te deel. ::[[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 14:00, 24 Julie 2026 (UTC) == Inligtingskas Vliegtuigenjins == Gemeenskap, kan enige van die slimmer jongmanne asb. vir ons ''Infobox aero engine'' vertaal? Ook, het ons die ekwivalent van ''Infobox sportsperson''? Ek word graag bederf... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:36, 28 Julie 2026 (UTC) : {{ping|Pynappel}}, met al jou nuwe energie, kan jy dalk hier help asb? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:53, 23 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek het beide nou geskep. Dit is gewoonlik baie maklik om 'n sjabloon van die Engelse Wikipedia oor te dra: ::1. Kopieer die bronteks en stoor dit ::2. Gebruik die "Wys voorskou"-funksie om al die ontbrekende sjablone en modules te identifiseer en bring hulle ook oor. ::3. Herhaal stap 2 totdat al die skakels blou is ::4. Vertaal teks wat sigbaar aan gebruikers is na Afrikaans, bv. die etikette in 'n inligtingskas, kategoriename, ens. ::Die belangrikste ding om in gedagte te hou is watter bestaande sjablone en modules ekwivalent is met die Engelse Wikipedia s'n. Die Engelse [[:en:Template:Infobox]] is vir historiese redes nie ekwivalent met ons {{ss|Infobox}} nie. Jy sal dus gewoonlik oral waar {{ss|Infobox}} in 'n nuwe sjabloon geroep word, moet verander na {{ss|Inligtingskas4}}, wat op sigself die module [[Module:Infobox]] roep, wat dit moontlik maak om maklik nuwe inligtingskaste op die Afrikaanse Wikipedia te skep deur sjablone vanaf die Engelse Wikipedia te kopieer. Ons kan later daarna kyk om die teenstrydigheid tussen {{ss|Infobox}} en {{ss|Inligtingskas4}} op te klaar, maar ek vermoed dit gaan 'n groter taak wees. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:09, 23 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] as jy vashaak kan jy maar vir my of @[[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ping. Ek is nou hier, maar gaan weens ander verpligtinge weer van môre af skaars wees. Ek sal so nou-en-dan inloer om te kyk of ek ge-ping is. As ek iets gebreek het, gebruik maar daai rol-terug-knoppie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:10, 23 Augustus 2026 (UTC) ::: Dankie. Hierdie ou oom gaan sy bes probeer! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:11, 23 Augustus 2026 (UTC) == Help met kassie, asb. == Kan iemand my asb. help om {{sj|Inligtingskas Planeet}} reg te maak? Ek het net "symbol" ondertoe geskuif, en nou gee hy snaakse goed by elke planeetkassie. Dankie! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:32, 30 Julie 2026 (UTC) :Sien die tweede reël in [[Makemake]]. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:35, 30 Julie 2026 (UTC) ::Dankie vir niks. Ek het sommer net "symbol" uitgehaal, en nou is die sjabloon reg. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 12:55, 31 Julie 2026 (UTC) == Taaldinge op RSG: 2 Aug. 2026 == Gemeenskap, neem kennis dat ek nou Sondag om 10:00 weer op Taaldinge met Ina Strydom gesels. Ek gaan verwys na twee dinge wat redelik onbekend is: die Digitalisering van Vakkundige Woordeboeke, prof. [[Gerhard van Huyssteen]] en prof. Martin Puttkammer van NWU help ons daarmee. Ek sal dit eers werklik bemark as die eerste produk gelewer word; ons gaan dit definitief ook op Wikiwoordeboek laai. Tweedens verwys ek na Projek VOS (Vingers op sleutelbord). Die gedagte is dat daar op een dag volgende jaar bv. 'n Saterdag 'n klomp mense in verskeie lokale in stede en dorpe bymekaar kom en ons via TV/dataskakels hulle lei en aan die gang kry. Waar ons kan moet ons van ons gebruikers in persoon daar hê wat as fasiliteerders sal optree. Ja, dit gaan geld kos, ek het juis met van die Afrikaanse organisasies agter die skerms begin gesels... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:42, 31 Julie 2026 (UTC) :Klink goed! [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-42919-45|&#126;2026-42919-45]] 14:49, 2 Augustus 2026 (Wie is hierdie skim?) ::Ook ingeskakel op RSG, dankie Oesjaar! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 05:46, 3 Augustus 2026 (UTC) ::: Volgens my rekords was dit die 100ste uitsending in ons klankargief. Baie Geluk! Dit beteken daar was seker al baie meer as 200 uitsendings aangesien ons nie klankgrepe van al die uitsendings kry nie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:05, 5 Augustus 2026 (UTC) == Besoeke vir Julie == Gemeenskap, die besoeke vir Julie is 3,2 miljoen! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:56, 1 Augustus 2026 (UTC) == Die kontakbladsy == Hallo almal. Daar was besprekings 'n tyd gelede oor ons kontakbladsy. Die een hier: [[Wikipedia:Kontak]] En spesifiek oor die e-posadresse op daardie bladsy. Wie beheer dit? Lees enigiemand die e-pos ens.? Ek het 'n bietjie ondersoek ingestel en die meeste van die antwoorde wat ons nodig gehad het gekry. In opsomming word daai e-posadresse beheer deur spesiale sagteware wat Wikimedia gebruik. En Wikipedia gebruikers moet aansoek doen om lede te word van 'n spesiale span wat toegang kry tot die sagteware. Ek gaan aansoek doen (in 'n dag of twee) vir myself, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] en @[[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] om deel te wees van die span. Ek gaan net tydelik deel wees om uit te werk hoe alles werk, en dit te dokumenteer. As julle meer wil weet, of self by die span wil aansluit, lees dan die bladsye wat ek onlangs geskep/vertaal het: [[Hulp:Kontakbladsy]] en [[Wikipedia:Vrywillige Reaksiespan]]. Die bladsye is nie volledig nie, en hulp word waardeer. Ek verbeter dit soos ek meer leer/tyd kry. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:48, 1 Augustus 2026 (UTC) :Dankie Rooiratel, ek sien nou die nuutste boodskappe is heel onder aan die bladsy. Sal dit beslis nou meer gereeld lees en opvolg. [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-42919-45|&#126;2026-42919-45]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-42919-45|talk]]) 14:47, 2 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek het nou aansoek gedoen. Sien hier : https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_Response_Team/Volunteering#Rooiratel_&_Oesjaar_&_Elmarie_Waltman - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 20:49, 30 Augustus 2026 (UTC) == 130 000 artikel mylpaal! == Gemeenskap: daar is ons verby die 130 000 artikel mylpaal! Dankie aan almal wat bydraes gemaak het die afgelope tyd! 'n Ware spanpoging! Nou het ons iets om te bemark! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:57, 1 Augustus 2026 (UTC) :Fantasties! [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] ([[Gebruikerbespreking:Elmarie Waltman|kontak]]) 14:11, 5 Augustus 2026 (UTC) == Kopiereg op foto's == Ek wil net seker maak dat ek die SA-kopiereg op foto's verstaan, want ons benodig by etlike persone foto's wat algemeen op die internet beskikbaar is. Google stel dit so: :In Suid-Afrika verval kopiereg op foto's 50 jaar vanaf die jaareinde waarin die foto aan die publiek beskikbaar gestel is, vir die eerste keer gepubliseer is, of geskep is indien dit ongepubliseer is. :Volgens die SA Regering se Kopieregwet hang die presiese vervaltyd af van spesifieke vrystellingsmylpale: *Gepubliseer of Openbaargemaak: "vyftig jaar na die jaareinde van die jaar waarin die werk wettiglik aan die publiek beskikbaar gestel of vir die eerste keer gepubliseer word, watter termyn ook al die langer is", soos deur Lexology opgemerk. *Ongepubliseer: Indien die foto nie binne 50 jaar na die skepping daarvan gepubliseer of aan die publiek vertoon word nie, verval kopiereg "vyftig jaar na die jaareinde van die jaar waarin die werk gemaak is", volgens Lexology. Ander webblaaie soos [https://www.svw.co.za/copyright-photographs/] blyk dit te bevestig. Mag ons dus Suid-Afrikaanse promosiefoto's van pre-31 Desember 1975 hier oplaai en gebruik? [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 10:56, 3 Augustus 2026 (UTC) :{{ping|JMK}}, ek het gekyk wie van my vriende daar buite kan help... Nie hierdie keer nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:27, 3 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:JMK|JMK]] vir moderne fotos is dit is beter en makliker om die kopiereghouer van 'n foto (die een wat die foto geneem het) te vra om dit onder 'n gebruikbare lisensie (vir wiki Commons) vry te stel (soos CC-BY-SA, of CC0) as om vir 50 jaar te wag. ::Vir ouer fotos, moet ons maar wag as ons nie die fotograaf kan kontak en vra om dit met 'n vrye lisensie vrystel nie. So ja, enige foto meer as 50 jaar na die publikasiedatum kan ons hier gebruik. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:36, 4 Augustus 2026 (UTC) == Sintaksfoute soos op 1 Augustus == Gemeenskap: [https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=afwiki&view=project Sintaksfoute] Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:55, 4 Augustus 2026 (UTC) == Ons Bakkiesblad... == Gemeenskap, sien die positiewe terugvoer hier... [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Bakkiesblad] Lekker [[Gebruiker:Sobaka]]! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:06, 6 Augustus 2026 (UTC) == [[Baccalaureus Artium]] == Gemeenskap, moet die woord "artium" nie met 'n hoofletter geskryf word nie soos bv. [[Baccalaureus Pharmaciae]]? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:59, 11 Augustus 2026 (UTC) :Volgens die WAT wel. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:11, 11 Augustus 2026 (UTC) ::{{ping|Pynappel}}, dan neem ek aan ''Magister artium'' moet ook verander word? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:29, 11 Augustus 2026 (UTC) :::Ja, ook volgens die WAT. Het nie nou tyd om dit self te doen nie - sal waardeer indien iemand anders kan. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:32, 11 Augustus 2026 (UTC) ::::Wat is die konteks van die bespreking? My BSc-sertifikaat van die Universiteit van Natal in 1969 was alles in Latyn en verklaar dat die "Gradum Scientiae Baccalaurei" aan my toegeken is. Watter tale is vir die Baccalaureus Pharamaciae sertifikaat gebruik? Latyn? Afrikaans? Engels? Engels en Afrikaans? Kan 'n mens net sommer "BA graad" of "BSc graad" of "MA graad" skryf? [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:59, 13 Augustus 2026 (UTC) :::::Volgens die WAT is MA (sonder punte) die afkorting vir mega-[[ampère]] en BA die landkode vir [[Birma]] of die motorkenteken vir [[Maseru]], [[Basoetoland]]. B.A. is die afkorting vir [[Baccalaureus Artium]] en al die voorbeeldsinne gebruik die afkorting (met punte). So-ook is M.A. (met punte) die afkorting vir [[Magister Artium]] en al die voorbeeldsinne gebruik M.A. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 09:05, 14 Augustus 2026 (UTC) ::::::Dit moet dalk ook genoem word dat die hoofinskrywings in die WAT onder B.A. en M.A. is. Daar is geen inskrywings vir Baccalaureus Artium en Magister Artium nie. Laat ek 'n bietjie later in ander woordeboeke kyk. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 09:09, 14 Augustus 2026 (UTC) :::::::Die WAT, AWS 9 en AWS 11 gee almal Baccalaureus Artium en Magister Artium slegs met aanvangshoofletters. Die WAT en AWS 9 gee die afkortings B.A. en M.A. met punte en AWS 9 en AWS 11 gee die afkortings BA en MA sonder punte. Let op dat AWS 11 nie die afkortings met punte gee nie. Interessant genoeg gee die WAT slegs Baccalaureus met 'n aanvangshoofletter, maar baccalaureaat met 'n aanvangskleinletter. AWS 9 en 11 gee beide slegs baccalaureus met 'n aanvangskleinletter. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:00, 15 Augustus 2026 (UTC) :{{ping|Pynappel}}, ek het alle plekke waar BA en MA voorkom na die punt weergawes verander. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:21, 18 Augustus 2026 (UTC) ::Baie dankie vir jou moeite, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]. Volgens [[Wikipedia:Titelriglyne]] geniet die AWS egter voorkeur. ::{{cquote|Hou by Afrikaanse spelling soos voorgeskryf in die Afrikaanse woordelys en spelreëls. HAT, WAT en Pharos se Afrikaans-English/Engels-Afrikaanse woordeboeke word ook as gesaghebbend beskou. Waar die bronne verskil word voorkeur gegee in die volgorde wat die bronne hier gelys is.}} ::Moet ek 'n robot gebruik om die punte by al die afkortings van grade te verwyder? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:54, 18 Augustus 2026 (UTC) :::[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] , ja asb! Ten minste is almal nou dieselfde. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:26, 19 Augustus 2026 (UTC) == LitNet oor Wikipedia en terugvoer van Wikimania 2026 == "Van mens tot masjien: Wikipedia en die voortbestaan van betroubare kennis", meningsartikel gebaseer op my Wikimania 2026 ervaring. https://www.litnet.co.za/van-mens-tot-masjien-wikipedia-en-die-voortbestaan-van-betroubare-kennis/ [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:51, 13 Augustus 2026 (UTC) Terugvoer oor Wikimania 2026 is beskikbaar by die projekblad: [[Wikipedia:Afrikaanse Wikipedia by Wikimania 2026]] [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:32, 15 Augustus 2026 (UTC) == Geregistreerde gebruikers == Gemeenskap, ek sien ons Geregistreerde gebruikers is nou meer as 210,000! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:10, 13 Augustus 2026 (UTC) :Dit is tans 210 455 volgens die [[Afrikaanse Wikipedia]]-artikel. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:38, 18 Augustus 2026 (UTC) == Inhoudsopgawe == Ons prente het skielik 'n inhoudsopgawe bo die prent. Enige rede daarvoor? Dis onnodig en neem ruimte op. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 09:31, 14 Augustus 2026 (UTC) :Iemand het bg. na 'n meer sinvolle posisie geskuif. Nou baie beter. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 22:04, 20 Augustus 2026 (UTC) == [[Wikipedia:Titelriglyne (geografiese name)]] == Ek het 'n nuwe beleidsbladsy vir titelriglyne vir geografiese name m.b.v. Claude geskep. Dit is gebaseer op die Engelse weergawe [[:en:Wikipedia:Naming conventions (geographic names)]], maar aangepas vir die Afrikaanse Wikipedia. Dit lyk vir my sover soos 'n heel redelike vertrekpunt, maar gaan kyk gerus daarna en laat weet indien daar enige groot probleme is. Vir klein goed of voorgestelde veranderings, wysig die bladsy sommer direk. Indien daar 'n meningsverskil oor enigiets ontstaan, kan ons dit op die besprekingsbladsy daar bespreek. Nadat daar 'n konsensus ontstaan het, kan ons {{ss|beleid}} bo-aan voeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:32, 18 Augustus 2026 (UTC) : Die "prompt" (por?) wat ek gebruik het, is: ''Vertaal hierdie Wikipedia-konvensie na Afrikaans en pas dit aan vir die Afrikaanse Wikipedia:''. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:33, 18 Augustus 2026 (UTC) == Kunsmatige intelligensie en Wikipedia == Ek deel hiermee ‘n e-pos van Gebruiker Eugene Egbe (Franse Wikipedia) wat op die Wikimedia netwerke versend is vir diegene wat geïnteresseer is in [[kunsmatige intelligensie]] en die impak daarvan. “Geagte Gemeenskapsleiers/lede, Tydens Wikimania in Parys het ek die kans gehad om met 'n paar gemeenskapslede te gesels wat hul kommer uitgespreek het en die behoefte aan 'n bespreking oor die gebruik van KI-platforms in ons gemeenskap en daaglikse werk. Hierdie besprekings vind al in ander gemeenskappe plaas, daarom dink ons dit sal goed wees om 'n oorsig van ons gemeenskap en die impak wat KI veroorsaak, te hê. Vir hierdie doel doen ons 'n kort opname om te verstaan hoe gemeenskappe soos joune dink oor en KI gebruik, en ons sal graag jou hulp wil hê om dit voor jou lede te kry tydens byeenkomste of *'n Paar dinge wat ons hoop jy kan doen:* 1. Deel die opname met jou gemeenskapslede — dit neem ongeveer 5 minute om te voltooi. Hier is die skakel: *Opnameskakel*<https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeBkEfLmmmpCyKjWv-zMrFEfa55w1x0vWvi7JTP-2LGNhF5EQ/viewform?usp=header> 2. Sluit aan by 'n kort oproep (of stuur 'n verteenwoordiger) om jou gemeenskap se perspektief op KI direk te deel. Ons beoog om dit tot [30–45] minute te hou en beplan dit vir iewers in *middel-September*. As 'n oproep vir jou werk, antwoord net met 'n paar tye wat jou pas (of wys ons na wie ook al in jou span die regte persoon sou wees), en ons sal iets op die kalender kry. Baie dankie dat jy dit oorweeg het. Jou persoonlike en gemeenskap se insette sal werklik vorm wat ons in hierdie studie leer.” Deel gerus enige voorlopige opmerkings of belangstelling oor bogenoemde hier. Die vraelys bo is baie generies en nie spesifiek op Wikipedia gerig nie maar gee ‘n opsie om jou e-pos adres te deel om in verdere gesprekke deel te neem. Dit is seker een van vele inisiatiewe wat oor hierdie onderwerp sal volg. Groete [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 15:28, 20 Augustus 2026 (UTC) :Ek het 'n probleem raakgeloop. Vir een opsie wat ek nee geantwoord het, wil hy nie aanvaar nie. Jammer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:19, 20 Augustus 2026 (UTC) As ons nou hier oor die gebruik van KI op Wikipedia gesels: Ek sien nou 'n klomp artikels wat met KI uit Engels vertaal word. Een van die Wikipedia-beleid is dat mense artikels volgens bronne self skryf. Jy lees die bron en brei daarvolgens die artikel uit. Wikipedia is 'n ensiklopedie en dit noem ons ensiklopediese werk. As 'n KI 'n artikel vertaal, is dit hoogs onwaarskynlik dat die bronne volgens ensiklopediese waardes geraadpleeg is. Ook op die Engelse Wikipedia kan daar foute in enige artikel wees wat jy self moet uitsorteer volgens die bronne wat gelys is. Byvoorbeeld is die gebruik van KI vir artikelwerk op die [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse Wikipedia]] ontoelaatbaar. Sodra jy een artikel met hulp van KI uitbrei, was dit jou laaste aksie daar. Die [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse Wikipedia]] wil dit ook nie hê nie, dieselfde op die [[:en:Wikipedia:Editing policy#Artificial_intelligence_additions|Engelse Wikipedia]]. Ander neem weke om een artikel tot op meer as 30&nbsp;000 of 40&nbsp;000 uit te brei omdat die bronne geraadpleeg word, maar nou sien ek 'n klomp uitgebreide artikels binne een dag, ook sensitiewe onderwerpe soos [[Mekka]], [[Jerusalem]], ens. Gemeenskap, wat is julle mening daaroor? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:47, 23 Augustus 2026 (UTC) :Die onbesonne gebruik van KI is 'n ernstige probleem. My antwoord op die vraag wat my meeste bekommer was: ::''> Bad results; inaccurate information; perpetuation/reflection of popular human bias, AI fabrication/ hallucination; AI agents wilfully steering people towards a synthesised opinion. People losing independent abilities and the ability to think logically. '' :Masjiengeskrewe teks het nie lekker idiomatiese taalgebruik nie, maar as mens dit met versigtigheid benader, is dit 'n handige hulpmiddel. Ek het al 'n dosyn artikels met die hulp van masjienvertaling opgestel en niemand het nog werklik gekla oor my taal nie. Ons moet oppas om die baba met die badwater uit te gooi. :Mense kan snert skryf sonder KI, hoewel KI dit moontlik maak om groot volumes snert te skryf wat baie moeilik raak om te identifiseer en taalkundig reg te trek na die tyd. :Wie van ons kyk nog na die lyste [https://af.wikipedia.org/wiki/Kategorie:Artikels_wat_geproeflees_moet_word Artikels wat geproeflees moet word] en [https://af.wikipedia.org/wiki/Kategorie:Kategorie:Gaan_taal_na Gaan taal na]? :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:44, 24 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] dit is 'n gebruik van die begin van hierdie taalweergawe van Wikipedia om artikels uit ander taalweergawes te vertaal. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:51, 24 Augustus 2026 (UTC) :::Die grootste gevaar met die gebruik van KI op Wikipedia lê waarskynlik nie in die tegnologie self nie, maar in onbeheerde en ongekontroleerde gebruik daarvan. KI kan feite verkeerd weergee, bestaande foute uit ander taalweergawes versterk en, besonder ernstig vir ’n ensiklopedie, bronne hallusineer of selfs geloofwaardige maar geheel en al fiktiewe verwysings skep. Dit sou egter na my mening uiters kortsigtig wees om KI daarom volledig op die Afrikaanse Wikipedia te verbied. Ons werk met ’n betreklik klein aktiewe gebruikersbasis en ’n enorme hoeveelheid kennis wat nog in Afrikaans ontsluit moet word; verantwoordelike KI-gebruik kan vertaling, taalversorging, opsomming en die aanvanklike verwerking van bronne aansienlik vergemaklik. Die kernbeginsel behoort eerder te wees dat die '''menslike redigeerder verantwoordelik bly vir die finale inhoud''': feite en verwysings moet teen die oorspronklike bronne nagegaan word, KI-gegenereerde bronne mag nooit sonder verifikasie aanvaar word nie, en sensitiewe of omstrede onderwerpe behoort aan strenger kontrole onderwerp te word. Wat ons dus nodig het, is nie ’n algehele verbod nie, maar ’n stel duidelike "beginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI" wat Wikipedia se bestaande vereistes van verifieerbaarheid, neutraliteit en betroubare brongebruik versterk. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:51, 24 Augustus 2026 (UTC) : Ons slim manne {{Ping|SpesBona|Rooiratel|Pynappel|Sobaka|BurgertB|Naudefj}}, kom ons probeer die volgende: Pynappel sê hy gebruik tans Claude Code as vertaler. Neem die inhoud van [[kapasitor]] wat hy vertaal het en vertaal dit weer met Claude Code. Vergelyk met sy weergawe. Vertaal dit dan met sê drie ander taalmodelle, ek wil bitter graag sien wat dit ons gaan vertel. As kontrolemaatreël kan ons die eksperiment herhaal met 'n ander artikel wat Pynappel gedoen het. Julle het my nuuskierig gemaak... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:14, 24 Augustus 2026 (UTC) ::Goeie idee @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]! Ek stem saam dat ons KI kan gebruik om vir foute te kontroleer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:17, 24 Augustus 2026 (UTC) :::Ek het die bywerking aan die artikel [[Nasionalisme]] deurgegaan, aangesien dit ’n onderwerp is waarmee ek vertroud is. Die vertaling was oor die algemeen akkuraat; die enigste werklike fout wat ek kon opspoor en regstel, was ’n verkeerde skakel na ’n persoon met dieselfde naam. :::Wat belangrik is, is dat Gebruiker:Pynappel ook sy [[porboodskap]] uiteengesit het by [[Gebruiker:Pynappel/monster]]. Dit toon duidelik hoe [[Claude (groot taalmodel)|Claude]] die vertaling moet benader. Dit is belangrik vir deursigtigheid, omdat ander gebruikers kan sien watter instruksies aan die taalmodel gegee is en die vertaalstrategie daarvolgens kan beoordeel. :::Ek het nie die hele nuwe vertaling deur [[ChatGPT]] laat vergelyk nie. Daar sal uiteraard stilistiese verskille tussen taalmodelle wees — en selfs binne dieselfde taalmodel kan uitsette met verloop van tyd verskil — en ’n volledige vergelyking sou ’n omvangryke taak wees. Ek het daarom ’n ietwat obskure paragraaf oor nasionaal-anargisme gekies om die vertalings van Claude en ChatGPT met mekaar te vergelyk. :::Die opdrag aan ChatGPT was: “Vergelyk hierdie twee vertalings. Is daar enige fundamentele verskille of probleme? Uiteraard hoef die vertalings nie identies te wees nie, maar sou daar enige probleme wees met die laaste vertaling, dus dié van Claude?” :::ChatGPT se antwoord was onder meer: “Daar is geen fundamentele inhoudelike probleem met die laaste vertaling wat jy aanhaal nie. Dit dra die kern van die Engelse teks redelik akkuraat oor en is selfs meer kompak en geskik vir ’n Wikipedia-artikel. Daar is egter ’n paar plekke waar ek dit sou aanpas, hoofsaaklik om betekenisnuanses, terminologie en neutraliteit te verbeter.” :::Ek het na die voorstelle gekyk. Sommige daarvan het beslis meriete gehad, maar die meeste was eerder stilistiese verfynings as noodsaaklike regstellings. ChatGPT het afgesluit met: “Kortom: die vertaling is bruikbaar en bevat geen ernstige verdraaiing van die oorspronklike nie. Die twee terme wat ek beslis sou regstel, is ‘gemeenskaplike’ → ‘kommunitaristiese’ en ‘versoen’ → ‘kombineer’. Die res is hoofsaaklik stilistiese verfyning en die vraag hoeveel van die oorspronklike detail jy wil behou.” :::Ek het dié twee veranderinge aangebring. Hulle was waarskynlik nie krities nie, maar ek stem saam dat die aangepaste terme in die betrokke konteks meer akkuraat is. :::Op grond van hierdie beperkte evaluasie kan ek nie fout vind met Pynappel se benadering nie. Dit bly uiteraard wenslik dat gebruikers nuwe teks self deurgaan en nie bloot die uitset van ’n taalmodel ongekontroleerd aanvaar nie. Veral skakels, eiename, vakterminologie, betekenisnuanses en die verband tussen stellings en aangehaalde bronne behoort nagegaan te word. :::Die risiko van hallusinasies is in hierdie soort taak waarskynlik laer as wanneer ’n taalmodel gevra word om nuwe inhoud uit eie kennis te skep, omdat dit hoofsaaklik ’n bestaande teks vertaal. Die risiko is egter nie nul nie. ’n Taalmodel kan steeds ’n naam verkeerd interpreteer, ’n skakel met die verkeerde persoon verbind, ’n betekenisnuanse verander, ’n term te vry vertaal, of selfs ’n stellingsverband subtiel verskuif. Die belangrike beginsel behoort dus nie te wees dat KI-vertalings sonder meer aanvaar of verwerp word nie, maar dat die uitset verifieerbaar moet wees en deur ’n gebruiker nagegaan word voordat dit as betroubare ensiklopediese teks beskou word. :::Vir my is die nuttigste aspek van Pynappel se benadering juis die deursigtigheid daarvan: die bronmateriaal is bekend, die porboodskap is beskikbaar en die vertaalproses kan deur ander gebruikers nagegaan en herhaal word. Dit maak gemeenskapskontrole moontlik en bied ’n veel beter vertrekpunt vir verantwoordelike gebruik van KI as ’n proses waarvan die instruksies en werkswyse onbekend is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:39, 24 Augustus 2026 (UTC) :::Die outeur wat inligting op Wikipedia plaas, is verplig om dit volgens die bronne wat verskaf is, te verifieer. '''Altyd.''' Dit is nie onderhandelbaar nie. Sien [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] en [[Wikipedia:Haal bronne aan]]. Dit is onmoontlik dat al hierdie artikels binne een dag self gelees en die inhoud volgens die bronne geverifieer is. Om somer so reuse Wikipediaartikels met KI te vertaal maak Wikipedia fakties die bron, en Wikipedia is nie 'n bron vir Wikipedia nie. Hoekom sit ander dan vir dae of self weke aan een artikel en vertaal dit stiptelik volgens die bronne wat aangegee is? Probeer maar een KI-artikel op die Duitse, Engelse of Nederlandse Wikipedia te plaas. Ek haal my bogenoemde aan, dit word op ander taalweergawes nie toegelaat nie. Wikipedia is 'n betroubare ensiklopedie en dit is ensiklopediese werk om die bronne te lees en daarvolgens die artikel te skryf. Artikels word slegs deur mense geskryf wat die bronne lees. Dit geld ook vir vertaalde artikels. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:41, 24 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] is jy seker dit geld ook vir vertaalde artikels? As 'n mens die inhoud van 'n ander taalweergawe vertaal en die aangehaalde bronne saam oorbring, dan aanvaar 'n mens dat die oorspronklike outeur die bronne nagegaan het. Ander Wikipedias het immers ook die vereistes van verifieerbaarheid en om betroubare bronne aan te haal. As daar van vertalers verwag word om elke bron na te gaan, dan sal ons wiki bitter stadig groei, en ons sal duisende artikels wat reeds geskep is en waarvan die bronne wat oorgebring is, nie weer nagegaan is nie, moet skrap. Indien dit ons beleid is, moet ons dit dalk hersien, want vertalers hier werk al jare so. Myns insiens is daar geen rede om so 'n beleid te hê nie. Ek stem saam met @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] dat artikels nie geskep moet word met die afvoer van 'n KI wat gepor is om uit eie kennis of navorsing nuwe inhoud te skep nie. Ek kan nie sien hoe dit sin maak om die blote vertaling van teks wat reeds nagegaan is en met bronne gestaaf is, te verbied nie. Dalk moet ons dringend 'n beleid hier opstel sodat almal op dieselfde bladsy in verband met hierdie kwessie is. Terloops, Google Translate gebruik ook KI, en ek dink nie enigiemand gaan voorstel dat dit verbied moet word nie. Maar ek kan sien dat jy bekommerd is dat die nuwe volume van inhoud moeilik is om na te gaan. My voorstel daar sou wees om soos verder bo genoem en soos Sobaka reeds gedoen het, ook 'n KI te gebruik vir hierdie kontrole. Ek wil die 1&nbsp;000 artikels in [[:meta:List_of_articles_every_Wikipedia_should_have]], waarvan baie op afwiki na 20 jaar van afwiki se bestaan steeds saadjies is of verouderd is of foute bevat of selfs masjienvertalings is, met behulp van KI verbeter en uitbrei. Maar ek sal dit vir eers stadig vat, aangesien daar nou 'n gesprek hieroor plaasvind en ek in elk geval ander dinge het om te doen. Intussen nooi ek jou uit om na die ca. 50 artikels op [[Gebruiker:Pynappel/monster]] wat reeds met behulp van KI uitgebrei is, te gaan kyk, en oorweeg of die nuwe weergawes na uitbreiding met KI beter is as die vorige weergawes, ten spyte van enige foute wat van die Engelse weergawe oorgedra is of self deur die KI begaan is. Intussen gaan ek voort met saadjies oor poskodes in Lesotho. Ek gebruik Pywikibot hiervoor, nie 'n KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:10, 24 Augustus 2026 (UTC) :::::{{Ping|Pynappel}} myns insiens geld dit veral vir vertaalde artikels, omrede Wikipedia nie 'n bron vir Wikipedia is nie. Die outeurs aan die ander kant is mos ook mense en mense maak foute. Ek sien gereeld foute op die Engelse Wikipedia of inhoud wat nie deur die genoemde bron gestaaf word nie. Ek het egter nie die tyd om hulle foute te verbeter nie, ek is reeds besig met my eie foute. ;) Kyk nou wat ek sedert dae doen, ek verskaf nog bronne vir my ou voorbladartikels en al die bronne het ek geraadpleeg. As ek vashaak met Afrikaans gebruik ek ook Google Translate, maar oorwegend skryf ek die sin dan self omdat ek nie tevrede is met die vertaling nie. Myns insiens het dit in die afgelope jare verswak. Ek vermy rekenaarvertaalde inhoud soos die pes. Ek wil Afrikaanssprekendes nie kwaad maak met onverstaanbare artikels nie. Myns insiens is dit 'n klap in die gesig vir 'n moedertaalspreker as jy sy taal nie respekteer nie en swak inhoud lewer (hier verwys ek na al die "gaantaalna"-artikels). :::::Ek raak net bekommerd oor die grote en hoeveelheid van al die KI-artikels. Ander mense neem baie tyd vir die uitbreiding van een artikel. Sien my werk vandag, drie artikels waaraan ek my vrye tyd spandeer het, al die bygevoegde bronne het ek geraadpleeg. Ek kon staat maak op die Engelse Wikipedia, maar ek doen nie, ek lees die bron. As die bron nie hulle inhoud staaf nie, dra ek dit nie oor nie. Bv. bevolkingsgetalle. Ek wil hulle in 'n amptelike bron self sien, nie op die Engelse Wikipedia nie. Ek beskou dit as "blind" om volledig op die Engelse Wikipedia te vertrou en hulle goed oor te dra sonder om die bronne te raadpleeg. Wat my betref is dit nie ensiklopediese werk nie. Lees maar net die eerste sin op [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz]]: ''Die Wikipedia ist ein Projekt mit '''von Menschen für Menschen''' recherchierten und geschriebenen Inhalten.'' :::::Google Translate: "Wikipedia is 'n projek met inhoud wat deur mense, vir mense, nagevors en geskryf is." :::::My vertaling: "Wikipedia is 'n projek met inhoud nagevors en geskryf deur mense vir mense." Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:31, 24 Augustus 2026 (UTC) ::::::Dit lyk my waar ons verskil is oor die vertalingsproses, en hoe daardie proses moet lyk en watter hulpbronne gebruik mag word en of bronne wat oorgebring word, nagegaan moet word. In my opinie word by vertaling Wikipedia nie as 'n bron gebruik nie, want die bronteks is op sigself op bronne gebaseer, en is deur 'n mens nagevors en geskryf. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:44, 24 Augustus 2026 (UTC) :::::::{{Ping|Pynappel}} lyk my die Duitse Wikipedia is streng wat vertalings betref: [[:de:Wikipedia:Übersetzungen#Wikipedia ist keine Quelle]]: ''Anderssprachige Artikel können daher zwar als Vorlage für das Erstellen eines deutschsprachigen Artikels dienen, jedoch sollte der Übersetzer selbst sicherstellen, dass sein Text durch reputable externe Quellen gedeckt ist. Das bedeutet, dass der Übersetzer alle übernommenen Inhalte auf Korrektheit prüfen sollte und auch die dafür verwendeten Quellen prüft, bevor er sie als Beleg (zum Beispiel als Einzelnachweise) angibt.'' :::::::"Anderstalige artikels mag as 'n sjabloon vir die skepping van 'n nuwe Duitse artikel dien, maar die Vertaler moet self seker maak, dat sy teks deur betroubare eksterne bronne gestaaf word. Dit beteken, dat die vertaler al die oorgeplaaste inhoud vir korrektheid moet nagaan en ook die daarvoor geraadpleegde bronne nagaan, voordat hy hulle (bv. as 'n verwysing) aanhaal." :::::::Sien, met ander woorde is die vertaler verplig om te sorg dat die teks wat hy plaas akkuraat is. Niemand anders is daarvoor verantwoordelik nie, al het 100 skrywers die oorspronklike artikel saamgestel. Jy plaas die teks, jy is verantwoordelik daarvoor. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:56, 24 Augustus 2026 (UTC) ::::::::Dit is inderdaad strenger as die ''de facto'' situasie tans hier en is iets waaroor ons dan nou voor die naderende KI-storm uitsluitsel sal moet kry. Soos reeds gesê, sal ek vir eers terwyl ons hierdie onderwerp bespreek nie nuwe artikels in my monster met KI uitbrei nie. Intussen gaan ek voort met my saadjies oor poskodes in Lesotho, waarvoor ons al 20 jaar wag en ek seker is almal baie opgewonde oor is. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:00, 24 Augustus 2026 (UTC) Ek stem saam met SpesBona dat die volume van die onlangse plasings ’n geldige bekommernis is. My grootste voorbehoud geld egter oor meer tegniese artikels soos [[kapasitor]] en [[waarskynlikheidsleer]], waar gespesialiseerde vakterminologie voorkom en ’n KI-vertaling maklik ’n Afrikaanse term kan kies wat taalkundig aanvaarbaar lyk, maar vakinhoudelik verkeerd of ongebruiklik is. Ongeag watter hulpmiddel vir vertaling gebruik word, behoort die hoeveelheid nuwe inhoud dus binne perke te bly wat realistiese menslike nasiening moontlik maak. Ek dink Pynappel het terselfdertyd ’n belangrike punt beet dat ons moet onderskei tussen KI wat nuwe inhoud uit eie “kennis” genereer en KI wat gebruik word as hulpmiddel om bestaande, reeds verwysde Wikipedia-inhoud te vertaal of te verbeter. Die vraag oor hoe deeglik elke oorgebringde bron weer nagegaan moet word, is waarskynlik iets waaroor ons as gemeenskap uitdruklik uitsluitsel moet kry. Dit is duidelik dat daar tans verskillende praktyke en verwagtings bestaan. Die menslike aard van die Wikimedia-projekte moet uiteraard beskerm word. Op langer termyn wil ons juis ’n moontlike [[Dooie-internetteorie|dooie-internet]] help voorkom – ’n internet waarin KI-gegenereerde inhoud oorheers, masjiene toenemend ander masjiene as bronne gebruik en oorspronklike, naspeurbare menslike kennis geleidelik onder ’n vloed sintetiese inhoud verdwyn. Wikipedia se besondere waarde lê juis daarin dat mense verantwoordelikheid aanvaar vir wat hulle skryf, vertaal, verifieer en verbeter. Dit beteken egter nie dat ons die moontlikhede wat KI bied, moet verwerp nie. Veral op ’n kleiner Wikipedia kan dit, indien dit verantwoordelik gebruik word, help om bestaande inhoud te verbeter, agterstande aan te spreek en ons kennisbasis uit te bou. Pynappel se inisiatief het in dié opsig ’n nuttige gesprek ontketen en die Afrikaanse Wikipedia nogal wakker geskud oor ’n vraag waarmee ons in elk geval toenemend gekonfronteer gaan word. Ek is daarom besig om ’n konsep, “'''Beginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI op die Afrikaanse Wikipedia'''”, op te stel. Ek sal dit binnekort plaas, nie as ’n finale beleid nie, maar as vertrekpunt vir gemeenskapsbespreking oor onder meer menslike verantwoordelikheid, bronverifiëring, vertaling, vakterminologie, deursigtigheid en die tempo waarteen KI-ondersteunde inhoud geplaas behoort te word. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:53, 25 Augustus 2026 (UTC) :Sien die verwante gesprek by [[Bespreking:Zimbabwiese nasionale rugbyspan]]. Ek stem wel saam dat, sou ons KI-ondersteunde bydraes vir 'n aantal spesifieke gebruike toelaat, die volume van bydraes te veel kan wees vir menslike bydraers om na te gaan. Daardie probleem kan dalk opgelos word deur 'n plafon op die aantal KI-ondersteunde wysigings per tipe bydrae (bv. skep van nuwe artikels of uitbreiding van bestaande artikels deur middel van vertaling) en gebruiker, asook 'n plafon op die totale aantal KI-ondersteunde bydraes vir die hele projek per maand of ander tydperk, saam met 'n kontrolelys van hierdie bydraes en of dit deur 'n mens nagegaan is. Hierdie kontrolelys kan bv. 'n kategorie wees wat deur 'n sjabloon op die bladsy gevoeg word. Die sjabloon kan ook lesers waarsku dat die artikel deur KI bygewerk is. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:37, 26 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ping|Pynappel}} die voordele van KI: wat die een binne sekondes kry, beteken vyf uur se werk vir die ander. Ek was vyf uur met dié goed besig en van die punte is as verkeerd bewys. KI ontneem jy nie daarvan om self die bronne te lees nie. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:06, 26 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] dankie, ek dink die artikel is nou beter, en wanneer die volgende model op die artikel opgelei word, sal sy afvoere ook meer akkuraat wees. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:23, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::{{Ping|Pynappel}} dit raak die punt oor vertalings direk, aangesien die Duitse en Afrikaanse artikels identies is. Die meeste bronne is aan my bekend en ek kan die artikel daarvolgens aanpas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::::Ek het nou uiteindelik opgevang met al die gesprekke op geselshoekie. Daar is nou baie woorde, en baie emosies oor die onderwerp. Soos ek dit sien is die hoof-kwessies: :::::# Gebruik KI vir nuwe inhoud of nie. (Lyk my meeste mense stem saam NEE). :::::# Gebruik KI vir vertalings of nie. (Die vraag lei na kwessie #3) :::::# Inhoud op afwiki wat vertaal is van 'n ander wiki vereis dat die vertaler elke bron verifieer. :::::# As ons KI gebruik om groot volume artikels/inhoud te skep, hoe gaan ons tred hou? :::::<br /> :::::Kwessie 1 dink ek nie ons hoef dit verder te bespreek nie. Maak kom ons maak dit 'n amptelike beleid. :::::Kwessie 2 hang af aan kwessie 3. :::::Kwessie 3 dink ek vereis 'n stem van al die lede van afwiki. Ek dink nie @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] se standpunt hieroor is die norm nie. :::::Kwessie 4 moet nog verder bespreek word. :::::<br /> :::::Het ek enige iets gemis? - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:47, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::Gister se eksperiment by [[Bespreking:Zimbabwiese nasionale rugbyspan]] het juis bewys dat jy die bronne moet raadpleeg as jy 'n artikel wil vertaal. KI het probeer om foute in my vertaling te vind en misluk. Die artikel was net hier en daar verouderd; slegs een, twee klein foutjies: 'n verkeerde datum en 'n verkeerde plek. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:19, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Nee, dit het die teendeel bewys: dat mense en KI foute maak. Foute word nie uitgeskakel deur 'n verbod op KI nie. Die KI gaan aanhou beter raak en gaan binnekort minder foute as mense maak. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:28, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::::Dan is mense binnekort onnodig hier. 'n Bot skryf artikels, 'n KI brei dit uit en 'n bot hou dit op datum. Dan kan ek maar iets anders doen in my vrye tyd. Soos om mense te ontmoet. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:39, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::::"Dan is mense binnekort onnodig hier." Verduidelik asb. vir ons hoe jy tot hierdie gevolgtrekking kom sodat ons ook jou argument kan volg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:47, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::::My gevolgtrekking uit "Die KI gaan aanhou beter raak en gaan binnekort minder foute as mense maak." Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:56, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek begin al hoe meer en meer ontuis hier voel... [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:30, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Dis eintlik net SpesBona sover wat kla. Kom ons hoor wat sê die ander. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:37, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Dieselfde gevoel hier. Al die jare vir kwaliteit in Afrikaans geoffer. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:39, 27 Augustus 2026 (UTC) ::: Al julle antwoorde is spekulatief van aard bv. KI gaan verbeter. Jammer, ek is realis, antwoorde moet presies wees. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Ek gebruik lankal ChatGPT vir die vertaling van dele van fliekartikels en het nog nie foute teengekom nie. Ek skryf wel groot stukke oor, want die taal is nie te waffers nie en hy vertaal baie goed direk uit Engels. Ek werk nog daaraan dat hy beter taal gebruik. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 17:45, 4 September 2026 (UTC) == Officer's mess == Hulle sê: "An officer's mess is more than just a dining room; it is a complete building or dedicated facility where commissioned military officers eat, relax, and socialize." Wat sou dit op Afrikaans wees? Duits gebruik "Messe", maar ek twyfel of dit goed oordra na Afrikaans. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 12:53, 25 Augustus 2026 (UTC) :Sou offisiersklub kon werk? [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:07, 25 Augustus 2026 (UTC) ::Dit is 'n Menasie of offisiersmenasie. [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 13:39, 25 Augustus 2026 (UTC) :::Dankie vir albei voorstelle. Ek vermoed "menasie" is die woord wat my ontgaan het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 14:04, 25 Augustus 2026 (UTC) == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) :: Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Steun idee :::#Konsepartikel :::#Gebruikers wat bevestig is :::#Ses maande klink redelik :::#Net by keuse maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep moet dit duidelik wees daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) 78ychcnfrej8011yvb44jm9msvkiqdr 2965268 2965252 2026-09-05T17:34:01Z Lefcentreright 92804 /* Steun, teen, kommentaar */ Ondersteun 2965268 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]]<!-- [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|230px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Jy het jou huiswerk gedoen... == ...as die Engelse Wikipedia sê dat van hulle artikels met 'n Afrikaanse (of Duitse artikel) uitgebrei kan word. Ek het onlangs twee voorbeelde rakende my sportartikels gesien: * [[:en:South Korea national rugby union team]] wat met hulp van beide die [[:af:Koreaanse nasionale rugbyspan|Afrikaanse voorbladartikel]] en die [[:de:Südkoreanische Rugby-Union-Nationalmannschaft|Duitse lesenswaardige artikel]] verbeter kan word. * [[:en:Tanzania national cricket team]] wat met hulp van die [[:de:Tansanische Cricket-Nationalmannschaft|nuwe Duitse lesenswaardige artikel]] (laas maand aangewys) verbeter kan word. Myns insiens is dit baie interessant dat die Afrikaanse en Duitse Wikipedia in beide krieket en rugby (hoegenaamd dié Engelse sportsoorte) deels beter artikels het as die Engelse Wikipedia. My doel was nog altyd om met artikels oor nasionale spanne en wêreldbekertoernooie die Engelse artikel te klop, nou word in die een of ander amptelik daarna verwys dat dit wel die geval is. Volgens my beskeie mening is dit die geval by die meeste artikels oor nasionale spanne, en hulle het in Afrikaans en Duits altyd dieselfde inhoud. Terloops, die Swahili-Wikipedia (Swahili is 'n ampstaal in Kenia, Rwanda, Tanzanië en Uganda) het nie een artikel oor nasionale krieket- of rugbyspanne nie. Tydens laasjaar se Wikimania in Nairobi wou ek 'n projek van stapel stuur om hulle ook te betrek, maar my versoek het nie geslaag nie (ek was nie daar nie). Hulle het wel artikels soos [[:sw:Steve Tikolo]] waar ek met 'n inligtingskas kon help, maar hulle het nie iets soos [[:sw:Timu ya kriketi ya Kenya]] ([[Keniaanse nasionale krieketspan]]) nie. Gemeenskap, dit is wat van my sportartikels vir die Afrikaanse Wikipedia (en Duitse ook) kan bied en myns insiens is dit een van baie moontlikhede om Afrikaans volstoom te ondersteun: '''met kwaliteit bo kwantiteit'''. Daarmee kan ons veral lesers lok, dink ek. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:45, 13 Julie 2026 (UTC) :In die kol. Weens die druk op Afrikaanse onderwys-instellings moet daar aanlyn-aktiwiteit oor 'n alternatiewe en breë front wees. Die wiki-artikels oor gewilde onderwerpe plaas terminologie in die volksmond, en is beleggings in die taaltoekoms. 'n Leserspubliek wat meer lees, meer krities lees en meer in feite belangstel sal wel ook help. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 21:09, 18 Julie 2026 (UTC) == Maria == Kan iemand asb. vir my die artikel "Maria Boleyn" skep sodat ek kan sien of ek dit op hierdie gemors van 'n app kan doen - die app waarop ek glo geblokkeer is? Hoe is dit moontlik? - Burgert [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-40485-20|&#126;2026-40485-20]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-40485-20|talk]]) 04:46, 20 Julie 2026 (UTC) ::{{ping|Rooiratel}}, enige raad hier? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:07, 20 Julie 2026 (UTC) :::Bedoel jy die Selfoon app? Dit werk net so 'n klein bietjie vir my, soms... maar ek vermy dit soos die pes vir bydraes. [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 08:38, 20 Julie 2026 (UTC) ::::Ek het nog nie die app gebruik nie. As mens jou gewone gebruikersnaam en wagwoord gebruik on aan te meld, dan sien ek nie hoekom jy op die app geblokkeer sal wees, maar nie op die webwerf nie. As die app 'n probleem is, gebruik net die webwerf. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 14:48, 1 Augustus 2026 (UTC) == [[Wikipedia:Bladsyverwydering]] == Admins, daar is 'n bietjie werk. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:55, 21 Julie 2026 (UTC) [[Lêer:Radio Overberg Advertensie 29 Julie 2026.jpg|duimnael|met Jimmy Wales]] == Wikimania 2026 == As ‘n ontvanger van ‘n beurs van [[Wikimedia ZA]], is ek in Parys om [[Wikimania]] 2026 in [[Parys]] by te woon. My eerste Wikimania. Vandag was die voorkonferensie vir gebruikers met spesiale regte wat inderdaad weereens die omvang van aktiwiteite binne Wikimedia onder aandag bring. Mens kan uiteraard ook aanlyn verskeie van die sessies van more bywoon deur te registreer op die Wikimania 2026 blad. Die weeklikse radio inset by [[Overvaal Stereo]] is ook vandag van die byeenkoms gedoen. ‘n Volledige verslag van Wikimedia 2026 sal na afloop van die konferensie gedoen word. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:48, 21 Julie 2026 (UTC) : Ek is ook hier. Uiteindelik [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ontmoet. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 15:26, 22 Julie 2026 (UTC) ::Lekker julle manne, geniet dit terdeë! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:02, 22 Julie 2026 (UTC) ::: Ja, dis goed om Dumbassman uiteindelik te ontmoet. Ek het ook twee Duitse gebruikers raakgeloop wat al artikels op die Afrikaanse Wikipedia geskep het. Die een wat oorspronklik van Suid-Afrika kom, het aangedui hy mag weer betrokke word. Ek het hom sterk aangemoedig. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:34, 22 Julie 2026 (UTC) {{uitkeep}} Oesjaar, is jy nie weg Frankryk toe vir Wikimania 2026 nie? [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:50, 21 Julie 2026 (UTC) : Nee ongelukkig nie. As pensioenaris met inkomste van R0.00 per maand kon ek nie die Schengen Visa bekostig nie, my bakkie het dringend instandhouding vereis. So werk dit maar. Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:58, 21 Julie 2026 (UTC) ::Jammer om te hoor, miskien kan jy nog virtueel aanbied? Sopas self ook R11750 vir my Mercedes se diens moes uithaal! Groete tuis, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:54, 21 Julie 2026 (UTC) ::: [[Gebruiker:Discott]] bied namens my aan. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:02, 21 Julie 2026 (UTC) :::: "Gebruiker Discott het 'n uitstekende 5 minute aanbieding "''Rooting for Knowledge: Why we need a Wiki-Botanist Action Group Today'' aangebied oor die werk wat op die Afrikaanse Wikipedia gedoen word deur gebruiker Oesjaar en Prof van Wyk. Lyk of die vraag beantwoord gaan word, aangesien dit aanleiding gegee het tot die begin van werk om 'n Wiki Biodiversiteit ontmoeting voor die opkomende [[Internasionale Botaniese Kongres]] in 2029 in [[Kaapstad]] aan te bied. Die Afrikaanse Wikipedia het 'n globale inpak. Puik werk Oesjaar en Prof van Wyk. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 21:00, 25 Julie 2026 (UTC) == RFC oor KI-gegenereerde inhoud in Commons (en ter plaatse) == Soos op 23 Junie hier genoem, is Commons nog besig om uit te werk wat hulle presies wil hê wat beelde betref wat deur KI geskep is. Hulle is veral versigtig vir beelde wat werklike mense uitbeeld, selfs as dié historiese figure is, waar etiese oorwegings (soos persoonsregte) effektief geen rol speel nie. Ook hou hulle nie daarvan in enige wetenskaplike aanwending nie. Sulke beelde noem hulle spekulatief, ensomeer, en wil nie valse inligting die wêreld instuur nie. Ook beskou sommige persone daar KI-beelde as opvoedkundig waardeloos, en byna enige menslike poging as baie beter. Ons het natuurlik talle artikels aangaande historiese figure waar die uitbeelding volkome spekulatief is, soos [[Plautus]] en baie ander, alhoewel dan nie KI nie. By die Commons-bespreking word gemeld: :"Groot getalle beelde wat nie die werklikheid weerspieël nie, word [op commons] opgelaai. Wanneer 'n minderwaardige KI-beeld in 'n artikel ingevoeg word, ontmoedig dit werklike fotograwe en grafiese kunstenaars om beelde te skep, omdat hulle meer geneig is om 'n beeld te skep vir 'n artikel wat geen illustrasie het nie. Hierdie opdatering vereis dat sommige KI-inhoud as sodanig in-beeld gemerk word. Hierdie opdatering redaksioneer andersins nié projekte buite Commons nie. Commons het geen voorneme om ander projekte te redaksioneer nie, ons wil net verseker dat óns nie bydra tot die waninligting van die publiek nie." Die kwessie dus: af.wiki moet nog besluit wat ons plaaslike beleid is, want wikimedia gaan nie aan ons voorskryf nie.<br> :a) Word <u>oplaai</u> van KI-beelde hier op af.wiki toegelaat, benewens waar dit KI-konsepte self illustreer?<br> :b) Word dit toegelaat waar dit werklike mense illustreer? Hier dink mens bv. aan gevalle waar ons 'n vae foto of illustrasie het, wat deur KI in 'n meer realistiese of gekleurde portret (maar met onafwendbare spekulatiewe elemente) omskep kan word.<br> :c) Word KI-beelde enigsins in artikels toegelaat?<br> Op en.wiki word dit oorwegend nie toegelaat nie. Ons moet ook in ag neem, dat selfs indien dit nie in ons artikels toegelaat word nie, dit steeds vir die publiek en private webwerwe nuttig mag wees. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 10:31, 22 Julie 2026 (UTC) ::Ek verstaan... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:35, 22 Julie 2026 (UTC) :::Vandag ‘n Wikimania 2026 paneelbespreking oor [[Kunsmatige intelligensie|KI]] binne die Wiki-omgewing bygewoon. Beide die potensiële bedreigings en moontlike voordele daarvan, is deur die paneellede geopper. Selfs oor die idee van ‘n aanvanklike sentrale beleid daaroor of gedesentraliseerde benadering, was daar nie eenstemmigheid nie. Aangesien daar konsensus was dat dit ‘n realiteit is wat hanteer sal moet word, gaan gesprekvoering voort en hopelik gaan meer duidelike riglyne in dié verband ontwikkel word. :::Ek gaan poog om ‘n oog op die verwikkelinge te hou en wat ons in die interim selfs in die Afrikaanse Wikipedia kan begin bespreek. Meer as een paneellid het daarop gewys dat selfs in van die groot Wikipedia’s daar nog nie voldoende kennis is oor wat werklik die implikasies van KI is nie. [[Jimmy Wales]] het ook indirek daarna verwys in sy openingstoespraak. Wikipedia se rol in die era van [[groot taalmodel]]le kan self nog belangriker word, in sy toespraak ‘n optimistiese toon oor die toekoms van Wikipedia en sê dat die dood van Wikipedia al van die begin af voorspel is, dit nog steeds van krag tot krag sal gaan. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:21, 22 Julie 2026 (UTC) == Gebruiker:Elmarie Waltman == Gemeenskap, dit is vir my 'n plesier om julle voor te stel aan [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie]]. Sy het ingestem om ons te help met Admin werk, meer hieroor later. Sy gaan ook deel van die Radiospan wees. Welkom hier by ons Elmarie. Onthou, hierdie klomp ou toppies hier betrokke se blaf is erger as hulle byt! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:46, 24 Julie 2026 (UTC) :Hoe lekker lag ek nou! Dankie Deon, hoop om die Wikipedia naam op al die platforms hoog te hou. [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] ([[Gebruikerbespreking:Elmarie Waltman|kontak]]) 09:02, 24 Julie 2026 (UTC) ::Baie welkom Elmarie, ons hoop jy geniet jou tyd hier terdeë! Sien uit na jou bydrae. Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:48, 24 Julie 2026 (UTC) ::: Welkom Elmarie, geniet dit! [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:36, 25 Julie 2026 (UTC) ::::Baie welkom hier @[[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:38, 1 Augustus 2026 (UTC) == Versoek om kommentaar oor die toekoms van Abstrakte Wikipedia == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Julle word uitgenooi om jul mening te lug in 'n [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|versoek om kommentaar oor die toekoms van Abstrakte Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 Julie 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> : Kan iemand vir my sê wat Abstrakte Wikipedia is? Of word ek nou te oud? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:34, 24 Julie 2026 (UTC) ::Weet ook nie, maar volgens google: Abstrakte Wikipedia is 'n Wikimedia-projek wat Wikifunksies en Wikidata gebruik om 'n taalonafhanklike weergawe van Wikipedia te skep. Dit het ten doel om inhoud in enige natuurlike taal te genereer om artikels oor kleiner taaluitgawes uit te brei. ::'''Die kernkomponente is''' ::* Wikidata wat die gestruktureerde kerndata- en kennisbasis verskaf en ::* Wikifunksies wat kode en funksies verskaf om abstrakte data in mensleesbare sinne te omskep. ::Die taalonafhanklikheid laat gebruikers toe om artikellogika te skep en te onderhou sonder om dit aan 'n enkele gesproke taal te koppel. ::'''Die projekdoelwitte is''' ::* taalgelykheid, aangesien kleiner taalwiki's bygestaan word om hul artikeltellings vinnig te laat groei, en ::* globale reikwydte aangesien mense bemagtig word om kennis in hul moedertaal te lees en mee te deel. ::[[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 14:00, 24 Julie 2026 (UTC) == Inligtingskas Vliegtuigenjins == Gemeenskap, kan enige van die slimmer jongmanne asb. vir ons ''Infobox aero engine'' vertaal? Ook, het ons die ekwivalent van ''Infobox sportsperson''? Ek word graag bederf... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:36, 28 Julie 2026 (UTC) : {{ping|Pynappel}}, met al jou nuwe energie, kan jy dalk hier help asb? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:53, 23 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek het beide nou geskep. Dit is gewoonlik baie maklik om 'n sjabloon van die Engelse Wikipedia oor te dra: ::1. Kopieer die bronteks en stoor dit ::2. Gebruik die "Wys voorskou"-funksie om al die ontbrekende sjablone en modules te identifiseer en bring hulle ook oor. ::3. Herhaal stap 2 totdat al die skakels blou is ::4. Vertaal teks wat sigbaar aan gebruikers is na Afrikaans, bv. die etikette in 'n inligtingskas, kategoriename, ens. ::Die belangrikste ding om in gedagte te hou is watter bestaande sjablone en modules ekwivalent is met die Engelse Wikipedia s'n. Die Engelse [[:en:Template:Infobox]] is vir historiese redes nie ekwivalent met ons {{ss|Infobox}} nie. Jy sal dus gewoonlik oral waar {{ss|Infobox}} in 'n nuwe sjabloon geroep word, moet verander na {{ss|Inligtingskas4}}, wat op sigself die module [[Module:Infobox]] roep, wat dit moontlik maak om maklik nuwe inligtingskaste op die Afrikaanse Wikipedia te skep deur sjablone vanaf die Engelse Wikipedia te kopieer. Ons kan later daarna kyk om die teenstrydigheid tussen {{ss|Infobox}} en {{ss|Inligtingskas4}} op te klaar, maar ek vermoed dit gaan 'n groter taak wees. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:09, 23 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] as jy vashaak kan jy maar vir my of @[[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ping. Ek is nou hier, maar gaan weens ander verpligtinge weer van môre af skaars wees. Ek sal so nou-en-dan inloer om te kyk of ek ge-ping is. As ek iets gebreek het, gebruik maar daai rol-terug-knoppie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:10, 23 Augustus 2026 (UTC) ::: Dankie. Hierdie ou oom gaan sy bes probeer! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:11, 23 Augustus 2026 (UTC) == Help met kassie, asb. == Kan iemand my asb. help om {{sj|Inligtingskas Planeet}} reg te maak? Ek het net "symbol" ondertoe geskuif, en nou gee hy snaakse goed by elke planeetkassie. Dankie! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:32, 30 Julie 2026 (UTC) :Sien die tweede reël in [[Makemake]]. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:35, 30 Julie 2026 (UTC) ::Dankie vir niks. Ek het sommer net "symbol" uitgehaal, en nou is die sjabloon reg. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 12:55, 31 Julie 2026 (UTC) == Taaldinge op RSG: 2 Aug. 2026 == Gemeenskap, neem kennis dat ek nou Sondag om 10:00 weer op Taaldinge met Ina Strydom gesels. Ek gaan verwys na twee dinge wat redelik onbekend is: die Digitalisering van Vakkundige Woordeboeke, prof. [[Gerhard van Huyssteen]] en prof. Martin Puttkammer van NWU help ons daarmee. Ek sal dit eers werklik bemark as die eerste produk gelewer word; ons gaan dit definitief ook op Wikiwoordeboek laai. Tweedens verwys ek na Projek VOS (Vingers op sleutelbord). Die gedagte is dat daar op een dag volgende jaar bv. 'n Saterdag 'n klomp mense in verskeie lokale in stede en dorpe bymekaar kom en ons via TV/dataskakels hulle lei en aan die gang kry. Waar ons kan moet ons van ons gebruikers in persoon daar hê wat as fasiliteerders sal optree. Ja, dit gaan geld kos, ek het juis met van die Afrikaanse organisasies agter die skerms begin gesels... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:42, 31 Julie 2026 (UTC) :Klink goed! [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-42919-45|&#126;2026-42919-45]] 14:49, 2 Augustus 2026 (Wie is hierdie skim?) ::Ook ingeskakel op RSG, dankie Oesjaar! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 05:46, 3 Augustus 2026 (UTC) ::: Volgens my rekords was dit die 100ste uitsending in ons klankargief. Baie Geluk! Dit beteken daar was seker al baie meer as 200 uitsendings aangesien ons nie klankgrepe van al die uitsendings kry nie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:05, 5 Augustus 2026 (UTC) == Besoeke vir Julie == Gemeenskap, die besoeke vir Julie is 3,2 miljoen! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:56, 1 Augustus 2026 (UTC) == Die kontakbladsy == Hallo almal. Daar was besprekings 'n tyd gelede oor ons kontakbladsy. Die een hier: [[Wikipedia:Kontak]] En spesifiek oor die e-posadresse op daardie bladsy. Wie beheer dit? Lees enigiemand die e-pos ens.? Ek het 'n bietjie ondersoek ingestel en die meeste van die antwoorde wat ons nodig gehad het gekry. In opsomming word daai e-posadresse beheer deur spesiale sagteware wat Wikimedia gebruik. En Wikipedia gebruikers moet aansoek doen om lede te word van 'n spesiale span wat toegang kry tot die sagteware. Ek gaan aansoek doen (in 'n dag of twee) vir myself, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] en @[[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] om deel te wees van die span. Ek gaan net tydelik deel wees om uit te werk hoe alles werk, en dit te dokumenteer. As julle meer wil weet, of self by die span wil aansluit, lees dan die bladsye wat ek onlangs geskep/vertaal het: [[Hulp:Kontakbladsy]] en [[Wikipedia:Vrywillige Reaksiespan]]. Die bladsye is nie volledig nie, en hulp word waardeer. Ek verbeter dit soos ek meer leer/tyd kry. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:48, 1 Augustus 2026 (UTC) :Dankie Rooiratel, ek sien nou die nuutste boodskappe is heel onder aan die bladsy. Sal dit beslis nou meer gereeld lees en opvolg. [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-42919-45|&#126;2026-42919-45]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-42919-45|talk]]) 14:47, 2 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek het nou aansoek gedoen. Sien hier : https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_Response_Team/Volunteering#Rooiratel_&_Oesjaar_&_Elmarie_Waltman - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 20:49, 30 Augustus 2026 (UTC) == 130 000 artikel mylpaal! == Gemeenskap: daar is ons verby die 130 000 artikel mylpaal! Dankie aan almal wat bydraes gemaak het die afgelope tyd! 'n Ware spanpoging! Nou het ons iets om te bemark! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:57, 1 Augustus 2026 (UTC) :Fantasties! [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] ([[Gebruikerbespreking:Elmarie Waltman|kontak]]) 14:11, 5 Augustus 2026 (UTC) == Kopiereg op foto's == Ek wil net seker maak dat ek die SA-kopiereg op foto's verstaan, want ons benodig by etlike persone foto's wat algemeen op die internet beskikbaar is. Google stel dit so: :In Suid-Afrika verval kopiereg op foto's 50 jaar vanaf die jaareinde waarin die foto aan die publiek beskikbaar gestel is, vir die eerste keer gepubliseer is, of geskep is indien dit ongepubliseer is. :Volgens die SA Regering se Kopieregwet hang die presiese vervaltyd af van spesifieke vrystellingsmylpale: *Gepubliseer of Openbaargemaak: "vyftig jaar na die jaareinde van die jaar waarin die werk wettiglik aan die publiek beskikbaar gestel of vir die eerste keer gepubliseer word, watter termyn ook al die langer is", soos deur Lexology opgemerk. *Ongepubliseer: Indien die foto nie binne 50 jaar na die skepping daarvan gepubliseer of aan die publiek vertoon word nie, verval kopiereg "vyftig jaar na die jaareinde van die jaar waarin die werk gemaak is", volgens Lexology. Ander webblaaie soos [https://www.svw.co.za/copyright-photographs/] blyk dit te bevestig. Mag ons dus Suid-Afrikaanse promosiefoto's van pre-31 Desember 1975 hier oplaai en gebruik? [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 10:56, 3 Augustus 2026 (UTC) :{{ping|JMK}}, ek het gekyk wie van my vriende daar buite kan help... Nie hierdie keer nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:27, 3 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:JMK|JMK]] vir moderne fotos is dit is beter en makliker om die kopiereghouer van 'n foto (die een wat die foto geneem het) te vra om dit onder 'n gebruikbare lisensie (vir wiki Commons) vry te stel (soos CC-BY-SA, of CC0) as om vir 50 jaar te wag. ::Vir ouer fotos, moet ons maar wag as ons nie die fotograaf kan kontak en vra om dit met 'n vrye lisensie vrystel nie. So ja, enige foto meer as 50 jaar na die publikasiedatum kan ons hier gebruik. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:36, 4 Augustus 2026 (UTC) == Sintaksfoute soos op 1 Augustus == Gemeenskap: [https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=afwiki&view=project Sintaksfoute] Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:55, 4 Augustus 2026 (UTC) == Ons Bakkiesblad... == Gemeenskap, sien die positiewe terugvoer hier... [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Bakkiesblad] Lekker [[Gebruiker:Sobaka]]! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:06, 6 Augustus 2026 (UTC) == [[Baccalaureus Artium]] == Gemeenskap, moet die woord "artium" nie met 'n hoofletter geskryf word nie soos bv. [[Baccalaureus Pharmaciae]]? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:59, 11 Augustus 2026 (UTC) :Volgens die WAT wel. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:11, 11 Augustus 2026 (UTC) ::{{ping|Pynappel}}, dan neem ek aan ''Magister artium'' moet ook verander word? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:29, 11 Augustus 2026 (UTC) :::Ja, ook volgens die WAT. Het nie nou tyd om dit self te doen nie - sal waardeer indien iemand anders kan. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:32, 11 Augustus 2026 (UTC) ::::Wat is die konteks van die bespreking? My BSc-sertifikaat van die Universiteit van Natal in 1969 was alles in Latyn en verklaar dat die "Gradum Scientiae Baccalaurei" aan my toegeken is. Watter tale is vir die Baccalaureus Pharamaciae sertifikaat gebruik? Latyn? Afrikaans? Engels? Engels en Afrikaans? Kan 'n mens net sommer "BA graad" of "BSc graad" of "MA graad" skryf? [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:59, 13 Augustus 2026 (UTC) :::::Volgens die WAT is MA (sonder punte) die afkorting vir mega-[[ampère]] en BA die landkode vir [[Birma]] of die motorkenteken vir [[Maseru]], [[Basoetoland]]. B.A. is die afkorting vir [[Baccalaureus Artium]] en al die voorbeeldsinne gebruik die afkorting (met punte). So-ook is M.A. (met punte) die afkorting vir [[Magister Artium]] en al die voorbeeldsinne gebruik M.A. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 09:05, 14 Augustus 2026 (UTC) ::::::Dit moet dalk ook genoem word dat die hoofinskrywings in die WAT onder B.A. en M.A. is. Daar is geen inskrywings vir Baccalaureus Artium en Magister Artium nie. Laat ek 'n bietjie later in ander woordeboeke kyk. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 09:09, 14 Augustus 2026 (UTC) :::::::Die WAT, AWS 9 en AWS 11 gee almal Baccalaureus Artium en Magister Artium slegs met aanvangshoofletters. Die WAT en AWS 9 gee die afkortings B.A. en M.A. met punte en AWS 9 en AWS 11 gee die afkortings BA en MA sonder punte. Let op dat AWS 11 nie die afkortings met punte gee nie. Interessant genoeg gee die WAT slegs Baccalaureus met 'n aanvangshoofletter, maar baccalaureaat met 'n aanvangskleinletter. AWS 9 en 11 gee beide slegs baccalaureus met 'n aanvangskleinletter. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:00, 15 Augustus 2026 (UTC) :{{ping|Pynappel}}, ek het alle plekke waar BA en MA voorkom na die punt weergawes verander. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:21, 18 Augustus 2026 (UTC) ::Baie dankie vir jou moeite, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]. Volgens [[Wikipedia:Titelriglyne]] geniet die AWS egter voorkeur. ::{{cquote|Hou by Afrikaanse spelling soos voorgeskryf in die Afrikaanse woordelys en spelreëls. HAT, WAT en Pharos se Afrikaans-English/Engels-Afrikaanse woordeboeke word ook as gesaghebbend beskou. Waar die bronne verskil word voorkeur gegee in die volgorde wat die bronne hier gelys is.}} ::Moet ek 'n robot gebruik om die punte by al die afkortings van grade te verwyder? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:54, 18 Augustus 2026 (UTC) :::[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] , ja asb! Ten minste is almal nou dieselfde. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:26, 19 Augustus 2026 (UTC) == LitNet oor Wikipedia en terugvoer van Wikimania 2026 == "Van mens tot masjien: Wikipedia en die voortbestaan van betroubare kennis", meningsartikel gebaseer op my Wikimania 2026 ervaring. https://www.litnet.co.za/van-mens-tot-masjien-wikipedia-en-die-voortbestaan-van-betroubare-kennis/ [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:51, 13 Augustus 2026 (UTC) Terugvoer oor Wikimania 2026 is beskikbaar by die projekblad: [[Wikipedia:Afrikaanse Wikipedia by Wikimania 2026]] [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:32, 15 Augustus 2026 (UTC) == Geregistreerde gebruikers == Gemeenskap, ek sien ons Geregistreerde gebruikers is nou meer as 210,000! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:10, 13 Augustus 2026 (UTC) :Dit is tans 210 455 volgens die [[Afrikaanse Wikipedia]]-artikel. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:38, 18 Augustus 2026 (UTC) == Inhoudsopgawe == Ons prente het skielik 'n inhoudsopgawe bo die prent. Enige rede daarvoor? Dis onnodig en neem ruimte op. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 09:31, 14 Augustus 2026 (UTC) :Iemand het bg. na 'n meer sinvolle posisie geskuif. Nou baie beter. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 22:04, 20 Augustus 2026 (UTC) == [[Wikipedia:Titelriglyne (geografiese name)]] == Ek het 'n nuwe beleidsbladsy vir titelriglyne vir geografiese name m.b.v. Claude geskep. Dit is gebaseer op die Engelse weergawe [[:en:Wikipedia:Naming conventions (geographic names)]], maar aangepas vir die Afrikaanse Wikipedia. Dit lyk vir my sover soos 'n heel redelike vertrekpunt, maar gaan kyk gerus daarna en laat weet indien daar enige groot probleme is. Vir klein goed of voorgestelde veranderings, wysig die bladsy sommer direk. Indien daar 'n meningsverskil oor enigiets ontstaan, kan ons dit op die besprekingsbladsy daar bespreek. Nadat daar 'n konsensus ontstaan het, kan ons {{ss|beleid}} bo-aan voeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:32, 18 Augustus 2026 (UTC) : Die "prompt" (por?) wat ek gebruik het, is: ''Vertaal hierdie Wikipedia-konvensie na Afrikaans en pas dit aan vir die Afrikaanse Wikipedia:''. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:33, 18 Augustus 2026 (UTC) == Kunsmatige intelligensie en Wikipedia == Ek deel hiermee ‘n e-pos van Gebruiker Eugene Egbe (Franse Wikipedia) wat op die Wikimedia netwerke versend is vir diegene wat geïnteresseer is in [[kunsmatige intelligensie]] en die impak daarvan. “Geagte Gemeenskapsleiers/lede, Tydens Wikimania in Parys het ek die kans gehad om met 'n paar gemeenskapslede te gesels wat hul kommer uitgespreek het en die behoefte aan 'n bespreking oor die gebruik van KI-platforms in ons gemeenskap en daaglikse werk. Hierdie besprekings vind al in ander gemeenskappe plaas, daarom dink ons dit sal goed wees om 'n oorsig van ons gemeenskap en die impak wat KI veroorsaak, te hê. Vir hierdie doel doen ons 'n kort opname om te verstaan hoe gemeenskappe soos joune dink oor en KI gebruik, en ons sal graag jou hulp wil hê om dit voor jou lede te kry tydens byeenkomste of *'n Paar dinge wat ons hoop jy kan doen:* 1. Deel die opname met jou gemeenskapslede — dit neem ongeveer 5 minute om te voltooi. Hier is die skakel: *Opnameskakel*<https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeBkEfLmmmpCyKjWv-zMrFEfa55w1x0vWvi7JTP-2LGNhF5EQ/viewform?usp=header> 2. Sluit aan by 'n kort oproep (of stuur 'n verteenwoordiger) om jou gemeenskap se perspektief op KI direk te deel. Ons beoog om dit tot [30–45] minute te hou en beplan dit vir iewers in *middel-September*. As 'n oproep vir jou werk, antwoord net met 'n paar tye wat jou pas (of wys ons na wie ook al in jou span die regte persoon sou wees), en ons sal iets op die kalender kry. Baie dankie dat jy dit oorweeg het. Jou persoonlike en gemeenskap se insette sal werklik vorm wat ons in hierdie studie leer.” Deel gerus enige voorlopige opmerkings of belangstelling oor bogenoemde hier. Die vraelys bo is baie generies en nie spesifiek op Wikipedia gerig nie maar gee ‘n opsie om jou e-pos adres te deel om in verdere gesprekke deel te neem. Dit is seker een van vele inisiatiewe wat oor hierdie onderwerp sal volg. Groete [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 15:28, 20 Augustus 2026 (UTC) :Ek het 'n probleem raakgeloop. Vir een opsie wat ek nee geantwoord het, wil hy nie aanvaar nie. Jammer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:19, 20 Augustus 2026 (UTC) As ons nou hier oor die gebruik van KI op Wikipedia gesels: Ek sien nou 'n klomp artikels wat met KI uit Engels vertaal word. Een van die Wikipedia-beleid is dat mense artikels volgens bronne self skryf. Jy lees die bron en brei daarvolgens die artikel uit. Wikipedia is 'n ensiklopedie en dit noem ons ensiklopediese werk. As 'n KI 'n artikel vertaal, is dit hoogs onwaarskynlik dat die bronne volgens ensiklopediese waardes geraadpleeg is. Ook op die Engelse Wikipedia kan daar foute in enige artikel wees wat jy self moet uitsorteer volgens die bronne wat gelys is. Byvoorbeeld is die gebruik van KI vir artikelwerk op die [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse Wikipedia]] ontoelaatbaar. Sodra jy een artikel met hulp van KI uitbrei, was dit jou laaste aksie daar. Die [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse Wikipedia]] wil dit ook nie hê nie, dieselfde op die [[:en:Wikipedia:Editing policy#Artificial_intelligence_additions|Engelse Wikipedia]]. Ander neem weke om een artikel tot op meer as 30&nbsp;000 of 40&nbsp;000 uit te brei omdat die bronne geraadpleeg word, maar nou sien ek 'n klomp uitgebreide artikels binne een dag, ook sensitiewe onderwerpe soos [[Mekka]], [[Jerusalem]], ens. Gemeenskap, wat is julle mening daaroor? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:47, 23 Augustus 2026 (UTC) :Die onbesonne gebruik van KI is 'n ernstige probleem. My antwoord op die vraag wat my meeste bekommer was: ::''> Bad results; inaccurate information; perpetuation/reflection of popular human bias, AI fabrication/ hallucination; AI agents wilfully steering people towards a synthesised opinion. People losing independent abilities and the ability to think logically. '' :Masjiengeskrewe teks het nie lekker idiomatiese taalgebruik nie, maar as mens dit met versigtigheid benader, is dit 'n handige hulpmiddel. Ek het al 'n dosyn artikels met die hulp van masjienvertaling opgestel en niemand het nog werklik gekla oor my taal nie. Ons moet oppas om die baba met die badwater uit te gooi. :Mense kan snert skryf sonder KI, hoewel KI dit moontlik maak om groot volumes snert te skryf wat baie moeilik raak om te identifiseer en taalkundig reg te trek na die tyd. :Wie van ons kyk nog na die lyste [https://af.wikipedia.org/wiki/Kategorie:Artikels_wat_geproeflees_moet_word Artikels wat geproeflees moet word] en [https://af.wikipedia.org/wiki/Kategorie:Kategorie:Gaan_taal_na Gaan taal na]? :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:44, 24 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] dit is 'n gebruik van die begin van hierdie taalweergawe van Wikipedia om artikels uit ander taalweergawes te vertaal. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:51, 24 Augustus 2026 (UTC) :::Die grootste gevaar met die gebruik van KI op Wikipedia lê waarskynlik nie in die tegnologie self nie, maar in onbeheerde en ongekontroleerde gebruik daarvan. KI kan feite verkeerd weergee, bestaande foute uit ander taalweergawes versterk en, besonder ernstig vir ’n ensiklopedie, bronne hallusineer of selfs geloofwaardige maar geheel en al fiktiewe verwysings skep. Dit sou egter na my mening uiters kortsigtig wees om KI daarom volledig op die Afrikaanse Wikipedia te verbied. Ons werk met ’n betreklik klein aktiewe gebruikersbasis en ’n enorme hoeveelheid kennis wat nog in Afrikaans ontsluit moet word; verantwoordelike KI-gebruik kan vertaling, taalversorging, opsomming en die aanvanklike verwerking van bronne aansienlik vergemaklik. Die kernbeginsel behoort eerder te wees dat die '''menslike redigeerder verantwoordelik bly vir die finale inhoud''': feite en verwysings moet teen die oorspronklike bronne nagegaan word, KI-gegenereerde bronne mag nooit sonder verifikasie aanvaar word nie, en sensitiewe of omstrede onderwerpe behoort aan strenger kontrole onderwerp te word. Wat ons dus nodig het, is nie ’n algehele verbod nie, maar ’n stel duidelike "beginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI" wat Wikipedia se bestaande vereistes van verifieerbaarheid, neutraliteit en betroubare brongebruik versterk. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:51, 24 Augustus 2026 (UTC) : Ons slim manne {{Ping|SpesBona|Rooiratel|Pynappel|Sobaka|BurgertB|Naudefj}}, kom ons probeer die volgende: Pynappel sê hy gebruik tans Claude Code as vertaler. Neem die inhoud van [[kapasitor]] wat hy vertaal het en vertaal dit weer met Claude Code. Vergelyk met sy weergawe. Vertaal dit dan met sê drie ander taalmodelle, ek wil bitter graag sien wat dit ons gaan vertel. As kontrolemaatreël kan ons die eksperiment herhaal met 'n ander artikel wat Pynappel gedoen het. Julle het my nuuskierig gemaak... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:14, 24 Augustus 2026 (UTC) ::Goeie idee @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]! Ek stem saam dat ons KI kan gebruik om vir foute te kontroleer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:17, 24 Augustus 2026 (UTC) :::Ek het die bywerking aan die artikel [[Nasionalisme]] deurgegaan, aangesien dit ’n onderwerp is waarmee ek vertroud is. Die vertaling was oor die algemeen akkuraat; die enigste werklike fout wat ek kon opspoor en regstel, was ’n verkeerde skakel na ’n persoon met dieselfde naam. :::Wat belangrik is, is dat Gebruiker:Pynappel ook sy [[porboodskap]] uiteengesit het by [[Gebruiker:Pynappel/monster]]. Dit toon duidelik hoe [[Claude (groot taalmodel)|Claude]] die vertaling moet benader. Dit is belangrik vir deursigtigheid, omdat ander gebruikers kan sien watter instruksies aan die taalmodel gegee is en die vertaalstrategie daarvolgens kan beoordeel. :::Ek het nie die hele nuwe vertaling deur [[ChatGPT]] laat vergelyk nie. Daar sal uiteraard stilistiese verskille tussen taalmodelle wees — en selfs binne dieselfde taalmodel kan uitsette met verloop van tyd verskil — en ’n volledige vergelyking sou ’n omvangryke taak wees. Ek het daarom ’n ietwat obskure paragraaf oor nasionaal-anargisme gekies om die vertalings van Claude en ChatGPT met mekaar te vergelyk. :::Die opdrag aan ChatGPT was: “Vergelyk hierdie twee vertalings. Is daar enige fundamentele verskille of probleme? Uiteraard hoef die vertalings nie identies te wees nie, maar sou daar enige probleme wees met die laaste vertaling, dus dié van Claude?” :::ChatGPT se antwoord was onder meer: “Daar is geen fundamentele inhoudelike probleem met die laaste vertaling wat jy aanhaal nie. Dit dra die kern van die Engelse teks redelik akkuraat oor en is selfs meer kompak en geskik vir ’n Wikipedia-artikel. Daar is egter ’n paar plekke waar ek dit sou aanpas, hoofsaaklik om betekenisnuanses, terminologie en neutraliteit te verbeter.” :::Ek het na die voorstelle gekyk. Sommige daarvan het beslis meriete gehad, maar die meeste was eerder stilistiese verfynings as noodsaaklike regstellings. ChatGPT het afgesluit met: “Kortom: die vertaling is bruikbaar en bevat geen ernstige verdraaiing van die oorspronklike nie. Die twee terme wat ek beslis sou regstel, is ‘gemeenskaplike’ → ‘kommunitaristiese’ en ‘versoen’ → ‘kombineer’. Die res is hoofsaaklik stilistiese verfyning en die vraag hoeveel van die oorspronklike detail jy wil behou.” :::Ek het dié twee veranderinge aangebring. Hulle was waarskynlik nie krities nie, maar ek stem saam dat die aangepaste terme in die betrokke konteks meer akkuraat is. :::Op grond van hierdie beperkte evaluasie kan ek nie fout vind met Pynappel se benadering nie. Dit bly uiteraard wenslik dat gebruikers nuwe teks self deurgaan en nie bloot die uitset van ’n taalmodel ongekontroleerd aanvaar nie. Veral skakels, eiename, vakterminologie, betekenisnuanses en die verband tussen stellings en aangehaalde bronne behoort nagegaan te word. :::Die risiko van hallusinasies is in hierdie soort taak waarskynlik laer as wanneer ’n taalmodel gevra word om nuwe inhoud uit eie kennis te skep, omdat dit hoofsaaklik ’n bestaande teks vertaal. Die risiko is egter nie nul nie. ’n Taalmodel kan steeds ’n naam verkeerd interpreteer, ’n skakel met die verkeerde persoon verbind, ’n betekenisnuanse verander, ’n term te vry vertaal, of selfs ’n stellingsverband subtiel verskuif. Die belangrike beginsel behoort dus nie te wees dat KI-vertalings sonder meer aanvaar of verwerp word nie, maar dat die uitset verifieerbaar moet wees en deur ’n gebruiker nagegaan word voordat dit as betroubare ensiklopediese teks beskou word. :::Vir my is die nuttigste aspek van Pynappel se benadering juis die deursigtigheid daarvan: die bronmateriaal is bekend, die porboodskap is beskikbaar en die vertaalproses kan deur ander gebruikers nagegaan en herhaal word. Dit maak gemeenskapskontrole moontlik en bied ’n veel beter vertrekpunt vir verantwoordelike gebruik van KI as ’n proses waarvan die instruksies en werkswyse onbekend is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:39, 24 Augustus 2026 (UTC) :::Die outeur wat inligting op Wikipedia plaas, is verplig om dit volgens die bronne wat verskaf is, te verifieer. '''Altyd.''' Dit is nie onderhandelbaar nie. Sien [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] en [[Wikipedia:Haal bronne aan]]. Dit is onmoontlik dat al hierdie artikels binne een dag self gelees en die inhoud volgens die bronne geverifieer is. Om somer so reuse Wikipediaartikels met KI te vertaal maak Wikipedia fakties die bron, en Wikipedia is nie 'n bron vir Wikipedia nie. Hoekom sit ander dan vir dae of self weke aan een artikel en vertaal dit stiptelik volgens die bronne wat aangegee is? Probeer maar een KI-artikel op die Duitse, Engelse of Nederlandse Wikipedia te plaas. Ek haal my bogenoemde aan, dit word op ander taalweergawes nie toegelaat nie. Wikipedia is 'n betroubare ensiklopedie en dit is ensiklopediese werk om die bronne te lees en daarvolgens die artikel te skryf. Artikels word slegs deur mense geskryf wat die bronne lees. Dit geld ook vir vertaalde artikels. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:41, 24 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] is jy seker dit geld ook vir vertaalde artikels? As 'n mens die inhoud van 'n ander taalweergawe vertaal en die aangehaalde bronne saam oorbring, dan aanvaar 'n mens dat die oorspronklike outeur die bronne nagegaan het. Ander Wikipedias het immers ook die vereistes van verifieerbaarheid en om betroubare bronne aan te haal. As daar van vertalers verwag word om elke bron na te gaan, dan sal ons wiki bitter stadig groei, en ons sal duisende artikels wat reeds geskep is en waarvan die bronne wat oorgebring is, nie weer nagegaan is nie, moet skrap. Indien dit ons beleid is, moet ons dit dalk hersien, want vertalers hier werk al jare so. Myns insiens is daar geen rede om so 'n beleid te hê nie. Ek stem saam met @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] dat artikels nie geskep moet word met die afvoer van 'n KI wat gepor is om uit eie kennis of navorsing nuwe inhoud te skep nie. Ek kan nie sien hoe dit sin maak om die blote vertaling van teks wat reeds nagegaan is en met bronne gestaaf is, te verbied nie. Dalk moet ons dringend 'n beleid hier opstel sodat almal op dieselfde bladsy in verband met hierdie kwessie is. Terloops, Google Translate gebruik ook KI, en ek dink nie enigiemand gaan voorstel dat dit verbied moet word nie. Maar ek kan sien dat jy bekommerd is dat die nuwe volume van inhoud moeilik is om na te gaan. My voorstel daar sou wees om soos verder bo genoem en soos Sobaka reeds gedoen het, ook 'n KI te gebruik vir hierdie kontrole. Ek wil die 1&nbsp;000 artikels in [[:meta:List_of_articles_every_Wikipedia_should_have]], waarvan baie op afwiki na 20 jaar van afwiki se bestaan steeds saadjies is of verouderd is of foute bevat of selfs masjienvertalings is, met behulp van KI verbeter en uitbrei. Maar ek sal dit vir eers stadig vat, aangesien daar nou 'n gesprek hieroor plaasvind en ek in elk geval ander dinge het om te doen. Intussen nooi ek jou uit om na die ca. 50 artikels op [[Gebruiker:Pynappel/monster]] wat reeds met behulp van KI uitgebrei is, te gaan kyk, en oorweeg of die nuwe weergawes na uitbreiding met KI beter is as die vorige weergawes, ten spyte van enige foute wat van die Engelse weergawe oorgedra is of self deur die KI begaan is. Intussen gaan ek voort met saadjies oor poskodes in Lesotho. Ek gebruik Pywikibot hiervoor, nie 'n KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:10, 24 Augustus 2026 (UTC) :::::{{Ping|Pynappel}} myns insiens geld dit veral vir vertaalde artikels, omrede Wikipedia nie 'n bron vir Wikipedia is nie. Die outeurs aan die ander kant is mos ook mense en mense maak foute. Ek sien gereeld foute op die Engelse Wikipedia of inhoud wat nie deur die genoemde bron gestaaf word nie. Ek het egter nie die tyd om hulle foute te verbeter nie, ek is reeds besig met my eie foute. ;) Kyk nou wat ek sedert dae doen, ek verskaf nog bronne vir my ou voorbladartikels en al die bronne het ek geraadpleeg. As ek vashaak met Afrikaans gebruik ek ook Google Translate, maar oorwegend skryf ek die sin dan self omdat ek nie tevrede is met die vertaling nie. Myns insiens het dit in die afgelope jare verswak. Ek vermy rekenaarvertaalde inhoud soos die pes. Ek wil Afrikaanssprekendes nie kwaad maak met onverstaanbare artikels nie. Myns insiens is dit 'n klap in die gesig vir 'n moedertaalspreker as jy sy taal nie respekteer nie en swak inhoud lewer (hier verwys ek na al die "gaantaalna"-artikels). :::::Ek raak net bekommerd oor die grote en hoeveelheid van al die KI-artikels. Ander mense neem baie tyd vir die uitbreiding van een artikel. Sien my werk vandag, drie artikels waaraan ek my vrye tyd spandeer het, al die bygevoegde bronne het ek geraadpleeg. Ek kon staat maak op die Engelse Wikipedia, maar ek doen nie, ek lees die bron. As die bron nie hulle inhoud staaf nie, dra ek dit nie oor nie. Bv. bevolkingsgetalle. Ek wil hulle in 'n amptelike bron self sien, nie op die Engelse Wikipedia nie. Ek beskou dit as "blind" om volledig op die Engelse Wikipedia te vertrou en hulle goed oor te dra sonder om die bronne te raadpleeg. Wat my betref is dit nie ensiklopediese werk nie. Lees maar net die eerste sin op [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz]]: ''Die Wikipedia ist ein Projekt mit '''von Menschen für Menschen''' recherchierten und geschriebenen Inhalten.'' :::::Google Translate: "Wikipedia is 'n projek met inhoud wat deur mense, vir mense, nagevors en geskryf is." :::::My vertaling: "Wikipedia is 'n projek met inhoud nagevors en geskryf deur mense vir mense." Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:31, 24 Augustus 2026 (UTC) ::::::Dit lyk my waar ons verskil is oor die vertalingsproses, en hoe daardie proses moet lyk en watter hulpbronne gebruik mag word en of bronne wat oorgebring word, nagegaan moet word. In my opinie word by vertaling Wikipedia nie as 'n bron gebruik nie, want die bronteks is op sigself op bronne gebaseer, en is deur 'n mens nagevors en geskryf. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:44, 24 Augustus 2026 (UTC) :::::::{{Ping|Pynappel}} lyk my die Duitse Wikipedia is streng wat vertalings betref: [[:de:Wikipedia:Übersetzungen#Wikipedia ist keine Quelle]]: ''Anderssprachige Artikel können daher zwar als Vorlage für das Erstellen eines deutschsprachigen Artikels dienen, jedoch sollte der Übersetzer selbst sicherstellen, dass sein Text durch reputable externe Quellen gedeckt ist. Das bedeutet, dass der Übersetzer alle übernommenen Inhalte auf Korrektheit prüfen sollte und auch die dafür verwendeten Quellen prüft, bevor er sie als Beleg (zum Beispiel als Einzelnachweise) angibt.'' :::::::"Anderstalige artikels mag as 'n sjabloon vir die skepping van 'n nuwe Duitse artikel dien, maar die Vertaler moet self seker maak, dat sy teks deur betroubare eksterne bronne gestaaf word. Dit beteken, dat die vertaler al die oorgeplaaste inhoud vir korrektheid moet nagaan en ook die daarvoor geraadpleegde bronne nagaan, voordat hy hulle (bv. as 'n verwysing) aanhaal." :::::::Sien, met ander woorde is die vertaler verplig om te sorg dat die teks wat hy plaas akkuraat is. Niemand anders is daarvoor verantwoordelik nie, al het 100 skrywers die oorspronklike artikel saamgestel. Jy plaas die teks, jy is verantwoordelik daarvoor. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:56, 24 Augustus 2026 (UTC) ::::::::Dit is inderdaad strenger as die ''de facto'' situasie tans hier en is iets waaroor ons dan nou voor die naderende KI-storm uitsluitsel sal moet kry. Soos reeds gesê, sal ek vir eers terwyl ons hierdie onderwerp bespreek nie nuwe artikels in my monster met KI uitbrei nie. Intussen gaan ek voort met my saadjies oor poskodes in Lesotho, waarvoor ons al 20 jaar wag en ek seker is almal baie opgewonde oor is. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:00, 24 Augustus 2026 (UTC) Ek stem saam met SpesBona dat die volume van die onlangse plasings ’n geldige bekommernis is. My grootste voorbehoud geld egter oor meer tegniese artikels soos [[kapasitor]] en [[waarskynlikheidsleer]], waar gespesialiseerde vakterminologie voorkom en ’n KI-vertaling maklik ’n Afrikaanse term kan kies wat taalkundig aanvaarbaar lyk, maar vakinhoudelik verkeerd of ongebruiklik is. Ongeag watter hulpmiddel vir vertaling gebruik word, behoort die hoeveelheid nuwe inhoud dus binne perke te bly wat realistiese menslike nasiening moontlik maak. Ek dink Pynappel het terselfdertyd ’n belangrike punt beet dat ons moet onderskei tussen KI wat nuwe inhoud uit eie “kennis” genereer en KI wat gebruik word as hulpmiddel om bestaande, reeds verwysde Wikipedia-inhoud te vertaal of te verbeter. Die vraag oor hoe deeglik elke oorgebringde bron weer nagegaan moet word, is waarskynlik iets waaroor ons as gemeenskap uitdruklik uitsluitsel moet kry. Dit is duidelik dat daar tans verskillende praktyke en verwagtings bestaan. Die menslike aard van die Wikimedia-projekte moet uiteraard beskerm word. Op langer termyn wil ons juis ’n moontlike [[Dooie-internetteorie|dooie-internet]] help voorkom – ’n internet waarin KI-gegenereerde inhoud oorheers, masjiene toenemend ander masjiene as bronne gebruik en oorspronklike, naspeurbare menslike kennis geleidelik onder ’n vloed sintetiese inhoud verdwyn. Wikipedia se besondere waarde lê juis daarin dat mense verantwoordelikheid aanvaar vir wat hulle skryf, vertaal, verifieer en verbeter. Dit beteken egter nie dat ons die moontlikhede wat KI bied, moet verwerp nie. Veral op ’n kleiner Wikipedia kan dit, indien dit verantwoordelik gebruik word, help om bestaande inhoud te verbeter, agterstande aan te spreek en ons kennisbasis uit te bou. Pynappel se inisiatief het in dié opsig ’n nuttige gesprek ontketen en die Afrikaanse Wikipedia nogal wakker geskud oor ’n vraag waarmee ons in elk geval toenemend gekonfronteer gaan word. Ek is daarom besig om ’n konsep, “'''Beginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI op die Afrikaanse Wikipedia'''”, op te stel. Ek sal dit binnekort plaas, nie as ’n finale beleid nie, maar as vertrekpunt vir gemeenskapsbespreking oor onder meer menslike verantwoordelikheid, bronverifiëring, vertaling, vakterminologie, deursigtigheid en die tempo waarteen KI-ondersteunde inhoud geplaas behoort te word. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:53, 25 Augustus 2026 (UTC) :Sien die verwante gesprek by [[Bespreking:Zimbabwiese nasionale rugbyspan]]. Ek stem wel saam dat, sou ons KI-ondersteunde bydraes vir 'n aantal spesifieke gebruike toelaat, die volume van bydraes te veel kan wees vir menslike bydraers om na te gaan. Daardie probleem kan dalk opgelos word deur 'n plafon op die aantal KI-ondersteunde wysigings per tipe bydrae (bv. skep van nuwe artikels of uitbreiding van bestaande artikels deur middel van vertaling) en gebruiker, asook 'n plafon op die totale aantal KI-ondersteunde bydraes vir die hele projek per maand of ander tydperk, saam met 'n kontrolelys van hierdie bydraes en of dit deur 'n mens nagegaan is. Hierdie kontrolelys kan bv. 'n kategorie wees wat deur 'n sjabloon op die bladsy gevoeg word. Die sjabloon kan ook lesers waarsku dat die artikel deur KI bygewerk is. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:37, 26 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ping|Pynappel}} die voordele van KI: wat die een binne sekondes kry, beteken vyf uur se werk vir die ander. Ek was vyf uur met dié goed besig en van die punte is as verkeerd bewys. KI ontneem jy nie daarvan om self die bronne te lees nie. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:06, 26 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] dankie, ek dink die artikel is nou beter, en wanneer die volgende model op die artikel opgelei word, sal sy afvoere ook meer akkuraat wees. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:23, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::{{Ping|Pynappel}} dit raak die punt oor vertalings direk, aangesien die Duitse en Afrikaanse artikels identies is. Die meeste bronne is aan my bekend en ek kan die artikel daarvolgens aanpas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::::Ek het nou uiteindelik opgevang met al die gesprekke op geselshoekie. Daar is nou baie woorde, en baie emosies oor die onderwerp. Soos ek dit sien is die hoof-kwessies: :::::# Gebruik KI vir nuwe inhoud of nie. (Lyk my meeste mense stem saam NEE). :::::# Gebruik KI vir vertalings of nie. (Die vraag lei na kwessie #3) :::::# Inhoud op afwiki wat vertaal is van 'n ander wiki vereis dat die vertaler elke bron verifieer. :::::# As ons KI gebruik om groot volume artikels/inhoud te skep, hoe gaan ons tred hou? :::::<br /> :::::Kwessie 1 dink ek nie ons hoef dit verder te bespreek nie. Maak kom ons maak dit 'n amptelike beleid. :::::Kwessie 2 hang af aan kwessie 3. :::::Kwessie 3 dink ek vereis 'n stem van al die lede van afwiki. Ek dink nie @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] se standpunt hieroor is die norm nie. :::::Kwessie 4 moet nog verder bespreek word. :::::<br /> :::::Het ek enige iets gemis? - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:47, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::Gister se eksperiment by [[Bespreking:Zimbabwiese nasionale rugbyspan]] het juis bewys dat jy die bronne moet raadpleeg as jy 'n artikel wil vertaal. KI het probeer om foute in my vertaling te vind en misluk. Die artikel was net hier en daar verouderd; slegs een, twee klein foutjies: 'n verkeerde datum en 'n verkeerde plek. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:19, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Nee, dit het die teendeel bewys: dat mense en KI foute maak. Foute word nie uitgeskakel deur 'n verbod op KI nie. Die KI gaan aanhou beter raak en gaan binnekort minder foute as mense maak. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:28, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::::Dan is mense binnekort onnodig hier. 'n Bot skryf artikels, 'n KI brei dit uit en 'n bot hou dit op datum. Dan kan ek maar iets anders doen in my vrye tyd. Soos om mense te ontmoet. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:39, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::::"Dan is mense binnekort onnodig hier." Verduidelik asb. vir ons hoe jy tot hierdie gevolgtrekking kom sodat ons ook jou argument kan volg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:47, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::::My gevolgtrekking uit "Die KI gaan aanhou beter raak en gaan binnekort minder foute as mense maak." Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:56, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek begin al hoe meer en meer ontuis hier voel... [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:30, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Dis eintlik net SpesBona sover wat kla. Kom ons hoor wat sê die ander. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:37, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Dieselfde gevoel hier. Al die jare vir kwaliteit in Afrikaans geoffer. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:39, 27 Augustus 2026 (UTC) ::: Al julle antwoorde is spekulatief van aard bv. KI gaan verbeter. Jammer, ek is realis, antwoorde moet presies wees. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Ek gebruik lankal ChatGPT vir die vertaling van dele van fliekartikels en het nog nie foute teengekom nie. Ek skryf wel groot stukke oor, want die taal is nie te waffers nie en hy vertaal baie goed direk uit Engels. Ek werk nog daaraan dat hy beter taal gebruik. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 17:45, 4 September 2026 (UTC) == Officer's mess == Hulle sê: "An officer's mess is more than just a dining room; it is a complete building or dedicated facility where commissioned military officers eat, relax, and socialize." Wat sou dit op Afrikaans wees? Duits gebruik "Messe", maar ek twyfel of dit goed oordra na Afrikaans. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 12:53, 25 Augustus 2026 (UTC) :Sou offisiersklub kon werk? [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:07, 25 Augustus 2026 (UTC) ::Dit is 'n Menasie of offisiersmenasie. [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 13:39, 25 Augustus 2026 (UTC) :::Dankie vir albei voorstelle. Ek vermoed "menasie" is die woord wat my ontgaan het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 14:04, 25 Augustus 2026 (UTC) == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) :: Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Steun idee :::#Konsepartikel :::#Gebruikers wat bevestig is :::#Ses maande klink redelik :::#Net by keuse maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep moet dit duidelik wees daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Briljante idea. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:34, 5 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) cdomhjask72j66fz15bzrk9awc05c2d 2965270 2965268 2026-09-05T17:36:56Z Lefcentreright 92804 /* Steun, teen, kommentaar */ Flippen autocorrect 2965270 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]]<!-- [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|230px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Jy het jou huiswerk gedoen... == ...as die Engelse Wikipedia sê dat van hulle artikels met 'n Afrikaanse (of Duitse artikel) uitgebrei kan word. Ek het onlangs twee voorbeelde rakende my sportartikels gesien: * [[:en:South Korea national rugby union team]] wat met hulp van beide die [[:af:Koreaanse nasionale rugbyspan|Afrikaanse voorbladartikel]] en die [[:de:Südkoreanische Rugby-Union-Nationalmannschaft|Duitse lesenswaardige artikel]] verbeter kan word. * [[:en:Tanzania national cricket team]] wat met hulp van die [[:de:Tansanische Cricket-Nationalmannschaft|nuwe Duitse lesenswaardige artikel]] (laas maand aangewys) verbeter kan word. Myns insiens is dit baie interessant dat die Afrikaanse en Duitse Wikipedia in beide krieket en rugby (hoegenaamd dié Engelse sportsoorte) deels beter artikels het as die Engelse Wikipedia. My doel was nog altyd om met artikels oor nasionale spanne en wêreldbekertoernooie die Engelse artikel te klop, nou word in die een of ander amptelik daarna verwys dat dit wel die geval is. Volgens my beskeie mening is dit die geval by die meeste artikels oor nasionale spanne, en hulle het in Afrikaans en Duits altyd dieselfde inhoud. Terloops, die Swahili-Wikipedia (Swahili is 'n ampstaal in Kenia, Rwanda, Tanzanië en Uganda) het nie een artikel oor nasionale krieket- of rugbyspanne nie. Tydens laasjaar se Wikimania in Nairobi wou ek 'n projek van stapel stuur om hulle ook te betrek, maar my versoek het nie geslaag nie (ek was nie daar nie). Hulle het wel artikels soos [[:sw:Steve Tikolo]] waar ek met 'n inligtingskas kon help, maar hulle het nie iets soos [[:sw:Timu ya kriketi ya Kenya]] ([[Keniaanse nasionale krieketspan]]) nie. Gemeenskap, dit is wat van my sportartikels vir die Afrikaanse Wikipedia (en Duitse ook) kan bied en myns insiens is dit een van baie moontlikhede om Afrikaans volstoom te ondersteun: '''met kwaliteit bo kwantiteit'''. Daarmee kan ons veral lesers lok, dink ek. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:45, 13 Julie 2026 (UTC) :In die kol. Weens die druk op Afrikaanse onderwys-instellings moet daar aanlyn-aktiwiteit oor 'n alternatiewe en breë front wees. Die wiki-artikels oor gewilde onderwerpe plaas terminologie in die volksmond, en is beleggings in die taaltoekoms. 'n Leserspubliek wat meer lees, meer krities lees en meer in feite belangstel sal wel ook help. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 21:09, 18 Julie 2026 (UTC) == Maria == Kan iemand asb. vir my die artikel "Maria Boleyn" skep sodat ek kan sien of ek dit op hierdie gemors van 'n app kan doen - die app waarop ek glo geblokkeer is? Hoe is dit moontlik? - Burgert [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-40485-20|&#126;2026-40485-20]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-40485-20|talk]]) 04:46, 20 Julie 2026 (UTC) ::{{ping|Rooiratel}}, enige raad hier? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:07, 20 Julie 2026 (UTC) :::Bedoel jy die Selfoon app? Dit werk net so 'n klein bietjie vir my, soms... maar ek vermy dit soos die pes vir bydraes. [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 08:38, 20 Julie 2026 (UTC) ::::Ek het nog nie die app gebruik nie. As mens jou gewone gebruikersnaam en wagwoord gebruik on aan te meld, dan sien ek nie hoekom jy op die app geblokkeer sal wees, maar nie op die webwerf nie. As die app 'n probleem is, gebruik net die webwerf. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 14:48, 1 Augustus 2026 (UTC) == [[Wikipedia:Bladsyverwydering]] == Admins, daar is 'n bietjie werk. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:55, 21 Julie 2026 (UTC) [[Lêer:Radio Overberg Advertensie 29 Julie 2026.jpg|duimnael|met Jimmy Wales]] == Wikimania 2026 == As ‘n ontvanger van ‘n beurs van [[Wikimedia ZA]], is ek in Parys om [[Wikimania]] 2026 in [[Parys]] by te woon. My eerste Wikimania. Vandag was die voorkonferensie vir gebruikers met spesiale regte wat inderdaad weereens die omvang van aktiwiteite binne Wikimedia onder aandag bring. Mens kan uiteraard ook aanlyn verskeie van die sessies van more bywoon deur te registreer op die Wikimania 2026 blad. Die weeklikse radio inset by [[Overvaal Stereo]] is ook vandag van die byeenkoms gedoen. ‘n Volledige verslag van Wikimedia 2026 sal na afloop van die konferensie gedoen word. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:48, 21 Julie 2026 (UTC) : Ek is ook hier. Uiteindelik [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ontmoet. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 15:26, 22 Julie 2026 (UTC) ::Lekker julle manne, geniet dit terdeë! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:02, 22 Julie 2026 (UTC) ::: Ja, dis goed om Dumbassman uiteindelik te ontmoet. Ek het ook twee Duitse gebruikers raakgeloop wat al artikels op die Afrikaanse Wikipedia geskep het. Die een wat oorspronklik van Suid-Afrika kom, het aangedui hy mag weer betrokke word. Ek het hom sterk aangemoedig. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:34, 22 Julie 2026 (UTC) {{uitkeep}} Oesjaar, is jy nie weg Frankryk toe vir Wikimania 2026 nie? [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:50, 21 Julie 2026 (UTC) : Nee ongelukkig nie. As pensioenaris met inkomste van R0.00 per maand kon ek nie die Schengen Visa bekostig nie, my bakkie het dringend instandhouding vereis. So werk dit maar. Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:58, 21 Julie 2026 (UTC) ::Jammer om te hoor, miskien kan jy nog virtueel aanbied? Sopas self ook R11750 vir my Mercedes se diens moes uithaal! Groete tuis, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:54, 21 Julie 2026 (UTC) ::: [[Gebruiker:Discott]] bied namens my aan. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:02, 21 Julie 2026 (UTC) :::: "Gebruiker Discott het 'n uitstekende 5 minute aanbieding "''Rooting for Knowledge: Why we need a Wiki-Botanist Action Group Today'' aangebied oor die werk wat op die Afrikaanse Wikipedia gedoen word deur gebruiker Oesjaar en Prof van Wyk. Lyk of die vraag beantwoord gaan word, aangesien dit aanleiding gegee het tot die begin van werk om 'n Wiki Biodiversiteit ontmoeting voor die opkomende [[Internasionale Botaniese Kongres]] in 2029 in [[Kaapstad]] aan te bied. Die Afrikaanse Wikipedia het 'n globale inpak. Puik werk Oesjaar en Prof van Wyk. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 21:00, 25 Julie 2026 (UTC) == RFC oor KI-gegenereerde inhoud in Commons (en ter plaatse) == Soos op 23 Junie hier genoem, is Commons nog besig om uit te werk wat hulle presies wil hê wat beelde betref wat deur KI geskep is. Hulle is veral versigtig vir beelde wat werklike mense uitbeeld, selfs as dié historiese figure is, waar etiese oorwegings (soos persoonsregte) effektief geen rol speel nie. Ook hou hulle nie daarvan in enige wetenskaplike aanwending nie. Sulke beelde noem hulle spekulatief, ensomeer, en wil nie valse inligting die wêreld instuur nie. Ook beskou sommige persone daar KI-beelde as opvoedkundig waardeloos, en byna enige menslike poging as baie beter. Ons het natuurlik talle artikels aangaande historiese figure waar die uitbeelding volkome spekulatief is, soos [[Plautus]] en baie ander, alhoewel dan nie KI nie. By die Commons-bespreking word gemeld: :"Groot getalle beelde wat nie die werklikheid weerspieël nie, word [op commons] opgelaai. Wanneer 'n minderwaardige KI-beeld in 'n artikel ingevoeg word, ontmoedig dit werklike fotograwe en grafiese kunstenaars om beelde te skep, omdat hulle meer geneig is om 'n beeld te skep vir 'n artikel wat geen illustrasie het nie. Hierdie opdatering vereis dat sommige KI-inhoud as sodanig in-beeld gemerk word. Hierdie opdatering redaksioneer andersins nié projekte buite Commons nie. Commons het geen voorneme om ander projekte te redaksioneer nie, ons wil net verseker dat óns nie bydra tot die waninligting van die publiek nie." Die kwessie dus: af.wiki moet nog besluit wat ons plaaslike beleid is, want wikimedia gaan nie aan ons voorskryf nie.<br> :a) Word <u>oplaai</u> van KI-beelde hier op af.wiki toegelaat, benewens waar dit KI-konsepte self illustreer?<br> :b) Word dit toegelaat waar dit werklike mense illustreer? Hier dink mens bv. aan gevalle waar ons 'n vae foto of illustrasie het, wat deur KI in 'n meer realistiese of gekleurde portret (maar met onafwendbare spekulatiewe elemente) omskep kan word.<br> :c) Word KI-beelde enigsins in artikels toegelaat?<br> Op en.wiki word dit oorwegend nie toegelaat nie. Ons moet ook in ag neem, dat selfs indien dit nie in ons artikels toegelaat word nie, dit steeds vir die publiek en private webwerwe nuttig mag wees. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 10:31, 22 Julie 2026 (UTC) ::Ek verstaan... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:35, 22 Julie 2026 (UTC) :::Vandag ‘n Wikimania 2026 paneelbespreking oor [[Kunsmatige intelligensie|KI]] binne die Wiki-omgewing bygewoon. Beide die potensiële bedreigings en moontlike voordele daarvan, is deur die paneellede geopper. Selfs oor die idee van ‘n aanvanklike sentrale beleid daaroor of gedesentraliseerde benadering, was daar nie eenstemmigheid nie. Aangesien daar konsensus was dat dit ‘n realiteit is wat hanteer sal moet word, gaan gesprekvoering voort en hopelik gaan meer duidelike riglyne in dié verband ontwikkel word. :::Ek gaan poog om ‘n oog op die verwikkelinge te hou en wat ons in die interim selfs in die Afrikaanse Wikipedia kan begin bespreek. Meer as een paneellid het daarop gewys dat selfs in van die groot Wikipedia’s daar nog nie voldoende kennis is oor wat werklik die implikasies van KI is nie. [[Jimmy Wales]] het ook indirek daarna verwys in sy openingstoespraak. Wikipedia se rol in die era van [[groot taalmodel]]le kan self nog belangriker word, in sy toespraak ‘n optimistiese toon oor die toekoms van Wikipedia en sê dat die dood van Wikipedia al van die begin af voorspel is, dit nog steeds van krag tot krag sal gaan. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:21, 22 Julie 2026 (UTC) == Gebruiker:Elmarie Waltman == Gemeenskap, dit is vir my 'n plesier om julle voor te stel aan [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie]]. Sy het ingestem om ons te help met Admin werk, meer hieroor later. Sy gaan ook deel van die Radiospan wees. Welkom hier by ons Elmarie. Onthou, hierdie klomp ou toppies hier betrokke se blaf is erger as hulle byt! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:46, 24 Julie 2026 (UTC) :Hoe lekker lag ek nou! Dankie Deon, hoop om die Wikipedia naam op al die platforms hoog te hou. [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] ([[Gebruikerbespreking:Elmarie Waltman|kontak]]) 09:02, 24 Julie 2026 (UTC) ::Baie welkom Elmarie, ons hoop jy geniet jou tyd hier terdeë! Sien uit na jou bydrae. Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:48, 24 Julie 2026 (UTC) ::: Welkom Elmarie, geniet dit! [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:36, 25 Julie 2026 (UTC) ::::Baie welkom hier @[[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:38, 1 Augustus 2026 (UTC) == Versoek om kommentaar oor die toekoms van Abstrakte Wikipedia == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Julle word uitgenooi om jul mening te lug in 'n [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|versoek om kommentaar oor die toekoms van Abstrakte Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 Julie 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> : Kan iemand vir my sê wat Abstrakte Wikipedia is? Of word ek nou te oud? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:34, 24 Julie 2026 (UTC) ::Weet ook nie, maar volgens google: Abstrakte Wikipedia is 'n Wikimedia-projek wat Wikifunksies en Wikidata gebruik om 'n taalonafhanklike weergawe van Wikipedia te skep. Dit het ten doel om inhoud in enige natuurlike taal te genereer om artikels oor kleiner taaluitgawes uit te brei. ::'''Die kernkomponente is''' ::* Wikidata wat die gestruktureerde kerndata- en kennisbasis verskaf en ::* Wikifunksies wat kode en funksies verskaf om abstrakte data in mensleesbare sinne te omskep. ::Die taalonafhanklikheid laat gebruikers toe om artikellogika te skep en te onderhou sonder om dit aan 'n enkele gesproke taal te koppel. ::'''Die projekdoelwitte is''' ::* taalgelykheid, aangesien kleiner taalwiki's bygestaan word om hul artikeltellings vinnig te laat groei, en ::* globale reikwydte aangesien mense bemagtig word om kennis in hul moedertaal te lees en mee te deel. ::[[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 14:00, 24 Julie 2026 (UTC) == Inligtingskas Vliegtuigenjins == Gemeenskap, kan enige van die slimmer jongmanne asb. vir ons ''Infobox aero engine'' vertaal? Ook, het ons die ekwivalent van ''Infobox sportsperson''? Ek word graag bederf... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:36, 28 Julie 2026 (UTC) : {{ping|Pynappel}}, met al jou nuwe energie, kan jy dalk hier help asb? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:53, 23 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek het beide nou geskep. Dit is gewoonlik baie maklik om 'n sjabloon van die Engelse Wikipedia oor te dra: ::1. Kopieer die bronteks en stoor dit ::2. Gebruik die "Wys voorskou"-funksie om al die ontbrekende sjablone en modules te identifiseer en bring hulle ook oor. ::3. Herhaal stap 2 totdat al die skakels blou is ::4. Vertaal teks wat sigbaar aan gebruikers is na Afrikaans, bv. die etikette in 'n inligtingskas, kategoriename, ens. ::Die belangrikste ding om in gedagte te hou is watter bestaande sjablone en modules ekwivalent is met die Engelse Wikipedia s'n. Die Engelse [[:en:Template:Infobox]] is vir historiese redes nie ekwivalent met ons {{ss|Infobox}} nie. Jy sal dus gewoonlik oral waar {{ss|Infobox}} in 'n nuwe sjabloon geroep word, moet verander na {{ss|Inligtingskas4}}, wat op sigself die module [[Module:Infobox]] roep, wat dit moontlik maak om maklik nuwe inligtingskaste op die Afrikaanse Wikipedia te skep deur sjablone vanaf die Engelse Wikipedia te kopieer. Ons kan later daarna kyk om die teenstrydigheid tussen {{ss|Infobox}} en {{ss|Inligtingskas4}} op te klaar, maar ek vermoed dit gaan 'n groter taak wees. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:09, 23 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] as jy vashaak kan jy maar vir my of @[[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ping. Ek is nou hier, maar gaan weens ander verpligtinge weer van môre af skaars wees. Ek sal so nou-en-dan inloer om te kyk of ek ge-ping is. As ek iets gebreek het, gebruik maar daai rol-terug-knoppie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:10, 23 Augustus 2026 (UTC) ::: Dankie. Hierdie ou oom gaan sy bes probeer! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:11, 23 Augustus 2026 (UTC) == Help met kassie, asb. == Kan iemand my asb. help om {{sj|Inligtingskas Planeet}} reg te maak? Ek het net "symbol" ondertoe geskuif, en nou gee hy snaakse goed by elke planeetkassie. Dankie! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:32, 30 Julie 2026 (UTC) :Sien die tweede reël in [[Makemake]]. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:35, 30 Julie 2026 (UTC) ::Dankie vir niks. Ek het sommer net "symbol" uitgehaal, en nou is die sjabloon reg. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 12:55, 31 Julie 2026 (UTC) == Taaldinge op RSG: 2 Aug. 2026 == Gemeenskap, neem kennis dat ek nou Sondag om 10:00 weer op Taaldinge met Ina Strydom gesels. Ek gaan verwys na twee dinge wat redelik onbekend is: die Digitalisering van Vakkundige Woordeboeke, prof. [[Gerhard van Huyssteen]] en prof. Martin Puttkammer van NWU help ons daarmee. Ek sal dit eers werklik bemark as die eerste produk gelewer word; ons gaan dit definitief ook op Wikiwoordeboek laai. Tweedens verwys ek na Projek VOS (Vingers op sleutelbord). Die gedagte is dat daar op een dag volgende jaar bv. 'n Saterdag 'n klomp mense in verskeie lokale in stede en dorpe bymekaar kom en ons via TV/dataskakels hulle lei en aan die gang kry. Waar ons kan moet ons van ons gebruikers in persoon daar hê wat as fasiliteerders sal optree. Ja, dit gaan geld kos, ek het juis met van die Afrikaanse organisasies agter die skerms begin gesels... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:42, 31 Julie 2026 (UTC) :Klink goed! [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-42919-45|&#126;2026-42919-45]] 14:49, 2 Augustus 2026 (Wie is hierdie skim?) ::Ook ingeskakel op RSG, dankie Oesjaar! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 05:46, 3 Augustus 2026 (UTC) ::: Volgens my rekords was dit die 100ste uitsending in ons klankargief. Baie Geluk! Dit beteken daar was seker al baie meer as 200 uitsendings aangesien ons nie klankgrepe van al die uitsendings kry nie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:05, 5 Augustus 2026 (UTC) == Besoeke vir Julie == Gemeenskap, die besoeke vir Julie is 3,2 miljoen! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:56, 1 Augustus 2026 (UTC) == Die kontakbladsy == Hallo almal. Daar was besprekings 'n tyd gelede oor ons kontakbladsy. Die een hier: [[Wikipedia:Kontak]] En spesifiek oor die e-posadresse op daardie bladsy. Wie beheer dit? Lees enigiemand die e-pos ens.? Ek het 'n bietjie ondersoek ingestel en die meeste van die antwoorde wat ons nodig gehad het gekry. In opsomming word daai e-posadresse beheer deur spesiale sagteware wat Wikimedia gebruik. En Wikipedia gebruikers moet aansoek doen om lede te word van 'n spesiale span wat toegang kry tot die sagteware. Ek gaan aansoek doen (in 'n dag of twee) vir myself, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] en @[[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] om deel te wees van die span. Ek gaan net tydelik deel wees om uit te werk hoe alles werk, en dit te dokumenteer. As julle meer wil weet, of self by die span wil aansluit, lees dan die bladsye wat ek onlangs geskep/vertaal het: [[Hulp:Kontakbladsy]] en [[Wikipedia:Vrywillige Reaksiespan]]. Die bladsye is nie volledig nie, en hulp word waardeer. Ek verbeter dit soos ek meer leer/tyd kry. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:48, 1 Augustus 2026 (UTC) :Dankie Rooiratel, ek sien nou die nuutste boodskappe is heel onder aan die bladsy. Sal dit beslis nou meer gereeld lees en opvolg. [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-42919-45|&#126;2026-42919-45]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-42919-45|talk]]) 14:47, 2 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek het nou aansoek gedoen. Sien hier : https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_Response_Team/Volunteering#Rooiratel_&_Oesjaar_&_Elmarie_Waltman - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 20:49, 30 Augustus 2026 (UTC) == 130 000 artikel mylpaal! == Gemeenskap: daar is ons verby die 130 000 artikel mylpaal! Dankie aan almal wat bydraes gemaak het die afgelope tyd! 'n Ware spanpoging! Nou het ons iets om te bemark! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:57, 1 Augustus 2026 (UTC) :Fantasties! [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] ([[Gebruikerbespreking:Elmarie Waltman|kontak]]) 14:11, 5 Augustus 2026 (UTC) == Kopiereg op foto's == Ek wil net seker maak dat ek die SA-kopiereg op foto's verstaan, want ons benodig by etlike persone foto's wat algemeen op die internet beskikbaar is. Google stel dit so: :In Suid-Afrika verval kopiereg op foto's 50 jaar vanaf die jaareinde waarin die foto aan die publiek beskikbaar gestel is, vir die eerste keer gepubliseer is, of geskep is indien dit ongepubliseer is. :Volgens die SA Regering se Kopieregwet hang die presiese vervaltyd af van spesifieke vrystellingsmylpale: *Gepubliseer of Openbaargemaak: "vyftig jaar na die jaareinde van die jaar waarin die werk wettiglik aan die publiek beskikbaar gestel of vir die eerste keer gepubliseer word, watter termyn ook al die langer is", soos deur Lexology opgemerk. *Ongepubliseer: Indien die foto nie binne 50 jaar na die skepping daarvan gepubliseer of aan die publiek vertoon word nie, verval kopiereg "vyftig jaar na die jaareinde van die jaar waarin die werk gemaak is", volgens Lexology. Ander webblaaie soos [https://www.svw.co.za/copyright-photographs/] blyk dit te bevestig. Mag ons dus Suid-Afrikaanse promosiefoto's van pre-31 Desember 1975 hier oplaai en gebruik? [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 10:56, 3 Augustus 2026 (UTC) :{{ping|JMK}}, ek het gekyk wie van my vriende daar buite kan help... Nie hierdie keer nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:27, 3 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:JMK|JMK]] vir moderne fotos is dit is beter en makliker om die kopiereghouer van 'n foto (die een wat die foto geneem het) te vra om dit onder 'n gebruikbare lisensie (vir wiki Commons) vry te stel (soos CC-BY-SA, of CC0) as om vir 50 jaar te wag. ::Vir ouer fotos, moet ons maar wag as ons nie die fotograaf kan kontak en vra om dit met 'n vrye lisensie vrystel nie. So ja, enige foto meer as 50 jaar na die publikasiedatum kan ons hier gebruik. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:36, 4 Augustus 2026 (UTC) == Sintaksfoute soos op 1 Augustus == Gemeenskap: [https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=afwiki&view=project Sintaksfoute] Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:55, 4 Augustus 2026 (UTC) == Ons Bakkiesblad... == Gemeenskap, sien die positiewe terugvoer hier... [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Bakkiesblad] Lekker [[Gebruiker:Sobaka]]! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:06, 6 Augustus 2026 (UTC) == [[Baccalaureus Artium]] == Gemeenskap, moet die woord "artium" nie met 'n hoofletter geskryf word nie soos bv. [[Baccalaureus Pharmaciae]]? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:59, 11 Augustus 2026 (UTC) :Volgens die WAT wel. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:11, 11 Augustus 2026 (UTC) ::{{ping|Pynappel}}, dan neem ek aan ''Magister artium'' moet ook verander word? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:29, 11 Augustus 2026 (UTC) :::Ja, ook volgens die WAT. Het nie nou tyd om dit self te doen nie - sal waardeer indien iemand anders kan. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:32, 11 Augustus 2026 (UTC) ::::Wat is die konteks van die bespreking? My BSc-sertifikaat van die Universiteit van Natal in 1969 was alles in Latyn en verklaar dat die "Gradum Scientiae Baccalaurei" aan my toegeken is. Watter tale is vir die Baccalaureus Pharamaciae sertifikaat gebruik? Latyn? Afrikaans? Engels? Engels en Afrikaans? Kan 'n mens net sommer "BA graad" of "BSc graad" of "MA graad" skryf? [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:59, 13 Augustus 2026 (UTC) :::::Volgens die WAT is MA (sonder punte) die afkorting vir mega-[[ampère]] en BA die landkode vir [[Birma]] of die motorkenteken vir [[Maseru]], [[Basoetoland]]. B.A. is die afkorting vir [[Baccalaureus Artium]] en al die voorbeeldsinne gebruik die afkorting (met punte). So-ook is M.A. (met punte) die afkorting vir [[Magister Artium]] en al die voorbeeldsinne gebruik M.A. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 09:05, 14 Augustus 2026 (UTC) ::::::Dit moet dalk ook genoem word dat die hoofinskrywings in die WAT onder B.A. en M.A. is. Daar is geen inskrywings vir Baccalaureus Artium en Magister Artium nie. Laat ek 'n bietjie later in ander woordeboeke kyk. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 09:09, 14 Augustus 2026 (UTC) :::::::Die WAT, AWS 9 en AWS 11 gee almal Baccalaureus Artium en Magister Artium slegs met aanvangshoofletters. Die WAT en AWS 9 gee die afkortings B.A. en M.A. met punte en AWS 9 en AWS 11 gee die afkortings BA en MA sonder punte. Let op dat AWS 11 nie die afkortings met punte gee nie. Interessant genoeg gee die WAT slegs Baccalaureus met 'n aanvangshoofletter, maar baccalaureaat met 'n aanvangskleinletter. AWS 9 en 11 gee beide slegs baccalaureus met 'n aanvangskleinletter. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:00, 15 Augustus 2026 (UTC) :{{ping|Pynappel}}, ek het alle plekke waar BA en MA voorkom na die punt weergawes verander. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:21, 18 Augustus 2026 (UTC) ::Baie dankie vir jou moeite, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]. Volgens [[Wikipedia:Titelriglyne]] geniet die AWS egter voorkeur. ::{{cquote|Hou by Afrikaanse spelling soos voorgeskryf in die Afrikaanse woordelys en spelreëls. HAT, WAT en Pharos se Afrikaans-English/Engels-Afrikaanse woordeboeke word ook as gesaghebbend beskou. Waar die bronne verskil word voorkeur gegee in die volgorde wat die bronne hier gelys is.}} ::Moet ek 'n robot gebruik om die punte by al die afkortings van grade te verwyder? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:54, 18 Augustus 2026 (UTC) :::[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] , ja asb! Ten minste is almal nou dieselfde. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:26, 19 Augustus 2026 (UTC) == LitNet oor Wikipedia en terugvoer van Wikimania 2026 == "Van mens tot masjien: Wikipedia en die voortbestaan van betroubare kennis", meningsartikel gebaseer op my Wikimania 2026 ervaring. https://www.litnet.co.za/van-mens-tot-masjien-wikipedia-en-die-voortbestaan-van-betroubare-kennis/ [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:51, 13 Augustus 2026 (UTC) Terugvoer oor Wikimania 2026 is beskikbaar by die projekblad: [[Wikipedia:Afrikaanse Wikipedia by Wikimania 2026]] [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:32, 15 Augustus 2026 (UTC) == Geregistreerde gebruikers == Gemeenskap, ek sien ons Geregistreerde gebruikers is nou meer as 210,000! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:10, 13 Augustus 2026 (UTC) :Dit is tans 210 455 volgens die [[Afrikaanse Wikipedia]]-artikel. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:38, 18 Augustus 2026 (UTC) == Inhoudsopgawe == Ons prente het skielik 'n inhoudsopgawe bo die prent. Enige rede daarvoor? Dis onnodig en neem ruimte op. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 09:31, 14 Augustus 2026 (UTC) :Iemand het bg. na 'n meer sinvolle posisie geskuif. Nou baie beter. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 22:04, 20 Augustus 2026 (UTC) == [[Wikipedia:Titelriglyne (geografiese name)]] == Ek het 'n nuwe beleidsbladsy vir titelriglyne vir geografiese name m.b.v. Claude geskep. Dit is gebaseer op die Engelse weergawe [[:en:Wikipedia:Naming conventions (geographic names)]], maar aangepas vir die Afrikaanse Wikipedia. Dit lyk vir my sover soos 'n heel redelike vertrekpunt, maar gaan kyk gerus daarna en laat weet indien daar enige groot probleme is. Vir klein goed of voorgestelde veranderings, wysig die bladsy sommer direk. Indien daar 'n meningsverskil oor enigiets ontstaan, kan ons dit op die besprekingsbladsy daar bespreek. Nadat daar 'n konsensus ontstaan het, kan ons {{ss|beleid}} bo-aan voeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:32, 18 Augustus 2026 (UTC) : Die "prompt" (por?) wat ek gebruik het, is: ''Vertaal hierdie Wikipedia-konvensie na Afrikaans en pas dit aan vir die Afrikaanse Wikipedia:''. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:33, 18 Augustus 2026 (UTC) == Kunsmatige intelligensie en Wikipedia == Ek deel hiermee ‘n e-pos van Gebruiker Eugene Egbe (Franse Wikipedia) wat op die Wikimedia netwerke versend is vir diegene wat geïnteresseer is in [[kunsmatige intelligensie]] en die impak daarvan. “Geagte Gemeenskapsleiers/lede, Tydens Wikimania in Parys het ek die kans gehad om met 'n paar gemeenskapslede te gesels wat hul kommer uitgespreek het en die behoefte aan 'n bespreking oor die gebruik van KI-platforms in ons gemeenskap en daaglikse werk. Hierdie besprekings vind al in ander gemeenskappe plaas, daarom dink ons dit sal goed wees om 'n oorsig van ons gemeenskap en die impak wat KI veroorsaak, te hê. Vir hierdie doel doen ons 'n kort opname om te verstaan hoe gemeenskappe soos joune dink oor en KI gebruik, en ons sal graag jou hulp wil hê om dit voor jou lede te kry tydens byeenkomste of *'n Paar dinge wat ons hoop jy kan doen:* 1. Deel die opname met jou gemeenskapslede — dit neem ongeveer 5 minute om te voltooi. Hier is die skakel: *Opnameskakel*<https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeBkEfLmmmpCyKjWv-zMrFEfa55w1x0vWvi7JTP-2LGNhF5EQ/viewform?usp=header> 2. Sluit aan by 'n kort oproep (of stuur 'n verteenwoordiger) om jou gemeenskap se perspektief op KI direk te deel. Ons beoog om dit tot [30–45] minute te hou en beplan dit vir iewers in *middel-September*. As 'n oproep vir jou werk, antwoord net met 'n paar tye wat jou pas (of wys ons na wie ook al in jou span die regte persoon sou wees), en ons sal iets op die kalender kry. Baie dankie dat jy dit oorweeg het. Jou persoonlike en gemeenskap se insette sal werklik vorm wat ons in hierdie studie leer.” Deel gerus enige voorlopige opmerkings of belangstelling oor bogenoemde hier. Die vraelys bo is baie generies en nie spesifiek op Wikipedia gerig nie maar gee ‘n opsie om jou e-pos adres te deel om in verdere gesprekke deel te neem. Dit is seker een van vele inisiatiewe wat oor hierdie onderwerp sal volg. Groete [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 15:28, 20 Augustus 2026 (UTC) :Ek het 'n probleem raakgeloop. Vir een opsie wat ek nee geantwoord het, wil hy nie aanvaar nie. Jammer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:19, 20 Augustus 2026 (UTC) As ons nou hier oor die gebruik van KI op Wikipedia gesels: Ek sien nou 'n klomp artikels wat met KI uit Engels vertaal word. Een van die Wikipedia-beleid is dat mense artikels volgens bronne self skryf. Jy lees die bron en brei daarvolgens die artikel uit. Wikipedia is 'n ensiklopedie en dit noem ons ensiklopediese werk. As 'n KI 'n artikel vertaal, is dit hoogs onwaarskynlik dat die bronne volgens ensiklopediese waardes geraadpleeg is. Ook op die Engelse Wikipedia kan daar foute in enige artikel wees wat jy self moet uitsorteer volgens die bronne wat gelys is. Byvoorbeeld is die gebruik van KI vir artikelwerk op die [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse Wikipedia]] ontoelaatbaar. Sodra jy een artikel met hulp van KI uitbrei, was dit jou laaste aksie daar. Die [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse Wikipedia]] wil dit ook nie hê nie, dieselfde op die [[:en:Wikipedia:Editing policy#Artificial_intelligence_additions|Engelse Wikipedia]]. Ander neem weke om een artikel tot op meer as 30&nbsp;000 of 40&nbsp;000 uit te brei omdat die bronne geraadpleeg word, maar nou sien ek 'n klomp uitgebreide artikels binne een dag, ook sensitiewe onderwerpe soos [[Mekka]], [[Jerusalem]], ens. Gemeenskap, wat is julle mening daaroor? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:47, 23 Augustus 2026 (UTC) :Die onbesonne gebruik van KI is 'n ernstige probleem. My antwoord op die vraag wat my meeste bekommer was: ::''> Bad results; inaccurate information; perpetuation/reflection of popular human bias, AI fabrication/ hallucination; AI agents wilfully steering people towards a synthesised opinion. People losing independent abilities and the ability to think logically. '' :Masjiengeskrewe teks het nie lekker idiomatiese taalgebruik nie, maar as mens dit met versigtigheid benader, is dit 'n handige hulpmiddel. Ek het al 'n dosyn artikels met die hulp van masjienvertaling opgestel en niemand het nog werklik gekla oor my taal nie. Ons moet oppas om die baba met die badwater uit te gooi. :Mense kan snert skryf sonder KI, hoewel KI dit moontlik maak om groot volumes snert te skryf wat baie moeilik raak om te identifiseer en taalkundig reg te trek na die tyd. :Wie van ons kyk nog na die lyste [https://af.wikipedia.org/wiki/Kategorie:Artikels_wat_geproeflees_moet_word Artikels wat geproeflees moet word] en [https://af.wikipedia.org/wiki/Kategorie:Kategorie:Gaan_taal_na Gaan taal na]? :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:44, 24 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] dit is 'n gebruik van die begin van hierdie taalweergawe van Wikipedia om artikels uit ander taalweergawes te vertaal. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:51, 24 Augustus 2026 (UTC) :::Die grootste gevaar met die gebruik van KI op Wikipedia lê waarskynlik nie in die tegnologie self nie, maar in onbeheerde en ongekontroleerde gebruik daarvan. KI kan feite verkeerd weergee, bestaande foute uit ander taalweergawes versterk en, besonder ernstig vir ’n ensiklopedie, bronne hallusineer of selfs geloofwaardige maar geheel en al fiktiewe verwysings skep. Dit sou egter na my mening uiters kortsigtig wees om KI daarom volledig op die Afrikaanse Wikipedia te verbied. Ons werk met ’n betreklik klein aktiewe gebruikersbasis en ’n enorme hoeveelheid kennis wat nog in Afrikaans ontsluit moet word; verantwoordelike KI-gebruik kan vertaling, taalversorging, opsomming en die aanvanklike verwerking van bronne aansienlik vergemaklik. Die kernbeginsel behoort eerder te wees dat die '''menslike redigeerder verantwoordelik bly vir die finale inhoud''': feite en verwysings moet teen die oorspronklike bronne nagegaan word, KI-gegenereerde bronne mag nooit sonder verifikasie aanvaar word nie, en sensitiewe of omstrede onderwerpe behoort aan strenger kontrole onderwerp te word. Wat ons dus nodig het, is nie ’n algehele verbod nie, maar ’n stel duidelike "beginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI" wat Wikipedia se bestaande vereistes van verifieerbaarheid, neutraliteit en betroubare brongebruik versterk. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:51, 24 Augustus 2026 (UTC) : Ons slim manne {{Ping|SpesBona|Rooiratel|Pynappel|Sobaka|BurgertB|Naudefj}}, kom ons probeer die volgende: Pynappel sê hy gebruik tans Claude Code as vertaler. Neem die inhoud van [[kapasitor]] wat hy vertaal het en vertaal dit weer met Claude Code. Vergelyk met sy weergawe. Vertaal dit dan met sê drie ander taalmodelle, ek wil bitter graag sien wat dit ons gaan vertel. As kontrolemaatreël kan ons die eksperiment herhaal met 'n ander artikel wat Pynappel gedoen het. Julle het my nuuskierig gemaak... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:14, 24 Augustus 2026 (UTC) ::Goeie idee @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]! Ek stem saam dat ons KI kan gebruik om vir foute te kontroleer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:17, 24 Augustus 2026 (UTC) :::Ek het die bywerking aan die artikel [[Nasionalisme]] deurgegaan, aangesien dit ’n onderwerp is waarmee ek vertroud is. Die vertaling was oor die algemeen akkuraat; die enigste werklike fout wat ek kon opspoor en regstel, was ’n verkeerde skakel na ’n persoon met dieselfde naam. :::Wat belangrik is, is dat Gebruiker:Pynappel ook sy [[porboodskap]] uiteengesit het by [[Gebruiker:Pynappel/monster]]. Dit toon duidelik hoe [[Claude (groot taalmodel)|Claude]] die vertaling moet benader. Dit is belangrik vir deursigtigheid, omdat ander gebruikers kan sien watter instruksies aan die taalmodel gegee is en die vertaalstrategie daarvolgens kan beoordeel. :::Ek het nie die hele nuwe vertaling deur [[ChatGPT]] laat vergelyk nie. Daar sal uiteraard stilistiese verskille tussen taalmodelle wees — en selfs binne dieselfde taalmodel kan uitsette met verloop van tyd verskil — en ’n volledige vergelyking sou ’n omvangryke taak wees. Ek het daarom ’n ietwat obskure paragraaf oor nasionaal-anargisme gekies om die vertalings van Claude en ChatGPT met mekaar te vergelyk. :::Die opdrag aan ChatGPT was: “Vergelyk hierdie twee vertalings. Is daar enige fundamentele verskille of probleme? Uiteraard hoef die vertalings nie identies te wees nie, maar sou daar enige probleme wees met die laaste vertaling, dus dié van Claude?” :::ChatGPT se antwoord was onder meer: “Daar is geen fundamentele inhoudelike probleem met die laaste vertaling wat jy aanhaal nie. Dit dra die kern van die Engelse teks redelik akkuraat oor en is selfs meer kompak en geskik vir ’n Wikipedia-artikel. Daar is egter ’n paar plekke waar ek dit sou aanpas, hoofsaaklik om betekenisnuanses, terminologie en neutraliteit te verbeter.” :::Ek het na die voorstelle gekyk. Sommige daarvan het beslis meriete gehad, maar die meeste was eerder stilistiese verfynings as noodsaaklike regstellings. ChatGPT het afgesluit met: “Kortom: die vertaling is bruikbaar en bevat geen ernstige verdraaiing van die oorspronklike nie. Die twee terme wat ek beslis sou regstel, is ‘gemeenskaplike’ → ‘kommunitaristiese’ en ‘versoen’ → ‘kombineer’. Die res is hoofsaaklik stilistiese verfyning en die vraag hoeveel van die oorspronklike detail jy wil behou.” :::Ek het dié twee veranderinge aangebring. Hulle was waarskynlik nie krities nie, maar ek stem saam dat die aangepaste terme in die betrokke konteks meer akkuraat is. :::Op grond van hierdie beperkte evaluasie kan ek nie fout vind met Pynappel se benadering nie. Dit bly uiteraard wenslik dat gebruikers nuwe teks self deurgaan en nie bloot die uitset van ’n taalmodel ongekontroleerd aanvaar nie. Veral skakels, eiename, vakterminologie, betekenisnuanses en die verband tussen stellings en aangehaalde bronne behoort nagegaan te word. :::Die risiko van hallusinasies is in hierdie soort taak waarskynlik laer as wanneer ’n taalmodel gevra word om nuwe inhoud uit eie kennis te skep, omdat dit hoofsaaklik ’n bestaande teks vertaal. Die risiko is egter nie nul nie. ’n Taalmodel kan steeds ’n naam verkeerd interpreteer, ’n skakel met die verkeerde persoon verbind, ’n betekenisnuanse verander, ’n term te vry vertaal, of selfs ’n stellingsverband subtiel verskuif. Die belangrike beginsel behoort dus nie te wees dat KI-vertalings sonder meer aanvaar of verwerp word nie, maar dat die uitset verifieerbaar moet wees en deur ’n gebruiker nagegaan word voordat dit as betroubare ensiklopediese teks beskou word. :::Vir my is die nuttigste aspek van Pynappel se benadering juis die deursigtigheid daarvan: die bronmateriaal is bekend, die porboodskap is beskikbaar en die vertaalproses kan deur ander gebruikers nagegaan en herhaal word. Dit maak gemeenskapskontrole moontlik en bied ’n veel beter vertrekpunt vir verantwoordelike gebruik van KI as ’n proses waarvan die instruksies en werkswyse onbekend is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:39, 24 Augustus 2026 (UTC) :::Die outeur wat inligting op Wikipedia plaas, is verplig om dit volgens die bronne wat verskaf is, te verifieer. '''Altyd.''' Dit is nie onderhandelbaar nie. Sien [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] en [[Wikipedia:Haal bronne aan]]. Dit is onmoontlik dat al hierdie artikels binne een dag self gelees en die inhoud volgens die bronne geverifieer is. Om somer so reuse Wikipediaartikels met KI te vertaal maak Wikipedia fakties die bron, en Wikipedia is nie 'n bron vir Wikipedia nie. Hoekom sit ander dan vir dae of self weke aan een artikel en vertaal dit stiptelik volgens die bronne wat aangegee is? Probeer maar een KI-artikel op die Duitse, Engelse of Nederlandse Wikipedia te plaas. Ek haal my bogenoemde aan, dit word op ander taalweergawes nie toegelaat nie. Wikipedia is 'n betroubare ensiklopedie en dit is ensiklopediese werk om die bronne te lees en daarvolgens die artikel te skryf. Artikels word slegs deur mense geskryf wat die bronne lees. Dit geld ook vir vertaalde artikels. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:41, 24 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] is jy seker dit geld ook vir vertaalde artikels? As 'n mens die inhoud van 'n ander taalweergawe vertaal en die aangehaalde bronne saam oorbring, dan aanvaar 'n mens dat die oorspronklike outeur die bronne nagegaan het. Ander Wikipedias het immers ook die vereistes van verifieerbaarheid en om betroubare bronne aan te haal. As daar van vertalers verwag word om elke bron na te gaan, dan sal ons wiki bitter stadig groei, en ons sal duisende artikels wat reeds geskep is en waarvan die bronne wat oorgebring is, nie weer nagegaan is nie, moet skrap. Indien dit ons beleid is, moet ons dit dalk hersien, want vertalers hier werk al jare so. Myns insiens is daar geen rede om so 'n beleid te hê nie. Ek stem saam met @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] dat artikels nie geskep moet word met die afvoer van 'n KI wat gepor is om uit eie kennis of navorsing nuwe inhoud te skep nie. Ek kan nie sien hoe dit sin maak om die blote vertaling van teks wat reeds nagegaan is en met bronne gestaaf is, te verbied nie. Dalk moet ons dringend 'n beleid hier opstel sodat almal op dieselfde bladsy in verband met hierdie kwessie is. Terloops, Google Translate gebruik ook KI, en ek dink nie enigiemand gaan voorstel dat dit verbied moet word nie. Maar ek kan sien dat jy bekommerd is dat die nuwe volume van inhoud moeilik is om na te gaan. My voorstel daar sou wees om soos verder bo genoem en soos Sobaka reeds gedoen het, ook 'n KI te gebruik vir hierdie kontrole. Ek wil die 1&nbsp;000 artikels in [[:meta:List_of_articles_every_Wikipedia_should_have]], waarvan baie op afwiki na 20 jaar van afwiki se bestaan steeds saadjies is of verouderd is of foute bevat of selfs masjienvertalings is, met behulp van KI verbeter en uitbrei. Maar ek sal dit vir eers stadig vat, aangesien daar nou 'n gesprek hieroor plaasvind en ek in elk geval ander dinge het om te doen. Intussen nooi ek jou uit om na die ca. 50 artikels op [[Gebruiker:Pynappel/monster]] wat reeds met behulp van KI uitgebrei is, te gaan kyk, en oorweeg of die nuwe weergawes na uitbreiding met KI beter is as die vorige weergawes, ten spyte van enige foute wat van die Engelse weergawe oorgedra is of self deur die KI begaan is. Intussen gaan ek voort met saadjies oor poskodes in Lesotho. Ek gebruik Pywikibot hiervoor, nie 'n KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:10, 24 Augustus 2026 (UTC) :::::{{Ping|Pynappel}} myns insiens geld dit veral vir vertaalde artikels, omrede Wikipedia nie 'n bron vir Wikipedia is nie. Die outeurs aan die ander kant is mos ook mense en mense maak foute. Ek sien gereeld foute op die Engelse Wikipedia of inhoud wat nie deur die genoemde bron gestaaf word nie. Ek het egter nie die tyd om hulle foute te verbeter nie, ek is reeds besig met my eie foute. ;) Kyk nou wat ek sedert dae doen, ek verskaf nog bronne vir my ou voorbladartikels en al die bronne het ek geraadpleeg. As ek vashaak met Afrikaans gebruik ek ook Google Translate, maar oorwegend skryf ek die sin dan self omdat ek nie tevrede is met die vertaling nie. Myns insiens het dit in die afgelope jare verswak. Ek vermy rekenaarvertaalde inhoud soos die pes. Ek wil Afrikaanssprekendes nie kwaad maak met onverstaanbare artikels nie. Myns insiens is dit 'n klap in die gesig vir 'n moedertaalspreker as jy sy taal nie respekteer nie en swak inhoud lewer (hier verwys ek na al die "gaantaalna"-artikels). :::::Ek raak net bekommerd oor die grote en hoeveelheid van al die KI-artikels. Ander mense neem baie tyd vir die uitbreiding van een artikel. Sien my werk vandag, drie artikels waaraan ek my vrye tyd spandeer het, al die bygevoegde bronne het ek geraadpleeg. Ek kon staat maak op die Engelse Wikipedia, maar ek doen nie, ek lees die bron. As die bron nie hulle inhoud staaf nie, dra ek dit nie oor nie. Bv. bevolkingsgetalle. Ek wil hulle in 'n amptelike bron self sien, nie op die Engelse Wikipedia nie. Ek beskou dit as "blind" om volledig op die Engelse Wikipedia te vertrou en hulle goed oor te dra sonder om die bronne te raadpleeg. Wat my betref is dit nie ensiklopediese werk nie. Lees maar net die eerste sin op [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz]]: ''Die Wikipedia ist ein Projekt mit '''von Menschen für Menschen''' recherchierten und geschriebenen Inhalten.'' :::::Google Translate: "Wikipedia is 'n projek met inhoud wat deur mense, vir mense, nagevors en geskryf is." :::::My vertaling: "Wikipedia is 'n projek met inhoud nagevors en geskryf deur mense vir mense." Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:31, 24 Augustus 2026 (UTC) ::::::Dit lyk my waar ons verskil is oor die vertalingsproses, en hoe daardie proses moet lyk en watter hulpbronne gebruik mag word en of bronne wat oorgebring word, nagegaan moet word. In my opinie word by vertaling Wikipedia nie as 'n bron gebruik nie, want die bronteks is op sigself op bronne gebaseer, en is deur 'n mens nagevors en geskryf. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:44, 24 Augustus 2026 (UTC) :::::::{{Ping|Pynappel}} lyk my die Duitse Wikipedia is streng wat vertalings betref: [[:de:Wikipedia:Übersetzungen#Wikipedia ist keine Quelle]]: ''Anderssprachige Artikel können daher zwar als Vorlage für das Erstellen eines deutschsprachigen Artikels dienen, jedoch sollte der Übersetzer selbst sicherstellen, dass sein Text durch reputable externe Quellen gedeckt ist. Das bedeutet, dass der Übersetzer alle übernommenen Inhalte auf Korrektheit prüfen sollte und auch die dafür verwendeten Quellen prüft, bevor er sie als Beleg (zum Beispiel als Einzelnachweise) angibt.'' :::::::"Anderstalige artikels mag as 'n sjabloon vir die skepping van 'n nuwe Duitse artikel dien, maar die Vertaler moet self seker maak, dat sy teks deur betroubare eksterne bronne gestaaf word. Dit beteken, dat die vertaler al die oorgeplaaste inhoud vir korrektheid moet nagaan en ook die daarvoor geraadpleegde bronne nagaan, voordat hy hulle (bv. as 'n verwysing) aanhaal." :::::::Sien, met ander woorde is die vertaler verplig om te sorg dat die teks wat hy plaas akkuraat is. Niemand anders is daarvoor verantwoordelik nie, al het 100 skrywers die oorspronklike artikel saamgestel. Jy plaas die teks, jy is verantwoordelik daarvoor. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:56, 24 Augustus 2026 (UTC) ::::::::Dit is inderdaad strenger as die ''de facto'' situasie tans hier en is iets waaroor ons dan nou voor die naderende KI-storm uitsluitsel sal moet kry. Soos reeds gesê, sal ek vir eers terwyl ons hierdie onderwerp bespreek nie nuwe artikels in my monster met KI uitbrei nie. Intussen gaan ek voort met my saadjies oor poskodes in Lesotho, waarvoor ons al 20 jaar wag en ek seker is almal baie opgewonde oor is. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:00, 24 Augustus 2026 (UTC) Ek stem saam met SpesBona dat die volume van die onlangse plasings ’n geldige bekommernis is. My grootste voorbehoud geld egter oor meer tegniese artikels soos [[kapasitor]] en [[waarskynlikheidsleer]], waar gespesialiseerde vakterminologie voorkom en ’n KI-vertaling maklik ’n Afrikaanse term kan kies wat taalkundig aanvaarbaar lyk, maar vakinhoudelik verkeerd of ongebruiklik is. Ongeag watter hulpmiddel vir vertaling gebruik word, behoort die hoeveelheid nuwe inhoud dus binne perke te bly wat realistiese menslike nasiening moontlik maak. Ek dink Pynappel het terselfdertyd ’n belangrike punt beet dat ons moet onderskei tussen KI wat nuwe inhoud uit eie “kennis” genereer en KI wat gebruik word as hulpmiddel om bestaande, reeds verwysde Wikipedia-inhoud te vertaal of te verbeter. Die vraag oor hoe deeglik elke oorgebringde bron weer nagegaan moet word, is waarskynlik iets waaroor ons as gemeenskap uitdruklik uitsluitsel moet kry. Dit is duidelik dat daar tans verskillende praktyke en verwagtings bestaan. Die menslike aard van die Wikimedia-projekte moet uiteraard beskerm word. Op langer termyn wil ons juis ’n moontlike [[Dooie-internetteorie|dooie-internet]] help voorkom – ’n internet waarin KI-gegenereerde inhoud oorheers, masjiene toenemend ander masjiene as bronne gebruik en oorspronklike, naspeurbare menslike kennis geleidelik onder ’n vloed sintetiese inhoud verdwyn. Wikipedia se besondere waarde lê juis daarin dat mense verantwoordelikheid aanvaar vir wat hulle skryf, vertaal, verifieer en verbeter. Dit beteken egter nie dat ons die moontlikhede wat KI bied, moet verwerp nie. Veral op ’n kleiner Wikipedia kan dit, indien dit verantwoordelik gebruik word, help om bestaande inhoud te verbeter, agterstande aan te spreek en ons kennisbasis uit te bou. Pynappel se inisiatief het in dié opsig ’n nuttige gesprek ontketen en die Afrikaanse Wikipedia nogal wakker geskud oor ’n vraag waarmee ons in elk geval toenemend gekonfronteer gaan word. Ek is daarom besig om ’n konsep, “'''Beginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI op die Afrikaanse Wikipedia'''”, op te stel. Ek sal dit binnekort plaas, nie as ’n finale beleid nie, maar as vertrekpunt vir gemeenskapsbespreking oor onder meer menslike verantwoordelikheid, bronverifiëring, vertaling, vakterminologie, deursigtigheid en die tempo waarteen KI-ondersteunde inhoud geplaas behoort te word. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:53, 25 Augustus 2026 (UTC) :Sien die verwante gesprek by [[Bespreking:Zimbabwiese nasionale rugbyspan]]. Ek stem wel saam dat, sou ons KI-ondersteunde bydraes vir 'n aantal spesifieke gebruike toelaat, die volume van bydraes te veel kan wees vir menslike bydraers om na te gaan. Daardie probleem kan dalk opgelos word deur 'n plafon op die aantal KI-ondersteunde wysigings per tipe bydrae (bv. skep van nuwe artikels of uitbreiding van bestaande artikels deur middel van vertaling) en gebruiker, asook 'n plafon op die totale aantal KI-ondersteunde bydraes vir die hele projek per maand of ander tydperk, saam met 'n kontrolelys van hierdie bydraes en of dit deur 'n mens nagegaan is. Hierdie kontrolelys kan bv. 'n kategorie wees wat deur 'n sjabloon op die bladsy gevoeg word. Die sjabloon kan ook lesers waarsku dat die artikel deur KI bygewerk is. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:37, 26 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ping|Pynappel}} die voordele van KI: wat die een binne sekondes kry, beteken vyf uur se werk vir die ander. Ek was vyf uur met dié goed besig en van die punte is as verkeerd bewys. KI ontneem jy nie daarvan om self die bronne te lees nie. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:06, 26 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] dankie, ek dink die artikel is nou beter, en wanneer die volgende model op die artikel opgelei word, sal sy afvoere ook meer akkuraat wees. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:23, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::{{Ping|Pynappel}} dit raak die punt oor vertalings direk, aangesien die Duitse en Afrikaanse artikels identies is. Die meeste bronne is aan my bekend en ek kan die artikel daarvolgens aanpas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::::Ek het nou uiteindelik opgevang met al die gesprekke op geselshoekie. Daar is nou baie woorde, en baie emosies oor die onderwerp. Soos ek dit sien is die hoof-kwessies: :::::# Gebruik KI vir nuwe inhoud of nie. (Lyk my meeste mense stem saam NEE). :::::# Gebruik KI vir vertalings of nie. (Die vraag lei na kwessie #3) :::::# Inhoud op afwiki wat vertaal is van 'n ander wiki vereis dat die vertaler elke bron verifieer. :::::# As ons KI gebruik om groot volume artikels/inhoud te skep, hoe gaan ons tred hou? :::::<br /> :::::Kwessie 1 dink ek nie ons hoef dit verder te bespreek nie. Maak kom ons maak dit 'n amptelike beleid. :::::Kwessie 2 hang af aan kwessie 3. :::::Kwessie 3 dink ek vereis 'n stem van al die lede van afwiki. Ek dink nie @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] se standpunt hieroor is die norm nie. :::::Kwessie 4 moet nog verder bespreek word. :::::<br /> :::::Het ek enige iets gemis? - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:47, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::Gister se eksperiment by [[Bespreking:Zimbabwiese nasionale rugbyspan]] het juis bewys dat jy die bronne moet raadpleeg as jy 'n artikel wil vertaal. KI het probeer om foute in my vertaling te vind en misluk. Die artikel was net hier en daar verouderd; slegs een, twee klein foutjies: 'n verkeerde datum en 'n verkeerde plek. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:19, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Nee, dit het die teendeel bewys: dat mense en KI foute maak. Foute word nie uitgeskakel deur 'n verbod op KI nie. Die KI gaan aanhou beter raak en gaan binnekort minder foute as mense maak. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:28, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::::Dan is mense binnekort onnodig hier. 'n Bot skryf artikels, 'n KI brei dit uit en 'n bot hou dit op datum. Dan kan ek maar iets anders doen in my vrye tyd. Soos om mense te ontmoet. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:39, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::::"Dan is mense binnekort onnodig hier." Verduidelik asb. vir ons hoe jy tot hierdie gevolgtrekking kom sodat ons ook jou argument kan volg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:47, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::::My gevolgtrekking uit "Die KI gaan aanhou beter raak en gaan binnekort minder foute as mense maak." Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:56, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek begin al hoe meer en meer ontuis hier voel... [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:30, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Dis eintlik net SpesBona sover wat kla. Kom ons hoor wat sê die ander. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:37, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Dieselfde gevoel hier. Al die jare vir kwaliteit in Afrikaans geoffer. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:39, 27 Augustus 2026 (UTC) ::: Al julle antwoorde is spekulatief van aard bv. KI gaan verbeter. Jammer, ek is realis, antwoorde moet presies wees. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Ek gebruik lankal ChatGPT vir die vertaling van dele van fliekartikels en het nog nie foute teengekom nie. Ek skryf wel groot stukke oor, want die taal is nie te waffers nie en hy vertaal baie goed direk uit Engels. Ek werk nog daaraan dat hy beter taal gebruik. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 17:45, 4 September 2026 (UTC) == Officer's mess == Hulle sê: "An officer's mess is more than just a dining room; it is a complete building or dedicated facility where commissioned military officers eat, relax, and socialize." Wat sou dit op Afrikaans wees? Duits gebruik "Messe", maar ek twyfel of dit goed oordra na Afrikaans. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 12:53, 25 Augustus 2026 (UTC) :Sou offisiersklub kon werk? [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:07, 25 Augustus 2026 (UTC) ::Dit is 'n Menasie of offisiersmenasie. [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 13:39, 25 Augustus 2026 (UTC) :::Dankie vir albei voorstelle. Ek vermoed "menasie" is die woord wat my ontgaan het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 14:04, 25 Augustus 2026 (UTC) == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) :: Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Steun idee :::#Konsepartikel :::#Gebruikers wat bevestig is :::#Ses maande klink redelik :::#Net by keuse maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep moet dit duidelik wees daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Briljante idee. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:34, 5 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) 8c1vsojy4z337sz1158jt53hntu5tcm 2965282 2965270 2026-09-05T18:30:44Z Aliwal2012 39067 /* Steun, teen, kommentaar */ {{Neutraal}} Aliwal2012 2965282 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]]<!-- [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|230px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Jy het jou huiswerk gedoen... == ...as die Engelse Wikipedia sê dat van hulle artikels met 'n Afrikaanse (of Duitse artikel) uitgebrei kan word. Ek het onlangs twee voorbeelde rakende my sportartikels gesien: * [[:en:South Korea national rugby union team]] wat met hulp van beide die [[:af:Koreaanse nasionale rugbyspan|Afrikaanse voorbladartikel]] en die [[:de:Südkoreanische Rugby-Union-Nationalmannschaft|Duitse lesenswaardige artikel]] verbeter kan word. * [[:en:Tanzania national cricket team]] wat met hulp van die [[:de:Tansanische Cricket-Nationalmannschaft|nuwe Duitse lesenswaardige artikel]] (laas maand aangewys) verbeter kan word. Myns insiens is dit baie interessant dat die Afrikaanse en Duitse Wikipedia in beide krieket en rugby (hoegenaamd dié Engelse sportsoorte) deels beter artikels het as die Engelse Wikipedia. My doel was nog altyd om met artikels oor nasionale spanne en wêreldbekertoernooie die Engelse artikel te klop, nou word in die een of ander amptelik daarna verwys dat dit wel die geval is. Volgens my beskeie mening is dit die geval by die meeste artikels oor nasionale spanne, en hulle het in Afrikaans en Duits altyd dieselfde inhoud. Terloops, die Swahili-Wikipedia (Swahili is 'n ampstaal in Kenia, Rwanda, Tanzanië en Uganda) het nie een artikel oor nasionale krieket- of rugbyspanne nie. Tydens laasjaar se Wikimania in Nairobi wou ek 'n projek van stapel stuur om hulle ook te betrek, maar my versoek het nie geslaag nie (ek was nie daar nie). Hulle het wel artikels soos [[:sw:Steve Tikolo]] waar ek met 'n inligtingskas kon help, maar hulle het nie iets soos [[:sw:Timu ya kriketi ya Kenya]] ([[Keniaanse nasionale krieketspan]]) nie. Gemeenskap, dit is wat van my sportartikels vir die Afrikaanse Wikipedia (en Duitse ook) kan bied en myns insiens is dit een van baie moontlikhede om Afrikaans volstoom te ondersteun: '''met kwaliteit bo kwantiteit'''. Daarmee kan ons veral lesers lok, dink ek. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:45, 13 Julie 2026 (UTC) :In die kol. Weens die druk op Afrikaanse onderwys-instellings moet daar aanlyn-aktiwiteit oor 'n alternatiewe en breë front wees. Die wiki-artikels oor gewilde onderwerpe plaas terminologie in die volksmond, en is beleggings in die taaltoekoms. 'n Leserspubliek wat meer lees, meer krities lees en meer in feite belangstel sal wel ook help. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 21:09, 18 Julie 2026 (UTC) == Maria == Kan iemand asb. vir my die artikel "Maria Boleyn" skep sodat ek kan sien of ek dit op hierdie gemors van 'n app kan doen - die app waarop ek glo geblokkeer is? Hoe is dit moontlik? - Burgert [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-40485-20|&#126;2026-40485-20]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-40485-20|talk]]) 04:46, 20 Julie 2026 (UTC) ::{{ping|Rooiratel}}, enige raad hier? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:07, 20 Julie 2026 (UTC) :::Bedoel jy die Selfoon app? Dit werk net so 'n klein bietjie vir my, soms... maar ek vermy dit soos die pes vir bydraes. [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 08:38, 20 Julie 2026 (UTC) ::::Ek het nog nie die app gebruik nie. As mens jou gewone gebruikersnaam en wagwoord gebruik on aan te meld, dan sien ek nie hoekom jy op die app geblokkeer sal wees, maar nie op die webwerf nie. As die app 'n probleem is, gebruik net die webwerf. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 14:48, 1 Augustus 2026 (UTC) == [[Wikipedia:Bladsyverwydering]] == Admins, daar is 'n bietjie werk. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:55, 21 Julie 2026 (UTC) [[Lêer:Radio Overberg Advertensie 29 Julie 2026.jpg|duimnael|met Jimmy Wales]] == Wikimania 2026 == As ‘n ontvanger van ‘n beurs van [[Wikimedia ZA]], is ek in Parys om [[Wikimania]] 2026 in [[Parys]] by te woon. My eerste Wikimania. Vandag was die voorkonferensie vir gebruikers met spesiale regte wat inderdaad weereens die omvang van aktiwiteite binne Wikimedia onder aandag bring. Mens kan uiteraard ook aanlyn verskeie van die sessies van more bywoon deur te registreer op die Wikimania 2026 blad. Die weeklikse radio inset by [[Overvaal Stereo]] is ook vandag van die byeenkoms gedoen. ‘n Volledige verslag van Wikimedia 2026 sal na afloop van die konferensie gedoen word. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:48, 21 Julie 2026 (UTC) : Ek is ook hier. Uiteindelik [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ontmoet. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 15:26, 22 Julie 2026 (UTC) ::Lekker julle manne, geniet dit terdeë! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:02, 22 Julie 2026 (UTC) ::: Ja, dis goed om Dumbassman uiteindelik te ontmoet. Ek het ook twee Duitse gebruikers raakgeloop wat al artikels op die Afrikaanse Wikipedia geskep het. Die een wat oorspronklik van Suid-Afrika kom, het aangedui hy mag weer betrokke word. Ek het hom sterk aangemoedig. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:34, 22 Julie 2026 (UTC) {{uitkeep}} Oesjaar, is jy nie weg Frankryk toe vir Wikimania 2026 nie? [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:50, 21 Julie 2026 (UTC) : Nee ongelukkig nie. As pensioenaris met inkomste van R0.00 per maand kon ek nie die Schengen Visa bekostig nie, my bakkie het dringend instandhouding vereis. So werk dit maar. Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:58, 21 Julie 2026 (UTC) ::Jammer om te hoor, miskien kan jy nog virtueel aanbied? Sopas self ook R11750 vir my Mercedes se diens moes uithaal! Groete tuis, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:54, 21 Julie 2026 (UTC) ::: [[Gebruiker:Discott]] bied namens my aan. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:02, 21 Julie 2026 (UTC) :::: "Gebruiker Discott het 'n uitstekende 5 minute aanbieding "''Rooting for Knowledge: Why we need a Wiki-Botanist Action Group Today'' aangebied oor die werk wat op die Afrikaanse Wikipedia gedoen word deur gebruiker Oesjaar en Prof van Wyk. Lyk of die vraag beantwoord gaan word, aangesien dit aanleiding gegee het tot die begin van werk om 'n Wiki Biodiversiteit ontmoeting voor die opkomende [[Internasionale Botaniese Kongres]] in 2029 in [[Kaapstad]] aan te bied. Die Afrikaanse Wikipedia het 'n globale inpak. Puik werk Oesjaar en Prof van Wyk. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 21:00, 25 Julie 2026 (UTC) == RFC oor KI-gegenereerde inhoud in Commons (en ter plaatse) == Soos op 23 Junie hier genoem, is Commons nog besig om uit te werk wat hulle presies wil hê wat beelde betref wat deur KI geskep is. Hulle is veral versigtig vir beelde wat werklike mense uitbeeld, selfs as dié historiese figure is, waar etiese oorwegings (soos persoonsregte) effektief geen rol speel nie. Ook hou hulle nie daarvan in enige wetenskaplike aanwending nie. Sulke beelde noem hulle spekulatief, ensomeer, en wil nie valse inligting die wêreld instuur nie. Ook beskou sommige persone daar KI-beelde as opvoedkundig waardeloos, en byna enige menslike poging as baie beter. Ons het natuurlik talle artikels aangaande historiese figure waar die uitbeelding volkome spekulatief is, soos [[Plautus]] en baie ander, alhoewel dan nie KI nie. By die Commons-bespreking word gemeld: :"Groot getalle beelde wat nie die werklikheid weerspieël nie, word [op commons] opgelaai. Wanneer 'n minderwaardige KI-beeld in 'n artikel ingevoeg word, ontmoedig dit werklike fotograwe en grafiese kunstenaars om beelde te skep, omdat hulle meer geneig is om 'n beeld te skep vir 'n artikel wat geen illustrasie het nie. Hierdie opdatering vereis dat sommige KI-inhoud as sodanig in-beeld gemerk word. Hierdie opdatering redaksioneer andersins nié projekte buite Commons nie. Commons het geen voorneme om ander projekte te redaksioneer nie, ons wil net verseker dat óns nie bydra tot die waninligting van die publiek nie." Die kwessie dus: af.wiki moet nog besluit wat ons plaaslike beleid is, want wikimedia gaan nie aan ons voorskryf nie.<br> :a) Word <u>oplaai</u> van KI-beelde hier op af.wiki toegelaat, benewens waar dit KI-konsepte self illustreer?<br> :b) Word dit toegelaat waar dit werklike mense illustreer? Hier dink mens bv. aan gevalle waar ons 'n vae foto of illustrasie het, wat deur KI in 'n meer realistiese of gekleurde portret (maar met onafwendbare spekulatiewe elemente) omskep kan word.<br> :c) Word KI-beelde enigsins in artikels toegelaat?<br> Op en.wiki word dit oorwegend nie toegelaat nie. Ons moet ook in ag neem, dat selfs indien dit nie in ons artikels toegelaat word nie, dit steeds vir die publiek en private webwerwe nuttig mag wees. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 10:31, 22 Julie 2026 (UTC) ::Ek verstaan... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:35, 22 Julie 2026 (UTC) :::Vandag ‘n Wikimania 2026 paneelbespreking oor [[Kunsmatige intelligensie|KI]] binne die Wiki-omgewing bygewoon. Beide die potensiële bedreigings en moontlike voordele daarvan, is deur die paneellede geopper. Selfs oor die idee van ‘n aanvanklike sentrale beleid daaroor of gedesentraliseerde benadering, was daar nie eenstemmigheid nie. Aangesien daar konsensus was dat dit ‘n realiteit is wat hanteer sal moet word, gaan gesprekvoering voort en hopelik gaan meer duidelike riglyne in dié verband ontwikkel word. :::Ek gaan poog om ‘n oog op die verwikkelinge te hou en wat ons in die interim selfs in die Afrikaanse Wikipedia kan begin bespreek. Meer as een paneellid het daarop gewys dat selfs in van die groot Wikipedia’s daar nog nie voldoende kennis is oor wat werklik die implikasies van KI is nie. [[Jimmy Wales]] het ook indirek daarna verwys in sy openingstoespraak. Wikipedia se rol in die era van [[groot taalmodel]]le kan self nog belangriker word, in sy toespraak ‘n optimistiese toon oor die toekoms van Wikipedia en sê dat die dood van Wikipedia al van die begin af voorspel is, dit nog steeds van krag tot krag sal gaan. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:21, 22 Julie 2026 (UTC) == Gebruiker:Elmarie Waltman == Gemeenskap, dit is vir my 'n plesier om julle voor te stel aan [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie]]. Sy het ingestem om ons te help met Admin werk, meer hieroor later. Sy gaan ook deel van die Radiospan wees. Welkom hier by ons Elmarie. Onthou, hierdie klomp ou toppies hier betrokke se blaf is erger as hulle byt! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:46, 24 Julie 2026 (UTC) :Hoe lekker lag ek nou! Dankie Deon, hoop om die Wikipedia naam op al die platforms hoog te hou. [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] ([[Gebruikerbespreking:Elmarie Waltman|kontak]]) 09:02, 24 Julie 2026 (UTC) ::Baie welkom Elmarie, ons hoop jy geniet jou tyd hier terdeë! Sien uit na jou bydrae. Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:48, 24 Julie 2026 (UTC) ::: Welkom Elmarie, geniet dit! [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:36, 25 Julie 2026 (UTC) ::::Baie welkom hier @[[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:38, 1 Augustus 2026 (UTC) == Versoek om kommentaar oor die toekoms van Abstrakte Wikipedia == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Julle word uitgenooi om jul mening te lug in 'n [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|versoek om kommentaar oor die toekoms van Abstrakte Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 Julie 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> : Kan iemand vir my sê wat Abstrakte Wikipedia is? Of word ek nou te oud? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:34, 24 Julie 2026 (UTC) ::Weet ook nie, maar volgens google: Abstrakte Wikipedia is 'n Wikimedia-projek wat Wikifunksies en Wikidata gebruik om 'n taalonafhanklike weergawe van Wikipedia te skep. Dit het ten doel om inhoud in enige natuurlike taal te genereer om artikels oor kleiner taaluitgawes uit te brei. ::'''Die kernkomponente is''' ::* Wikidata wat die gestruktureerde kerndata- en kennisbasis verskaf en ::* Wikifunksies wat kode en funksies verskaf om abstrakte data in mensleesbare sinne te omskep. ::Die taalonafhanklikheid laat gebruikers toe om artikellogika te skep en te onderhou sonder om dit aan 'n enkele gesproke taal te koppel. ::'''Die projekdoelwitte is''' ::* taalgelykheid, aangesien kleiner taalwiki's bygestaan word om hul artikeltellings vinnig te laat groei, en ::* globale reikwydte aangesien mense bemagtig word om kennis in hul moedertaal te lees en mee te deel. ::[[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 14:00, 24 Julie 2026 (UTC) == Inligtingskas Vliegtuigenjins == Gemeenskap, kan enige van die slimmer jongmanne asb. vir ons ''Infobox aero engine'' vertaal? Ook, het ons die ekwivalent van ''Infobox sportsperson''? Ek word graag bederf... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:36, 28 Julie 2026 (UTC) : {{ping|Pynappel}}, met al jou nuwe energie, kan jy dalk hier help asb? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:53, 23 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek het beide nou geskep. Dit is gewoonlik baie maklik om 'n sjabloon van die Engelse Wikipedia oor te dra: ::1. Kopieer die bronteks en stoor dit ::2. Gebruik die "Wys voorskou"-funksie om al die ontbrekende sjablone en modules te identifiseer en bring hulle ook oor. ::3. Herhaal stap 2 totdat al die skakels blou is ::4. Vertaal teks wat sigbaar aan gebruikers is na Afrikaans, bv. die etikette in 'n inligtingskas, kategoriename, ens. ::Die belangrikste ding om in gedagte te hou is watter bestaande sjablone en modules ekwivalent is met die Engelse Wikipedia s'n. Die Engelse [[:en:Template:Infobox]] is vir historiese redes nie ekwivalent met ons {{ss|Infobox}} nie. Jy sal dus gewoonlik oral waar {{ss|Infobox}} in 'n nuwe sjabloon geroep word, moet verander na {{ss|Inligtingskas4}}, wat op sigself die module [[Module:Infobox]] roep, wat dit moontlik maak om maklik nuwe inligtingskaste op die Afrikaanse Wikipedia te skep deur sjablone vanaf die Engelse Wikipedia te kopieer. Ons kan later daarna kyk om die teenstrydigheid tussen {{ss|Infobox}} en {{ss|Inligtingskas4}} op te klaar, maar ek vermoed dit gaan 'n groter taak wees. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:09, 23 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] as jy vashaak kan jy maar vir my of @[[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ping. Ek is nou hier, maar gaan weens ander verpligtinge weer van môre af skaars wees. Ek sal so nou-en-dan inloer om te kyk of ek ge-ping is. As ek iets gebreek het, gebruik maar daai rol-terug-knoppie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:10, 23 Augustus 2026 (UTC) ::: Dankie. Hierdie ou oom gaan sy bes probeer! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:11, 23 Augustus 2026 (UTC) == Help met kassie, asb. == Kan iemand my asb. help om {{sj|Inligtingskas Planeet}} reg te maak? Ek het net "symbol" ondertoe geskuif, en nou gee hy snaakse goed by elke planeetkassie. Dankie! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:32, 30 Julie 2026 (UTC) :Sien die tweede reël in [[Makemake]]. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:35, 30 Julie 2026 (UTC) ::Dankie vir niks. Ek het sommer net "symbol" uitgehaal, en nou is die sjabloon reg. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 12:55, 31 Julie 2026 (UTC) == Taaldinge op RSG: 2 Aug. 2026 == Gemeenskap, neem kennis dat ek nou Sondag om 10:00 weer op Taaldinge met Ina Strydom gesels. Ek gaan verwys na twee dinge wat redelik onbekend is: die Digitalisering van Vakkundige Woordeboeke, prof. [[Gerhard van Huyssteen]] en prof. Martin Puttkammer van NWU help ons daarmee. Ek sal dit eers werklik bemark as die eerste produk gelewer word; ons gaan dit definitief ook op Wikiwoordeboek laai. Tweedens verwys ek na Projek VOS (Vingers op sleutelbord). Die gedagte is dat daar op een dag volgende jaar bv. 'n Saterdag 'n klomp mense in verskeie lokale in stede en dorpe bymekaar kom en ons via TV/dataskakels hulle lei en aan die gang kry. Waar ons kan moet ons van ons gebruikers in persoon daar hê wat as fasiliteerders sal optree. Ja, dit gaan geld kos, ek het juis met van die Afrikaanse organisasies agter die skerms begin gesels... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:42, 31 Julie 2026 (UTC) :Klink goed! [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-42919-45|&#126;2026-42919-45]] 14:49, 2 Augustus 2026 (Wie is hierdie skim?) ::Ook ingeskakel op RSG, dankie Oesjaar! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 05:46, 3 Augustus 2026 (UTC) ::: Volgens my rekords was dit die 100ste uitsending in ons klankargief. Baie Geluk! Dit beteken daar was seker al baie meer as 200 uitsendings aangesien ons nie klankgrepe van al die uitsendings kry nie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:05, 5 Augustus 2026 (UTC) == Besoeke vir Julie == Gemeenskap, die besoeke vir Julie is 3,2 miljoen! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:56, 1 Augustus 2026 (UTC) == Die kontakbladsy == Hallo almal. Daar was besprekings 'n tyd gelede oor ons kontakbladsy. Die een hier: [[Wikipedia:Kontak]] En spesifiek oor die e-posadresse op daardie bladsy. Wie beheer dit? Lees enigiemand die e-pos ens.? Ek het 'n bietjie ondersoek ingestel en die meeste van die antwoorde wat ons nodig gehad het gekry. In opsomming word daai e-posadresse beheer deur spesiale sagteware wat Wikimedia gebruik. En Wikipedia gebruikers moet aansoek doen om lede te word van 'n spesiale span wat toegang kry tot die sagteware. Ek gaan aansoek doen (in 'n dag of twee) vir myself, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] en @[[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] om deel te wees van die span. Ek gaan net tydelik deel wees om uit te werk hoe alles werk, en dit te dokumenteer. As julle meer wil weet, of self by die span wil aansluit, lees dan die bladsye wat ek onlangs geskep/vertaal het: [[Hulp:Kontakbladsy]] en [[Wikipedia:Vrywillige Reaksiespan]]. Die bladsye is nie volledig nie, en hulp word waardeer. Ek verbeter dit soos ek meer leer/tyd kry. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:48, 1 Augustus 2026 (UTC) :Dankie Rooiratel, ek sien nou die nuutste boodskappe is heel onder aan die bladsy. Sal dit beslis nou meer gereeld lees en opvolg. [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-42919-45|&#126;2026-42919-45]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-42919-45|talk]]) 14:47, 2 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek het nou aansoek gedoen. Sien hier : https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_Response_Team/Volunteering#Rooiratel_&_Oesjaar_&_Elmarie_Waltman - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 20:49, 30 Augustus 2026 (UTC) == 130 000 artikel mylpaal! == Gemeenskap: daar is ons verby die 130 000 artikel mylpaal! Dankie aan almal wat bydraes gemaak het die afgelope tyd! 'n Ware spanpoging! Nou het ons iets om te bemark! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:57, 1 Augustus 2026 (UTC) :Fantasties! [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] ([[Gebruikerbespreking:Elmarie Waltman|kontak]]) 14:11, 5 Augustus 2026 (UTC) == Kopiereg op foto's == Ek wil net seker maak dat ek die SA-kopiereg op foto's verstaan, want ons benodig by etlike persone foto's wat algemeen op die internet beskikbaar is. Google stel dit so: :In Suid-Afrika verval kopiereg op foto's 50 jaar vanaf die jaareinde waarin die foto aan die publiek beskikbaar gestel is, vir die eerste keer gepubliseer is, of geskep is indien dit ongepubliseer is. :Volgens die SA Regering se Kopieregwet hang die presiese vervaltyd af van spesifieke vrystellingsmylpale: *Gepubliseer of Openbaargemaak: "vyftig jaar na die jaareinde van die jaar waarin die werk wettiglik aan die publiek beskikbaar gestel of vir die eerste keer gepubliseer word, watter termyn ook al die langer is", soos deur Lexology opgemerk. *Ongepubliseer: Indien die foto nie binne 50 jaar na die skepping daarvan gepubliseer of aan die publiek vertoon word nie, verval kopiereg "vyftig jaar na die jaareinde van die jaar waarin die werk gemaak is", volgens Lexology. Ander webblaaie soos [https://www.svw.co.za/copyright-photographs/] blyk dit te bevestig. Mag ons dus Suid-Afrikaanse promosiefoto's van pre-31 Desember 1975 hier oplaai en gebruik? [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 10:56, 3 Augustus 2026 (UTC) :{{ping|JMK}}, ek het gekyk wie van my vriende daar buite kan help... Nie hierdie keer nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:27, 3 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:JMK|JMK]] vir moderne fotos is dit is beter en makliker om die kopiereghouer van 'n foto (die een wat die foto geneem het) te vra om dit onder 'n gebruikbare lisensie (vir wiki Commons) vry te stel (soos CC-BY-SA, of CC0) as om vir 50 jaar te wag. ::Vir ouer fotos, moet ons maar wag as ons nie die fotograaf kan kontak en vra om dit met 'n vrye lisensie vrystel nie. So ja, enige foto meer as 50 jaar na die publikasiedatum kan ons hier gebruik. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:36, 4 Augustus 2026 (UTC) == Sintaksfoute soos op 1 Augustus == Gemeenskap: [https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=afwiki&view=project Sintaksfoute] Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:55, 4 Augustus 2026 (UTC) == Ons Bakkiesblad... == Gemeenskap, sien die positiewe terugvoer hier... [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Bakkiesblad] Lekker [[Gebruiker:Sobaka]]! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:06, 6 Augustus 2026 (UTC) == [[Baccalaureus Artium]] == Gemeenskap, moet die woord "artium" nie met 'n hoofletter geskryf word nie soos bv. [[Baccalaureus Pharmaciae]]? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:59, 11 Augustus 2026 (UTC) :Volgens die WAT wel. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:11, 11 Augustus 2026 (UTC) ::{{ping|Pynappel}}, dan neem ek aan ''Magister artium'' moet ook verander word? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:29, 11 Augustus 2026 (UTC) :::Ja, ook volgens die WAT. Het nie nou tyd om dit self te doen nie - sal waardeer indien iemand anders kan. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:32, 11 Augustus 2026 (UTC) ::::Wat is die konteks van die bespreking? My BSc-sertifikaat van die Universiteit van Natal in 1969 was alles in Latyn en verklaar dat die "Gradum Scientiae Baccalaurei" aan my toegeken is. Watter tale is vir die Baccalaureus Pharamaciae sertifikaat gebruik? Latyn? Afrikaans? Engels? Engels en Afrikaans? Kan 'n mens net sommer "BA graad" of "BSc graad" of "MA graad" skryf? [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:59, 13 Augustus 2026 (UTC) :::::Volgens die WAT is MA (sonder punte) die afkorting vir mega-[[ampère]] en BA die landkode vir [[Birma]] of die motorkenteken vir [[Maseru]], [[Basoetoland]]. B.A. is die afkorting vir [[Baccalaureus Artium]] en al die voorbeeldsinne gebruik die afkorting (met punte). So-ook is M.A. (met punte) die afkorting vir [[Magister Artium]] en al die voorbeeldsinne gebruik M.A. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 09:05, 14 Augustus 2026 (UTC) ::::::Dit moet dalk ook genoem word dat die hoofinskrywings in die WAT onder B.A. en M.A. is. Daar is geen inskrywings vir Baccalaureus Artium en Magister Artium nie. Laat ek 'n bietjie later in ander woordeboeke kyk. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 09:09, 14 Augustus 2026 (UTC) :::::::Die WAT, AWS 9 en AWS 11 gee almal Baccalaureus Artium en Magister Artium slegs met aanvangshoofletters. Die WAT en AWS 9 gee die afkortings B.A. en M.A. met punte en AWS 9 en AWS 11 gee die afkortings BA en MA sonder punte. Let op dat AWS 11 nie die afkortings met punte gee nie. Interessant genoeg gee die WAT slegs Baccalaureus met 'n aanvangshoofletter, maar baccalaureaat met 'n aanvangskleinletter. AWS 9 en 11 gee beide slegs baccalaureus met 'n aanvangskleinletter. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:00, 15 Augustus 2026 (UTC) :{{ping|Pynappel}}, ek het alle plekke waar BA en MA voorkom na die punt weergawes verander. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:21, 18 Augustus 2026 (UTC) ::Baie dankie vir jou moeite, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]. Volgens [[Wikipedia:Titelriglyne]] geniet die AWS egter voorkeur. ::{{cquote|Hou by Afrikaanse spelling soos voorgeskryf in die Afrikaanse woordelys en spelreëls. HAT, WAT en Pharos se Afrikaans-English/Engels-Afrikaanse woordeboeke word ook as gesaghebbend beskou. Waar die bronne verskil word voorkeur gegee in die volgorde wat die bronne hier gelys is.}} ::Moet ek 'n robot gebruik om die punte by al die afkortings van grade te verwyder? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:54, 18 Augustus 2026 (UTC) :::[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] , ja asb! Ten minste is almal nou dieselfde. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:26, 19 Augustus 2026 (UTC) == LitNet oor Wikipedia en terugvoer van Wikimania 2026 == "Van mens tot masjien: Wikipedia en die voortbestaan van betroubare kennis", meningsartikel gebaseer op my Wikimania 2026 ervaring. https://www.litnet.co.za/van-mens-tot-masjien-wikipedia-en-die-voortbestaan-van-betroubare-kennis/ [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:51, 13 Augustus 2026 (UTC) Terugvoer oor Wikimania 2026 is beskikbaar by die projekblad: [[Wikipedia:Afrikaanse Wikipedia by Wikimania 2026]] [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:32, 15 Augustus 2026 (UTC) == Geregistreerde gebruikers == Gemeenskap, ek sien ons Geregistreerde gebruikers is nou meer as 210,000! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:10, 13 Augustus 2026 (UTC) :Dit is tans 210 455 volgens die [[Afrikaanse Wikipedia]]-artikel. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:38, 18 Augustus 2026 (UTC) == Inhoudsopgawe == Ons prente het skielik 'n inhoudsopgawe bo die prent. Enige rede daarvoor? Dis onnodig en neem ruimte op. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 09:31, 14 Augustus 2026 (UTC) :Iemand het bg. na 'n meer sinvolle posisie geskuif. Nou baie beter. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 22:04, 20 Augustus 2026 (UTC) == [[Wikipedia:Titelriglyne (geografiese name)]] == Ek het 'n nuwe beleidsbladsy vir titelriglyne vir geografiese name m.b.v. Claude geskep. Dit is gebaseer op die Engelse weergawe [[:en:Wikipedia:Naming conventions (geographic names)]], maar aangepas vir die Afrikaanse Wikipedia. Dit lyk vir my sover soos 'n heel redelike vertrekpunt, maar gaan kyk gerus daarna en laat weet indien daar enige groot probleme is. Vir klein goed of voorgestelde veranderings, wysig die bladsy sommer direk. Indien daar 'n meningsverskil oor enigiets ontstaan, kan ons dit op die besprekingsbladsy daar bespreek. Nadat daar 'n konsensus ontstaan het, kan ons {{ss|beleid}} bo-aan voeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:32, 18 Augustus 2026 (UTC) : Die "prompt" (por?) wat ek gebruik het, is: ''Vertaal hierdie Wikipedia-konvensie na Afrikaans en pas dit aan vir die Afrikaanse Wikipedia:''. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:33, 18 Augustus 2026 (UTC) == Kunsmatige intelligensie en Wikipedia == Ek deel hiermee ‘n e-pos van Gebruiker Eugene Egbe (Franse Wikipedia) wat op die Wikimedia netwerke versend is vir diegene wat geïnteresseer is in [[kunsmatige intelligensie]] en die impak daarvan. “Geagte Gemeenskapsleiers/lede, Tydens Wikimania in Parys het ek die kans gehad om met 'n paar gemeenskapslede te gesels wat hul kommer uitgespreek het en die behoefte aan 'n bespreking oor die gebruik van KI-platforms in ons gemeenskap en daaglikse werk. Hierdie besprekings vind al in ander gemeenskappe plaas, daarom dink ons dit sal goed wees om 'n oorsig van ons gemeenskap en die impak wat KI veroorsaak, te hê. Vir hierdie doel doen ons 'n kort opname om te verstaan hoe gemeenskappe soos joune dink oor en KI gebruik, en ons sal graag jou hulp wil hê om dit voor jou lede te kry tydens byeenkomste of *'n Paar dinge wat ons hoop jy kan doen:* 1. Deel die opname met jou gemeenskapslede — dit neem ongeveer 5 minute om te voltooi. Hier is die skakel: *Opnameskakel*<https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeBkEfLmmmpCyKjWv-zMrFEfa55w1x0vWvi7JTP-2LGNhF5EQ/viewform?usp=header> 2. Sluit aan by 'n kort oproep (of stuur 'n verteenwoordiger) om jou gemeenskap se perspektief op KI direk te deel. Ons beoog om dit tot [30–45] minute te hou en beplan dit vir iewers in *middel-September*. As 'n oproep vir jou werk, antwoord net met 'n paar tye wat jou pas (of wys ons na wie ook al in jou span die regte persoon sou wees), en ons sal iets op die kalender kry. Baie dankie dat jy dit oorweeg het. Jou persoonlike en gemeenskap se insette sal werklik vorm wat ons in hierdie studie leer.” Deel gerus enige voorlopige opmerkings of belangstelling oor bogenoemde hier. Die vraelys bo is baie generies en nie spesifiek op Wikipedia gerig nie maar gee ‘n opsie om jou e-pos adres te deel om in verdere gesprekke deel te neem. Dit is seker een van vele inisiatiewe wat oor hierdie onderwerp sal volg. Groete [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 15:28, 20 Augustus 2026 (UTC) :Ek het 'n probleem raakgeloop. Vir een opsie wat ek nee geantwoord het, wil hy nie aanvaar nie. Jammer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:19, 20 Augustus 2026 (UTC) As ons nou hier oor die gebruik van KI op Wikipedia gesels: Ek sien nou 'n klomp artikels wat met KI uit Engels vertaal word. Een van die Wikipedia-beleid is dat mense artikels volgens bronne self skryf. Jy lees die bron en brei daarvolgens die artikel uit. Wikipedia is 'n ensiklopedie en dit noem ons ensiklopediese werk. As 'n KI 'n artikel vertaal, is dit hoogs onwaarskynlik dat die bronne volgens ensiklopediese waardes geraadpleeg is. Ook op die Engelse Wikipedia kan daar foute in enige artikel wees wat jy self moet uitsorteer volgens die bronne wat gelys is. Byvoorbeeld is die gebruik van KI vir artikelwerk op die [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse Wikipedia]] ontoelaatbaar. Sodra jy een artikel met hulp van KI uitbrei, was dit jou laaste aksie daar. Die [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse Wikipedia]] wil dit ook nie hê nie, dieselfde op die [[:en:Wikipedia:Editing policy#Artificial_intelligence_additions|Engelse Wikipedia]]. Ander neem weke om een artikel tot op meer as 30&nbsp;000 of 40&nbsp;000 uit te brei omdat die bronne geraadpleeg word, maar nou sien ek 'n klomp uitgebreide artikels binne een dag, ook sensitiewe onderwerpe soos [[Mekka]], [[Jerusalem]], ens. Gemeenskap, wat is julle mening daaroor? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:47, 23 Augustus 2026 (UTC) :Die onbesonne gebruik van KI is 'n ernstige probleem. My antwoord op die vraag wat my meeste bekommer was: ::''> Bad results; inaccurate information; perpetuation/reflection of popular human bias, AI fabrication/ hallucination; AI agents wilfully steering people towards a synthesised opinion. People losing independent abilities and the ability to think logically. '' :Masjiengeskrewe teks het nie lekker idiomatiese taalgebruik nie, maar as mens dit met versigtigheid benader, is dit 'n handige hulpmiddel. Ek het al 'n dosyn artikels met die hulp van masjienvertaling opgestel en niemand het nog werklik gekla oor my taal nie. Ons moet oppas om die baba met die badwater uit te gooi. :Mense kan snert skryf sonder KI, hoewel KI dit moontlik maak om groot volumes snert te skryf wat baie moeilik raak om te identifiseer en taalkundig reg te trek na die tyd. :Wie van ons kyk nog na die lyste [https://af.wikipedia.org/wiki/Kategorie:Artikels_wat_geproeflees_moet_word Artikels wat geproeflees moet word] en [https://af.wikipedia.org/wiki/Kategorie:Kategorie:Gaan_taal_na Gaan taal na]? :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:44, 24 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] dit is 'n gebruik van die begin van hierdie taalweergawe van Wikipedia om artikels uit ander taalweergawes te vertaal. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:51, 24 Augustus 2026 (UTC) :::Die grootste gevaar met die gebruik van KI op Wikipedia lê waarskynlik nie in die tegnologie self nie, maar in onbeheerde en ongekontroleerde gebruik daarvan. KI kan feite verkeerd weergee, bestaande foute uit ander taalweergawes versterk en, besonder ernstig vir ’n ensiklopedie, bronne hallusineer of selfs geloofwaardige maar geheel en al fiktiewe verwysings skep. Dit sou egter na my mening uiters kortsigtig wees om KI daarom volledig op die Afrikaanse Wikipedia te verbied. Ons werk met ’n betreklik klein aktiewe gebruikersbasis en ’n enorme hoeveelheid kennis wat nog in Afrikaans ontsluit moet word; verantwoordelike KI-gebruik kan vertaling, taalversorging, opsomming en die aanvanklike verwerking van bronne aansienlik vergemaklik. Die kernbeginsel behoort eerder te wees dat die '''menslike redigeerder verantwoordelik bly vir die finale inhoud''': feite en verwysings moet teen die oorspronklike bronne nagegaan word, KI-gegenereerde bronne mag nooit sonder verifikasie aanvaar word nie, en sensitiewe of omstrede onderwerpe behoort aan strenger kontrole onderwerp te word. Wat ons dus nodig het, is nie ’n algehele verbod nie, maar ’n stel duidelike "beginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI" wat Wikipedia se bestaande vereistes van verifieerbaarheid, neutraliteit en betroubare brongebruik versterk. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:51, 24 Augustus 2026 (UTC) : Ons slim manne {{Ping|SpesBona|Rooiratel|Pynappel|Sobaka|BurgertB|Naudefj}}, kom ons probeer die volgende: Pynappel sê hy gebruik tans Claude Code as vertaler. Neem die inhoud van [[kapasitor]] wat hy vertaal het en vertaal dit weer met Claude Code. Vergelyk met sy weergawe. Vertaal dit dan met sê drie ander taalmodelle, ek wil bitter graag sien wat dit ons gaan vertel. As kontrolemaatreël kan ons die eksperiment herhaal met 'n ander artikel wat Pynappel gedoen het. Julle het my nuuskierig gemaak... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:14, 24 Augustus 2026 (UTC) ::Goeie idee @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]! Ek stem saam dat ons KI kan gebruik om vir foute te kontroleer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:17, 24 Augustus 2026 (UTC) :::Ek het die bywerking aan die artikel [[Nasionalisme]] deurgegaan, aangesien dit ’n onderwerp is waarmee ek vertroud is. Die vertaling was oor die algemeen akkuraat; die enigste werklike fout wat ek kon opspoor en regstel, was ’n verkeerde skakel na ’n persoon met dieselfde naam. :::Wat belangrik is, is dat Gebruiker:Pynappel ook sy [[porboodskap]] uiteengesit het by [[Gebruiker:Pynappel/monster]]. Dit toon duidelik hoe [[Claude (groot taalmodel)|Claude]] die vertaling moet benader. Dit is belangrik vir deursigtigheid, omdat ander gebruikers kan sien watter instruksies aan die taalmodel gegee is en die vertaalstrategie daarvolgens kan beoordeel. :::Ek het nie die hele nuwe vertaling deur [[ChatGPT]] laat vergelyk nie. Daar sal uiteraard stilistiese verskille tussen taalmodelle wees — en selfs binne dieselfde taalmodel kan uitsette met verloop van tyd verskil — en ’n volledige vergelyking sou ’n omvangryke taak wees. Ek het daarom ’n ietwat obskure paragraaf oor nasionaal-anargisme gekies om die vertalings van Claude en ChatGPT met mekaar te vergelyk. :::Die opdrag aan ChatGPT was: “Vergelyk hierdie twee vertalings. Is daar enige fundamentele verskille of probleme? Uiteraard hoef die vertalings nie identies te wees nie, maar sou daar enige probleme wees met die laaste vertaling, dus dié van Claude?” :::ChatGPT se antwoord was onder meer: “Daar is geen fundamentele inhoudelike probleem met die laaste vertaling wat jy aanhaal nie. Dit dra die kern van die Engelse teks redelik akkuraat oor en is selfs meer kompak en geskik vir ’n Wikipedia-artikel. Daar is egter ’n paar plekke waar ek dit sou aanpas, hoofsaaklik om betekenisnuanses, terminologie en neutraliteit te verbeter.” :::Ek het na die voorstelle gekyk. Sommige daarvan het beslis meriete gehad, maar die meeste was eerder stilistiese verfynings as noodsaaklike regstellings. ChatGPT het afgesluit met: “Kortom: die vertaling is bruikbaar en bevat geen ernstige verdraaiing van die oorspronklike nie. Die twee terme wat ek beslis sou regstel, is ‘gemeenskaplike’ → ‘kommunitaristiese’ en ‘versoen’ → ‘kombineer’. Die res is hoofsaaklik stilistiese verfyning en die vraag hoeveel van die oorspronklike detail jy wil behou.” :::Ek het dié twee veranderinge aangebring. Hulle was waarskynlik nie krities nie, maar ek stem saam dat die aangepaste terme in die betrokke konteks meer akkuraat is. :::Op grond van hierdie beperkte evaluasie kan ek nie fout vind met Pynappel se benadering nie. Dit bly uiteraard wenslik dat gebruikers nuwe teks self deurgaan en nie bloot die uitset van ’n taalmodel ongekontroleerd aanvaar nie. Veral skakels, eiename, vakterminologie, betekenisnuanses en die verband tussen stellings en aangehaalde bronne behoort nagegaan te word. :::Die risiko van hallusinasies is in hierdie soort taak waarskynlik laer as wanneer ’n taalmodel gevra word om nuwe inhoud uit eie kennis te skep, omdat dit hoofsaaklik ’n bestaande teks vertaal. Die risiko is egter nie nul nie. ’n Taalmodel kan steeds ’n naam verkeerd interpreteer, ’n skakel met die verkeerde persoon verbind, ’n betekenisnuanse verander, ’n term te vry vertaal, of selfs ’n stellingsverband subtiel verskuif. Die belangrike beginsel behoort dus nie te wees dat KI-vertalings sonder meer aanvaar of verwerp word nie, maar dat die uitset verifieerbaar moet wees en deur ’n gebruiker nagegaan word voordat dit as betroubare ensiklopediese teks beskou word. :::Vir my is die nuttigste aspek van Pynappel se benadering juis die deursigtigheid daarvan: die bronmateriaal is bekend, die porboodskap is beskikbaar en die vertaalproses kan deur ander gebruikers nagegaan en herhaal word. Dit maak gemeenskapskontrole moontlik en bied ’n veel beter vertrekpunt vir verantwoordelike gebruik van KI as ’n proses waarvan die instruksies en werkswyse onbekend is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:39, 24 Augustus 2026 (UTC) :::Die outeur wat inligting op Wikipedia plaas, is verplig om dit volgens die bronne wat verskaf is, te verifieer. '''Altyd.''' Dit is nie onderhandelbaar nie. Sien [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] en [[Wikipedia:Haal bronne aan]]. Dit is onmoontlik dat al hierdie artikels binne een dag self gelees en die inhoud volgens die bronne geverifieer is. Om somer so reuse Wikipediaartikels met KI te vertaal maak Wikipedia fakties die bron, en Wikipedia is nie 'n bron vir Wikipedia nie. Hoekom sit ander dan vir dae of self weke aan een artikel en vertaal dit stiptelik volgens die bronne wat aangegee is? Probeer maar een KI-artikel op die Duitse, Engelse of Nederlandse Wikipedia te plaas. Ek haal my bogenoemde aan, dit word op ander taalweergawes nie toegelaat nie. Wikipedia is 'n betroubare ensiklopedie en dit is ensiklopediese werk om die bronne te lees en daarvolgens die artikel te skryf. Artikels word slegs deur mense geskryf wat die bronne lees. Dit geld ook vir vertaalde artikels. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:41, 24 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] is jy seker dit geld ook vir vertaalde artikels? As 'n mens die inhoud van 'n ander taalweergawe vertaal en die aangehaalde bronne saam oorbring, dan aanvaar 'n mens dat die oorspronklike outeur die bronne nagegaan het. Ander Wikipedias het immers ook die vereistes van verifieerbaarheid en om betroubare bronne aan te haal. As daar van vertalers verwag word om elke bron na te gaan, dan sal ons wiki bitter stadig groei, en ons sal duisende artikels wat reeds geskep is en waarvan die bronne wat oorgebring is, nie weer nagegaan is nie, moet skrap. Indien dit ons beleid is, moet ons dit dalk hersien, want vertalers hier werk al jare so. Myns insiens is daar geen rede om so 'n beleid te hê nie. Ek stem saam met @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] dat artikels nie geskep moet word met die afvoer van 'n KI wat gepor is om uit eie kennis of navorsing nuwe inhoud te skep nie. Ek kan nie sien hoe dit sin maak om die blote vertaling van teks wat reeds nagegaan is en met bronne gestaaf is, te verbied nie. Dalk moet ons dringend 'n beleid hier opstel sodat almal op dieselfde bladsy in verband met hierdie kwessie is. Terloops, Google Translate gebruik ook KI, en ek dink nie enigiemand gaan voorstel dat dit verbied moet word nie. Maar ek kan sien dat jy bekommerd is dat die nuwe volume van inhoud moeilik is om na te gaan. My voorstel daar sou wees om soos verder bo genoem en soos Sobaka reeds gedoen het, ook 'n KI te gebruik vir hierdie kontrole. Ek wil die 1&nbsp;000 artikels in [[:meta:List_of_articles_every_Wikipedia_should_have]], waarvan baie op afwiki na 20 jaar van afwiki se bestaan steeds saadjies is of verouderd is of foute bevat of selfs masjienvertalings is, met behulp van KI verbeter en uitbrei. Maar ek sal dit vir eers stadig vat, aangesien daar nou 'n gesprek hieroor plaasvind en ek in elk geval ander dinge het om te doen. Intussen nooi ek jou uit om na die ca. 50 artikels op [[Gebruiker:Pynappel/monster]] wat reeds met behulp van KI uitgebrei is, te gaan kyk, en oorweeg of die nuwe weergawes na uitbreiding met KI beter is as die vorige weergawes, ten spyte van enige foute wat van die Engelse weergawe oorgedra is of self deur die KI begaan is. Intussen gaan ek voort met saadjies oor poskodes in Lesotho. Ek gebruik Pywikibot hiervoor, nie 'n KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:10, 24 Augustus 2026 (UTC) :::::{{Ping|Pynappel}} myns insiens geld dit veral vir vertaalde artikels, omrede Wikipedia nie 'n bron vir Wikipedia is nie. Die outeurs aan die ander kant is mos ook mense en mense maak foute. Ek sien gereeld foute op die Engelse Wikipedia of inhoud wat nie deur die genoemde bron gestaaf word nie. Ek het egter nie die tyd om hulle foute te verbeter nie, ek is reeds besig met my eie foute. ;) Kyk nou wat ek sedert dae doen, ek verskaf nog bronne vir my ou voorbladartikels en al die bronne het ek geraadpleeg. As ek vashaak met Afrikaans gebruik ek ook Google Translate, maar oorwegend skryf ek die sin dan self omdat ek nie tevrede is met die vertaling nie. Myns insiens het dit in die afgelope jare verswak. Ek vermy rekenaarvertaalde inhoud soos die pes. Ek wil Afrikaanssprekendes nie kwaad maak met onverstaanbare artikels nie. Myns insiens is dit 'n klap in die gesig vir 'n moedertaalspreker as jy sy taal nie respekteer nie en swak inhoud lewer (hier verwys ek na al die "gaantaalna"-artikels). :::::Ek raak net bekommerd oor die grote en hoeveelheid van al die KI-artikels. Ander mense neem baie tyd vir die uitbreiding van een artikel. Sien my werk vandag, drie artikels waaraan ek my vrye tyd spandeer het, al die bygevoegde bronne het ek geraadpleeg. Ek kon staat maak op die Engelse Wikipedia, maar ek doen nie, ek lees die bron. As die bron nie hulle inhoud staaf nie, dra ek dit nie oor nie. Bv. bevolkingsgetalle. Ek wil hulle in 'n amptelike bron self sien, nie op die Engelse Wikipedia nie. Ek beskou dit as "blind" om volledig op die Engelse Wikipedia te vertrou en hulle goed oor te dra sonder om die bronne te raadpleeg. Wat my betref is dit nie ensiklopediese werk nie. Lees maar net die eerste sin op [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz]]: ''Die Wikipedia ist ein Projekt mit '''von Menschen für Menschen''' recherchierten und geschriebenen Inhalten.'' :::::Google Translate: "Wikipedia is 'n projek met inhoud wat deur mense, vir mense, nagevors en geskryf is." :::::My vertaling: "Wikipedia is 'n projek met inhoud nagevors en geskryf deur mense vir mense." Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:31, 24 Augustus 2026 (UTC) ::::::Dit lyk my waar ons verskil is oor die vertalingsproses, en hoe daardie proses moet lyk en watter hulpbronne gebruik mag word en of bronne wat oorgebring word, nagegaan moet word. In my opinie word by vertaling Wikipedia nie as 'n bron gebruik nie, want die bronteks is op sigself op bronne gebaseer, en is deur 'n mens nagevors en geskryf. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:44, 24 Augustus 2026 (UTC) :::::::{{Ping|Pynappel}} lyk my die Duitse Wikipedia is streng wat vertalings betref: [[:de:Wikipedia:Übersetzungen#Wikipedia ist keine Quelle]]: ''Anderssprachige Artikel können daher zwar als Vorlage für das Erstellen eines deutschsprachigen Artikels dienen, jedoch sollte der Übersetzer selbst sicherstellen, dass sein Text durch reputable externe Quellen gedeckt ist. Das bedeutet, dass der Übersetzer alle übernommenen Inhalte auf Korrektheit prüfen sollte und auch die dafür verwendeten Quellen prüft, bevor er sie als Beleg (zum Beispiel als Einzelnachweise) angibt.'' :::::::"Anderstalige artikels mag as 'n sjabloon vir die skepping van 'n nuwe Duitse artikel dien, maar die Vertaler moet self seker maak, dat sy teks deur betroubare eksterne bronne gestaaf word. Dit beteken, dat die vertaler al die oorgeplaaste inhoud vir korrektheid moet nagaan en ook die daarvoor geraadpleegde bronne nagaan, voordat hy hulle (bv. as 'n verwysing) aanhaal." :::::::Sien, met ander woorde is die vertaler verplig om te sorg dat die teks wat hy plaas akkuraat is. Niemand anders is daarvoor verantwoordelik nie, al het 100 skrywers die oorspronklike artikel saamgestel. Jy plaas die teks, jy is verantwoordelik daarvoor. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:56, 24 Augustus 2026 (UTC) ::::::::Dit is inderdaad strenger as die ''de facto'' situasie tans hier en is iets waaroor ons dan nou voor die naderende KI-storm uitsluitsel sal moet kry. Soos reeds gesê, sal ek vir eers terwyl ons hierdie onderwerp bespreek nie nuwe artikels in my monster met KI uitbrei nie. Intussen gaan ek voort met my saadjies oor poskodes in Lesotho, waarvoor ons al 20 jaar wag en ek seker is almal baie opgewonde oor is. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:00, 24 Augustus 2026 (UTC) Ek stem saam met SpesBona dat die volume van die onlangse plasings ’n geldige bekommernis is. My grootste voorbehoud geld egter oor meer tegniese artikels soos [[kapasitor]] en [[waarskynlikheidsleer]], waar gespesialiseerde vakterminologie voorkom en ’n KI-vertaling maklik ’n Afrikaanse term kan kies wat taalkundig aanvaarbaar lyk, maar vakinhoudelik verkeerd of ongebruiklik is. Ongeag watter hulpmiddel vir vertaling gebruik word, behoort die hoeveelheid nuwe inhoud dus binne perke te bly wat realistiese menslike nasiening moontlik maak. Ek dink Pynappel het terselfdertyd ’n belangrike punt beet dat ons moet onderskei tussen KI wat nuwe inhoud uit eie “kennis” genereer en KI wat gebruik word as hulpmiddel om bestaande, reeds verwysde Wikipedia-inhoud te vertaal of te verbeter. Die vraag oor hoe deeglik elke oorgebringde bron weer nagegaan moet word, is waarskynlik iets waaroor ons as gemeenskap uitdruklik uitsluitsel moet kry. Dit is duidelik dat daar tans verskillende praktyke en verwagtings bestaan. Die menslike aard van die Wikimedia-projekte moet uiteraard beskerm word. Op langer termyn wil ons juis ’n moontlike [[Dooie-internetteorie|dooie-internet]] help voorkom – ’n internet waarin KI-gegenereerde inhoud oorheers, masjiene toenemend ander masjiene as bronne gebruik en oorspronklike, naspeurbare menslike kennis geleidelik onder ’n vloed sintetiese inhoud verdwyn. Wikipedia se besondere waarde lê juis daarin dat mense verantwoordelikheid aanvaar vir wat hulle skryf, vertaal, verifieer en verbeter. Dit beteken egter nie dat ons die moontlikhede wat KI bied, moet verwerp nie. Veral op ’n kleiner Wikipedia kan dit, indien dit verantwoordelik gebruik word, help om bestaande inhoud te verbeter, agterstande aan te spreek en ons kennisbasis uit te bou. Pynappel se inisiatief het in dié opsig ’n nuttige gesprek ontketen en die Afrikaanse Wikipedia nogal wakker geskud oor ’n vraag waarmee ons in elk geval toenemend gekonfronteer gaan word. Ek is daarom besig om ’n konsep, “'''Beginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI op die Afrikaanse Wikipedia'''”, op te stel. Ek sal dit binnekort plaas, nie as ’n finale beleid nie, maar as vertrekpunt vir gemeenskapsbespreking oor onder meer menslike verantwoordelikheid, bronverifiëring, vertaling, vakterminologie, deursigtigheid en die tempo waarteen KI-ondersteunde inhoud geplaas behoort te word. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:53, 25 Augustus 2026 (UTC) :Sien die verwante gesprek by [[Bespreking:Zimbabwiese nasionale rugbyspan]]. Ek stem wel saam dat, sou ons KI-ondersteunde bydraes vir 'n aantal spesifieke gebruike toelaat, die volume van bydraes te veel kan wees vir menslike bydraers om na te gaan. Daardie probleem kan dalk opgelos word deur 'n plafon op die aantal KI-ondersteunde wysigings per tipe bydrae (bv. skep van nuwe artikels of uitbreiding van bestaande artikels deur middel van vertaling) en gebruiker, asook 'n plafon op die totale aantal KI-ondersteunde bydraes vir die hele projek per maand of ander tydperk, saam met 'n kontrolelys van hierdie bydraes en of dit deur 'n mens nagegaan is. Hierdie kontrolelys kan bv. 'n kategorie wees wat deur 'n sjabloon op die bladsy gevoeg word. Die sjabloon kan ook lesers waarsku dat die artikel deur KI bygewerk is. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:37, 26 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ping|Pynappel}} die voordele van KI: wat die een binne sekondes kry, beteken vyf uur se werk vir die ander. Ek was vyf uur met dié goed besig en van die punte is as verkeerd bewys. KI ontneem jy nie daarvan om self die bronne te lees nie. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:06, 26 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] dankie, ek dink die artikel is nou beter, en wanneer die volgende model op die artikel opgelei word, sal sy afvoere ook meer akkuraat wees. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:23, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::{{Ping|Pynappel}} dit raak die punt oor vertalings direk, aangesien die Duitse en Afrikaanse artikels identies is. Die meeste bronne is aan my bekend en ek kan die artikel daarvolgens aanpas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::::Ek het nou uiteindelik opgevang met al die gesprekke op geselshoekie. Daar is nou baie woorde, en baie emosies oor die onderwerp. Soos ek dit sien is die hoof-kwessies: :::::# Gebruik KI vir nuwe inhoud of nie. (Lyk my meeste mense stem saam NEE). :::::# Gebruik KI vir vertalings of nie. (Die vraag lei na kwessie #3) :::::# Inhoud op afwiki wat vertaal is van 'n ander wiki vereis dat die vertaler elke bron verifieer. :::::# As ons KI gebruik om groot volume artikels/inhoud te skep, hoe gaan ons tred hou? :::::<br /> :::::Kwessie 1 dink ek nie ons hoef dit verder te bespreek nie. Maak kom ons maak dit 'n amptelike beleid. :::::Kwessie 2 hang af aan kwessie 3. :::::Kwessie 3 dink ek vereis 'n stem van al die lede van afwiki. Ek dink nie @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] se standpunt hieroor is die norm nie. :::::Kwessie 4 moet nog verder bespreek word. :::::<br /> :::::Het ek enige iets gemis? - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:47, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::Gister se eksperiment by [[Bespreking:Zimbabwiese nasionale rugbyspan]] het juis bewys dat jy die bronne moet raadpleeg as jy 'n artikel wil vertaal. KI het probeer om foute in my vertaling te vind en misluk. Die artikel was net hier en daar verouderd; slegs een, twee klein foutjies: 'n verkeerde datum en 'n verkeerde plek. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:19, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Nee, dit het die teendeel bewys: dat mense en KI foute maak. Foute word nie uitgeskakel deur 'n verbod op KI nie. Die KI gaan aanhou beter raak en gaan binnekort minder foute as mense maak. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:28, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::::Dan is mense binnekort onnodig hier. 'n Bot skryf artikels, 'n KI brei dit uit en 'n bot hou dit op datum. Dan kan ek maar iets anders doen in my vrye tyd. Soos om mense te ontmoet. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:39, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::::"Dan is mense binnekort onnodig hier." Verduidelik asb. vir ons hoe jy tot hierdie gevolgtrekking kom sodat ons ook jou argument kan volg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:47, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::::My gevolgtrekking uit "Die KI gaan aanhou beter raak en gaan binnekort minder foute as mense maak." Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:56, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek begin al hoe meer en meer ontuis hier voel... [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:30, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Dis eintlik net SpesBona sover wat kla. Kom ons hoor wat sê die ander. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:37, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Dieselfde gevoel hier. Al die jare vir kwaliteit in Afrikaans geoffer. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:39, 27 Augustus 2026 (UTC) ::: Al julle antwoorde is spekulatief van aard bv. KI gaan verbeter. Jammer, ek is realis, antwoorde moet presies wees. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Ek gebruik lankal ChatGPT vir die vertaling van dele van fliekartikels en het nog nie foute teengekom nie. Ek skryf wel groot stukke oor, want die taal is nie te waffers nie en hy vertaal baie goed direk uit Engels. Ek werk nog daaraan dat hy beter taal gebruik. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 17:45, 4 September 2026 (UTC) == Officer's mess == Hulle sê: "An officer's mess is more than just a dining room; it is a complete building or dedicated facility where commissioned military officers eat, relax, and socialize." Wat sou dit op Afrikaans wees? Duits gebruik "Messe", maar ek twyfel of dit goed oordra na Afrikaans. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 12:53, 25 Augustus 2026 (UTC) :Sou offisiersklub kon werk? [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:07, 25 Augustus 2026 (UTC) ::Dit is 'n Menasie of offisiersmenasie. [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 13:39, 25 Augustus 2026 (UTC) :::Dankie vir albei voorstelle. Ek vermoed "menasie" is die woord wat my ontgaan het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 14:04, 25 Augustus 2026 (UTC) == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ondersteun}} idee ::#Konsepartikel ::#Gebruikers wat bevestig is ::#Ses maande klink redelik ::#Net by keuse, maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep, moet dit duidelik wees dat daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Briljante idee. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:34, 5 September 2026 (UTC) :{{Neutraal}} – Ek is tans bietjie uitgebrand! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:30, 5 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) dqavd6ykovq29bk2os46qndrx2balnk 0 6340 2965332 2908140 2026-09-05T21:12:54Z Xocolatl 93464 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Medievale08.jpg]] → [[File:Fêtes de la Nouvelle-France, 2006.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · More explicit name for the content of the photo 2965332 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Kanadese provinsie. Sien gerus [[Quebec (dubbelsinnig)]] vir 'n lys van artikels wat met dieselfde titel geassosieer word.'' {{Provinsie of gebied van Kanada | Franse naam=Province de Québec | Plaaslike naam= | Afrikaanse naam=Quebec | image_drapeau=Flag of Quebec.svg | image_blason= Coat of arms of Quebec (without crown).svg | leuse=Je me souviens | beeld=Lêer:Carte du Québec au sein du Canada.svg{{!}}290px| | hoofstad=[[Quebecstad]] | koördinate van hoofstad= {{Koördinate|46|49|N|71|12|W}} | grootste stad=[[Montreal]] | goewerneur-generaal=Manon Jeannotte | Eerste Minister=François Legault | Party_van_die_Eerste_Minister=[[Coalition Avenir Québec|CAQ]] | oppervlakte_totaal=1 542 056 | oppervlakte_land=1 183 128 | oppervlakte_water=176 928 | persentasie_water=11,5 | bevolking_jaar=1 Julie 2019 | bevolking_totaal=8 484 965 | digtheid=5,5 | datum_toelating=[[1 Julie]] [[1867]] | rangorde_toelating=1 | setels_parlement=75 | setels_senaat=24 | posafkorting=QC | voorsetsel by poskode=G H J | tydsone=[[UTC-05:00|-5]]¹ | internet_domein=.quebec.ca | notes=¹ [[UTC-04:00|UTC-4]] op die eilandgroep [[îles de la Madeleine]] }} '''Quebec''' ([[Frans]]: '''Québec''', [kebɛk], {{Audio|FR-Québec.ogg|luister}}) is een van die [[Provinsies en gebiede van Kanada|tien provinsies]] van [[Kanada]], met 'n landoppervlakte van 1&nbsp;540&nbsp;687 vierkante kilometer en 'n merendeels Franssprekende bevolking wat op 1 Julie 2019 op 8&nbsp;484&nbsp;965 beraam is.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://stat.gouv.qc.ca/statistiques/population-demographie/bulletins/coupdoeil-no71.pdf |title=Institut de la statistique du Québec: La population des régions administratives, des MRC et des municipalités du Québec en 2019 |accessdate=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930150821/https://www.stat.gouv.qc.ca/statistiques/population-demographie/bulletins/coupdoeil-no71.pdf |archive-date=30 September 2020 |url-status=dead}}</ref> Dit is die enigste van Kanada se provinsies waar uitsluitlik Frans erkenning geniet as [[amptelike taal|ampstaal]]. Met sy eie taal, kultuur, tradisies en instellings, vorm Quebec 'n afsonderlike Franssprekende [[nasie]] in Kanada.<ref>{{fr}} Hoogste Hof van Kanada – [http://scc.lexum.umontreal.ca/fr/1982/1982rcs2-793/1982rcs2-793.html Opposisie Quebec verwysing na 'n resolusie om wysiging van die Grondwet in 1982] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505142027/http://scc.lexum.umontreal.ca/fr/1982/1982rcs2-793/1982rcs2-793.html |date= 5 Mei 2010 }} – "Ons moet erken dat die twee volke wat Kanada gestig het, gelykwaardig is, en dat Quebec binne die Kanadese Federasie 'n selfstandige samelewing vorm wat deur oor sy eie taal, kultuur, instellings en al die eienskappe van 'n afsonderlike nasionale gemeenskap beskik", vertaling van: « ''On devra reconnaître que les deux peuples qui ont fondé le Canada sont foncièrement égaux et que le Québec forme à l’intérieur de l’ensemble fédéral canadien une société distincte par la langue, la culture, les institutions et qui possède tous les attributs d’une communauté nationale distincte.'' »</ref> [[Lêer:Aurore boréale au Saguenay−Lac-Saint-Jean.jpg|duimnael|links|[[Aurora (astronomie)|Noorderlig]] oor Saguenay-Lac-Saint-Jean]] [[Lêer:LG4 Feb2006.JPG|duimnael|links|Land van water, ingenieursvernuf en hoëtegnologie: Grootskaalse hidroëlektriese projekte soos die Complexe de la Baie-James (die foto toon die La Grande 4-aanleg) voorsien Quebec en dele van die VSA van krag]] [[Lêer:St-Clément-2.jpg|duimnael|links|St-Clément, 'n klein nedersetting in die administratiewe streek Bas-Saint-Laurent]] Die provinsie het grense met die [[Verenigde State]] in die suide, die provinsie [[Ontario]] in die weste en die provinsie [[Nieu-Brunswyk]] (Frans: ''Nouveau-Brunswick'') in die ooste. Sowat die helfte van die grondgebied bestaan uit mere en riviere – die provinsie besit 16 persent van die wêreld se varswaterreserwes. Die noorde (''Grand-Nord québécois'') is arkties en yl bevolk, terwyl die vlaktes van die [[Sint-Laurensrivier]] (Frans: ''Fleuve Saint-Laurent'') tot die gematigde sone behoort. Quebec is Kanada se tweede mees bevolkte provinsie na Ontario. Die grootste deel van die bevolking is in stedelike gebiede langs die Sint-Laurensrivier tussen [[Montreal]] as die provinsie se ekonomiese en industriële spilpunt en die administratiewe hoofstad [[Quebecstad]] saamgetrek. Meer as die helfte van die Québécois, soos die bewoners in Frans genoem word, woon in die metropolitaanse gebied van Groter Montreal op en rondom Montrealeiland. Groter gemeenskappe Engelssprekendes is in die weste van Montrealeiland saamgetrek, terwyl belangrike anglofone minderhede ook in streke soos die Outaouais, [[Estrie]] (ook die Eastern Townships genoem) en Gaspé aangetref word. Die uiterste noorde, die Nord-du-Québec-streek wat sowat die helfte van Quebec se oppervlakte beslaan, is yl bevolk en word merendeels deur Indiaanse en Inuït- gemeenskappe bewoon. Alhoewel Kanada op federale vlak Engels en Frans as amptelike tale erken, bly die status van ampstaal in Quebec beperk tot Frans. As 'n gebied wat sy historiese en kulturele oorsprong in die eertydse Franse kolonies in [[Noord-Amerika]] het, is die provinsie tans die enigste gebied op die vasteland met 'n Franssprekende meerderheid en provinsiale regering en 'n Franse regstelsel, die ''Code civil''. Selfregering speel 'n belangrike rol in die politiek van Quebec – die amptelike opposisie, die Sosiaal-Demokratiese [[Parti Québécois]], is 'n voorstander van nasionale onafhanklikheid. Regeringspartye, wat die wegbreek van Kanada as politieke agenda verkondig het, het al twee referendums (in 1980 en 1995) oor hierdie saak gehou, tog het 'n klein meerderheid Québécois teen die voorstel gestem. In 2006 het die Kanadese Laerhuis 'n simboliese mosie aanvaar waardeur die Franssprekende Québécois as 'n "nasie binne die verenigde Kanada" erken is.<ref>{{en}} [http://www2.parl.gc.ca/HousePublications/Publication.aspx?Language=E&Mode=1&Parl=39&Ses=1&DocId=2528725#SOB-1788846 ''Parliament of Canada: Hansard of 39th Parliament, 1st Session; No. 087. Routine Proceedings: The Québécois'']</ref> == Etimologie == Die naam "Quebec" is ontleen aan 'n [[Algonkin-tale|Algonkin]]-woord wat "smal gang" of "straat" beteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://natural-resources.canada.ca/earth-sciences/geography/origins-canadas-geographical-names/origin-names-canada-and-its-provinces-and-territories/9224 |title=Origin of the names of Canada and its provinces and territories |publisher=Natural Resources Canada |date=27 Maart 2020 |accessdate=18 April 2025}}</ref> Die naam het oorspronklik verwys na die gebied rondom [[Quebecstad]] waar die [[Sint-Laurensrivier]] vernou tot 'n krans-omlynde kloof. Van die vroeë spellingsvariasies sluit in ''Québecq'' en ''Kébec''.<ref>{{en}} {{cite book |author=Patricia O. Afable; Madison S. Beeler |date=1996 |chapter=Place Names |title=Languages |editor=Ives Goddard |volume=17 |series=Handbook of North American Indians |publisher=Smithsonian Institution |page=191}}</ref> In 1608 het die Franse ontdekkingsreisiger [[Samuel de Champlain]] die naam Quebec gekies vir die koloniale buitepos wat hy as die administratiewe setel vir [[Nieu-Frankryk]] gestig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cbc.ca/history/EPCONTENTSE1EP2CH4PA4LE.html |title=The birth of Quebec |publisher=[[CBC/Radio-Canada]] |year=2001 |accessdate=18 April 2025}}</ref> == Simbole van die provinsie == [[Lêer:Harfang sur neige.jpg|duimnael|links|Die [[sneeu-uil]] is die nasionale voël van Quebec]] Quebec se vlag, die ''fleurdelisé'', is 'n wit kruis op 'n blou agtergrond (die simbool van 'n christelike nasie) met vier lelies (''Fleur de Lys'') wat die Franse monargie versinnebeeld. Dit is die koninklike vlag wat die leër van generaal Montcalm, Marquis de Saint-Véran by hulle oorwinning in die slag van Carillon in 1758 gebruik het. Aangesien dit die simbool van die voormalige koningshuis van die Bourbone is, word dit in [[Frankryk]] sedert die [[Franse Rewolusie]] as kontrarewolusionêr beskou. Die fleurdelisé-vlag het op 21 Januarie 1948 die ou Britse ''[[Union Jack]]'' op die toring van die parlementsgebou vervang as amptelike vlag van die provinsie. Die Nasionale Leuse is "Je me souviens" (Ek herinner my) – 'n trotse verwysing na die provinsie se kleurryke geskiedenis. Gilles Vigneault se lied "Gens du pays" word dikwels as die nie-amptelike volkslied van die provinsie beskou. Die nasionale blom is die ''Iris versicolor'' (blouvlag-iris), en die nasionale [[voël]] is die [[sneeu-uil]]. Die Heilige Anna en Johannes die Doper is die [[beskermheilige]]s van Frans-Kanada. 24 Junie, ''la Saint-Jean'', is Quebec se nasionale fees en word sedert 1977 amptelik [[Fête nationale du Québec]] genoem. == Geografie == [[Lêer:Quebec CA welcome at border w VT.jpg|duimnael|links|'n Welkomsgroet aan die grens]] [[Lêer:L'îleauxBasques-TroisPistoles.jpg|duimnael|L'Île-aux-Basques naby Trois-Pistoles, een van die eilande in die Sint-Laurensrivier]] Quebec lê in die ooste van Kanada en word deur die Engelstalige provinsie Ontario en die [[Hudsonbaai]] in die weste, die [[Atlantiese Oseaan]] met die [[Labradorsee]], die provinsie [[Newfoundland en Labrador]] (Frans: ''Terre-Neuve'') en die provinsie Nouveau-Brunswick in die ooste, die Verenigde State (met die deelstate [[Maine]], [[New Hampshire]], [[Vermont]] en [[New York (staat)|New York]]) in die suide en die [[Arktiese Oseaan]] in die noorde begrens. Quebec is Kanada se grootste provinsie en beslaan 15,5 persent van die land se totale oppervlakte en sowat drie keer die oppervlakte van Frankryk. Die provinsie vorm 'n reusagtige landmassa, wat van die 45^ste noordelike breedtegraad tot by die Arktiese See strek. Die grootste deel van die gebied, veral die noordelike gebiede van Nouveau-Québec, is egter yl bevolk. Meer as 90 persent van Quebec se oppervlakte lê binne die [[Kanadese Skild]], 'n baie ou geologiese gebied, wat geskiedkundig ook as die Ungava-gewes bekend staan. Die [[Laurentides]]-gebergte noord van Montreal is die oudste bergreeks ter wêreld. In die jare 1898 en 1912 besluit die Kanadese Parlement om die groot noordelike gebiede, ''Le Grand Nord Québécois'', by die provinsie te voeg. 'n Groot deel van die noord-oostelike gebiede maak oorspronklik deel uit van die Noordwes-Territorium. Hierdie gebiede sluit ook die Jamesbaai in, waar sommige van die grootste Kanadese hidrokragsentrales teen die La Granderivier opgerig is. Hulle word deur die maatskappy [[Hydro-Québec]] beheer, 'n onderneming in besit van die provinsie. Die gebied noord van die 55^ste breedtegraad, [[Nunavik]], is die tuisland van die Inuït. Die Sint-Laurensrivier is die lewensaar van die provinsie. Langs die rivier lê die digbevolkte sentrale gedeelte van die povinsie met die stede Montreal en Quebecstad. Die Sint-Laurens verbind danksy die Sint-Laurenswaterweg sedert 1959 die [[Groot Mere]] tussen Kanada en die Verenigde State met die Atlantiese Oseaan. Naas die Sint-Laurens beskik Quebec met sy een miljoen mere en riviere oor enorme reserwes van varswater. == Klimaat == [[Lêer:L'automne au Québec (8072471545).jpg|duimnael|links|Goue herfskleure]] [[Lêer:Pointe-claire windmill.jpg|duimnael|'n Wintertoneel in Quebec: die windmeul van Pointe-Claire op Montreal-eiland]] Quebec kan in drie verskillende klimaatstreke verdeel word. Die suide en weste van die provinsie, waar die grootste deel van die bevolking gekonsentreer is, het 'n vogtige kontinentale klimaat met warm somers en lang, koue winters met sneeuval. Die belangrikste klimatiese invloede is lugmassas wat vanuit Wes- en Noord-Kanada in oostelike rigting en vanuit die suidelike en sentrale Verenigde State in noordelike rigting beweeg. Vanweë die invloed van stormstelsels, wat hulle oorsprong in die sentrum van die Noord-Amerikaanse vasteland en in die Atlantiese Oseaangebied het, kom hoë neerslae dwarsdeur die jaar voor. Die meeste gebiede kry jaarliks meer as 1&nbsp;000 millimeter, met sneeuvalle van meer as 300 sentimeter in baie streke. Uiterste weerstoestande soos [[tornado]]'s en swaar donderbuie kom soms gedurende die somermaande voor. Die meeste streke in die hartland van Quebec het 'n subarktiese klimaat. Die winters is hier lank, terwyl ook die laagste temperature in Oos-Kanada hier aangeteken word. Die somers is warm, maar baie kort vanweë die gebied se noordelike ligging en die groter invloed van Arktiese lugmassas. Afgesien van 'n aantal hoër geleë streke kry die sentrale gedeelte van Quebec ietwat minder neerslae as die suide. Die noordelike geweste van Quebec word deur 'n Arktiese klimaat gekenmerk wat baie koue winters en kort koel somers behels. Die hoofsaaklike klimatiese invloede in hierdie gebied is die seestromings in die Arktiese Oseaan (soos die Labrador-stroming) en kontinentale lugmassas uit die hoë Arktiese noorde. == Bevolking == [[Lêer:Maison Morisset (3).JPG|duimnael|links|Franse setlaars moes hul voete in 'n geheel nuwe omgewing kom vind. Die koloniale boukuns is aangepas by die vereistes van Quebec se strawwe winters: Maison Morisset het in 1678 in Sainte-Famille, 'n nedersetting in die administratiewe streek Capitale-Nationale, ontstaan]] [[Lêer:Fêtes de la Nouvelle-France, 2006.jpg|duimnael|''Fêtes de la Nouvelle-France'' ("Nieu-Frankryk-fees") in Quebecstad]] [[Lêer:02 octobre 2010 (K7 22422) (5084728976).jpg|duimnael|Die museumdorp ''Village Québécois d'Antan'' in Drummondville gee 'n indruk van die alledaagse lewe in 19de eeuse Quebec]] Die bevolking van die ''Province du Québec'' bestaan uit die afstammelinge van die Franssprekende en [[Engels]]sprekende setlaars en die Eerste Nasies (''Premières Nations'' of ''Amerindians'', veral Iroquois en Hurone, en [[Inuïete]]). Die Franssprekende bevolking van ses miljoen is merendeels afstammelinge van die oorspronklike Franse setlaarbevolking van sowat 10&nbsp;000 siele. Alhoewel hulle 'n Noord-Amerikaanse leefstyl volg, word hul politieke kultuur en denke deur Europa bepaal. Daarbenewens het immigrante van dwarsoor die wêreld hulle in Quebec gevestig. Sedert 1945 het 650&nbsp;000 immigrante uit 80 lande 'n nuwe tuiste in Quebec gevind. 83% van die totale bevolking praat Frans, sowat 12% is Engelstalig. Daar is minderhede van [[Han-Sjinese]], [[Portugees]]-, [[Grieks]]- en [[Italiaans]]taliges. Die grootste deel van die Québécois leef langs die ''Fleuve Saint-Laurent'' (Saint-Laurentrivier). Voor die aankoms van die Franse setlaars was die gebied van die huidige provinsie die tuiste van 'n aantal Indiaanse stamme – die Eerste Nasies. Die Provinsie Quebec erken vandag elf nasies op sy gebied – die Inuït, die Mohawks (Irokese of Iroquois), die Innus, die Cri's, die Algonkins, die Atikamekw, die Micmacs, die Hurone, die Abenaki's, die Malesiete en die Naskapi's. Die elf stamme van die Eerste Nasies het vandag sowat 70&nbsp;000 lede en streef daarna om hul eie taal en kultuur te bewaar. Die Iroquois en Hurone is albei lede van die Irokese taalfamilie. Die naam "Huroon" is afgelei van die eienaardige kapsels van die mans. Die Franse woord ''l'huire'', wat eintlik die opgesette borstels van 'n vark beskryf, word tot "Huroon" vervorm. In die tydperk tussen 1627 en 1663 het die Franse bevolking van Quebec van 100 tot 2&nbsp;500 toegeneem. Die eerste setlaars se geledere is binne 35 jaar versterk deur sowat 1&nbsp;250 immigrante, en danksy die natuurlike bevolkingsgroei het hierdie syfer verdubbel. Die Franse setlaars het veral uit die kusgebiede en hawestede van Noord- en Wes-Frankryk en die hoofstad [[Parys]] gekom. Die geskiedkundige provinsies, wat die grootste rol in die volksplanting in Quebec gespeel het, was [[Normandië]], [[Aunis]], [[Perche]], [[Île-de-France]], [[Poitou]], [[Maine (Frankryk)|Maine]], [[Saintonge]], [[Anjou]] en [[Bretagne]]. Die bevolking van Quebec het in die derde kwartaal van 2007 met 0,25 persent gegroei, en alhoewel hierdie syfer minder as die gemiddelde van Kanada is, het die aantal geboortes merkbaar toegeneem. Vir die eerste keer sedert die 1980's is die natuurlike bevolkingsgroei sedert die begin van die jaar 2006 steeds hoër as die gemiddelde natuurlike bevolkingsaanwas vir die hele land.<ref>{{en}} {{fr}} {{cite web |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/071219/d071219b.htm |title=Statistique Canada/Statistics Canada, The Daily |date=19 Desember 2007 |accessdate=21 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071221171038/http://www.statcan.ca/Daily/English/071219/d071219b.htm |archive-date=21 Desember 2007 |url-status=dead}}</ref> Die Franse taal het die taalstryd in die sewentigerjare gewen: opskrifte en kennisgewings moes gewoonlik eentalig Frans wees. Die afskaling van Engels word vandag nie meer stelselmatig deurgevoer nie; Engelstalige opskrifte behoort egter steeds kleiner te wees as die Franse. Immigrante word deur die provinisiale regering gekies; in 'n poging om die persentasie Franstaliges te vergroot het baie Noord-Afrikane in die afgelope jare 'n verblyfpermit gekry. === Immigrasie === In 2003 is 37&nbsp;619 immigrante aanvaar, veral uit Franssprekende lande en voormalige Franse kolonies. Die belangrikste lande van herkoms is Frankryk, [[België]], [[Haïti]], [[Libanon]], [[Marokko]], [[Sirië]] en [[Algerië]]. Die aantal immigrante het in 2010 gestyg tot 54&nbsp;000. In 2011 het die Minister vir Immigrasie en Kulturele Gemeenskappe, Kathleen Weil, aangekondig dat Quebec in die periode tussen 2012 en 2015 sowat 200&nbsp;000 immigrante sal aanvaar.<ref>{{fr}} [http://www.radio-canada.ca/nouvelles/National/2011/04/14/003-immigration-quebec-orientations.shtml ''Radio Canada, 15 April 2011: Québec souhaite ouvrir ses portes à 200 000 immigrants d'ici 2015'']</ref> Vanaf 2015 is 'n jaarlikse immigrasiekwota van 50&nbsp;000 vasgestel. === Die tien grootste munisipaliteite volgens bevolking === [[Lêer:Montreal, Canada (Unsplash w qunknOxFs).jpg|duimnael|Montreal]] [[Lêer:Ciudad de Quebec 18.jpg|duimnael|Quebecstad]] {| class="wikitable" ! Munisipaliteit ! 2010 ! 2006 ! 2001 ! 1996 |---- |- ! [[Montreal]] | 1&nbsp;667&nbsp;700*** | 1&nbsp;637&nbsp;563 | 1&nbsp;812&nbsp;723 | 1&nbsp;774&nbsp;846 |---- |- ! [[Quebecstad]] | 508&nbsp;349*** | 500&nbsp;691* | 507&nbsp;986 | 504&nbsp;605 |---- |- ! [[Laval, Quebec|Laval]] | 395&nbsp;814 | 376&nbsp;845 | 343&nbsp;005 | 330&nbsp;393 |---- |- ! [[Gatineau]] | 255&nbsp;000*** | 245&nbsp;000** | 226&nbsp;696 | 217&nbsp;591 |---- |- ! [[Longueuil]] | 232&nbsp;516 | 230&nbsp;678 | 348&nbsp;091 | 373&nbsp;009 |---- |- ! [[Sherbrooke]] | 153&nbsp;384*** | 150&nbsp;751* | 146&nbsp;689 | 135&nbsp;501 |---- |- ! [[Saguenay]] | 144&nbsp;746**** | 146&nbsp;641** | 148&nbsp;050 | 153&nbsp;476 |---- |- ! [[Lévis]] | 136&nbsp;066*** | 130&nbsp;008* | 121&nbsp;999 | 118&nbsp;344 |---- |- ! [[Trois-Rivières]] | 131&nbsp;338**** | 126&nbsp;323 | 122&nbsp;395 | 124&nbsp;417 |---- |- ! [[Terrebonne]] | 101&nbsp;558*** | 94&nbsp;703 | 80&nbsp;531 | 75&nbsp;110 |} <small>* Bevolking soos in 2007 <br /> ** Bevolking soos in 2008 <br /> *** Bevolking soos in 2009 <br /> **** Bevolking soos in 2011 </small> === Die Franse taal in Quebec === [[Lêer:Chasse neige.jpg|duimnael|''Chasse-neige'' of sneeuploeg behoort tot die kernwoordeskat]] Alhoewel taal tans as die belangrikste kulturele band beskou word wat Quebec en ander dele van Franko-Amerika steeds met Frankryk as die historiese Moederland verbind, het vier eeue van aparte ontwikkeling bygedra tot die ontstaan van 'n variëteit van gesproke – en soms ook geskrewe – Frans wat van die Europese oorsprongstaal in sommige opsigte verskil, net soos Engels in Noord-Amerika van sy Britse eweknie en Portugees in Brasilië van Europese Portugees. Naas die uitspraak van Frans in Quebec, wat in sommige opsigte dié van 17de eeuse Frans bewaar het (alhoewel sprekers van formele Frans in Quebec dikwels moeilik onderskei kan word van Europese sprekers van Standaardfrans), toon Kanadese Frans, veral in sy gesproke vorm, verskille as gevolg van * leenwoorde en leenuitdrukkings wat uit Indiaanse tale en Engels oorgeneem is, * die bewaring van uitdrukkings en woorde wat in Europese Frans as argaïes beskou word, en * grammatikale en sintaktiese kenmerke wat in Europese Frans as foutief beskou sou word, en * [[neologisme]]s soos ''dépanneur'' (Engels: ''convenience store'') en ''courriel'' ('n verkorting van ''courrier électronique'', "e-pos") wat in Europese Frans onbekend is en waarna as ''canadianismes'' verwys word. == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis en Europese verkenning === Quebec is oorspronklik deur [[inheemse volke]] soos [[Inuïete]], Mohawks, [[Cree (volk)|Cree]], Algonkin, Innu, Atikamekw, Mi'kmaq, Wyandot, Abenaki, Maliseet en Naskapi bewoon. Terwyl die meeste volke op die [[Kanadese Skild]] en in die [[Appalache]] 'n [[Nomade|nomadiese]] lewenstyl as [[jag]]ters, versamelaars en [[Vissery|vissers]] gevoer het, was die [[Sint-Laurensrivier|Sint-Laurens]]-Irokese sittende en het [[landbou]] beoefen. [[Baske|Baskiese]] [[walvis]]jagters en vissers het van omtrent 1525 af gereeld na die Oos-Kanadese kus gevaar en die monding van die Sint-Laurensrivier bereik. Die eerste Europese ontdekkingsreisiger, wie Quebec se binneland verken het, was die Fransman [[Jacques Cartier]]. Hy het in 1534 [[Gaspé]] bereik en die daaropvolgende jaar die rivier bevaar. [[Pierre de Chauvin]] het in 1600 die eerste handelspos in [[Tadoussac]] langs die monding van die [[Saguenayrivier]] gestig. === Nieu-Frankryk === {{Hoofartikel|Nieu-Frankryk}} [[Lêer:Samuel de Champlain Carte geographique de la Nouvelle France.jpg|duimnael|'n Kaart van Nieu-Frankryk deur Samuel de Champlain in 1612]] [[Lêer:Claude Bernou Carte de lAmerique septentrionale.jpg|duimnael|Claude Bernou se kaart van Nieu-Frankryk (1681)]] [[Lêer:Province of Quebec 1774.gif|duimnael|Die provinsie Quebec in 1774]] [[Lêer:Push on, brave York volunteers.jpg|duimnael|Die Slag van Queenston Heights op 13 Oktober 1812]] [[Lêer:Die Gartenlaube (1854) b 469.jpg|duimnael|Quebecstad in 1854]] [[Lêer:Samuel de Champlain arrive à Québec - George Agnew Reid - 1909.jpg|duimnael|De Champlain se landing in Quebecstad. Skildery deur George Agnew Reid (1909)]] In 1608 het [[Samuel de Champlain]] [[Quebecstad]] gestig wat die hoofstad van die kolonie Nieu-Frankryk geword het. Die Franse het handelsbetrekkinge en toe militêre alliansies met die Algonkin en die Wyandot aangeknoop. Velle is na [[Frankryk]] uitgevoer, in ruil daarvoor het die [[Indiane]] [[metaal]]goedere, [[vuurwapen]]s en [[alkohol]] gekoop. Vanuit Quebecstad het woudlopers (''[[coureur de bois]]'') en [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] [[sendeling]]e die binneland van die Amerikaanse vasteland verken. Gedurende die 17de eeu is verdere nedersettings langs die Sint-Laurensrivier gestig soos [[Montreal]] in 1642. Die naam "Quebec", wat in die Algonkin-taal "die plek waar die rivier vernou" beteken, het oorspronklik na die gebied rondom Quebecstad verwys, waar die Sint-Laurensrivier deur 'n nou gang begrens deur steil rotse vloei. Vroeë variante van die naam se spelling is ''Québecq'' (in 1601) en Kébec (in 1609).<ref>{{en}} Patricia Afable, Madison Beeler: "Place Names", in ''Handbook of North American Indians''. Band 17, bl. 191. William C. Sturtevant, Washington D.C. 1996.</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://history.cbc.ca/history/?MIval=EpContent.html&series_id=1&episode_id=2&chapter_id=4&page_id=4&lang=E |title=The birth of Quebec |publisher=[[CBC/Radio-Canada]] |date=2001 |accessdate=11 Junie 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030611062156/http://history.cbc.ca/history/?MIval=EpContent.html&series_id=1&episode_id=2&chapter_id=4&page_id=4&lang=E |archive-date=11 Junie 2003 |url-status=dead}}</ref> In 1627 het die Franse koning [[Lodewyk XIII van Frankryk|Lodewyk XIII]] aan die ''Compagnie de la Nouvelle-France'' die monopolie op pelshandel verleen, 'n semi-feodale grondtoekenningstelsel (''régime seigneurial'') ingestel en die vestiging van nie-Katolieke verbied. Sulpisiane en [[Jesuïet]]e het sendingstasies gestig om die Algonkin en Wyandot te bekeer. Nadat die kolonisasie onder leiding van die Kompanjie slegs baie stadig verloop het, is Nieu-Frankryk in 1663 onder koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]] in 'n koninklike kolonie omskep. Tydens die [[Oorlog van koning Willem]] (1689–1697) is Quebec vir die eerste keer vanuit [[Nieu-Engeland]] aangeval. Gevolglik is die stadsmure versterk. Gedurende die daaropvolgende eeu het die aantal Franse [[setlaar]]s gegroei, wat na hulleself as ''Canadiens'' verwys het, twintigvoudig vermeerder tot ongeveer 60&nbsp;000. Weens die kroon se weiering om die [[Hugenoot|Hugenote]] hulle in die kolonie te laat vestig, het die bevolking ver agter dié van die dertien kolonies gebly. In 1753 het Frankryk met die oprigting van vestings in die [[Ohio]]gebied begin om [[Koninkryk van Groot-Brittanje|Groot-Brittanje]] se invloed terug te dryf. In die daaropvolgende jaar het met 'n skermutseling by Fort Duquesne naby die huidige [[Pittsburgh]] die Franse en Indiaanse Oorlog uitgebreek, wat deel was van die [[Sewejarige Oorlog]]. Aan die Franse kant het die Wyandot geveg, terwyl die Irokese bondgenote van die Britte was. In 1759 is die Franse tydens die Slag om Quebec verslaan. Deur die [[Verdrag van Parys (1763)|Verdrag van Parys in 1763]] het die Britte beheer oorgeneem oor Nieu-Frankryk. Deur die koninklike proklamasie is die kolonie in dieselfde jaar in Provinsie Quebec hernoem. === Britse heerskappy === Aangesien die assimilasie van die Franstalige bevolkingsmeerderheid misluk het, het die Britse parlement in 1774 die Quebec-wet goedgekeur. Hierdie wet het die Franse regstelsel, godsdiensvryheid en die Franse taal en kultuur erken. Daarmee wou die Britte verhoed dat die Québécois hulle by die opstandige dertien kolonies aansluit. Die wet het egter ook die dertien Kolonies omgekrap, aangesien dit Quebec se grense na die Ohiogebied en die Illinoisland verskuif het. Dit was een van die ondraaglike wette wat aanleiding gegee het tot die uitbreek van die [[Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog]]. In 1775 kon die inval in Quebec gestuit word. Tienduisende lojaliste het na die huidige Kanada gevlug. Met die [[Vrede van Parys (1783)|Vrede van Parys in 1783]] is die gebiede suid van die [[Groot Mere]] aan die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] afgestaan. Om die lojaliste tevrede te stel het die Britse parlement in 1791 die grondwetlike reg goedgekeur, waarmee die Provinsie Quebec verdeel is in die Franstalige Neder-Kanada en die Engelstalige Opper-Kanada en aan albei kolonies 'n verkose parlement toegestaan het. Die spanninge tussen die Verenigde State en Groot-Brittanje het gelei tot die [[Anglo-Amerikaanse Oorlog van 1812|Anglo-Amerikaanse Oorlog]] wat van 1812 tot 1814 gewoed het, maar uiteindelik sonder resultaat geëindig het. Soos in die aangrensende Opper-Kanada het [[Louis-Joseph Papineau]] en [[Robert Nelson]] in 1837 'n rebellebeweging gestig om die Britse koloniale heerskappy te beëindig (1837-rebellie). Die [[Britse Leër]] was aanvanklik heeltemal onvoorbereid, maar kon die opstand onderdruk. Na aanleiding van 'n verslag deur Lord Lambton, wie die oorsake van die rebellie ondersoek het, is in 1840 Neder- en Opper-Kanada verenig om die Provinsie Kanada te vorm. In 1848 het dit die reg op selfregering en die eerste demokraties verkose regering ontvang. === Kanadese provinsie === In die 1860's het afgevaardigdes uit verskeie kolonies in Brits-Noord-Amerika oor 'n vereniging begin onderhandel. Op 1 Julie 1867 is met die Brits-Noord-Amerika-wet die Dominion Kanada gestig en die vorige Provinsie Kanada is in die provinsies [[Ontario]] (voorheen Opper-Kanada) en Quebec (voorheen Neder-Kanada) verdeel. Alhoewel Kanada in sy geheel meerendeels Engelssprekend was, het die Franstaliges in Quebec die meerderheid gevorm. In 1870 het die Kanadese federale regering Rupert's Land van die [[Hudson's Bay Company]] gekoop en die [[Noordwestelike gebiede]] gestig. Oor die volgende dekades het die federale regering groot dele van hierdie gebiede aan bestaande provinsies afgestaan of nuwe provinsies geskep. In twee stappe kon Quebec sy gebied meer as verdriedubbel. Op 13 Junie 1898 het die eerste uitbreiding tot by die kus van [[Jamesbaai]] plaasgevind. 'n Tweede wet het op 15 Mei 1912 die Ungava-distrik in die noorde van die [[Labrador-skiereiland]] by die provinsie gevoeg. Op 11 Maart 1927 het die Britse [[Privy Council]] se regskomitee in 'n grensgeskil ten gunste van die destyds selfstandige Dominium [[Newfoundland]] beslis, waarmee Quebec 'n deel moes afstaan. Die aanvanklik op die stad [[Montreal]] beperkte industrialisasie het in die laat 19de eeu ook na die res van die provinsie begin uitbrei. Daarmee gepaard gegaan het 'n vinnige verstedeliking van die provinsie, wat verband gehou het met 'n hoë geboortesyfer. Veral op die platteland het die Rooms-Katolieke Kerk 'n aansienlike invloed op die samelewing uitgeoefen en die onderwysstelsel oorheers, terwyl 'n klein Engelstalige elite die stedelike ekonomie oorheers het. Vroeg in die 20ste eeu het die [[Industriële Revolusie]] ook na die landelike gebiede begin versprei en dit was gebaseer op die verwerking van natuurlike hulpbronne. Twee ideologiese strominge het oorheers: Aan die een kant die [[Liberalisme|liberales]] wat die modernisering van ekonomiese en sosiale strukture geëis het en volgens hulle was beide ekonomiese groei en die uitbreiding van die onderwysstelsel die enigste manier om die provinsie na die toekoms te neem. Daarteenoor het [[Konserwatisme|konserwatiewe]] [[Nasionalisme|nasionaliste]] 'n isolasionistiese koers gebaseer op die waardes van Katolisisme en landelike [[Tradisie|tradisionalisme]] nagestreef. Tot aan die einde van die 1950's was die Union nationale onder leiding van [[Maurice Duplessis]] gekant teen hervormings. Nadat in 1960 die Parti libéral du Québec onder [[Jean Lesage]] bewind oorgeneem het, het hulle egter hervormings ingestel wat die samelewing en Quebec se staatstelsel tydens die sogenaamde "stille rewolusie" (''révolution tranquille'') heeltemal gemoderniseer het. Die regering het onder die leuse ''Maître chez nous'' ("meester in sy eie huis") die invloed van die Rooms-Katolieke Kerk teruggestoot. Daarbenewens het hulle die energiemaatskappy [[Hydro-Québec]] genasionaliseer, wie se ontwikkeling van plaaslike energiereserwes die "grondslag vir deeglike industrialisasie" gelê het.<ref name="Bundesheer">{{de}} {{cite web |url=http://www.bundesheer.at/omz/ausgaben/artikel.php?id=454 |title=Québec – selbstbewusste frankophone Nation in Kanada zwischen föderaler Partnerschaft und Souveränität |publisher=Österreichische Militärische Zeitschrift |author=Martin Pabst |accessdate=20 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110820185406/http://www.bundesheer.at/omz/ausgaben/artikel.php?id=454 |archive-date=20 Augustus 2011 |url-status=dead}}</ref> === Separatisme === Die Stille Rewolusie het egter ook 'n nuwe nasionalisme teweeggebring wat nie meer op tradisionele waardes gegrond was nie. Verskeie separatistiese bewegings het ontstaan, waarvan sommiges militant was. Die Front de libération du Québec (FLQ) het tussen 1963 en 1970 meer as 200 bomaanvalle en bankrowe gepleeg met die doel om die provinsie in 'n [[Marxisme|Marxistiese]] staat te omskep. Die vlaag van terreur het uitgeloop op die Oktoberkrisis en die kortstondige instelling van 'n noodtoestand deur die federale regering.<ref name="Bundesheer" /> Gevolglik is die FLQ verpletter. Daarteenoor het die [[Parti Québécois]] onder [[René Lévesque]] Quebec vreedsaam na onafhanklikheid probeer neem. Van 1976 af het hulle vir die eerste keer die provinsiale regering gevorm. Reeds twee jaar vroeër het Frans die enigste [[amptelike taal]] geword, maar eers die Handves van die Franse taal het in 1977 Engels uit die alledaagse lewe verdring. Tydens die Quebec-onafhanklikheidsreferendum op 20 Mei 1980 het 59,6% van die stemgeregtigdes ook om ekonomiese redes onafhanklikheid verwerp.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/quebec-referendum-1980|title=Québec Referendum (1980)|publisher=The Canadian Encyclopedia|author=R. Hudon, Dominique Millette, Maude-Emmanuelle Lambert|date=6 Maart 2017|accessdate=18 April 2025}}</ref> Maar die provinsie het ook nooit die 1982-grondwet goedgekeur wat deur [[Pierre Trudeau]] geïnisieer is nie. Die federale regering se pogings om Québec met die Meechmeer-ooreenkoms en die Charlottetown-ooreenkoms as 'n "afsonderlike samelewing" te erken, het in onderskeidelik 1989 en 1992 misluk. In 1994 het die Parti Québécois weer aan bewind gekom en 'n tweede onafhanklikheidsreferendum geïnisieer. Dit het in 1995 naelskraap misluk met 50,58% nee teenoor 49,42% ja.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/quebec-referendum-1995|title=Québec Referendum (1995)|publisher=The Canadian Encyclopedia|author=Gerald L. Gall, Dominique Millette, Maude-Emmanuelle Lambert|date=4 Maart 2015|accessdate=18 April 2025}}</ref> Later het aan die lig gekom dat die Federaliste nege keer soveel geld aan die stemveldtog bestee het as die Separatiste, waaronder staatsgeld. Die federale regering het ook die referendum beïnvloed deur die aantal inburgerings voor die stemming te verhoog.<ref>{{de}} Martin Pabst: ''Québec – selbstbewusste frankophone Nation in Kanada zwischen föderaler Partnerschaft und Souveränität.''</ref> In 1998 het die Hooggeregshof van Kanada in ''Renvoi relatif à la sécession du Québec'' beslis dat 'n provinsie nie eensydig sy onafhanklikheid kan verklaar nie. Op inisiatief van die konserwatiewe eerste minister [[Stephen Harper]] het die Kanadese Laerhuis op 27 November 2006 die Québécois as 'n "nasie binne 'n verenigde Kanada" erken. Volgens Harper bevraagteken dit nie Kanada se eenheid nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20061127/quebec_motion_061127/20061127?hub=TopStories |title=House of Commons passes Quebec nation motion |publisher=CTV Television Network |date=27 November 2006 |accessdate=9 Julie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090709142022/https://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20061127/quebec_motion_061127/20061127?hub=TopStories |archive-date=9 Julie 2009 |url-status=dead}}</ref><ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.kanada-studien.org/wp-content/uploads/2015/03/zks_2015_3_Lammert_Vormann.pdf |title=New Chances for Accommodation: Has Québécois Separatism Run its Course? |publisher=Zeitschrift für Kanada-Studien |author=Christian Lammert, Boris Vormann |pages=45–62 |date=2015 |accessdate=18 April 2025}}</ref> == Ekonomie == [[Lêer:Bank of Montreal Head Office, Montréal, Southeast view 20170410 1.jpg|duimnael|Die hoofkantoor van die ''Banque de Montréal (BDM)'' in Place d'Armes]] Die provinsie beskik oor 'n pos-moderne ekonomie wat 'n gemaklike handelsoorskot handhaaf. Ingevolge die vrye handel-ooreenkoms met die Verenigde State in [[1987]] het Quebec se uitvoere, waarvan sowat 85 persent vir die VSA-mark bestem is, aansienlik gestyg. In [[2002]] het Quebec produkte en dienste ter waarde van 83,4 miljard VSA-dollar ingevoer, terwyl sy uitvoere tot 92,2 miljard VSA-dollar gestyg het. Die bruto geografiese produk per capita was in 2002 27&nbsp;601 VSA-dollar. Die vallei van die Saint-Laurentrivier is 'n vrugbare landbougebied vir vrugte, groente en graan. Quebec is die belangrikste produsent en uitvoerder van [[esdoringstroop]]. Veeteelt is 'n verdere basis van die landbou. Groot [[natuurlike hulpbron]]ne en bloeiende [[nywerheid|nywerhede]] verseker dat die inwoners van Quebec tot die welvarendstes wêreldwyd behoort. Quebec se [[bosbou]], waterkragsentrales, elektroniese, telekommunikasie, lug- en ruimtevaartnywerheid is beduidende uitvoerders, veral na die VSA. Die hoëtegnologie-bedrywe in Montreal sluit lugvaartondernemings soos die [[straler]]-vervaardiger ''Bombardier'', die stralerenjin-vervaardiger ''Pratt and Whitney'' en die vlugnabootser-vervaardiger ''CAE'' in. Hierdie wêreldbekende ondernemings en talle toeleweringsbedrywe maak van Quebec se lugvaartnywerheid die vierde grootste wêreldwyd. == Regering en politiek == [[Lêer:François Legault (2022).jpg|duimnael|upright|links|Die premier van Quebec, François Legault (2022)]] [[Lêer:Québec - Hôtel du Parlement.jpg|duimnael|''L'Assemblée nationale du Québec'', die parlement van Quebec, vergader in die ''Hôtel du Parlement'' te Quebecstad]] [[Lêer:Salle Assemblee nationale Quebec.jpg|duimnael|Die parlementsaal]] Quebec se regeringstelsel is geskoei op die Britse Westminster-stelsel, met 'n eenkamerparlement, die Nasionale Vergadering van Quebec (''Assemblée nationale du Québec''). Die 125 afgevaardigdes word in 125 kiesafdelings volgens die meerderheidskiesstelsel verkies. Die voorsitter van dié party, wat die meeste setels in 'n verkiesing gewen het, word as eerste minister (''premier ministre'') aangewys, net soos die lede van die Ministersraad (kabinet). Die vise-goewerneur mag die parlement na konsultasie met die eerste minister binne 'n bepaalde tydperk van maksimaal vyf jaar ontbind en 'n nuwe verkiesing uitskryf. Tot en met 1968 was daar 'n tweede kamer van die parlement, die Wetgewende Raad, met benoemde lede. Quebec was die laaste Kanadese provinsie wat sy tweede parlementskamer afgeskaf het. Die amp van eerste minister word sedert 23 April 2014 deur Philippe Couillard beklee nadat sy Liberale Party (''Parti libéral du Québec, PLQ'') met 41,5 persent van die uitgebragte stemme 'n oorwinning in die provinsiale verkiesing behaal en sewentig setels in Quebec se parlement, die Nasionale Vergadering, het. Die vorige regering is tussen 2012 en 2014 deur die separatistiese ''Parti Québécois (PQ)'' met 54 setels in die parlement as 'n minderheidsregering gevorm. Naas die Liberale Party is die sosiaal-demokratiese ''PQ'' met 30, die konserwatiewe ''Coalition Avenir Québec'' ("Koalisie Toekoms Quebec") met 22 en die links-alternatiewe ''Québec solidaire'' met drie setels in die Nasionale Vergadering verteenwoordig. Die huidige adjunkgoewerneur en verteenwoordiger van koning [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]] as staatshoof is Manon Jeannotte. Volgens die Kanadese grondwet word Quebec met 75 setels in die Kanadese Laerhuis en 24 setels in die Senaat verteenwoordig. Die provinsiale verteenwoordigers is lede van partye wat net op federale vlak in die politieke lewe meeding, maar nie by die provinsiale politiek betrokke is nie. == Kookkuns == [[Lêer:Schwartz smoked meat montreal.JPG|duimnael|links|Montreal-styl gerookte vleis van Schwartz in Montreal]] [[Lêer:Yulelog.jpg|duimnael|'n Tradisionele ''bûche de Noël'']] Naas sy natuurskoon en ryk kulturele erfenis is dit Quebec se gastronomiese tradisies wat van die provinsie 'n gewilde trekpleister vir Noord-Amerikaanse en oorsese fynproewers maak. Ondanks sterk Italiaanse, Asiatiese, Midde-Oosterse en Amerikaanse invloede is Quebec se eetgewoontes diep gewortel in die kookkuns van sy Franse moederland. Die 17de eeuse setlaars, wat hulle in die destydse Nieu-Frankryk gevestig het, het hul tradisionele kookgereedskap – kookpotte en -panne wat van gietyster gemaak is – saamgebring waarin eenvoudige plattelandse kos berei is. Hierdie tradisie is later ook deur Ierse immigrante gedeel. Die lewe in 'n vreemde omgewing is vir die eerste setlaars verder bemoeilik deur Quebec se lang en bitter koue winters. Daar was baie monde om te voed, maar min kos beskikbaar. Die vroeë Kanadese het die voorkeur gegee aan kos met 'n hoë voedingswaarde, soos in Quebec se gunstelingdisse steeds weerspieël word. Die meeste gesinne het die tradisionele resepte van hul voorvaders bewaar om hulle aan nuwe generasies oor te dra. So is ''tourtières'' en ''ragouts'' (bredies), ''pâtés'' (pasteie) en ''terrines'', ''soupes'' (soos die ''soupe aux pois'' of ertjiessop), ''tartes'' (soos die ''tarte au sucre'' of suikertert) en ''galettes'' bo aan die lys – geregte wat hul oorsprong in die noordweste van Frankryk het en daar al sedert die 15de eeu voorgesit is. Dié gunstelingdisse word in Quebec steeds op feesdae en vir gesins- en kleingroepbyeenkomste berei. ''Tourtières'' is die gewildste klaargemaakte kos wat dwarsdeur die jaar in winkels te koop aangebied word. ''Pâtés'' en ''terrines'' is 'n vaste bestanddeel van onthaaletes. 'n Groot verskeidenheid terte en ander gebak is in bakkerye te koop, met die tradisionele Kersfeeskoek ''bûche de Noël'' – met sjokolade-botterroom en versierings wat dit op 'n ''yule log'' laat lyk – as die kulinêre hoogtepunt van Kersaand. Ander merkwaardige kookmetodes, wat hul oorsprong in 15de eeuse Frankryk het, is die gebruik van kruie en speserye soos kaneel en naeltjies vir vleisgeregte; die gebruik van gesoute kruie; vleisaftreksels wat van bene gekook word; die gebruik van brood en broodkrummels in baie resepte; die gewoonte om broodpoedin of Franse braaibrood van ou brood te berei; die gebruik van geroosterde meel as spesery en as verdikker; die gebruik van gedroogde groentes vir tradisionele sopdisse soos ertjiessop; die vermenging van vars en gedroogde vrugte in nageregte soos appel-en-rosyntjiestert en dadeltert; en die gebruik van heuning en neute as spesery in nageregte.<ref>{{en}} Julian Armstrong: ''Made in Quebec. A Culinary Journey''. Kindle-uitgawe. HarperCollins e-books 2014, pos. 71</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} ; Amptelike webtuistes ---- * {{fr}} {{en}} [http://www.quebec.ca/ ''Amptelike webwerf van die Regering van Quebec (Gouvernement du Québec)''] ; Ensiklopediese inligting ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Quebec-province|title=Quebec|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=18 April 2025}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/quebec|title=Quebec|publisher=The Canadian Encyclopedia|accessdate=18 April 2025}} ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage|Quebec}} * {{en}} [https://www.bonjourquebec.com/en-ca ''Bonjour Québec''] ; Musiek ---- * {{en}} [https://jsis.washington.edu/canada/resources/music-collection/quebecois-music/ ''University of Washington – Canadian Studies Center: Québécois Music''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200115233800/https://jsis.washington.edu/canada/resources/music-collection/quebecois-music/ |date=15 Januarie 2020}} ; Demografie en wetenskaplike genealogie ---- * {{en}} [https://www.discovermagazine.com/the-sciences/the-genomic-heritage-of-french-canadians ''Discover Magazine, 24 Januarie 2011: The genomic heritage of French Canadians''] * {{en}} [https://www.cbc.ca/2017/canadathestoryofus/most-french-canadians-are-descended-from-these-800-women-1.4029699 ''CBC – Canada: The Story of Us: Most French Canadians are descended from these 800 women]'' {{Geografiese ligging | Senter = [[Lêer:Flag of Quebec.svg|20px]] Quebec | Noord = [[Lêer:Flag of Nunavut.svg|20px|raam]] [[Nunavut]] | Noordoos = [[Labradorsee]] • {{vlagland|Groenland}} ({{vlagland|Denemarke}}) | Oos = [[Lêer:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|20px]] [[Newfoundland en Labrador]] | Suidoos = [[Lêer:Flag of New Brunswick.svg|20px]] [[Nieu-Brunswyk]] • [[Lêer:Flag of Nova Scotia.svg|20px|raam]] [[Nova Scotia]] • [[Golf van Sint-Laurens]] | Suid = {{vlagland|Verenigde State}} | Suidwes = [[Lêer:Flag of Ontario.svg|20px]] [[Ontario]] | Wes = [[Lêer:Flag of Nunavut.svg|20px|raam]] [[Nunavut]] • [[Lêer:Flag of the Province of Manitoba.svg|20px]] [[Manitoba]] • [[Hudsonbaai]] | Noordwes = [[Lêer:Flag of Nunavut.svg|20px|raam]] [[Nunavut]] }} {{Navigasie indeling Kanada}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Quebec| ]] dcjm7xx27sypvh6sxngrsio8zwgxka0 0 11905 2965251 2964396 2026-09-05T15:22:47Z CallahanKieranKiki420 214021 /* Geskiedenis */ 2965251 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die stad New York. Vir die gelyknamige deelstaat, sien gerus [[New York (deelstaat)]], en vir ander gebruike [[New York (dubbelsinnig)]].'' {| border="1" cellpadding="2" style="float:right; border-collapse:collapse; border-color:#e3e3e3; width:307px; margin-bottom:15px; margin-left:1em; font-size:95%;" ! style="background: #e3e3e3;" colspan="2" | Stad New York [[Lêer:NYC Montage 2014 4 - Jleon.jpg|290px]] |- bgcolor="#FFFFFF" align="center" |- ! style="background: #e3e3e3;" | Seël ! style="background: #e3e3e3;" | Vlag |- style="background: #ffffff;" align="center" | style="width: 145px;" | [[Lêer:Seal of New York City.svg|90px|senter|Seël van New York]] | style="width: 145px;" | [[Lêer:Flag of New York City.svg|100px|senter|Vlag van New York]] |- style="background: #e3e3e3;" ! colspan="2" | Basiese gegewens |- | Stigting: || [[1614]] |- | Land: || {{vlagland|Verenigde State}} |- | [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|Deelstaat]]: || [[Lêer:Flag of New York.svg|20px]] [[New York (deelstaat)|New York]] |- | Distrikte: || [[The Bronx]]<br />[[New York County|New York]] ([[Manhattan]])<br />[[Queens]]<br />[[Kings]] ([[Brooklyn, New York|Brooklyn]])<br />[[Richmond County (New York)|Richmond]] ([[Staten-eiland]]) |- | Koördinate: || {{Koördinate|40|42|N|74|00|W|aansig=inlyn,titel}} |- | [[Tydsone]]: || [[UTC]] -5 (OST) |- | [[Somertyd]]: || [[UTC]] -4 (ODT) |- | style="text-align:center;" | [[Lêer:Map of New York Highlighting New York City.svg|150px]]<br />Ligging in die deelstaat New York | style="text-align:left;" | [[Lêer:5 Boroughs Labels New York City Map.png|150px]]<br />Die 5 ''boroughs'' van New York:<br />{{Kleur|blue|●}} (1) [[Manhattan]],<br />{{Kleur|yellow|●}} (2) [[Brooklyn, New York|Brooklyn]],<br />{{Kleur|orange|●}} (3) [[Queens]],<br />{{Kleur|red|●}} (4) [[The Bronx]],<br />{{Kleur|purple|●}} (5) [[Staten-eiland]] |- | [[Bevolking]]:<br /> – Metropolitaanse gebied: || 8&nbsp;175&nbsp;133 <small>''(2010-sensus)''</small><ref name="Bevolking">{{en}} U.S. Census Bureau, [http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn122.html ''New York's 2010 Census Population Totals''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125061832/http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn122.html |date=25 Januarie 2012 }}</ref> <br /> 18,7 miljoen<ref name="Metropolitaanse gebied">{{en}} Amerikaanse Statistiekkantoor, [http://www.census.gov/population/www/estimates/metropop/table01.xls Annual Estimates of the Population of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas: April 1, 2000 to July 1, 2004]</ref> |- | [[Bevolkingsdigtheid]]:<br /> – Metropolitaanse gebied: || 10&nbsp;630 inwoners / km² <br /> 824 inwoners / km² |- | Hoogte bo seevlak: || 6&nbsp;m |- | [[Oppervlakte]]: || 1&nbsp;213&nbsp;[[vierkante kilometer|km²]] <br /> waarvan 784&nbsp;km² land |- | Administrasie: || 5 stadswyke |- | Poskodes (''zip codes''): || 10001-10292 |- | Skakelkode: || 212 |- | Amptelike webwerf: || [https://www.nyc.gov/ www.nyc.gov] <!--|- style="background: #ffffff;" | Vonkpos: || [mailto:info@example.org info@example.org]--> |- ! style="background: #e3e3e3;" colspan="2" | Politiek |- | [[Burgemeester]]: || [[Zohran Mamdani]] ([[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]]) |- ! style="background: #e3e3e3;" colspan="2" | Satellietbeeld |- ! colspan="2" | [[Lêer:Aster newyorkcity lrg.jpg|300px|senter]] |} '''New York''' ([[Engels]]: [nuːˈjɔɹk ˈsɪɾi], {{Audio|En-us-New York.ogg|luister}}) of '''Nieu-York''', amptelik '''Stad New York''' (''City of New York'') en dikwels '''New York Stad''' (''New York City'', [nuːˈjɔɹk]) genoem, geleë in die [[New York (deelstaat)|deelstaat New York]], is die stad met die grootste bevolking in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]. Dit is ook die digsbevolkte van die groter stede in [[Noord-Amerika]]. [[Lêer:New York City Skyline at Dusk.jpg|duimnael|links|New York het ook in die tydperk van die groot weswaartse migrasie sy status as grootste stedelike nedersetting in die VSA gehandhaaf]] Die stad is 'n sentrum vir internasionale handel, politiek, vermaaklikheid, en kultuur, en is een van die wêreld se groot globale stede (saam met [[Londen]], [[Tokio]] en [[Parys]]). Die stad beskik oor 'n versameling van [[museum]]s, kunsgalerye, [[teater]]s, mediaondernemings, internasionale organisasies en korporasies, en [[Aandelebeurs|effektebeurse]]. Die stad is ook die tuiste van die [[Verenigde Nasies]], tesame met al die internasionale takke wat daarmee geassosieer word. New York het 'n bevolking van 8,55 miljoen in 'n area van ongeveer 800&nbsp;km². Dit is geleë in die hart van die New Yorkse Metropolitaanse Gebied, wat met 'n bevolking van ongeveer 22 miljoen een van die grootste stedelike konglomerasies ter wêreld vorm. Die stad beskik oor vyf ''boroughs'': [[The Bronx]], [[Brooklyn, New York|Brooklyn]], [[Manhattan]], [[Queens]] en [[Staten-eiland]]. Elkeen van hierdie ''boroughs'', behalwe vir Staten-eiland, bevat oor 'n miljoen inwoners en sou elkeen as een van die VSA se grootste stede gesien word, indien elkeen afsonderlik in ag geneem word. New York lok groot getalle immigrante van oor die 180 lande, sowel as groot getalle migrante van dwarsoor die VSA, wat na die stad kom vir die stad se kultuur, energie, kosmopolitiese karakter, en met die hoop om 'n sukses te wees in die "Big Apple." Die stad word ook beskou as een van die veiligste groot stede in die VSA, ten spyte van sy grootte en bevolkingsdigtheid. New York dien ook as 'n reuse aandrywer van die wêreld se ekonomie – met 'n geskatte bruto metropolitaanse produk van ongeveer $500 miljard binne die stad se grense. New York is ook die tuiste van meer Fortune 500-maatskappye as enige ander plek in die VSA. As die stad 'n land op sy eie was, sou dit die 17de grootste [[bruto binnelandse produk]] in die wêreld gehad het, groter as dié van [[Switserland]] ($377 miljard) en amper gelyk aan dié van [[Rusland]] ($586 miljard). == Etimologie == In 1664 is New York na die destydse hertog van York genoem (die latere koning [[Jakobus II van Engeland]]) genoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.qchron.com/editions/queenswide/new-amsterdam-becomes-new-york/article_dd6e910f-a882-5b2e-9771-a2caa1574e07.html |title=1664 New Amsterdam becomes New York Dutch rulers surrender to England |publisher=Queens Chronicle |author=Etta Badoe |date=11 November 2015 |accessdate=1 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201120328/https://www.qchron.com/editions/queenswide/new-amsterdam-becomes-new-york/article_dd6e910f-a882-5b2e-9771-a2caa1574e07.html |archive-date=1 Februarie 2017 |url-status=dead}}</ref> Jakobus se ouer broer, koning [[Karel II van Engeland|Karel II]], het hom as eienaar van die voormalige gebied [[Nieu-Nederland]] benoem, insluitende die stad [[Nieu-Amsterdam]], toe die [[Koninkryk van Engeland]] dit van [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande|Nederland]] oorgeneem het.<ref name="Archdeacon2013a">{{en}} {{cite book |author=Thomas J. Archdeacon |title=New York City, 1664–1710: Conquest and Change |url=https://books.google.com/books?id=9bTxAAAAQBAJ&pg=PT19 |publisher=Cornell University Press |year=2013 |isbn=978-0-8014-6891-9 |page=19}}</ref> == Geskiedenis == [[Lêer:Castelloplan.jpg|duimnael|links|Laer Manhattan in 1660, toe dit deel uitgemaak het van Nieu-Amsterdam]] [[Lêer:Statue of Liberty National Monument STLI2258.jpg|duimnael|links|Die [[Vryheidstandbeeld]] in New York]] [[Lêer:Old timer structural worker2.jpg|duimnael|links|Boubedrywighede by die [[Empire State-gebou]] (1930)]] [[Lêer:WTC-looking north.jpg|duimnael|links|Die [[Wêreldhandelsentrum]] in Julie 2001]] Toe die gebied van die huidige New York deur die eerste Europeër, die Italiaanse seevaarder Giovanni da Verrazzano verken is,<ref>{{en}} {{cite book|title=New York: The World's Capital City|last=Rodgers|first=Cleveland|publisher=Harper|year=1948}}</ref> is dit deur die Lenape-[[Indiane]] bewoon. 'n [[Nederland]]se pelshandelspos, wat later ''Nieuw Amsterdam'' genoem is, het in 1614 as die eerste Europese nedersetting aan die mees suidelike punt van die skiereiland Manhattan ontstaan. Die koloniale direkteur-generaal Peter Minuit het die skiereiland in 1626 na bewering vir glaskraletjies ter waarde van 24$ van die inheemse Canarsie-stam gekoop.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Miller|first=Christopher L.|author2=George R. Hamell|year=1986|title=A New Perspective on Indian-White Contact: Cultural Symbols and Colonial Trade|journal=The Journal of American History|volume=73|issue=2|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0021-8723%28198609%2973%3A2%3C311%3AANPOIC%3E2.0.CO%3B2-A|accessdate=21 Maart 2007}}</ref> In 1664 is die Nederlandse kolonie deur die Britte verower, en ter ere van die destydse Britse troonopvolger, die hertog van York en latere koning [[Jakobus II van Engeland]], is die stadnaam verander in New York. Onder die Britse heerskappy het New York tot 'n belangrike handelshawe ontwikkel. In 1754 het die Columbia-universiteit, tans een van die oudste tersiêre instellings in die VSA, 'n oktrooi van koning [[George II van Groot-Brittanje|George II]] as King's College in Laer Manhattan gekry. Op 9 Julie 1776 het George Washington se assistent die Onafhanklikheidsverklaring van die Verenigde State vir sy troepe en die burgers van New York voorgelees, wat later Bowling Green bestorm het, waar ’n standbeeld van koning George III gestaan het. Hulle het toue aan die standbeeld gebind, dit van sy voetstuk getrek en sy liggaam na Litchfield, Connecticut, vervoer, waar die meeste van die lood van die standbeeld in 42,000 musketkruitballe vir die Kontinentale Leër omgesit is. Gedurende die [[Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog|Amerikaanse Rewolusionêre Oorlog]] was die stad die toneel van 'n reeks belangrike veldslae, wat later as die New Yorkse Veldtog bekend sou staan. Die Kontinentale Kongres het in New York vergader, en in 1789 is die eerste [[President van die Verenigde State van Amerika|President van die Verenigde State]], [[George Washington]], in die Federal Hall in Wall-straat ingesweer. New York is op 13 September 1788 tot [[hoofstad]] van die Verenigde State verklaar en het tot 1790, toe [[Philadelphia]] hierdie funksie oorgeneem het, as die administratiewe sentrum gedien.<ref>{{en}} Eleanor Berman: ''DK Eyewitness Travel 2016 – New York City''. New York: DK Publishing 2015, bl. 25</ref> Gedurende die 19de eeu is die stad deur grootskaalse immigrasie, 'n visionêre ontwikkelingsplan (die Commissioner's Plan van die jaar 1811, wat die stad se straatrooster oor die hele Manhattan uitgebrei het) en die opening van die [[Eriekanaal]] in 1819, wat die Atlantiese seehawe met die groot landboumarkte van die Amerikaanse binneland verbind het, volledig verander. In 1835 het New York die Pennsilvaniese [[metropool]] Philadelphia as die grootste stad in die Verenigde State verbygesteek. Die plaaslike politiek het destyds onder die sterk invloed van [[Ierland|Ierse]] immigrante gekom, terwyl welvarende koopmanne en handelaars die stigting van [[Central Park]] bevorder het – die eerste landskapstuin in 'n Amerikaanse stad, wat in 1857 geopen is. Die ontsteltenis van burgers oor die verpligte krygsdiens gedurende die [[Amerikaanse Burgeroorlog]] (1861–1865) het aanleiding gegee tot die New Yorkse Dienspligonluste van die jaar 1863, van die ergste onluste in die Amerikaanse geskiedenis. Die moderne New York is in 1898 deur die insluiting van Brooklyn, Manhattan en munisipaliteite in die ander stadswyke gevorm. Die opening van die nuwe [[moltrein]]stelsel (''New York City Subway'') in 1904 het die samesmelting van die voormalige onafhanklike stede met New York 'n aansienlike hupstoot gegee. New York het in die eerste helfte van die 20ste eeu tot 'n wêreldsentrum van nywerhede, handel en kommunikasie ontwikkel. Die brandramp in die ''Triangle Shirtwaist''-fabriek, wat in 1911 die lewens van 146 werkers geëis het, was die ergste in die industriële geskiedenis van New York en het die stigting van die Internasionale Vakbond van Vrouewerkers in die Tekstielbedryf (''International Ladies' Garment Workers Union'') en verbeterde veiligheidsmaatreëls in nywerhede bevorder. Gedurende die twintigerjare was New York 'n belangrike bestemming vir [[Afro-Amerikaners]], wat in die Groot Migrasie vanuit die Suide na die noordelike [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|deelstate]] verhuis het. In 1916 het die stad oor die grootste stedelike swart bevolking van die VSA beskik. Tydens die Amerikaanse Prohibisie het New York sterk gegroei en sy stadshorison is deur 'n groter aantal [[wolkekrabber]]s heeltemal verander. New York het in 1925 [[Londen]] as die grootste stad ter wêreld verbygesteek. Die moeilike jare van die [[Groot Depressie]] het aanleiding gegee tot die verkiesing van Fiorello LaGuardia, 'n hervorminggesinde politikus. Terugkerende veterane van die [[Tweede Wêreldoorlog]] en immigrante uit [[Europa]] het 'n naoorlogse groeitydperk en die oprigting van groot woonstelblokke in die oostelike Queens bevorder. New York het vinnig sy posisie as die wêreld se beduidenste ekonomiese en finansiële sentrum begin inneem, en Wall-straat het met sy [[Aandelebeurs|effektebeurs]], banke en ander instellings die Verenigde State se ontwikkeling tot die belangrikste ekonomie ter wêreld bevorder. Die hoofkwartier van die [[Verenigde Nasies]], wat in 1952 opgerig is, het die stad se internasionale politieke invloed beklemtoon, terwyl die [[abstrakte ekspressionisme]], 'n kunsstyl wat deur plaaslike kunstenaars oorheers is, van New York die wêreld se kunshoofstad gemaak het.<ref>{{en}} {{cite book|title=The Center of the World – New York: A Documentary Film|first=Ric|last=Burns|publisher=PBS|url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/filmmore/pt.html|accessdate=20 Julie 2006|chapter=Transcript|date=22 Augustus 2003|archive-date=6 Augustus 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060806141938/http://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/index.html|url-status=dead}}</ref> Nogtans het die agteruitgang van die nywerheidsbedryf, groeiende misdaadsyfers en rasseonluste in die 1960's net soos in ander Amerikaanse stede baie blanke middelklasburgers uit die stad verdryf. In die 1980's het die finansiële sektor begin herstel en 'n groter belastinginkomste aan die stadsregering verskaf. Rassespannings het in die 1990's net soos misdaad duidelik afgeneem, en 'n nuwe golf immigrante uit [[Asië]] en [[Latyns-Amerika]] het hulle in New York gevestig. Nuwe tegnologieë en nywerheidsgebiede soos Silicon Alley het begin ontwikkel. In die Amerikaanse 2000-sensus het New York se bevolking die hoogste vlak ooit bereik. Die stad is die ergste in die [[Aanvalle op 11 September 2001|terreuraanvalle van 11 September 2001]] getref, toe naastenby 3&nbsp;000 mense in die twee torings van die [[Wêreldhandelsentrum]] gesterf het. Die nuwe Vryheidstoring (''Freedom Tower''), wat op die perseel opgerig is, is in Julie 2013 voltooi. == Geografie == [[Lêer:Waterways New York City Map.png|duimnael|Die waterweë van New York Stad: (1) [[Hudsonrivier]], (2) East River, (3) Long Island Sound, (4) Newarkbaai, (5) Opper-New Yorkbaai, (6) Laer-New Yorkbaai, (7) Jamaicabaai, (8) [[Atlantiese Oseaan]]]] New York lê in die noordoostelike Verenigde State, in die suidooste van die [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|deelstaat]] [[New York (deelstaat)|New York]] en halfpad tussen [[Washington, D.C.]] (228 myl van New York af) en [[Boston]] (217 myl). Sy ligging naby die monding van die [[Hudsonrivier]], wat eers in 'n natuurlike veilige hawe en uiteindelik in die [[Atlantiese Oseaan]] uitmond, het die ontwikkeling van die stad as 'n belangrike handelspos bevorder. 'n Groot deel van New York se stadsgebied is op die drie eilande [[Manhattan]], [[Staten-eiland]] en die westelike Long Island geleë, en die tekort aan grond het tot 'n hoë bevolkingsdigtheid gelei. Die Hudsonrivier vloei deur die Hudsonvallei en mond uit in New Yorkbaai. Tussen New York en [[Albany, New York|Albany]] word die riviermonding reeds deur die [[getye]] van die see geraak. Die Hudson dien ook as die grenslyn tussen New York Stad en die deelstaat [[New Jersey]]. Die East-rivier (eintlik 'n [[seestraat]] wat eweneens deur die getye geraak word) vloei vanuit Long Island Sound en skei [[The Bronx]] en Manhattan van Long Island. Die Haarlemrivier, nog 'n seestraat wat deur die getye geraak word en tussen die East- en Hudsonriviere lê, skei Manhattan van The Bronx. Die landoppervlakte van New York is in die loop van die geskiedenis verskeie kere deur menslike bedrywighede verander, en vanaf die [[Nederlandse koloniale ryk|Nederlandse koloniale tydperk]] is land langs die kuslyne gewen, veral in Laer Manhattan waar in die 1970's en 1980's bouprojekte soos Battery Park City ontstaan het. Sommige van die natuurlike variasies van die plaaslike topografie soos klein heuwels is gelyk gemaak, veral in Manhattan. Die stad se totale oppervlakte is 468,9 vierkante myl (1&nbsp;214,4 vierkante kilometer), waarvan 321 vk myl land en 159,88 vk myl water. Die hoogste punt bo seevlak is Todt Hill op Staten-eiland. Met 'n hoogte van 409,8 voet (124,9 meter) is dit ook die hoogste punt langs die Oostelike Kuslyn suid van die deelstaat [[Maine]]. Die bergspits se bosgebiede maak deel uit van die Staten Island Greenbelt. == Klimaat == [[Lêer:Storm at Manhattan.jpg|duimnael|'n Reënerige dag in Manhattan]] Alhoewel dit op dieselfde [[breedtegraad]] as [[Napels]] en [[Madrid]] in die gematigde klimaatsone geleë is, het New York vanweë die plaaslike windpatroon, wat koue lug van die binneland na die stadsgebied voer, 'n vogtige kontinentale klimaat met baie warm [[somer]]s en koue [[winter]]s. Nogtans is wintertemperature in die New Yorkse kusgebied hoër as in die Amerikaanse binneland en die jaarlikse [[sneeu]]val bly beperk tot tussen 25 en 35 duim (63,5 tot 88,9 sentimeter). Op sowat 199 dae van die jaar styg temperature bo vriespunt. Die gemiddelde jaarlikse temperatuur is 12,5&nbsp;°C en die gemiddelde jaarlikse neerslag 1&nbsp;071 millimeter. Julie is die warmste maand met 'n gemiddelde temperatuur van 24,7&nbsp;°C, Januarie die koudste met 'n gemiddelde van -0,4&nbsp;°C. Die meeste [[reën]]val word in Julie met 'n gemiddelde van 104 millimeter aangeteken, terwyl Januarie met 'n gemiddelde neerslag van 81 millimeter die droogste maand van die jaar is. Die hoogste temperatuur wat ooit aangeteken is, was 41&nbsp;°C in Julie, die laagste -26&nbsp;°C in Januarie. Watertemperature langs die New Yorkse kus wissel tussen 3&nbsp;°C en 23&nbsp;°C. In Januarie daal temperature soms tot minder as -20&nbsp;°C in sonnige, koue winterweer. Noordoostelike winde, die sogenaamde ''Northeasters'', voer soms vogtige seelug met sterk winde en swaar reën- of sneeuval na die kusgebied. Lente en najaar word deur baie wisselvallige weersomstandighede gekenmerk wat van warm en bedompige tot koue weer met sneeuval kan strek. Die somers is gewoonlik baie warm en bedompig met 'n gemiddelde 18 tot 25 dae waarop die kwik tot 32&nbsp;°C of meer kan styg. Reënval en donderbuie kom gereeld voor. New York se langtermyn-weerspatroon word deur die sogenaamde Atlantiese Multidekadale Osillasie beïnvloed, 'n siklus van sowat 70 jaar wat die Atlantiese Oseaan se temperature afwisselend laat styg en daal en die voorkoms en sterkte van [[Orkaan|orkane]] en kusstorms in die gebied bepaal. Volgens sommige wetenskaplikes sal die proses van [[aardverwarming]] hierdie weerpatroon moontlik in die toekoms verander. {{Tabel weergemiddeldes | locatie = New York City (Central Park) | bron = NOAA/National Weather Service<ref>{{en}} {{cite web | url=http://www.erh.noaa.gov/okx/climate_cms.html |title=Average Weather for New York, NY – Temperature and Precipitation |accessdate=18 September 2008 |publisher=NOAA/National Weather Service}}</ref> <!-- maandeliks temperatuur- en neerslaggemiddelde--> | jan_gem_ns= 104.9 | feb_gem_ns= 80.0 | mrt_gem_ns= 111.0 | apr_gem_ns= 108.7 | mei_gem_ns= 119.1 | jun_gem_ns= 97.5 | jul_gem_ns= 117.3 | aug_gem_ns= 107.2 | sep_gem_ns= 107.4 | okt_gem_ns= 97.8 | nov_gem_ns= 110.7 | dec_gem_ns= 100.3 | jaar_gem_ns = 1261.9 <!-- gemiddelde minima en maxima --> | jan_gem_min= -3.3 | jan_gem_max= 3.3 | feb_gem_min= -2.2 | feb_gem_max= 5.0 | mrt_gem_min= 1.6 | mrt_gem_max= 10.0 | apr_gem_min= 6.6 | apr_gem_max= 16.1 | mei_gem_min= 12.2 | mei_gem_max= 21.6 | jun_gem_min= 17.2 | jun_gem_max= 26.1 | jul_gem_min= 20.5 | jul_gem_max= 28.9 | aug_gem_min= 20 | aug_gem_max= 27.8 | sep_gem_min= 15.5 | sep_gem_max= 23.8 | okt_gem_min= 10.0 | okt_gem_max= 17.8 | nov_gem_min= 5.0 | nov_gem_max= 11.7 | dec_gem_min= 0.0 | dec_gem_max= 6.1 | jaar_gem_min= 8.6 | jaar_gem_max= 14.9 <!-- weersextreme --> | jan_a_min= -21.1 | jan_a_max= 22.2 | feb_a_min= -26.1 | feb_a_max= 23.9 | mrt_a_min= -16.1 | mrt_a_max= 30 | apr_a_min= -11.1 | apr_a_max= 35.5 | mei_a_min= 0.0 | mei_a_max= 37.2 | jun_a_min= 6.7 | jun_a_max= 38.3 | jul_a_min= 11.1 | jul_a_max= 41.1 | aug_a_min= 10.0 | aug_a_max= 40.0 | sep_a_min= 3.8 | sep_a_max= 38.8 | okt_a_min= -2.2 | okt_a_max= 34.4 | nov_a_min= -13.9 | nov_a_max= 28.8 | dec_a_min= -25 | dec_a_max= 23.8 | jaar_a_min= -26.1 | jaar_a_max= 41.1}} == Omgewingsake == [[Lêer:Image-Grand central Station Outside Night 2.jpg|duimnael|Huurmotors voor Grand Central Station, die tweede besigste stasie in die land]] Die openbare vervoerstelsel van New York is die mees gebruikte in die VSA, terwyl die petrolverbruik gelykstaan aan die gemiddelde verbruik van die VSA in die 1920's.<ref>{{en}} Jervey, Ben: ''The Big Green Apple: Your Guide to Eco-Friendly Living in New York City''. Chester, CN: Globe Pequot Press 2006. {{ISBN|0-7627-3835-9}}</ref> Danksy die gewildheid van die openbare vervoer is 1,8 miljard gelling brandstof in 2006 gespaar – die helfte van alle petrol wat in die hele VSA danksy massavervoer bespaar is.<ref>{{en}} A Better Way to Go: Meeting America's 21st Century Transportation Challenges with Modern Public Transit. Uitgegee deur U.S. Public Interest Research Group, Maart 2008. Webwerf:[http://www.uspirg.org/uploads/2q/fV/2qfVu2ZrflTk-TnRQEDdDw/A-Better-Way-to-Go-vUSPIRG.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516180756/http://www.uspirg.org/uploads/2q/fV/2qfVu2ZrflTk-TnRQEDdDw/A-Better-Way-to-Go-vUSPIRG.pdf |date=16 Mei 2008 }}</ref> Die stad se bevolkingsdigtheid, die gewildheid van massavervoer en die minder belangrike rol wat privaatmotors derhalwe speel, maak van New York die mees energie-doeltreffende stad in die VSA.<ref>{{en}} Owen, David: ''Green Manhattan''. In: The New Yorker, 18 Oktober 2004</ref> Die per capita-vrystelling van [[kweekhuisgas]]se beloop in New York slegs 7,1 metrieke ton, terwyl die gemiddelde Amerikaner jaarliks 24,5 metrieke ton vrystel. New Yorkers is gemenskaplik slegs vir een persent van die totale vrystelling van kweekhuisgasse in die VSA verantwoordelik, alhoewel hulle 2,7 persent van die totale Amerikaanse bevolking verteenwoordig.<ref>{{en}} ''New Yorkers are collectively responsible for one percent of the nation's total greenhouse gas emissions''. In: Inventory of New York City Greenhouse Gas Emissions (April 2007), uitgegee deur die New York City Office of Long-term Planning and Sustainability. Webwerf: [http://www.nyc.gov/html/om/pdf/ccp_report041007.pdf ''www.nyc.gov'']</ref> Die gemiddelde New Yorker verbruik minder as die helfte van die krag wat sy eweknie in [[San Francisco]] en net 'n kwart van wat 'n inwoner in [[Dallas]] ([[Texas]]) benodig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nyc.gov/html/planyc2030/html/challenge/faq.shtml |title=The City of New York: Global Warming and Greenhouse Gases |date=6 Desember 2006 |accessdate=19 Junie 2008 |archive-date=25 Desember 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101225070759/http://www.nyc.gov/html/planyc2030/html/challenge/faq.shtml |url-status=dead}}</ref> In die vroeë 21ste eeu het die stad hom daarop gekonsentreer om die impak wat hy op die omgewing het, te verminder. Die grootskaalse [[lugbesoedeling]] lei nog steeds tot 'n hoë voorkoms van [[asma]] en ander asemhalingsiektes onder New Yorkers.<ref>{{en}} Coburn, Jason/Jeffrey Osleeb/Michael Porter: ''Urban Asthma and the Neighbourhood Environment in New York City''. In: Health & Place, jaargang 12(2), Junie 2006, bl. 167-179</ref> Die stadsregering het homself verbind om slegs die energie-doeltreffendste toerusting vir die gebruik in kantore en openbare behuising aan te koop.<ref>{{en}} DePalma, Anthony: ''It Never Sleeps, but It's Learned to Douse the Lights''. In: The New York Times, 11 Desember 2005, webwerf: [http://www.nytimes.com/2005/12/11/nyregion/11efficiency.html ''www.nytimes.com'']</ref> New York beskik oor die grootste vloot van omgewingsvriendelike diesel-hibried- en natuurgas-aangedrewe busse en ook sommige van die eerste hibried-huurmotors.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.mta.info/nyct/bus/centennial/page2.htm |title=Metropolitan Transportation Authority: A Century of Buses in New York City |accessdate=19 Junie 2008 |archive-date=25 Mei 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060525043420/http://mta.info/nyct/bus/centennial/page2.htm |url-status=dead}}</ref> == Kultuur == === Sport === Tussen middel Julie en vroeg Augustus word vir twee weke een van die mees prestigeryke kampioenskappe in [[tennis]] aangebied: Die [[VSA-Ope (tennis)|VSA-Ope]]. Dit vorm saam met die [[Australiese Ope (tennis)|Australiese Ope]], [[Franse Ope]] en [[Wimbledon-kampioenskap]] die vier "[[Grand Slam (tennis)|Grand Slam]]"-toernooie van elke jaar. New York was een van die gasheerstede tydens die [[T20I-wêreldbeker 2024]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026]]. === Kookkuns === New York Stad se voedselkultuur sluit 'n verskeidenheid internasionale kookkuns in wat beïnvloed is deur die stad se lang immigrantgeskiedenis. === Mode === New York Stad is 'n globale modehoofstad, en die [[Mode|modebedryf]] het 4,6% van die stad se private werksmag in diens.<ref name="NYCFashionCapital">{{cite web |url=https://edc.nyc/industry/fashion |title=Global Center of Fashion |publisher=NYCEDC |access-date=November 10, 2024 |quote=With the industry employing 4.6 percent of the city's private sector workforce, fashion is a major driver of New York City's economy. }}</ref> "New York Fashion Week" (NYFW) is 'n hoëprofiel halfjaarlikse geleentheid waar [[modemodel|modelle]] die nuutste klerekaste wat deur modeontwerpers wêreldwyd geskep is, tentoonstel voordat hierdie modes na die mark betree.<ref name="NewYorkFashionWeekRetailTrendsetter">{{cite web |url=https://www.lightspeedhq.com/blog/new-york-fashion-week/ |title=New York Fashion Week 2023 {{!}} Retailers bring the runway to real-life |author=Naeme Elzein |work=Lightspeed |date=August 22, 2023 |access-date=November 26, 2023 |quote=Starting with world renown designers reading the winds of change through to buyers forecasting trends that feel 'right now', New York Fashion Week is the first big domino to fall in a succession of actions resulting in what ends up in your closet. |archive-date=19 Februarie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219095329/https://www.lightspeedhq.com/blog/new-york-fashion-week/ |url-status=dead }}</ref> === Museums === * [[Metropolitan Museum of Art]] ([[skildery]]e, [[Beeldhoukuns|beeldhouwerke]], [[argeologie]] -die mees besoekte museum in die Verenigde State van Amerika) * MoMa (Museum of Modern Art) * Solomon R. Guggenheim Museum * Frick Collection * American Museum of the Moving Image == Boukuns == Die [[wolkekrabber]], 'n nuwe argitektoniese konsep wat vir die eerste keer in [[Chicago]] verwesenlik is, het plaaslike boustyle van die tradisionele lae Europese bouwyse laat wegbeweeg en die ontstaan van die kenmerkende veelverdieping-kantoorgeboue van New York se sakebuurte bevorder. Aangesien die stadsgebied grotendeels deur water omring is, het die hoë bevolkingsdigtheid en stygende eiendomspryse in sakegebiede aanleiding gegee tot een van die wêreld se grootste opeenhopings van hoë sakegeboue en woonstelblokke. == Panoramabeelde == [[Lêer:Lower Manhattan from Staten Island Ferry Corrected Jan 2006.jpg|600px|duimnael|senter|Die stadshorison van New York, soos gesien vanaf die Staten-eiland-veerpont]] [[Lêer:NYC Top of the Rock Pano.jpg|600px|duimnael|senter|Uitsig in suidelike rigting vanaf die Rockefeller Center]] [[Lêer:Midtown, Uptown Skyline from Empire State Building Panoramic.jpg|600px|duimnael|senter|180°-panorama, Manhattan soos gesien vanaf die Empire State Building (snags)]] [[Lêer:Skyline-New-York-City.jpg|600px|duimnael|senter|360°-Panorama, Manhattan soos gesien vanaf die Empire State Building (bedags)]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|New York City|New York}} * {{en}} {{Wikivoyage|New_York_City|New York}} * {{en}} [https://www.nyc.gov/ Amptelike webwerf van New York] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/New-York-City|title=New York City|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=1 Januarie 2025}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:New York (stad)| ]] rtrwarbedvq83rwfo6xqi8n03b8r56i 0 17327 2965398 2965215 2026-09-06T09:31:36Z M7 2139 Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-47940-00|~2026-47940-00]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 2956921 wikitext text/x-wiki {{mediese vrywaringsnota}} {{Inligtingskas mediese toestand | name = Diabetes mellitus | image = Blue circle for diabetes.svg | image_size = 220px | caption = Die universele blou sirkelsimbool vir diabetes.<ref>{{cite web|title=Diabetes Blue Circle Symbol |url=http://www.diabetesbluecircle.org |date=17 March 2006 |publisher=International Diabetes Federation |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ |archive-date=5 August 2007 }}</ref> | field = Endokrinologie | symptoms = {{Plainlist| * Gereelde urinering * Hongerte * Dorsheid }} | complications = {{Plainlist| * Metaboliese wanbalanse * Kardiovaskulêre siektes * Senu- en breinskade * Nierversaking * Gastro-intestinale veranderings<ref name="WHO2022">{{cite web |title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=www.who.int |access-date=1 October 2022 |archive-date=26 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230226173058/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |url-status=live }}</ref><ref name="ADA2009">{{cite journal |vauthors=Kitabchi AE, Umpierrez GE, Miles JM, Fisher JN |date=July 2009 |title=Hyperglycemic crises in adult patients with diabetes |url=http://care.diabetesjournals.org/content/32/7/1335.full |url-status=live |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=7 |pages=1335–1343 |doi=10.2337/dc09-9032 |pmc=2699725 |pmid=19564476 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625075136/http://care.diabetesjournals.org/content/32/7/1335.full |archive-date=2016-06-25}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Krishnasamy S, Abell TL | title = Diabetic Gastroparesis: Principles and Current Trends in Management | journal = Diabetes Therapy | volume = 9 | issue = Suppl 1 | pages = 1–42 | date = July 2018 | pmid = 29934758 | pmc = 6028327 | doi = 10.1007/s13300-018-0454-9 }}</ref><ref name=Sa2016>{{cite journal | vauthors = Saedi E, Gheini MR, Faiz F, Arami MA | title = Diabetes mellitus and cognitive impairments | journal = World Journal of Diabetes | volume = 7 | issue = 17 | pages = 412–422 | date = September 2016 | pmid = 27660698 | pmc = 5027005 | doi = 10.4239/wjd.v7.i17.412 | doi-access = free }}</ref> }} | duration = Remissies kan voorkom, maar die siekte is lewenslank | types = {{Plainlist| * Tipe 1-diabetes * Tipe 2-diabetes * Swangerskapdiabetes }} | causes = Insulienondoeltreffendheid of geleidelike weerstand | diagnosis = {{Plainlist| * Hoë bloedsuiker * 'n Toename in hemoglobien A1c<ref name="WHO2022"/>}} | treatment = {{Plainlist| * Lewenstylveranderings * Diabetesmedikasie<ref name="WHO2022"/>}} | frequency = 463 miljoen (8,8%)<ref name="IDF2019">{{cite web |title=IDF DIABETES ATLAS Ninth Edition 2019 |url=https://www.diabetesatlas.org/upload/resources/material/20200302_133351_IDFATLAS9e-final-web.pdf |website=www.diabetesatlas.org |access-date=18 May 2020 |archive-date=1 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501123853/https://www.diabetesatlas.org/upload/resources/material/20200302_133351_IDFATLAS9e-final-web.pdf |url-status=live }}</ref> | deaths = 4,2 miljoen (2019)<ref name=IDF2019/> }} '''Diabetes mellitus''', dikwels net '''diabetes''' genoem en voorheen<ref>"Suikersiekte" in die [[HAT]]. Aanlyn by [https://viva-afrikaans.org/ viva-afrikaans.org] (intekening nodig). Besoek op 18 Mei 2024.</ref> beter bekend as '''suikersiekte''', is 'n groep algemene siektes van die [[endokriene stelsel]] wat gekenmerk word deur [[hiperglukemie]] (hoë bloedsuikervlakke).<ref name=":3">{{Cite web |title=Diabetes |url=https://www.who.int/health-topics/diabetes |url-status=live |access-date=29 January 2023 |website=World Health Organization |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129101252/https://www.who.int/health-topics/diabetes }}</ref><ref name="msd">{{cite web |title=Diabetes Mellitus (DM) - Hormonal and Metabolic Disorders |url=https://www.msdmanuals.com/en-gb/home/hormonal-and-metabolic-disorders/diabetes-mellitus-dm-and-disorders-of-blood-sugar-metabolism/diabetes-mellitus-dm |website=MSD Manual Consumer Version |access-date=1 October 2022 |archive-date=1 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001070047/https://www.msdmanuals.com/en-gb/home/hormonal-and-metabolic-disorders/diabetes-mellitus-dm-and-disorders-of-blood-sugar-metabolism/diabetes-mellitus-dm |url-status=live }}</ref> Diabetes word veroorsaak deurdat óf die [[pankreas]] nie genoeg [[insulien]] vervaardig nie óf die selle van die liggaam nie op die hormoon reageer nie.<ref name="Green2011">{{cite book |veditors=Shoback DG, Gardner D |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|url=https://archive.org/details/greenspansbasicc0000unse |year=2011|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|isbn=978-0-07-162243-1|chapter=Chapter 17|edition=9de}}</ref> Klassieke simptome sluit in dors, herhaaldelike [[urine]]ring, gewigsverlies en dowwe sig. As dit nie behandel word nie, kan die siekte tot verskeie gesondheidsprobleme lei, onder meer siektes van die [[Hartbloedvatsiekte|hartbloedvatstelsel]], [[Oog|oë]], [[nier]]e en [[senuwee]]s.<ref name="ADA2009"/> Onbehandelde of swak behandelde diabetes lei jaarliks wêrelwyd tot sowat 1,5&nbsp;miljoen sterftes.<ref name=":3" /> Die hoofsoorte diabetes is tipe&nbsp;1 en 2.<ref name="niddk">{{Cite web|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes|title=Symptoms and Causes of Diabetes|publisher= National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, US National Institutes of Health|date=2024|accessdate=16 May 2024}}</ref> Die algemeenste behandeling vir '''tipe&nbsp;1-diabetes''' is insulienvervangingsterapie (insulieninspuitings), terwyl medisynes soos metformien en semaglutied en lewenstylaanpassings gebruik kan word om '''tipe&nbsp;2-diabete''' te bestuur. Gestasionele of '''swangerskapsdiabetes''', 'n vorm wat tydens [[swangerskap]] in sommige vroue voorkom, normaliseer nadat die vroue die lewe geskenk het. Teen 2021 het 'n geraamde 537&nbsp;miljoen mense wêreldwyd (sowat 10,5% van volwassenes) aan diabetes gelei, waarvan tipe&nbsp;2 meer as 90% van gevalle uitgemaak het. Daar word geraam dat 783&nbsp;miljoen volwassenes, of een uit elke agt, teen 2045 die siekte sal hê. Dit is 'n toename van 46% van die huidige syfers.<ref>{{Cite web |title=Facts & figures |url=https://idf.org/about-diabetes/facts-figures/ |access-date=2023-08-10 |website=International Diabetes Federation |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810231724/https://idf.org/about-diabetes/facts-figures/ |url-status=live }}</ref> Die siekte neem veral drasties toe in nasies met lae- tot middelklasinkomstes.<ref>{{cite journal | vauthors = De Silva AP, De Silva SH, Haniffa R, Liyanage IK, Jayasinghe S, Katulanda P, Wijeratne CN, Wijeratne S, Rajapaksa LC | display-authors = 6 | title = Inequalities in the prevalence of diabetes mellitus and its risk factors in Sri Lanka: a lower middle income country | journal = International Journal for Equity in Health | volume = 17 | issue = 1 | pages = 45 | date = April 2018 | pmid = 29665834 | pmc = 5905173 | doi = 10.1186/s12939-018-0759-3 | doi-access = free }}</ref> Dit is wêreldwyd die sewende grootste oorsaak van sterftes.<ref name=Vos2012>{{cite journal | vauthors = Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA | display-authors = 6 | title = Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9859 | pages = 2163–2196 | date = December 2012 | pmid = 23245607 | pmc = 6350784 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61729-2 }}</ref><ref name=Will2011>{{cite book |title=Williams textbook of endocrinology |publisher=Elsevier/Saunders |isbn=978-1-4377-0324-5 |pages=1371–1435 |edition=12de|year=2011 }}</ref> Dit kom ewe veel in mans en vroue voor. [[Beeld:Main symptoms of diabetes af.svg|thumb|links|260px|Die hoofsimptome van diabetes.]] [[Beeld:Diabetes complications.jpg|thumb|links|260px|Diabetiese retinopatie ('n ernstige toestand van die [[retina]]), nefropatie (skade aan die [[nier]]e) en neuropatie (skade aan die [[senuwee]]s) is moontlike komplikasies van diabetes.]] ==Tekens en simptome== Die klassieke simptome van onbehandelde diabetes is gereelde urinering, dors en gewigsverlies.<ref name=":5">{{Cite book |last1=Feather |first1=Adam |title=Kumar and Clark's Clinical Medicine |last2=Randall |first2=David |last3=Waterhouse |first3=Mona |publisher=[[Elsevier]] |year=2021 |isbn=978-0-7020-7868-2 |edition=10th |pages=699–741}}</ref> Verskeie ander, niespesifieke tekens en simptome kan ook voorkom, soos moegheid, dowwe sig en 'n [[Geslagsorgaan|genitale]] gejeuk weens 'n [[fungus]]infeksie.<ref name=":5" /> Sowat die helfte van individue met diabetes kan geen simptome hê nie.<ref name=":5" /> Tipe&nbsp;1 kom skielik voor ná 'n prekliniese fase, terwyl tipe&nbsp;2 geleideliker begin; pasiënte kan baie jare lank asimptomaties wees.<ref>{{Cite book |last1=Goldman |first1=Lee |title=Goldman-Cecil Medicine |url=https://archive.org/details/isbn_9780323532662_2 |last2=Schafer |first2=Andrew |publisher=[[Elsevier]] |year=2020 |isbn=978-0-323-53266-2 |edition=26th |pages=1490–1510}}</ref> Diabetiese ketoasidose is 'n mediese noodgeval wat meestal saam met tipe&nbsp;1-diabetes voorkom, maar soms ook saam met tipe&nbsp;2.<ref name=":6">{{Cite book |last1=Penman |first1=Ian |title=Davidson's Principles and Practice of Medicine |last2=Ralston |first2=Stuart |last3=Strachan |first3=Mark |last4=Hobson |first4=Richard |publisher=Elsevier |year=2023 |isbn=978-0-7020-8348-8 |edition=24th |pages=703–753}}</ref> Die oormatige vervaardiging van ketoliggame lei tot tekens en simptome soos naarheid, vomering, maagpyn, die reuk van asetoon in die asem, diep asemhaling en in erge gevalle 'n afname in die vlak van bewustheid.<ref name=":6" /> Hiperglukemie is 'n erkende komplikasie van insulienbehandeling vir diabetes.<ref name=":7">{{Cite journal |last=Amiel |first=Stephanie A. |date=2021-05-01 |title=The consequences of hypoglycaemia |url=https://doi.org/10.1007/s00125-020-05366-3 |journal=Diabetologia |volume=64 |issue=5 |pages=963–970 |doi=10.1007/s00125-020-05366-3 |issn=1432-0428 |pmc=8012317 |pmid=33550443}}</ref> Dit kan simptome insluit soos sweet, bewerigheid en 'n versnelde hartklop tot 'n ernstiger uitwerking soos verwarring, toevalle en in skaars gevalle die dood.<ref name=":7" /> ===Komplikasies op lang termyn=== Die grootste langtermynkomplikasies van diabetes hou verband met die [[bloedvat]]e, op makro- én mikrovaskulêre vlak.<ref name=":8">{{Cite web |last= |first= |title=Diabetes - long-term effects |url=http://www.betterhealth.vic.gov.au/health/conditionsandtreatments/diabetes-long-term-effects |access-date=2023-08-12 |website=Better Health Channel |publisher=Department of Health |publication-place=Victoria |archive-date=2023-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029233716/https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/conditionsandtreatments/diabetes-long-term-effects |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Sarwar N, Gao P, Seshasai SR, Gobin R, Kaptoge S, Di Angelantonio E, Ingelsson E, Lawlor DA, Selvin E, Stampfer M, Stehouwer CD, Lewington S, Pennells L, Thompson A, Sattar N, White IR, Ray KK, Danesh J | display-authors = 6 | title = Diabetes mellitus, fasting blood glucose concentration, and risk of vascular disease: a collaborative meta-analysis of 102 prospective studies | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-26-july-2-2010_375_9733/page/2215 | journal = Lancet | volume = 375 | issue = 9733 | pages = 2215–2222 | date = June 2010 | pmid = 20609967 | pmc = 2904878 | doi = 10.1016/S0140-6736(10)60484-9 }}</ref> Diabetes verdubbel die risiko van [[hartbloedvatsiekte]]s, en sowat 75% van sterftes onder mense met diabetes is weens kroonslagaarsiektes.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=O'Gara PT, Kushner FG, Ascheim DD, Casey DE, Chung MK, de Lemos JA, Ettinger SM, Fang JC, Fesmire FM, Franklin BA, Granger CB, Krumholz HM, Linderbaum JA, Morrow DA, Newby LK, Ornato JP, Ou N, Radford MJ, Tamis-Holland JE, Tommaso CL, Tracy CM, Woo YJ, Zhao DX, Anderson JL, Jacobs AK, Halperin JL, Albert NM, Brindis RG, Creager MA, DeMets D, Guyton RA, Hochman JS, Kovacs RJ, Kushner FG, Ohman EM, Stevenson WG, Yancy CW |date=January 2013 |title=2013 ACCF/AHA guideline for the management of ST-elevation myocardial infarction: a report of the American College of Cardiology Foundation/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines |journal=Circulation |volume=127 |issue=4 |pages=e368 |doi=10.1161/CIR.0b013e3182742cf6 |pmid=23247304 |doi-access=free}}</ref> Ander ernstige makrovaskulêre toestande sluit in [[beroerte]] en die vernouing van are in hoofsaaklik die [[Been (ledemaat)|bene]].<ref>{{cite journal |vauthors=Papatheodorou K, Banach M, Bekiari E, Rizzo M, Edmonds M |date=11 March 2018 |title=Complications of Diabetes 2017 |journal=Journal of Diabetes Research |volume=2018 |pages=3086167 |doi=10.1155/2018/3086167 |pmc=5866895 |pmid=29713648 |doi-access=free}}</ref> Mikrovaskulêre siektes tas die [[Oog|oë]], [[nier]]e en [[senuwee]]s aan.<ref name=":8" /> Skade aan die [[retina]], bekend as diabetiese retinopatie, is die algemeenste oorsaak van blindheid in mense van werkende ouderdom.<ref name=":5" /> Die oë kan ook op ander maniere aangetas word, soos deur die ontwikkeling van [[katarak]]te en [[gloukoom]].<ref name=":5" /> Mense met diabetes word aangeraai om een keer per jaar 'n [[optometris]] of [[oftalmoloog]] te besoek.<ref>{{Cite web |title=Diabetes eye care |url=https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000078.htm |access-date=2018-03-27 |website=MedlinePlus |publisher=National Library of Medicine |publication-place=Maryland |archive-date=2018-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180328102348/https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000078.htm |url-status=live }}</ref> Diabetiese nefropatie is 'n groot oorsaak van chroniese niersiekte en is die rede vir meer as 50% van pasiënte in die [[Verenigde State]] wat dialise kry.<ref name=":9">{{Cite book |last1=Wing |first1=Edward J |title=Cecil Essentials of Medicine |last2=Schiffman |first2=Fred |publisher=[[Elsevier]] |year=2022 |isbn=978-0-323-72271-1 |edition=10th |location=Pennsylvania |pages=282–297, 662–677}}</ref> Diabetiese neuropatie, skade aan die senuwees, kom op baie maniere tot uiting, insluitende sintuiglike verlies, neuropatiese pyn en outonomiese disfunksie (soos ortostatiese hipotensie, [[diarree]] en [[erektiele disfunksie]]).<ref name=":5" /> Die verlies van pynsensasie veroorsaak trauma wat kan lei tot diabetiese voetprobleme (soos seervorming, die algemeenste oorsaak van amputasie).<ref name=":5" /> Uitgebreide data en talle gevalle van galsteensiekte dui daarop dat daar 'n verband kan wees tussen tipe&nbsp;2-diabetes en galstene. Mens met diabetes het 'n hoër risiko om galstene te ontwikkel as mense daarsonder.<ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Shuai |last2=Gill |first2=Dipender |last3=Giovannucci |first3=Edward L. |last4=Larsson |first4=Susanna C. |date=March 2022 |title=Obesity, Type 2 Diabetes, Lifestyle Factors, and Risk of Gallstone Disease: A Mendelian Randomization Investigation |journal=Clinical Gastroenterology and Hepatology |volume=20 |issue=3 |pages=e529–e537 |doi=10.1016/j.cgh.2020.12.034|pmid=33418132 |doi-access=free |hdl=10044/1/86461 |hdl-access=free }}</ref> ==Oorsake== {| class="wikitable" style="float:right; margin:10px" |+Vergelyking tussen tipe 1- en tipe 2-diabetes<ref name=Will2011/> |- ! Eienskap !! Tipe 1-diabetes !! Tipe 2-diabetes |- ! Begin | Skielik||Geleidelik |- ! Vanaf ouderdom | Enige; diagnose op gemiddeld 24<ref>https://www.usnews.com/news/health-news/articles/2023-09-28/over-a-third-of-adults-with-type-1-diabetes-werent-diagnosed-until-after-30</ref> || Meestal in volwassenes |- ! Liggaamsgrootte | Skraal of normaal<ref>{{cite journal |vauthors=Lambert P, Bingley PJ | title = What is Type 1 Diabetes? |url=https://archive.org/details/sim_critical-care-medicine_2002-06_30_6_0/page/1 | journal = Medicine | volume = 30 | pages = 1–5 | year = 2002 | doi = 10.1383/medc.30.1.1.28264 }}</ref> || Dikwels oorgewig |- ! Ketoasidose | Algemeen || Skaars |- ! Outoteenliggaampies | Gewoonlik teenwoordig || Afwesig |- ! Endogene insulien | Laag of afwesig || Normaal, verminder<br /> of vermeerder |- ! Oorerflikheid | 0,69 tot 0,88<ref>{{cite journal | vauthors = Skov J, Eriksson D, Kuja-Halkola R, Höijer J, Gudbjörnsdottir S, Svensson AM, Magnusson PK, Ludvigsson JF, Kämpe O, Bensing S | display-authors = 6 | title = Co-aggregation and heritability of organ-specific autoimmunity: a population-based twin study | journal = European Journal of Endocrinology | volume = 182 | issue = 5 | pages = 473–480 | date = May 2020 | pmid = 32229696 | doi = 10.1530/EJE-20-0049 | pmc = 7182094 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hyttinen V, Kaprio J, Kinnunen L, Koskenvuo M, Tuomilehto J | title = Genetic liability of type 1 diabetes and the onset age among 22,650 young Finnish twin pairs: a nationwide follow-up study | url = https://archive.org/details/sim_diabetes_2003-04_52_4/page/1052 | journal = Diabetes | volume = 52 | issue = 4 | pages = 1052–1055 | date = April 2003 | pmid = 12663480 | doi = 10.2337/diabetes.52.4.1052 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Condon J, Shaw JE, Luciano M, Kyvik KO, Martin NG, Duffy DL | title = A study of diabetes mellitus within a large sample of Australian twins | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 11 | issue = 1 | pages = 28–40 | date = February 2008 | pmid = 18251672 | doi = 10.1375/twin.11.1.28 | s2cid = 18072879 | url = https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/11913813/study_of_diabetes_mellitus_within_a_large_sample_of_Australian_twins.pdf | access-date = 2021-12-27 | archive-date = 2023-07-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230701154034/https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/11913813/study_of_diabetes_mellitus_within_a_large_sample_of_Australian_twins.pdf | url-status = live }}</ref>|| 0,47 tot 0,77<ref>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | display-authors = 6 | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | s2cid = 17854531 | doi-access = free }}</ref> |- ! Voorkoms | <2 per 1 000<ref>{{cite journal | vauthors = Lin X, Xu Y, Pan X, Xu J, Ding Y, Sun X, Song X, Ren Y, Shan PF | display-authors = 6 | title = Global, regional, and national burden and trend of diabetes in 195 countries and territories: an analysis from 1990 to 2025 | journal = Scientific Reports | volume = 10 | issue = 1 | pages = 14790 | date = September 2020 | pmid = 32901098 | doi = 10.1038/s41598-020-71908-9 | pmc = 7478957 | bibcode = 2020NatSR..1014790L }}</ref>|| ~6% (mans), ~5% (vroue)<ref>{{cite journal | vauthors = Tinajero MG, Malik VS | title = An Update on the Epidemiology of Type 2 Diabetes: A Global Perspective | journal = Endocrinology and Metabolism Clinics of North America | volume = 50 | issue = 3 | pages = 337–355 | date = September 2021 | pmid = 34399949 | doi = 10.1016/j.ecl.2021.05.013 }}</ref> |} Die [[Wêreldgesondheidsorganisasie]] erken ses soorte diabetes, onder meer tipe&nbsp;1-, tipe&nbsp;2-, swangerskaps- en ongeklassifiseerde diabetes.<ref>{{Cite report |url=https://apps.who.int/iris/rest/bitstreams/1233344/retrieve |title=Classification of diabetes mellitus 2019 |date=2019 |publisher=World Health Organisation |location=Geneva |isbn=978-92-4-151570-2 |access-date=2023-08-15 |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306070305/https://apps.who.int/iris/rest/bitstreams/1233344/retrieve |url-status=live }}</ref> Dit is 'n siekte met meer vorme as wat voorheen besef is, en 'n mens kan 'n kombinasie van vorme hê.<ref name="Tuomi2014">{{cite journal |vauthors=Tuomi T, Santoro N, Caprio S, Cai M, Weng J, Groop L |date=March 2014 |title=The many faces of diabetes: a disease with increasing heterogeneity |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_march-22-28-2014_383_9922/page/1084 |journal=Lancet |volume=383 |issue=9922 |pages=1084–1094 |doi=10.1016/S0140-6736(13)62219-9 |pmid=24315621 |s2cid=12679248}}</ref> ===Tipe 1=== Tipe&nbsp;1 maak 5-10% van diabetesgevalle uit en is die algemeenste vorm wat in pasiënte onder 20 jaar oud gediagnoseer word.<ref name=":10">{{Cite book |last1=Kumar |first1=V |title=Robbins & Cotran Pathologic Basis of Disease |last2=Abbas |first2=A |last3=Aster |first3=J |publisher=[[Elsevier]] |year=2021 |isbn=978-0-323-60992-0 |edition=10th |location=Pennsylvania |pages=1065–1132}}</ref> Tog begin dit dikwels in ouer volwassenes.<ref name=":9" /> Die siekte word gekenmerk deur die verlies van die insulienvervaardigende betaselle van die eilandjies van Langerhans in die pankreas wat die metabolisme van koolhidrate en vette reguleer. Dit lei tot 'n ernstige insulientekort, en dit kan verder geklassifiseer word as [[Immuunstelsel|immuungemedieer]] of idiopaties (sonder 'n bekende oorsaak).<ref name=":10" /> Die meeste gevalle is immuungemedieer, wanneer 'n T-sel-gemedieerde outo-immuunaanval die verlies van betaselle, en dus 'n tekort aan insulien, veroorsaak.<ref name="Rother">{{cite journal | vauthors = Rother KI | title = Diabetes treatment--bridging the divide | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2007-04-12_356_15/page/1499 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 356 | issue = 15 | pages = 1499–1501 | date = April 2007 | pmid = 17429082 | pmc = 4152979 | doi = 10.1056/NEJMp078030 }}</ref> Pasiënte het dikwels ongereelde en onvoorspelbare bloedsuikervlakke weens te min insulien.<ref name="merck1">{{cite web |last=Brutsaert |first=EF |date=September 2022 |title=Diabetes Mellitus (DM) |url=https://www.msdmanuals.com/professional/endocrine-and-metabolic-disorders/diabetes-mellitus-and-disorders-of-carbohydrate-metabolism/diabetes-mellitus-dm |access-date=2023-08-15 |website=MSD Manual Professional Version |publisher=Merck Publishing |archive-date=2023-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815124233/https://www.msdmanuals.com/professional/endocrine-and-metabolic-disorders/diabetes-mellitus-and-disorders-of-carbohydrate-metabolism/diabetes-mellitus-dm |url-status=live }}</ref> [[Beeld:Type 1 Diabetes Mellitus.jpg|thumb|260px|'n Outo-immuunaanval in tipe&nbsp;1-diabetes.]] Tipe&nbsp;1-diabetes is deels oorerflik, met verskeie [[Geen|gene]] wat die risiko beïnvloed. In mense wat geneties ontvanklik is, kan die begin van diabetes aan die gang gesit word deur een of meer omgewingsfaktore,<ref name=PetzoldSolimena2015>{{cite journal | vauthors = Petzold A, Solimena M, Knoch KP | title = Mechanisms of Beta Cell Dysfunction Associated With Viral Infection | journal = Current Diabetes Reports | volume = 15 | issue = 10 | pages = 73 | date = October 2015 | pmid = 26280364 | pmc = 4539350 | doi = 10.1007/s11892-015-0654-x | type = Review }}</ref> soos 'n virusinfeksie of dieet. Daar is egter geen bewyse dat sekere virusse daarvoor verantwoordelik is nie.<ref name=PetzoldSolimena2015 /><ref name=ButaliaKaplan2016>{{cite journal | vauthors = Butalia S, Kaplan GG, Khokhar B, Rabi DM | title = Environmental Risk Factors and Type 1 Diabetes: Past, Present, and Future | journal = Canadian Journal of Diabetes | volume = 40 | issue = 6 | pages = 586–593 | date = December 2016 | pmid = 27545597 | doi = 10.1016/j.jcjd.2016.05.002 | type = Review }}</ref> Tipe&nbsp;1-diabetes kan op enige ouderdom begin, en baie diagnoses word in volwassenes gemaak. "Latente outo-immuundiabetes van volwassenes" (''latent autoimmune diabetes of adults'', of ''LADA'') is die diagnostiese term wat gebruik word wanneer tipe&nbsp;1-diabetes in volwassenes ontwikkel; dit begin stadiger as dieselfde toestand in kinders. Om die verskil aan te dui gebruik sommige mense die nieamptelike term "tipe&nbsp;1.5-diabetes" vir dié toestand. Volwassenes met ''LADA'' word dikwels aanvanklik met tipe&nbsp;2-diabetes gediagnoseer, geskoei op ouderdom eerder as op 'n oorsaak.<ref>{{cite journal | vauthors = Laugesen E, Østergaard JA, Leslie RD | title = Latent autoimmune diabetes of the adult: current knowledge and uncertainty | journal = Diabetic Medicine | volume = 32 | issue = 7 | pages = 843–852 | date = July 2015 | pmid = 25601320 | pmc = 4676295 | doi = 10.1111/dme.12700 }}</ref> ===Tipe 2=== [[Beeld:Type 2 Diabetes Mellitus.jpg|thumb|260px|Minder insulienafskeiding of 'n swakker uitwerking van insulien op sy reseptore lei tot 'n hoë glukose-inhoud in die bloed.]] Tipe&nbsp;2-diabetes word gekenmerk deur insulienweerstandigheid, wat gekombineer kan wees met 'n relatief verminderde insulienafskeiding.<ref name=Green2011/> Die defektiewe reaksie van liggaamsweefsel op insulien betrek vermoedelik die insulienreseptore.<ref>{{Citation |last=Freeman |first=Andrew M. |title=Insulin Resistance |date=2024 |work=StatPearls |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507839/ |access-date=2024-02-13 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29939616 |last2=Acevedo |first2=Luis A. |last3=Pennings |first3=Nicholas |archive-date=2024-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240207020904/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507839/ |url-status=live }}</ref> Die spesifieke defekte is egter onbekend. Gevalle met 'n bekende defek word apart geklassifiseer. Tipe&nbsp;2-diabetes is die algemeenste vorm van diabetes mellitus en maak 95% van gevalle uit.<ref name="WHO2022"/> Baie mense met dié vorm het prediabetes (aangetaste glukosetoleransie) voordat hulle aan die kriteria vir tipe&nbsp;2-diabetes voldoen.<ref>{{cite journal | author = American Diabetes Association | title = 2. Classification and Diagnosis of Diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 40 | issue = Suppl 1 | pages = S11–S24 | date = January 2017 | pmid = 27979889 | doi = 10.2337/dc17-S005 | doi-access = free }}</ref> Die ontwikkeling van prediabetes tot volle tipe&nbsp;2-diabetes kan verlangsaam of omgekeer word deur leefstylveranderings of [[medisyne]] wat insuliensenstiwiteit verhoog of die [[lewer]] se glukosevervaardiging laat afneem.<ref name="pmid30528418">{{cite journal | vauthors = Carris NW, Magness RR, Labovitz AJ | title = Prevention of Diabetes Mellitus in Patients With Prediabetes | journal = The American Journal of Cardiology | volume = 123 | issue = 3 | pages = 507–512 | date = February 2019 | pmid = 30528418 | pmc = 6350898 | doi = 10.1016/j.amjcard.2018.10.032 }}</ref> Tipe&nbsp;2-diabetes word hoofsaaklik deur leefstylfaktore en genetika veroorsaak.<ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 }}</ref> 'n Paar leefstylfaktore is bekend wat kan lei tot die ontwikkeling van tipe&nbsp;2-diabetes, insluitende [[obesiteit]] ('n liggaamsmassaindeks van meer as 30), 'n gebrek aan fisieke aktiwiteit, 'n swak [[Voeding|dieet]], [[stres]] en [[verstedeliking]].<ref name=Will2011/><ref>{{Cite journal |last1=Fletcher |first1=Barbara |last2=Gulanick |first2=Meg |last3=Lamendola |first3=Cindy |date=January 2002 |title=Risk factors for type 2 diabetes mellitus |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11800065 |journal=The Journal of Cardiovascular Nursing |volume=16 |issue=2 |pages=17–23 |doi=10.1097/00005082-200201000-00003 |issn=0889-4655 |pmid=11800065 |access-date=2023-10-12 |archive-date=2023-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020123710/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11800065/ |url-status=live }}</ref> Dieetfaktore soos drankies wat met suiker versoet is, word met 'n groter risiko verbind.<ref name="SSB2010">{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–1364 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | url = https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2010-11_33_11/page/2477 | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–2483 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> Die soort [[vet]]te in die dieet is ook belangrik; versadigde vet en transvet verhoog die risiko, terwyl poli- en mono-onversadigde vet die risiko verklein.<ref name="Fat2009" /> Die eet van te veel [[Rys|witrys]] kan die risiko verhoog, veral onder Chinese en Japannese.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | volume = 344 | pages = e1454 | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Die gebrek aan oefening kan in sommige mense die risiko verhoog.<ref name="pmid22818936">{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–229 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref> Onaangename ondervindings as kind soos mishandeling, verwaarlosing en probleme in die huishouding vergroot die risiko vir tipe&nbsp;2-diabetes later in die lewe met 32%. Verwaarlosing het die grootste uitwerking.<ref>{{cite journal | vauthors = Huang H, Yan P, Shan Z, Chen S, Li M, Luo C, Gao H, Hao L, Liu L | display-authors = 6 | title = Adverse childhood experiences and risk of type 2 diabetes: A systematic review and meta-analysis | journal = Metabolism | volume = 64 | issue = 11 | pages = 1408–1418 | date = November 2015 | pmid = 26404480 | doi = 10.1016/j.metabol.2015.08.019 }}</ref> ===Swangerskapsdiabetes=== Swangerskapsdiabetes toon baie ooreenkomste met tipe&nbsp;2-diabetes, want dit word gekenmerk deur 'n kombinasie van relatief onvoldoende insulienafskeiding en {{nowrap|-reaksie}}. Dit kom voor in sowat 2-10% van alle [[swangerskap]]pe en kan ná die geboorte verbeter of verdwyn.<ref name=NDIC_Stats>{{cite web|title=National Diabetes Clearinghouse (NDIC): National Diabetes Statistics 2011|url=http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/statistics/#Gestational|publisher=U.S. Department of Health and Human Services|access-date=22 April 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140417143052/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/statistics/#Gestational|archive-date=17 April 2014}}</ref> Die aanbeveling is dat alle swanger vroue begin toets word ná sowat 24-28 weke van swangerskap.<ref name=":2">{{Cite journal| vauthors = Soldavini J |date=November 2019|title=Krause's Food & The Nutrition Care Process|journal=Journal of Nutrition Education and Behavior|volume=51|issue=10|pages=1225|doi=10.1016/j.jneb.2019.06.022|s2cid=209272489|issn=1499-4046}}</ref> Ná die swangerskap het sowat 5-10% van vroue met swangerskapsdiabetes steeds die een of ander vorm van diabetes, meestal tipe&nbsp;2.<ref name=NDIC_Stats /> Swangerskapsdiabetes is ten volle behandelbaar, maar vereis noukeurige mediese toesig deur die swangerskap. Bestuur kan insluit dieetveranderings, bloedglukosemonitering en in sommige gevalle die gee van insulien.<ref>{{Cite web|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes/gestational/management-treatment|title=Managing & Treating Gestational Diabetes {{!}} NIDDK|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=2019-05-06|archive-date=2019-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190506202142/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes/gestational/management-treatment|url-status=live}}</ref> Hoewel dit van verbygaande aard is, kan onbehandelde swangerskapsdiabetes die gesondheid van die [[fetus]] of die moeder skade berokken. 'n Paar van die risiko's vir die baba sluit in 'n hoë geboortemassa en abnormaliteite van die [[hart]], [[sentrale senuweestelsel]] en [[Spier|skeletspiere]]. ===Dubbele diabetes=== Nog 'n vorm van die siekte is dubbele diabetes. Dit kom voor wanner 'n lyer aan tipe&nbsp;1-diabetes insulienweerstandig word, wat die stempel van tipe&nbsp;2-diabetes is, of 'n familiegeskiedenis van tipe&nbsp;2 het.<ref>{{cite journal | vauthors = Cleland SJ, Fisher BM, Colhoun HM, Sattar N, Petrie JR | title = Insulin resistance in type 1 diabetes: what is 'double diabetes' and what are the risks? | journal = Diabetologia | volume = 56 | issue = 7 | pages = 1462–1470 | date = July 2013 | pmid = 23613085 | pmc = 3671104 | doi = 10.1007/s00125-013-2904-2 | publisher = National Library of Medicine }}</ref> Dit is in 1990-'91 die eerste keer ontdek. ==Patofisiologie== [[Beeld:Suckale08 fig3 glucose insulin day af.png|thumb|250px|Die fluktuasie van bloedsuiker (rooi) en die suikerverlagende hormoon [[insulien]] (blou) in mense, deur 'n dag met drie etes. Een van die uitwerkings van 'n [[Suikers#Disakkariede|suikerryke]] teenoor 'n styselryke maaltyd word uitgelig.]] [[Beeld:Glucose-insulin-release.svg|thumb|250px|Die meganisme van insulienvrystelling in normale betaselle van die pankreas. Insulienvervaardiging is min of meer konstant in die betaselle. Die vrystelling daarvan word veroorsaak deur kos, hoofsaaklik voedsel wat oplosbare [[glukose]] bevat.]] [[Insulien]] is die hoofhormoon wat die opneem van [[glukose]] uit die bloed in die meeste selle van die liggaam reguleer, veral die [[lewer]], vetweefsel en spiere, buiten gladde spiere waarin insulien via the IGF-1 (insulienagtige groeifaktor&nbsp;1) optree. Dus speel die gebrek aan insulien of die onsensitiwiteit van sy reseptore 'n belangrike rol in alle vorme van diabetes mellitus.<ref>{{cite web |title=Insulin Basics |url=https://diabetes.org/healthy-living/medication-treatments/insulin-other-injectables/insulin-basics |publisher=American Diabetes Association |access-date=25 June 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621163852/https://diabetes.org/healthy-living/medication-treatments/insulin-other-injectables/insulin-basics |archive-date=21 June 2023}}</ref> Die liggaam kry glukose van dié drie hoofbronne: die opneem van kos; die afbreek van glukogeen, die gebergde vorm van glukose wat in die lewer aangetref word; en glukoneogenese, die skepping van glukose van niekarbohidraatsubstrata in die liggaam.<ref name=GreenspanEndo>{{cite book |veditors=Shoback DG, Gardner D |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |url=https://archive.org/details/greenspansbasicc0000unse |year=2011 |publisher=McGraw-Hill Medical |isbn=978-0-07-162243-1|edition=9th}}</ref> Insulien speel 'n kritieke rol in die beheer van die glukosevlak in die liggaam. Insulien kan die afbreek van glukogeen of die proses van glukoneogenese onderdruk, en dit kan die vervoer van glukose na vet- en spierselle en die berging van glukose in die vorm van glukogeen stimuleer.<ref name=GreenspanEndo /> Insulien word in die bloed vrygestel deur betaselle (β-selle) in die eilandjies van Langerhans in die pankreas, in reaksie op die stygende vlakke van bloedglukose, gewoonlik ná 'n ete. Insulien word deur sowat twee derdes van die liggaam se selle gebruik om glukose uit die bloed te absorbeer vir gebruik as brandstof, vir omsetting in ander benodigde molekules of vir berging. 'n Laer glukosevlak lei tot 'n afname in die vrystelling van insulien van die betaselle en die afbreek van glukogeen in glukose. Dié proses word hoofsaaklik beheer deur die hormoon glukagoon, wat op die teenoorgestelde manier as insulien optree.<ref name=GanongsPhys>{{cite book|vauthors=Barrett KE, etal |title=Ganong's review of medical physiology|url=https://archive.org/details/ganongsreviewofm0000unse |year=2012 |publisher=McGraw-Hill Medical |isbn=978-0-07-178003-2 |edition=24th}}</ref> As die hoeveelheid beskikbare insulien onvoldoende is of die selle swak reageer op die uitwerking van insulien (insulienweerstandigheid) of as die insulien self defektief is, word glukose nie behoorlik deur die liggaamselle opgeneem wat dit nodig het nie, en dit word nie behoorlik in die lewer en spiere geberg nie. Die glukosevlak in die bloed bly dus hoog en daar is swak proteïensintese en ander metaboliese afwykings.<ref name=GreenspanEndo /> Wanneer te veel glukose vir 'n lang tyd in die bloed voorkom, kan die niere dit nie alles absorbeer nie en die ekstra glukose word uit die liggaam geskei deur [[urine]] (glukosurie).<ref>{{cite book |vauthors=Murray RK, etal |title=Harper's illustrated biochemistry |url=https://archive.org/details/harpersillustrat0000unse |year=2012|publisher=McGraw-Hill Medical |isbn=978-0-07-176576-3 |edition=29th}}</ref> Dit laat die osmotiese druk van die urine toeneem en inhibeer die heropneem van water deur die niere. Dit kan lei tot groter urinevervaardiging (poliurie) en 'n toename in vloeistofverlies. Verlore bloedvolume word osmoties van water in liggaamselle en ander liggaamsdele vervang en dit veroorsaak dehidrasie en 'n toename in dors (polidipsie).<ref name=GreenspanEndo /> Daarbenewens stimuleer 'n intersellulêre glukosegebrek aptyt, en dit lei tot 'n abnormale eetlus (polifagie).<ref>{{Cite book|title=Juta's Complete Textbook of Medical Surgical Nursing| vauthors = Mogotlane S |publisher=Juta|year=2013|location=Cape Town|pages=839}}</ref> ==Diagnose== Diabetes mellitus word op verskeie manier gediagnoseer met 'n toets vir die glukose-inhoud van die bloed. Dit sluit in:<ref name="WHO1999-DefDiagClass">{{cite web |publisher=[[World Health Organization]] |title=Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications |year=1999 |url=http://whqlibdoc.who.int/hq/1999/WHO_NCD_NCS_99.2.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20030308005119/http://whqlibdoc.who.int/hq/1999/WHO_NCD_NCS_99.2.pdf |archive-date=2003-03-08}}</ref> * Glukosevlak ná 'n vastydperk ≥&nbsp;7,0&nbsp;mmol/L (126&nbsp;mg/dL). Dié toets word in die oggend voor ontbyt gedoen nadat die pasiënt minstens agt uur voor die tyd gevas het. * Plasmaglukose ≥&nbsp;11,1&nbsp;mmol/L (200&nbsp;mg/dL) twee uur nadat 75&nbsp;gram glukose per mond ingeneem is; ook bekend as 'n glukosetoleransietoets. * Simptome van hoë bloedsuiker en plasmaglukose ≥&nbsp;11,1&nbsp;mmol/L (200&nbsp;mg/dL) óf terwyl gevas word óf sonder om te vas. Enige van die toetse moet verkieslik op 'n ander dag herhaal word.<ref>{{cite journal | vauthors = Saydah SH, Miret M, Sung J, Varas C, Gause D, Brancati FL | title = Postchallenge hyperglycemia and mortality in a national sample of U.S. adults | journal = Diabetes Care | volume = 24 | issue = 8 | pages = 1397–1402 | date = August 2001 | pmid = 11473076 | doi = 10.2337/diacare.24.8.1397 | doi-access = free }}</ref> Volgens die huidige definisie word twee glukosemetings van op of bo 7,0&nbsp;mmol/L (126&nbsp;mg/dL) beskou as 'n diagnose van diabetes mellitus. Vir die WGO word mense met 'n vasglukosevlak van 6,1 tot 6,9&nbsp;mmol/L (110 tot 125&nbsp;mg/dL) beskou as dat hulle prediabetes het.<ref>{{cite book |title=Definition and diagnosis of diabetes mellitus and intermediate hyperglycemia: report of a WHO/IDF consultation |url=https://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |publisher=World Health Organization |page=21 |year=2006 |isbn=978-92-4-159493-6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120511072821/http://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |archive-date=11 May 2012}}</ref> Mense met plasmaglukose op of bo 7,8&nbsp;mmol/L (140&nbsp;mg/dL), maar nie bo 11,1&nbsp;mmol/L (200&nbsp;mg/dL) twee uur nadat 75&nbsp;gram glukose per mond ingeneem is nie, word beskou as dat hulle prediabetes het. Veral laasgenoemde loop die risiko om volle diabetes mellitus te ontwikkel, asook hartbloedvatsiektes.<ref>{{cite journal | vauthors = Santaguida PL, Balion C, Hunt D, Morrison K, Gerstein H, Raina P, Booker L, Yazdi H | display-authors = 6 | title = Diagnosis, prognosis, and treatment of impaired glucose tolerance and impaired fasting glucose | journal = Evidence Report/Technology Assessment | issue = 128 | pages = 1–11 | date = August 2005 | pmid = 16194123 | pmc = 4780988 | url = http://www.ahrq.gov/clinic/epcsums/impglusum.htm | access-date = 20 July 2008 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20080916030540/http://www.ahrq.gov/clinic/epcsums/impglusum.htm | archive-date = 16 September 2008 }}</ref> ==Voorkoming== Daar is sover bekend geen manier om tipe&nbsp;1-diabetes te voorkom nie.<ref name="WHO2022"/> Eilandjies-outo-immuniteit en veelvuldige teenliggaampies kan egter 'n sterk aanduiding van die begin van tipe&nbsp;1 wees.<ref>{{Cite journal |last1=Jacobsen |first1=Laura M. |last2=Haller |first2=Michael J. |last3=Schatz |first3=Desmond A. |date=2018-03-06 |title=Understanding Pre-Type 1 Diabetes: The Key to Prevention |journal= Frontiers in Endocrinology|volume=9 |page=70 |doi=10.3389/fendo.2018.00070 |pmid=29559955 |pmc=5845548 |doi-access=free }}</ref> Tipe&nbsp;2-diabetes, wat in meer as 90% van alle diabeteslyers voorkom, kan voorkom en vertraag word<ref>{{cite journal | vauthors = | title = Tackling risk factors for type 2 diabetes in adolescents: PRE-STARt study in Euskadi | journal = Anales de Pediatria | volume = 95 | issue = 3 | pages = 186–196 | date = 2020 | pmid = 33388268 | doi = 10.1016/j.anpedi.2020.11.001 | publisher = Anales de Pediatría | doi-access = free }}</ref> deur 'n normale liggaamsgewig te handhaaf, oefeninge te doen en gesond te eet.<ref name="WHO2022"/> Hoër vlakke van fisieke aktiwiteit (meer as 90 minute per dag) verminder die risiko van diabetes met 28%.<ref name= BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | display-authors = 6 | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | pages = i3857 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 }}</ref> Dieetveranderings wat doeltreffend is in die voorkoming van diabetes sluit in die inneem van kosse ryk aan heel [[graan]] en [[dieetvesel]], asook goeie vette soos poli-onversadigde vette wat in [[neut]]e, groente-olies en vis voorkom.<ref name=HarvardNutrition>{{cite web|website=The Nutrition Source|title = Simple Steps to Preventing Diabetes |date = 18 September 2012 |url=http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/preventing-diabetes-full-story/#references |publisher= Harvard T.H. Chan School of Public Health|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140425020720/http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/preventing-diabetes-full-story/#references|archive-date=25 April 2014}}</ref> Die beperking van suikerryke drankies en die eet van minder [[rooivleis]], en ander bronne van versadigde vette, kan ook help om diabetes te voorkom.<ref name=HarvardNutrition /> Die [[Rookgewoonte|rook]] van tabak word ook verbind met 'n groter risiko vir diabetes en sy komplikasies. Dit kan dus ook help om op te hou rook.<ref>{{cite journal | vauthors = Willi C, Bodenmann P, Ghali WA, Faris PD, Cornuz J | title = Active smoking and the risk of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 298 | issue = 22 | pages = 2654–2664 | date = December 2007 | pmid = 18073361 | doi = 10.1001/jama.298.22.2654 | s2cid = 30550981 }}</ref> Die verhouding tusen tipe&nbsp;2-diabetes en die veranderbare risikofaktore is dieselfde in alle streke van die wêreld.<ref>{{cite web |publisher=World Health Organization |url=https://www.who.int/chp/chronic_disease_report/media/Factsheet1.pdf |title=Chronic diseases and their common risk factors |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017172040/http://www.who.int/chp/chronic_disease_report/media/Factsheet1.pdf |archive-date=2016-10-17 |date=2005 |access-date=30 August 2016}}</ref> ==Bestuur== Diabetesbestuur konsentreer op 'n poging om die suikervlak in die bloed so na moontlik aan normaal te hou, sonder dat die vlak te laag daal.<ref name="niddk16">{{cite web |title=Managing diabetes |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/managing-diabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, US National Institutes of Health |access-date=4 February 2023 |date=1 December 2016 |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306044924/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/managing-diabetes |url-status=live }}</ref> Dit kan gewoonlik reggekry word met dieetaanpassings,<ref>{{cite journal | vauthors = Toumpanakis A, Turnbull T, Alba-Barba I | title = Effectiveness of plant-based diets in promoting well-being in the management of type 2 diabetes: a systematic review | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 6 | issue = 1 | pages = e000534 | date = 2018-10-30 | pmid = 30487971 | pmc = 6235058 | doi = 10.1136/bmjdrc-2018-000534 }}</ref> oefening, gewigsverlies en die gebruik van medisyne (insulien of orale medikasie).<ref name=niddk16/> Dit is belangrik om meer te leer oor die siekte en deel te neem aan die behandeling, want komplikasies is veel minder algemeen en minder ernstig wanneer mense hulle suikervlak goed bestuur.<ref name=niddk16/><ref>{{cite journal|title = The effect of intensive diabetes therapy on the development and progression of neuropathy|url = https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_1995-04-15_122_8/page/n54|author=The Diabetes Control and Complications Trial Research Group | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 122 | issue = 8 | pages = 561–568 | date = April 1995 | pmid = 7887548 | doi = 10.7326/0003-4819-122-8-199504150-00001 | s2cid = 24754081 }}</ref> Die doelwit van behandeling is 'n A1C-vlak van minder as 7%.<ref name="niddka1c">{{cite web |title=The A1C test and diabetes |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diagnostic-tests/a1c-test |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, US National Institutes of Health |access-date=4 February 2023 |date=1 April 2018 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204214740/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diagnostic-tests/a1c-test |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=3| vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA, Fitterman N, Balzer K, Boyd C, Humphrey LL, Iorio A, Lin J, Maroto M, McLean R, Mustafa R, Tufte J | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> A1C, ook HbA1C genoem, is 'n vorm van [[hemoglobien]] (Hb) wat chemies aan suiker verbind word. Aandag word ook geskenk aan ander gesondheidsprobleme wat die negatiewe uitwerking van die siekte kan versnel. Dit sluit in rook, [[hoë bloeddruk]], oorgewig en die gebrek aan gereelde oefening.<ref name=niddk16/> Diabeteslyers se [[voet]]e moet jaarliks ondersoek word.<ref>{{cite journal | vauthors = Mayfield JA, Reiber GE, Sanders LJ, Janisse D, Pogach LM | title = Preventive foot care in diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = suppl_1 | pages = S63–S64 | date = January 2004 | pmid = 14693928 | doi = 10.2337/diacare.27.2007.S63 | doi-access = free }}</ref> Spesiale skoeisel kan gedra word om die gevaar van voetsere weens druk te verklein.<ref>{{cite journal | vauthors = Bus SA, van Deursen RW, Armstrong DG, Lewis JE, Caravaggi CF, Cavanagh PR | title = Footwear and offloading interventions to prevent and heal foot ulcers and reduce plantar pressure in patients with diabetes: a systematic review | journal = Diabetes/Metabolism Research and Reviews | volume = 32 | issue = Suppl 1 | pages = 99–118 | date = January 2016 | pmid = 26342178 | doi = 10.1002/dmrr.2702 | s2cid = 24862853 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Heuch L, Streak Gomersall J | title = Effectiveness of offloading methods in preventing primary diabetic foot ulcers in adults with diabetes: a systematic review | journal = JBI Database of Systematic Reviews and Implementation Reports | volume = 14 | issue = 7 | pages = 236–265 | date = July 2016 | pmid = 27532798 | doi = 10.11124/JBISRIR-2016-003013 | s2cid = 12012686 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = van Netten JJ, Raspovic A, Lavery LA, Monteiro-Soares M, Rasmussen A, Sacco IC, Bus SA | title = Prevention of foot ulcers in the at-risk patient with diabetes: a systematic review | journal = Diabetes/Metabolism Research and Reviews | volume = 36 | issue = S1 Suppl 1 | pages = e3270 | date = March 2020 | pmid = 31957213 | doi = 10.1002/dmrr.3270 | s2cid = 210830578 | url = https://eprints.qut.edu.au/220879/1/Van%2BNetten%2Bet%2Bal%2B-%2B2016%2B-%2BPrevention%2Bof%2Bfoot%2Bulcers%2Bsystematic%2Breview.pdf | access-date = 2023-01-23 | archive-date = 2023-02-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230209225712/https://eprints.qut.edu.au/220879/1/Van%2BNetten%2Bet%2Bal%2B-%2B2016%2B-%2BPrevention%2Bof%2Bfoot%2Bulcers%2Bsystematic%2Breview.pdf | url-status = live }}</ref> ===Leefstyl=== Mense met diabetes kan voordeel trek uit opvoeding oor die siekte en behandeling, dieetveranderings en oefening, met die doel om die glukosevlak op kort én lang termyn binne perke te hou. Vanweë die verwante risiko van hartbloedvatsiektes word leefstylveranderings ook aanbeveel om hoë bloeddruk te beheer.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | display-authors = 3 | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref> Gewigsverlies kan die vordering van prediabetes tot tipe&nbsp;2-diabetes voorkom, die risiko van hartbloedvatsiektes verlaag of lei tot 'n permanente remissie in mense met diabetes.<ref name="ADA2019">{{cite journal | title = 5. Lifestyle Management: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2019'' | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = Suppl 1 | pages = S46–S60 | date = January 2019 | pmid = 30559231 | doi = 10.2337/dc19-S005 | doi-access = free | author1 = American Diabetes Association }}</ref><ref name="ADA2018">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Dennison M, Gardner CD, Garvey WT, Lau KH, MacLeod J, Mitri J, Pereira RF, Rawlings K, Robinson S, Saslow L, Uelmen S, Urbanski PB, Yancy WS | display-authors = 3 | title = Nutrition Therapy for Adults With Diabetes or Prediabetes: A Consensus Report | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 731–754 | date = May 2019 | pmid = 31000505 | pmc = 7011201 | doi = 10.2337/dci19-0014 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> Geen enekele dieetpatroon is die beste vir alle mense met diabetes nie.<ref name=Em2015/> Daar is egter verskeie soorte diëte waaruit gekies kan word, soos die Mediterreense, minkoolhidraat- of DASH-dieet (om hoë bloeddruk te beheer).<ref name="ADA2019" /><ref name="ADA2018" /> Vir oorgewig mense met tipe 2-diabetes is enige dieet wat tot gewigsverlies lei doeltreffend.<ref name=Em2015>{{cite journal | vauthors = Emadian A, Andrews RC, England CY, Wallace V, Thompson JL | title = The effect of macronutrients on glycaemic control: a systematic review of dietary randomised controlled trials in overweight and obese adults with type 2 diabetes in which there was no difference in weight loss between treatment groups | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 114 | issue = 10 | pages = 1656–1666 | date = November 2015 | pmid = 26411958 | pmc = 4657029 | doi = 10.1017/S0007114515003475 }}</ref> ===Medikasie=== ====Glukosebeheer==== Die meeste medisynes wat gebruik word om diabetes te behandel verlaag die bloedsuikervlak deur middel van verskillende meganismes. Daar is algemene konsensus dat wanneer diabeteslyers streng glukosebeheer toepas en die glukosevlak in hulle bloed binne normale perke hou, hulle minder komplikasies ervaar soos nier- en retinaprobleme.<ref>{{cite journal | vauthors = Rosberger DF | title = Diabetic retinopathy: current concepts and emerging therapy | journal = Endocrinology and Metabolism Clinics of North America | volume = 42 | issue = 4 | pages = 721–745 | date = December 2013 | pmid = 24286948 | doi = 10.1016/j.ecl.2013.08.001 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = MacIsaac RJ, Jerums G, Ekinci EI | title = Glycemic Control as Primary Prevention for Diabetic Kidney Disease | journal = Advances in Chronic Kidney Disease | volume = 25 | issue = 2 | pages = 141–148 | date = March 2018 | pmid = 29580578 | doi = 10.1053/j.ackd.2017.11.003 }}</ref> Daar word egter gedebatteer of dit toepaslik en kostedoeltreffend is vir ouer mense in wie die risiko vir hipoglukemie groter is.<ref name=Pozzilli2014>{{cite journal | vauthors = Pozzilli P, Strollo R, Bonora E | title = One size does not fit all glycemic targets for type 2 diabetes | journal = Journal of Diabetes Investigation | volume = 5 | issue = 2 | pages = 134–141 | date = March 2014 | pmid = 24843750 | pmc = 4023573 | doi = 10.1111/jdi.12206 }}</ref> Daar is verskeie klasse medisyne vir diabetes. Tipe&nbsp;1-diabetes vereis behandeling met [[insulien]].<ref name=NICENG17>{{cite web |title=Type 1 diabetes in adults: diagnosis and management |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng17 |website=www.nice.org.uk |publisher=National Institute for Health and Care Excellence |date=26 August 2015 |access-date=25 December 2020 |archive-date=10 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210211840/https://www.nice.org.uk/guidance/NG17 |url-status=live }}</ref> Tipe&nbsp;2-diabetes word gewoonlik behandel met medisyne wat mondelings geneem word (soos [[metformien]]), hoewel sommige later insulieninspuitings kan nodig kry.<ref name=NICENG28>{{cite web |title=Type 2 diabetes in adults: management |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng28 |website=www.nice.org.uk |publisher=National Institute for Health and Care Excellence |date=2 December 2015 |access-date=25 December 2020 |archive-date=22 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222155551/https://www.nice.org.uk/guidance/ng28 |url-status=live }}</ref> Metformien word gewoonlik aanbeveel as eerste behandeling vir tipe&nbsp;2-diabetes, want daar is goeie bewyse dat dit sterftes verminder.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 | url = http://www.aafp.org/afp/2009/0101/p29.pdf | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20130505033552/http://www.aafp.org/afp/2009/0101/p29.pdf | archive-date = 2013-05-05 }}</ref> Dit verlaag die [[lewer]] se vervaardiging van glukose en verhoog die hoeveelheid glukose wat in perifere weefsel geberg word.<ref name=Drugs2005>{{cite journal | vauthors = Krentz AJ, Bailey CJ | title = Oral antidiabetic agents: current role in type 2 diabetes mellitus | journal = Drugs | volume = 65 | issue = 3 | pages = 385–411 | date = 2005 | pmid = 15669880 | doi = 10.2165/00003495-200565030-00005 | s2cid = 29670619 }}</ref> Verskeie ander groepe medisynes wat mondelings geneem word, verlaag bloedsuiker in mense met tipe&nbsp;2-diabetes. Dit sluit in middels wat die vrystelling van insulien verhoog (sulfonilureums), wat die opname van suiker uit die ingewande verminder (akarbose), wat die liggaam sensitiewer vir insulien maak (sitagliptien), ensovoorts. Sommige uiterste gevalle van tipe&nbsp;2-diabetes kan ook met insulien behandel word. Die dosis word geleidelik verhoog totdat glukoseteikens bereik is.<ref name="AFP09" /><ref>{{Citation| author1 = Consumer Reports| author2 = American College of Physicians| date = April 2012| title = Choosing a type 2 diabetes drug – Why the best first choice is often the oldest drug| publisher = Consumer Reports| work = High Value Care| url = http://consumerhealthchoices.org/wp-content/uploads/2012/04/High-Value-Care-Diabetes-ACP.pdf| access-date = August 14, 2012| url-status = live| archive-url = https://web.archive.org/web/20140702223552/http://consumerhealthchoices.org/wp-content/uploads/2012/04/High-Value-Care-Diabetes-ACP.pdf| archive-date = July 2, 2014| archivedate = 2 Julie 2014| archiveurl = https://web.archive.org/web/20140702223552/http://consumerhealthchoices.org/wp-content/uploads/2012/04/High-Value-Care-Diabetes-ACP.pdf}}</ref> ====Verlaging van hoë bloeddruk==== [[Hartbloedvatsiekte]]s is 'n ernstige komplikasie wat met diabetes vereenselwig word. Baie internasionale riglyne beveel behandeling vir hoë bloeddruk aan tot waar die vlak laer as 140/90&nbsp;mmHg vir diabeteslyers is.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | display-authors = 3 | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> Daar is egter beperkte bewyse van wat die laagste teiken moet wees.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref> ====Aspirien==== Die gebruik van [[aspirien]] om hartbloedvatsiektes in diabeteslyers te voorkom is omstrede.<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Fox CS, Golden SH, Anderson C, Bray GA, Burke LE, de Boer IH, Deedwania P, Eckel RH, Ershow AG, Fradkin J, Inzucchi SE, Kosiborod M, Nelson RG, Patel MJ, Pignone M, Quinn L, Schauer PR, Selvin E, Vafiadis DK | display-authors = 3 | title = Update on Prevention of Cardiovascular Disease in Adults With Type 2 Diabetes Mellitus in Light of Recent Evidence: A Scientific Statement From the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 38 | issue = 9 | pages = 1777–1803 | date = September 2015 | pmid = 26246459 | pmc = 4876675 | doi = 10.2337/dci15-0012 }}</ref> Aspirien word soms aanbeveel vir mense met 'n hoë risiko vir hartbloedvatsiektes, maar dit lyk nie of die roetinegebruik van aspirien ongekompliseerde diabetes verlig nie.<ref>{{cite journal | vauthors = Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS | display-authors = 3 | title = Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 6 | pages = 1395–1402 | date = June 2010 | pmid = 20508233 | pmc = 2875463 | doi = 10.2337/dc10-0555 }}</ref> ===Chirurgie=== In oorgewig diabeteslyers is [[chirurgie]] dikwels 'n doeltreffende maatreël.<ref name="Picot2009">{{cite journal |vauthors=Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ |date=September 2009 |title=The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation |journal=Health Technology Assessment |volume=13 |issue=41 |pages=1–190, 215–357, iii–iv |doi=10.3310/hta13410 |pmid=19726018 |doi-access=free |hdl=10536/DRO/DU:30064294|hdl-access=free }}</ref> Baie mense kan ná chirurgie 'n normale bloedsuikervlak handhaaf met min of geen medisyne,<ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–124 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> en sterftes op lang termyn word verminder.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–631 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> Daar is egter 'n korttermynsterftesyfer van minder as 1% weens die chirurgie.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref> 'n [[Pankreas]]oorplanting word soms oorweeg vir mense met tipe&nbsp;1-diabetes wat ernstige komplikasies ondervind, soos niersiektes wat 'n nieroorplanting verg.<ref>{{cite web|title=Pancreas Transplantation|url=http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/treatment-and-care/transplantation/pancreas-transplantation.html|publisher=American Diabetes Association|access-date=9 April 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413123750/http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/treatment-and-care/transplantation/pancreas-transplantation.html|archive-date=13 April 2014}}</ref> ==Ander soogdiere== Diabetes kan in [[soogdier]]e en [[reptiel]]e voorkom.<ref>{{cite journal | vauthors = Niaz K, Maqbool F, Khan F, Hassan FI, Momtaz S, Abdollahi M | title = Comparative occurrence of diabetes in canine, feline, and few wild animals and their association with pancreatic diseases and ketoacidosis with therapeutic approach | journal = Veterinary World | volume = 11 | issue = 4 | pages = 410–422 | date = April 2018 | pmid = 29805204 | pmc = 5960778 | doi = 10.14202/vetworld.2018.410-422 }}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Stahl SJ | chapter =Hyperglycemia in Reptiles |date=2006-01-01 | title = Reptile Medicine and Surgery | edition = Second |pages=822–830 | veditors = Mader DR |place=Saint Louis |publisher=W.B. Saunders |doi=10.1016/b0-72-169327-x/50062-6 |isbn=978-0-7216-9327-9 }}</ref> [[Voël]]s kry nie diabetes nie danksy hulle buitengewone toleransie vir hoë bloedsuikervlakke.<ref>{{cite journal | vauthors = Sweazea KL | title = Revisiting glucose regulation in birds - A negative model of diabetes complications | journal = Comparative Biochemistry and Physiology. Part B, Biochemistry & Molecular Biology | volume = 262 | pages = 110778 | date = 8 July 2022 | pmid = 35817273 | doi = 10.1016/j.cbpb.2022.110778 | s2cid = 250404382 }}</ref> In diere kom diabetes meestal in [[hond]]e en [[kat]]te voor. Middeljarige diere word die meeste aangetas. Tewe is twee keer so geneig om dit te kry as reuns, terwyl mannetjieskatte dit meer dikwels kry as wyfies. In albei spesies kan alle rasse die siekte kry, maar sommige klein honderasse soos miniatuurpoedels is veral geneig om diabetes te ontwikkel.<ref name=Merck>{{cite web | title=Diabetes mellitus | website= Merck Veterinary Manual | edition = 9th | url=http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm/bc/40302.htm | year=2005 | access-date=2011-10-23 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20110927154816/http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm%2Fbc%2F40302.htm | archive-date=2011-09-27 }}</ref> In katte stem diabetes treffend met menslike tipe&nbsp;2-diabetes ooreen. [[Birmaanse kat]]te, [[Russiese bloukat]]te, [[Abessiniese kat]]te en [[Noorse boskat]]te loop 'n groter risiko om dit te kry. Oorgewig katte is ook meer geneig om die siekte te ontwikkel.<ref>{{cite book|vauthors=Öhlund M|title=Feline diabetes mellitus Aspects on epidemiology and pathogenesis|publisher=Acta Universitatis agriculturae Sueciae|isbn=978-91-7760-067-1|url=https://pub.epsilon.slu.se/14746/1/ohlund_m_171123.pdf|access-date=2017-12-18|archive-date=2021-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413223918/https://pub.epsilon.slu.se/14746/1/ohlund_m_171123.pdf|url-status=live}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== * [https://idf.org/our-network/regions-and-members/africa/members/south-africa/diabetes-south-africa/ Diabetes Suid-Afrika] * [https://www.diabetes.org Amerikaanse Diabetesvereniging] {{CommonsKategorie-inlyn|Diabetes}} * {{Wikibooks-inline}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Diabetes}} {{Mediese bronne | ICD10={{ICD10|E|10||e|10}}–{{ICD10|E|14||e|10}} | ICD9={{ICD9|250}} | MedlinePlus=001214 | eMedicineSubj=med | eMedicineTopic=546 | eMedicine_mult={{eMedicine2|emerg|134}} | MeSH=D003920| }} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Siektes]] nlyxbxn7i59f1zisrk7l5vkxwz3n7ex 0 17491 2965329 2941647 2026-09-05T21:00:37Z JMK 649 +kat 2965329 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Marthinus Theunis Steyn | beeld = Marthinus Theunis Steyn.jpg | beeldonderskrif = | orde = 6de [[Presidente van die Oranje-Vrystaat|president van die Oranje-Vrystaat]] | termynaanvang = Maart 1896 | termyneinde = 31 Mei 1902 | vise = | voorganger = [[F.W. Reitz]] | opvolger = Amp afgeskaf | geboortedatum = [[2 Oktober]] [[1857]] | geboorteplek = Rietfontein, [[Winburg]], [[Oranje-Vrystaat]] | sterftedatum = {{Sterftedatum en ouderdom|1857|10|2|1916|11|28}} | sterfteplek = [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | party = | orde2 = | termynaanvang2 = | termyneinde2 = | vise2 = | voorganger2 = | opvolger2 = | orde3 = | termynaanvang3 = | termyneinde3 = | vise3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | orde4 = | termynaanvang4 = | termyneinde4 = | vise4 = | voorganger4 = | opvolger4 = | eggenoot = [[Rachel Isabella Steyn]] | kinders = Dr. [[Colin Steyn]], Hannah Fichardt, [[Gladys Steyn]], Tibbie van der Merwe, Emmie du Toit | alma_mater = [[Grey-kollege]]<br />[[Universiteit Leiden]] | professie = Prokureur | religie = [[Nederduits Gereformeerde Kerk|Nederduits Gereformeerd]] | handtekening = }} '''Marthinus Theunis Steyn''' (Rietfontein, [[Winburg]], [[Oranje-Vrystaat]] 2 Oktober 1857 – [[Bloemfontein]], 28 November 1916) was 'n Suid-Afrikaanse politikus en staatsman, en die sesde en laaste [[Presidente van die Oranje-Vrystaat|Staatspresident]] van die [[Oranje-Vrystaat]] van 1896 tot 1902. Die [[fregat]] [[SAS President Steyn|SAS ''President Steyn]] is na hom vernoem. == Agtergrond == [[Lêer:President Steyn Deventer 2009.jpg|duimnael|links|220px|[[Standbeeld]] van Marthinus Theunis Steyn in [[Deventer]], [[Nederland]].]] Hy is gebore op die plaas [[Rietfontein, Vrystaat|Rietfontein]] in die distrik [[Winburg]] op 2 Oktober 1857. Steyn is oorlede op 28 November 1916. Steyn se pa, Marthinus, was 'n lid van die Vrystaatse [[Volksraad]] en 'n vriend van President [[Jan Brand]]. Steyn het aan [[Grey-kollege]] in [[Bloemfontein]] sy skoolloopbaan ontvang en later in [[Nederland]] verder studeer aan die Universiteit van Leiden. Steyn is in [[1882]] tot die balieraad toegelaat en teruggekeer na die Vrystaat. Sy praktyk in Bloemfontein het goed gedoen en in 1889 is hy aangestel as Prokureur-Generaal van die Oranje-Vrystaat. Hy is ook as regter aangestel in dieselfde jaar. Vroeë jare Marthinus Theunis Steyn was 'n afstammeling uit die boere-adel van Suid-Afrika. Sy oupa, Pieter Gysbert Steyn, en ook sy vader, Marthinus, was welgestelde wamakers in Swellendam, waar die vooraanstaande Steyn-familie hulle in omstreeks 1752 gevestig het. Dit was byna 'n honderd jaar nadat die stamvader Douw Gerbrandt Steyn in 1668 uit [[Nederland]] in die Kaap voet aan wal gesit het. Met die ontwikkeling van Bloemfontein het pres. Steyn se vader na die [[Oranje-Vrystaat]] verhuis en hom in die distrik Winburg gevestig. In die huis, wat vandag nog staan en tot nasionale gedenkwaardigheid verklaar is, is Marthinus Theunis Steyn op 2 Oktober 1857 as die 4e van 11 kinders gebore. Reeds as jong seun het hy kennis gemaak met die vooraanstaande mense van Bloemfontein, aangesien sy vader lid van die Uitvoerende Raad was. Pres. Jan Brand was ook 'n huisvriend van die Steyns. Na sy skoolopleiding aan die [[Grey-kollege|Grey-Kollege]] in [[Bloemfontein]] het die jong Marthinus teruggekeer plaas toe en met die boerdery gehelp. Steyn se skoolhoof, dr. Brill, en ene regter Buchanan het egter daarop aangedring dat die seun verder moet studeer en in Mei 1877 het Steyn en sy boesemvriend, Harry Vels, na Nederland vertrek en daar hulle skoolopleiding voltooi. Pres. Paul Kruger, as lid van die eerste afvaardiging van die gewese Zuid-Afrikaansche Republiek, waarvan Kruger die onderpresident was, het ook op dieselfde skip gereis. Pres. Kruger en die 19-jarige Steyn het mekaar op die skip ontmoet. Steyn en Vels het in Deventer, Nederland, skoolgegaan en ook gekwalifiseer vir die toelatingseksamen vir studie in die regte aan die Universiteit van Leiden. Hy en Vels het na [[Londen]] vertrek, waar hulle hul studie in die regte aan die Inner Temple voltooi het. Na bykans 7 jaar in die buiteland het Steyn in Desember 1883 as gekwalifiseerde regsgeleerde na die Vrystaat teruggekeer. Hy het vinnig opgang in die regswese gemaak, en na 5 jaar as briljante advokaat in die Rondgaande Hof is hy in Januarie 1889 as Staatsprokureur van die Vrystaat aangestel, en 7 maande later as strafregter. Sy regsloopbaan is in 1892 bekroon met die aanstelling as hoofregter. In Maart 1887 is Steyn met Rachel Isabella (Tibbie) Fraser getroud. <br /> == President van die OVS == Toe President [[Francis William Reitz]] bedank het in 1895, was Steyn vir baie die logiese keuse as opvolger. Hy is geopponeer deur J.G. Fraser, toevallig sy vrou, Tibbie, se oom. Steyn is verkies as president nadat Fraser gekant was teen beter samewerking met die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]]. Steyn het samewerking bepleit en die [[Jameson-inval]] in die ZAR het die kiesers beïnvloed om vir Steyn te stem. Steyn het 6877 stemme op hom verenig teenoor Fraser se [[1367]]. Hy is in Maart [[1896]] as president ingehuldig. Beter verhoudinge met die ZAR het egter nie beteken Steyn het samewerking met die res van Suid-Afrika uitgesluit nie. Steyn het geglo dat die Boererepublieke baie simpatie uit die res van die kolonies kon ontvang vanweë die [[Jameson-inval]]. Die nuwe Britse hoë kommissaris, sir [[Alfred Milner]] het egter geglo in 'n federasie van Suid-Afrikaanse state onder die Britse vlag. == Die Anglo-Boereoorlog == [[Lêer:President M.T. Steyn among his citizens before the Battle of Vaalkrans, South Africa, early February 1900.jpg||duimnael|links|220px|Oranje-Vrystaatpresident M. T. Steyn onder sy burgers voor die Slag van Vaalkrans, Februarie 1900.]] [[Lêer:Martinus Theunis Steyn, Vanity Fair, 1900-08-09.jpg|duimnael|links|220px|Karikatuur van Marthinus Theunis Steyn met die onderskif: "ex President Steyn".]] President Steyn het op 22 September 1899 aan die Vrystaatse volksraad gesê: ''"Hulle [die Britte] wil die twee republieke, waar die Afrikanergees lewend gehou word, uitwis en sodoende die Afrikanervolk vernietig en indien moontlik uitroei. Kan die een Afrikaner neutraal bly terwyl die ander vir Afrika sterf? Ek weet wat dit vir twee swakke republieke is om te stry teen die magtigste ryk wat die wêreld ooit geken het, maar ek weet dat indien dit tot oorlog mag kom, ons nie stry vir die stemreg nie, maar vir die bestaan van die Afrikanervolk".''<ref>{{Boekverwysing|Titel='n Bittereinder aan die woord|Outeur=M.C.E. van Schoor|Jaar=1997|Uitgewer=Oorlogsmuseum van die Boererepublieke, Bloemfontein|Bladysye=152-165|ID=9781874979050}}</ref> Voor die uitbreek van die [[Tweede Vryheidsoorlog]] op 11 Oktober 1899, het Steyn alles in sy vermoë gedoen om dit te verhoed. Nadat dit wel uitgebreek het, het hy egter geweier om in te gee.<ref name=":0">{{Boekverwysing|Outeur=J.C. Steun|Titel=Ons gaan 'n taal maak. Afrikaans sedert die patriotjare.|ID=978-0-9870256-9-2|Uitgewer=Kraal Uitgewers|Jaar=2014}}</ref> Hy was versetlik gekant teen oorgawe aan Brittanje en het het pogings van die Transvaalse kant om dit te doen, teengestaan.<ref name=":0" /> As hoof van die regering moes hy vlug nadat Bloemfontein deur Britse troepe oorgeneem is, maar het steeds as reisende regeringshoof die oorlog aan die gang gehou. Steyn het verskeie noue ontkomings gehad en dit is merkwaardig dat hy in 2 jaar se gevegte nooit gevange geneem is nie. Hy het gedurig tussen, of met die vlugkommando's rondgeswerf, om nie meer as een nag op dieselfde plek te vertoef nie. Soms was hy teen twee-uur snags al weer in die saal om die vyand se spioene te mislei. Hy het selde onderdak geslaap, en eerder met sy stewels aan onder 'n seil gelê, met sy perdesaal of 'n klipsteen as kopkussing.<ref name=":0" /> Met sy terugkeer uit [[Transvaal]], na 'n ontmoeting met President [[Paul Kruger|Kruger]], het 'n Britse mag sy slapende kommando naby [[Bothaville]] oorval. Steyn se perd was gelukkig byderhand, en met die hulp van sy lyfwag, Cornelis du Preez kon hy ongedeerd uitjaag.<ref name=":0" /> [[Louis Botha|Generaal Botha]] en ander het hom die ''"siel van die vryheidstryd"'' genoem.<ref name=":0" /> Hy is landuit nadat die [[Vrede van Vereeniging]] onderteken is, maar keer in 1904 terug na Suid-Afrika, om weer toe te tree tot die aktiewe politiek. Ná die oorlog was sy aansien as staatsman groot, en het sy woorde gewig gedra, ook in die taalpolitiek.<ref name=":0" /> == Na die oorlog == In Julie 1902 het die verlamde oud-president met sy vrou vir behandeling na [[Europa]] vertrek. Toe hy in 1905 na sy vaderland en sy plaas Onze Rust terugkeer, het hy die beheer oor sy ledemate herwin, maar sy ooglede en handspiere het nooit volkome herstel nie. In die heropbou na die oorlog het Marthinus Theunis Steyn, hoewel met 'n verswakte gestel, 'n vername rol gespeel. Met sy insig en oordeel het hy steeds ʼn vader vir sy volk gebly. Hy was ten gunste van 'n verenigde [[Suid-Afrika]], mits die Afrikanervolk as 'n volwaardige vennoot erken word. Met die Nasionale Konvensie van 1908/1909 om die [[Unie van Suid-Afrika]] tot stand te bring, is daar dikwels na die oud-president opgesien om leiding. Agter die skerms was hy die vaderlike raadsman, maar hy het hom veral vir gelyke taalregte (Engels en Nederlands) beywer. Teenoor die wordende taal (Afrikaans) was hy baie simpatiek. Vanweë sy swak gesondheid moes Marthinus Theunis Steyn die premierskap in die eerste Uniekabinet in 1910 van die hand wys. Toe die [[Eerste Wêreldoorlog]] in 1914 uitbreek, het genl. [[Louis Botha]] die [[Britse]] kroon gesteun en teen die raad van Marthinus Theunis Steyn Duits-Wes-Afrika binnegeval. Hy was gekant teen Botha se optrede - eerder vanweë anti-Britse as pro-Duitse gevoel. Na die Rebellie het Steyn om verdraagsaamheid gepleit. Onderwyl hy op 28 November 1916 die Oranje-Vrouevereniging in die Gedenksaal in [[Bloemfontein]] toegespreek het, het hy inmekaargesak en gesterf. Hy is aan die voet van die Vrouemonument, wat 3 jaar vantevore onthul is, begrawe. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409672}}, volume 26, 202 - 204 * [[Eric Rosenthal|Rosenthal, Eric]]. (1966). Southern African Dictionary of National Biography. Londen: Frederick Warne & Co. bl. 362. == Sien ook == {{Commonskat|Martinus Theunis Steyn}} * [[M.T. Steyn-gedenktekens]] * [[Steynsrus]], dorp in die Vrystaat wat na hom vernoem is. * Dr. [[Colin Steyn]], sy enigste seun. * Adv. [[Gladys Steyn]], sy dogter. {{Presidente van die Oranje-Vrystaat}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Steyn, Marthinus Theunis}} [[Kategorie:MT Steyn]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Presidente van die Oranje-Vrystaat]] [[Kategorie:SA Akademie vir Wetenskap en Kuns]] [[Kategorie:Geboortes in 1858]] [[Kategorie:Sterftes in 1916]] [[Kategorie:Afrikaners]] tcgv44e9hwfdv97sckmczxk06pa4wqk 2965333 2965329 2026-09-05T21:21:39Z JMK 649 +hofie, sorteer teks, ontkoppel rietfontein 2965333 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Marthinus Theunis Steyn | beeld = Marthinus Theunis Steyn.jpg | beeldonderskrif = | orde = 6de [[Presidente van die Oranje-Vrystaat|president van die Oranje-Vrystaat]] | termynaanvang = Maart 1896 | termyneinde = 31 Mei 1902 | vise = | voorganger = [[F.W. Reitz]] | opvolger = Amp afgeskaf | geboortedatum = [[2 Oktober]] [[1857]] | geboorteplek = Rietfontein, [[Winburg]], [[Oranje-Vrystaat]] | sterftedatum = {{Sterftedatum en ouderdom|1857|10|2|1916|11|28}} | sterfteplek = [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | party = | orde2 = | termynaanvang2 = | termyneinde2 = | vise2 = | voorganger2 = | opvolger2 = | orde3 = | termynaanvang3 = | termyneinde3 = | vise3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | orde4 = | termynaanvang4 = | termyneinde4 = | vise4 = | voorganger4 = | opvolger4 = | eggenoot = [[Rachel Isabella Steyn]] | kinders = Dr. [[Colin Steyn]], Hannah Fichardt, [[Gladys Steyn]], Tibbie van der Merwe, Emmie du Toit | alma_mater = [[Grey-kollege]]<br />[[Universiteit Leiden]] | professie = Prokureur | religie = [[Nederduits Gereformeerde Kerk|Nederduits Gereformeerd]] | handtekening = }} '''Marthinus Theunis Steyn''' (Rietfontein, [[Winburg]], [[Oranje-Vrystaat]] 2 Oktober 1857 – [[Bloemfontein]], 28 November 1916) was 'n Suid-Afrikaanse politikus en staatsman, en die sesde en laaste [[Presidente van die Oranje-Vrystaat|Staatspresident]] van die [[Oranje-Vrystaat]] van 1896 tot 1902. Die [[fregat]] [[SAS President Steyn|SAS ''President Steyn]] is na hom vernoem. ==Voorsate== Marthinus Theunis Steyn was 'n afstammeling uit die boere-adel van Suid-Afrika. Sy oupa, Pieter Gysbert Steyn, en ook sy vader, Marthinus, was welgestelde wamakers in Swellendam, waar die vooraanstaande Steyn-familie hulle in omstreeks 1752 gevestig het. Dit was byna 'n honderd jaar nadat die stamvader Douw Gerbrandt Steyn in 1668 uit [[Nederland]] in die Kaap voet aan wal gesit het. Met die ontwikkeling van Bloemfontein het pres. Steyn se vader na die [[Oranje-Vrystaat]] verhuis en hom in die distrik Winburg gevestig. Steyn se pa, Marthinus, was 'n lid van die Vrystaatse [[Volksraad]] en 'n vriend van President [[Jan Brand]]. In die Rietfontein-plaashuis, wat vandag nog staan en tot nasionale gedenkwaardigheid verklaar is, is Marthinus Theunis Steyn in 1857 as die 4e van 11 kinders gebore. == Agtergrond == [[Lêer:President Steyn Deventer 2009.jpg|duimnael|links|220px|[[Standbeeld]] van Marthinus Theunis Steyn in [[Deventer]], [[Nederland]].]] Marthinus is op 2 Oktober 1857 op die plaas Rietfontein in die distrik [[Winburg]] gebore. Steyn het aan [[Grey-kollege]] in [[Bloemfontein]] sy skoolloopbaan ontvang en later in [[Nederland]] verder studeer aan die Universiteit van Leiden. Steyn is in [[1882]] tot die balieraad toegelaat en teruggekeer na die Vrystaat. Sy praktyk in Bloemfontein het goed gedoen en in 1889 is hy aangestel as Prokureur-Generaal van die Oranje-Vrystaat. Hy is ook as regter aangestel in dieselfde jaar. Reeds as jong seun het hy met die vooraanstaande mense van Bloemfontein kennis gemaak, aangesien sy vader lid van die Uitvoerende Raad was. Pres. Jan Brand was ook 'n huisvriend van die Steyns. Na sy skoolopleiding aan die [[Grey-kollege|Grey-Kollege]] in [[Bloemfontein]] het die jong Marthinus teruggekeer plaas toe en met die boerdery gehelp. Steyn se skoolhoof, dr. Brill, en ene regter Buchanan het egter daarop aangedring dat die seun verder moet studeer en in Mei 1877 het Steyn en sy boesemvriend, Harry Vels, na Nederland vertrek en daar hulle skoolopleiding voltooi. Pres. Paul Kruger, as lid van die eerste afvaardiging van die gewese Zuid-Afrikaansche Republiek, waarvan Kruger die onderpresident was, het ook op dieselfde skip gereis. Pres. Kruger en die 19-jarige Steyn het mekaar op die skip ontmoet. Steyn en Vels het in Deventer, Nederland, skoolgegaan en ook gekwalifiseer vir die toelatingseksamen vir studie in die regte aan die Universiteit van Leiden. Hy en Vels het na [[Londen]] vertrek, waar hulle hul studie in die regte aan die Inner Temple voltooi het. Na bykans 7 jaar in die buiteland het Steyn in Desember 1883 as gekwalifiseerde regsgeleerde na die Vrystaat teruggekeer. Hy het vinnig opgang in die regswese gemaak, en na 5 jaar as briljante advokaat in die Rondgaande Hof is hy in Januarie 1889 as Staatsprokureur van die Vrystaat aangestel, en 7 maande later as strafregter. Sy regsloopbaan is in 1892 bekroon met die aanstelling as hoofregter. In Maart 1887 is Steyn met Rachel Isabella (Tibbie) Fraser getroud. == President van die OVS == Toe President [[Francis William Reitz]] bedank het in 1895, was Steyn vir baie die logiese keuse as opvolger. Hy is geopponeer deur J.G. Fraser, toevallig sy vrou, Tibbie, se oom. Steyn is verkies as president nadat Fraser gekant was teen beter samewerking met die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]]. Steyn het samewerking bepleit en die [[Jameson-inval]] in die ZAR het die kiesers beïnvloed om vir Steyn te stem. Steyn het 6877 stemme op hom verenig teenoor Fraser se [[1367]]. Hy is in Maart [[1896]] as president ingehuldig. Beter verhoudinge met die ZAR het egter nie beteken Steyn het samewerking met die res van Suid-Afrika uitgesluit nie. Steyn het geglo dat die Boererepublieke baie simpatie uit die res van die kolonies kon ontvang vanweë die [[Jameson-inval]]. Die nuwe Britse hoë kommissaris, sir [[Alfred Milner]] het egter geglo in 'n federasie van Suid-Afrikaanse state onder die Britse vlag. == Die Anglo-Boereoorlog == [[Lêer:President M.T. Steyn among his citizens before the Battle of Vaalkrans, South Africa, early February 1900.jpg||duimnael|links|220px|Oranje-Vrystaatpresident M. T. Steyn onder sy burgers voor die Slag van Vaalkrans, Februarie 1900.]] [[Lêer:Martinus Theunis Steyn, Vanity Fair, 1900-08-09.jpg|duimnael|links|220px|Karikatuur van Marthinus Theunis Steyn met die onderskif: "ex President Steyn".]] President Steyn het op 22 September 1899 aan die Vrystaatse volksraad gesê: ''"Hulle [die Britte] wil die twee republieke, waar die Afrikanergees lewend gehou word, uitwis en sodoende die Afrikanervolk vernietig en indien moontlik uitroei. Kan die een Afrikaner neutraal bly terwyl die ander vir Afrika sterf? Ek weet wat dit vir twee swakke republieke is om te stry teen die magtigste ryk wat die wêreld ooit geken het, maar ek weet dat indien dit tot oorlog mag kom, ons nie stry vir die stemreg nie, maar vir die bestaan van die Afrikanervolk".''<ref>{{Boekverwysing|Titel='n Bittereinder aan die woord|Outeur=M.C.E. van Schoor|Jaar=1997|Uitgewer=Oorlogsmuseum van die Boererepublieke, Bloemfontein|Bladysye=152-165|ID=9781874979050}}</ref> Voor die uitbreek van die [[Tweede Vryheidsoorlog]] op 11 Oktober 1899, het Steyn alles in sy vermoë gedoen om dit te verhoed. Nadat dit wel uitgebreek het, het hy egter geweier om in te gee.<ref name=":0">{{Boekverwysing|Outeur=J.C. Steun|Titel=Ons gaan 'n taal maak. Afrikaans sedert die patriotjare.|ID=978-0-9870256-9-2|Uitgewer=Kraal Uitgewers|Jaar=2014}}</ref> Hy was versetlik gekant teen oorgawe aan Brittanje en het het pogings van die Transvaalse kant om dit te doen, teengestaan.<ref name=":0" /> As hoof van die regering moes hy vlug nadat Bloemfontein deur Britse troepe oorgeneem is, maar het steeds as reisende regeringshoof die oorlog aan die gang gehou. Steyn het verskeie noue ontkomings gehad en dit is merkwaardig dat hy in 2 jaar se gevegte nooit gevange geneem is nie. Hy het gedurig tussen, of met die vlugkommando's rondgeswerf, om nie meer as een nag op dieselfde plek te vertoef nie. Soms was hy teen twee-uur snags al weer in die saal om die vyand se spioene te mislei. Hy het selde onderdak geslaap, en eerder met sy stewels aan onder 'n seil gelê, met sy perdesaal of 'n klipsteen as kopkussing.<ref name=":0" /> Met sy terugkeer uit [[Transvaal]], na 'n ontmoeting met President [[Paul Kruger|Kruger]], het 'n Britse mag sy slapende kommando naby [[Bothaville]] oorval. Steyn se perd was gelukkig byderhand, en met die hulp van sy lyfwag, Cornelis du Preez kon hy ongedeerd uitjaag.<ref name=":0" /> [[Louis Botha|Generaal Botha]] en ander het hom die ''"siel van die vryheidstryd"'' genoem.<ref name=":0" /> Hy is landuit nadat die [[Vrede van Vereeniging]] onderteken is, maar keer in 1904 terug na Suid-Afrika, om weer toe te tree tot die aktiewe politiek. Ná die oorlog was sy aansien as staatsman groot, en het sy woorde gewig gedra, ook in die taalpolitiek.<ref name=":0" /> == Na die oorlog == In Julie 1902 het die verlamde oud-president met sy vrou vir behandeling na [[Europa]] vertrek. Toe hy in 1905 na sy vaderland en sy plaas Onze Rust terugkeer, het hy die beheer oor sy ledemate herwin, maar sy ooglede en handspiere het nooit volkome herstel nie. In die heropbou na die oorlog het Marthinus Theunis Steyn, hoewel met 'n verswakte gestel, 'n vername rol gespeel. Met sy insig en oordeel het hy steeds ʼn vader vir sy volk gebly. Hy was ten gunste van 'n verenigde [[Suid-Afrika]], mits die Afrikanervolk as 'n volwaardige vennoot erken word. Met die Nasionale Konvensie van 1908/1909 om die [[Unie van Suid-Afrika]] tot stand te bring, is daar dikwels na die oud-president opgesien om leiding. Agter die skerms was hy die vaderlike raadsman, maar hy het hom veral vir gelyke taalregte (Engels en Nederlands) beywer. Teenoor die wordende taal (Afrikaans) was hy baie simpatiek. Vanweë sy swak gesondheid moes Marthinus Theunis Steyn die premierskap in die eerste Uniekabinet in 1910 van die hand wys. Toe die [[Eerste Wêreldoorlog]] in 1914 uitbreek, het genl. [[Louis Botha]] die [[Britse]] kroon gesteun en teen die raad van Marthinus Theunis Steyn Duits-Wes-Afrika binnegeval. Hy was gekant teen Botha se optrede - eerder vanweë anti-Britse as pro-Duitse gevoel. Na die Rebellie het Steyn om verdraagsaamheid gepleit. Onderwyl hy op 28 November 1916 die Oranje-Vrouevereniging in die Gedenksaal in [[Bloemfontein]] toegespreek het, het hy inmekaargesak en gesterf. Hy is aan die voet van die Vrouemonument, wat 3 jaar vantevore onthul is, begrawe. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409672}}, volume 26, 202 - 204 * [[Eric Rosenthal|Rosenthal, Eric]]. (1966). Southern African Dictionary of National Biography. Londen: Frederick Warne & Co. bl. 362. == Sien ook == {{Commonskat|Martinus Theunis Steyn}} * [[M.T. Steyn-gedenktekens]] * [[Steynsrus]], dorp in die Vrystaat wat na hom vernoem is. * Dr. [[Colin Steyn]], sy enigste seun. * Adv. [[Gladys Steyn]], sy dogter. {{Presidente van die Oranje-Vrystaat}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Steyn, Marthinus Theunis}} [[Kategorie:MT Steyn]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Presidente van die Oranje-Vrystaat]] [[Kategorie:SA Akademie vir Wetenskap en Kuns]] [[Kategorie:Geboortes in 1858]] [[Kategorie:Sterftes in 1916]] [[Kategorie:Afrikaners]] ci3qduxg2a3qccb72gut5mxflw2ezvx 2965343 2965333 2026-09-05T21:37:24Z JMK 649 sorteer inhoud, teksdetails 2965343 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Marthinus Theunis Steyn | beeld = Marthinus Theunis Steyn.jpg | beeldonderskrif = | orde = 6de [[Presidente van die Oranje-Vrystaat|president van die Oranje-Vrystaat]] | termynaanvang = Maart 1896 | termyneinde = 31 Mei 1902 | vise = | voorganger = [[F.W. Reitz]] | opvolger = Amp afgeskaf | geboortedatum = [[2 Oktober]] [[1857]] | geboorteplek = Rietfontein, [[Winburg]], [[Oranje-Vrystaat]] | sterftedatum = {{Sterftedatum en ouderdom|1857|10|2|1916|11|28}} | sterfteplek = [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | party = | orde2 = | termynaanvang2 = | termyneinde2 = | vise2 = | voorganger2 = | opvolger2 = | orde3 = | termynaanvang3 = | termyneinde3 = | vise3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | orde4 = | termynaanvang4 = | termyneinde4 = | vise4 = | voorganger4 = | opvolger4 = | eggenoot = [[Rachel Isabella Steyn]] | kinders = Dr. [[Colin Steyn]], Hannah Fichardt, [[Gladys Steyn]], Tibbie van der Merwe, Emmie du Toit | alma_mater = [[Grey-kollege]]<br />[[Universiteit Leiden]] | professie = Prokureur | religie = [[Nederduits Gereformeerde Kerk|Nederduits Gereformeerd]] | handtekening = }} '''Marthinus Theunis Steyn''' (Rietfontein, [[Winburg]], [[Oranje-Vrystaat]] 2 Oktober 1857 – [[Bloemfontein]], 28 November 1916) was 'n Suid-Afrikaanse politikus en staatsman, en die sesde en laaste [[Presidente van die Oranje-Vrystaat|Staatspresident]] van die [[Oranje-Vrystaat]] van 1896 tot 1902. Hy sou vir etlike jare na die oorlog steeds 'n belangrike rol in die politiek gespeel. ==Voorsate== Marthinus Theunis Steyn was 'n afstammeling uit die boere-adel van Suid-Afrika. Sy oupa, Pieter Gysbert Steyn, en ook sy vader, Marthinus, was welgestelde wamakers in Swellendam, waar die vooraanstaande Steyn-familie hulle in omstreeks 1752 gevestig het. Dit was byna 'n honderd jaar nadat die stamvader Douw Gerbrandt Steyn in 1668 uit [[Nederland]] in die Kaap voet aan wal gesit het. Met die ontwikkeling van Bloemfontein het pres. Steyn se vader na die [[Oranje-Vrystaat]] verhuis en hom in die distrik Winburg gevestig. Steyn se pa, Marthinus, was 'n lid van die Vrystaatse [[Volksraad]] en 'n vriend van President [[Jan Brand]]. In die Rietfontein-plaashuis, wat vandag nog staan en tot nasionale gedenkwaardigheid verklaar is, is Marthinus Theunis Steyn in 1857 as die 4e van 11 kinders gebore. == Agtergrond == [[Lêer:President Steyn Deventer 2009.jpg|duimnael|links|220px|[[Standbeeld]] van Marthinus Theunis Steyn in [[Deventer]], [[Nederland]].]] Marthinus is op 2 Oktober 1857 op die plaas Rietfontein in die distrik [[Winburg]] gebore. Hy het aan [[Grey-kollege]] in [[Bloemfontein]] sy skoolloopbaan ontvang en sou later in [[Nederland]] aan die Universiteit van Leiden verder studeer. Reeds as jong seun het hy met die vooraanstaande mense van Bloemfontein kennis gemaak, aangesien sy vader lid van die Uitvoerende Raad was. Pres. Jan Brand was ook 'n huisvriend van die Steyns. Na sy skoolopleiding aan die [[Grey-kollege|Grey-Kollege]] in [[Bloemfontein]] het die jong Marthinus teruggekeer plaas toe en met die boerdery gehelp. Steyn se skoolhoof, dr. Brill, en ene regter Buchanan het egter daarop aangedring dat die seun verder moet studeer en in Mei 1877 het Steyn en sy boesemvriend, Harry Vels, na Nederland vertrek en daar hulle skoolopleiding voltooi. Pres. Paul Kruger, as lid van die eerste afvaardiging van die gewese Zuid-Afrikaansche Republiek, waarvan Kruger die onderpresident was, het ook op dieselfde skip gereis. Pres. Kruger en die 19-jarige Steyn het mekaar op die skip ontmoet. Steyn en Vels het in Deventer, Nederland, skoolgegaan en ook gekwalifiseer vir die toelatingseksamen vir studie in die regte aan die Universiteit van Leiden. Hy en Vels het na [[Londen]] vertrek, waar hulle hul studie in die regte aan die Inner Temple voltooi het. Steyn is in [[1882]] tot die balieraad toegelaat en het na die Vrystaat teruggekeer. Sy praktyk in Bloemfontein was suksesvol en in 1889 is hy as Prokureur-Generaal van die Oranje-Vrystaat aangestel. In dieselfde jaar is hy ook as regter aangestel. Na bykans 7 jaar in die buiteland het Steyn in Desember 1883 as gekwalifiseerde regsgeleerde na die Vrystaat teruggekeer. Hy het vinnig opgang in die regswese gemaak, en na 5 jaar as briljante advokaat in die Rondgaande Hof is hy in Januarie 1889 as Staatsprokureur van die Vrystaat aangestel, en 7 maande later as strafregter. Sy regsloopbaan is in 1892 bekroon met die aanstelling as hoofregter. In Maart 1887 is Steyn met Rachel Isabella (Tibbie) Fraser getroud. == President van die OVS == Toe President [[Francis William Reitz]] bedank het in 1895, was Steyn vir baie die logiese keuse as opvolger. Hy is geopponeer deur J.G. Fraser, toevallig sy vrou, Tibbie, se oom. Steyn is verkies as president nadat Fraser gekant was teen beter samewerking met die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]]. Steyn het samewerking bepleit en die [[Jameson-inval]] in die ZAR het die kiesers beïnvloed om vir Steyn te stem. Steyn het 6877 stemme op hom verenig teenoor Fraser se [[1367]]. Hy is in Maart [[1896]] as president ingehuldig. Beter verhoudinge met die ZAR het egter nie beteken Steyn het samewerking met die res van Suid-Afrika uitgesluit nie. Steyn het geglo dat die Boererepublieke baie simpatie uit die res van die kolonies kon ontvang vanweë die [[Jameson-inval]]. Die nuwe Britse hoë kommissaris, sir [[Alfred Milner]] het egter geglo in 'n federasie van Suid-Afrikaanse state onder die Britse vlag. == Die Anglo-Boereoorlog == [[Lêer:President M.T. Steyn among his citizens before the Battle of Vaalkrans, South Africa, early February 1900.jpg||duimnael|links|220px|Oranje-Vrystaatpresident M. T. Steyn onder sy burgers voor die Slag van Vaalkrans, Februarie 1900.]] [[Lêer:Martinus Theunis Steyn, Vanity Fair, 1900-08-09.jpg|duimnael|links|220px|Karikatuur van Marthinus Theunis Steyn met die onderskif: "ex President Steyn".]] President Steyn het op 22 September 1899 aan die Vrystaatse volksraad gesê: ''"Hulle [die Britte] wil die twee republieke, waar die Afrikanergees lewend gehou word, uitwis en sodoende die Afrikanervolk vernietig en indien moontlik uitroei. Kan die een Afrikaner neutraal bly terwyl die ander vir Afrika sterf? Ek weet wat dit vir twee swakke republieke is om te stry teen die magtigste ryk wat die wêreld ooit geken het, maar ek weet dat indien dit tot oorlog mag kom, ons nie stry vir die stemreg nie, maar vir die bestaan van die Afrikanervolk".''<ref>{{Boekverwysing|Titel='n Bittereinder aan die woord|Outeur=M.C.E. van Schoor|Jaar=1997|Uitgewer=Oorlogsmuseum van die Boererepublieke, Bloemfontein|Bladysye=152-165|ID=9781874979050}}</ref> Voor die uitbreek van die [[Tweede Vryheidsoorlog]] op 11 Oktober 1899, het Steyn alles in sy vermoë gedoen om dit te verhoed. Nadat dit wel uitgebreek het, het hy egter geweier om in te gee.<ref name=":0">{{Boekverwysing|Outeur=J.C. Steun|Titel=Ons gaan 'n taal maak. Afrikaans sedert die patriotjare.|ID=978-0-9870256-9-2|Uitgewer=Kraal Uitgewers|Jaar=2014}}</ref> Hy was versetlik gekant teen oorgawe aan Brittanje en het het pogings van die Transvaalse kant om dit te doen, teengestaan.<ref name=":0" /> As hoof van die regering moes hy vlug nadat Bloemfontein deur Britse troepe oorgeneem is, maar het steeds as reisende regeringshoof die oorlog aan die gang gehou. Steyn het verskeie noue ontkomings gehad en dit is merkwaardig dat hy in 2 jaar se gevegte nooit gevange geneem is nie. Hy het gedurig tussen, of met die vlugkommando's rondgeswerf, om nie meer as een nag op dieselfde plek te vertoef nie. Soms was hy teen twee-uur snags al weer in die saal om die vyand se spioene te mislei. Hy het selde onderdak geslaap, en eerder met sy stewels aan onder 'n seil gelê, met sy perdesaal of 'n klipsteen as kopkussing.<ref name=":0" /> Met sy terugkeer uit [[Transvaal]], na 'n ontmoeting met President [[Paul Kruger|Kruger]], het 'n Britse mag sy slapende kommando naby [[Bothaville]] oorval. Steyn se perd was gelukkig byderhand, en met die hulp van sy lyfwag, Cornelis du Preez kon hy ongedeerd uitjaag.<ref name=":0" /> [[Louis Botha|Generaal Botha]] en ander het hom die ''"siel van die vryheidstryd"'' genoem.<ref name=":0" /> Hy is landuit nadat die [[Vrede van Vereeniging]] onderteken is, maar keer in 1904 terug na Suid-Afrika, om weer toe te tree tot die aktiewe politiek. Ná die oorlog was sy aansien as staatsman groot, en het sy woorde gewig gedra, ook in die taalpolitiek.<ref name=":0" /> == Na die oorlog == In Julie 1902 het die verlamde oud-president met sy vrou vir behandeling na [[Europa]] vertrek. Toe hy in 1905 na sy vaderland en sy plaas Onze Rust terugkeer, het hy die beheer oor sy ledemate herwin, maar sy ooglede en handspiere het nooit volkome herstel nie. In die heropbou na die oorlog het Marthinus Theunis Steyn, hoewel met 'n verswakte gestel, 'n vername rol gespeel. Met sy insig en oordeel het hy steeds ʼn vader vir sy volk gebly. Hy was ten gunste van 'n verenigde [[Suid-Afrika]], mits die Afrikanervolk as 'n volwaardige vennoot erken word. Met die Nasionale Konvensie van 1908/1909 om die [[Unie van Suid-Afrika]] tot stand te bring, is daar dikwels na die oud-president opgesien om leiding. Agter die skerms was hy die vaderlike raadsman, maar hy het hom veral vir gelyke taalregte (Engels en Nederlands) beywer. Teenoor die wordende taal (Afrikaans) was hy baie simpatiek. Vanweë sy swak gesondheid moes Marthinus Theunis Steyn die premierskap in die eerste Uniekabinet in 1910 van die hand wys. Toe die [[Eerste Wêreldoorlog]] in 1914 uitbreek, het genl. [[Louis Botha]] die [[Britse]] kroon gesteun en teen die raad van Marthinus Theunis Steyn Duits-Wes-Afrika binnegeval. Hy was gekant teen Botha se optrede - eerder vanweë anti-Britse as pro-Duitse gevoel. Na die Rebellie het Steyn om verdraagsaamheid gepleit. Onderwyl hy op 28 November 1916 die Oranje-Vrouevereniging in die Gedenksaal in [[Bloemfontein]] toegespreek het, het hy inmekaargesak en gesterf. Hy is aan die voet van die Vrouemonument, wat 3 jaar vantevore onthul is, begrawe. Die [[fregat]] [[SAS President Steyn|SAS ''President Steyn]] is na hom vernoem. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409672}}, volume 26, 202 - 204 * [[Eric Rosenthal|Rosenthal, Eric]]. (1966). Southern African Dictionary of National Biography. Londen: Frederick Warne & Co. bl. 362. == Sien ook == {{Commonskat|Martinus Theunis Steyn}} * [[M.T. Steyn-gedenktekens]] * [[Steynsrus]], dorp in die Vrystaat wat na hom vernoem is. * Dr. [[Colin Steyn]], sy enigste seun. * Adv. [[Gladys Steyn]], sy dogter. {{Presidente van die Oranje-Vrystaat}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Steyn, Marthinus Theunis}} [[Kategorie:MT Steyn]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Presidente van die Oranje-Vrystaat]] [[Kategorie:SA Akademie vir Wetenskap en Kuns]] [[Kategorie:Geboortes in 1858]] [[Kategorie:Sterftes in 1916]] [[Kategorie:Afrikaners]] 8w0j9xihl91b8bwp6dxiy8in6bjkt96 2965344 2965343 2026-09-05T21:40:46Z JMK 649 /* President van die OVS */ teksdetails, ontkoppel getal 2965344 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Marthinus Theunis Steyn | beeld = Marthinus Theunis Steyn.jpg | beeldonderskrif = | orde = 6de [[Presidente van die Oranje-Vrystaat|president van die Oranje-Vrystaat]] | termynaanvang = Maart 1896 | termyneinde = 31 Mei 1902 | vise = | voorganger = [[F.W. Reitz]] | opvolger = Amp afgeskaf | geboortedatum = [[2 Oktober]] [[1857]] | geboorteplek = Rietfontein, [[Winburg]], [[Oranje-Vrystaat]] | sterftedatum = {{Sterftedatum en ouderdom|1857|10|2|1916|11|28}} | sterfteplek = [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | party = | orde2 = | termynaanvang2 = | termyneinde2 = | vise2 = | voorganger2 = | opvolger2 = | orde3 = | termynaanvang3 = | termyneinde3 = | vise3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | orde4 = | termynaanvang4 = | termyneinde4 = | vise4 = | voorganger4 = | opvolger4 = | eggenoot = [[Rachel Isabella Steyn]] | kinders = Dr. [[Colin Steyn]], Hannah Fichardt, [[Gladys Steyn]], Tibbie van der Merwe, Emmie du Toit | alma_mater = [[Grey-kollege]]<br />[[Universiteit Leiden]] | professie = Prokureur | religie = [[Nederduits Gereformeerde Kerk|Nederduits Gereformeerd]] | handtekening = }} '''Marthinus Theunis Steyn''' (Rietfontein, [[Winburg]], [[Oranje-Vrystaat]] 2 Oktober 1857 – [[Bloemfontein]], 28 November 1916) was 'n Suid-Afrikaanse politikus en staatsman, en die sesde en laaste [[Presidente van die Oranje-Vrystaat|Staatspresident]] van die [[Oranje-Vrystaat]] van 1896 tot 1902. Hy sou vir etlike jare na die oorlog steeds 'n belangrike rol in die politiek gespeel. ==Voorsate== Marthinus Theunis Steyn was 'n afstammeling uit die boere-adel van Suid-Afrika. Sy oupa, Pieter Gysbert Steyn, en ook sy vader, Marthinus, was welgestelde wamakers in Swellendam, waar die vooraanstaande Steyn-familie hulle in omstreeks 1752 gevestig het. Dit was byna 'n honderd jaar nadat die stamvader Douw Gerbrandt Steyn in 1668 uit [[Nederland]] in die Kaap voet aan wal gesit het. Met die ontwikkeling van Bloemfontein het pres. Steyn se vader na die [[Oranje-Vrystaat]] verhuis en hom in die distrik Winburg gevestig. Steyn se pa, Marthinus, was 'n lid van die Vrystaatse [[Volksraad]] en 'n vriend van President [[Jan Brand]]. In die Rietfontein-plaashuis, wat vandag nog staan en tot nasionale gedenkwaardigheid verklaar is, is Marthinus Theunis Steyn in 1857 as die 4e van 11 kinders gebore. == Agtergrond == [[Lêer:President Steyn Deventer 2009.jpg|duimnael|links|220px|[[Standbeeld]] van Marthinus Theunis Steyn in [[Deventer]], [[Nederland]].]] Marthinus is op 2 Oktober 1857 op die plaas Rietfontein in die distrik [[Winburg]] gebore. Hy het aan [[Grey-kollege]] in [[Bloemfontein]] sy skoolloopbaan ontvang en sou later in [[Nederland]] aan die Universiteit van Leiden verder studeer. Reeds as jong seun het hy met die vooraanstaande mense van Bloemfontein kennis gemaak, aangesien sy vader lid van die Uitvoerende Raad was. Pres. Jan Brand was ook 'n huisvriend van die Steyns. Na sy skoolopleiding aan die [[Grey-kollege|Grey-Kollege]] in [[Bloemfontein]] het die jong Marthinus teruggekeer plaas toe en met die boerdery gehelp. Steyn se skoolhoof, dr. Brill, en ene regter Buchanan het egter daarop aangedring dat die seun verder moet studeer en in Mei 1877 het Steyn en sy boesemvriend, Harry Vels, na Nederland vertrek en daar hulle skoolopleiding voltooi. Pres. Paul Kruger, as lid van die eerste afvaardiging van die gewese Zuid-Afrikaansche Republiek, waarvan Kruger die onderpresident was, het ook op dieselfde skip gereis. Pres. Kruger en die 19-jarige Steyn het mekaar op die skip ontmoet. Steyn en Vels het in Deventer, Nederland, skoolgegaan en ook gekwalifiseer vir die toelatingseksamen vir studie in die regte aan die Universiteit van Leiden. Hy en Vels het na [[Londen]] vertrek, waar hulle hul studie in die regte aan die Inner Temple voltooi het. Steyn is in [[1882]] tot die balieraad toegelaat en het na die Vrystaat teruggekeer. Sy praktyk in Bloemfontein was suksesvol en in 1889 is hy as Prokureur-Generaal van die Oranje-Vrystaat aangestel. In dieselfde jaar is hy ook as regter aangestel. Na bykans 7 jaar in die buiteland het Steyn in Desember 1883 as gekwalifiseerde regsgeleerde na die Vrystaat teruggekeer. Hy het vinnig opgang in die regswese gemaak, en na 5 jaar as briljante advokaat in die Rondgaande Hof is hy in Januarie 1889 as Staatsprokureur van die Vrystaat aangestel, en 7 maande later as strafregter. Sy regsloopbaan is in 1892 bekroon met die aanstelling as hoofregter. In Maart 1887 is Steyn met Rachel Isabella (Tibbie) Fraser getroud. == President van die OVS == Toe President [[Francis William Reitz]] in 1895 bedank het, was Steyn vir baie die logiese keuse as opvolger. Hy is deur J.G. Fraser, toevallig sy vrou, Tibbie, se oom geopponeer. Steyn is tot president verkies nadat Fraser teen beter samewerking met die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] gekant was. Steyn het samewerking bepleit en die [[Jameson-inval]] in die ZAR het die kiesers beïnvloed om vir Steyn te stem. Steyn het 6&nbsp;877 stemme op hom verenig teenoor Fraser se 1&nbsp;367. Hy is in Maart [[1896]] as president ingehuldig. Beter verhoudinge met die ZAR het egter nie beteken Steyn samewerking met die res van Suid-Afrika uitgesluit het nie. Steyn het geglo dat die Boererepublieke baie simpatie uit die res van die kolonies kon ontvang vanweë die [[Jameson-inval]]. Die nuwe Britse hoë kommissaris, sir [[Alfred Milner]] het egter in 'n federasie van Suid-Afrikaanse state onder die Britse vlag geglo. == Die Anglo-Boereoorlog == [[Lêer:President M.T. Steyn among his citizens before the Battle of Vaalkrans, South Africa, early February 1900.jpg||duimnael|links|220px|Oranje-Vrystaatpresident M. T. Steyn onder sy burgers voor die Slag van Vaalkrans, Februarie 1900.]] [[Lêer:Martinus Theunis Steyn, Vanity Fair, 1900-08-09.jpg|duimnael|links|220px|Karikatuur van Marthinus Theunis Steyn met die onderskif: "ex President Steyn".]] President Steyn het op 22 September 1899 aan die Vrystaatse volksraad gesê: ''"Hulle [die Britte] wil die twee republieke, waar die Afrikanergees lewend gehou word, uitwis en sodoende die Afrikanervolk vernietig en indien moontlik uitroei. Kan die een Afrikaner neutraal bly terwyl die ander vir Afrika sterf? Ek weet wat dit vir twee swakke republieke is om te stry teen die magtigste ryk wat die wêreld ooit geken het, maar ek weet dat indien dit tot oorlog mag kom, ons nie stry vir die stemreg nie, maar vir die bestaan van die Afrikanervolk".''<ref>{{Boekverwysing|Titel='n Bittereinder aan die woord|Outeur=M.C.E. van Schoor|Jaar=1997|Uitgewer=Oorlogsmuseum van die Boererepublieke, Bloemfontein|Bladysye=152-165|ID=9781874979050}}</ref> Voor die uitbreek van die [[Tweede Vryheidsoorlog]] op 11 Oktober 1899, het Steyn alles in sy vermoë gedoen om dit te verhoed. Nadat dit wel uitgebreek het, het hy egter geweier om in te gee.<ref name=":0">{{Boekverwysing|Outeur=J.C. Steun|Titel=Ons gaan 'n taal maak. Afrikaans sedert die patriotjare.|ID=978-0-9870256-9-2|Uitgewer=Kraal Uitgewers|Jaar=2014}}</ref> Hy was versetlik gekant teen oorgawe aan Brittanje en het het pogings van die Transvaalse kant om dit te doen, teengestaan.<ref name=":0" /> As hoof van die regering moes hy vlug nadat Bloemfontein deur Britse troepe oorgeneem is, maar het steeds as reisende regeringshoof die oorlog aan die gang gehou. Steyn het verskeie noue ontkomings gehad en dit is merkwaardig dat hy in 2 jaar se gevegte nooit gevange geneem is nie. Hy het gedurig tussen, of met die vlugkommando's rondgeswerf, om nie meer as een nag op dieselfde plek te vertoef nie. Soms was hy teen twee-uur snags al weer in die saal om die vyand se spioene te mislei. Hy het selde onderdak geslaap, en eerder met sy stewels aan onder 'n seil gelê, met sy perdesaal of 'n klipsteen as kopkussing.<ref name=":0" /> Met sy terugkeer uit [[Transvaal]], na 'n ontmoeting met President [[Paul Kruger|Kruger]], het 'n Britse mag sy slapende kommando naby [[Bothaville]] oorval. Steyn se perd was gelukkig byderhand, en met die hulp van sy lyfwag, Cornelis du Preez kon hy ongedeerd uitjaag.<ref name=":0" /> [[Louis Botha|Generaal Botha]] en ander het hom die ''"siel van die vryheidstryd"'' genoem.<ref name=":0" /> Hy is landuit nadat die [[Vrede van Vereeniging]] onderteken is, maar keer in 1904 terug na Suid-Afrika, om weer toe te tree tot die aktiewe politiek. Ná die oorlog was sy aansien as staatsman groot, en het sy woorde gewig gedra, ook in die taalpolitiek.<ref name=":0" /> == Na die oorlog == In Julie 1902 het die verlamde oud-president met sy vrou vir behandeling na [[Europa]] vertrek. Toe hy in 1905 na sy vaderland en sy plaas Onze Rust terugkeer, het hy die beheer oor sy ledemate herwin, maar sy ooglede en handspiere het nooit volkome herstel nie. In die heropbou na die oorlog het Marthinus Theunis Steyn, hoewel met 'n verswakte gestel, 'n vername rol gespeel. Met sy insig en oordeel het hy steeds ʼn vader vir sy volk gebly. Hy was ten gunste van 'n verenigde [[Suid-Afrika]], mits die Afrikanervolk as 'n volwaardige vennoot erken word. Met die Nasionale Konvensie van 1908/1909 om die [[Unie van Suid-Afrika]] tot stand te bring, is daar dikwels na die oud-president opgesien om leiding. Agter die skerms was hy die vaderlike raadsman, maar hy het hom veral vir gelyke taalregte (Engels en Nederlands) beywer. Teenoor die wordende taal (Afrikaans) was hy baie simpatiek. Vanweë sy swak gesondheid moes Marthinus Theunis Steyn die premierskap in die eerste Uniekabinet in 1910 van die hand wys. Toe die [[Eerste Wêreldoorlog]] in 1914 uitbreek, het genl. [[Louis Botha]] die [[Britse]] kroon gesteun en teen die raad van Marthinus Theunis Steyn Duits-Wes-Afrika binnegeval. Hy was gekant teen Botha se optrede - eerder vanweë anti-Britse as pro-Duitse gevoel. Na die Rebellie het Steyn om verdraagsaamheid gepleit. Onderwyl hy op 28 November 1916 die Oranje-Vrouevereniging in die Gedenksaal in [[Bloemfontein]] toegespreek het, het hy inmekaargesak en gesterf. Hy is aan die voet van die Vrouemonument, wat 3 jaar vantevore onthul is, begrawe. Die [[fregat]] [[SAS President Steyn|SAS ''President Steyn]] is na hom vernoem. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409672}}, volume 26, 202 - 204 * [[Eric Rosenthal|Rosenthal, Eric]]. (1966). Southern African Dictionary of National Biography. Londen: Frederick Warne & Co. bl. 362. == Sien ook == {{Commonskat|Martinus Theunis Steyn}} * [[M.T. Steyn-gedenktekens]] * [[Steynsrus]], dorp in die Vrystaat wat na hom vernoem is. * Dr. [[Colin Steyn]], sy enigste seun. * Adv. [[Gladys Steyn]], sy dogter. {{Presidente van die Oranje-Vrystaat}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Steyn, Marthinus Theunis}} [[Kategorie:MT Steyn]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Presidente van die Oranje-Vrystaat]] [[Kategorie:SA Akademie vir Wetenskap en Kuns]] [[Kategorie:Geboortes in 1858]] [[Kategorie:Sterftes in 1916]] [[Kategorie:Afrikaners]] 6ka25xnge1vskk3w15fb8mj15mqmnh7 2965412 2965344 2026-09-06T11:06:25Z JMK 649 sp, skakels 2965412 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Marthinus Theunis Steyn | beeld = Marthinus Theunis Steyn.jpg | beeldonderskrif = | orde = 6de [[Presidente van die Oranje-Vrystaat|president van die Oranje-Vrystaat]] | termynaanvang = Maart 1896 | termyneinde = 31 Mei 1902 | vise = | voorganger = [[F.W. Reitz]] | opvolger = Amp afgeskaf | geboortedatum = [[2 Oktober]] [[1857]] | geboorteplek = Rietfontein, [[Winburg]], [[Oranje-Vrystaat]] | sterftedatum = {{Sterftedatum en ouderdom|1857|10|2|1916|11|28}} | sterfteplek = [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | party = | orde2 = | termynaanvang2 = | termyneinde2 = | vise2 = | voorganger2 = | opvolger2 = | orde3 = | termynaanvang3 = | termyneinde3 = | vise3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | orde4 = | termynaanvang4 = | termyneinde4 = | vise4 = | voorganger4 = | opvolger4 = | eggenoot = [[Rachel Isabella Steyn]] | kinders = Dr. [[Colin Steyn]], Hannah Fichardt, [[Gladys Steyn]], Tibbie van der Merwe, Emmie du Toit | alma_mater = [[Grey-kollege]]<br />[[Universiteit Leiden]] | professie = Prokureur | religie = [[Nederduits Gereformeerde Kerk|Nederduits Gereformeerd]] | handtekening = }} '''Marthinus Theunis Steyn''' (Rietfontein, [[Winburg]], [[Oranje-Vrystaat]] 2 Oktober 1857 – [[Bloemfontein]], 28 November 1916) was 'n Suid-Afrikaanse politikus en staatsman, en die sesde en laaste [[Presidente van die Oranje-Vrystaat|Staatspresident]] van die [[Oranje-Vrystaat]] van 1896 tot 1902. Hy sou vir etlike jare na die oorlog steeds 'n belangrike rol in die politiek gespeel. ==Voorsate== Marthinus Theunis Steyn was 'n afstammeling uit die boere-adel van Suid-Afrika. Sy oupa, Pieter Gysbert Steyn, en ook sy vader, Marthinus, was welgestelde wamakers in Swellendam, waar die vooraanstaande Steyn-familie hulle in omstreeks 1752 gevestig het. Dit was byna 'n honderd jaar nadat die stamvader Douw Gerbrandt Steyn in 1668 uit [[Nederland]] in die Kaap voet aan wal gesit het. Met die ontwikkeling van Bloemfontein het pres. Steyn se vader na die [[Oranje-Vrystaat]] verhuis en hom in die distrik Winburg gevestig. Steyn se pa, Marthinus, was 'n lid van die Vrystaatse [[Volksraad]] en 'n vriend van President [[Jan Brand]]. In die Rietfontein-plaashuis, wat vandag nog staan en tot nasionale gedenkwaardigheid verklaar is, is Marthinus Theunis Steyn in 1857 as die 4e van 11 kinders gebore. == Agtergrond == [[Lêer:President Steyn Deventer 2009.jpg|duimnael|links|220px|[[Standbeeld]] van Marthinus Theunis Steyn in [[Deventer]], [[Nederland]].]] Marthinus is op 2 Oktober 1857 op die plaas Rietfontein in die distrik [[Winburg]] gebore. Hy het aan [[Grey-kollege]] in [[Bloemfontein]] sy skoolloopbaan ontvang en sou later in [[Nederland]] aan die Universiteit van Leiden verder studeer. Reeds as jong seun het hy met die vooraanstaande mense van Bloemfontein kennis gemaak, aangesien sy vader lid van die Uitvoerende Raad was. Pres. Jan Brand was ook 'n huisvriend van die Steyns. Na sy skoolopleiding aan die [[Grey-kollege|Grey-Kollege]] in [[Bloemfontein]] het die jong Marthinus teruggekeer plaas toe en met die boerdery gehelp. Steyn se skoolhoof, dr. Brill, en ene regter Buchanan het egter daarop aangedring dat die seun verder moet studeer en in Mei 1877 het Steyn en sy boesemvriend, Harry Vels, na Nederland vertrek en daar hulle skoolopleiding voltooi. Pres. Paul Kruger, as lid van die eerste afvaardiging van die gewese Zuid-Afrikaansche Republiek, waarvan Kruger die onderpresident was, het ook op dieselfde skip gereis. Pres. Kruger en die 19-jarige Steyn het mekaar op die skip ontmoet. Steyn en Vels het in Deventer, Nederland, skoolgegaan en ook gekwalifiseer vir die toelatingseksamen vir studie in die regte aan die Universiteit van Leiden. Hy en Vels het na [[Londen]] vertrek, waar hulle hul studie in die regte aan die Inner Temple voltooi het. Steyn is in [[1882]] tot die balieraad toegelaat en het na die Vrystaat teruggekeer. Sy praktyk in Bloemfontein was suksesvol en in 1889 is hy as Prokureur-Generaal van die Oranje-Vrystaat aangestel. In dieselfde jaar is hy ook as regter aangestel. Na bykans 7 jaar in die buiteland het Steyn in Desember 1883 as gekwalifiseerde regsgeleerde na die Vrystaat teruggekeer. Hy het vinnig opgang in die regswese gemaak, en na 5 jaar as briljante advokaat in die Rondgaande Hof is hy in Januarie 1889 as Staatsprokureur van die Vrystaat aangestel, en 7 maande later as strafregter. Sy regsloopbaan is in 1892 bekroon met die aanstelling as hoofregter. In Maart 1887 is Steyn met Rachel Isabella (Tibbie) Fraser getroud. == President van die OVS == Toe President [[Francis William Reitz]] in 1895 bedank het, was Steyn vir baie die logiese keuse as opvolger. Hy is deur J.G. Fraser, toevallig sy vrou, Tibbie, se oom geopponeer. Steyn is tot president verkies nadat Fraser teen beter samewerking met die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] gekant was. Steyn het samewerking bepleit en die [[Jameson-inval]] in die ZAR het die kiesers beïnvloed om vir Steyn te stem. Steyn het 6&nbsp;877 stemme op hom verenig teenoor Fraser se 1&nbsp;367. Hy is in Maart [[1896]] as president ingehuldig. Beter verhoudinge met die ZAR het egter nie beteken Steyn samewerking met die res van Suid-Afrika uitgesluit het nie. Steyn het geglo dat die Boererepublieke baie simpatie uit die res van die kolonies kon ontvang vanweë die [[Jameson-inval]]. Die nuwe Britse hoë kommissaris, sir [[Alfred Milner]] het egter in 'n federasie van Suid-Afrikaanse state onder die Britse vlag geglo. == Die Anglo-Boereoorlog == [[Lêer:President M.T. Steyn among his citizens before the Battle of Vaalkrans, South Africa, early February 1900.jpg||duimnael|links|220px|Oranje-Vrystaatpresident M. T. Steyn onder sy burgers voor die Slag van Vaalkrans, Februarie 1900.]] [[Lêer:Martinus Theunis Steyn, Vanity Fair, 1900-08-09.jpg|duimnael|links|220px|Karikatuur van Marthinus Theunis Steyn met die onderskif: "ex President Steyn".]] President Steyn het op 22 September 1899 aan die Vrystaatse volksraad gesê: ''"Hulle [die Britte] wil die twee republieke, waar die Afrikanergees lewend gehou word, uitwis en sodoende die Afrikanervolk vernietig en indien moontlik uitroei. Kan die een Afrikaner neutraal bly terwyl die ander vir Afrika sterf? Ek weet wat dit vir twee swakke republieke is om te stry teen die magtigste ryk wat die wêreld ooit geken het, maar ek weet dat indien dit tot oorlog mag kom, ons nie stry vir die stemreg nie, maar vir die bestaan van die Afrikanervolk".''<ref>{{Boekverwysing|Titel='n Bittereinder aan die woord|Outeur=M.C.E. van Schoor|Jaar=1997|Uitgewer=Oorlogsmuseum van die Boererepublieke, Bloemfontein|Bladysye=152-165|ID=9781874979050}}</ref> Voor die uitbreek van die [[Tweede Vryheidsoorlog]] op 11 Oktober 1899, het Steyn alles in sy vermoë gedoen om dit te verhoed. Nadat dit wel uitgebreek het, het hy egter geweier om in te gee.<ref name=":0">{{Boekverwysing|Outeur=J.C. (Jaap) Steyn|Titel=Ons gaan 'n taal maak: Afrikaans sedert die patriotjare.|ID=978-0-9870256-9-2|Uitgewer=Kraal Uitgewers|Jaar=2014}}</ref> Hy was versetlik gekant teen oorgawe aan Brittanje en het het pogings van die Transvaalse kant om dit te doen, teengestaan.<ref name=":0" /> As hoof van die regering moes hy vlug nadat Bloemfontein deur Britse troepe oorgeneem is, maar het steeds as reisende regeringshoof die oorlog aan die gang gehou. Steyn het verskeie noue ontkomings gehad en dit is merkwaardig dat hy in 2 jaar se gevegte nooit gevange geneem is nie. Hy het gedurig tussen, of met die vlugkommando's rondgeswerf, om nie meer as een nag op dieselfde plek te vertoef nie. Soms was hy teen twee-uur snags al weer in die saal om die vyand se spioene te mislei. Hy het selde onderdak geslaap, en eerder met sy stewels aan onder 'n seil gelê, met sy perdesaal of 'n klipsteen as kopkussing.<ref name=":0" /> Met sy terugkeer uit [[Transvaal]], na 'n ontmoeting met President [[Paul Kruger|Kruger]], het 'n Britse mag sy slapende kommando naby [[Bothaville]] oorval. Steyn se perd was gelukkig byderhand, en met die hulp van sy lyfwag, Cornelis du Preez kon hy ongedeerd uitjaag.<ref name=":0" /> [[Louis Botha|Generaal Botha]] en ander het hom die ''"siel van die vryheidstryd"'' genoem.<ref name=":0" /> Hy is landuit nadat die [[Vrede van Vereeniging]] onderteken is, maar keer in 1904 terug na Suid-Afrika, om weer toe te tree tot die aktiewe politiek. Ná die oorlog was sy aansien as staatsman groot, en het sy woorde gewig gedra, ook in die taalpolitiek.<ref name=":0" /> == Na die oorlog == In Julie 1902 het die verlamde oud-president met sy vrou vir behandeling na [[Europa]] vertrek. Toe hy in 1905 na sy vaderland en sy plaas Onze Rust terugkeer, het hy die beheer oor sy ledemate herwin, maar sy ooglede en handspiere het nooit volkome herstel nie. In die heropbou na die oorlog het Marthinus Theunis Steyn, hoewel met 'n verswakte gestel, 'n vername rol gespeel. Met sy insig en oordeel het hy steeds ʼn vader vir sy volk gebly. Hy was ten gunste van 'n verenigde [[Suid-Afrika]], mits die Afrikanervolk as 'n volwaardige vennoot erken word. Met die Nasionale Konvensie van 1908/1909 om die [[Unie van Suid-Afrika]] tot stand te bring, is daar dikwels na die oud-president opgesien om leiding. Agter die skerms was hy die vaderlike raadsman, maar hy het hom veral vir gelyke taalregte (Engels en Nederlands) beywer. Teenoor die wordende taal ([[Afrikaans]]) was hy baie simpatiek. Vanweë sy swak gesondheid moes Marthinus Theunis Steyn die premierskap in die eerste Uniekabinet in 1910 van die hand wys. Toe die [[Eerste Wêreldoorlog]] in 1914 uitbreek, het genl. [[Louis Botha]] die [[Britse]] kroon gesteun en teen die raad van Marthinus Theunis Steyn Duits-Wes-Afrika binnegeval. Hy was gekant teen Botha se optrede - eerder vanweë anti-Britse as pro-Duitse gevoel. Na die [[Matiz-rebellie|Rebellie]] het Steyn om verdraagsaamheid gepleit. Onderwyl hy op 28 November 1916 die Oranje-Vrouevereniging in die Gedenksaal in [[Bloemfontein]] toegespreek het, het hy inmekaargesak en gesterf. Hy is aan die voet van die Vrouemonument, wat 3 jaar vantevore onthul is, begrawe. Die [[fregat]] [[SAS President Steyn|SAS ''President Steyn]] is na hom vernoem. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409672}}, volume 26, 202 - 204 * [[Eric Rosenthal|Rosenthal, Eric]]. (1966). Southern African Dictionary of National Biography. Londen: Frederick Warne & Co. bl. 362. == Sien ook == {{Commonskat|Martinus Theunis Steyn}} * [[M.T. Steyn-gedenktekens]] * [[Steynsrus]], dorp in die Vrystaat wat na hom vernoem is. * Dr. [[Colin Steyn]], sy enigste seun. * Adv. [[Gladys Steyn]], sy dogter. {{Presidente van die Oranje-Vrystaat}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Steyn, Marthinus Theunis}} [[Kategorie:MT Steyn]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Presidente van die Oranje-Vrystaat]] [[Kategorie:SA Akademie vir Wetenskap en Kuns]] [[Kategorie:Geboortes in 1858]] [[Kategorie:Sterftes in 1916]] [[Kategorie:Afrikaners]] gbeia6kifex3crr6r6l5rmnmu8uyd20 2965415 2965412 2026-09-06T11:12:29Z JMK 649 skakel 2965415 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Marthinus Theunis Steyn | beeld = Marthinus Theunis Steyn.jpg | beeldonderskrif = | orde = 6de [[Presidente van die Oranje-Vrystaat|president van die Oranje-Vrystaat]] | termynaanvang = Maart 1896 | termyneinde = 31 Mei 1902 | vise = | voorganger = [[F.W. Reitz]] | opvolger = Amp afgeskaf | geboortedatum = [[2 Oktober]] [[1857]] | geboorteplek = Rietfontein, [[Winburg]], [[Oranje-Vrystaat]] | sterftedatum = {{Sterftedatum en ouderdom|1857|10|2|1916|11|28}} | sterfteplek = [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | party = | orde2 = | termynaanvang2 = | termyneinde2 = | vise2 = | voorganger2 = | opvolger2 = | orde3 = | termynaanvang3 = | termyneinde3 = | vise3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | orde4 = | termynaanvang4 = | termyneinde4 = | vise4 = | voorganger4 = | opvolger4 = | eggenoot = [[Rachel Isabella Steyn]] | kinders = Dr. [[Colin Steyn]], Hannah Fichardt, [[Gladys Steyn]], Tibbie van der Merwe, Emmie du Toit | alma_mater = [[Grey-kollege]]<br />[[Universiteit Leiden]] | professie = Prokureur | religie = [[Nederduits Gereformeerde Kerk|Nederduits Gereformeerd]] | handtekening = }} '''Marthinus Theunis Steyn''' (Rietfontein, [[Winburg]], [[Oranje-Vrystaat]] 2 Oktober 1857 – [[Bloemfontein]], 28 November 1916) was 'n Suid-Afrikaanse politikus en staatsman, en die sesde en laaste [[Presidente van die Oranje-Vrystaat|Staatspresident]] van die [[Oranje-Vrystaat]] van 1896 tot 1902. Hy sou vir etlike jare na die oorlog steeds 'n belangrike rol in die politiek gespeel. ==Voorsate== Marthinus Theunis Steyn was 'n afstammeling uit die boere-adel van Suid-Afrika. Sy oupa, Pieter Gysbert Steyn, en ook sy vader, Marthinus, was welgestelde wamakers in Swellendam, waar die vooraanstaande Steyn-familie hulle in omstreeks 1752 gevestig het. Dit was byna 'n honderd jaar nadat die stamvader Douw Gerbrandt Steyn in 1668 uit [[Nederland]] in die Kaap voet aan wal gesit het. Met die ontwikkeling van Bloemfontein het pres. Steyn se vader na die [[Oranje-Vrystaat]] verhuis en hom in die distrik Winburg gevestig. Steyn se pa, Marthinus, was 'n lid van die Vrystaatse [[Volksraad]] en 'n vriend van President [[Jan Brand]]. In die Rietfontein-plaashuis, wat vandag nog staan en tot nasionale gedenkwaardigheid verklaar is, is Marthinus Theunis Steyn in 1857 as die 4e van 11 kinders gebore. == Agtergrond == [[Lêer:President Steyn Deventer 2009.jpg|duimnael|links|220px|[[Standbeeld]] van Marthinus Theunis Steyn in [[Deventer]], [[Nederland]].]] Marthinus is op 2 Oktober 1857 op die plaas Rietfontein in die distrik [[Winburg]] gebore. Hy het aan [[Grey-kollege]] in [[Bloemfontein]] sy skoolloopbaan ontvang en sou later in [[Nederland]] aan die Universiteit van Leiden verder studeer. Reeds as jong seun het hy met die vooraanstaande mense van Bloemfontein kennis gemaak, aangesien sy vader lid van die Uitvoerende Raad was. Pres. Jan Brand was ook 'n huisvriend van die Steyns. Na sy skoolopleiding aan die [[Grey-kollege|Grey-Kollege]] in [[Bloemfontein]] het die jong Marthinus teruggekeer plaas toe en met die boerdery gehelp. Steyn se skoolhoof, dr. Brill, en ene regter Buchanan het egter daarop aangedring dat die seun verder moet studeer en in Mei 1877 het Steyn en sy boesemvriend, Harry Vels, na Nederland vertrek en daar hulle skoolopleiding voltooi. Pres. Paul Kruger, as lid van die eerste afvaardiging van die gewese Zuid-Afrikaansche Republiek, waarvan Kruger die onderpresident was, het ook op dieselfde skip gereis. Pres. Kruger en die 19-jarige Steyn het mekaar op die skip ontmoet. Steyn en Vels het in Deventer, Nederland, skoolgegaan en ook gekwalifiseer vir die toelatingseksamen vir studie in die regte aan die Universiteit van Leiden. Hy en Vels het na [[Londen]] vertrek, waar hulle hul studie in die regte aan die Inner Temple voltooi het. Steyn is in [[1882]] tot die balieraad toegelaat en het na die Vrystaat teruggekeer. Sy praktyk in Bloemfontein was suksesvol en in 1889 is hy as Prokureur-Generaal van die Oranje-Vrystaat aangestel. In dieselfde jaar is hy ook as regter aangestel. Na bykans 7 jaar in die buiteland het Steyn in Desember 1883 as gekwalifiseerde regsgeleerde na die Vrystaat teruggekeer. Hy het vinnig opgang in die regswese gemaak, en na 5 jaar as briljante advokaat in die Rondgaande Hof is hy in Januarie 1889 as Staatsprokureur van die Vrystaat aangestel, en 7 maande later as strafregter. Sy regsloopbaan is in 1892 bekroon met die aanstelling as hoofregter. In Maart 1887 is Steyn met Rachel Isabella (Tibbie) Fraser getroud. == President van die OVS == Toe President [[Francis William Reitz]] in 1895 bedank het, was Steyn vir baie die logiese keuse as opvolger. Hy is deur J.G. Fraser, toevallig sy vrou, Tibbie, se oom geopponeer. Steyn is tot president verkies nadat Fraser teen beter samewerking met die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] gekant was. Steyn het samewerking bepleit en die [[Jameson-inval]] in die ZAR het die kiesers beïnvloed om vir Steyn te stem. Steyn het 6&nbsp;877 stemme op hom verenig teenoor Fraser se 1&nbsp;367. Hy is in Maart [[1896]] as president ingehuldig. Beter verhoudinge met die ZAR het egter nie beteken Steyn samewerking met die res van Suid-Afrika uitgesluit het nie. Steyn het geglo dat die Boererepublieke baie simpatie uit die res van die kolonies kon ontvang vanweë die [[Jameson-inval]]. Die nuwe Britse hoë kommissaris, sir [[Alfred Milner]] het egter in 'n federasie van Suid-Afrikaanse state onder die Britse vlag geglo. == Die Anglo-Boereoorlog == [[Lêer:President M.T. Steyn among his citizens before the Battle of Vaalkrans, South Africa, early February 1900.jpg||duimnael|links|220px|Oranje-Vrystaatpresident M. T. Steyn onder sy burgers voor die Slag van Vaalkrans, Februarie 1900.]] [[Lêer:Martinus Theunis Steyn, Vanity Fair, 1900-08-09.jpg|duimnael|links|220px|Karikatuur van Marthinus Theunis Steyn met die onderskif: "ex President Steyn".]] President Steyn het op 22 September 1899 aan die Vrystaatse volksraad gesê: ''"Hulle [die Britte] wil die twee republieke, waar die Afrikanergees lewend gehou word, uitwis en sodoende die Afrikanervolk vernietig en indien moontlik uitroei. Kan die een Afrikaner neutraal bly terwyl die ander vir Afrika sterf? Ek weet wat dit vir twee swakke republieke is om te stry teen die magtigste ryk wat die wêreld ooit geken het, maar ek weet dat indien dit tot oorlog mag kom, ons nie stry vir die stemreg nie, maar vir die bestaan van die Afrikanervolk".''<ref>{{Boekverwysing|Titel='n Bittereinder aan die woord|Outeur=M.C.E. van Schoor|Jaar=1997|Uitgewer=Oorlogsmuseum van die Boererepublieke, Bloemfontein|Bladysye=152-165|ID=9781874979050}}</ref> Voor die uitbreek van die [[Tweede Vryheidsoorlog]] op 11 Oktober 1899, het Steyn alles in sy vermoë gedoen om dit te verhoed. Nadat dit wel uitgebreek het, het hy egter geweier om in te gee.<ref name=":0">{{Boekverwysing|Outeur=J.C. (Jaap) Steyn|Titel=Ons gaan 'n taal maak: Afrikaans sedert die patriotjare.|ID=978-0-9870256-9-2|Uitgewer=Kraal Uitgewers|Jaar=2014}}</ref> Hy was versetlik gekant teen oorgawe aan Brittanje en het het pogings van die Transvaalse kant om dit te doen, teengestaan.<ref name=":0" /> As hoof van die regering moes hy vlug nadat Bloemfontein deur Britse troepe oorgeneem is, maar het steeds as reisende regeringshoof die oorlog aan die gang gehou. Steyn het verskeie noue ontkomings gehad en dit is merkwaardig dat hy in 2 jaar se gevegte nooit gevange geneem is nie. Hy het gedurig tussen, of met die vlugkommando's rondgeswerf, om nie meer as een nag op dieselfde plek te vertoef nie. Soms was hy teen twee-uur snags al weer in die saal om die vyand se spioene te mislei. Hy het selde onderdak geslaap, en eerder met sy stewels aan onder 'n seil gelê, met sy perdesaal of 'n klipsteen as kopkussing.<ref name=":0" /> Met sy terugkeer uit [[Transvaal]], na 'n ontmoeting met President [[Paul Kruger|Kruger]], het 'n Britse mag sy slapende kommando naby [[Bothaville]] oorval. Steyn se perd was gelukkig byderhand, en met die hulp van sy lyfwag, Cornelis du Preez kon hy ongedeerd uitjaag.<ref name=":0" /> [[Louis Botha|Generaal Botha]] en ander het hom die ''"siel van die vryheidstryd"'' genoem.<ref name=":0" /> Hy is landuit nadat die [[Vrede van Vereeniging]] onderteken is, maar keer in 1904 terug na Suid-Afrika, om weer toe te tree tot die aktiewe politiek. Ná die oorlog was sy aansien as staatsman groot, en het sy woorde gewig gedra, ook in die taalpolitiek.<ref name=":0" /> == Na die oorlog == In Julie 1902 het die verlamde oud-president met sy vrou vir behandeling na [[Europa]] vertrek. Toe hy in 1905 na sy vaderland en sy plaas Onze Rust terugkeer, het hy die beheer oor sy ledemate herwin, maar sy ooglede en handspiere het nooit volkome herstel nie. In die heropbou na die oorlog het Marthinus Theunis Steyn, hoewel met 'n verswakte gestel, 'n vername rol gespeel. Met sy insig en oordeel het hy steeds ʼn vader vir sy volk gebly. Hy was ten gunste van 'n verenigde [[Suid-Afrika]], mits die Afrikanervolk as 'n volwaardige vennoot erken word. Met die Nasionale Konvensie van 1908/1909 om die [[Unie van Suid-Afrika]] tot stand te bring, is daar dikwels na die oud-president opgesien om leiding. Agter die skerms was hy die vaderlike raadsman, maar hy het hom veral vir gelyke taalregte (Engels en Nederlands) beywer. Teenoor die wordende taal ([[Afrikaans]]) was hy baie simpatiek. Vanweë sy swak gesondheid moes Marthinus Theunis Steyn die premierskap in die eerste Uniekabinet in 1910 van die hand wys. Toe die [[Eerste Wêreldoorlog]] in 1914 uitbreek, het genl. [[Louis Botha]] die [[Britse]] kroon gesteun en teen die raad van Marthinus Theunis Steyn [[Duits-Suidwes-Afrika|Duits-Wes-Afrika]] binnegeval. Hy was gekant teen Botha se optrede - eerder vanweë anti-Britse as pro-Duitse gevoel. Na die [[Maritz-rebellie|Rebellie]] het Steyn om verdraagsaamheid gepleit. Onderwyl hy op 28 November 1916 die Oranje-Vrouevereniging in die Gedenksaal in [[Bloemfontein]] toegespreek het, het hy inmekaargesak en gesterf. Hy is aan die voet van die Vrouemonument, wat 3 jaar vantevore onthul is, begrawe. Die [[fregat]] [[SAS President Steyn|SAS ''President Steyn]] is na hom vernoem. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409672}}, volume 26, 202 - 204 * [[Eric Rosenthal|Rosenthal, Eric]]. (1966). Southern African Dictionary of National Biography. Londen: Frederick Warne & Co. bl. 362. == Sien ook == {{Commonskat|Martinus Theunis Steyn}} * [[M.T. Steyn-gedenktekens]] * [[Steynsrus]], dorp in die Vrystaat wat na hom vernoem is. * Dr. [[Colin Steyn]], sy enigste seun. * Adv. [[Gladys Steyn]], sy dogter. {{Presidente van die Oranje-Vrystaat}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Steyn, Marthinus Theunis}} [[Kategorie:MT Steyn]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Presidente van die Oranje-Vrystaat]] [[Kategorie:SA Akademie vir Wetenskap en Kuns]] [[Kategorie:Geboortes in 1858]] [[Kategorie:Sterftes in 1916]] [[Kategorie:Afrikaners]] 4c879g8mio210kh660mvszaqqahehgs 0 17836 2965356 2838653 2026-09-05T23:28:51Z Pynappel 70858 2965356 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Wells_Cathedral,_Wells,_Somerset.jpg|duimnael|links|''Early English''-styl: die wesfasade van die Katedraal van Wells in [[Somerset]], [[Engeland]] (omstreeks 1260)]] [[Lêer:St Denis Choir Glass.jpg|duimnael|regs|300px|Kerkvensters met pragtige glasskilderye in die basiliek van [[Saint-Denis]], noord van Parys. Lig het 'n belangrike sentrale waarde in Gotiese argitektuur wat uit die dualisme van lig en donkerheid of goed en kwaad voortspruit. God word vereenselwig met lig wat die duisterheid deurbreek, met lig as sy eerste skepping in 'n andersins donker heelal. Dit is juis die besonderse 12de eeuse ligestetiek en ligmetafisiek wat Gotiese boumeesters geïnspireer het tot reusagtige glasfasades wat God se teenwoordigheid versinnebeeld<ref>''Kultur Niederösterreich - Denkmalpflege in Niederösterreich. Band 53: Licht''. St. Pölten 2016, bl. 6</ref>]] Die '''Gotiek''' is 'n styltydperk van die [[Middeleeue|Middeleeuse]] [[Europa|Europese]] kuns, wat omtrent [[1140]] in die [[Île-de-France]] (omgewing van [[Parys]]) ontstaan het en noord van die [[Alpe]] tot omtrent die begin van die [[16de eeu]] oorheers het. Dit het die [[Romaanse kuns|Romaanse styl]] in die argitektuur en [[kuns]] opgevolg. Die Gotiese styl kan slegs ten opsigte van die argitektuur presies afgebaken word, terwyl die beeldhoukuns en skildery van dié tydperk nie onmiddellik deur suiwer Gotiese elemente gedomineer is nie en eers geleidelik ontwikkel het. Gotiese argitektuur - soms ook Spitsboogstyl genoem - word verdeel in die Vroeg-, [[Hooggotiek|Hoog-]] en Laat-Gotiese styltydperke, waarby die besondere stylelemente in die Europese gebiede op verskillende tye oorgeneem is. {| class="wikitable" |- ! || Vroeg-Gotiese Styl || [[Hooggotiek|Hoog-Gotiese Styl]]|| Laat-Gotiese Styl |- | ''Frankryk'' || 1140–1200 || 1200–1350 || 1350–1520 |- | ''Italië'' || vanaf 1200 || || |- | ''Engeland'' || 1170–1250<br /><small>''Early English''<br />&nbsp;</small> || 1250–1350<br /><small>''Decorated''<br />&nbsp;</small> || 1350–omstreeks 1550<br /><small>''Perpendicular, <br /> Flamboyant''</small> |- | ''Heilige Romeinse Ryk'' || 1220–1250 || 1250–1350 || 1350–omstreeks 1520/30 |} Die [[Gotiese kuns]] het die Christelike ideëwêreld begin versinnebeeld en vir hierdie doeleinde gebruik gemaak van simboliek en [[allegorie]]. Die uitnemendste Gotiese kunswerk, waarin argitektuur, beeldhoukuns en (glas-)skildery verenig is, is die Gotiese [[katedraal]]. Die Gotiese styl is egter ook toegepas op wêreldlike geboue en die woonhuise van welgestelde burgers. Die term "Gotiek" (afgelei van [[Italiaans]] ''gotico'' "vreemd, barbaars") was oorspronklik 'n skeldwoord en is afgelei van die Germaanse volk van die [[Gote]]. Dit is vir die eerste keer in die Renaissance-tydperk deur die [[Italië|Italiaanse]] kunskenner [[Giorgio Vasari]] gebruik, wat hierdeur uitdrukking gegee het aan sy minagting van die Middeleeuse kuns teenoor die "goue tydperk" van die antieke kuns. Moderne deskundiges stem nie ooreen met Vasari se opvattings nie, maar sy term is nogtans in die kunsgeskiedenis en -teorie oorgeneem. Die [[Latyn]]se vakterm, wat in die tydperk van die Gotiek gebruik is, was ''opus francigenum'' of "(kuns)werk van Franse oorsprong". == Die Franse oorsprong van die Gotiese boustyl == [[Lêer:StDenis Chorumgang.JPG|duimnael|regs|200px|Die kooromgang van die voormalige kloosterkerk [[Saint-Denis]] (voor 1144)]][[Lêer:StDenis Fassade.JPG|duimnael|links|200px|Die wesfasade en koor (1135–1144) en skip (vanaf 1231 opgerig) van die kloosterkerk Saint-Denis]] Die nuwe [[koor (argitektuur)|koor]] van die kloosterkerk [[Saint-Denis]], wat deur die koninklike kanselier en [[ab]] Suger ontwerp is, word as die eerste gebou in die Gotiese styl beskou. In die koor is vir die eerste keer die Boergondiese spitsboog (met die klooster [[Cluny]] as een van die bekendste voorbeelde) met die [[Normandië|Normandiese]] kruisribgewelf (die bekendste voorbeeld is Saint-Étienne in [[Caen]], omtrent [[1120]]) gekombineer en die laste van die gewelf na steunbere afgelei. Danksy hierdie konstruksie was massiewe mure nou oorbodig, en anders as in die Romaanse argitektuurstyl met sy vestingagtige kerkgeboue het die sakrale boukuns nou met 'n ligte en slanke voorkoms gespog. Die massiewe Romaanse mure het plek gemaak vir vensters, en die Gotiese geboue is met lig deurvloei. Die nuwe magposisie van die Franse Kroon, wat in die 12de eeu daarin geslaag het om die politieke invloed van die laer adel te beperk, het ook as die ekonomiese basis van die Gotiese styl gedien. Die nuwe kerkgebou van Saint-Denis, wat as koninklike [[begraafplaas]] bedoel was, was 'n soort argitektoniese magsvertoon, wat die gesag van die Franse Kroon teenoor die baronne, maar ook sy belangrikste teenstander, die koning van Engeland, laat geld het. Die fasade van Saint-Denis, wat tegelykertyd die voorkoms van 'n triomfboog en 'n vesting het, het die Karolingiese weswerk as 't ware herskep. Die fasade is regstreeks voor die koor opgerig en toon nog geen suiwer Gotiese stylelemente nie. 'n Voorvereiste vir die ontwikkeling van die Gotiese styl was die destydse vooruitgang op die gebied van die tegnologie, bouvaardighede en werkorganisasie, wat veral deur die groei van die stede bevorder is. Die verdere ontwikkeling van die styl het steeds op die reeds voltooide geboue gesteun – elke Gotiese projek was 'n soort argitektoniese opsomming van geboue wat vroeër opgerig is en het as aanleiding vir nuwe projekte gedien. Met die voltooiing van die katedrale van Sens, Senlis, Noyon, Parys en Laon is die Gotiese styl geleidelik vervolmaak en het sy hoogtepunt in die [[Hooggotiek|Hoog-Gotiese]] katedrale van Chartres, Soissons, [[Reims]] en Amiens bereik. Daarna het boumeesters ook projekte in ander Europese lande begin aanpak en die Gotiese boustyl sodoende orals in Wes- en Sentraal-Europa ingevoer. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Kerkargitektuur}} {{Normdata}} [[Kategorie:Gotiek| ]] [[Kategorie:Kerkargitektuur]] [[Kategorie:Middeleeue]] [[de:Gotik#Baukunst]] 3fr8bu8p8sgrumbb2gqqeb3k1m3yb16 14 20135 2965309 2395777 2026-09-05T20:08:38Z JMK 649 +kat 2965309 wikitext text/x-wiki {{Broodkrummels}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse presidente|Oranje-Vrystaat]] [[Kategorie:Geskiedenis van Bloemfontein]] cxor15ngdi1btu30y941ecdpbrxchf7 0 24651 2965283 2965000 2026-09-05T18:31:19Z JMK 649 teksdetails 2965283 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Hells Angels New York by David Shankbone.jpg|duimnael|250px|Die ingang van die Hells Angels se klubhuis in [[New York Stad|New York]] in die [[VSA]].]] Die '''Hells Angels Motorcycle Club (HAMC)''' is 'n wêreldwye motorfietsklub wie se lede tipies met [[Harley-Davidson]]-motorfietse ry. In die [[Verenigde State]] en [[Kanada]] word die Hells Angels geïnkorporeer as die Hells Angels Motorcycle Corporation. Algemene byname vir die klub is die "H.A.", "Red & White", "HAMC" en "81".<ref>"81" is 'n metoniem. Aangesien 'H' en 'A' die 8ste en 1ste letter van die alfabet is.</ref> Die Hells Angels het 'n ledetal tussen 3&nbsp;000 en 3&nbsp;600<ref name="''Gangs and Organized Crime''">[https://books.google.co.uk/books?id=nwxjDwAAQBAJ&pg=PT131&lpg=PT131&dq=hells+angels+3,600+members&source=bl&ots=TzC6uIVnRf&sig=ACfU3U2CyQT51Nb4oLNVGsdsg31DZadT5w&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjL9eXX_tzqAhVYRhUIHXOXCaQQ6AEwGHoECAsQAQ#v=onepage&q=hells%20angels%203%2C600%20members&f=false ''Gangs and Organized Crime''] George W. Knox, Gregg Etter en Carter F. Smith (2018)</ref> en 467 afdelings in 59 lande insluitende Suid-Afrika. Die HAMC is een van die grootste motorfietsklubs ter wêreld.<ref name="How the Bandidos became one of the world’s most feared biker gangs">{{Cite news |last=Miller |first=Michael E. |date=16 Mei 2015 |title=How the Bandidos became one of the world’s most feared biker gangs |language=en-US |work=[[Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/05/18/how-the-bandidos-became-americas-most-feared-biker-gang/ |access-date=15 Oktober 2022 |issn=0190-8286}}</ref> Baie polisie en internasionale intelligensie-agentskappe, insluitend die Amerikaanse departement van justisie en Europol, beskou die klub as 'n georganiseerde misdaadsindikaat.<ref name="doj-gangunit">{{cite web|title=Motorcycle gang|url=https://www.justice.gov/criminal/ocgs/gangs/motorcycle.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415074158/http://www.justice.gov/criminal/ocgs/gangs/motorcycle.html|archive-date=15 April 2014|access-date=23 Januarie 2010|publisher=U.S. Department of Justice|df=mdy-all}}</ref><ref name="oc-ca">{{cite web|last=Lockyer|first=Bill|year=2003|title=ORGANIZED CRIME IN CALIFORNIA|url=http://ag.ca.gov/publications/org_crime.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100129021517/http://ag.ca.gov/publications/org_crime.pdf|archive-date=29 Januarie 2010|access-date=23 Januarie 2010|work=CALIFORNIA DEPARTMENT OF JUSTICE}}</ref><ref>{{cite web|date=September 2006 |title=ORGANIZED CRIME IN OREGON|url=http://www.oregonattorneygeneral.gov/hot_topics/pdf/oc_report_final.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721060631/http://www.oregonattorneygeneral.gov/hot_topics/pdf/oc_report_final.pdf|archive-date=21 Julie 2011|access-date=23 Januarie 2010|publisher=Oregon State Department of Justice|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|date=Julie 2003|title=ASIAN ORGANIZED CRIME AND TERRORIST ACTIVITY IN CANADA, 1999–2002|url=https://www.loc.gov/rr/frd/pdf-files/AsianOrgCrime_Canada.pdf|access-date=23 Januarie 2010|work=Federal Research Division|publisher=Library of Congress}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 Julie 2013 |title=Major international operation against Hells Angels |url=https://www.europol.europa.eu/media-press/newsroom/news/major-international-operation-against-hells-angels |access-date=2022-10-15 |website=Europol |language=en |archive-date=20 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120163246/https://www.europol.europa.eu/media-press/newsroom/news/major-international-operation-against-hells-angels |url-status=dead }}</ref> == Geskiedenis == Die Hells Angels het op 17 Maart 1948 in Fontana, [[Kalifornië]], ontstaan toe verskeie klein motorfietsklubs ingestem het om saam te smelt.<ref name="Langton 2018">''The Secret Life of Bikers'' by Jerry Langton. Location 19.5/477. HarperCollings:2018 {{ISBN|978-1-44345-467-4}}</ref> Otto Friedli, 'n veteraan uit die Tweede Wêreldoorlog, word erken dat hy die klub begin het nadat hy van die Pissed Off Bastards-motorfietsklub weggebreek het oor 'n vete met 'n mededingende bende.<ref name=":0">{{cite news|last=James|first=Randy|date=2009-08-03|title=A Brief History of the Hells Angels|language=en-US|magazine=Time|url=http://content.time.com/time/nation/article/0,8599,1914201,00.html|url-status=dead|issn=0040-781X|access-date=2022-12-23|archive-date=2022-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225023032/https://content.time.com/time/nation/article/0,8599,1914201,00.html}}</ref> Volgens sy webwerf is die klub se naam die eerste keer voorgestel deur Arvid Olsen, 'n medewerker van die stigters wat tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] in die "Hell's Angels"-eskader van die ''[[Flying Tigers]]'' in China gedien het.<ref>{{cite web |url=http://www.hells-angels.com/?HA=history |title=Hells Angels MC World |publisher=Hells-angels.com |access-date=15 Februarie 2011 |archive-date=21 Augustus 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821032151/http://www.hells-angels.com/?HA=history |url-status=dead }}</ref> Dit is ten minste duidelik dat die naam geïnspireer is deur die tradisie uit die Eerste en Tweede Wêreldoorloë waardeur die Amerikaners hul eskaders kwaai, doodtartende titels gegee het; 'n voorbeeld hiervan lê in een van die drie [[Curtiss P-40 Warhawk| P-40]]-eskaders van die ''Flying Tigers'' wat in [[Birma]] en China ontplooi is, wat "Hell's Angels" gedoop was.<ref>{{cite web|last=Rossi |first=J.R. |url=http://www.flyingtigersavg.22web.org/tiger9.htm |title=Flying Tiger Association Unit Rosters |work=The Flying Tigers - American Volunteer Group - Chinese Air Force}}</ref> In 1930 het die [[Howard Hughes]]-film ''[[Hell's Angels (rolprent)|Hell's Angels]]'' buitengewone en gevaarlike prestasies van die [[lugvaart]] ten toon gestel, en daar word geglo dat die Tweede Wêreldoorlog-groepe wat daardie naam gebruik het dit op die film gegrond het.<ref name=":0" /> Volgens die Hells Angels se webwerf is hulle bewus daarvan dat daar 'n apostroof in "Hell's" ontbreek, maar "... dit is jy wat dit mis. Ons doen dit nie".<ref>{{Cite web|url=https://hells-angels.com/faqcontact/|title=FAQ/Contact – Hells Angels MC World|access-date=23 Desember 2022|archive-date=30 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430201909/http://hells-angels.com/faqcontact/|url-status=dead}}</ref> Die Hells Angels sê uitdruklik dat hulle nie direk met die militêre eenheid geassosieer is nie, maar slegs die naam aangeneem het. Geeneen van die oorspronklike militêre Hell's Angels het ooit aan die motorfietsklub behoort nie.<ref name="hist">http://www.hells-angels.com/history.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070819102213/http://www.hells-angels.com/history.htm |date=19 Augustus 2007 }} ''Hells Angels amptelike webtuiste''</ref> [[Lêer:Boeing B-17F-25-BO Fortress 42-24577 Hells Angels.jpg|links|duimnael|Hierdie [[Boeing B-17 Flying Fortress|B-17F]], stertnommer 41–24577, is Hell's Angels genoem na die 1930 [[Howard Hughes]]-fliek oor die [[Eerste Wêreldoorlog]]-vegvlieëniers.<ref>Bishop, Cliff T. (1986). ''Fortresses of the Big Triangle First'', East Anglia Books. {{ISBN|1-869987-00-4}}, bl.160, 236.</ref><ref name="hangels">{{cite web|url=http://www.303rdbg.com/missionreports/ha-vs-mb.pdf|title=Hells Angels vs. Memphis Belle, Historical Information|publisher=303rd Bomb Group Association|access-date=11 Augustus 2008}}</ref>]] Sommige van die HAMC se vroeë geskiedenis is nie duidelik nie, en beskrywings verskil. Verskeie outonome Hells Angels-takke is regdeur Kalifornië gevorm in die dekade wat volg op die klub se stigting, deur nomadiese lede wat van een stad na 'n ander verhuis het.{{sfn|Barker|2007|p=34}} Die San Francisco ("Frisco")-afdeling is volgens berigte gestig deur voormalige lede van die Market Street Commandos in 1954. 'n Noord-Sacramento-tak is in 1956 gestig, gevolg deur nog 'n tak in Sacramento die volgende jaar, wat gevorm is deur twee broers, James "Mother" Miles en Pat Miles, wat voormalige lede van die Hell Bent for Glory-motorfietsklub was.{{sfn|Barker|2007|p=34-35}} Die Sacramento-tak het later ontbind en in 1965 as 'n Nomads-tak na Richmond verskuif.<ref name="Driving out the Angels">[https://www.abc10.com/article/news/local/driving-out-the-angels-how-an-outlaw-motorcycle-club-was-ousted-from-sacramento/103-461576041 Driving out the Angels: How an outlaw motorcycle club was ousted from Sacramento]Michael Anthony Adams, ABC 10 (5 Augustus 2017) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208230730/https://www.abc10.com/article/news/local/driving-out-the-angels-how-an-outlaw-motorcycle-club-was-ousted-from-sacramento/103-461576041 |date= 8 Desember 2022 }}</ref> Volgens Ralph "Sonny" Barger, stigter van die Oakland-tak in 1957, is ander vroeë takke van die klub in Gardena en elders gestig, met die lede gewoonlik onbewus daarvan dat daar ander klubs was. Een van die minder bekende klubs was in die laat 1960's in Noord-Chino/Suid-Pomona. Barger is gekrediteer dat hy gehelp het om hierdie verskillende uiteenlopende takke onder algemene klub-wette te verenig.{{sfn|Barker|2007|p=35}}<ref name="Who was Sonny Barger">[https://fox40.com/news/local-news/who-was-sonny-barger-the-hells-angels-member-whose-funeral-service-is-in-stockton/ Who was Sonny Barger, the Hells Angels member whose funeral service is in Stockton] Megan Camponovo, Fox 40 (22 September 2022) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208195723/https://fox40.com/news/local-news/who-was-sonny-barger-the-hells-angels-member-whose-funeral-service-is-in-stockton/ |date= 8 Desember 2022 }}</ref><ref name="Sonny Barger dies">[https://www.tampabay.com/news/nation-world/2022/07/01/sonny-barger-figurehead-of-hells-angels-dies-at-83/ Sonny Barger, figurehead of Hells Angels, dies at 83]''Tampa Bay Times'' (1 Julie 2022) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208195716/https://www.tampabay.com/news/nation-world/2022/07/01/sonny-barger-figurehead-of-hells-angels-dies-at-83/ |date= 8 Desember 2022 }}</ref> Ander bronne beweer dat die San Francisco Hells Angels in 1953 georganiseer is deur Rocky Graves, 'n Hells Angel-lid van San Bernardino ("Berdoo"), wat impliseer dat die "Frisco" Hells Angels baie bewus was van hul voorgangers.<ref>Birney Jarvis for ''Male'' magazine, 1964. Reprinted in ''Hells Angels'' by [[Hunter S. Thompson]]</ref> Die "Frisco" Hells Angels is in 1955 herorganiseer met 13 taklede, Frank Sadilek wat as president gedien het, en die kleiner, oorspronklike logo. Die Oakland-tak, destyds onder leiding van Barger, het 'n groter weergawe van die "Death's Head"-kenteken gebruik met die bynaam die "Barger Larger", wat die eerste keer in 1959 gebruik is. Dit het later die klubstandaard geword.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=6dtpZvDVImcC&pg=PT27&lpg=PT27&dq=yves+trudeau+Andr%C3%A9+Desjardins&source=bl&ots=l67KsPRZlb&sig=ACfU3U3-H9jRVrL1BilYkMp3MxG_J6sVVw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwirzJ-e1Or7AhVrgv0HHedXDh44FBDoAXoECBkQAw#v=onepage&q=yves%20trudeau%20Andr%C3%A9%20Desjardins&f=false|title=Biker Gangs: Hells Angels, Bandidos, Pagans, Bosozoku and Other World Gangs |isbn=9781909284067|last1=Roberts|first1=Walter|date=2012|quote=Dit was Sonny Barger, stigter van die Oakland Hells Angels, wat hulle almal onder een sambreel bymekaargebring het. Sommige stel voor dat die organisasie van die Hells Angels reeds in 1953 in San Francisco ontstaan het toe Rocky Graves 13 taklede onder 'n president byeengebring het met 'n kleiner weergawe van die Death's Head-logo. Die Oakland-tak het 'n groter weergawe van die logo gebruik—bekend as die 'Barger Larger'. Dit sou uiteindelik die standaard-weergawe word wat oral gebruik is.}}</ref> Die eerste tak wat buite Kalifornië geopen is, is in 1961 in [[Auckland]], [[Nieu-Seeland]], gestig.<ref name=":0" /> Die Hells Angels word dikwels op semi-mitiese romantiese wyse uitgebeeld soos die 19de-eeuse James–Younge-bende: vrygeestig, ikonies, gebonde aan broederskap en lojaliteit. Op ander tye, soos in die 1966 Roger Corman film ''The Wild Angels'', word hulle uitgebeeld as gewelddadig en nihilisties, weinig meer as 'n gewelddadige kriminele bende en 'n plaag vir die samelewing.<ref>{{cite news|last=Bagnall |first=Sam |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/this_world/3311057.stm |title=Hells Angels: Easy-riders or criminal gang? |work=This World |publisher=BBC News |date=2 Januarie 2004 |access-date=13 Augustus 2010}}</ref> Die klub het prominent geword binne, en het sy bekendheid gevestig as deel van die 1960's-teenkultuurbeweging in [[San Francisco]] se Haight-Ashbury-distrik, wat 'n rol gespeel het by baie van die beweging se belangrike gebeurtenisse. Lede was direk verbind met baie van die teenkultuur se primêre leiers, soos Ken Kesey and the Merry Pranksters, [[Allen Ginsberg]], Jerry Garcia and the Grateful Dead, Timothy Leary, [[The Beatles]], [[The Rolling Stones]], Mick Farren, en [[Tom Wolfe]]. "Gonzo"-joernalis [[Hunter S. Thompson]] se boek oor die klub het sy loopbaan begin. Van 1968 tot 1969 was die Hells Angels van San Francisco se hoofkwartier by 715 Ashbury (oorkant die Grateful Dead-huis te 710 Ashbury).<ref>{{Cite web|last=Chamings|first=Andrew|date=2021-04-27|title=The most famous (and infamous) houses of Haight-Ashbury|url=https://www.sfgate.com/sf-culture/article/2021-04-san-francisco-haight-ashbury-famous-homes-16129977.php|access-date=2021-05-15|website=SFGATE|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|url=https://bu.digication.com/counterculture/The_Fall_of_the_Counterculture/preview|title=The Fall of the Counterculture : Preview|publisher=Bu.digication.com|access-date=30 November 2014}}</ref><ref>Hell's Angels and the Illusion of the Counterculture; Wood, John. 30 September 2003. The Journal of Popular Culture, Volume 3</ref><ref>The Haight-Ashbury: A History; Perry, Charles. 2005</ref><ref>{{cite web |url=http://pdr.autono.net/SonnyBarger.html |title=Interview with Sonny Barger |publisher=Pdr.autono.net |access-date=2013-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120730055548/http://pdr.autono.net/SonnyBarger.html |archive-date=30 Julie 2012 |url-status=dead}}</ref> In 1973 het lede van verskeie takke van die organisasie geprotesteer tydens 'n Environmental Protection Agency wat gehoor het oor 'n voorgestelde vervoerplan wat beperkings op motorfietsgebruik en verkope insluit om Kalifornië te kry om aan die nuwe Clean Air Act-standaarde te voldoen.<ref>"Early Implementation of the Clean Air Act of 1970 in California". EPA Alumni Association. [http://www.epaalumni.org/history/video/interview.cfm?id=38 Video], [https://www.epaalumni.org/userdata/pdf/2B9E3C6816EC9466.pdf#page=14 Transcript] (sien bl. 14). 12 Julie 2016.</ref> == Klubskild == [[Lêer:Hells Angels-03.jpg|links|duimnael|New York Hells Angels wapen]] Die Hells Angels se klubembleem is word die "Deathead" genoem en bestaan uit 'n skedel gekroon met 'n goue helm in die vorm van 'n vlerk. Die oorsprong van die motief word erken as 'n kombinasie van militêre embleme, van onderskeidelik die VSA-lugmag se "85th Fighter Squadron" en die "552nd Medium Bomber Squadron". Die finale ontwerp is gemaak deur Frank Sadilek, 'n eertydse leier van die Hells Angels in [[San Francisco]]. Die Hells Angels het die klubembleem, die klubnaam en die naam "Deathead" in verskeie lande, insluitende Suid-Afrika, as 'n handelsmerk geregistreer.<ref name="hist" /> == In die media == Die Hells Angels geniet wêreldwye publisiteit — meesal negatief, danksy klublede se betrokkenheid by onwettige aktiwiteite. Die klub se verteenwoordigers wend gereelde pogings aan om die klub te distansieer van die kriminele aktiwiteite van sommige lede, maar danksy volgehoue negatiewe publisiteit deur die pers, is daar min mense wat nié die Hells Angels assosieer met geweld, misdaad en antisosiale gedrag nie. Plaaslike nuusartikels oor die Hells Angels in Suid-Afrika, illustreer die kwessie duidelik: * [http://www.news24.com/Beeld/Wereld/0,,3-71_1202976,00.html ''Hell's (sic) Angels se vlerke skroei''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001000523/http://www.news24.com/Beeld/Wereld/0,,3-71_1202976,00.html |date= 1 Oktober 2007 }}, ''Beeld'', 21 Junie 2001 * [http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=290327&area=/breaking_news/breaking_news__national/ ''Where is Kebble's Killer?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001005529/http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=290327&area=%2Fbreaking_news%2Fbreaking_news__national%2F |date= 1 Oktober 2007 }},''Guardian & Mail'', 15-Nov-06 * [http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1282903,00.html ''"Hells Angels" members arrested'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''News24.com'', 9 November 2002 == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{commons}} * {{Official website|http://www.hells-angels.com/ }} – bevat baie plaaslike handveste, met skakels * [http://vault.fbi.gov/The%20Hells%20Angels [[FBI]]-dokument oor die Hell's Angels] * [https://web.archive.org/web/20120328045302/http://life.time.com/culture/never-seen-hells-angels-1965/ Never-Seen: Hells Angels, 1965] – fotos van ''[[Life (tydskrif)|Life]]'' tydskrif {{Normdata}} [[Kategorie:Internasionale organisasies]] [[Kategorie:Bendes]] dekq2bv9mu8xxwag63pvdgau6fiv7rk 0 31287 2965402 2964663 2026-09-06T09:53:38Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2965402 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Doebai |ander_naam= |inheemse_naam=دبي |nedersetting_tipe=Stad |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=DubaiCollage.jpg |beeldgrootte=260px |beeldbyskrif= |beeld_vlag=Flag of Dubai.svg |vlaggrootte=90px |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild=Coat of Arms of Dubai.png |skildskakel= |skildgrootte=75px |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart=MapEmirateDubai.PNG |kaartgrootte=260px |kaartbyskrif=Ligging van Doebai in die VAE |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart= |duimdrukkeretiketposisie=bokant |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Verenigde Arabiese Emirate}} |onderafdelingtipe1=Emiraat |onderafdelingtipe2= |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Doebai (emiraat)|Doebai]] |onderafdelingnaam2= |regeringstipe= Emiraat |leiertitel=Heerser |leiernaam=Mohammed bin Rashid Al Maktoum |stigtingstitel=Eerste vermelding |stigtingsdatum=1095 |stigtingstitel1=Maktoum-heerskappy |stigtingsdatum1=1833 |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2=4110 |hoogtevoetnotas= |hoogte_m=16 |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|25|15|00|N|55|18|00|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=einde 2025 (emiraat) |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=4&nbsp;580&nbsp;000 |bevolkingsdigtheid_km2= |tydsone=VAE-standaardtyd |utcafset=+04:00 |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe=Poskode |poskode= |skakelkode=04 |leë_naam= Lughawe |leë_inligting= [[Doebai Internasionale Lughawe]] |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |voetnotas= |webwerf=[https://www.dm.gov.ae/ ''dm.gov.ae''] }} '''Doebai''' ([[Arabies]]: دبي, ''Dubayy'', [dʊˈbajj]) is die grootste stedelike nedersetting in die [[Verenigde Arabiese Emirate]] (VAE) en die administratiewe setel van die gelyknamige [[Doebai (emiraat)|emiraat]]. Die stad is aan die noordelike rand van die [[Doebai (emiraat)|emiraat Doebai]] geleë en word deur die ''Dubai Creek'', 'n baai aan die [[Persiese Golf]] met 'n wydte van tussen 100 en 1&nbsp;300 meter en 'n lengte van sowat 14 kilometer, in twee stadsdele verdeel. Vroeër was hier twee selfstandige nedersettings geleë – Deira aan die noordelike en Bur Dubai aan die suidelike kant. [[Lêer:Dubai Creek from Bur Dubai (5374118618).jpg|duimnael|regs|Die Doebai-kreek skei Deira (links) van Bur Dubai en het die stad se ekonomiese ontwikkeling gedra]] [[Lêer:AlRas Deira Mid1960s.jpg|duimnael|links|Binne enkele dekades is Doebai omgeskep in 'n moderne metropool van die industriële tydperk met gesofistikeerde infrastruktuur]] Brûe is net buite die middestad gebou sodat die meeste voetgangers in die sakekern deur veerbote (sogenaamde ''abra's'') tussen die twee teenoorliggende stadsdele vervoer word. Die stadsgebied het veral in suidelike rigting langs die Jumeirah-strand en die Sjeik Zayed-weg uitgebrei aangesien Doebai in die noorde aan die emiraat [[Sharjah]] grens. Baie Doebaise werknemers het hulle weens die laer huurpryse oorkant die grens in Sharjah-stad gevestig. Nog omstreeks 1970 was Doebai 'n onbenullige dorpie in 'n sanderige [[woestyn]]gebied wat hoofsaaklik deur pêrelduikers bewoon is. In die volgende dekades het Doebai 'n ongekende metamorfose ondergaan wat dit in 'n Arabiese [[metropool]] met globale belange en handelsbetrekkinge en 'n internasionale kulturele en ekonomiese sentrum omgeskep het wat in baie opsigte 'n brugfunksie tussen die ooste en die weste vervul. In November 2013 is Doebai aangewys as gasheerstad van die Expo 2020-wêreldtentoonstelling.<ref>{{en}} [https://www.expo2020dubai.com/ ''Expo 2020 Dubai UAE. Besoek op 28 April 2019'']</ref> Die lewensstyl van sy inwoners het dramaties verander. Terwyl daar teen die middel van die 1990's nog net enkele argitektoniese bakens en 'n beskeie toerismesektor was, het Doebai sedertdien ook tot 'n gesogte internasionale toeristetrekpleister en 'n mekka vir eiendomsontwikkelaars ontwikkel – met ambisieuse hotel-, winkelsentrum- en [[wolkekrabber]]projekte soos die [[Burj Khalifa]], tans die hoogste gebou ter wêreld, en die Burj al-Arab, jare lank die hoogste hotel ter wêreld. Die stad het in Augustus 2018 3,108 miljoen inwoners gehad en huisves omstreeks 85 persent van die gelyknamige emiraat se bevolking, wat teen die einde van 2025 tot 4,58 miljoen gegroei het; inheemse Doebaiers is lankal 'n minderheid in hul eie stad en emiraat. Doebai se ongekende ekonomiese opswaai het honderdduisende immigrante uit die buiteland gelok, onder wie 'n kwartmiljoen werkmigrante uit [[Suid-Asië|Suid-Asiatiese]] lande asook sowat 50&nbsp;000 [[Suid-Afrika]]ners (soos in 2009 beraam is).<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20110716220732/http://www.timeoutdubai.com/community/features/9557-south-africans-in-dubai/page/1 ''Time Out Dubai – South Africans in Dubai. Besoek op 29 April 2019'']</ref> == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === Argeologiese vondste in die emiraat Doebai – veral by Al-Ashoosh, Al Sufouh en die besonder ryk vindplaas Saruq Al Hadid – dui op nedersetting deur die Ubaid- en Hafit-tydperke, die Umm al-Nar- en Wadi Suq-tydperke en al drie ystertydperke van die gebied. Die streek was aan die Sumeriërs as Magan bekend en was 'n bron van metaalgoedere, veral koper en brons. Sowat 5 000 jaar gelede is die gebied met sand oordek toe die kus landwaarts teruggetrek het.<ref name="Britannica">{{en}} {{cite web |title=Dubai |publisher=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Dubai-United-Arab-Emirates |access-date=24 Augustus 2026}}</ref> Die vroegste bekende vermelding van Doebai kom uit 1095, in die ''Boek van Geografie'' van die Andalusies-Arabiese geograaf Aboe Abdullah al-Bakri. Die Venesiese pêrelhandelaar Gasparo Balbi het die gebied in 1580 besoek en Doebai (as ''Dibei'') vir sy pêrelbedryf vermeld.<ref name="Britannica" /> === Die stigting van die moderne stad === [[Lêer:Al Fahidi-Fort.jpg|duimnael|links|Die Al Fahidi-fort in die 1950's. Dit is in 1787 gebou en is die oudste bewaarde gebou in Doebai.]] Doebai is vermoedelik vroeg in die 18de eeu as 'n pêrel- en vissersdorpie gestig en was teen 1822 'n dorpie van sowat 700 tot 800 lede van die Bani Yas-stam, onderworpe aan die heerskappy van sjeik Tahnun bin Shakhbut van [[Aboe Dhabi]]. 'n Britse vlootlandmeter het in daardie jaar aangeteken dat Doebai deur sowat duisend mense bewoon is wat in 'n ovaalvormige dorpie agter 'n kleimuur gewoon het, met bokke en kamele tussen die huise.<ref name="Krane2009">{{en}} {{cite book |last=Krane |first=Jim |title=City of Gold: Dubai and the Dream of Capitalism |url=https://archive.org/details/cityofgolddubaid0000kran |publisher=St. Martin's Press |location=New York |year=2009 |isbn=978-0-312-53574-2}}</ref> In 1833 het lede van die Al Bu Falasah-stam ná stamvetes van Aboe Dhabi weggebreek en hulle in Doebai gevestig. Die uittog is gelei deur Obeid bin Saeed en Maktoum bin Butti, wat gesamentlike leiers van Doebai geword het totdat Obeid in 1836 gesterf het en Maktoum die Maktoum-dinastie gevestig het, wat Doebai sedertdien regeer.<ref name="Krane2009" /> Doebai het saam met die ander Trucial States die Algemene Maritieme Verdrag van 1820 met die Britse regering onderteken, wat tot die Ewigdurende Maritieme Wapenstilstand van 1853 gelei het; in 1892 het die [[Verenigde Koninkryk]] by verdrag verantwoordelikheid vir die emiraat se veiligheid aanvaar.<ref name="Davidson2008">{{en}} {{cite book |last=Davidson |first=Christopher M. |title=Dubai: The Vulnerability of Success |url=https://archive.org/details/dubaivulnerabili00davi |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=2008 |isbn=978-0-231-70034-4}}</ref> Die 19de eeu was vir die dorpie ook een van rampe. 'n Pokke-epidemie het in 1841 in Bur Dubai uitgebreek en inwoners na Deira laat verhuis, en 'n brand in 1896 het die helfte van Bur Dubai se huise verteer, aangesien baie wonings nog van palmblare (''barasti'') gebou is. In 1901 het sjeik Maktoum bin Hasher Al Maktoum Doebai 'n vryhawe sonder in- of uitvoerbelasting verklaar en handelaars grond, beskerming en verdraagsaamheid belowe. Handelaars het van Lingeh in Persië en van naburige emirate hierheen getrek, en Doebai het teen 1906 Lingeh as die belangrikste stapelmark van die Trucial-kus verdring.<ref name="Krane2009" /> Die "Groot Storm" van 1908 het aan die einde van die pêrelseisoen die pêrelbote van Doebai en die kusemirate getref en 'n dosyn bote en meer as honderd mans gekos – 'n groot terugslag wat baie gesinne sonder broodwinner en baie handelaars bankrot gelaat het.<ref name="Krane2009" /> === Die tydperk voor die olie === [[Lêer:Dubai Creek 1964.jpg|duimnael|Die Doebai-kreek in die middel-1960's.]] Die ineenstorting van die pêrelbedryf – veral ná die verskyning van goedkoop gekultiveerde pêrels en die wêreldwye ekonomiese depressie – het die stad in 'n diep insinking gedompel; baie inwoners het in armoede gelewe of na ander dele van die [[Persiese Golf]] getrek. 'n Kontrak vir olieprospektering is in 1937 onderteken, maar weens die [[Tweede Wêreldoorlog]] is olie eers in 1966 gevind.<ref name="Britannica" /> Sjeik Rashid bin Saeed Al Maktoum, wat van 1958 af geregeer het, het die inkomste uit die handel gebruik om infrastruktuur te bou, aanvanklik met lenings van plaaslike handelaars en van die heerser van [[Koeweit]]. Private maatskappye is gestig om elektrisiteit, telefoondienste en die hawe en lughawe te bou en te bedryf. In 1959 is Doebai se eerste telefoonmaatskappy gestig en die eerste hotel, die Airlines Hotel, gebou; teen 1961 was daar werkende elektrisiteits- en telefoonnetwerke en teen 1968 'n betroubare toevoer van leidingwater.<ref name="Krane2009" /> Op aandrang van die Britte het sjeik Rashid in 1959 die argitek John Harris na Doebai genooi om 'n stadsplan op te stel. Harris se plan, wat in Mei 1960 voorgelê is, het die bestaande handels- en woonbuurte van Bur Dubai en Deira sover moontlik onaangeraak gelaat en nuwe ontwikkeling verder van die golf af landwaarts geplaas. Die laebouvisie van die plan is nooit verwesenlik nie, maar sy padnetwerk is grotendeels soos beplan uitgevoer en het jare lank as riglyn vir die uitbreiding van die stad se strate gedien.<ref name="Krane2009" /> Sjeik Rashid het in 1962 by sy swaer, die heerser van [[Katar]], 'n lening aangegaan om die eerste brug oor die Doebai-kreek te bou; dit is in Mei 1963 voltooi en met 'n tolgeld op verkeer betaal. Die bou van die stad se eerste lughawe het in 1959 begin en die terminaalgebou is in September 1960 geopen; met die aanlê van 'n teerbaan in 1965 het Doebai vir sowel streeks- as langafstandlugverkeer oopgegaan. In die 1960's was die stad ook die middelpunt van 'n lewendige [[goud]]handel: in 1968 is goud ter waarde van sowat £56 miljoen ingevoer, waarvan die oorgrote deel weer uitgevoer is – hoofsaaklik na kliënte wat dit in internasionale waters buite [[Indië]] in ontvangs geneem het, aangesien die invoer van goud na Indië verbode was.<ref name="Krane2009" /> === Die olietydperk en die stigting van die VAE === Ná jare van prospektering is olie uiteindelik in 1966 in Doebai se seegebied ontdek, hoewel in veel kleiner hoeveelhede as in Aboe Dhabi. Die eerste veld is Fateh ("goeie geluk") genoem. Dit het sjeik Rashid se planne versnel en 'n bouhoogkonjunktuur ontketen wat 'n massiewe instroming van buitelandse werkers, hoofsaaklik uit Asië en die Midde-Ooste, tot gevolg gehad het: tussen 1968 en 1975 het die stad se bevolking met meer as 300 persent gegroei.<ref name="Davidson2008" /> Een van die eerste groot projekte wat met die olie-inkomste aangepak is, was Hawe Rashid, 'n diepwatervryhawe wat op 5 Oktober 1972 ingewy is en aanvanklik vier maar reeds tydens die bouwerk sestien kaaie gehad het. Olie het in 1990 nog 24 persent van die emiraat se bruto binnelandse produk uitgemaak, maar teen 2004 tot 7 persent gedaal, aangesien sjeik Rashid doelbewus op diversifikasie gefokus het voordat die beperkte reserwes uitgeput sou wees.<ref name="Davidson2008" /> Nadat die Britse regering op 16 Januarie 1968 aangekondig het dat alle Britse troepe uit die gebied "oos van Aden" onttrek sou word, is die beginsel van 'n unie op 18 Februarie 1968 tussen sjeik Zayed bin Sultan Al Nahyan van Aboe Dhabi en sjeik Rashid van Doebai ooreengekom. [[Katar]] en [[Bahrein]] het uiteindelik uit die onderhandelinge onttrek, en op 2 Desember 1971 het Doebai saam met Aboe Dhabi, [[Sharjah]], Ajman, Umm al-Quwain en Fujairah die [[Verenigde Arabiese Emirate]] gestig; Ras al-Khaimah het op 10 Februarie 1972 bygekom. In 1973 het die emirate 'n gemeenskaplike geldeenheid, die VAE-dirham, aangeneem.<ref name="Krane2009" /> === Sedert 1980 === In 1979 is die diepwaterhawe by Jebel Ali geopen, en sjeik Mohammed het in 1985 die Jebel Ali-vryhandelsone daar rondom gestig, wat buitelandse maatskappye toegelaat het om onbeperk arbeid in te voer en kapitaal uit te voer. Die [[Golfoorlog]] van 1991 het die stad finansieel geskaad toe deposante en handelaars hul geld onttrek het, maar Doebai het gou herstel; in die laat 1990's het buitelandse handelsgemeenskappe uit Koeweit en Bahrein hulle hier gevestig.<ref name="Davidson2008" /> Vroeg in die 2000's het die bou van kunsmatige eilande langs die kus begin – die Palm-eilande en The World – en in 2010 is die [[Burj Khalifa]] geopen, wat die Taipei 101 as die hoogste gebou ter wêreld verdring het. Die wêreld se eerste werkende driedimensioneel gedrukte kantoorgebou is in 2016 in Doebai geopen; dit het sewentien dae geneem om te bou. Die Dubai Frame, 'n 150 meter hoë raamvormige uitkykpunt, is in 2017 voltooi.<ref name="Britannica" /> Op 28 Februarie 2026 is dele van die stad, waaronder die Fairmont The Palm-hotel, tydens Iranse vergeldingsaanvalle ná gesamentlike Israelies-Amerikaanse aanvalle op [[Iran]] getref, en die volgende oggend is die internasionale lughawe beskadig. Volgens die VAE se ministerie van verdediging het [[Iran]] 165 ballistiese missiele, twee kruismissiele en 541 hommeltuie afgevuur, waarvan die meeste onderskep is; 21 hommeltuie het burgerlike teikens getref en drie mense – gasarbeiders uit [[Pakistan]], Nepal en [[Bangladesj]] – is dood.<ref name="Time2026">{{en}} {{cite news |title=Iran's Retaliatory Strikes Challenge Image of Gulf Stability |work=Time |date=2 Maart 2026 |url=https://time.com/7381884/iran-missiles-dubai-palm-gulf/ |access-date=24 Augustus 2026 |archive-date=24 Augustus 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824125743/https://time.com/7381884/iran-missiles-dubai-palm-gulf/ |url-status=dead }}</ref> == Geografie en klimaat == [[Lêer:Dubai by Copernicus Sentinel-2 in false-colour.jpg|duimnael|Doebai in valskleur op 'n satellietbeeld van 2024. Die Palm Jumeirah en die kunsmatige eilande is duidelik sigbaar.]] Doebai lê aan die kus van die [[Persiese Golf]] en ongeveer op seevlak – die stad se hoogste natuurlike punt is sowat 16 meter bo seevlak. Die emiraat grens in die suide aan [[Aboe Dhabi]], in die noordooste aan [[Sharjah]] en in die suidooste aan [[Oman]]; Hatta, 'n klein eksklawe van die emiraat, word aan drie kante deur Oman omring. Die emiraat beslaan sowat 4 110 km², merkbaar meer as die oorspronklike 3 885 km² (1 500 vierkante myl) danksy die grootskaalse herwinning van land uit die see.<ref name="Britannica" /> Doebai lê in die Arabiese Woestyn, maar sy topografie verskil aansienlik van dié van die suide van die VAE: die landskap bestaan hier hoofsaaklik uit sandduine, terwyl gruiswoestyne die suide van die land oorheers. Die sand bestaan meestal uit vergruisde skulpe en koraal en is fyn, skoon en wit. Oos van die stad wyk die soutbedekte kusvlaktes (''sabkha'') voor 'n noord-suid lopende duinelyn; verder oos word die [[duin]]e groter en rooierig van [[ysteroksied]]. Die sandwoestyn wyk uiteindelik voor die Wes-Hadjargebergte, wat langs die grens met Oman by Hatta loop en op plekke tot sowat 1 300 meter styg. Doebai het geen natuurlike riviere of oases nie, maar wel die natuurlike inham van die Doebai-kreek, wat uitgediep is om groot vaartuie deur te laat.<ref name="Britannica" /> Seismies lê Doebai in 'n baie stabiele gebied: die naaste breuklyn, die Zagros-breuk, is sowat 200 kilometer van die VAE af, en die waarskynlikheid van 'n [[tsoenami]] word as minimaal beskou omdat die Persiese Golf nie diep genoeg is om een te veroorsaak nie.<ref name="Britannica" /> Die woestyn om die stad onderhou wilde grasse en enkele [[dadelpalm]]s, en in die ''sabkha''-vlaktes oos van die stad groei woestynhiasinte. In die vlaktes naby die Hadjargebergte groei [[akasia]]- en ghaf-bome, en in die stad se parke is inheemse bome soos die dadelpalm en die neem naas ingevoerde soorte soos [[Eucalyptus|bloekom]] en [[jakaranda]] geplant. Die woestynstreek is die tuiste van MacQueen se korhaan, die [[gestreepte hiëna]], die karakal, die woestynjakkals, [[Karakaras en valke|valke]] en die Arabiese [[oryx|oriks]]. Doebai lê op die trekroete tussen Europa, Asië en Afrika, en meer as 320 trekvoëlsoorte gaan in die lente en die herfs hierdeur. In die see om Doebai kom meer as 300 vissoorte voor, asook [[Dolfyn|dolfyne]], [[walvis]]se, [[haaie]], doegongs en [[Skilpad|seeskilpaaie]], waaronder die bedreigde karetskilpad en groen seeskilpad.<ref name="Britannica" /> === Klimaat === Doebai het 'n warm woestynklimaat (Köppen-klassifikasie BWh). Die somers is uiters warm, lank, windrig en klam, met 'n gemiddelde maksimum van sowat 40 °C en nagtelike minimums van sowat 30 °C in Augustus, die warmste maand. Die winters is mild tot warm, met 'n gemiddelde maksimum van 24 °C en minimums van 14 °C in Januarie, die koelste maand. Die meeste dae van die jaar is sonnig.<ref name="Britannica" /> Die somers is ook bekend vir hul baie hoë humiditeit: doupunte kan 30 °C oorskry en die hitte-indeks kan op die hoogtepunt van die somer bo 60 °C styg. Die hoogste temperatuur wat in Doebai aangeteken is, is 49 °C.<ref name="Britannica" /> == Regering == [[Lêer:Mohammed Bin Rashid Al Maktoum at the World Economic Forum Summit on the Global Agenda 2008 2.jpg|duimnael|links|170px|Mohammed bin Rashid Al Maktoum, heerser van Doebai en eerste minister van die VAE.]] Doebai word sedert 1833 deur die Al Maktoum-familie geregeer en die emiraat is 'n [[absolute monargie]]. Die heerser, sjeik Mohammed bin Rashid Al Maktoum, is ook visepresident en eerste minister van die [[Verenigde Arabiese Emirate]] en lid van die Hoogste Raad van die Unie. Doebai benoem agt lede tot die Federale Nasionale Raad, die federale wetgewende liggaam. Burgers van die emiraat neem deel aan die kieskollege wat lede van dié raad verkies.<ref name="Britannica" /> Die Doebai-munisipaliteit is in 1954 deur die destydse heerser, sjeik Rashid bin Saeed Al Maktoum, gestig vir stadsbeplanning, burgerlike dienste en die onderhoud van plaaslike geriewe. Dit het sedertdien tot 'n selfstandige owerheid met meer as 58 staatsdepartemente ontwikkel wat vir sowel die stad as die groter emiraat verantwoordelik is; Doebai is een van slegs drie emirate met 'n regstelsel wat van die federale howe onafhanklik is. Die heerser is staats- sowel as regeringshoof, en wette, dekrete en hofuitsprake word in sy naam uitgereik, maar sedert 2003 word die uitvoerende bestuur van die staatsagentskappe aan die Uitvoerende Raad van Doebai onder leiding van die kroonprins oorgelaat. Daar bestaan geen wetgewende vergadering nie, hoewel die tradisionele oop ''majlis'' – 'n raad waar burgers en verteenwoordigers van die heerser byeenkom – dikwels vir terugvoer oor plaaslike aangeleenthede gebruik word.<ref name="Britannica" /> == Bevolking == [[Lêer:Al Salam Mosque at night.jpg|duimnael|regs|200px|Die Al Salam-moskee in Al Barsha. [[Islam]] is die amptelike godsdiens van die VAE.]] Doebai is een van die vinnigsgroeiende stede in die Golfstreek. Die bevolking was in 1822 nog sowat 1 200, teen 1900 omtrent 10 000 en in 1968 net 58 971; teen 1975 was dit 183 000, teen 1995 sowat 674 000 en teen 2010 reeds 1,9 miljoen. Volgens die amptelike syfers van die Doebai-statistiekliggaam het die bevolking van die emiraat in September 2025 vir die eerste keer die vier miljoen verbygesteek en teen die einde van 2025 4,58 miljoen bereik – 'n toename van 7,5 persent in een jaar.<ref name="National2026">{{en}} {{cite news |title=Dubai population surpassed 4.5 million by end of 2025 |work=The National |date=30 Julie 2026 |url=https://www.thenationalnews.com/news/uae/2026/07/30/dubai-population-surpassed-45-million-by-end-of-2025/ |access-date=24 Augustus 2026}}</ref> Die bevolkingsamestelling is een van die mees kosmopolitiese ter wêreld. Slegs sowat 15 persent van die emiraat se inwoners is burgers van die VAE; die res is buitelanders, van wie baie in die land gebore is of al geslagte lank hier woon. Sowat 85 persent van die buitelandse bevolking – en sowat 71 persent van die emiraat se totale bevolking – is Asiërs, hoofsaaklik [[Indië|Indiërs]] (sowat 51 persent) en [[Pakistan|Pakistani's]] (16 persent), met [[Bangladesj|Bangladesjiërs]] (9 persent) en [[Filippyne|Filippyners]] (3 persent) as verdere groot groepe. 'n Kwart van die bevolking herlei hul herkoms na [[Iran]]. Daar is meer as 100 000 Britte in die stad, by verre die grootste westerse groep. Die mediaanouderdom in die emiraat is sowat 27 jaar.<ref name="Britannica" /> [[Arabies]] is die nasionale en amptelike taal van die VAE, en die Golfdialek daarvan word deur die meeste Emiraatse burgers as moedertaal gepraat. [[Engels]] dien as tweede taal en as die algemene omgangstaal van die stad. Weens die immigrasie word onder meer ook Malajalam, Sindhi, Goedjarati, [[Oerdoe]], Persies, [[Hindi]], Tamil, Punjabi, Pasjto, Bengaals, Balochi, Tagalog en Chinees in Doebai gepraat.<ref name="Britannica" /> Artikel 7 van die VAE se grondwet verklaar [[Islam]] die amptelike godsdiens. Die regering subsidieer byna 95 persent van die moskees en stel al die imams aan, en al die moskees in Doebai word deur die departement van Islamitiese sake en liefdadigheidsaktiwiteite ("Awqaf") bestuur. Die grondwet maak voorsiening vir godsdiensvryheid, en die stad het groot [[Christendom|Christelike]], [[Hindoeïsme|Hindoe]]-, [[Sikhisme|Sikh]]-, Bahá'í-, [[Boeddhisme|Boeddhistiese]] en Djainistiese gemeenskappe. Volgens 'n opname van 2014 was 56 persent van die inwoners Moslems, 25 persent Christene, 16 persent Hindoes en sowat 2 persent aanhangers van ander gelowe. Nie-Moslemgroepe mag godsdiensgeboue besit indien hulle grond en bouvergunning bekom; die grootste Katolieke gemeente ter wêreld is dié van die Sint Maria-kerk in Doebai, danksy die groot aantal gasarbeiders in die stad.<ref name="Britannica" /> == Ekonomie == [[Lêer:Jebel Ali Port 2 Imresolt.jpg|duimnael|Die hawe van Jebel Ali is die grootste mensgemaakte hawe ter wêreld.]] Doebai het een van die vinnigsgroeiende ekonomieë ter wêreld. Hoewel 'n aantal kernelemente van sy handelsinfrastruktuur op die rug van die oliebedryf gebou is, maak inkomste uit olie en aardgas vandag minder as 5 persent van die emiraat se inkomste uit. Die emiraat produseer sowat 50 000 tot 70 000 vate olie per dag en aansienlike hoeveelhede gas uit seevelde, maar sy olie is grotendeels uitgeput. Vaste eiendom en konstruksie (22,6 persent), handel (16 persent), die deurvoerhandel (15 persent) en finansiële dienste (11 persent) is die grootste bydraers tot die ekonomie.<ref name="Britannica" /> Doebai se nie-olie-buitelandse handel het in 2014 op 362 miljard dollar gestaan, waarvan invoere 230 miljard dollar en uitvoere en heruitvoere onderskeidelik 31 en 101 miljard dollar was. [[China]] was in daardie jaar Doebai se grootste handelsvennoot met 47,7 miljard dollar, gevolg deur [[Indië]] met 29,7 miljard en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] met 22,62 miljard.<ref name="Britannica" /> Die hawe van Jebel Ali, in die 1970's gebou, het die grootste mensgemaakte hawe ter wêreld en was op 'n stadium sewende in die wêreld wat die volume houerverkeer betref. Doebai is ook 'n middelpunt vir diensbedrywe soos inligtingstegnologie en finansies, met vryhandelsones vir bepaalde bedrywe oor die hele stad. Doebai Internetstad en Doebai Mediastad, saam deel van TECOM, huisves maatskappye soos Hewlett Packard, Halliburton, [[Google]], [[Oracle Corporation|Oracle]], [[Microsoft]], Dell en [[IBM]], asook mediahuise soos MBC, [[CNN]], die [[BBC]], [[Reuters]] en [[Sky News]].<ref name="Britannica" /> Die Doebai-finansiëlemark is in 2000 as 'n sekondêre mark vir die verhandeling van effekte en obligasies gestig, en NASDAQ Dubai is die internasionale aandelebeurs van die Midde-Ooste. Die Doebai Internasionale Finansiële Sentrum, wat in September 2004 geopen is, het toonaangewende internasionale firmas as 'n streekshoofkwartier gelok en werk met 'n onafhanklike, risikogebaseerde reguleerder en 'n regstelsel wat op die Engelse gemenereg gebaseer is.<ref name="Britannica" /> Doebai staan ook as die "stad van goud" bekend, aangesien 'n groot deel van die ekonomie op die goudhandel gebaseer is: in die eerste helfte van 2011 het die stad se totale goudhandel 580 ton beloop. Sedert Maart 2024 bedryf Doebai die grootste afval-tot-energie-aanleg ter wêreld, wat sowat 135 000 huise van krag voorsien.<ref name="Britannica" /> === Vaste eiendom === Die regering se besluit om van 'n handelsgebaseerde, olie-afhanklike ekonomie na een van dienste en toerisme te diversifiseer, het eiendomswaardes tussen 2004 en 2006 sterk laat styg. Die grootskaalse ontwikkelingsprojekte het van die hoogste wolkekrabbers en grootste projekte ter wêreld tot gevolg gehad, waaronder die Emirates Towers, die [[Burj Khalifa]], die Palm-eilande en die Burj al-Arab-hotel. Die eiendomsmark het egter in 2008 en 2009 'n groot insinking beleef: sommige eiendomme het tussen 2001 en November 2008 tot 64 persent van hul waarde verloor, en teen Februarie 2009 is Doebai se buitelandse skuld op 80 miljard dollar geskat.<ref name="Davidson2008" /> Die eiendomsmark van die stad is ook al herhaaldelik as 'n toevlugsoord vir onwettige geld beskryf. Die ondersoek "Dubai Unlocked", deur joernaliste van 75 mediahuise op grond van datalekke uit 2020 en 2022 gedoen, het aangedui hoe die mark 'n skuilplek geword het vir misdadigers, geldwassers, vlugtelinge van die gereg en persone teen wie internasionale sanksies geld. Tot 2022 was makelaars, agente en prokureurs in Doebai nie verplig om groot kontant- of kriptovalutatransaksies aan die owerhede te rapporteer nie. Ná die Russiese inval in Oekraïne in Februarie 2022 het eiendomspryse skerp gestyg toe welgestelde Russe in die mark begin belê het; sedert 2020 het pryse met 124 persent gestyg. In 2024 het eiendomstransaksies 'n rekord van 180 987 met 'n waarde van 522,5 miljard dirham bereik.<ref name="OCCRP2024">{{en}} {{cite web |title=Dubai Unlocked |publisher=Organized Crime and Corruption Reporting Project |year=2024 |url=https://www.occrp.org/en/project/dubai-unlocked |access-date=24 Augustus 2026}}</ref> == Toerisme == [[Lêer:Skyline-Dubai-2010.jpg|duimnael|links|Die Burj Khalifa is van die bekendste besienswaardighede in Doebai]] Toerisme in Doebai is deel van die Doebai-regering se strategie om die invloei van buitelandse kapitaal te handhaaf. In Mei 2013 het die regering die Doebai-toerismestrategie 2020 van stapel gestuur, met die hoofdoel om 20 miljoen besoekers per jaar teen 2020 te lok en Doebai 'n gunstelingbestemming vir internasionale ontspannings- en sakereisigers te maak. In 2018 is die strategie uitgebrei deur nuwe teikens te stel om tussen 21 en 23 miljoen besoekers teen 2022 en tussen 23 en 25 miljoen besoekers teen 2025 te lok. In 2010 was die stad die sewende mees besoekte stad ter wêreld met 7,6 miljoen besoekers per jaar. Die stad het 14,9 miljoen oornagbesoekers ontvang in 2016. In 2018 was Doebai die stad wat die vierde meeste besoek word in die wêreld gebaseer op die aantal internasionale besoekers en die vinnigste groeiende, met 'n toename van 10,7%. Die Global Destination Cities Index 2019 deur MasterCard, het bevind dat toeriste meer in Doebai spandeer as in enige ander stad. In 2018 was dit vir die vierde jaar agtereenvolgens boaan die lys met 'n totale besteding van VS$30,82 miljard. Die gemiddelde besteding per dag was VS$553. Aspekte van Doebai se antieke kultuur, soms oorskadu deur moderne stedelike ontwikkeling, kan gevind word deur plekke rondom die Doebai-kreek (Khor Dubai) te besoek, wat die stad in twee helftes verdeel: Bur Dubai en Deira. Die geboue langs die Bur Dubai-kant van die kreek is die hart van die Ou Stad en een van die min oorblywende dele van die historiese Doebai. Ander historiese besienswaardighede sluit in die Doebai-museum in die gerestoureerde Al Fahidi-fort, wat in 1787 gebou is, en die Heritage Village in Hatta, 115 kilometer suidoos van Doebai-stad. In die hartjie van die rotsagtige Hatta-berge gaan die geskiedenis van die dorpie 2000 tot 3000 jaar terug. Dit bestaan uit 30 geboue wat elk verskil in grootte, binne-uitleg en boumateriaal wat gebruik word. Groot sorg is by die opknapping geneem om dieselfde materiale te gebruik as dié wat oorspronklik gebruik is, soos modder, hooi, hout en palmblare. Verder verwonder toeriste hulle aan die talle moderne [[wolkekrabber]]s en konstruksieprojekte, waarvan die [[Burj Khalifa]], Burj al Arab en die Dubai Mall van die gewildste toeriste-aantreklikhede is. Doebai is al die 'winkelsentrum van die Midde-Ooste' genoem. Daar is meer as 70 winkelsentrums in die stad, insluitend die Dubai Mall, wat volgens die Guinness-wêreldrekords na totale oppervlak die grootste inkopiesentrum ter wêreld is. Daar is ook heelwat tema- en pretparke in die stad. Dubai Parks and Resorts het in 2016 geopen, 'n toeriste-oord met temaparke soos Legoland Dubai en Motiongate Dubai. == Argitektuur en bakens == [[Lêer:Vereinigte Arabische Emirate - Dubai - Palm Jumeirah und Dubai Marina - im Vordergrund das Hotel Atlantis - panoramio.jpg|duimnael|Die Palm Jumeirah en die Doebai-marina, met die Atlantis-hotel op die voorgrond.]] Die [[Burj Khalifa]], wat in 2010 geopen is, is met 828 meter en 163 verdiepings die hoogste gebou ter wêreld. Die Burj al-Arab, wat in 1999 op sy eie kunsmatige eiland naby die Jumeirah-strand geopen is, is met sowat 321 meter een van die hoogste hotelle ter wêreld en het jare lank as die hoogste gegeld; die titel is in Februarie 2018 deur die Gevora-hotel in Doebai self (356 meter) oorgeneem en later deur die Ciel Dubai Marina (377 meter).<ref name="Gevora2018">{{en}} {{cite news |title=Dubai's Gevora, the new tallest hotel in the world, opens |work=Gulf News |date=12 Februarie 2018 |url=https://gulfnews.com/business/tourism/dubais-gevora-the-new-tallest-hotel-in-the-world-opens-1.2172456 |access-date=24 Augustus 2026}}</ref> Die Palm Jumeirah is een van 'n reeks kunsmatige eilande in die vorm van 'n palmboom wat vroeg in die 2000's uit die see herwin is, en die argipel The World bestaan uit eilande wat die vastelande van die wêreld naboots. Ander bekende bouwerke is die Emirates Towers, die Doebai-marina met sy digte groep wolkekrabbers, die Museum van die Toekoms en die Dubai Frame, 'n 150 meter hoë raamvormige uitkykpunt wat in 2017 voltooi is.<ref name="Britannica" /> Naas die moderne argitektuur bewaar die stad ook dele van sy ou boukuns. Die Al Fahidi-fort, wat in 1787 uit koraalklip en mortel gebou is en die oudste bewaarde gebou in Doebai is, het as vesting, koninklike woning, regeringsetel, tronk en wapenkamer gedien en huisves sedert 1971 die Doebai-museum.<ref name="GulfNews2026">{{en}} {{cite news |title=1787 to now: Dubai's oldest building – the story of Al Fahidi Fort |work=Gulf News |year=2026 |url=https://gulfnews.com/uae/1787-to-now-dubais-oldest-building-the-story-of-al-fahidi-fort-1.500233205 |access-date=24 Augustus 2026}}</ref> Die historiese wyk Al Fahidi in Bur Dubai, met sy koraalklipgeboue en windtorings, is een van die min oorblywende dele van die ou stad.<ref name="Britannica" /> == Vervoer == [[Lêer:Dubai Blue Line stel 5112 to Creek (52765713036).jpg|duimnael|Die Doebai-metro is die eerste stedelike spoornetwerk op die [[Arabiese Skiereiland]] en ry sonder bestuurders.]] Vervoer in Doebai word deur die Padde- en Vervoerowerheid (RTA) beheer, 'n agentskap van die regering wat in 2005 by koninklike dekreet gestig is. Meer as 70 miljard dirham is aan verbeterings bestee om die stelsel se vroeëre knelpunte en betroubaarheidsprobleme aan te spreek. In 2009 was daar sowat 1 021 880 motors in Doebai, en in Januarie 2010 het slegs 6 persent van die inwoners van openbare vervoer gebruik gemaak.<ref name="Britannica" /> Vyf hoofroetes loop deur die stad en verbind dit met die ander emirate: die E 11 (Sjeik Zayed-weg), die E 311 (Sjeik Mohammed bin Zayed-weg), die E 44 (Doebai–Hatta-snelweg), die E 77 (Doebai–Al Habab-weg) en die E 66 (Doebai–Al Ain-weg). Die oostelike en westelike stadsdele word deur die Al Maktoum-brug, die Al Garhoud-brug, die Al Shindagha-tonnel, die Business Bay-oorgang en die Drywende Brug verbind. Die RTA bedryf die stad se busstelsel, wat 140 roetes dien, en gee lisensies aan alle taxidienste uit; Doebai se taxi's is maklik uitkenbaar aan hul romerige bakwerk met verskillende dakkleure wat die bedryfsmaatskappy aandui, met inbegrip van 'n diens met vroulike bestuurders (pienk dakke) wat uitsluitlik vroue en kinders vervoer.<ref name="Britannica" /> [[Lêer:Dubai - International (DXB - OMDB) AN1204297.jpg|duimnael|links|Die Doebai Internasionale Lughawe is die wêreld se besigste lughawe wat internasionale passasiersverkeer betref.]] Die [[Doebai Internasionale Lughawe]] (DXB), die tuisbasis van die lugredery [[Emirates]], is die derde besigste lughawe ter wêreld na passasiersverkeer en die besigste ter wêreld na internasionale passasiersverkeer, asook die sesde besigste vraglughawe. Die ontwikkeling van die Al Maktoum Internasionale Lughawe (DWC) is in 2004 aangekondig; wanneer dit voltooi is, sal dit met vyf aanloopbane en vier terminaalgeboue en 'n kapasiteit van 160 miljoen passasiers die grootste lughawe ter wêreld wees.<ref name="Britannica" /> [[Lêer:Dubai Tram Alstom Citadis 402 near Al Sufouh.jpg|duimnael|Die Doebai-trem is een van die eerste tremnetwerke ter wêreld wat heeltemal van 'n kragtoevoer op grondvlak gebruik maak.]] Die Doebai-metro, wat in September 2009 geopen is, bestaan uit twee lyne (die Rooi en die Groen) wat deur die finansiële en woonbuurte loop. Die Rooi Lyn met 29 stasies is die hoofslagaar; 'n verlenging na die Expo 2020-terrein is op 1 Junie 2021 geopen, 'n Blou Lyn is in aanbou en 'n Goue Lyn word beplan. Dit is die eerste stedelike spoornetwerk op die [[Arabiese Skiereiland]] en die treine is volledig outomaties en sonder bestuurders. 'n monospoorlyn wat die Palm Jumeirah met die vasteland verbind, is op 30 April 2009 geopen – die eerste in die Midde-Ooste – en 'n tremlyn van 14,5 kilometer loop sedert 2014 langs die Al Sufouh-weg van die Doebai-marina tot by die Burj al-Arab, met twee ruilpunte met die metro se Rooi Lyn.<ref name="Britannica" /> Daar is twee groot handelshawens in Doebai, Hawe Rashid en Hawe Jebel Ali. Een van die meer tradisionele maniere om van Bur Dubai na Deira te kom, is met die ''abras'' – klein bootjies wat passasiers oor die Doebai-kreek vervoer – en die Seevervoeragentskap bedryf ook 'n waterbusdiens en watertaxi's wat tot twintig passasiers op 'n keer vervoer.<ref name="Britannica" /> == Kultuur == [[Lêer:Spice Souq Dubai 13.jpg|duimnael|Tradisionele speserye in die speseryesoek in Deira.]] Die kultuur van Doebai weerspieël hoofsaaklik die tradisionele Arabiese kultuur, met 'n duidelike Arabiese en Islamitiese invloed op die argitektuur, musiek, drag, kookkuns en lewenswyse. Vyf keer per dag word Moslems van die minarette van die moskees tot gebed geroep. Die belangrikste feesdae is Eid-oel-Fiter, wat die einde van [[Ramadan]] aandui, en Nasionale Dag op 2 Desember, wat die stigting van die VAE herdenk.<ref name="Britannica" /> Die stad se kulturele karakter as 'n klein, etnies homogene pêrelgemeenskap is deur die aankoms van ander bevolkingsgroepe omvorm – eers deur Iranse immigrante vroeg in die 20ste eeu en later deur Indiërs en Pakistani's in die 1960's. Van 2006 tot 2022 was die naweek Vrydag en Saterdag, 'n kompromis tussen die heiligheid van die Vrydag vir Moslems en die westerse naweek; op 1 Januarie 2022 het Doebai na 'n werkweek van vier en 'n half dae oorgeskakel, met die naweek op Vrydagmiddag, Saterdag en Sondag.<ref name="Britannica" /> Weens die toerismegedrewe ondernemingsgees van baie inwoners en die hoë lewenstandaard het die kultuur van die stad geleidelik na luuksheid en oordaad verskuif, met 'n sterk klem op vermaak. Doebai is bekend vir sy nagklublewe, waar klubs en kroeë weens die drankwette hoofsaaklik in hotelle voorkom. Jaarlikse geleenthede soos die Doebai-inkopiefees en Dubai Summer Surprises lok meer as vier miljoen besoekers uit die streek en lewer meer as 2,7 miljard dollar op.<ref name="Britannica" /> Arabiese kookkuns is oral in die stad beskikbaar, van die klein ''shawarma''-eetplekke in Deira en Al Karama tot die restaurante in die hotelle; snelkos en Suid-Asiatiese en Chinese kookkuns is ook baie gewild. Die verkoop en gebruik van varkvleis word gereguleer en is wettig slegs aan nie-Moslems in aangewese dele van supermarkte en lughawens beskikbaar, en die verkoop van alkohol word eweneens gereguleer: 'n permit is nodig om drank te koop, maar dit is in hotelkroeë en restaurante verkrygbaar. In 2019 is die drankwette versag sodat toeriste ook by staatsbeheerde winkels drank kon koop.<ref name="Britannica" /> Die Doebai-operahuis het op 31 Augustus 2016 in Downtown Dubai sy deure geopen met 'n uitvoering deur Plácido Domingo; die 2 000-sitplekgehoorsaal dien as 'n veelsydige kunssentrum. Sedert 2004 word die Doebai Internasionale Filmfees jaarliks gehou as 'n uitstalvenster vir Arabiese en Midde-Oosterse filmtalent. 'n Minder bekende kant van die stad is die jong toneel van kontemporêre kunsgalerye, wat sedert 2008 saam met die kunsbeurs Art Dubai die stad op die internasionale kunskaart geplaas het.<ref name="Britannica" /> Verskeie internasionale nuusagentskappe, waaronder [[Reuters]], Bloomberg en die Middle East Broadcasting Centre, bedryf kantore in Doebai Mediastad en Doebai Internetstad. Plaaslike televisiekanale soos Dubai One en Dubai TV bied programme in Engels en Arabies aan, en die stad is die tuiste van verskeie koerante: ''Al Bayan'' en ''Al Ittihad'' is van die grootste Arabiese koerante en ''Gulf News'' en die ''Khaleej Times'' die grootste Engelse koerante. Sensuur is algemeen en word deur die regering gebruik om inhoud te beheer wat volgens hom die kulturele en politieke sensitiwiteite van die land aantas.<ref name="Britannica" /> === Drag === Die Emiraatse drag is tipies van verskeie lande van die [[Arabiese Skiereiland]]. Vroue dra gewoonlik die ''abaya'', 'n lang swart gewaad, saam met 'n hidjab wat die nek, deel van die kop, al die hare en die ore bedek; sommige dra ook 'n ''niqab'' wat die mond en neus bedek. Mans dra die ''kandurah'' (ook ''dishdasha'' of ''thawb'' genoem), 'n lang wit gewaad, en die kopdoek of ''ghutrah'', wat in die VAE tradisioneel wit is en met 'n swart koord, die ''egal'', op sy plek gehou word. Jonger Emiraters verkies dikwels 'n rooi-en-wit ghutrah wat soos 'n tulband om die kop gedraai word. Die drag is nooit verpligtend nie en baie mense dra westerse of ander oosterse klere, maar verbiedinge op "onwelvoeglike kleredrag" is in Doebai se strafreg opgeneem en besoekers word verwag om hulle daaraan te hou.<ref name="Britannica" /> == Onderwys en gesondheidsorg == Die skoolstelsel van Doebai volg dié van die VAE. Daar is openbare skole wat deur die ministerie van onderwys bedryf word en Emiraters sowel as Arabiese buitelanders dien, naas meer as tweehonderd private skole. Die onderrigmedium in openbare skole is [[Arabies]] met sterk klem op [[Engels]] as tweede taal, terwyl die meeste private skole Engels as onderrigmedium gebruik. Hoewel daar meer skole met 'n Britse leerplan in Doebai is as met enige ander leerplan, gaan meer leerlinge na skole met 'n Indiese leerplan, wat aansienlik groter en goedkoper is; sowat 36 skole bied internasionale onderwys volgens een of meer van die vier Internasionale Baccalaureaat-programme aan. Die emiraat het 'n aktiewe reguleerder, die KHDA, wat veral vir sy skoolgraderings bekend is.<ref name="Britannica" /> Die grootste universiteite in die stad na studentetal is Middlesex University Dubai, Heriot-Watt University Dubai, die Universiteit van Wollongong in Doebai, die Manipal Academy of Higher Education en die American University in Dubai. Hulle bied kursusse in alle groot vakgebiede aan, met sakestudies as die gewildste, gevolg deur inligtingstegnologie en ingenieurswese. Die meeste van dié instellings is in een van die twee onderwyssones – Knowledge Village en Academic City – geleë.<ref name="Britannica" /> Gesondheidsorg in Doebai bestaan uit 'n openbare en 'n private sektor. Openbare hospitale is die eerste keer in die laat 1950's gestig en het saam met openbare gesondheidsinisiatiewe uitgebrei; daar is nou 28 hospitale in die stad, ses openbare en 22 private. Teen die einde van 2012 was daar ook 1 348 mediese klinieke, waarvan 97 persent privaat bedryf is. In 2015 is verpligte mediese versekering vir alle inwoners ingefaseer, wat die vraag na mediese dienste laat toeneem het. Die Doebai-hospitaal, deel van die emiraat se departement van gesondheid en mediese dienste, is in 1977 goedgekeur maar het eers in Maart 1983 pasiënte begin ontvang.<ref name="Britannica" /> == Sport == Die [[Internasionale Krieketraad]] het sy hoofkwartier op 1 Augustus 2005 van [[Lord’s]] in [[Londen]] na Doebai verskuif, waar dit sedertdien gesetel is.<ref name="Cricinfo2005">{{en}} {{cite news |title=ICC to relocate to Dubai on 1 August 2005 |work=ESPNcricinfo |year=2005 |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-to-relocate-to-dubai-on-1-august-2005-214500 |access-date=24 Augustus 2026}}</ref> Doebai was een van die gasheerstede tydens die [[T20I-wêreldbeker 2021]], die [[T20I-vrouewêreldbeker 2024]] en die [[Kampioenetrofee 2025]]. [[Lêer:DTC1.jpg|duimnael|regs|200px|Die Doebai-tennisstadion, waar die Doebai-tenniskampioenskappe jaarliks gehou word.]] [[Sokker]] en [[krieket]] is die gewildste sportsoorte in Doebai. Drie sokkerspanne – Al Wasl, Shabab Al Ahli Dubai en Al Nasr – verteenwoordig die stad in die VAE se professionele liga, en Al Wasl het die tweede meeste liga-titels in die land na Al Ain.<ref name="Britannica" /> Die stad bied jaarliks die Doebai-tenniskampioenskappe aan, asook die Dubai Desert Classic- en die DP World Tour Championship-[[gholf]]toernooie, wat sportsterre van oor die wêreld lok. Die Doebai-wêreldbeker, 'n volbloedperdewedren, word jaarliks op die Meydan-renbaan gehou, en die Doebai-sewes, deel van die wêreldreeks vir rugbysewes, is een van die groot geleenthede op die [[rugby]]kalender; Doebai was in 2009 die gasheer van die Rugbywêreldbeker vir Sewes. Motorwedrenne is ook belangrik: die Doebai-outodroom bied deur die jaar talle byeenkomste aan. Die Doebai-hardloop, deel van die Doebai-fiksheidsuitdaging, is die grootste gratis prettige hardlooptoer ter wêreld.<ref name="Britannica" /> == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |last=Krane |first=Jim |title=City of Gold: Dubai and the Dream of Capitalism |url=https://archive.org/details/cityofgolddubaid0000kran |publisher=St. Martin's Press |location=New York |year=2009 |isbn=978-0-312-53574-2}} * {{en}} {{cite book |last=Davidson |first=Christopher M. |title=Dubai: The Vulnerability of Success |url=https://archive.org/details/dubaivulnerabili00davi |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=2008 |isbn=978-0-231-70034-4}} * {{en}} {{cite book |author=Syed Ali |title=Dubai: Gilded Cage |url=https://archive.org/details/dubaigildedcage0000alis |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2010 |pages=[https://archive.org/details/dubaigildedcage0000alis/page/240 240] |isbn=978-0-300-15217-3}} * {{en}} {{cite book |author=Heiko Schmid |title=Economy of Fascination: Dubai and Chicago as Themed Urban Landscapes |url=https://archive.org/details/economyoffascina0000schm |publisher=Bornträger |location=Berlin, Stuttgart |year=2009 |ISBN=978-3-443-37014-5}} * {{en}} {{cite book |author=John M. Smith |title=Dubai The Maktoum Story |publisher=Bod (Books on Demand) |location=Norderstedt |year=2007 |ISBN=3-8334-4660-9}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Dubai|Doebai}} * {{en}} {{Wikivoyage|Dubai|Doebai}} * {{ar}} {{en}} [https://www.dm.gov.ae/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Dubai-United-Arab-Emirates|title=Dubai|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=17 Desember 2021}} {{Normdata}} [[Kategorie:Doebai]] [[Kategorie:Nedersettings in die Verenigde Arabiese Emirate]] aisji2evq0onr2ir75qgkupsbvkwgk0 0 37322 2965421 2651090 2026-09-06T11:44:12Z JMK 649 sp, skakel 2965421 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wêrelderfenisgebied |naam = Londense Tower |beeld = [[Lêer:Tower of london from swissre.jpg|290px]] |beeldbyskrif= Die Londense Tower gesien vanaf die ''Swiss Re''-gebou |lande = {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} |onderafdelings = |tipe = Kultureel |kriteria = ii, iv |ID = 488 |skakel = |streek = [[Europa]] |duimdrukkerkaart = Groter Londen |duimdrukkerkaartbyskrif = Posisie van die Londense Tower in Groter Londen |duimdrukkeretiketposisie = |duimdrukkerkaartgrootte = |kaart_byskrif = |breedtegraad = 51 |breedtegraad_m = 30 |breedtegraad_s = 29 |breedtegraad_NS = N |lengtegraad = 0 |lengtegraad_m = 04 |lengtegraad_s = 33 |lengtegraad_OW = W |köordinate = |jaar = 1988 |sessie = 12de |uitbreding = |bedreigd = }} '''Haar Majesteit se Koninklike Paleis en Fort''', beter bekend as die '''Londense Tower''', is 'n historiese monument in Sentraal-[[Londen]], [[Engeland]], aan die noordelike oewer van die [[Teemsrivier]]. Die Tower is in [[1988]] deur [[Unesco]] as [[wêrelderfenisgebied]] gelys. Die Tower se hooffunksie was ’n fort, koninklike paleis en tronk (veral vir koninklikes soos die broers [[Eduard V van Engeland]] en [[Richard van Shrewsbury, 1ste Hertog van York]] en [[Elizabeth I van Engeland|koningin Elizabeth I]], asook ander mense met hoë status). Dit was ’n plek van marteling en teregstellings, ’n arsenaal, skatkamer, dieretuin, die koninklike munt, ’n [[sterrewag]] en is, sedert 1303, die tuiste van die kroonjuwele. == Ligging == [[Lêer:Tower of London White Tower.jpg|duimnael|links|Die Wit Toring dateer uit die laat 11de eeu]] Die kasteel staan aan die oostelike grens van die stad Londen se finansiële distrik, aan die Teemsrivier en naby [[Tower Bridge]]. In die middel van die Londense Tower staan die [[Normandië|Normandiese]] [[Wit Toring van Londen|Wit Toring]], wat in 1078 deur [[Willem I van Engeland|Willem die Veroweraar]] in die suidoostelike hoek van die stadsmure laat bou is.<ref>Adrian Tinniswood, ''A History of British Architecture: Buildings of the Middle Ages'' (p.2), 2001-01-01, ''[[bbc.co.uk]]'' webtuiste: [http://www.bbc.co.uk/history/british/architecture_02.shtml BBC-Arch].</ref> Die toring was 'n magtige steengeworde simbool vir die nuwe Normandiese bewind in Engeland en sy voorneme om van permanente duur te wees. 'n Tweede funksie was dié van 'n vesting van tot dusver ongekende formaat en skuilplek - vir die nuwe bewindhebbers in die vroeë fase van stabilisering (waartydens opstande van [[Angel-Saksers]] nie volledig uitgesluit kon word nie), maar ook vir die Londense bevolking tydens militêre bedreigings van buite. Die Wit Toring is 27&nbsp;m hoog en die mure wissel tussen 4,5&nbsp;m dik by die basis tot amper 3,3&nbsp;m aan die bokant. In die 1190's het koning [[Richard I van Engeland|Richard die Leeuhart]] die Wit Toring laat toebou met ’n versterkte muur wat met ’n grag omring was.<ref>Peter Hammond (1987) ''The Tower of London'': 5-6</ref> [[Hendrik III van Engeland|Hendrik III]] het die buitekant laat witkalk, vandaar die naam. == Gevangenes == Koninklike gevangenes van die Tower sluit in: * [[Gruffydd ap Llywelyn Fawr]] (c. 1200 – 1 Maart 1244) ’n Walliese prins, die oudste maar buite-egtelike seun van [[Llywelyn die Grote]] ("Llywelyn Fawr"). Hy het hom doodgeval toe hy probeer ontsnap het. * [[Jan van Skotland|Jan Balliol, koning van Skotland]] – nadat hy deur [[Eduard I van Engeland|Eduard I]] gedwing is om afstand te doen van die Skotse troon, is hy van 1296 tot 1299 in die Tower gevange gehou. * [[Dawid II van Skotland]]. * [[Jan II van Frankryk]]. * [[Hendrik VI van Engeland]] is in die Tower gevange gehou en op 21 Mei 1471 daar vermoor. * [[Eduard V van Engeland|Eduard V]] en sy broer, [[Richard van Shrewsbury, 1ste Hertog van York]], ook bekend as "die Prinse in die Tower". * [[Margaret van Anjou]], vrou van Hendrik VI. * [[Anna Boleyn]], koningin van Engeland. * Die toekomstige [[Elizabeth I van Engeland]], vir twee maande in 1554. Ander bekendes: * [[Guy Fawkes]], bekend vir sy rol in die Buskruitverraad, is na die Tower gebring om ondervra te word. * [[Rudolf Hess]], onderleier van die [[Duitsland|Duitse]] [[Nazi]]-party, in Mei 1941. == Verwysings == {{Verwysings}} * Bennett, Edward Turner, ''The Tower Menagerie: Comprising the Natural History of the Animals Contained in that Establishment; with Anecdotes of their Characters and History'', Londen, Robert Jennings, 1829. * ’n DVD-stel van die Channel 4- dokumentêre reeks ''The Tower'' is in Junie 2005 uitgereik. == Eksterne skakels == * [http://www.hrp.org.uk/ Historiese koninklike paleise] * [http://www.gutenberg.net/etext/13436 Gids tot die Tower] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041014083222/http://www.gutenberg.net/etext/13436 |date=14 Oktober 2004 }} deur W.J. Loftie, c. 1904, van [[Project Gutenberg]] * [http://www.britishtours.com/360/tower.html Londense Tower] Die kasteel snags * [http://www.englishmonarchs.co.uk/tower_london.htm Geskiedenis] * [http://www.fmschmitt.com/travels/England/london/toweroflondon/index.html Foto-essay] * [http://www.historystreets.com/search.php?page=1&numperpage=24&idx=0&keywords=tower/ Kaarte van die Londense Tower c. 1596–1815] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090806011335/http://www.historystreets.com/search.php?page=1&numperpage=24&idx=0&keywords=tower%2F |date= 6 Augustus 2009 }} * [http://www.toweroflondontour.com/ Virtuele toer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118043708/https://toweroflondontour.com/ |date=18 Januarie 2021 }} {{Commons-kategorie inlyn|Tower of London|Londense Tower}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Tower of London|Engelse Wikipedia]] {{Koninklike wonings VK}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Londen]] [[Kategorie:Kastele in Engeland]] [[Kategorie:Koninklike wonings in die Verenigde Koninkryk]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in die Verenigde Koninkryk]] rilhd1ais8n94mugrs59diu4ls8b72v 0 37761 2965386 2672559 2026-09-06T09:06:00Z Aliwal2012 39067 /* Bronne */ 2965386 wikitext text/x-wiki '''Unfucked Pussy''' was 'n [[Swede|Sweedse]] kunstegroep bestaande uit Joanna Rytel en Fia-Stina Sandlund wat politiese en [[feminisme|feministiese]] kunsaktivisme en ander kunsaktiwiteite uitgevoer het. Die twee lede het tydens 'n kursus in kuns en humor aan Konstfack, die [[Stockholm]]se universiteitskollege van die kunste, handwerk en ontwerp, ontmoet. Die duo het van 1999 tot 2003 saamgewerk, toe Rytel haar eie uitvoerende groep ''Oknullad fitta'' (Sweeds: ''Ongefokte kont'') gevorm het. Die groep is die bekendste vir hul optrede tydens die Mej. Swede-kompeitisie in 2001 waartydens hulle op die verhoog gestorm het en 'n banier onthul het waarop "Gubbslem" gestaan het.<ref>{{cite journal |last1=Rosenberg |first1=Tiina |title=From Here to Eternity: Miss Julie Strikes Back and Refuses To Die |journal=Western European Stages |volume=24 |issue=2 |place=New York |pages=79-84,95}}</ref> Die [[Sweeds|Sweedse]] woord "gubbslem" het 'n tweeledige betekens, daar dit "oumanslym" beteken en ook die naam van 'n [[alg]] (''Gonyostomum semen'') is. Een van hul laaste aksies was tydens die Grammis-toekenningsaand van 2003 toe hulle deur die musiekgroep [[The Knife]] uitgenooi is om die groep se Grammis-toekenning vir die beste popgroep van 2003 te ontvang. Unfucked Pussy het as [[gorilla]]s geklee en met die nommer 50 op hul rûe opgedaag as 'n protes teen die musiekindustrie wat volgens hulle deur mans gedomineer word. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * {{cite journal |title=On feminist activist aesthetics |first=Tiina |last=Rosenberg |date=31 Desember 2009 |journal=Journal of Aesthetics & Culture |doi=10.3402/jac.v1i0.4619 |language=en|url=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.3402/jac.v1i0.4619 |format=PDF |volume=1 |issue=1 |pages=4619 |accessdate=19 November 2020 |trans-title=Oor feministe-aktivisme-estitika |archive-date= 9 Augustus 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210809195952/https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.3402/jac.v1i0.4619 |url-status=dead }} * {{cite web |url=https://www.dn.se/kultur-noje/matilda-gustavsson-da-foll-praktigheten-fran-froken-sverige/ |title=Matilda Gustavsson: Då föll präktigheten från Fröken Sverige |language=sv |first=Matilda |last=Voss Gustavsson |date=17 Maart 2016 |access-date=19 November 2020 |work=Dagens Nyheter |trans-title=Toe val die prag van Mejuffrou Swede}} * {{cite book |title=Don’t Be Quiet, Start a Riot! Essays on Feminism and Performance |first=Tiina |last=Rosenberg |pages=184–205 |doi=10.16993/baf |year=2016 |url=https://library.oapen.org/bitstream/id/a2a0dde9-bfec-4252-be76-3d727909fcbc/609910.pdf |language=en |trans-title=Moenie stilbly nie, begin 'n oproer! Essays oor feminisme en optrede}} * {{cite journal |first=Tiina |last=Rosenberg |year=2007 |title=Stockholm Interventions: Feminist Activist Performance |journal=Staging International Feminisms. Studies in International Performance |doi=10.1057/9780230287693_7 |url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230287693_7 |language=en |trans-title=Stockholm-ingrypings: feminisme-aktivisme-optrede}} * {{cite web |url=https://www.dn.se/kultur-noje/konst-form/konstaktivism-okar-pa-internet/ |title=Konstaktivism ökar på Internet |date=8 Julie 2011 |access-date=19 November 2020 |url-status=live |language=sv |work=Dagens Nyheter |first=Fredrik |last=Söderling |trans-title=Kunsaktivisme neem toe op die internet}} * {{cite web |url=https://sverigesradio.se/avsnitt/529264 |work=Sveriges Radio |title=Gubbslemskuppen mot Fröken Sverigetävlingen |language=sv |format=Geluid |date=30 Maart 2015 |access-date=19 November 2020}} == Eksterne skakels == * {{cite web |url=http://www.fiastinasandlund.se/unfuckedpussy.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100813091727/http://www.fiastinasandlund.se/unfuckedpussy.html |archive-date=13 Augustus 2010 |language=en |title=Biography |first=Fia-Stina |last=Sandlund |access-date=13 Augustus 2010}} * {{cite web |url=http://www.joannarytel.com/home.php?page=art&work_id=5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511003306/http://joannarytel.com/home.php?page=art&work_id=5 |url-status=dead |archive-date=11 Mei 2021 |language=en |first=Joanna |last=Rytel |title=JOANNA RYTEL |access-date=19 November 2020 }} {{Saadjie}} [[Kategorie:Sweedse feminismegroepe]] rzp9tesxjs05e4rf2s503hskbevnyw1 0 43346 2965348 2956259 2026-09-05T22:44:34Z Pynappel 70858 /* Europese waardering */ 2965348 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Mohammed | bynaam = | beeld = Mohammad SAV.svg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Die naam Mohammed geskrif met Arabiese kalligrafie. | geboortenaam = Muḥammad ibn `Abd Allāh | geboortedatum = omstreeks [[570]] (tradisioneel 12 Rabi' al-Awwal; ca. [[29 Augustus]] 570)<ref>{{en}} {{cite book|author1=Amir Ali Syed|title=The spirit of Islam; or, The life and teachings of Mohammed|date=1902|publisher=S.K Lahiri & C0.|location=Kolkata|page=8|url=https://ia801407.us.archive.org/8/items/spiritofislamorl00alisrich/spiritofislamorl00alisrich.pdf|chapter=hoofstuk 1}}</ref> | geboorteplek = [[Mekka]] (tans in [[Saoedi-Arabië]]) | dood_datum = [[8 Junie]] [[632]] (11 AH; op die ouderdom van 61–62) | sterfteplek = [[Medina]] (tans in Saoedi-Arabië) | ouers = `Abd Allah ibn `Abd al-Muttalib (vader)<br />Aminah (moeder) | titel = | nasionaliteit = [[Arabiere|Arabies]] | beroep = | begraafplaas = Groen Koepel, [[Al-Masdjid an-Nabawi|Moskee van die Profeet]], Medina | ander = | bekend = Stigter van [[Islam]]<br />Hoofprofeet in die Islam en die [[Droese]]-geloof<br />Manifestasie van God in die [[Baha’i]]-geloof | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = [[Soenni]]-[[Islam]] | huweliksmaat = Khadijah bint Khuwaylid (595–619)<br />Sawda bint Zamʿa (619–632)<br />Aisha bint Abi Bakr (619–632)<br />Hafsa bint Umar (624–632)<br />Zaynab bint Khuzayma (625–627)<br />Hind bint Abi Umayya (629–632)<br />Zaynab bint Jahsh (627–632)<br />Juwayriya bint al-Harith (628–632)<br />Ramlah bint Abi Sufyan (628–632)<br />Rayhana bint Zayd (629–631)<br />Safiyya bint Huyayy (629–632)<br />Maymuna bint al-Harith (630–632)<br />Maria al-Qibtiyya (630–632) | kinders = al-Qasim, `Abd-Allah, Ibrahim (seuns)<br />Zainab, Ruqayyah, Umm Kulthoom, Fatimah Zahra (dogters) | webblad = | handtekening = }} {{Ses Islamitiese profete}} '''Mohammed''' of '''Moegammad'''<ref group="nota">Die spelling wat in die Afrikaanse Koran gebruik word.</ref> ([[570]] – [[8 Junie]] [[632]]; [[Arabies]]: محمد, ''Muḥammad'', [muħammad]) was 'n Arabiese religieuse, politieke en militêre leier van [[Mekka]] en die stigter van die [[Islam]].<ref>{{en}} {{Google books|WgMerGqwcJMC| The Leadership of Muhammad}} deur John Adair</ref><ref>{{en}} {{cite news |last=Lamptey |first=Jerusha |date=5 Oktober 2012 |url=http://www.nytimes.com/roomfordebate/2012/10/04/is-islam-an-obstacle-to-democracy/from-its-earliest-days-islam-respects-plurality |title=From Its Earliest Days, Islam Respects Plurality |work=[[The New York Times]] |accessdate=6 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200401210150/https://www.nytimes.com/roomfordebate/2012/10/04/is-islam-an-obstacle-to-democracy/from-its-earliest-days-islam-respects-plurality |archive-date=1 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.politicalislam.com/blog/mohammed/ |title=Mohammed |accessdate=6 November 2012 |author=Bill Warner |date=Augustus 2010 |publisher=Political Islam |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307035621/https://www.politicalislam.com/blog/mohammed/ |archive-date=7 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het [[Arabië]] onder 'n [[Islam]]itiese regeringsvorm verenig. Die [[Moslem]]s en [[Baha’i]] glo hy is 'n profeet van [[God]]. Die Moslems beskou hom as die hersteller van die onveranderde oorspronklike [[monoteïsme|monoteïstiese]] geloof van [[Adam in Islam|Adam]], [[Noag in Islam|Noag]], [[Abraham in Islam|Abraham]], [[Moses in Islam|Moses]], [[Jesus in Islam|Jesus]] en ander profete.<ref>{{en}} Esposito (1998), bl. 12.</ref><ref>{{en}} Esposito (2002b), bl. 4–5.</ref><ref>{{en}} {{cite book|last=Peters|first=F.E.|title=Islam: A Guide for Jews and Christians|url=https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe|year=2003|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-11553-2|page=[https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe/page/14 9]}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |last= Esposito|first= John|title= Islam: The Straight Path (3de uitgawe)|url= https://archive.org/details/islamstraightpat0000espo|year=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-511234-4|pages=[https://archive.org/details/islamstraightpat0000espo/page/9 9], 12}}</ref> Volgens die Islam was hy die laaste profeet van [[God]], wat goddelik geïnspireer is om die [[Monoteïsme|monoteïstiese]] leerstellings van [[Adam in Islam|Adam]], [[Noag in Islam|Noag]], [[Abraham in Islam|Abraham]], [[Moses in Islam|Moses]], [[Jesus in Islam|Jesus]] en ander profete van die Islam te verkondig en te bevestig. [[Moslem]]s glo dat hy die Seël van die Profete is, en saam met die [[Koran]] vorm sy leringe en normatiewe voorbeelde die grondslag van die Islamitiese geloofsoortuiging.<ref name="Watt2024">{{Cite encyclopedia |year=2024 |title=Muhammad |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |access-date=4 Februarie 2023 |last=Watt |first=William Montgomery}}</ref> Volgens die tradisionele weergawe is Mohammed in [[Mekka]] in die aristokratiese Banu Hasjim-geslag van die [[Koeraisj]]-stam gebore. Sy vader Abdullah, die seun van die stamleier Abd al-Muttalib, is omstreeks die tyd van Mohammed se geboorte oorlede, en sy moeder Amina toe hy ses jaar oud was, wat hom 'n wees gelaat het. Hy is onder die sorg van sy oupa Abd al-Muttalib en sy oom aan vaderskant, Abu Talib, grootgemaak. In later jare het hy hom van tyd tot tyd vir etlike nagte se gebed in 'n berggrot met die naam Hira afgesonder. Op veertigjarige ouderdom, omstreeks 610, het Mohammed berig dat [[Gabriël]] hom in die grot besoek en sy eerste openbaring van God gebring het. In 613 het hy dié openbaringe openlik begin verkondig, met die boodskap dat "God Een is", dat volkome onderwerping (''islām'') aan God (''Allāh'') die regte lewenswyse (''dīn'') is, en dat hy 'n profeet en boodskapper van God is soos die ander profete van die Islam.<ref name="Watt2024" /> Mohammed se volgelinge was aanvanklik min in getal en het 13 jaar lank vervolging deur die Mekkaanse politeïste verduur. Om die voortgesette vervolging te ontsnap, het hy in 615 sommige van sy volgelinge na [[Keiserryk Ethiopië|Abessinië]] gestuur voordat hy en sy volgelinge later, in 622, van Mekka na [[Medina]] (destyds Jathrib) verhuis het. Dié gebeurtenis, die ''[[Hidjra]]'', is die begin van die [[Islamitiese kalender]]. In Medina het Mohammed die stamme onder die Grondwet van Medina verenig. In Desember 629, ná agt jaar van tussenposige stryd met die Mekkaanse stamme, het hy 'n leër van 10&nbsp;000 Moslembekeerlinge bymekaargebring en op die stad Mekka opgeruk. Die verowering is grootliks onbetwis en Mohammed het die stad met minimale verliese in besit geneem. In 632, 'n paar maande nadat hy van die Afskeidsbedevaart teruggekeer het, het hy siek geword en gesterf. Teen die tyd van sy dood het die grootste deel van die [[Arabiese Skiereiland]] tot die Islam oorgegaan.<ref name="Watt2024" /> Die openbaringe (''waḥy'') wat Mohammed volgens hom tot sy dood ontvang het, vorm die verse (''āyah'') van die Koran waarop die Islam gegrond is, en word deur Moslems as die woordelikse woord van God en sy laaste openbaring beskou. Benewens die Koran word Mohammed se leringe en praktyke, wat in oorgelewerde berigte bekend as die [[Hadit|hadith]] en in sy lewensbeskrywing (''sīrah'') te vind is, ook gehandhaaf en as bronne van die Islamitiese reg gebruik. Buiten die Islam word Mohammed ook in die [[Sikhisme]] as 'n inspirerende figuur geëer, in die [[Droese]]-geloof as een van die sewe hoofprofete, en in die [[Baha’i]]-geloof as 'n Manifestasie van God.<ref name="Watt2024" /> == Biografiese bronne == Die kritiese beoordeling van bronne is van besondere belang om Mohammed se historiese bestaan buite die mites te agterhaal. Die vroeë bronne oor sy lewe is skrywers uit die 2de en 3de eeu AH (die 8ste en 9de eeu n.C.), wie se werke die hoofsaaklike biografiese inligting van die Moslemtradisies oor sy lewe opgestel het, maar die betroubaarheid van dié inligting is in akademiese kringe omstrede weens die mondelinge gaping tussen die aangeteken datums van Mohammed se lewe en die datums waarop dié geskrifte in die bronne begin verskyn.<ref name="Reeves67">Reeves (2003), bl. 6–7.</ref><ref name="Wattxi">Watt (1953), bl. xi.</ref> John Burton vat die inligting wat die veelheid beskikbare bronne verskaf, uit 'n geskiedkundige se oogpunt so saam: {{Blockquote|text=Wanneer die inhoud beoordeel word, is die enigste uitkoms vir die vakkundige die maatstaf van waarskynlikheid, en op dié grondslag moet dit herhaal word dat feitlik niks wat vir die geskiedkundige van nut is, uit die karige rekord van die vroeë lewe van die stigter van die jongste van die groot wêreldgodsdienste voortkom nie ... hoe verder terug in die Moslemtradisie 'n mens ook al probeer reik, kan 'n mens eenvoudig nie 'n skerf inligting van werklike nut vir die opstel van die menslike geskiedenis van Mohammed herwin nie, buiten die blote feit dat hy een keer bestaan het.|sign=John Burton<ref>John Burton, ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', vol. 53 (1990), bl. 328.</ref>}} === Vroeë biografieë === [[Lêer:PERF No. 665.jpg|duimnael|upright=0.8|'n Vroeë manuskrip van Ibn Hisham se ''al-Sirah al-Nabawiyyah'', vermoedelik kort ná sy dood in 833 deur sy studente oorgelewer]] Daar is geen bronne uit die tyd van Mohammed waaruit 'n lewensbeskrywing saamgestel kan word nie. Die inligting wat in die vroeë Islamitiese geskiedskrywing gebruik is, het as die sporadiese voortbrengsels van verhaalvertellers (''qāṣṣ'', mv. ''quṣṣāṣ'') – wat destyds nogal aansienlik was – sonder besonderhede ontstaan. Terselfdertyd word die studie van die vroegste tydperke in die Islamitiese geskiedenis deur 'n gebrek aan bronne bemoeilik. Waar die verhale aanvanklik die vorm van 'n soort heldedigte, ''magāzī'' genoem, aangeneem het, is besonderhede later bygevoeg, geredigeer en in ''sirah''-samestellings omskep. Westerse geskiedkundiges beskryf die doel van dié vroeë biografieë as grootliks om 'n boodskap oor te dra, van 'n hagiografiese aard, eerder as om die geskiedenis streng en akkuraat aan te teken.<ref>Donner (2010), bl. 628.</ref> Die oudste geskrewe ''sira'' (lewensbeskrywings van Mohammed en aan hom toegeskrewe uitsprake) wat bekend is, is Ibn Ishaq se ''Lewe van God se Boodskapper'', wat omstreeks 767 (150 AH) geskryf is; ander lewensbeskrywings is (gedeeltelik) daarop gebaseer. Hoewel die oorspronklike werk verlore geraak het, oorleef dié ''sira'' as uitgebreide uittreksels in werke deur Ibn Hisham en in 'n mindere mate deur al-Tabari. Ibn Hisham het egter in die voorwoord tot sy lewensbeskrywing van Mohammed geskryf dat hy sake uit Ibn Ishaq se biografie weggelaat het wat "sekere mense sou ontstel". 'n Ander vroeë historiese bron is die geskiedenis van Mohammed se veldtogte deur al-Waqidi (gesterf 207 AH) en die werk van Waqidi se sekretaris, Ibn Sa'd al-Baghdadi (gesterf 230 AH). Karen Armstrong meen dat daar – danksy dié vroeë biografiese pogings – meer oor Mohammed bekend is as oor die stigters van byna al die ander groot godsdienste.<ref name="Reeves67" /><ref name="Wattxi" /><ref>Armstrong (2013), bl. 3.</ref> === Hadith === [[Lêer:PERF No. 732.jpg|duimnael|upright=0.8|Vroeë manuskrip van die ''Muwatta'' van Malik ibn Anas, gedateer binne sy leeftyd, omstreeks 780]] Ander belangrike tradisionele bronne is die [[Hadit|hadith]]-versamelings, weergawes van verbale en fisiese leringe en goedkeurings wat aan Mohammed toegeskryf word. Hadith is verskeie geslagte ná sy dood deur Moslems saamgestel, onder wie al-Bukhari, Muslim ibn al-Hajjaj, at-Tirmidhi, al-Nasa'i, Abu Dawood, Ibn Majah, Malik ibn Anas en al-Daraqutni, en aan Mohammed toegeskryf deur 'n ketting van oorlewering (''isnad''). Die hadith stel oor die algemeen 'n geïdealiseerde beeld van Mohammed voor.<ref name="Görke2020">{{Cite encyclopedia |year=2020 |title=The Wiley Blackwell Concise Companion to the Hadith |publisher=Wiley |last=Görke |first=Andreas |editor-last=Brown |editor-first=Daniel W. |pages=75–90}}</ref> Hadith is deur Islamitiese geleerdes volgens hul betroubaarheid geklassifiseer op grond van die betroubaarheid van die ketting van oorlewering, en verskillende denkskole het op verskillende versamelings vertrou. Moslemgeleerdes het meer vertroue in hadith as in die biografiese letterkunde gestel omdat hadith oor die algemeen op 'n ketting van oorlewering gegrond was; die afwesigheid van so 'n ketting in die biografiese letterkunde het dit in hul oë onverifieerbaar gemaak. Hadith wat die klassieke gradering- en keuringsprosesse slaag, word as eg bestempel. Dié bestempeling is subjektief en die betroubaarheid daarvan word dikwels deur sektariese neigings bepaal. Dié bronne, wat deur Koranistiese geleerdes gewantrou word, word ook met verdenking bejeën deur Westerse navorsers wat glo dat hulle in die vroeë eeue van die Islam versin is om bepaalde teologiese en regsposisies te ondersteun.<ref name="Görke2020" /><ref name="Brown2020">{{Cite encyclopedia |year=2020 |title=The Wiley Blackwell Concise Companion to the Hadith |publisher=Wiley |last=Brown |first=Daniel W. |editor-last=Brown |editor-first=Daniel W. |pages=39–56}}</ref> Vroeë Westerse geleerdes het die latere oorleweringe en berigte gewantrou en hulle as versinsels beskou. Leone Caetani het die toeskrywing van historiese berigte aan Ibn Abbas en Aisha as meestal versonne beskou en berigte verkies wat sonder ''isnad'' deur vroeë geskiedkundiges soos Ibn Ishaq oorgelewer is. Wilferd Madelung het die onoordeelkundige verwerping van alles wat nie in die "vroeë bronne" ingesluit is nie verwerp, en latere verhale eerder in die konteks van historiese versoenbaarheid met gebeure en figure beoordeel.<ref>Madelung (1997), bl. XI, 20.</ref> === Koran === Die [[Koran]] is die sentrale religieuse teks van die Islam. Moslems glo dit verteenwoordig die woord van God wat deur die aartsengel [[Gabriël]] aan Mohammed geopenbaar is. Die Koran is hoofsaaklik aan 'n enkele "Boodskapper van God" gerig, wat in 'n aantal verse as Mohammed geïdentifiseer word. In teenstelling met die honderde verwysings na vroeëre profete soos Moses en Jesus bevat dit betreklik min direkte inligting oor Mohammed self of oor sy geselle. Die teks verwys ook kortliks na episodes uit Mohammed se loopbaan, soos die migrasie van sy volgelinge na Jathrib en die Slag van Badr.<ref>Bennett (1998), bl. 18–19.</ref><ref>Peters (1994), bl. 261.</ref> == Mekkaanse jare == === Vroeë lewe === Die naam Mohammed beteken "geprys" in Arabies en dit kom vier keer in die Koran voor. Hy was ook as "al-Amin" ("die Betroubare") bekend toe hy jonk was, hoewel geskiedkundiges verskil oor of dit deur mense as 'n weerspieëling van sy geaardheid gegee is of bloot 'n naam van sy ouers was, dit wil sê 'n manlike vorm van sy moeder se naam "Amina". Mohammed het die ''kunya'' Abu al-Qasim later in sy lewe gekry ná die geboorte van sy seun Qasim, wat twee jaar later gesterf het.<ref>Esposito (1998), bl. 6.</ref><ref name="BuhlWelch361">Buhl & Welch (1993), bl. 361.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 51.</ref> Mohammed is volgens oorlewering op 29 Augustus 570 n.C.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nndb.com/people/673/000044541/ |title=Prophet Muhammad |publisher=NNDB |accessdate=13 Augustus 2026}}</ref> in die Arabiese stad Mekka gebore; sy geboortedag word op [[Mawlid an-Nabi]] herdenk. Daar word geglo dat Mohammed ibn Abdullah ibn Abd al-Muttalib ibn Hasjim omstreeks 570 in Mekka gebore is en dat sy geboortedag op 'n Maandagnag, die 12de dag van die maand Rabi' al-Awwal, was. Hy het aan die Banu Hasjim-geslag van die [[Koeraisj]]-stam behoort, wat 'n oorheersende mag in Wes-Arabië was. Hoewel hy in 'n huis van die vooraanstaande Abd al-Muttalib-familie van die stam gebore is, word gesê dat hy in sy jeug nie voorspoed geken het nie. Daar word ook beweer dat hy 'n afstammeling van Ismael, die seun van [[Abraham in Islam|Abraham]], was. Die Islamitiese tradisie stel dit dat Mohammed se geboortejaar met die olifantvoorval saamgeval het, toe Abraha, die Aksumitiese onderkoning in die voormalige Himjaritiese Koninkryk, Mekka onsuksesvol probeer verower het.<ref name="Watt2024" /><ref>Rodinson (2002), bl. 38.</ref><ref>Conrad (1987).</ref> Mohammed se vader Abdullah is byna ses maande voor sy geboorte oorlede. Mohammed het daarna by sy pleegmoeder, Halima bint Abi Dhu'ayb, en haar man gebly tot hy twee jaar oud was. Op sesjarige ouderdom het hy sy biologiese moeder Amina aan 'n siekte verloor en 'n wees geword. Vir die volgende twee jaar, tot hy agt was, was Mohammed onder die voogdyskap van sy oupa aan vaderskant, Abd al-Muttalib, tot laasgenoemde se dood. Daarna het hy onder die sorg van sy oom Abu Talib gekom, die nuwe leier van die Banu Hasjim – ook tydens Mohammed se volwasse lewe. Abu Talib se broers het met Mohammed se opvoeding gehelp: Hamza, die jongste, het hom in boogskiet, swaardvegkuns en vegkuns opgelei, terwyl 'n ander oom, Abbas, vir hom werk gegee het om karavane op die noordelike deel van die roete na [[Sirië]] te lei.<ref>Watt (1961), bl. 7.</ref><ref>Armstrong (2013), bl. 18.</ref> [[Lêer:Cave Hira.jpg|duimnael|links|upright|Volgens die Islamitiese geloof het Mohammed die engel die eerste keer in die Hira-grot gesien.]] Die historiese rekord van Mekka tydens Mohammed se vroeë lewe is beperk en brokkelrig, wat dit moeilik maak om tussen feit en legende te onderskei. Verskeie Islamitiese verhale vertel dat Mohammed as kind saam met sy oom Abu Talib op 'n handelsreis na Sirië gegaan het en 'n monnik met die naam Bahira ontmoet het, wat na bewering sy profeetskap voorspel het. Daar is verskeie weergawes van die verhaal met besonderhede wat mekaar weerspreek. Alle weergawes van Bahira en sy ontmoeting met Mohammed word deur moderne geskiedkundiges sowel as deur sommige middeleeuse Moslemgeleerdes soos al-Dhahabi as versonne beskou.<ref>Watt (1961), bl. 8.</ref><ref>Roggema (2008), bl. 38–46.</ref> Later in sy lewe het Mohammed 'n huweliksaanbod aan sy niggie en eerste liefde, Fakhitah bint Abi Talib, gemaak, maar waarskynlik weens sy armoede is sy aanbod deur haar vader, Abu Talib, van die hand gewys, wat 'n aansienliker vryer gekies het. Toe Mohammed 25 was, het sy geluk gedraai: sy handelsreputasie het die aandag getrek van sy 40-jarige verlangse verwante [[Khadijah bint Khuwaylid|Khadijah]], 'n welgestelde sakevrou wat 'n suksesvolle loopbaan as handelaar in die karavaanhandel opgebou het. Sy het hom gevra om een van haar karavane na Sirië te neem, waarna sy so beïndruk was met sy bekwaamheid dat sy 'n huwelik aan hom voorgestel het. Mohammed het haar aanbod aanvaar en het monogaam met haar gebly tot haar dood.<ref>Rodinson (2021), bl. 49.</ref><ref>Brown (2011), bl. 100.</ref><ref>Armstrong (2013), bl. 20.</ref> In 605 het die Koeraisj besluit om die [[Kaäba]], wat voorheen slegs uit mure bestaan het, van 'n dak te voorsien. 'n Volledige herbou was nodig om die nuwe gewig te dra. Te midde van bekommernis daaroor dat die gode ontstel sou word, het 'n man met 'n pikhouer vorentoe gestap en uitgeroep: "O godin! Vrees nie! Ons bedoelinge is slegs die beste." Daarmee het hy dit begin afbreek. Die angstige Mekkane het oornag goddelike straf afgewag, maar toe hy die volgende dag ongedeerd voortgaan, is dit as 'n teken van hemelse goedkeuring beskou. Volgens 'n verhaal wat deur Ibn Ishaq versamel is, het 'n dispuut ontstaan oor watter geslag die voorreg moes hê toe die Swart Steen weer aangebring moes word. Daar is besluit dat die eerste persoon wat die Kaäba se voorhof betree, sou beslis. Mohammed het dié rol op hom geneem: hy het 'n mantel gevra, die steen daarop geplaas en die geslagsverteenwoordigers gelei om dit gesamentlik na sy plek op te lig, waarna hy dit self in die muur vasgemaak het.<ref>Glubb (2001), bl. 79–81.</ref><ref>Wensinck & Jomier (1990), bl. 319.</ref> === Begin van die Koran === In 610, toe Mohammed 40 jaar oud was, het hy na die berg Jabal an-Noer naby Mekka gestap. Volgens die Moslemtradisie was Mohammed 'n ''hanif'', iemand wat in die voor-Islamitiese Arabië die monoteïsme aangehang het. Die finansiële sekerheid wat Mohammed van sy welgestelde vrou Khadijah geniet het, het hom baie vrye tyd gegee om in afsondering in die grot van Hira deur te bring. Volgens die Islamitiese tradisie het die engel [[Gabriël]] in 610, toe hy 40 jaar oud was, tydens sy besoek aan die grot aan hom verskyn. Die engel het aan hom 'n doek met Koranverse daarop gewys en hom beveel om te lees. Toe Mohammed sy ongeletterdheid beken, het Gabriël hom kragtig gewurg, hom byna versmoor, en die bevel herhaal. Nadat Mohammed weer sy onvermoë om te lees genoem het, het Gabriël hom op dieselfde wyse weer gewurg. Dié verloop het nog een keer plaasgevind voordat Gabriël uiteindelik die verse voorgedra het, wat Mohammed in staat gestel het om hulle te memoriseer. Dié verse het later Koran 96:1–5 uitgemaak.<ref>Rodgers (2012), bl. 35.</ref><ref>Peterson (2007), bl. 51.</ref> {{Aanhaling|text=''Lees in die Naam van u Heer, die Skepper –''<br /> ''wat die mens uit 'n bloeddruppel skep.''<br /> ''Lees, want u Heer is die mees Eerbiedwaardige,''<br /> ''wat deur middel van die pen onderrig,''<br /> ''die mens leer wat hy nie geken het nie.''|sign=Koran 96:1–5<ref>Dié stelling is in die [[Koran]] (Hoofstuk 96:1 – 5) beskikbaar</ref>}} Volgens 'n ander oorlewering het Mohammed flou geword toe hy die [[engel]] sien, omdat hy verstom was oor hoe groot hy was. Die nag toe dit gebeur het, staan bekend as [[Lailat al-'Kadr]], maar die presiese datum is onbekend en word nie eens in die Koran genoem nie.<ref>{{en}} {{cite book |author=Amirul Hadi |title=Islam and state in Sumatra: a study of seventeenth-century Aceh |year=2004 |url=https://archive.org/details/islamstateinsuma0000hadi |isbn=978-9004129825 |pages=[https://archive.org/details/islamstateinsuma0000hadi/page/128 128]}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Marjo Buitelaar |title=Fasting and feasting in Morocco: women's participation in ramzan |year=1993 |url=https://archive.org/details/fastingfeastingi0000buit |isbn=978-0-85496-321-8 |pages=[https://archive.org/details/fastingfeastingi0000buit/page/64 64]}}</ref> Toe Mohammed tot verhaal kom, was hy bang; hy het begin dink dat hy ná al dié geestelike stryd deur 'n [[djin]] besoek is, wat hom nie meer wou laat lewe nie. In desperaatheid het Mohammed uit die grot gevlug en teen die berg begin opklim om homself dood te val. Toe hy die kruin bereik, het hy egter nog 'n visioen ervaar, dié keer van 'n magtige wese wat die horison gevul het en na Mohammed teruggestaar het, selfs wanneer hy in 'n ander rigting gedraai het. Dit was die gees van openbaring (''rūḥ''), waarna Mohammed later as Gabriël verwys het; dit was nie 'n naturalistiese [[engel]] nie, maar eerder 'n transendente aanwesigheid wat die gewone grense van die mens en die ruimte weerstaan het.<ref>Armstrong (2013), bl. 30.</ref><ref>Murray (2011), bl. 552.</ref> Verskrik en onvermoënd om die ervaring te verstaan, het Mohammed haastig van die berg af na sy vrou Khadijah gestrompel. Teen die tyd dat hy by haar kom, het hy al op sy hande en knieë gekruip, wild gebewe en "Bedek my!" geroep terwyl hy hom op haar skoot gegooi het. Khadijah het hom in 'n mantel gedraai en hom in haar arms gehou tot sy vrese verdwyn het. Sy het geen twyfel oor sy openbaring gehad nie en volgehou dat dit eg was en nie 'n djin nie. Mohammed is ook gerusgestel deur Khadijah se Christelike neef Waraqah ibn Nawfal, wat verheug uitgeroep het: "Heilig! Heilig! As jy die waarheid aan my gespreek het, o Khadijah, dan het die groot godheid na hom gekom wat voorheen na Moses gekom het, en sien, hy is die profeet van sy volk."<ref>Armstrong (2013), bl. 30–31.</ref><ref>Brown (2003), bl. 73.</ref><ref>Phipps (2016), bl. 37.</ref> Mohammed se houding tydens sy oomblikke van inspirasie Toe Mohammed by sy huis en vrou [[Khadijah bint Khuwaylid|Khadijah]] terugkom het hy vir haar alles vertel wat gebeur het. Daarna het hy nuwe openbaringe ontvang en opdrag gekry om die boodskap wat God aan hom gegee het te verkondig. het dikwels tot bewerings van sy tydgenote gelei dat hy onder die invloed van 'n djin, 'n waarsêer of 'n towenaar was, met die suggestie dat sy ervaringe tydens dié gebeurtenisse ooreenstem met dié wat met sulke figure in die antieke Arabië verbind is. Nietemin kon dié raaiselagtige toevalle vir sy volgelinge oorredende bewys van die goddelike oorsprong van sy openbaringe gewees het. Sommige geskiedkundiges reken dat die aanskoulike beskrywings van Mohammed se toestand in dié gevalle waarskynlik eg is, aangesien dit onwaarskynlik is dat latere Moslems hulle sou versin het.<ref>Buhl & Welch (1993), bl. 363.</ref><ref>Peterson (2007), bl. 53–54.</ref> Kort ná Waraqa se dood het die openbaringe vir 'n tyd opgehou, wat Mohammed groot benoudheid en gedagtes van selfdood gegee het. By een geleentheid het hy na bewering 'n berg opgeklim met die bedoeling om af te spring, maar toe hy die kruin bereik, het Gabriël aan hom verskyn en sy status as die ware Boodskapper van God bevestig. Dié ontmoeting het Mohammed gekalmeer en hy is huis toe. Later, toe daar weer 'n lang onderbreking tussen openbaringe was, het hy dieselfde ding gedoen, maar Gabriël het op soortgelyke wyse ingegryp.<ref>Rāshid (2015), bl. 11.</ref> Mohammed was daarvan oortuig dat hy sy eie gedagtes van dié boodskappe kon onderskei. Die vroeë Koranopenbaringe het benaderings gebruik waarin ongelowiges met goddelike straf gewaarsku is, terwyl gelowiges belonings belowe is. Hulle het moontlike gevolge soos hongersnood en dood vir dié wat Mohammed se God verwerp het, oorgedra en na vroeëre en toekomstige rampe verwys. Die verse het ook die naderende laaste oordeel en die bedreiging van die hellevuur vir skeptici beklemtoon. Weens die kompleksiteit van die ervaring was Mohammed aanvanklik onwillig om ander van sy openbaringe te vertel; hy het eers net 'n paar uitgesoekte familielede en vriende in vertroue geneem. Volgens die Moslemtradisie was Mohammed se vrou Khadijah die eerste wat geglo het dat hy 'n profeet was. Sy is gevolg deur Mohammed se tienjarige niggie se seun [[Ali|Ali ibn Abi Talib]], sy vertroude vriend [[Aboe Bakr]] en sy aangenome seun Zayd. Namate die woord van Mohammed se openbaringe deur die res van sy familie versprei het, het hulle toenemend verdeeld daaroor geraak: die jongmense en die vroue het oor die algemeen in hom geglo, terwyl die meeste van die mans van die ouer geslagte hom sterk teengestaan het.<ref>Holt, Lambton & Lewis (1977), bl. 31.</ref><ref>Brockopp (2010), bl. 40–42.</ref><ref>Watt (1953), bl. 86.</ref> === Teenstand in Mekka === Toe Mohammed die eerste keer preek, was die meeste van Mekka se inwoners, wat destyds nog afgode aanbid het, nie baie ingenome nie. Maar daar was ook mense wat na sy prediking en boodskappe geluister het. Hulle was die eerste volgelinge van die nuwe Islamitiese godsdiens. Omstreeks 613 het Mohammed openbaar begin preek; baie van sy eerste volgelinge was vroue, vrygelatenes, dienaars, slawe en ander lede van die laer sosiale klas. Dié bekeerlinge het elke nuwe openbaring van Mohammed gretig afgewag; wanneer hy dit voorgedra het, het hulle alles ná hom herhaal en gememoriseer, en die geletterdes onder hulle het dit neergeskryf. Mohammed het ook rituele by sy groep ingevoer, waaronder die gebed ([[Salaah|''salat'']]) met liggaamshoudings wat volkome oorgawe (''islam'') aan God vergestalt het, en die gee van aalmoese ([[Zakaat|''zakat'']]) as 'n vereiste van die Moslemgemeenskap (''ummah'').<ref>Ramadan (2007), bl. 37–39.</ref><ref>Armstrong (2013), bl. 14–15.</ref> Aanvanklik het hy geen ernstige teenstand van die inwoners van Mekka ondervind nie, wat onverskillig teenoor sy bekeringsywer was, maar toe hy hul oortuigings begin aanval, het spanning ontstaan. Die Koeraisj het hom uitgedaag om wonderwerke te verrig, soos om waterfonteine te laat ontstaan, maar hy het geweier met die redenasie dat die reëlmatighede van die natuur reeds as genoegsame bewys van God se majesteit dien. Sommige het sy gebrek aan sukses gesatiriseer deur te wonder waarom God nie skatte aan hom geskenk het nie. Ander het hom gevra om die Paradys te besoek en met tasbare perkamentrolle van die Koran terug te kom. Maar Mohammed het volgehou dat die Koran, in die vorm waarin hy dit oorgedra het, reeds 'n buitengewone bewys was.<ref>Buhl & Welch (1993), bl. 364.</ref><ref>Brockopp (2010), bl. 45–46.</ref> Volgens Amr ibn al-As het verskeie van die Koeraisj by Hijr saamgekom en bespreek hoe hulle nog nooit so ernstige probleme in die gesig gestaar het as dié wat hulle van Mohammed ondervind nie. Hulle het gesê dat hy hul kultuur bespot, hul voorouers verkleineer, hul geloof verag, hul gemeenskap verbrokkel en hul gode vervloek het. 'n Tyd later het Mohammed gekom, die Swart Steen gekus en die rituele ''tawaf'' verrig. Toe hy by hulle verbygaan, het hulle na bewering kwetsende dinge vir hom gesê, en dieselfde het gebeur toe hy 'n tweede keer verbygaan. Met sy derde beweging het Mohammed gaan staan en gesê: "Sal julle na my luister, o Koeraisj? By Hom (God), wat my lewe in Sy hand hou, ek bring julle slagting." Hulle het stil geword en vir hom gesê om huis toe te gaan, met die woorde dat hy nie 'n gewelddadige man was nie. Die volgende dag het 'n aantal Koeraisj hom genader en gevra of hy gesê het wat hulle van hul geselle gehoor het. Hy het ja geantwoord, en een van hulle het hom aan sy mantel gegryp. Aboe Bakr het ingegryp en trane in sy oë gesê: "Sou julle 'n man doodmaak omdat hy sê God is my Heer?" En hulle het hom gelaat.<ref>Glubb (2001), bl. 113–114.</ref><ref>Deming (2014), bl. 68.</ref> Leiers van Mekka het Mohammed se aanhangers gestraf en gemartel. Party van die gelowiges is deur die Mekka-leiers die doodstraf opgelê. Mohammed het hierdie dade teengestaan en voortgegaan om Islam te bevorder. Die Koeraisj het probeer om Mohammed te oorreed om op te hou preek deur hom toegang tot die handelaars se binnekring sowel as 'n voordelige huwelik te gee, maar hy het albei aanbiedinge geweier. 'n Afvaardiging van hulle, gelei deur die leier van die Makhzum-geslag wat by die Moslems as Abu Jahl bekend was, het toe na Mohammed se oom Abu Talib gegaan, die hoof van die Hasjim-geslag en Mohammed se versorger, en hom 'n ultimatum gegee om Mohammed te verstoot: {{Blockquote|text=By God, ons kan nie langer hierdie belastering van ons voorvaders, hierdie bespotting van ons tradisionele waardes, hierdie mishandeling van ons gode verduur nie. Óf jy keer Mohammed self, Abu Talib, óf jy moet ons toelaat om hom te keer. Aangesien jy self dieselfde standpunt as ons inneem, in teenstand tot wat hy sê, sal ons jou van hom verlos.}} Abu Talib het hulle aanvanklik hoflik afgewys omdat hy gedink het dit was net hittige gepraat. Maar toe Mohammed meer uitgesproke raak, het Abu Talib hom gevra om hom nie verder te belas as wat hy kon verdra nie, waarop Mohammed gehuil het en geantwoord het dat hy nie sou ophou nie, selfs al sou hulle die son in sy regterhand en die maan in sy linkerhand plaas. Toe hy omdraai, het Abu Talib hom geroep en gesê: "Kom terug, neef, sê wat jy wil, want by God sal ek jou nooit om enige rede prysgee nie."<ref>Holt, Lambton & Lewis (1977), bl. 36.</ref><ref>Hazleton (2014), bl. 125–127.</ref> === Migrasie na Abessinië === In 615 het Mohammed sommige van sy volgelinge gestuur om na die Abessiniese Koninkryk van Aksum te emigreer en 'n klein kolonie onder die beskerming van die Christelike Etiopiese keiser Ashama ibn Abjar te stig. Terwyl al-Tabari en Ibn Hisham slegs een migrasie na Abessinië vermeld, was daar volgens Ibn Sa'd twee. Van dié twee het die meerderheid van die eerste groep voor die ''hidjra'' na Mekka teruggekeer, terwyl die meerderheid van die tweede groep toe in Abessinië gebly het en ná die ''hidjra'' direk na Medina gegaan het. Dié weergawes stem saam dat vervolging 'n groot rol daarin gespeel het dat Mohammed hulle daarheen gestuur het. Volgens W. Montgomery Watt was die episodes ingewikkelder as wat die tradisionele weergawes suggereer; hy stel voor dat daar verdeeldheid binne die ontluikende Moslemgemeenskap was en dat hulle waarskynlik daarheen gegaan het om handel te dryf in mededinging met die vooraanstaande handelsfamilies van Mekka.<ref name="BW365">Buhl & Welch (1993), bl. 365.</ref> Gedurende dié tydperk het al-Tabari, saam met ander, die sogenaamde Satansverse-voorval aangeteken, waarin daar beweer is dat Mohammed valse verse deur [[Satan]] gegee is wat voor-Islamitiese heidense godinne erken het. Dit het tot 'n versoening tussen Mohammed en die Mekkane gelei, en 'n boodskap is aan die Moslems in Abessinië gestuur om huis toe te kom. Die volgende dag het Mohammed egter die verse teruggetrek en herroep op las van 'n nuwe goddelike openbaring van Gabriël. Volgens die geleerde Shahab Ahmed is die sogenaamde Satansverse-voorval en masse berig en deur byna al die belangrikste biograwe van Mohammed in die Islam se eerste twee eeue gedokumenteer. Meer resente vakkundigheid is verdeeld: teen die 20ste eeu het Moslemgeleerdes dié voorval eenparig verwerp, terwyl Westerse geleerdes sowel redes vir die moontlike waaragtigheid daarvan aangevoer as die waaragtigheid daarvan bevraagteken het.<ref>Al-Tabari (1987), bl. 107–112.</ref><ref>Ahmed (2017), bl. 256–257.</ref> In 616 is 'n ooreenkoms gesluit waarvolgens al die ander Koeraisj-geslagte 'n verbod op die Banu Hasjim moes toepas wat handel en huwelike met hulle verbied het. Lede van die Banu Hasjim kon nietemin steeds vrylik in Mekka beweeg. Ten spyte van toenemende verbale mishandeling het Mohammed voortgegaan om die strate te loop en aan openbare debatte deel te neem sonder om liggaamlik leed aangedoen te word. Later het 'n faksie binne die Koeraisj wat met die Banu Hasjim gesimpatiseer het, pogings begin om die sanksies te beëindig, wat in 619 tot 'n algemene ooreenkoms gelei het om die verbod op te hef.<ref name="BW365" /> === Poging om hom in Ta'if te vestig === In 619 het Mohammed 'n tydperk van verdriet in die gesig gestaar. Sy vrou Khadijah, 'n deurslaggewende bron van sy finansiële en emosionele steun, is oorlede. In dieselfde jaar is sy oom en voog Abu Talib ook oorlede. Ten spyte van Mohammed se oorredings aan Abu Talib om die Islam op sy sterfbed te aanvaar, het hy tot die einde aan sy politeïstiese oortuigings vasgehou. Mohammed se ander oom, Abu Lahab, wat die leierskap van die Banu Hasjim oorgeneem het, was aanvanklik bereid om Mohammed beskerming te gee, maar toe hy van Mohammed hoor dat Abu Talib en Abd al-Muttalib weens hul ongeloof vir die hel bestem was, het hy sy steun teruggetrek.<ref>Armstrong (2013), bl. 36.</ref><ref>Watt (1961), bl. 77.</ref> Mohammed het toe na Ta'if gegaan om hom in die stad te probeer vestig en hulp en beskerming teen die Mekkane te bekom, maar hy is met dié antwoord ontvang: "As jy waarlik 'n profeet is, watter behoefte het jy aan ons hulp? As God jou as sy boodskapper gestuur het, waarom beskerm Hy jou nie? En as Allah 'n profeet wou stuur, kon Hy nie 'n beter persoon as jy gevind het nie, 'n swak en vaderlose wees?" Toe hy besef dat sy pogings tevergeefs was, het Mohammed die mense van Ta'if gevra om die saak geheim te hou uit vrees dat dit die vyandigheid van die Koeraisj teen hom sou aanmoedig. In plaas daarvan om sy versoek toe te staan, het hulle hom met klippe bestook en sy ledemate beseer. Hy het uiteindelik die chaos ontkom deur na die tuin van Utbah ibn Rabi'ah te vlug, 'n Mekkaanse hoofman met 'n somerwoning in Ta'if. Kort daarna het Utbah se Christelike slaaf Addas verbygekom en druiwe aangebied, wat Mohammed aanvaar het; aan die einde van die ontmoeting was Addas oorstelp en het hy Mohammed se kop, hande en voete gekus in erkenning van sy profeetskap.<ref>Glubb (2001), bl. 126, 129.</ref><ref name="BW365" /> Op Mohammed se terugreis na Mekka het nuus van die gebeure in Ta'if Abu Jahl se ore bereik, en hy het gesê: "Hulle het hom nie toegelaat om Ta'if binne te gaan nie, so laat ons hom ook toegang tot Mekka weier." Mohammed het beskerming van agtereenvolgens Akhnas ibn Shariq, 'n lid van sy moeder se geslag, en Suhayl ibn Amir gevra, maar albei het op grond van stambeginsels geweier. Uiteindelik het Mohammed iemand gestuur om Mut'im ibn 'Adiy, die hoof van die Banu Nawfal, te vra. Mut'im het ingestem en die volgende oggend saam met sy seuns en broerskinders uitgery om Mohammed na die stad te begelei. Toe Abu Jahl hom sien, het hy gevra of Mut'im bloot beskerming gee of of hy al tot sy godsdiens oorgegaan het. Mut'im het geantwoord: "Ek gee hom beskerming, natuurlik." Toe het Abu Jahl gesê: "Ons sal beskerm wie jy ook al beskerm."<ref name="BW365" /> === Isra en Mi'raj === [[Lêer:Dome of the Rock Jerusalem 2010.jpg|duimnael|Die Koepel van die Rots in Jerusalem. Dit word met die [[Nagreis|Isra en Mi'raj]] verbind en word beskou as die spesifieke plek van waar Mohammed na die hemel opgevaar het.]] Die skrywers van die ''sīrah'' plaas die bekende Isra en Mi'raj op dié laagtepunt in Mohammed se lewe. Moslems glo vandag dat die Isra Mohammed se reis van Mekka na [[Jerusalem]] was en die Mi'raj sy reis van Jerusalem na die hemel. Daar is geen wesenlike grondslag vir die Mi'raj in die Koran nie, aangesien die Koran dit nie direk behandel nie. Die 17de hoofstuk van die Koran neem sy naam van 'n woord wat in die eerste vers gebruik word; vers 17:1 vertel van iemand se nagreis van 'n "eerbiedwaardige plek van gebed" na die "verste plek van aanbidding".<ref name="m1">Buhl & Welch (1993), bl. 366.</ref><ref name="Sells176">Sells (2002), bl. 176.</ref> {{Blockquote|text=Eer aan Hom wat sy dienaar in die nag van die Masjid al-Haram na die [[Al-Aqsa-moskee|Masjid al-Aqsa]] geneem het, wie se omgewing Ons geseën het, sodat Ons hom sommige van Ons tekens kan wys ...|sign=Koran 17:1}} Die [[Kaäba]] in Mekka word algemeen as die vertrekpunt aanvaar, maar daar is verskil onder Islamitiese tradisies oor wat "die verste plek van aanbidding" is. Sommige moderne geleerdes hou vol dat die vroegste tradisie dié verre plek as 'n hemelse eweknie van die Kaäba gesien het, sodat Mohammed se reis hom direk van Mekka deur die hemele geneem het. 'n Latere tradisie verwys egter daarna as Bayt al-Maqdis, wat oor die algemeen met Jerusalem verbind word. Met verloop van tyd het dié verskillende tradisies saamgesmelt om die reis voor te stel as een wat in Mekka begin het, deur Jerusalem gegaan het en toe na die hemel opgevaar het.<ref>Sells (2002), bl. 176–177.</ref> Hans Wehr sê dat die 27ste nag van die maand Rajab wat vir die Mi'raj gekies is, nie op 'n berig gegrond is nie en 'n arbitrêre keuse is. Ibn Sa'd het aangeteken dat Mohammed se Mi'raj eerste plaasgevind het, van naby die Kaäba na die hemele, op die 27ste van [[Ramadan]], 18 maande voor die ''hidjra'', terwyl die Isra van Mekka na Bayt al-Maqdis op die 17de nag van Rabi' al-Awwal voor die ''hidjra'' plaasgevind het, as twee verskillende, onverwante gebeurtenisse. In Ibn Hisham se weergawe het die Isra eerste gekom en toe die Mi'raj, en hy het dié verhale voor die dood van Khadijah en Abu Talib geplaas. Al-Tabari het die verhaal daarteenoor aan die begin van Mohammed se openbare bediening geplaas.<ref name="m1" /> === Migrasie na Medina === Namate die weerstand teen sy bekeringsywer in Mekka gegroei het, het Mohammed sy pogings tot nie-Mekkane beperk wat feeste bygewoon of bedevaarte onderneem het. Gedurende dié tydperk het Mohammed 'n ontmoeting met ses individue van die Banu Khazraj gehad. Dié mans het 'n geskiedenis gehad van strooptogte op Jode in hul omgewing, wat hulle op hul beurt gewaarsku het dat 'n profeet gestuur sou word om hulle te straf. Toe hulle Mohammed se godsdienstige boodskap hoor, het hulle vir mekaar gesê: "Dit is juis die profeet waarvan die Jode ons gewaarsku het. Laat hulle nie voor ons by hom kom nie!" Nadat hulle die Islam aanvaar het, het hulle na Medina teruggekeer en hul ontmoeting meegedeel, in die hoop dat eenheid tussen die Khazraj en die Aws, wat so lank oorhoop was, bewerkstellig kon word deur die Islam te aanvaar en Mohammed as hul leier aan te neem.<ref>Fontaine (2022), bl. 244.</ref><ref name="Rodinson143">Rodinson (2021), bl. 143.</ref> Die volgende jaar het vyf van die vroeëre bekeerlinge Mohammed weer besoek en sewe nuwelinge saamgebring, waarvan drie van die Banu Aws was. By Aqaba, naby Mekka, het hulle hul trou aan hom belowe. Mohammed het toe Mus'ab ibn Umayr opdrag gegee om hulle op hul terugreis na Medina te vergesel om die Islam te bevorder. In Junie 622 is 'n belangrike geheime vergadering weer by Aqaba gehou. By dié byeenkoms het 75 individue van Medina (destyds Jathrib) opgedaag, waaronder twee vroue, wat al die bekeerlinge van die oases verteenwoordig het. Mohammed het hulle gevra om hom te beskerm soos hulle hul vroue en kinders sou beskerm. Hulle het ingestem en hom hul eed gegee, algemeen bekend as die tweede eed by al-Aqabah of die eed van oorlog.<ref name="Rodinson143" /><ref>Rodinson (2021), bl. 144.</ref><ref>Fontaine (2022), bl. 245.</ref> Daarna het Mohammed die Mekkaanse Moslems opgeroep om na Medina te verhuis. Dié gebeurtenis staan bekend as die ''[[Hidjra]]'', wat letterlik "die verbreking van verwantskapsbande" beteken. Die vertrekke het oor ongeveer drie maande gestrek. Om te vermy dat hy alleen in Medina aankom terwyl sy volgelinge in Mekka agterbly, het Mohammed besluit om nie vooruit te gaan nie en eerder agter te bly om oor hulle te waak en dié wat huiwerig was te oorreed. Sommige is deur hul families verhinder om te vertrek, maar op die ou end was daar geen Moslems in Mekka oor nie.<ref>Fontaine (2022), bl. 246.</ref><ref>Rodgers (2012), bl. 49.</ref> Die Islamitiese tradisie vertel dat Abu Jahl in die lig van die ontvouende gebeure 'n gesamentlike moord op Mohammed deur verteenwoordigers van elke geslag voorgestel het. Nadat die engel Gabriël hom hiervan verwittig het, het Mohammed sy neef Ali gevra om in sy bed te gaan lê, toegemaak met sy groen mantel, met die versekering dat dit hom sou beskerm. Daardie nag het die groep beplande moordenaars Mohammed se huis genader om die aanval uit te voer, maar hulle het van plan verander toe hulle die stemme van Sawdah en 'n paar van Mohammed se dogters hoor, aangesien dit as skandelik beskou is om 'n man voor die vroue van sy familie dood te maak. Hulle het eerder besluit om te wag totdat Mohammed die volgende oggend die huis verlaat. Mohammed het egter reeds van agter uit die woning ontsnap, en toe Ali die volgende oggend uitgaan, het die mans besef dat hulle om die bos gelei is. Die Koeraisj het gevolglik 'n losprys van 100 kamele vir die teruggawe van Mohammed se liggaam, dood of lewend, aangebied. Nadat hy drie dae lank weggekruip het, het Mohammed saam met Aboe Bakr na Medina vertrek, wat destyds nog Jathrib genoem is; die twee mans het op 4 September 622 in Medina aangekom. Die Mekkaanse Moslems wat die migrasie onderneem het, is daarna die ''Muhajirun'' genoem, en die Medinese Moslems die ''Ansar''.<ref>Armstrong (2013), bl. 27, 30.</ref><ref>Peters (1994), bl. 186–187.</ref><ref>Buhl & Welch (1993), bl. 367.</ref> == Medinese jare == === Opbou van die godsdienstige gemeenskap === 'n Paar dae nadat hy hom in Medina gevestig het, het Mohammed oor die aankoop van 'n stuk grond onderhandel; op dié erf het die Moslems 'n gebou begin oprig wat Mohammed se woning sowel as 'n gemeenskapsversamelplek (''masjid'') vir die gebed sou word. Boomstamme is as pilare gebruik om die dak te dra, en daar was geen deftige preekstoel nie; Mohammed het op 'n klein stoeltjie gestaan om die gemeente toe te spreek. Die struktuur is ná ongeveer sewe maande in April 623 voltooi en het die eerste Moslemgebou en moskee geword; die noordelike muur het 'n klip gehad wat die rigting van die gebed (''qibla'') aangedui het, wat destyds Jerusalem was. Mohammed het die gebou gebruik om openbare en politieke vergaderings aan te bied, sowel as 'n plek waar die armes kon saamkom om aalmoese, kos en sorg te ontvang. Christene en Jode is ook toegelaat om aan die gemeenskapsaanbidding in die moskee deel te neem.<ref name="m2">Armstrong (2013), bl. 30–32.</ref> Aanvanklik het Mohammed se godsdiens geen georganiseerde manier gehad om die gemeenskap op 'n gekoördineerde wyse tot gebed te roep nie. Om dit op te los, het Mohammed oorweeg om 'n ramshoring (''shofar'') soos die Jode of 'n houtklapper soos die Christene te gebruik, maar een van die Moslems in die gemeenskap het 'n droom gehad waarin 'n man in 'n groen mantel gesê het dat iemand met 'n harde, dreunende stem die diens moet aankondig deur "''allahu akbar''" ("God is groter") uit te roep om Moslems aan hul hoogste prioriteit te herinner. Toe Mohammed van dié droom hoor, het hy met die gedagte saamgestem en Bilal gekies, 'n voormalige Abessiniese slaaf wat vir sy harde stem bekend was.<ref name="m2" /> === Grondwet van Medina === Die teks wat deur hedendaagse populêre Islamitiese skrywers die Grondwet van Medina genoem word, was 'n regsooreenkoms of waarskynlik 'n proklamasie wat eensydig deur Mohammed opgestel is. Ibn Ishaq hou, ná sy vertelling van die ''hidjra'', vol dat Mohammed die teks opgestel het, en gee die inhoud daarvan weer sonder om op die Islamitiese bevestigingstelsel te steun. Die benaming word oor die algemeen as onpresies beskou, aangesien die teks nóg 'n staat gestig nóg Koranstatute verorden het, maar eerder stamsake behandel het. Terwyl geleerdes uit sowel die Weste as die Moslemwêreld oor die egtheid van die teks saamstem, bly daar meningsverskil oor of dit 'n verdrag of 'n eensydige proklamasie was, oor die aantal dokumente waaruit dit bestaan het, oor die presiese tydsberekening van die opstel daarvan, oor of dit voor of ná Mohammed se verwydering van die drie leidende Joodse stamme van Medina opgestel is, en oor die regte benadering tot die vertaling daarvan.<ref>Humphreys (1991), bl. 92.</ref><ref>Watt (1956), bl. 227.</ref> In die teks het Medina se Arabiese en Joodse stamme belowe om vreedsaam saam met die Moslems te leef en om nie 'n afsonderlike verdrag met Mekka te sluit nie. Dit het die Jode ook godsdiensvryheid gewaarborg. Volgens die ooreenkoms moes elkeen onder sy jurisdiksie die oase verdedig en beskerm indien dit aangeval word. Polities het die ooreenkoms Mohammed gehelp om beter te verstaan wie aan sy kant was.<ref>Armstrong (2013), bl. 15.</ref> === Begin van gewapende konflik === Ná die emigrasie het die mense van Mekka die eiendom van die Moslememigrante na Medina beslag gelê, en oorlog het later tussen die mense van Mekka en die Moslems uitgebreek. Mohammed het Koranverse oorgedra wat Moslems toegelaat het om die Mekkane te beveg. Volgens die tradisionele weergawe het Mohammed op 11 Februarie 624, terwyl hy in die Masjid al-Qiblatayn in Medina gebid het, openbaringe van God ontvang dat hy tydens die gebed na Mekka eerder as na Jerusalem moes kyk. Mohammed het by die nuwe rigting aangepas en sy geselle wat saam met hom gebid het, het sy voorbeeld gevolg, wat die begin was van die tradisie om tydens die gebed na Mekka te kyk.<ref>Watt (1961), bl. 112–114.</ref> Mohammed het 'n aantal strooptogte beveel om Mekkaanse karavane buit te maak, maar slegs die agtste daarvan, die strooptog op Nakhla, het tot werklike gevegte en die buitmaak van goed en gevangenes gelei. In Maart 624 het Mohammed sowat driehonderd krygers in 'n strooptog op 'n Mekkaanse handelskaravaan gelei. Die Moslems het 'n lokval vir die karavaan by Badr gestel, maar die Mekkaanse karavaan het van die plan geweet en hulle ontwyk. 'n Mekkaanse mag is gestuur om die karavaan te beskerm en het die Moslems die stryd aangesê toe hulle verneem dat die karavaan veilig was. Omdat hulle meer as drie teen een oortref is, het 'n gees van vrees deur die Moslemkamp getrek; Mohammed het hul moraal probeer versterk deur hulle te vertel dat hy 'n droom gehad het waarin God belowe het om 1&nbsp;000 engele te stuur om saam met hulle te veg. Takties het Mohammed troepe voor al die putte geplaas sodat die Koeraisj vir water sou moes veg, en ander troepe so opgestel dat die Koeraisj heuwelop en teen die son in sou moes veg. Die Slag van Badr het gevolg en die Moslems het uiteindelik gewen: minstens vyf-en-veertig Mekkane is gedood teenoor veertien Moslems. Hulle het ook daarin geslaag om baie Mekkaanse leiers, waaronder Abu Jahl, dood te maak. Sewentig gevangenes is geneem, van wie baie afgekoop is. Mohammed en sy volgelinge het die oorwinning as 'n bevestiging van hul geloof gesien, en Mohammed het die oorwinning aan die bystand van 'n onsigbare leërmag engele toegeskryf. Die Koranverse van dié tydperk, anders as die Mekkaanse verse, het praktiese regeringsprobleme en kwessies soos die verdeling van buit hanteer.<ref>Rodinson (2002), bl. 164.</ref><ref>Holt, Lambton & Lewis (1977), bl. 45.</ref><ref>Watt (1961), bl. 123.</ref> Die oorwinning het Mohammed se posisie in Medina versterk en vroeëre twyfel onder sy volgelinge verdryf. Gevolglik het die teenstand teen hom minder uitgesproke geword. Heidene wat nog nie bekeer was nie, was verbitterd oor die vooruitgang van die Islam. Twee heidene, Asma bint Marwan van die Aws Manat-stam en Abu 'Afak van die 'Amr ibn 'Awf-stam, het verse gemaak wat die Moslems bespot en beledig het. Hulle is deur mense van hul eie of verwante geslagte doodgemaak, en Mohammed het die dood nie afgekeur nie. Dié berig word egter deur sommige as 'n versinsel beskou. Die meeste lede van dié stamme het tot die Islam oorgegaan en min heidense teenstand het oorgebly.<ref>Rodgers (2012), hoofstuk 1.</ref><ref>Watt (1956), bl. 178–179.</ref> === Konflikte met Joodse stamme === Sodra die lospryse vir die Mekkaanse gevangenes gereël was, het Mohammed 'n beleg op die Banu Qaynuqa begin, wat as die swakste en rykste van Medina se drie hoof-Joodse stamme beskou is. Moslembronne gee verskillende redes vir die beleg, waaronder 'n twis waarby Hamza en Ali in die Banu Qaynuqa-mark betrokke was, en 'n ander weergawe deur Ibn Ishaq, wat die verhaal vertel van 'n Moslemvrou wat deur 'n Qaynuqa-goudsmid gefop is. Wat die oorsaak ook al was, het die Banu Qaynuqa in hul fort skuiling gesoek, waar Mohammed hulle geblokkeer en hul toegang tot voedselvoorrade afgesny het. Die Banu Qaynuqa het hulp van hul Arabiese bondgenote gevra, maar die Arabiere het geweier omdat hulle Mohammed se ondersteuners was. Ná ongeveer twee weke het die Banu Qaynuqa sonder gevegte gekapituleer.<ref name="BW370">Buhl & Welch (1993), bl. 370.</ref><ref name="Glubb197">Glubb (2001), bl. 197.</ref> Ná die oorgawe van die Qaynuqa was Mohammed op die punt om die mans van die stam tereg te stel toe Abdullah ibn Ubayy, 'n Moslem-Khazraj-hoofman wat in die verlede deur die Qaynuqa gehelp is, hom aangemoedig het om genade te betoon. In 'n oorgelewerde voorval het Mohammed hom van Ibn Ubayy weggedraai, maar die hoofman het onverskrokke Mohammed se mantel gegryp en geweier om los te laat totdat Mohammed ingestem het om die stam genadig te behandel. Hoewel hy oor die voorval vererg was, het Mohammed die Qaynuqa gespaar, met die bepaling dat hulle Medina binne drie dae moes verlaat en hul eiendom aan die Moslems moes afstaan, met 'n vyfde (''khums'') wat deur Mohammed gehou is. Mohammed het ook ná die Slag van Badr wedersydse bystandsbondgenootskappe met 'n aantal Bedoeïenestamme gesluit om sy gemeenskap teen aanvalle uit die noordelike deel van die Hedjaz te beskerm.<ref name="BW370" /><ref>Rodinson (2021), bl. 173.</ref> Terug in Medina het Ka'b ibn al-Ashraf, 'n welgestelde half-Joodse man van die Banu Nadir en 'n vasbeslote kritikus van Mohammed, pas uit Mekka teruggekeer nadat hy poësie voortgebring het wat die dood van die Koeraisj by Badr betreur en hulle tot vergelding aangespoor het. Toe Mohammed van dié aanhitsing teen die Moslems verneem, het hy sy volgelinge gevra: "Wie is gereed om Ka'b dood te maak, wat God en Sy apostel leed aangedoen het?" Ibn Maslamah het sy dienste aangebied en verduidelik dat die taak bedrog sou vereis; Mohammed het dit nie betwis nie. Hy het toe medepligtiges bymekaargebring, waaronder Ka'b se pleegbroer Abu Naila. Hulle het voorgegee dat hulle oor hul ontberings ná hul bekering kla en Ka'b oorreed om hulle kos te leen. Op die nag van hul ontmoeting met Ka'b het hulle hom vermoor toe hy onverhoeds gevang is.<ref>Gabriel (2007), bl. 107.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 176.</ref><ref>Al-Bukhari (1997), vol. 5, nr. 4037.</ref> === Mekkaanse teenaanval === In 625 het die Koeraisj, uitgeput deur Mohammed se voortgesette aanvalle op hul karavane, besluit om beslissend op te tree. Onder leiding van Abu Sufyan het hulle 'n leër saamgestel om Mohammed teë te gaan. Nadat sy verkenner hom van die dreigende gevaar gewaarsku het, het Mohammed 'n oorlogsraad byeengeroep. Aanvanklik het hy oorweeg om van die stadskern af te verdedig, maar hy het later besluit om die vyand in 'n oop veldslag by die berg Uhud te ontmoet, op aandrang van die jonger faksie van sy volgelinge. Toe hulle gereed was om te vertrek, het die oorblywende Joodse bondgenote van Abdullah ibn Ubayy hul hulp aangebied, wat Mohammed geweier het. Hoewel hulle in die minderheid was, het die Moslems aanvanklik hul stelling gehou maar hul voordeel verloor toe sommige boogskutters bevele verontagsaam het. Namate gerugte van Mohammed se dood versprei het, het die Moslems begin vlug, maar hy was net gewond en het met 'n groep lojale volgelinge ontsnap. Tevrede dat hulle hul eer herstel het, het die Mekkane na Mekka teruggekeer. Die groot verliese wat die Moslems in die Slag van Uhud gely het, het daartoe gelei dat baie vroue en dogters sonder 'n manlike beskermer gelaat is, en ná die slag het Mohammed 'n openbaring ontvang wat Moslemmans toegelaat het om tot vier vroue elk te hê, wat die begin van [[poligamie]] in die Islam was.<ref>Gabriel (2007), bl. 110–114.</ref><ref>Gabriel (2007), bl. 120–123.</ref><ref>Armstrong (2013), bl. 23.</ref> 'n Tyd later moes Mohammed bloedgeld aan die Banu Amir betaal. Hy het geldelike hulp van die Joodse stam Banu Nadir gevra en hulle het tot sy versoek ingestem. Terwyl hy gewag het, het hy egter van sy geselle weggegaan en verdwyn. Toe hulle hom by sy huis vind, het Mohammed volgens Ibn Ishaq vertel dat hy 'n goddelike openbaring ontvang het van 'n beplande moordaanslag op hom deur die Banu Nadir, wat sou behels dat 'n rotsblok van 'n dak af op hom laat val word. Mohammed het toe 'n beleg op die stam begin; gedurende dié tyd het hy ook beveel dat hul dadelbome afgekap en verbrand word, wat in Arabië 'n ondubbelsinnige simbool van 'n oorlogsverklaring was. Ná ongeveer twee weke het die Banu Nadir gekapituleer. Hulle is beveel om hul grond te verlaat en is toegelaat om slegs een kameelvrag goedere vir elke drie mense saam te neem.<ref>Rodgers (2012), bl. 137.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 191–194.</ref><ref>Gabriel (2007), bl. 127–128.</ref> === Slag van die Sloot === Met die hulp van die verbanne Banu Nadir het die Koeraisj se krygsleier Abu Sufyan 'n mag van 10&nbsp;000 man opgeroep. Mohammed het 'n mag van ongeveer 3&nbsp;000 man voorberei en 'n vorm van verdediging aangeneem wat destyds in Arabië onbekend was: die Moslems het 'n sloot gegrawe waar Medina ook al vir 'n kavalerie-aanval oop was. Die gedagte word aan 'n Persiese bekeerling tot die Islam, Salman die Perser, toegeskryf. Die beleg van Medina het op 31 Maart 627 begin en twee weke geduur. Abu Sufyan se troepe was onvoorbereid vir die vestingwerke, en ná 'n vrugtelose beleg het die koalisie besluit om huis toe te gaan. Die Koran bespreek dié slag in soera al-Ahzab, in verse 33:9–27.<ref>Watt (1956), bl. 36–37.</ref><ref>Watt (1961), bl. 170–172.</ref> Tydens die slag het die Joodse stam Banu Qurayza, wat suid van Medina gewoon het, met die Mekkaanse magte onderhandel om teen Mohammed in opstand te kom. Hoewel die Mekkaanse magte deur suggesties oorgehaal is dat Mohammed beslis oorweldig sou word, wou hulle sekerheid hê ingeval die federasie hom nie kon vernietig nie. Ná lang onderhandelinge is geen ooreenkoms bereik nie, deels weens sabotasiepogings deur Mohammed se verkenners. Ná die koalisie se terugtog het die Moslems die Banu Qurayza van verraad beskuldig en hulle 25 dae lank in hul forte beleër. Die Banu Qurayza het uiteindelik oorgegee; volgens Ibn Ishaq is al die mans behalwe 'n paar wat tot die Islam oorgegaan het, onthoof, terwyl die vroue en kinders verslaaf is. Walid N. Arafat en Barakat Ahmad het die akkuraatheid van Ibn Ishaq se verhaal bevraagteken: Arafat meen dat Ibn Ishaq se Joodse bronne, wat meer as 100 jaar ná die gebeurtenis gepraat het, dié weergawe met herinneringe aan vroeëre slagtings in die Joodse geskiedenis vermeng het, en hy wys daarop dat Ibn Ishaq deur sy tydgenoot Malik ibn Anas as 'n onbetroubare geskiedkundige beskou is. Ahmad voer aan dat slegs sommige van die stam doodgemaak is. Watt vind Arafat se argumente "nie heeltemal oorredend" nie, terwyl Meir J. Kister die argumente van Arafat en Ahmad weerlê het.<ref>Watt (1956), bl. 39.</ref><ref>Rodgers (2012), bl. 147–148.</ref><ref>Kister (2022), bl. 62.</ref> Ná die beleg van Medina het die Mekkane 'n aansienlike verlies aan aansien gely en hul handel met Sirië het verdwyn. Ná die Slag van die Sloot het Mohammed twee ekspedisies na die noorde onderneem, wat albei sonder gevegte geëindig het. Terwyl hy van een van dié reise teruggekeer het, is 'n beskuldiging van egbreuk teen Aisha, Mohammed se vrou, gemaak. Aisha is van die beskuldigings vrygestel toe Mohammed aangekondig het dat hy 'n openbaring ontvang het wat haar onskuld bevestig en bepaal dat beskuldigings van egbreuk deur vier ooggetuies ondersteun moet word.<ref>Peterson (2007), bl. 126.</ref><ref>Ramadan (2007), bl. 141.</ref> Op die dag waarop die Koeraisj-magte en hul bondgenote teruggetrek het, het Mohammed 'n besoek van die engel Gabriël ontvang wat hom beveel het om die Banu Qurayza aan te val. Met verwysing na die intriges van die Qurayza het Mohammed die stam beleër, hoewel die stam die aanklagte ontken het. Namate die situasie teen die Qurayza gedraai het, het die stam voorgestel om hul grond met een gelaaide kameel elk te verlaat, maar Mohammed het geweier. Hulle het toe aangebied om sonder enigiets te vertrek, maar dit is ook verwerp, met Mohammed wat op hul onvoorwaardelike oorgawe aangedring het. Ná 'n beleg van 25 dae het die Banu Qurayza oorgegee. Die Moslems van die Banu Aws het Mohammed om genade gesmeek, wat hom laat voorstel het dat een van hulle eie as regter moes optree, wat hulle aanvaar het. Mohammed het die rol aan Sa'd ibn Mu'adh toegewys, 'n man wat naby die dood was van 'n infeksie in sy wonde uit die vorige Mekkaanse beleg. Hy het uitspraak gegee dat al die mans doodgemaak moes word, hul besittings onder die Moslems verdeel en hul vroue en kinders as gevangenes geneem moes word. Mohammed het dié uitspraak goedgekeur en gesê dat dit met God se oordeel ooreenstem. Gevolglik is 600 tot 900 mans van die Banu Qurayza tereggestel; die vroue en kinders is as slawe versprei, met sommige wat na Najd geneem is om verkoop te word. Die opbrengs is toe gebruik om wapens en perde vir die Moslems te koop.<ref>Rodinson (2021), bl. 211–212.</ref><ref>Glubb (2001), bl. 249, 251.</ref><ref>Nagel (2020), bl. 119.</ref> === Verdrag van Hudaybiyya === [[Lêer:Kaaba Masjid Haraam Makkah.jpg|duimnael|Die [[Kaäba]] in Mekka het lank 'n groot ekonomiese en godsdienstige rol in die gebied gespeel. Sewentien maande ná Mohammed se aankoms in Medina het dit die Moslems se gebedsrigting (''qibla'') geword.]] Vroeg in 628, ná 'n droom oor 'n onbelemmerde bedevaart na Mekka, het Mohammed die reis onderneem. Hy was in sy gebruiklike bedevaarderskleredrag geklee en is deur 'n groep volgelinge vergesel. By Hudaybiyya het hulle Koeraisj-gesante teëgekom wat hul bedoelinge bevraagteken het. Mohammed het verduidelik dat hulle gekom het om die Kaäba te vereer en nie om te veg nie. Hy het toe Uthman, Abu Sufyan se tweede neef, gestuur om met die Koeraisj te onderhandel. Namate die onderhandelinge gerek het, het gerugte van Uthman se dood begin ontstaan, wat Mohammed sy volgelinge laat roep het om hul eed van trou te hernu. Uthman het met nuus van 'n dooiepunt teruggekeer, maar Mohammed het volhard. Op die ou end het die Koeraisj Suhayl ibn Amr gestuur, 'n gesant met volle onderhandelingsbevoegdheid. Ná lang besprekings is 'n verdrag uiteindelik gesluit met die volgende voorwaardes:<ref>Glubb (2001), bl. 255–256, 267.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 251–252.</ref> # 'n Wapenstilstand van tien jaar is tussen die twee partye gesluit. # Indien 'n Koeraisj sonder sy voog se toestemming na Mohammed se kant kom, moes hy aan die Koeraisj teruggegee word; indien 'n Moslem egter na die Koeraisj kom, sou hy nie aan Mohammed oorgegee word nie. # Enige stamme wat bondgenootskappe met Mohammed of die Koeraisj wou sluit, was vry om dit te doen, en dié bondgenootskappe is ook deur die tienjaarwapenstilstand beskerm. # Die Moslems moes na Medina terugkeer, maar is toegelaat om die ''umrah''-bedevaart die volgende jaar te onderneem. === Inval op Khaybar === Ongeveer tien weke ná sy terugkeer van Hudaybiyya het Mohammed sy plan bekend gemaak om Khaybar in te val, 'n florerende oase omtrent 120&nbsp;km noord van Medina. Die stad is deur Jode bewoon, waaronder dié van die Banu Nadir wat vroeër deur Mohammed uit Medina verban is. Met die vooruitsig van ryk buit het talle vrywilligers op sy roep geantwoord. Om hul bewegings verborge te hou, het die Moslemmag besluit om in die nag op te ruk. Toe die dagbreek aanbreek en die stadsmense uit hul vestings kom om hul dadels te oes, is hulle verras deur die gesig van die naderende Moslemmagte. Ná 'n strawwe geveg van meer as 'n maand het die Moslems die stad suksesvol verower.<ref>Glubb (2001), bl. 280.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 253.</ref><ref>Rodgers (2012), bl. 197.</ref> Die buit, insluitende die vroue van die gesneuwelde krygers, is onder die Moslems verdeel. Die hoof van die Jode, Kenana ibn al-Rabi, aan wie die skat van die Banu Nadir toevertrou was, het ontken dat hy geweet het waar dit was. Nadat 'n Jood sy gewoontelike aanwesigheid rondom 'n bepaalde ruïne bekend gemaak het, het Mohammed uitgrawings beveel en die skat is gevind. Toe hy oor die oorblywende rykdom uitgevra is, het Kenana geweier om dit bekend te maak; hy is toe op Mohammed se las gemartel en daarna deur Muhammad ibn Maslamah onthoof. Mohammed het Kenana se vrou, Safiyya bint Huyayy, as sy eie slaaf geneem en haar later aangeraai om tot die Islam oor te gaan; sy het dit aanvaar en ingestem om Mohammed se vrou te word.<ref>Phipps (2016), bl. 65.</ref><ref>Rodgers (2012), bl. 200–201.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 254.</ref> Ná hul nederlaag deur die Moslems het sommige van die Jode aan Mohammed voorgestel dat hulle bly en as huurboere dien, aangesien die Moslems die kundigheid en arbeidsmag vir dadelpalmboerdery ontbreek het. Hulle het ingestem om die helfte van die jaarlikse opbrengs aan die Moslems te gee, en Mohammed het tot dié reëling ingestem met die voorbehoud dat hy hulle op enige tydstip kon verplaas. Terwyl hulle mag boer het, het hy die oorgawe van alle goud of silwer geëis. Na aanleiding van wat in Khaybar gebeur het, het die Jode in Fadak onmiddellik 'n gesant na Mohammed gestuur en tot dieselfde voorwaardes ingestem om 50% van hul jaarlikse oes af te staan. Aangesien daar egter geen geveg plaasgevind het nie, het die gewone soldate geen aanspraak op 'n deel van die buit gehad nie, en gevolglik het al die buit Mohammed se eksklusiewe rykdom geword.<ref>Rodgers (2012), bl. 202–203.</ref><ref>Glubb (2001), bl. 283–284.</ref> By die feesmaal ná die slag was die maaltyd wat aan Mohammed voorgesit is na bewering vergiftig. Sy geselle Bishr het dood neergeslaan nadat hy dit geëet het, terwyl Mohammed self dit kon uitbraak nadat hy dit getas het. Die dader was Zaynab bint al-Harith, 'n Joodse vrou wie se vader, oom en man deur die Moslems gedood is. Toe sy gevra is waarom sy dit gedoen het, het sy geantwoord: "Jy weet wat jy aan my mense gedoen het ... Ek het vir myself gesê: As hy waarlik 'n profeet is, sal hy van die gif weet. As hy net 'n koning is, sal ek van hom ontslae wees." Mohammed het 'n tyd lank weens die gif wat hy ingeneem het, siek gely en het tot sy dood sporadiese pyn daarvan verduur.<ref>Brown (2011), bl. 48–49.</ref><ref>Glubb (2001), bl. 283.</ref> == Laaste jare == === Verowering van Mekka === Die wapenstilstand van Hudaybiyya is twee jaar lank gehandhaaf. Die stam Banu Khuza'ah het goeie betrekkinge met Mohammed gehad, terwyl hul vyande, die Banu Bakr, met die Mekkane verbonde was. 'n Geslag van die Bakr het 'n nagaanval op die Khuza'ah gedoen en 'n paar van hulle doodgemaak. Die Mekkane het die Banu Bakr met wapens gehelp en volgens sommige bronne het 'n paar Mekkane ook aan die gevegte deelgeneem. Ná dié gebeurtenis het Mohammed 'n boodskap na Mekka gestuur met drie voorwaardes en hulle gevra om een daarvan te aanvaar: óf die Mekkane sou bloedgeld vir die gesneuweldes onder die Khuza'ah betaal, óf hulle sou hulle van die Banu Bakr distansieer, óf hulle moes die wapenstilstand van Hudaybiyya nul en van geen waarde verklaar. Die Mekkane het geantwoord dat hulle die laaste voorwaarde aanvaar, maar het gou hul fout besef en Abu Sufyan gestuur om die Hudaybiyya-verdrag te hernu – 'n versoek wat Mohammed geweier het.<ref>Watt (1956), bl. 66.</ref> Mohammed het begin om vir 'n veldtog voor te berei. In 630 het hy met 10&nbsp;000 Moslembekeerlinge op Mekka opgeruk en met minimale verliese beheer oor die stad verkry. Hy het amnestie vir vroeëre oortredings verklaar, behalwe vir tien mans en vroue wat "aan moord of ander oortredings skuldig was of die oorlog aan die gang gesit en die vrede versteur het"; sommige van hulle is later begenadig. Die meeste Mekkane het tot die Islam oorgegaan en Mohammed het voortgegaan om al die beelde van die Arabiese gode in en om die Kaäba te vernietig. Volgens berigte wat deur Ibn Ishaq en al-Azraqi versamel is, het Mohammed persoonlik skilderye of fresko's van Maria en Jesus gespaar, hoewel ander tradisies suggereer dat alle prente uitgewis is.<ref>Rodinson (2002), bl. 261.</ref><ref>Glubb (2001), bl. 320–321.</ref> === Onderwerping van die Hawazin en Thaqif en die ekspedisie na Tabuk === [[Lêer:Muslim Conquest.sv.svg|duimnael|Mohammed se veroweringe (swart lyne) en dié van die Rasjidoen-kaliefs (groen lyne), met die [[Bisantynse Ryk]] (noord en wes) en die [[Sassanidiese Ryk]] (noordoos) aangedui]] Toe die Banu Hawazin verneem dat Mekka aan die Moslems geval het, het hulle hul hele stam, met inbegrip van hul families, bymekaargebring om te veg. Daar word beraam dat hulle ongeveer 4&nbsp;000 krygers gehad het. Mohammed het 12&nbsp;000 soldate gelei om hulle aan te val, maar hulle het hom in die vallei van Hunayn verras. Die Moslems het hulle oorweldig en hul vroue, kinders en diere geneem. Mohammed het toe sy aandag na Taif gewend, 'n stad wat vir sy wingerde en tuine bekend was. Hy het beveel dat hulle vernietig word en die stad, wat deur mure omring was, beleër. Ná 15 tot 20 dae waarin hy nie hul verdedigingswerke kon deurbreek nie, het hy die pogings laat vaar.<ref>Gabriel (2007), bl. 181–186.</ref><ref>Glubb (2001), bl. 325–328.</ref> Toe hy die ruim buit van Hunayn onder sy soldate verdeel, het die res van die Hawazin tot die Islam oorgegaan en Mohammed gesmeek om hul kinders en vroue vry te laat, met die herinnering dat hy as baba deur sommige van dié vroue gesoog is. Hy het daaraan voldoen maar die res van die buit gehou. Sommige van sy manne het hulle daarteen verset om hul dele weg te gee, en hy het hulle met ses kamele elk uit latere strooptogte vergoed. Mohammed het 'n groot deel van die buit aan die nuwe bekeerlinge uit die Koeraisj gegee: Abu Sufyan en twee van sy seuns, Mu'awiya en Yazid, het elk 100 kamele gekry. Die ''Ansar'', wat dapper in die slag geveg het maar byna niks ontvang het, was hieroor ontevrede. Een van hulle het opgemerk: "Dit is nie met sulke geskenke dat 'n mens God se aangesig soek nie."<ref>Rodinson (2021), bl. 263–264.</ref><ref>Gabriel (2014), bl. 189.</ref> Ongeveer 10 maande nadat hy Mekka verower het, het Mohammed sy leër geneem om die welgestelde grensprovinsies van Bisantynse [[Sirië]] aan te val. Verskeie motiewe word voorgestel, waaronder vergelding vir die nederlaag by Mu'tah en die verwerwing van groot buit. Weens die droogte en die strawwe hitte van daardie tyd het sommige van die Moslems hulle daarvan weerhou om deel te neem, wat tot die openbaring van Koran 9:38 gelei het waarin dié agterblyers bestraf is. Toe Mohammed en sy leër Tabuk bereik, was daar geen vyandelike magte teenwoordig nie. Hy kon egter sommige van die plaaslike hoofmanne dwing om sy heerskappy te aanvaar en ''jizya'' te betaal. 'n Groep onder Khalid ibn Walid wat hy op 'n strooptog gestuur het, het ook buit bekom, waaronder 2&nbsp;000 kamele en 800 stuks vee.<ref>Gabriel (2014), bl. 191–194.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 274–275.</ref><ref>Rodgers (2012), bl. 230.</ref> Die Hawazin se aanvaarding van die Islam het daartoe gelei dat Taif sy laaste groot bondgenoot verloor het. Nadat hulle 'n jaar van onophoudelike diefstalle en aanvalle deur die Moslems ná die beleg verduur het, het die mense van Taif, bekend as die Banu Thaqif, uiteindelik 'n keerpunt bereik en erken dat die aanvaarding van die Islam die verstandigste weg vir hulle was.<ref>Gabriel (2007), bl. 188–189.</ref><ref>Rodgers (2012), bl. 226.</ref> === Afskeidsbedevaart === [[Lêer:Maome.jpg|duimnael|Anonieme illustrasie uit al-Biruni se ''Die Oorblywende Tekens van Verbygaande Eeue'', waarin Mohammed die ''nasī''' tydens die Afskeidsbedevaart verbied; 17de-eeuse Ottomaanse kopie van 'n 14de-eeuse manuskrip]] In Februarie 631 het Mohammed 'n openbaring ontvang wat afgodedienaars vier maande van uitstel toegestaan het, waarna die Moslems hulle sou aanval, doodmaak en beroof waar hulle hulle ook al ontmoet.<ref>Glubb (2001), bl. 344–345, 359.</ref> Gedurende die bedevaartseisoen van 632 het Mohammed die seremonies persoonlik gelei en 'n preek gehou. Van die sleutelpunte wat na bewering beklemtoon is, was die verbod op woekerrente en op vetes wat met vroeëre moorde uit die voor-Islamitiese era verband hou; die broederskap van alle Moslems; en die aanvaarding van twaalf maanmaande sonder skrikkelmaande.<ref>Gabriel (2014), bl. 200.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 285–286.</ref> == Dood == Nadat hy in Junie 632 by die begraafplaas gebid het, het Mohammed 'n vreeslike hoofpyn gekry wat hom van pyn laat huil het. Hy het voortgegaan om die nag een vir een by elk van sy vroue deur te bring, maar het in Maymunah se hut flou geword. Hy het sy vroue gevra om hom toe te laat om in Aisha se hut te bly. Hy kon nie daarheen loop sonder om op Ali en Fadl ibn Abbas te leun nie, aangesien sy bene gebewe het. Sy vroue en sy oom al-Abbas het hom 'n Abessiniese middel gegee toe hy onbewus was. Toe hy bykom, het hy daarna gevra en hulle het verduidelik dat hulle gevrees het dat so 'n ernstige koors die gevolg van pleuritis was. Hy het geantwoord dat God hom nie met so 'n veragtelike siekte sou tref nie, en het beveel dat al die vroue ook die middel neem. Volgens verskeie bronne, waaronder die ''Sahih al-Bukhari'', het Mohammed gesê dat hy voel hoe sy aorta afgesny word weens die kos wat hy by Khaybar geëet het. Op 8 Junie 632 is Mohammed oorlede. In sy laaste oomblikke het hy na bewering gesê:<ref>Gabriel (2014), bl. 203.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 286–287.</ref><ref>Glubb (2001), bl. 360–361.</ref> {{Blockquote|text=O God, vergeef my en wees my genadig; en laat my by die hoogste geselle aansluit.}} Die geskiedkundige Alford T. Welch, wat aanneem dat die siekte gewone Medinese koors was en dat 'n gevaarlike graad van bykomende siektes vir die dood nodig sou wees, beperk sy spekulasie tot liggaamlike en geestelike uitputting.<ref>Buhl & Welch (1993), bl. 374.</ref> == Graf == [[Lêer:Medina Grab des Propheten.JPG|duimnael|links|Die [[Al-Masdjid an-Nabawi|Moskee van die Profeet]] in [[Medina]] omstreeks 1900.]] {{Wye beeld|Madina Haram at evening.jpg|800px|'n Panoramiese uitsig van die [[Al-Masdjid an-Nabawi|Moskee van die Profeet]] in Medina in 2004, met die Groen Koepel wat oor Mohammed se graf gebou is in die middel}} Mohammed is begrawe waar hy gesterf het, in Aisha se huis. Tydens die regering van die Ommajade-kalief al-Walid I is die Moskee van die Profeet uitgebrei om die terrein van Mohammed se graf in te sluit. Die Groen Koepel bo die graf is deur die Mamelukke-sultan al-Mansur Qalawun in die 13de eeu gebou, hoewel die groen kleur in die 16de eeu bygevoeg is, tydens die regering van die Ottomaanse sultan [[Süleyman I|Suleiman die Grote]]. Onder die grafte langs dié van Mohammed is die grafte van sy geselle, die eerste twee Moslemkaliefs [[Aboe Bakr]] en [[Omar]], en 'n leë een wat Moslems glo op Jesus wag.<ref>Peters (2003), bl. 90.</ref> Toe Saud bin Abdul-Aziz Medina in 1805 ingeneem het, is Mohammed se graf van sy goud- en juweelversierings gestroop. Aanhangers van die [[Wahhabisme]], Saud se volgelinge, het byna elke grafkoepel in Medina vernietig om hul verering te voorkom, en dié van Mohammed het na berig word net-net ontkom. Soortgelyke gebeure het in 1925 plaasgevind toe die Saoedi-milisies die stad hervoer het – en dié keer daarin geslaag het om dit te hou. In die Wahhabitiese vertolking van die Islam moet begrafnisse in ongemerkte grafte plaasvind. Hoewel die praktyk deur die Saoedi's afgekeur word, gaan baie pelgrims voort om 'n ''ziyarat'' – 'n rituele besoek – aan die graf te bring.<ref>Weston (2008), bl. 136.</ref><ref>Bennett (1998), bl. 182–183.</ref> == Opvolging == [[Lêer:Map of expansion of Caliphate.svg|duimnael|regs|Uitbreiding van die kalifaat, 622–750 n.C.: Mohammed (622–632), die Rasjidoen-kalifaat (632–661) en die Ommajade-kalifaat (661–750)]] Met Mohammed se dood het meningsverskil uitgebreek oor wie sy opvolger sou wees. [[Omar|Umar ibn al-Khattab]], 'n vooraanstaande gesel van Mohammed, het [[Aboe Bakr]], Mohammed se vriend en medewerker, genomineer. Met bykomende steun is Aboe Bakr as die eerste [[Kalifaat|kalief]] bevestig. Dié keuse is deur sommige van Mohammed se geselle betwis, wat gemeen het dat [[Ali|Ali ibn Abi Talib]], sy neef en skoonseun, deur Mohammed by Ghadir Khumm as die opvolger aangewys is. Aboe Bakr het onmiddellik beweeg om teen die magte van die [[Bisantynse Ryk]] toe te slaan weens die vorige nederlaag, hoewel hy eers 'n opstand deur Arabiese stamme moes onderdruk in 'n gebeurtenis wat Moslemgeskiedkundiges later die Ridda-oorloë of "Oorloë van Geloofsafval" genoem het.<ref name="Holt57">Holt, Lambton & Lewis (1977), bl. 57.</ref> Die voor-Islamitiese Midde-Ooste is deur die Bisantynse en Sassanidiese ryke oorheers. Die Romeins-Persiese oorloë tussen die twee het die streek verwoes, wat die ryke onder die plaaslike stamme ongewild gemaak het. Verder was baie Christene in die lande wat deur die Moslems verower sou word, ontevrede met die Oosters-Ortodokse Kerk, wat hulle as ketters beskou het. Binne 'n dekade het die Moslems [[Mesopotamië]], Bisantynse Sirië, Bisantynse [[Egipte]] en groot dele van Persië verower en die [[Rasjidoen-kalifaat]] gestig.<ref name="Holt57" /><ref>Lapidus (2002), bl. 31–32.</ref> == Familie == [[Lêer:Mrs Aisha room.jpg|duimnael|Mohammed se graf is in die vertrekke van sy derde vrou, Aisha, in die Moskee van die Profeet in Medina.]] Mohammed se huwelikslewe kan in twee tydperke verdeel word: voor die ''hidjra'' in Mekka (570–622) en ná die ''hidjra'' in Medina (622–632). Op die ouderdom van 25 het Mohammed met die welgestelde [[Khadijah bint Khuwaylid|Khadijah]] getrou, wat 40 jaar oud was. Die huwelik het 25 jaar geduur en was 'n gelukkige een, en Mohammed het gedurende dié huwelik nie met 'n ander vrou in die huwelik getree nie. Ná Khadijah se dood het Khawla bint Hakim aan Mohammed voorgestel dat hy met Sawdah bint Zam'ah, 'n Moslem-weduwee, of met Aisha, die dogter van Umm Ruman en Aboe Bakr van Mekka, trou. Daar word gesê dat Mohammed reëlings gevra het om met albei te trou. Volgens die klassieke bronne het Mohammed met Aisha getrou toe sy 6 of 7 jaar oud was; die huwelik is later voltrek, toe sy 9 jaar oud was en hy 53.<ref>Esposito (1998), bl. 18.</ref><ref>Reeves (2003), bl. 46.</ref> Mohammed het huishoudelike take verrig soos die voorbereiding van kos, die maak van klere en die herstel van skoene. Daar word ook gesê dat hy sy vroue aan gesprek gewoond gemaak het: hy het na hul raad geluister, en die vroue het met hom gedebatteer en selfs met hom geredekawel.<ref>Ramadan (2007), bl. 168–169.</ref> Daar word gesê dat Khadijah vier dogters (Ruqayyah, Umm Kulthum, Zainab en [[Fatimah]]) en twee seuns (al-Qasim en Abd Allah, wat albei in hul kinderjare gesterf het) by Mohammed gehad het. Al sy dogters behalwe een, Fatimah, is voor hom oorlede. Sommige Sjia-geleerdes voer aan dat Fatimah Mohammed se enigste dogter was. Maria al-Qibtiyya het vir hom 'n seun met die naam Ibrahim gebaar, wat op tweejarige ouderdom gesterf het. Nege van Mohammed se vroue het hom oorleef. Aisha, wat in die Soenni-tradisie as Mohammed se gunstelingvrou bekend geword het, het hom met dekades oorleef en was instrumenteel om die verspreide uitsprake van Mohammed te help versamel wat die hadith-letterkunde vir die Soenni-tak van die Islam vorm. Zayd ibn Haritha was 'n slaaf wat Khadijah aan Mohammed gegee het. Hy is deur haar broerskind Hakim ibn Hizam op die mark in Ukaz gekoop. Zayd het toe die egpaar se aangenome seun geword, maar is later verstoot toe Mohammed op die punt was om met Zayd se gewese vrou, Zaynab bint Jahsh, te trou. Volgens 'n opsomming van die [[BBC]] "het die profeet Mohammed nie probeer om die [[slawerny]] af te skaf nie, en het hy self slawe gekoop, verkoop, gevange geneem en besit. Maar hy het daarop aangedring dat slawe-eienaars hul slawe goed behandel en het die deug beklemtoon om slawe vry te laat. Mohammed het slawe as mense behandel en het sommige duidelik in die hoogste aansien gehou."<ref>Powers (2014), bl. 100–101.</ref> Mohammed se dogter [[Fatimah]] was getroud met [[Ali|Ali ibn Abi Talib]]. Hulle seuns, [[Hasan ibn Ali]] en [[Husayn ibn Ali]], was Mohammed se kleinseuns en word in Islamitiese tradisies as deel van die [[Ahl al-Bayt]] ("familie van die huis/-houding") beskou.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Ahl-al-Bayt|title=Ahl al-Bayt|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=13 Augustus 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/ahl-e-bayt/|title=Ahl-e Bayt|publisher=Encyclopædia Iranica|accessdate=13 Augustus 2026}}</ref> == Nalatenskap == === Islamitiese tradisie === [[Lêer:Sahadah-Topkapi-Palace.jpg|duimnael|Die ''[[Sjahada]]'' in kalligrafie in die Topkapı-paleis in Istanbul, Turkye]] Ná die getuienis van die eenheid van God is die geloof in Mohammed se profeetskap die belangrikste aspek van die Islamitiese geloof. Elke Moslem verklaar in die ''[[Sjahada]]'': "Ek getuig dat daar geen god is behalwe God nie, en ek getuig dat Mohammed 'n Boodskapper van God is." Die ''sjahada'' is die basiese geloofsbelydenis van die Islam. Die Islamitiese oortuiging is dat die ''sjahada'' ideaal gesproke die eerste woorde is wat 'n nuutgeborene hoor; kinders word dit onmiddellik geleer en dit word by die dood opgesê. Moslems herhaal die ''sjahada'' in die gebedsroep (''adhan'') en in die gebed self, en nie-Moslems wat tot die Islam wil oorgaan, moet die belydenis opsê.<ref>Esposito (1998), bl. 12.</ref><ref>Nigosian (2004), bl. 17.</ref> [[Lêer:Mohamed peace be upon him.svg|duimnael|upright=0.8|Kalligrafiese weergawe van "mag God hom eer en hom vrede gee", wat gebruiklik ná Mohammed se naam bygevoeg word]] Volgens die Islamitiese oortuiging word Mohammed as die laaste profeet beskou wat deur God gestuur is. Geskrifte soos die hadith en die ''sira'' skryf verskeie wonderwerke of bonatuurlike gebeure aan Mohammed toe. Een daarvan is die splitsing van die maan, wat volgens die vroegste beskikbare ''tafsir''-samestellings 'n letterlike splitsing van die maan was.<ref>Brockopp (2010), bl. 47.</ref> Die [[Soenna|sunnah]] verteenwoordig die dade en uitsprake van Mohammed wat in die hadith bewaar is en dek 'n wye verskeidenheid bedrywighede en oortuigings, van godsdienstige rituele, persoonlike higiëne en die begrafnis van die dooies tot die mistieke vrae oor die liefde tussen mens en God. Die sunnah word as 'n model van navolging vir vroom Moslems beskou en het die Moslemkultuur in 'n groot mate beïnvloed. Baie besonderhede van die belangrikste Islamitiese rituele, soos die daaglikse gebede, die vas en die jaarlikse bedevaart, is slegs in die sunnah en nie in die Koran te vind nie. Moslems het tradisioneel liefde en verering vir Mohammed betoon. Verhale van Mohammed se lewe, sy voorspraak en sy wonderwerke het die populêre Moslemdenke en -poësie (''naʽat'') deurdring. Onder die Arabiese odes aan Mohammed is die ''Qasidat al-Burda'' ("Gedig van die Mantel") deur die Egiptiese Soefi al-Busiri (1211–1294) besonder bekend en word dit algemeen geag om 'n genesende, geestelike krag te besit. Die Koran verwys na Mohammed as "'n barmhartigheid (''rahmat'') vir die wêrelde". Die verbinding van reën met barmhartigheid in oosterse lande het daartoe gelei dat Mohammed voorgestel word as 'n reënwolk wat seëninge uitdeel en oor lande strek en die dooie harte herlewe, net soos reën die skynbaar dooie aarde herlewe. Mohammed se geboortedag word as 'n groot fees deur die Moslemwêreld gevier, met die uitsondering van Wahhabities-oorheerste Saoedi-Arabië, waar dié openbare vieringe ontmoedig word. Wanneer Moslems Mohammed se naam sê of skryf, volg hulle dit gewoonlik met die Arabiese frase ''ṣallā llahu ʿalayhi wa-sallam'' ("mag God hom eer en hom vrede gee").<ref>Buhl & Welch (1993), bl. 372.</ref> === Voorkoms en voorstellings === Verskeie bronne bied 'n waarskynlike beskrywing van Mohammed in die fleur van sy lewe. Hy was effens bo gemiddelde lengte, met 'n stewige liggaamsbou en 'n breë bors. Sy nek was lank en het 'n groot kop met 'n breë voorkop gedra. Sy oë is as donker en intens beskryf, beklemtoon deur lang, donker ooghare. Sy hare, swart en nie heeltemal krullerig nie, het oor sy ore gehang. Sy lang, digte baard het teen sy netjies geskeerde snor uitgestaan. Sy neus was lank en aquilien en het op 'n fyn punt geëindig. Sy tande was goed gespasieer. Sy gesig is as intelligent beskryf, en sy skoon vel het 'n lyn hare van sy nek tot sy nawel gehad. Ten spyte van 'n effense krommerug was sy stap vinnig en doelgerig. Mohammed se lip en wang is tydens die Slag van Uhud deur 'n slingerklip geskeur; die wond is later gebrand, wat 'n litteken op sy gesig gelaat het.<ref>Bennett (1998), bl. 36.</ref><ref>Gabriel (2014), bl. 120–121.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 181.</ref> Aangesien die hadith die skepping van beelde van lewende wesens verbied, konsentreer die Islamitiese godsdienstige kuns hoofsaaklik op [[kalligrafie]]. Moslems vermy oor die algemeen voorstellings van Mohammed en versier moskees eerder met kalligrafie, Koraninskripsies of meetkundige ontwerpe. Die verbod op beelde van Mohammed – wat ontwerp is om die aanbidding van Mohammed eerder as van God te voorkom – word vandag baie strenger in die Soenni-Islam (85 tot 90% van Moslems) en die Ahmadiyya-Islam (1%) nagekom as onder Sjiïete (10 tot 15%). Hoewel sowel Soenni's as Sjiïete in die verlede beelde van Mohammed geskep het, is Islamitiese voorstellings van Mohammed skaars. Hulle was meestal beperk tot die private en elite-medium van die miniatuur, en sedert ongeveer 1500 wys die meeste voorstellings Mohammed met 'n bedekte gesig, of stel hom simbolies as 'n vlam voor.<ref>Esposito (2011), bl. 14–15.</ref><ref name="m3">Peters (2010), bl. 159–161.</ref> Die vroegste bestaande voorstellings kom uit 13de-eeuse Anatoliese Seldjoekse en Ilkhanidiese Persiese miniature, tipies in letterkundige genres wat die lewe en dade van Mohammed beskryf. Tydens die Ilkhanidiese tydperk, toe Persië se Mongoolse heersers tot die Islam oorgegaan het, het mededingende Soenni- en Sjia-groepe visuele beeldmateriaal, waaronder beelde van Mohammed, gebruik om hul eie vertolking van die Islam se sleutelgebeurtenisse te bevorder. In die Persiese lande het dié tradisie van realistiese voorstellings tot deur die Timuriede-dinastie voortgeduur totdat die Safawiede vroeg in die 16de eeu die mag oorgeneem het. Die Safawiede, wat die Sjia-Islam die staatsgodsdiens gemaak het, het van die tradisionele styl weggebreek deur Mohammed se gesig met 'n sluier te bedek om sy gelaatstrekke te verberg en terselfdertyd sy ligtende wese voor te stel. Moskees is egter nooit met beelde van Mohammed versier nie.<ref name="m3" /> === Islamitiese maatskaplike hervormings === Volgens W. Montgomery Watt was die godsdiens vir Mohammed nie 'n private en individuele saak nie, maar "die totale reaksie van sy persoonlikheid op die totale situasie waarin hy hom bevind het. Hy het [nie net] ... op die godsdienstige en intellektuele aspekte van die situasie gereageer nie, maar ook op die ekonomiese, maatskaplike en politieke druk waaraan die Mekka van sy tyd onderhewig was." Bernard Lewis sê daar is twee belangrike politieke tradisies in die Islam – Mohammed as staatsman in Medina en Mohammed as rebel in Mekka – en na sy mening is die Islam 'n groot verandering, soortgelyk aan 'n rewolusie, wanneer dit in nuwe samelewings ingevoer word.<ref name="Holt34">Holt, Lambton & Lewis (1977), bl. 34.</ref> Geskiedkundiges stem oor die algemeen saam dat Islamitiese maatskaplike veranderinge op gebiede soos maatskaplike sekerheid, gesinstruktuur, [[slawerny]] en die regte van vroue en kinders 'n verbetering op die bestaande toestand van die Arabiese samelewing was. Volgens Lewis het die Islam byvoorbeeld "van die begin aristokratiese voorregte veroordeel, hiërargie verwerp en 'n formule aangeneem van 'n loopbaan wat vir die talentvolles oop is". Mohammed se boodskap het die samelewing en die morele ordes van die lewe op die Arabiese Skiereiland verander. Ekonomiese hervormings het die nood van die armes aangespreek, wat 'n kwessie in die voor-Islamitiese Mekka geword het. Die Koran vereis die betaling van 'n aalmoesbelasting ([[Zakaat|''zakat'']]) tot voordeel van die armes; namate Mohammed se mag gegroei het, het hy geëis dat stamme wat met hom wou verbond sluit, juis die ''zakat'' toepas.<ref>Esposito (1998), bl. 30.</ref><ref>Holt, Lambton & Lewis (1977), bl. 52.</ref> === Europese waardering === [[Lêer:La.Vie.de.Mahomet Christies.jpg|duimnael|upright|''La vie de Mahomet'' deur M. Prideaux (1699). Mohammed hou 'n swaard en 'n halfmaan terwyl hy op 'n aardbol, 'n kruis en die Tien Gebooie trap.]] Guillaume Postel was onder die eerstes wat 'n meer positiewe siening van Mohammed voorgehou het toe hy aangevoer het dat Mohammed deur Christene as 'n geldige profeet geag behoort te word. [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Gottfried Leibniz]] het Mohammed geprys omdat "hy nie van die natuurlike godsdiens afgewyk het nie". Henri de Boulainvilliers het Mohammed in sy ''Vie de Mahomed'', wat postuum in 1730 gepubliseer is, as 'n begaafde politieke leier en 'n regverdige wetgewer beskryf. [[Voltaire]] het 'n gemengde mening oor Mohammed gehad: in sy toneelstuk ''Le fanatisme, ou Mahomet le Prophète'' verguis hy Mohammed as 'n simbool van fanatisme, en in 'n opstel van 1748 noem hy hom "'n sublieme en hartlike bedrieër", maar in sy historiese oorsig ''Essai sur les mœurs'' stel hy hom as 'n wetgewer en veroweraar voor en noem hy hom 'n "entoesias". [[Jean-Jacques Rousseau]] stel hom in sy ''Die sosiale kontrak'' (1762) voor as 'n wyse wetgewer wat godsdienstige en politieke magte verstandig saamgesmelt het. In Emmanuel Pastoret se ''Zoroaster, Confucius en Mohammed'' (1787) stel hy die lewens van dié drie "groot manne" voor as "die grootste wetgewers van die heelal". [[Napoleon Bonaparte]] het Mohammed en die Islam bewonder en hom as 'n voorbeeldige wetgewer en veroweraar beskryf. Thomas Carlyle beskryf "Mahomet" in sy boek ''On Heroes, Hero-Worship, & the Heroic in History'' (1841) as "'n stille groot siel; hy was een van dié wat nie anders kan as om erns te maak nie". Carlyle se vertolking is wyd deur Moslemgeleerdes aangehaal as 'n bewys dat die Westerse vakkundigheid Mohammed se status as 'n groot man in die geskiedenis bekragtig.<ref name="Brockopp240">Brockopp (2010), bl. 240–244.</ref> Ian Almond sê dat Duitse Romantiese skrywers oor die algemeen positiewe sienings van Mohammed gehad het: "[[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] se 'buitengewone' digter-profeet, Herder se nasiebouer ... Schlegel se bewondering vir die Islam as 'n estetiese produk." Nadat hy [[Heinrich Heine]] aangehaal het, wat in 'n brief aan 'n vriend gesê het "ek moet erken dat u, die groot profeet van Mekka, die grootste digter is en dat u Koran ... nie maklik uit my geheue sal ontsnap nie", wys John Tolan hoe Jode in Europa veral meer genuanseerde sienings oor Mohammed en die Islam gehad het.<ref name="Brockopp240" /> Meer resente skrywers soos William Montgomery Watt en Richard Bell verwerp die gedagte dat Mohammed sy volgelinge doelbewus bedrieg het, met die argument dat Mohammed "absoluut opreg was en in volkome goeder trou opgetree het", en dat Mohammed se bereidheid om ontbering vir sy saak te verduur, met wat na geen rasionele grondslag vir hoop gelyk het nie, sy opregtheid toon. Watt sê egter dat opregtheid nie direk korrektheid impliseer nie: in hedendaagse terme kon Mohammed sy onderbewussyn vir goddelike openbaring aangesien het. Watt en Bernard Lewis voer aan dat 'n siening van Mohammed as 'n selfsoekende bedrieër dit onmoontlik maak om die ontwikkeling van die Islam te verstaan. Alford T. Welch meen dat Mohammed so invloedryk en suksesvol kon wees weens sy vaste geloof in sy roeping.<ref>Watt (1961), bl. 17, 232.</ref><ref>Holt, Lambton & Lewis (1977), bl. 37.</ref> === Kritiek === Kritiek op Mohammed bestaan sedert die 7de eeu, toe Mohammed deur sy nie-Moslem-Arabiese tydgenote verwerp is omdat hy die monoteïsme verkondig het, en deur die Joodse stamme van Arabië weens sy vermeende toe-eiening van Bybelse verhale en figure en sy verklaring van homself as die "Seël van die Profete". In die [[Middeleeue]] het Westerse en Bisantynse Christene hom as 'n valse profeet, die [[Antichris]] of 'n ketter bestempel. Hedendaagse kritiek behels die bevraagtekening van Mohammed se geldigheid as profeet, sy morele gedrag, sy huwelike, sy besit van slawe, sy behandeling van vyande, sy benadering tot leerstellige sake en sy sielkundige welstand.<ref>Buhl & Welch (1993), bl. 360–376.</ref> === Soefisme === Die sunnah het veel tot die ontwikkeling van die Islamitiese reg bygedra, veral vanaf die einde van die eerste Islamitiese eeu. Moslem-mistici, bekend as Soefi's, wat na die innerlike betekenis van die Koran en die innerlike aard van Mohammed gesoek het, het die profeet van die Islam nie net as 'n profeet beskou nie, maar ook as 'n volmaakte mens. Alle [[Soefisme|Soefi]]-ordes voer hul ketting van geestelike afkoms na Mohammed terug. === Ander godsdienste === Aanhangers van die [[Baha’i]]-geloof vereer Mohammed as een van 'n aantal profete of "Manifestasies van God". Hy word beskou as die finale manifestasie, of seël, van die Adamitiese siklus, maar sy leringe word geag as verplaas deur dié van Bahá'u'lláh, die stigter van die Baha'i-geloof en die eerste manifestasie van die huidige siklus. Die [[Droese]]-tradisie eer verskeie "mentors" en "profete", en Mohammed word as 'n belangrike profeet van God in die Droese-geloof beskou, synde een van die sewe profete wat in verskillende tydperke van die geskiedenis verskyn het. Mohammed word deur Sikhs geëer as een van die goddelike boodskappers wat na die mensdom gestuur is, saam met Moses, Jesus en ander. Die [[Adi Granth|Guru Granth Sahib]], die heiligste boek van die [[Sikhisme]], stel dit dat 'n ware Moslem wat die geloof van Mohammed volg, die "waan van dood en lewe" sou wegsit. == Kyk ook == * [[Hidjra]] * [[Islamitiese kalender]] * [[Koran]] * [[Soenna]] * [[Nagreis|Isra en Mi'raj]] == Notas == {{Verwysings|group=nota}} == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |author=Hajjah Amina Adil |url=https://books.google.com/books?id=31tscfPF4tkC |title=Muhammad, the Messenger of Islam: His Life & Prophecy |publisher=ISCA |year=2002 |isbn=978-1-930409-11-8}} * {{en}} {{cite encyclopedia |year=2009 |title=Dīn |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |publisher=Oxford University Press |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1102 |author=Anis Ahmad |editor=John L. Esposito |archive-url=https://web.archive.org/web/20171205093241/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1102 |archive-date=5 December 2017 |url-access=subscription |url-status=usurped}} * {{en}} {{cite book |author=Shahab Ahmed |url=https://books.google.com/books?id=ZCcuDwAAQBAJ |title=Before Orthodoxy: The Satanic Verses in Early Islam |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-04742-6}} * {{en}} {{cite book |author=Muhammed Ibn Ismaiel Al-Bukhari |title=The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari: Arabic-English |publisher=Dar-es-Salaam |year=1997 |isbn=978-9960-717-31-9 |translator=Muhammad M. Khan}} === Aangehaalde werke === * {{en}} Al-Tabari, Muhammad ibn Jarir (1987). ''The History of al-Tabari'', vol. 6: ''Muhammad at Mecca''. State University of New York Press. {{ISBN|978-0-88706-707-5}} * {{en}} Armstrong, Karen (2013). ''Muhammad: A Prophet for Our Time''. HarperCollins. {{ISBN|978-0-06-231683-7}} * {{en}} Bennett, Clinton (1998). ''In Search of Muhammad''. Continuum. {{ISBN|978-0-304-70401-9}} * {{en}} Brockopp, Jonathan E. (2010). ''The Cambridge Companion to Muhammad''. Cambridge University Press. {{ISBN|978-1-139-82838-3}} * {{en}} Brown, Daniel W. (2003). ''A New Introduction to Islam''. Wiley. {{ISBN|978-0-631-21604-9}} * {{en}} Brown, Jonathan A.C. (2011). ''Muhammad: A Very Short Introduction''. Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-955928-2}} * {{en}} Buhl, F. & Welch, A.T. (1993). "Muḥammad", in ''Encyclopaedia of Islam'', 2de uitgawe, vol. 7, bl. 360–376. Brill. {{ISBN|978-90-04-09419-2}} * {{en}} Conrad, Lawrence I. (1987). "Abraha and Muhammad: some observations apropos of chronology and literary topoi in the early Arabic historical tradition". ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'' 50(2), bl. 225–240. * {{en}} Deming, David (2014). ''Science and Technology in World History'', vol. 2. McFarland. {{ISBN|978-0-7864-5642-0}} * {{en}} Donner, Fred M. (2010). "Modern approaches to early Islamic history", in ''The New Cambridge History of Islam'', vol. 1, bl. 625–647. Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-83823-8}} * {{en}} Esposito, John (1998). ''Islam: The Straight Path'', 3de uitgawe. Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-511234-4}} * {{en}} Fontaine, P.F.M. (2022). ''Imperialism in Medieval History I''. Brill. {{ISBN|978-90-04-50234-5}} * {{en}} Gabriel, Richard A. (2007). ''Muhammad: Islam's First Great General''. University of Oklahoma Press. {{ISBN|978-0-8061-3860-2}} * {{en}} Gabriel, Richard A. (2014). ''Muhammad: Islam's First Great General''. University of Oklahoma Press. {{ISBN|978-0-8061-8250-6}} * {{en}} Glubb, John Bagot (2001). ''The Life and Times of Muhammad''. Cooper Square. {{ISBN|978-0-8154-1176-5}} * {{en}} Hazleton, Lesley (2014). ''The First Muslim: The Story of Muhammad''. Penguin. {{ISBN|978-1-59463-230-3}} * {{en}} Holt, P.M., Lambton, Ann K.S. & Lewis, Bernard (1977). ''The Cambridge History of Islam''. Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-29135-4}} * {{en}} Humphreys, R. Stephen (1991). ''Islamic History: A Framework for Inquiry''. Princeton University Press. {{ISBN|978-0-691-00856-1}} * {{en}} Kister, M.J. (2022). ''Society and Religion from Jahiliyya to Islam''. Routledge. {{ISBN|978-1-000-58502-5}} * {{en}} Lapidus, Ira (2002). ''A History of Islamic Societies'', 2de uitgawe. Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-77933-3}} * {{en}} Madelung, Wilferd (1997). ''The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate''. Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-64696-3}} * {{en}} Murray, Alexander (2011). ''Suicide in the Middle Ages'', vol. 2. Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-161399-9}} * {{en}} Nagel, Tilman (2020). ''Muhammad's Mission: Religion, Politics, and Power at the Birth of Islam''. Walter de Gruyter. {{ISBN|978-3-11-067498-9}} * {{en}} Nigosian, Solomon A. (2004). ''Islam: Its History, Teaching, and Practices''. Indiana University Press. {{ISBN|978-0-253-11074-9}} * {{en}} Peters, F.E. (1994). ''Muhammad and the Origins of Islam''. State University of New York Press. {{ISBN|978-1-4384-1597-0}} * {{en}} Peters, Francis Edward (2003). ''Islam: A Guide for Jews and Christians''. Princeton University Press. {{ISBN|978-0-691-11553-5}} * {{en}} Peterson, Daniel (2007). ''Muhammad, Prophet of God''. Wm. B. Eerdmans. {{ISBN|978-0-8028-0754-0}} * {{en}} Phipps, William E. (2016). ''Muhammad and Jesus: A Comparison of the Prophets and Their Teachings''. Bloomsbury. {{ISBN|978-1-4742-8935-1}} * {{en}} Powers, David S. (2014). ''Zayd''. University of Pennsylvania Press. {{ISBN|978-0-8122-0995-2}} * {{en}} Ramadan, Tariq (2007). ''In the Footsteps of the Prophet: Lessons from the Life of Muhammad''. Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-530880-8}} * {{en}} Rāshid, Maʿmar ibn (2015). ''The Expeditions: An Early Biography of Muḥammad''. NYU Press. {{ISBN|978-1-4798-0047-6}} * {{en}} Reeves, Minou (2003). ''Muhammad in Europe: A Thousand Years of Western Myth-Making''. New York University Press. {{ISBN|978-0-8147-7564-6}} * {{en}} Rodgers, Russ (2012). ''The Generalship of Muhammad: Battles and Campaigns of the Prophet of Allah''. University Press of Florida. {{ISBN|978-0-8130-3766-0}} * {{en}} Rodinson, Maxime (2002). ''Muhammad: Prophet of Islam''. Tauris Parke. {{ISBN|978-1-86064-827-4}} * {{en}} Rodinson, Maxime (2021). ''Muhammad''. New York Review of Books. {{ISBN|978-1-68137-493-2}} * {{en}} Roggema, Barbara (2008). ''The Legend of Sergius Bahira''. Brill. {{ISBN|978-90-04-16730-8}} * {{en}} Sells, Michael (2002). "Ascension", in ''Encyclopaedia of the Qurʾān'', vol. 1. Brill. * {{en}} Watt, W. Montgomery (1953). ''Muhammad at Mecca''. Oxford University Press. * {{en}} Watt, W. Montgomery (1956). ''Muhammad at Medina''. Oxford University Press. * {{en}} Watt, W. Montgomery (1961). ''Muhammad: Prophet and Statesman''. Oxford University Press. * {{en}} Wensinck, A.J. & Jomier, J. (1990). "Ka'ba", in ''Encyclopaedia of Islam'', 2de uitgawe, vol. 4. Brill. * {{en}} Weston, Mark (2008). ''Prophets and Princes: Saudi Arabia from Muhammad to the Present''. Wiley. {{ISBN|978-0-470-18257-4}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Muhammad|Mohammed}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad|title=Muhammad|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=13 Augustus 2026}} {{Profete van Islam}} {{Normdata}} [[Kategorie:Islamitiese leiers]] [[Kategorie:Profete van Islam]] [[Kategorie:Mense in die 6de eeu]] [[Kategorie:Mense in die 7de eeu]] [[Kategorie:Geboortes in 570]] [[Kategorie:Sterftes in 632]] paaz5a7d28kefi1mkg33ckoa8lrwxb8 2965349 2965348 2026-09-05T22:48:05Z Pynappel 70858 Aksoem 2965349 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Mohammed | bynaam = | beeld = Mohammad SAV.svg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Die naam Mohammed geskrif met Arabiese kalligrafie. | geboortenaam = Muḥammad ibn `Abd Allāh | geboortedatum = omstreeks [[570]] (tradisioneel 12 Rabi' al-Awwal; ca. [[29 Augustus]] 570)<ref>{{en}} {{cite book|author1=Amir Ali Syed|title=The spirit of Islam; or, The life and teachings of Mohammed|date=1902|publisher=S.K Lahiri & C0.|location=Kolkata|page=8|url=https://ia801407.us.archive.org/8/items/spiritofislamorl00alisrich/spiritofislamorl00alisrich.pdf|chapter=hoofstuk 1}}</ref> | geboorteplek = [[Mekka]] (tans in [[Saoedi-Arabië]]) | dood_datum = [[8 Junie]] [[632]] (11 AH; op die ouderdom van 61–62) | sterfteplek = [[Medina]] (tans in Saoedi-Arabië) | ouers = `Abd Allah ibn `Abd al-Muttalib (vader)<br />Aminah (moeder) | titel = | nasionaliteit = [[Arabiere|Arabies]] | beroep = | begraafplaas = Groen Koepel, [[Al-Masdjid an-Nabawi|Moskee van die Profeet]], Medina | ander = | bekend = Stigter van [[Islam]]<br />Hoofprofeet in die Islam en die [[Droese]]-geloof<br />Manifestasie van God in die [[Baha’i]]-geloof | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = [[Soenni]]-[[Islam]] | huweliksmaat = Khadijah bint Khuwaylid (595–619)<br />Sawda bint Zamʿa (619–632)<br />Aisha bint Abi Bakr (619–632)<br />Hafsa bint Umar (624–632)<br />Zaynab bint Khuzayma (625–627)<br />Hind bint Abi Umayya (629–632)<br />Zaynab bint Jahsh (627–632)<br />Juwayriya bint al-Harith (628–632)<br />Ramlah bint Abi Sufyan (628–632)<br />Rayhana bint Zayd (629–631)<br />Safiyya bint Huyayy (629–632)<br />Maymuna bint al-Harith (630–632)<br />Maria al-Qibtiyya (630–632) | kinders = al-Qasim, `Abd-Allah, Ibrahim (seuns)<br />Zainab, Ruqayyah, Umm Kulthoom, Fatimah Zahra (dogters) | webblad = | handtekening = }} {{Ses Islamitiese profete}} '''Mohammed''' of '''Moegammad'''<ref group="nota">Die spelling wat in die Afrikaanse Koran gebruik word.</ref> ([[570]] – [[8 Junie]] [[632]]; [[Arabies]]: محمد, ''Muḥammad'', [muħammad]) was 'n Arabiese religieuse, politieke en militêre leier van [[Mekka]] en die stigter van die [[Islam]].<ref>{{en}} {{Google books|WgMerGqwcJMC| The Leadership of Muhammad}} deur John Adair</ref><ref>{{en}} {{cite news |last=Lamptey |first=Jerusha |date=5 Oktober 2012 |url=http://www.nytimes.com/roomfordebate/2012/10/04/is-islam-an-obstacle-to-democracy/from-its-earliest-days-islam-respects-plurality |title=From Its Earliest Days, Islam Respects Plurality |work=[[The New York Times]] |accessdate=6 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200401210150/https://www.nytimes.com/roomfordebate/2012/10/04/is-islam-an-obstacle-to-democracy/from-its-earliest-days-islam-respects-plurality |archive-date=1 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.politicalislam.com/blog/mohammed/ |title=Mohammed |accessdate=6 November 2012 |author=Bill Warner |date=Augustus 2010 |publisher=Political Islam |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307035621/https://www.politicalislam.com/blog/mohammed/ |archive-date=7 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het [[Arabië]] onder 'n [[Islam]]itiese regeringsvorm verenig. Die [[Moslem]]s en [[Baha’i]] glo hy is 'n profeet van [[God]]. Die Moslems beskou hom as die hersteller van die onveranderde oorspronklike [[monoteïsme|monoteïstiese]] geloof van [[Adam in Islam|Adam]], [[Noag in Islam|Noag]], [[Abraham in Islam|Abraham]], [[Moses in Islam|Moses]], [[Jesus in Islam|Jesus]] en ander profete.<ref>{{en}} Esposito (1998), bl. 12.</ref><ref>{{en}} Esposito (2002b), bl. 4–5.</ref><ref>{{en}} {{cite book|last=Peters|first=F.E.|title=Islam: A Guide for Jews and Christians|url=https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe|year=2003|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-11553-2|page=[https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe/page/14 9]}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |last= Esposito|first= John|title= Islam: The Straight Path (3de uitgawe)|url= https://archive.org/details/islamstraightpat0000espo|year=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-511234-4|pages=[https://archive.org/details/islamstraightpat0000espo/page/9 9], 12}}</ref> Volgens die Islam was hy die laaste profeet van [[God]], wat goddelik geïnspireer is om die [[Monoteïsme|monoteïstiese]] leerstellings van [[Adam in Islam|Adam]], [[Noag in Islam|Noag]], [[Abraham in Islam|Abraham]], [[Moses in Islam|Moses]], [[Jesus in Islam|Jesus]] en ander profete van die Islam te verkondig en te bevestig. [[Moslem]]s glo dat hy die Seël van die Profete is, en saam met die [[Koran]] vorm sy leringe en normatiewe voorbeelde die grondslag van die Islamitiese geloofsoortuiging.<ref name="Watt2024">{{Cite encyclopedia |year=2024 |title=Muhammad |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |access-date=4 Februarie 2023 |last=Watt |first=William Montgomery}}</ref> Volgens die tradisionele weergawe is Mohammed in [[Mekka]] in die aristokratiese Banu Hasjim-geslag van die [[Koeraisj]]-stam gebore. Sy vader Abdullah, die seun van die stamleier Abd al-Muttalib, is omstreeks die tyd van Mohammed se geboorte oorlede, en sy moeder Amina toe hy ses jaar oud was, wat hom 'n wees gelaat het. Hy is onder die sorg van sy oupa Abd al-Muttalib en sy oom aan vaderskant, Abu Talib, grootgemaak. In later jare het hy hom van tyd tot tyd vir etlike nagte se gebed in 'n berggrot met die naam Hira afgesonder. Op veertigjarige ouderdom, omstreeks 610, het Mohammed berig dat [[Gabriël]] hom in die grot besoek en sy eerste openbaring van God gebring het. In 613 het hy dié openbaringe openlik begin verkondig, met die boodskap dat "God Een is", dat volkome onderwerping (''islām'') aan God (''Allāh'') die regte lewenswyse (''dīn'') is, en dat hy 'n profeet en boodskapper van God is soos die ander profete van die Islam.<ref name="Watt2024" /> Mohammed se volgelinge was aanvanklik min in getal en het 13 jaar lank vervolging deur die Mekkaanse politeïste verduur. Om die voortgesette vervolging te ontsnap, het hy in 615 sommige van sy volgelinge na [[Keiserryk Ethiopië|Abessinië]] gestuur voordat hy en sy volgelinge later, in 622, van Mekka na [[Medina]] (destyds Jathrib) verhuis het. Dié gebeurtenis, die ''[[Hidjra]]'', is die begin van die [[Islamitiese kalender]]. In Medina het Mohammed die stamme onder die Grondwet van Medina verenig. In Desember 629, ná agt jaar van tussenposige stryd met die Mekkaanse stamme, het hy 'n leër van 10&nbsp;000 Moslembekeerlinge bymekaargebring en op die stad Mekka opgeruk. Die verowering is grootliks onbetwis en Mohammed het die stad met minimale verliese in besit geneem. In 632, 'n paar maande nadat hy van die Afskeidsbedevaart teruggekeer het, het hy siek geword en gesterf. Teen die tyd van sy dood het die grootste deel van die [[Arabiese Skiereiland]] tot die Islam oorgegaan.<ref name="Watt2024" /> Die openbaringe (''waḥy'') wat Mohammed volgens hom tot sy dood ontvang het, vorm die verse (''āyah'') van die Koran waarop die Islam gegrond is, en word deur Moslems as die woordelikse woord van God en sy laaste openbaring beskou. Benewens die Koran word Mohammed se leringe en praktyke, wat in oorgelewerde berigte bekend as die [[Hadit|hadith]] en in sy lewensbeskrywing (''sīrah'') te vind is, ook gehandhaaf en as bronne van die Islamitiese reg gebruik. Buiten die Islam word Mohammed ook in die [[Sikhisme]] as 'n inspirerende figuur geëer, in die [[Droese]]-geloof as een van die sewe hoofprofete, en in die [[Baha’i]]-geloof as 'n Manifestasie van God.<ref name="Watt2024" /> == Biografiese bronne == Die kritiese beoordeling van bronne is van besondere belang om Mohammed se historiese bestaan buite die mites te agterhaal. Die vroeë bronne oor sy lewe is skrywers uit die 2de en 3de eeu AH (die 8ste en 9de eeu n.C.), wie se werke die hoofsaaklike biografiese inligting van die Moslemtradisies oor sy lewe opgestel het, maar die betroubaarheid van dié inligting is in akademiese kringe omstrede weens die mondelinge gaping tussen die aangeteken datums van Mohammed se lewe en die datums waarop dié geskrifte in die bronne begin verskyn.<ref name="Reeves67">Reeves (2003), bl. 6–7.</ref><ref name="Wattxi">Watt (1953), bl. xi.</ref> John Burton vat die inligting wat die veelheid beskikbare bronne verskaf, uit 'n geskiedkundige se oogpunt so saam: {{Blockquote|text=Wanneer die inhoud beoordeel word, is die enigste uitkoms vir die vakkundige die maatstaf van waarskynlikheid, en op dié grondslag moet dit herhaal word dat feitlik niks wat vir die geskiedkundige van nut is, uit die karige rekord van die vroeë lewe van die stigter van die jongste van die groot wêreldgodsdienste voortkom nie ... hoe verder terug in die Moslemtradisie 'n mens ook al probeer reik, kan 'n mens eenvoudig nie 'n skerf inligting van werklike nut vir die opstel van die menslike geskiedenis van Mohammed herwin nie, buiten die blote feit dat hy een keer bestaan het.|sign=John Burton<ref>John Burton, ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', vol. 53 (1990), bl. 328.</ref>}} === Vroeë biografieë === [[Lêer:PERF No. 665.jpg|duimnael|upright=0.8|'n Vroeë manuskrip van Ibn Hisham se ''al-Sirah al-Nabawiyyah'', vermoedelik kort ná sy dood in 833 deur sy studente oorgelewer]] Daar is geen bronne uit die tyd van Mohammed waaruit 'n lewensbeskrywing saamgestel kan word nie. Die inligting wat in die vroeë Islamitiese geskiedskrywing gebruik is, het as die sporadiese voortbrengsels van verhaalvertellers (''qāṣṣ'', mv. ''quṣṣāṣ'') – wat destyds nogal aansienlik was – sonder besonderhede ontstaan. Terselfdertyd word die studie van die vroegste tydperke in die Islamitiese geskiedenis deur 'n gebrek aan bronne bemoeilik. Waar die verhale aanvanklik die vorm van 'n soort heldedigte, ''magāzī'' genoem, aangeneem het, is besonderhede later bygevoeg, geredigeer en in ''sirah''-samestellings omskep. Westerse geskiedkundiges beskryf die doel van dié vroeë biografieë as grootliks om 'n boodskap oor te dra, van 'n hagiografiese aard, eerder as om die geskiedenis streng en akkuraat aan te teken.<ref>Donner (2010), bl. 628.</ref> Die oudste geskrewe ''sira'' (lewensbeskrywings van Mohammed en aan hom toegeskrewe uitsprake) wat bekend is, is Ibn Ishaq se ''Lewe van God se Boodskapper'', wat omstreeks 767 (150 AH) geskryf is; ander lewensbeskrywings is (gedeeltelik) daarop gebaseer. Hoewel die oorspronklike werk verlore geraak het, oorleef dié ''sira'' as uitgebreide uittreksels in werke deur Ibn Hisham en in 'n mindere mate deur al-Tabari. Ibn Hisham het egter in die voorwoord tot sy lewensbeskrywing van Mohammed geskryf dat hy sake uit Ibn Ishaq se biografie weggelaat het wat "sekere mense sou ontstel". 'n Ander vroeë historiese bron is die geskiedenis van Mohammed se veldtogte deur al-Waqidi (gesterf 207 AH) en die werk van Waqidi se sekretaris, Ibn Sa'd al-Baghdadi (gesterf 230 AH). Karen Armstrong meen dat daar – danksy dié vroeë biografiese pogings – meer oor Mohammed bekend is as oor die stigters van byna al die ander groot godsdienste.<ref name="Reeves67" /><ref name="Wattxi" /><ref>Armstrong (2013), bl. 3.</ref> === Hadith === [[Lêer:PERF No. 732.jpg|duimnael|upright=0.8|Vroeë manuskrip van die ''Muwatta'' van Malik ibn Anas, gedateer binne sy leeftyd, omstreeks 780]] Ander belangrike tradisionele bronne is die [[Hadit|hadith]]-versamelings, weergawes van verbale en fisiese leringe en goedkeurings wat aan Mohammed toegeskryf word. Hadith is verskeie geslagte ná sy dood deur Moslems saamgestel, onder wie al-Bukhari, Muslim ibn al-Hajjaj, at-Tirmidhi, al-Nasa'i, Abu Dawood, Ibn Majah, Malik ibn Anas en al-Daraqutni, en aan Mohammed toegeskryf deur 'n ketting van oorlewering (''isnad''). Die hadith stel oor die algemeen 'n geïdealiseerde beeld van Mohammed voor.<ref name="Görke2020">{{Cite encyclopedia |year=2020 |title=The Wiley Blackwell Concise Companion to the Hadith |publisher=Wiley |last=Görke |first=Andreas |editor-last=Brown |editor-first=Daniel W. |pages=75–90}}</ref> Hadith is deur Islamitiese geleerdes volgens hul betroubaarheid geklassifiseer op grond van die betroubaarheid van die ketting van oorlewering, en verskillende denkskole het op verskillende versamelings vertrou. Moslemgeleerdes het meer vertroue in hadith as in die biografiese letterkunde gestel omdat hadith oor die algemeen op 'n ketting van oorlewering gegrond was; die afwesigheid van so 'n ketting in die biografiese letterkunde het dit in hul oë onverifieerbaar gemaak. Hadith wat die klassieke gradering- en keuringsprosesse slaag, word as eg bestempel. Dié bestempeling is subjektief en die betroubaarheid daarvan word dikwels deur sektariese neigings bepaal. Dié bronne, wat deur Koranistiese geleerdes gewantrou word, word ook met verdenking bejeën deur Westerse navorsers wat glo dat hulle in die vroeë eeue van die Islam versin is om bepaalde teologiese en regsposisies te ondersteun.<ref name="Görke2020" /><ref name="Brown2020">{{Cite encyclopedia |year=2020 |title=The Wiley Blackwell Concise Companion to the Hadith |publisher=Wiley |last=Brown |first=Daniel W. |editor-last=Brown |editor-first=Daniel W. |pages=39–56}}</ref> Vroeë Westerse geleerdes het die latere oorleweringe en berigte gewantrou en hulle as versinsels beskou. Leone Caetani het die toeskrywing van historiese berigte aan Ibn Abbas en Aisha as meestal versonne beskou en berigte verkies wat sonder ''isnad'' deur vroeë geskiedkundiges soos Ibn Ishaq oorgelewer is. Wilferd Madelung het die onoordeelkundige verwerping van alles wat nie in die "vroeë bronne" ingesluit is nie verwerp, en latere verhale eerder in die konteks van historiese versoenbaarheid met gebeure en figure beoordeel.<ref>Madelung (1997), bl. XI, 20.</ref> === Koran === Die [[Koran]] is die sentrale religieuse teks van die Islam. Moslems glo dit verteenwoordig die woord van God wat deur die aartsengel [[Gabriël]] aan Mohammed geopenbaar is. Die Koran is hoofsaaklik aan 'n enkele "Boodskapper van God" gerig, wat in 'n aantal verse as Mohammed geïdentifiseer word. In teenstelling met die honderde verwysings na vroeëre profete soos Moses en Jesus bevat dit betreklik min direkte inligting oor Mohammed self of oor sy geselle. Die teks verwys ook kortliks na episodes uit Mohammed se loopbaan, soos die migrasie van sy volgelinge na Jathrib en die Slag van Badr.<ref>Bennett (1998), bl. 18–19.</ref><ref>Peters (1994), bl. 261.</ref> == Mekkaanse jare == === Vroeë lewe === Die naam Mohammed beteken "geprys" in Arabies en dit kom vier keer in die Koran voor. Hy was ook as "al-Amin" ("die Betroubare") bekend toe hy jonk was, hoewel geskiedkundiges verskil oor of dit deur mense as 'n weerspieëling van sy geaardheid gegee is of bloot 'n naam van sy ouers was, dit wil sê 'n manlike vorm van sy moeder se naam "Amina". Mohammed het die ''kunya'' Abu al-Qasim later in sy lewe gekry ná die geboorte van sy seun Qasim, wat twee jaar later gesterf het.<ref>Esposito (1998), bl. 6.</ref><ref name="BuhlWelch361">Buhl & Welch (1993), bl. 361.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 51.</ref> Mohammed is volgens oorlewering op 29 Augustus 570 n.C.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nndb.com/people/673/000044541/ |title=Prophet Muhammad |publisher=NNDB |accessdate=13 Augustus 2026}}</ref> in die Arabiese stad Mekka gebore; sy geboortedag word op [[Mawlid an-Nabi]] herdenk. Daar word geglo dat Mohammed ibn Abdullah ibn Abd al-Muttalib ibn Hasjim omstreeks 570 in Mekka gebore is en dat sy geboortedag op 'n Maandagnag, die 12de dag van die maand Rabi' al-Awwal, was. Hy het aan die Banu Hasjim-geslag van die [[Koeraisj]]-stam behoort, wat 'n oorheersende mag in Wes-Arabië was. Hoewel hy in 'n huis van die vooraanstaande Abd al-Muttalib-familie van die stam gebore is, word gesê dat hy in sy jeug nie voorspoed geken het nie. Daar word ook beweer dat hy 'n afstammeling van Ismael, die seun van [[Abraham in Islam|Abraham]], was. Die Islamitiese tradisie stel dit dat Mohammed se geboortejaar met die olifantvoorval saamgeval het, toe Abraha, die Aksoemitiese onderkoning in die voormalige Himjaritiese Koninkryk, Mekka onsuksesvol probeer verower het.<ref name="Watt2024" /><ref>Rodinson (2002), bl. 38.</ref><ref>Conrad (1987).</ref> Mohammed se vader Abdullah is byna ses maande voor sy geboorte oorlede. Mohammed het daarna by sy pleegmoeder, Halima bint Abi Dhu'ayb, en haar man gebly tot hy twee jaar oud was. Op sesjarige ouderdom het hy sy biologiese moeder Amina aan 'n siekte verloor en 'n wees geword. Vir die volgende twee jaar, tot hy agt was, was Mohammed onder die voogdyskap van sy oupa aan vaderskant, Abd al-Muttalib, tot laasgenoemde se dood. Daarna het hy onder die sorg van sy oom Abu Talib gekom, die nuwe leier van die Banu Hasjim – ook tydens Mohammed se volwasse lewe. Abu Talib se broers het met Mohammed se opvoeding gehelp: Hamza, die jongste, het hom in boogskiet, swaardvegkuns en vegkuns opgelei, terwyl 'n ander oom, Abbas, vir hom werk gegee het om karavane op die noordelike deel van die roete na [[Sirië]] te lei.<ref>Watt (1961), bl. 7.</ref><ref>Armstrong (2013), bl. 18.</ref> [[Lêer:Cave Hira.jpg|duimnael|links|upright|Volgens die Islamitiese geloof het Mohammed die engel die eerste keer in die Hira-grot gesien.]] Die historiese rekord van Mekka tydens Mohammed se vroeë lewe is beperk en brokkelrig, wat dit moeilik maak om tussen feit en legende te onderskei. Verskeie Islamitiese verhale vertel dat Mohammed as kind saam met sy oom Abu Talib op 'n handelsreis na Sirië gegaan het en 'n monnik met die naam Bahira ontmoet het, wat na bewering sy profeetskap voorspel het. Daar is verskeie weergawes van die verhaal met besonderhede wat mekaar weerspreek. Alle weergawes van Bahira en sy ontmoeting met Mohammed word deur moderne geskiedkundiges sowel as deur sommige middeleeuse Moslemgeleerdes soos al-Dhahabi as versonne beskou.<ref>Watt (1961), bl. 8.</ref><ref>Roggema (2008), bl. 38–46.</ref> Later in sy lewe het Mohammed 'n huweliksaanbod aan sy niggie en eerste liefde, Fakhitah bint Abi Talib, gemaak, maar waarskynlik weens sy armoede is sy aanbod deur haar vader, Abu Talib, van die hand gewys, wat 'n aansienliker vryer gekies het. Toe Mohammed 25 was, het sy geluk gedraai: sy handelsreputasie het die aandag getrek van sy 40-jarige verlangse verwante [[Khadijah bint Khuwaylid|Khadijah]], 'n welgestelde sakevrou wat 'n suksesvolle loopbaan as handelaar in die karavaanhandel opgebou het. Sy het hom gevra om een van haar karavane na Sirië te neem, waarna sy so beïndruk was met sy bekwaamheid dat sy 'n huwelik aan hom voorgestel het. Mohammed het haar aanbod aanvaar en het monogaam met haar gebly tot haar dood.<ref>Rodinson (2021), bl. 49.</ref><ref>Brown (2011), bl. 100.</ref><ref>Armstrong (2013), bl. 20.</ref> In 605 het die Koeraisj besluit om die [[Kaäba]], wat voorheen slegs uit mure bestaan het, van 'n dak te voorsien. 'n Volledige herbou was nodig om die nuwe gewig te dra. Te midde van bekommernis daaroor dat die gode ontstel sou word, het 'n man met 'n pikhouer vorentoe gestap en uitgeroep: "O godin! Vrees nie! Ons bedoelinge is slegs die beste." Daarmee het hy dit begin afbreek. Die angstige Mekkane het oornag goddelike straf afgewag, maar toe hy die volgende dag ongedeerd voortgaan, is dit as 'n teken van hemelse goedkeuring beskou. Volgens 'n verhaal wat deur Ibn Ishaq versamel is, het 'n dispuut ontstaan oor watter geslag die voorreg moes hê toe die Swart Steen weer aangebring moes word. Daar is besluit dat die eerste persoon wat die Kaäba se voorhof betree, sou beslis. Mohammed het dié rol op hom geneem: hy het 'n mantel gevra, die steen daarop geplaas en die geslagsverteenwoordigers gelei om dit gesamentlik na sy plek op te lig, waarna hy dit self in die muur vasgemaak het.<ref>Glubb (2001), bl. 79–81.</ref><ref>Wensinck & Jomier (1990), bl. 319.</ref> === Begin van die Koran === In 610, toe Mohammed 40 jaar oud was, het hy na die berg Jabal an-Noer naby Mekka gestap. Volgens die Moslemtradisie was Mohammed 'n ''hanif'', iemand wat in die voor-Islamitiese Arabië die monoteïsme aangehang het. Die finansiële sekerheid wat Mohammed van sy welgestelde vrou Khadijah geniet het, het hom baie vrye tyd gegee om in afsondering in die grot van Hira deur te bring. Volgens die Islamitiese tradisie het die engel [[Gabriël]] in 610, toe hy 40 jaar oud was, tydens sy besoek aan die grot aan hom verskyn. Die engel het aan hom 'n doek met Koranverse daarop gewys en hom beveel om te lees. Toe Mohammed sy ongeletterdheid beken, het Gabriël hom kragtig gewurg, hom byna versmoor, en die bevel herhaal. Nadat Mohammed weer sy onvermoë om te lees genoem het, het Gabriël hom op dieselfde wyse weer gewurg. Dié verloop het nog een keer plaasgevind voordat Gabriël uiteindelik die verse voorgedra het, wat Mohammed in staat gestel het om hulle te memoriseer. Dié verse het later Koran 96:1–5 uitgemaak.<ref>Rodgers (2012), bl. 35.</ref><ref>Peterson (2007), bl. 51.</ref> {{Aanhaling|text=''Lees in die Naam van u Heer, die Skepper –''<br /> ''wat die mens uit 'n bloeddruppel skep.''<br /> ''Lees, want u Heer is die mees Eerbiedwaardige,''<br /> ''wat deur middel van die pen onderrig,''<br /> ''die mens leer wat hy nie geken het nie.''|sign=Koran 96:1–5<ref>Dié stelling is in die [[Koran]] (Hoofstuk 96:1 – 5) beskikbaar</ref>}} Volgens 'n ander oorlewering het Mohammed flou geword toe hy die [[engel]] sien, omdat hy verstom was oor hoe groot hy was. Die nag toe dit gebeur het, staan bekend as [[Lailat al-'Kadr]], maar die presiese datum is onbekend en word nie eens in die Koran genoem nie.<ref>{{en}} {{cite book |author=Amirul Hadi |title=Islam and state in Sumatra: a study of seventeenth-century Aceh |year=2004 |url=https://archive.org/details/islamstateinsuma0000hadi |isbn=978-9004129825 |pages=[https://archive.org/details/islamstateinsuma0000hadi/page/128 128]}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Marjo Buitelaar |title=Fasting and feasting in Morocco: women's participation in ramzan |year=1993 |url=https://archive.org/details/fastingfeastingi0000buit |isbn=978-0-85496-321-8 |pages=[https://archive.org/details/fastingfeastingi0000buit/page/64 64]}}</ref> Toe Mohammed tot verhaal kom, was hy bang; hy het begin dink dat hy ná al dié geestelike stryd deur 'n [[djin]] besoek is, wat hom nie meer wou laat lewe nie. In desperaatheid het Mohammed uit die grot gevlug en teen die berg begin opklim om homself dood te val. Toe hy die kruin bereik, het hy egter nog 'n visioen ervaar, dié keer van 'n magtige wese wat die horison gevul het en na Mohammed teruggestaar het, selfs wanneer hy in 'n ander rigting gedraai het. Dit was die gees van openbaring (''rūḥ''), waarna Mohammed later as Gabriël verwys het; dit was nie 'n naturalistiese [[engel]] nie, maar eerder 'n transendente aanwesigheid wat die gewone grense van die mens en die ruimte weerstaan het.<ref>Armstrong (2013), bl. 30.</ref><ref>Murray (2011), bl. 552.</ref> Verskrik en onvermoënd om die ervaring te verstaan, het Mohammed haastig van die berg af na sy vrou Khadijah gestrompel. Teen die tyd dat hy by haar kom, het hy al op sy hande en knieë gekruip, wild gebewe en "Bedek my!" geroep terwyl hy hom op haar skoot gegooi het. Khadijah het hom in 'n mantel gedraai en hom in haar arms gehou tot sy vrese verdwyn het. Sy het geen twyfel oor sy openbaring gehad nie en volgehou dat dit eg was en nie 'n djin nie. Mohammed is ook gerusgestel deur Khadijah se Christelike neef Waraqah ibn Nawfal, wat verheug uitgeroep het: "Heilig! Heilig! As jy die waarheid aan my gespreek het, o Khadijah, dan het die groot godheid na hom gekom wat voorheen na Moses gekom het, en sien, hy is die profeet van sy volk."<ref>Armstrong (2013), bl. 30–31.</ref><ref>Brown (2003), bl. 73.</ref><ref>Phipps (2016), bl. 37.</ref> Mohammed se houding tydens sy oomblikke van inspirasie Toe Mohammed by sy huis en vrou [[Khadijah bint Khuwaylid|Khadijah]] terugkom het hy vir haar alles vertel wat gebeur het. Daarna het hy nuwe openbaringe ontvang en opdrag gekry om die boodskap wat God aan hom gegee het te verkondig. het dikwels tot bewerings van sy tydgenote gelei dat hy onder die invloed van 'n djin, 'n waarsêer of 'n towenaar was, met die suggestie dat sy ervaringe tydens dié gebeurtenisse ooreenstem met dié wat met sulke figure in die antieke Arabië verbind is. Nietemin kon dié raaiselagtige toevalle vir sy volgelinge oorredende bewys van die goddelike oorsprong van sy openbaringe gewees het. Sommige geskiedkundiges reken dat die aanskoulike beskrywings van Mohammed se toestand in dié gevalle waarskynlik eg is, aangesien dit onwaarskynlik is dat latere Moslems hulle sou versin het.<ref>Buhl & Welch (1993), bl. 363.</ref><ref>Peterson (2007), bl. 53–54.</ref> Kort ná Waraqa se dood het die openbaringe vir 'n tyd opgehou, wat Mohammed groot benoudheid en gedagtes van selfdood gegee het. By een geleentheid het hy na bewering 'n berg opgeklim met die bedoeling om af te spring, maar toe hy die kruin bereik, het Gabriël aan hom verskyn en sy status as die ware Boodskapper van God bevestig. Dié ontmoeting het Mohammed gekalmeer en hy is huis toe. Later, toe daar weer 'n lang onderbreking tussen openbaringe was, het hy dieselfde ding gedoen, maar Gabriël het op soortgelyke wyse ingegryp.<ref>Rāshid (2015), bl. 11.</ref> Mohammed was daarvan oortuig dat hy sy eie gedagtes van dié boodskappe kon onderskei. Die vroeë Koranopenbaringe het benaderings gebruik waarin ongelowiges met goddelike straf gewaarsku is, terwyl gelowiges belonings belowe is. Hulle het moontlike gevolge soos hongersnood en dood vir dié wat Mohammed se God verwerp het, oorgedra en na vroeëre en toekomstige rampe verwys. Die verse het ook die naderende laaste oordeel en die bedreiging van die hellevuur vir skeptici beklemtoon. Weens die kompleksiteit van die ervaring was Mohammed aanvanklik onwillig om ander van sy openbaringe te vertel; hy het eers net 'n paar uitgesoekte familielede en vriende in vertroue geneem. Volgens die Moslemtradisie was Mohammed se vrou Khadijah die eerste wat geglo het dat hy 'n profeet was. Sy is gevolg deur Mohammed se tienjarige niggie se seun [[Ali|Ali ibn Abi Talib]], sy vertroude vriend [[Aboe Bakr]] en sy aangenome seun Zayd. Namate die woord van Mohammed se openbaringe deur die res van sy familie versprei het, het hulle toenemend verdeeld daaroor geraak: die jongmense en die vroue het oor die algemeen in hom geglo, terwyl die meeste van die mans van die ouer geslagte hom sterk teengestaan het.<ref>Holt, Lambton & Lewis (1977), bl. 31.</ref><ref>Brockopp (2010), bl. 40–42.</ref><ref>Watt (1953), bl. 86.</ref> === Teenstand in Mekka === Toe Mohammed die eerste keer preek, was die meeste van Mekka se inwoners, wat destyds nog afgode aanbid het, nie baie ingenome nie. Maar daar was ook mense wat na sy prediking en boodskappe geluister het. Hulle was die eerste volgelinge van die nuwe Islamitiese godsdiens. Omstreeks 613 het Mohammed openbaar begin preek; baie van sy eerste volgelinge was vroue, vrygelatenes, dienaars, slawe en ander lede van die laer sosiale klas. Dié bekeerlinge het elke nuwe openbaring van Mohammed gretig afgewag; wanneer hy dit voorgedra het, het hulle alles ná hom herhaal en gememoriseer, en die geletterdes onder hulle het dit neergeskryf. Mohammed het ook rituele by sy groep ingevoer, waaronder die gebed ([[Salaah|''salat'']]) met liggaamshoudings wat volkome oorgawe (''islam'') aan God vergestalt het, en die gee van aalmoese ([[Zakaat|''zakat'']]) as 'n vereiste van die Moslemgemeenskap (''ummah'').<ref>Ramadan (2007), bl. 37–39.</ref><ref>Armstrong (2013), bl. 14–15.</ref> Aanvanklik het hy geen ernstige teenstand van die inwoners van Mekka ondervind nie, wat onverskillig teenoor sy bekeringsywer was, maar toe hy hul oortuigings begin aanval, het spanning ontstaan. Die Koeraisj het hom uitgedaag om wonderwerke te verrig, soos om waterfonteine te laat ontstaan, maar hy het geweier met die redenasie dat die reëlmatighede van die natuur reeds as genoegsame bewys van God se majesteit dien. Sommige het sy gebrek aan sukses gesatiriseer deur te wonder waarom God nie skatte aan hom geskenk het nie. Ander het hom gevra om die Paradys te besoek en met tasbare perkamentrolle van die Koran terug te kom. Maar Mohammed het volgehou dat die Koran, in die vorm waarin hy dit oorgedra het, reeds 'n buitengewone bewys was.<ref>Buhl & Welch (1993), bl. 364.</ref><ref>Brockopp (2010), bl. 45–46.</ref> Volgens Amr ibn al-As het verskeie van die Koeraisj by Hijr saamgekom en bespreek hoe hulle nog nooit so ernstige probleme in die gesig gestaar het as dié wat hulle van Mohammed ondervind nie. Hulle het gesê dat hy hul kultuur bespot, hul voorouers verkleineer, hul geloof verag, hul gemeenskap verbrokkel en hul gode vervloek het. 'n Tyd later het Mohammed gekom, die Swart Steen gekus en die rituele ''tawaf'' verrig. Toe hy by hulle verbygaan, het hulle na bewering kwetsende dinge vir hom gesê, en dieselfde het gebeur toe hy 'n tweede keer verbygaan. Met sy derde beweging het Mohammed gaan staan en gesê: "Sal julle na my luister, o Koeraisj? By Hom (God), wat my lewe in Sy hand hou, ek bring julle slagting." Hulle het stil geword en vir hom gesê om huis toe te gaan, met die woorde dat hy nie 'n gewelddadige man was nie. Die volgende dag het 'n aantal Koeraisj hom genader en gevra of hy gesê het wat hulle van hul geselle gehoor het. Hy het ja geantwoord, en een van hulle het hom aan sy mantel gegryp. Aboe Bakr het ingegryp en trane in sy oë gesê: "Sou julle 'n man doodmaak omdat hy sê God is my Heer?" En hulle het hom gelaat.<ref>Glubb (2001), bl. 113–114.</ref><ref>Deming (2014), bl. 68.</ref> Leiers van Mekka het Mohammed se aanhangers gestraf en gemartel. Party van die gelowiges is deur die Mekka-leiers die doodstraf opgelê. Mohammed het hierdie dade teengestaan en voortgegaan om Islam te bevorder. Die Koeraisj het probeer om Mohammed te oorreed om op te hou preek deur hom toegang tot die handelaars se binnekring sowel as 'n voordelige huwelik te gee, maar hy het albei aanbiedinge geweier. 'n Afvaardiging van hulle, gelei deur die leier van die Makhzum-geslag wat by die Moslems as Abu Jahl bekend was, het toe na Mohammed se oom Abu Talib gegaan, die hoof van die Hasjim-geslag en Mohammed se versorger, en hom 'n ultimatum gegee om Mohammed te verstoot: {{Blockquote|text=By God, ons kan nie langer hierdie belastering van ons voorvaders, hierdie bespotting van ons tradisionele waardes, hierdie mishandeling van ons gode verduur nie. Óf jy keer Mohammed self, Abu Talib, óf jy moet ons toelaat om hom te keer. Aangesien jy self dieselfde standpunt as ons inneem, in teenstand tot wat hy sê, sal ons jou van hom verlos.}} Abu Talib het hulle aanvanklik hoflik afgewys omdat hy gedink het dit was net hittige gepraat. Maar toe Mohammed meer uitgesproke raak, het Abu Talib hom gevra om hom nie verder te belas as wat hy kon verdra nie, waarop Mohammed gehuil het en geantwoord het dat hy nie sou ophou nie, selfs al sou hulle die son in sy regterhand en die maan in sy linkerhand plaas. Toe hy omdraai, het Abu Talib hom geroep en gesê: "Kom terug, neef, sê wat jy wil, want by God sal ek jou nooit om enige rede prysgee nie."<ref>Holt, Lambton & Lewis (1977), bl. 36.</ref><ref>Hazleton (2014), bl. 125–127.</ref> === Migrasie na Abessinië === In 615 het Mohammed sommige van sy volgelinge gestuur om na die Abessiniese Koninkryk van Aksoem te emigreer en 'n klein kolonie onder die beskerming van die Christelike Etiopiese keiser Ashama ibn Abjar te stig. Terwyl al-Tabari en Ibn Hisham slegs een migrasie na Abessinië vermeld, was daar volgens Ibn Sa'd twee. Van dié twee het die meerderheid van die eerste groep voor die ''hidjra'' na Mekka teruggekeer, terwyl die meerderheid van die tweede groep toe in Abessinië gebly het en ná die ''hidjra'' direk na Medina gegaan het. Dié weergawes stem saam dat vervolging 'n groot rol daarin gespeel het dat Mohammed hulle daarheen gestuur het. Volgens W. Montgomery Watt was die episodes ingewikkelder as wat die tradisionele weergawes suggereer; hy stel voor dat daar verdeeldheid binne die ontluikende Moslemgemeenskap was en dat hulle waarskynlik daarheen gegaan het om handel te dryf in mededinging met die vooraanstaande handelsfamilies van Mekka.<ref name="BW365">Buhl & Welch (1993), bl. 365.</ref> Gedurende dié tydperk het al-Tabari, saam met ander, die sogenaamde Satansverse-voorval aangeteken, waarin daar beweer is dat Mohammed valse verse deur [[Satan]] gegee is wat voor-Islamitiese heidense godinne erken het. Dit het tot 'n versoening tussen Mohammed en die Mekkane gelei, en 'n boodskap is aan die Moslems in Abessinië gestuur om huis toe te kom. Die volgende dag het Mohammed egter die verse teruggetrek en herroep op las van 'n nuwe goddelike openbaring van Gabriël. Volgens die geleerde Shahab Ahmed is die sogenaamde Satansverse-voorval en masse berig en deur byna al die belangrikste biograwe van Mohammed in die Islam se eerste twee eeue gedokumenteer. Meer resente vakkundigheid is verdeeld: teen die 20ste eeu het Moslemgeleerdes dié voorval eenparig verwerp, terwyl Westerse geleerdes sowel redes vir die moontlike waaragtigheid daarvan aangevoer as die waaragtigheid daarvan bevraagteken het.<ref>Al-Tabari (1987), bl. 107–112.</ref><ref>Ahmed (2017), bl. 256–257.</ref> In 616 is 'n ooreenkoms gesluit waarvolgens al die ander Koeraisj-geslagte 'n verbod op die Banu Hasjim moes toepas wat handel en huwelike met hulle verbied het. Lede van die Banu Hasjim kon nietemin steeds vrylik in Mekka beweeg. Ten spyte van toenemende verbale mishandeling het Mohammed voortgegaan om die strate te loop en aan openbare debatte deel te neem sonder om liggaamlik leed aangedoen te word. Later het 'n faksie binne die Koeraisj wat met die Banu Hasjim gesimpatiseer het, pogings begin om die sanksies te beëindig, wat in 619 tot 'n algemene ooreenkoms gelei het om die verbod op te hef.<ref name="BW365" /> === Poging om hom in Ta'if te vestig === In 619 het Mohammed 'n tydperk van verdriet in die gesig gestaar. Sy vrou Khadijah, 'n deurslaggewende bron van sy finansiële en emosionele steun, is oorlede. In dieselfde jaar is sy oom en voog Abu Talib ook oorlede. Ten spyte van Mohammed se oorredings aan Abu Talib om die Islam op sy sterfbed te aanvaar, het hy tot die einde aan sy politeïstiese oortuigings vasgehou. Mohammed se ander oom, Abu Lahab, wat die leierskap van die Banu Hasjim oorgeneem het, was aanvanklik bereid om Mohammed beskerming te gee, maar toe hy van Mohammed hoor dat Abu Talib en Abd al-Muttalib weens hul ongeloof vir die hel bestem was, het hy sy steun teruggetrek.<ref>Armstrong (2013), bl. 36.</ref><ref>Watt (1961), bl. 77.</ref> Mohammed het toe na Ta'if gegaan om hom in die stad te probeer vestig en hulp en beskerming teen die Mekkane te bekom, maar hy is met dié antwoord ontvang: "As jy waarlik 'n profeet is, watter behoefte het jy aan ons hulp? As God jou as sy boodskapper gestuur het, waarom beskerm Hy jou nie? En as Allah 'n profeet wou stuur, kon Hy nie 'n beter persoon as jy gevind het nie, 'n swak en vaderlose wees?" Toe hy besef dat sy pogings tevergeefs was, het Mohammed die mense van Ta'if gevra om die saak geheim te hou uit vrees dat dit die vyandigheid van die Koeraisj teen hom sou aanmoedig. In plaas daarvan om sy versoek toe te staan, het hulle hom met klippe bestook en sy ledemate beseer. Hy het uiteindelik die chaos ontkom deur na die tuin van Utbah ibn Rabi'ah te vlug, 'n Mekkaanse hoofman met 'n somerwoning in Ta'if. Kort daarna het Utbah se Christelike slaaf Addas verbygekom en druiwe aangebied, wat Mohammed aanvaar het; aan die einde van die ontmoeting was Addas oorstelp en het hy Mohammed se kop, hande en voete gekus in erkenning van sy profeetskap.<ref>Glubb (2001), bl. 126, 129.</ref><ref name="BW365" /> Op Mohammed se terugreis na Mekka het nuus van die gebeure in Ta'if Abu Jahl se ore bereik, en hy het gesê: "Hulle het hom nie toegelaat om Ta'if binne te gaan nie, so laat ons hom ook toegang tot Mekka weier." Mohammed het beskerming van agtereenvolgens Akhnas ibn Shariq, 'n lid van sy moeder se geslag, en Suhayl ibn Amir gevra, maar albei het op grond van stambeginsels geweier. Uiteindelik het Mohammed iemand gestuur om Mut'im ibn 'Adiy, die hoof van die Banu Nawfal, te vra. Mut'im het ingestem en die volgende oggend saam met sy seuns en broerskinders uitgery om Mohammed na die stad te begelei. Toe Abu Jahl hom sien, het hy gevra of Mut'im bloot beskerming gee of of hy al tot sy godsdiens oorgegaan het. Mut'im het geantwoord: "Ek gee hom beskerming, natuurlik." Toe het Abu Jahl gesê: "Ons sal beskerm wie jy ook al beskerm."<ref name="BW365" /> === Isra en Mi'raj === [[Lêer:Dome of the Rock Jerusalem 2010.jpg|duimnael|Die Koepel van die Rots in Jerusalem. Dit word met die [[Nagreis|Isra en Mi'raj]] verbind en word beskou as die spesifieke plek van waar Mohammed na die hemel opgevaar het.]] Die skrywers van die ''sīrah'' plaas die bekende Isra en Mi'raj op dié laagtepunt in Mohammed se lewe. Moslems glo vandag dat die Isra Mohammed se reis van Mekka na [[Jerusalem]] was en die Mi'raj sy reis van Jerusalem na die hemel. Daar is geen wesenlike grondslag vir die Mi'raj in die Koran nie, aangesien die Koran dit nie direk behandel nie. Die 17de hoofstuk van die Koran neem sy naam van 'n woord wat in die eerste vers gebruik word; vers 17:1 vertel van iemand se nagreis van 'n "eerbiedwaardige plek van gebed" na die "verste plek van aanbidding".<ref name="m1">Buhl & Welch (1993), bl. 366.</ref><ref name="Sells176">Sells (2002), bl. 176.</ref> {{Blockquote|text=Eer aan Hom wat sy dienaar in die nag van die Masjid al-Haram na die [[Al-Aqsa-moskee|Masjid al-Aqsa]] geneem het, wie se omgewing Ons geseën het, sodat Ons hom sommige van Ons tekens kan wys ...|sign=Koran 17:1}} Die [[Kaäba]] in Mekka word algemeen as die vertrekpunt aanvaar, maar daar is verskil onder Islamitiese tradisies oor wat "die verste plek van aanbidding" is. Sommige moderne geleerdes hou vol dat die vroegste tradisie dié verre plek as 'n hemelse eweknie van die Kaäba gesien het, sodat Mohammed se reis hom direk van Mekka deur die hemele geneem het. 'n Latere tradisie verwys egter daarna as Bayt al-Maqdis, wat oor die algemeen met Jerusalem verbind word. Met verloop van tyd het dié verskillende tradisies saamgesmelt om die reis voor te stel as een wat in Mekka begin het, deur Jerusalem gegaan het en toe na die hemel opgevaar het.<ref>Sells (2002), bl. 176–177.</ref> Hans Wehr sê dat die 27ste nag van die maand Rajab wat vir die Mi'raj gekies is, nie op 'n berig gegrond is nie en 'n arbitrêre keuse is. Ibn Sa'd het aangeteken dat Mohammed se Mi'raj eerste plaasgevind het, van naby die Kaäba na die hemele, op die 27ste van [[Ramadan]], 18 maande voor die ''hidjra'', terwyl die Isra van Mekka na Bayt al-Maqdis op die 17de nag van Rabi' al-Awwal voor die ''hidjra'' plaasgevind het, as twee verskillende, onverwante gebeurtenisse. In Ibn Hisham se weergawe het die Isra eerste gekom en toe die Mi'raj, en hy het dié verhale voor die dood van Khadijah en Abu Talib geplaas. Al-Tabari het die verhaal daarteenoor aan die begin van Mohammed se openbare bediening geplaas.<ref name="m1" /> === Migrasie na Medina === Namate die weerstand teen sy bekeringsywer in Mekka gegroei het, het Mohammed sy pogings tot nie-Mekkane beperk wat feeste bygewoon of bedevaarte onderneem het. Gedurende dié tydperk het Mohammed 'n ontmoeting met ses individue van die Banu Khazraj gehad. Dié mans het 'n geskiedenis gehad van strooptogte op Jode in hul omgewing, wat hulle op hul beurt gewaarsku het dat 'n profeet gestuur sou word om hulle te straf. Toe hulle Mohammed se godsdienstige boodskap hoor, het hulle vir mekaar gesê: "Dit is juis die profeet waarvan die Jode ons gewaarsku het. Laat hulle nie voor ons by hom kom nie!" Nadat hulle die Islam aanvaar het, het hulle na Medina teruggekeer en hul ontmoeting meegedeel, in die hoop dat eenheid tussen die Khazraj en die Aws, wat so lank oorhoop was, bewerkstellig kon word deur die Islam te aanvaar en Mohammed as hul leier aan te neem.<ref>Fontaine (2022), bl. 244.</ref><ref name="Rodinson143">Rodinson (2021), bl. 143.</ref> Die volgende jaar het vyf van die vroeëre bekeerlinge Mohammed weer besoek en sewe nuwelinge saamgebring, waarvan drie van die Banu Aws was. By Aqaba, naby Mekka, het hulle hul trou aan hom belowe. Mohammed het toe Mus'ab ibn Umayr opdrag gegee om hulle op hul terugreis na Medina te vergesel om die Islam te bevorder. In Junie 622 is 'n belangrike geheime vergadering weer by Aqaba gehou. By dié byeenkoms het 75 individue van Medina (destyds Jathrib) opgedaag, waaronder twee vroue, wat al die bekeerlinge van die oases verteenwoordig het. Mohammed het hulle gevra om hom te beskerm soos hulle hul vroue en kinders sou beskerm. Hulle het ingestem en hom hul eed gegee, algemeen bekend as die tweede eed by al-Aqabah of die eed van oorlog.<ref name="Rodinson143" /><ref>Rodinson (2021), bl. 144.</ref><ref>Fontaine (2022), bl. 245.</ref> Daarna het Mohammed die Mekkaanse Moslems opgeroep om na Medina te verhuis. Dié gebeurtenis staan bekend as die ''[[Hidjra]]'', wat letterlik "die verbreking van verwantskapsbande" beteken. Die vertrekke het oor ongeveer drie maande gestrek. Om te vermy dat hy alleen in Medina aankom terwyl sy volgelinge in Mekka agterbly, het Mohammed besluit om nie vooruit te gaan nie en eerder agter te bly om oor hulle te waak en dié wat huiwerig was te oorreed. Sommige is deur hul families verhinder om te vertrek, maar op die ou end was daar geen Moslems in Mekka oor nie.<ref>Fontaine (2022), bl. 246.</ref><ref>Rodgers (2012), bl. 49.</ref> Die Islamitiese tradisie vertel dat Abu Jahl in die lig van die ontvouende gebeure 'n gesamentlike moord op Mohammed deur verteenwoordigers van elke geslag voorgestel het. Nadat die engel Gabriël hom hiervan verwittig het, het Mohammed sy neef Ali gevra om in sy bed te gaan lê, toegemaak met sy groen mantel, met die versekering dat dit hom sou beskerm. Daardie nag het die groep beplande moordenaars Mohammed se huis genader om die aanval uit te voer, maar hulle het van plan verander toe hulle die stemme van Sawdah en 'n paar van Mohammed se dogters hoor, aangesien dit as skandelik beskou is om 'n man voor die vroue van sy familie dood te maak. Hulle het eerder besluit om te wag totdat Mohammed die volgende oggend die huis verlaat. Mohammed het egter reeds van agter uit die woning ontsnap, en toe Ali die volgende oggend uitgaan, het die mans besef dat hulle om die bos gelei is. Die Koeraisj het gevolglik 'n losprys van 100 kamele vir die teruggawe van Mohammed se liggaam, dood of lewend, aangebied. Nadat hy drie dae lank weggekruip het, het Mohammed saam met Aboe Bakr na Medina vertrek, wat destyds nog Jathrib genoem is; die twee mans het op 4 September 622 in Medina aangekom. Die Mekkaanse Moslems wat die migrasie onderneem het, is daarna die ''Muhajirun'' genoem, en die Medinese Moslems die ''Ansar''.<ref>Armstrong (2013), bl. 27, 30.</ref><ref>Peters (1994), bl. 186–187.</ref><ref>Buhl & Welch (1993), bl. 367.</ref> == Medinese jare == === Opbou van die godsdienstige gemeenskap === 'n Paar dae nadat hy hom in Medina gevestig het, het Mohammed oor die aankoop van 'n stuk grond onderhandel; op dié erf het die Moslems 'n gebou begin oprig wat Mohammed se woning sowel as 'n gemeenskapsversamelplek (''masjid'') vir die gebed sou word. Boomstamme is as pilare gebruik om die dak te dra, en daar was geen deftige preekstoel nie; Mohammed het op 'n klein stoeltjie gestaan om die gemeente toe te spreek. Die struktuur is ná ongeveer sewe maande in April 623 voltooi en het die eerste Moslemgebou en moskee geword; die noordelike muur het 'n klip gehad wat die rigting van die gebed (''qibla'') aangedui het, wat destyds Jerusalem was. Mohammed het die gebou gebruik om openbare en politieke vergaderings aan te bied, sowel as 'n plek waar die armes kon saamkom om aalmoese, kos en sorg te ontvang. Christene en Jode is ook toegelaat om aan die gemeenskapsaanbidding in die moskee deel te neem.<ref name="m2">Armstrong (2013), bl. 30–32.</ref> Aanvanklik het Mohammed se godsdiens geen georganiseerde manier gehad om die gemeenskap op 'n gekoördineerde wyse tot gebed te roep nie. Om dit op te los, het Mohammed oorweeg om 'n ramshoring (''shofar'') soos die Jode of 'n houtklapper soos die Christene te gebruik, maar een van die Moslems in die gemeenskap het 'n droom gehad waarin 'n man in 'n groen mantel gesê het dat iemand met 'n harde, dreunende stem die diens moet aankondig deur "''allahu akbar''" ("God is groter") uit te roep om Moslems aan hul hoogste prioriteit te herinner. Toe Mohammed van dié droom hoor, het hy met die gedagte saamgestem en Bilal gekies, 'n voormalige Abessiniese slaaf wat vir sy harde stem bekend was.<ref name="m2" /> === Grondwet van Medina === Die teks wat deur hedendaagse populêre Islamitiese skrywers die Grondwet van Medina genoem word, was 'n regsooreenkoms of waarskynlik 'n proklamasie wat eensydig deur Mohammed opgestel is. Ibn Ishaq hou, ná sy vertelling van die ''hidjra'', vol dat Mohammed die teks opgestel het, en gee die inhoud daarvan weer sonder om op die Islamitiese bevestigingstelsel te steun. Die benaming word oor die algemeen as onpresies beskou, aangesien die teks nóg 'n staat gestig nóg Koranstatute verorden het, maar eerder stamsake behandel het. Terwyl geleerdes uit sowel die Weste as die Moslemwêreld oor die egtheid van die teks saamstem, bly daar meningsverskil oor of dit 'n verdrag of 'n eensydige proklamasie was, oor die aantal dokumente waaruit dit bestaan het, oor die presiese tydsberekening van die opstel daarvan, oor of dit voor of ná Mohammed se verwydering van die drie leidende Joodse stamme van Medina opgestel is, en oor die regte benadering tot die vertaling daarvan.<ref>Humphreys (1991), bl. 92.</ref><ref>Watt (1956), bl. 227.</ref> In die teks het Medina se Arabiese en Joodse stamme belowe om vreedsaam saam met die Moslems te leef en om nie 'n afsonderlike verdrag met Mekka te sluit nie. Dit het die Jode ook godsdiensvryheid gewaarborg. Volgens die ooreenkoms moes elkeen onder sy jurisdiksie die oase verdedig en beskerm indien dit aangeval word. Polities het die ooreenkoms Mohammed gehelp om beter te verstaan wie aan sy kant was.<ref>Armstrong (2013), bl. 15.</ref> === Begin van gewapende konflik === Ná die emigrasie het die mense van Mekka die eiendom van die Moslememigrante na Medina beslag gelê, en oorlog het later tussen die mense van Mekka en die Moslems uitgebreek. Mohammed het Koranverse oorgedra wat Moslems toegelaat het om die Mekkane te beveg. Volgens die tradisionele weergawe het Mohammed op 11 Februarie 624, terwyl hy in die Masjid al-Qiblatayn in Medina gebid het, openbaringe van God ontvang dat hy tydens die gebed na Mekka eerder as na Jerusalem moes kyk. Mohammed het by die nuwe rigting aangepas en sy geselle wat saam met hom gebid het, het sy voorbeeld gevolg, wat die begin was van die tradisie om tydens die gebed na Mekka te kyk.<ref>Watt (1961), bl. 112–114.</ref> Mohammed het 'n aantal strooptogte beveel om Mekkaanse karavane buit te maak, maar slegs die agtste daarvan, die strooptog op Nakhla, het tot werklike gevegte en die buitmaak van goed en gevangenes gelei. In Maart 624 het Mohammed sowat driehonderd krygers in 'n strooptog op 'n Mekkaanse handelskaravaan gelei. Die Moslems het 'n lokval vir die karavaan by Badr gestel, maar die Mekkaanse karavaan het van die plan geweet en hulle ontwyk. 'n Mekkaanse mag is gestuur om die karavaan te beskerm en het die Moslems die stryd aangesê toe hulle verneem dat die karavaan veilig was. Omdat hulle meer as drie teen een oortref is, het 'n gees van vrees deur die Moslemkamp getrek; Mohammed het hul moraal probeer versterk deur hulle te vertel dat hy 'n droom gehad het waarin God belowe het om 1&nbsp;000 engele te stuur om saam met hulle te veg. Takties het Mohammed troepe voor al die putte geplaas sodat die Koeraisj vir water sou moes veg, en ander troepe so opgestel dat die Koeraisj heuwelop en teen die son in sou moes veg. Die Slag van Badr het gevolg en die Moslems het uiteindelik gewen: minstens vyf-en-veertig Mekkane is gedood teenoor veertien Moslems. Hulle het ook daarin geslaag om baie Mekkaanse leiers, waaronder Abu Jahl, dood te maak. Sewentig gevangenes is geneem, van wie baie afgekoop is. Mohammed en sy volgelinge het die oorwinning as 'n bevestiging van hul geloof gesien, en Mohammed het die oorwinning aan die bystand van 'n onsigbare leërmag engele toegeskryf. Die Koranverse van dié tydperk, anders as die Mekkaanse verse, het praktiese regeringsprobleme en kwessies soos die verdeling van buit hanteer.<ref>Rodinson (2002), bl. 164.</ref><ref>Holt, Lambton & Lewis (1977), bl. 45.</ref><ref>Watt (1961), bl. 123.</ref> Die oorwinning het Mohammed se posisie in Medina versterk en vroeëre twyfel onder sy volgelinge verdryf. Gevolglik het die teenstand teen hom minder uitgesproke geword. Heidene wat nog nie bekeer was nie, was verbitterd oor die vooruitgang van die Islam. Twee heidene, Asma bint Marwan van die Aws Manat-stam en Abu 'Afak van die 'Amr ibn 'Awf-stam, het verse gemaak wat die Moslems bespot en beledig het. Hulle is deur mense van hul eie of verwante geslagte doodgemaak, en Mohammed het die dood nie afgekeur nie. Dié berig word egter deur sommige as 'n versinsel beskou. Die meeste lede van dié stamme het tot die Islam oorgegaan en min heidense teenstand het oorgebly.<ref>Rodgers (2012), hoofstuk 1.</ref><ref>Watt (1956), bl. 178–179.</ref> === Konflikte met Joodse stamme === Sodra die lospryse vir die Mekkaanse gevangenes gereël was, het Mohammed 'n beleg op die Banu Qaynuqa begin, wat as die swakste en rykste van Medina se drie hoof-Joodse stamme beskou is. Moslembronne gee verskillende redes vir die beleg, waaronder 'n twis waarby Hamza en Ali in die Banu Qaynuqa-mark betrokke was, en 'n ander weergawe deur Ibn Ishaq, wat die verhaal vertel van 'n Moslemvrou wat deur 'n Qaynuqa-goudsmid gefop is. Wat die oorsaak ook al was, het die Banu Qaynuqa in hul fort skuiling gesoek, waar Mohammed hulle geblokkeer en hul toegang tot voedselvoorrade afgesny het. Die Banu Qaynuqa het hulp van hul Arabiese bondgenote gevra, maar die Arabiere het geweier omdat hulle Mohammed se ondersteuners was. Ná ongeveer twee weke het die Banu Qaynuqa sonder gevegte gekapituleer.<ref name="BW370">Buhl & Welch (1993), bl. 370.</ref><ref name="Glubb197">Glubb (2001), bl. 197.</ref> Ná die oorgawe van die Qaynuqa was Mohammed op die punt om die mans van die stam tereg te stel toe Abdullah ibn Ubayy, 'n Moslem-Khazraj-hoofman wat in die verlede deur die Qaynuqa gehelp is, hom aangemoedig het om genade te betoon. In 'n oorgelewerde voorval het Mohammed hom van Ibn Ubayy weggedraai, maar die hoofman het onverskrokke Mohammed se mantel gegryp en geweier om los te laat totdat Mohammed ingestem het om die stam genadig te behandel. Hoewel hy oor die voorval vererg was, het Mohammed die Qaynuqa gespaar, met die bepaling dat hulle Medina binne drie dae moes verlaat en hul eiendom aan die Moslems moes afstaan, met 'n vyfde (''khums'') wat deur Mohammed gehou is. Mohammed het ook ná die Slag van Badr wedersydse bystandsbondgenootskappe met 'n aantal Bedoeïenestamme gesluit om sy gemeenskap teen aanvalle uit die noordelike deel van die Hedjaz te beskerm.<ref name="BW370" /><ref>Rodinson (2021), bl. 173.</ref> Terug in Medina het Ka'b ibn al-Ashraf, 'n welgestelde half-Joodse man van die Banu Nadir en 'n vasbeslote kritikus van Mohammed, pas uit Mekka teruggekeer nadat hy poësie voortgebring het wat die dood van die Koeraisj by Badr betreur en hulle tot vergelding aangespoor het. Toe Mohammed van dié aanhitsing teen die Moslems verneem, het hy sy volgelinge gevra: "Wie is gereed om Ka'b dood te maak, wat God en Sy apostel leed aangedoen het?" Ibn Maslamah het sy dienste aangebied en verduidelik dat die taak bedrog sou vereis; Mohammed het dit nie betwis nie. Hy het toe medepligtiges bymekaargebring, waaronder Ka'b se pleegbroer Abu Naila. Hulle het voorgegee dat hulle oor hul ontberings ná hul bekering kla en Ka'b oorreed om hulle kos te leen. Op die nag van hul ontmoeting met Ka'b het hulle hom vermoor toe hy onverhoeds gevang is.<ref>Gabriel (2007), bl. 107.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 176.</ref><ref>Al-Bukhari (1997), vol. 5, nr. 4037.</ref> === Mekkaanse teenaanval === In 625 het die Koeraisj, uitgeput deur Mohammed se voortgesette aanvalle op hul karavane, besluit om beslissend op te tree. Onder leiding van Abu Sufyan het hulle 'n leër saamgestel om Mohammed teë te gaan. Nadat sy verkenner hom van die dreigende gevaar gewaarsku het, het Mohammed 'n oorlogsraad byeengeroep. Aanvanklik het hy oorweeg om van die stadskern af te verdedig, maar hy het later besluit om die vyand in 'n oop veldslag by die berg Uhud te ontmoet, op aandrang van die jonger faksie van sy volgelinge. Toe hulle gereed was om te vertrek, het die oorblywende Joodse bondgenote van Abdullah ibn Ubayy hul hulp aangebied, wat Mohammed geweier het. Hoewel hulle in die minderheid was, het die Moslems aanvanklik hul stelling gehou maar hul voordeel verloor toe sommige boogskutters bevele verontagsaam het. Namate gerugte van Mohammed se dood versprei het, het die Moslems begin vlug, maar hy was net gewond en het met 'n groep lojale volgelinge ontsnap. Tevrede dat hulle hul eer herstel het, het die Mekkane na Mekka teruggekeer. Die groot verliese wat die Moslems in die Slag van Uhud gely het, het daartoe gelei dat baie vroue en dogters sonder 'n manlike beskermer gelaat is, en ná die slag het Mohammed 'n openbaring ontvang wat Moslemmans toegelaat het om tot vier vroue elk te hê, wat die begin van [[poligamie]] in die Islam was.<ref>Gabriel (2007), bl. 110–114.</ref><ref>Gabriel (2007), bl. 120–123.</ref><ref>Armstrong (2013), bl. 23.</ref> 'n Tyd later moes Mohammed bloedgeld aan die Banu Amir betaal. Hy het geldelike hulp van die Joodse stam Banu Nadir gevra en hulle het tot sy versoek ingestem. Terwyl hy gewag het, het hy egter van sy geselle weggegaan en verdwyn. Toe hulle hom by sy huis vind, het Mohammed volgens Ibn Ishaq vertel dat hy 'n goddelike openbaring ontvang het van 'n beplande moordaanslag op hom deur die Banu Nadir, wat sou behels dat 'n rotsblok van 'n dak af op hom laat val word. Mohammed het toe 'n beleg op die stam begin; gedurende dié tyd het hy ook beveel dat hul dadelbome afgekap en verbrand word, wat in Arabië 'n ondubbelsinnige simbool van 'n oorlogsverklaring was. Ná ongeveer twee weke het die Banu Nadir gekapituleer. Hulle is beveel om hul grond te verlaat en is toegelaat om slegs een kameelvrag goedere vir elke drie mense saam te neem.<ref>Rodgers (2012), bl. 137.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 191–194.</ref><ref>Gabriel (2007), bl. 127–128.</ref> === Slag van die Sloot === Met die hulp van die verbanne Banu Nadir het die Koeraisj se krygsleier Abu Sufyan 'n mag van 10&nbsp;000 man opgeroep. Mohammed het 'n mag van ongeveer 3&nbsp;000 man voorberei en 'n vorm van verdediging aangeneem wat destyds in Arabië onbekend was: die Moslems het 'n sloot gegrawe waar Medina ook al vir 'n kavalerie-aanval oop was. Die gedagte word aan 'n Persiese bekeerling tot die Islam, Salman die Perser, toegeskryf. Die beleg van Medina het op 31 Maart 627 begin en twee weke geduur. Abu Sufyan se troepe was onvoorbereid vir die vestingwerke, en ná 'n vrugtelose beleg het die koalisie besluit om huis toe te gaan. Die Koran bespreek dié slag in soera al-Ahzab, in verse 33:9–27.<ref>Watt (1956), bl. 36–37.</ref><ref>Watt (1961), bl. 170–172.</ref> Tydens die slag het die Joodse stam Banu Qurayza, wat suid van Medina gewoon het, met die Mekkaanse magte onderhandel om teen Mohammed in opstand te kom. Hoewel die Mekkaanse magte deur suggesties oorgehaal is dat Mohammed beslis oorweldig sou word, wou hulle sekerheid hê ingeval die federasie hom nie kon vernietig nie. Ná lang onderhandelinge is geen ooreenkoms bereik nie, deels weens sabotasiepogings deur Mohammed se verkenners. Ná die koalisie se terugtog het die Moslems die Banu Qurayza van verraad beskuldig en hulle 25 dae lank in hul forte beleër. Die Banu Qurayza het uiteindelik oorgegee; volgens Ibn Ishaq is al die mans behalwe 'n paar wat tot die Islam oorgegaan het, onthoof, terwyl die vroue en kinders verslaaf is. Walid N. Arafat en Barakat Ahmad het die akkuraatheid van Ibn Ishaq se verhaal bevraagteken: Arafat meen dat Ibn Ishaq se Joodse bronne, wat meer as 100 jaar ná die gebeurtenis gepraat het, dié weergawe met herinneringe aan vroeëre slagtings in die Joodse geskiedenis vermeng het, en hy wys daarop dat Ibn Ishaq deur sy tydgenoot Malik ibn Anas as 'n onbetroubare geskiedkundige beskou is. Ahmad voer aan dat slegs sommige van die stam doodgemaak is. Watt vind Arafat se argumente "nie heeltemal oorredend" nie, terwyl Meir J. Kister die argumente van Arafat en Ahmad weerlê het.<ref>Watt (1956), bl. 39.</ref><ref>Rodgers (2012), bl. 147–148.</ref><ref>Kister (2022), bl. 62.</ref> Ná die beleg van Medina het die Mekkane 'n aansienlike verlies aan aansien gely en hul handel met Sirië het verdwyn. Ná die Slag van die Sloot het Mohammed twee ekspedisies na die noorde onderneem, wat albei sonder gevegte geëindig het. Terwyl hy van een van dié reise teruggekeer het, is 'n beskuldiging van egbreuk teen Aisha, Mohammed se vrou, gemaak. Aisha is van die beskuldigings vrygestel toe Mohammed aangekondig het dat hy 'n openbaring ontvang het wat haar onskuld bevestig en bepaal dat beskuldigings van egbreuk deur vier ooggetuies ondersteun moet word.<ref>Peterson (2007), bl. 126.</ref><ref>Ramadan (2007), bl. 141.</ref> Op die dag waarop die Koeraisj-magte en hul bondgenote teruggetrek het, het Mohammed 'n besoek van die engel Gabriël ontvang wat hom beveel het om die Banu Qurayza aan te val. Met verwysing na die intriges van die Qurayza het Mohammed die stam beleër, hoewel die stam die aanklagte ontken het. Namate die situasie teen die Qurayza gedraai het, het die stam voorgestel om hul grond met een gelaaide kameel elk te verlaat, maar Mohammed het geweier. Hulle het toe aangebied om sonder enigiets te vertrek, maar dit is ook verwerp, met Mohammed wat op hul onvoorwaardelike oorgawe aangedring het. Ná 'n beleg van 25 dae het die Banu Qurayza oorgegee. Die Moslems van die Banu Aws het Mohammed om genade gesmeek, wat hom laat voorstel het dat een van hulle eie as regter moes optree, wat hulle aanvaar het. Mohammed het die rol aan Sa'd ibn Mu'adh toegewys, 'n man wat naby die dood was van 'n infeksie in sy wonde uit die vorige Mekkaanse beleg. Hy het uitspraak gegee dat al die mans doodgemaak moes word, hul besittings onder die Moslems verdeel en hul vroue en kinders as gevangenes geneem moes word. Mohammed het dié uitspraak goedgekeur en gesê dat dit met God se oordeel ooreenstem. Gevolglik is 600 tot 900 mans van die Banu Qurayza tereggestel; die vroue en kinders is as slawe versprei, met sommige wat na Najd geneem is om verkoop te word. Die opbrengs is toe gebruik om wapens en perde vir die Moslems te koop.<ref>Rodinson (2021), bl. 211–212.</ref><ref>Glubb (2001), bl. 249, 251.</ref><ref>Nagel (2020), bl. 119.</ref> === Verdrag van Hudaybiyya === [[Lêer:Kaaba Masjid Haraam Makkah.jpg|duimnael|Die [[Kaäba]] in Mekka het lank 'n groot ekonomiese en godsdienstige rol in die gebied gespeel. Sewentien maande ná Mohammed se aankoms in Medina het dit die Moslems se gebedsrigting (''qibla'') geword.]] Vroeg in 628, ná 'n droom oor 'n onbelemmerde bedevaart na Mekka, het Mohammed die reis onderneem. Hy was in sy gebruiklike bedevaarderskleredrag geklee en is deur 'n groep volgelinge vergesel. By Hudaybiyya het hulle Koeraisj-gesante teëgekom wat hul bedoelinge bevraagteken het. Mohammed het verduidelik dat hulle gekom het om die Kaäba te vereer en nie om te veg nie. Hy het toe Uthman, Abu Sufyan se tweede neef, gestuur om met die Koeraisj te onderhandel. Namate die onderhandelinge gerek het, het gerugte van Uthman se dood begin ontstaan, wat Mohammed sy volgelinge laat roep het om hul eed van trou te hernu. Uthman het met nuus van 'n dooiepunt teruggekeer, maar Mohammed het volhard. Op die ou end het die Koeraisj Suhayl ibn Amr gestuur, 'n gesant met volle onderhandelingsbevoegdheid. Ná lang besprekings is 'n verdrag uiteindelik gesluit met die volgende voorwaardes:<ref>Glubb (2001), bl. 255–256, 267.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 251–252.</ref> # 'n Wapenstilstand van tien jaar is tussen die twee partye gesluit. # Indien 'n Koeraisj sonder sy voog se toestemming na Mohammed se kant kom, moes hy aan die Koeraisj teruggegee word; indien 'n Moslem egter na die Koeraisj kom, sou hy nie aan Mohammed oorgegee word nie. # Enige stamme wat bondgenootskappe met Mohammed of die Koeraisj wou sluit, was vry om dit te doen, en dié bondgenootskappe is ook deur die tienjaarwapenstilstand beskerm. # Die Moslems moes na Medina terugkeer, maar is toegelaat om die ''umrah''-bedevaart die volgende jaar te onderneem. === Inval op Khaybar === Ongeveer tien weke ná sy terugkeer van Hudaybiyya het Mohammed sy plan bekend gemaak om Khaybar in te val, 'n florerende oase omtrent 120&nbsp;km noord van Medina. Die stad is deur Jode bewoon, waaronder dié van die Banu Nadir wat vroeër deur Mohammed uit Medina verban is. Met die vooruitsig van ryk buit het talle vrywilligers op sy roep geantwoord. Om hul bewegings verborge te hou, het die Moslemmag besluit om in die nag op te ruk. Toe die dagbreek aanbreek en die stadsmense uit hul vestings kom om hul dadels te oes, is hulle verras deur die gesig van die naderende Moslemmagte. Ná 'n strawwe geveg van meer as 'n maand het die Moslems die stad suksesvol verower.<ref>Glubb (2001), bl. 280.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 253.</ref><ref>Rodgers (2012), bl. 197.</ref> Die buit, insluitende die vroue van die gesneuwelde krygers, is onder die Moslems verdeel. Die hoof van die Jode, Kenana ibn al-Rabi, aan wie die skat van die Banu Nadir toevertrou was, het ontken dat hy geweet het waar dit was. Nadat 'n Jood sy gewoontelike aanwesigheid rondom 'n bepaalde ruïne bekend gemaak het, het Mohammed uitgrawings beveel en die skat is gevind. Toe hy oor die oorblywende rykdom uitgevra is, het Kenana geweier om dit bekend te maak; hy is toe op Mohammed se las gemartel en daarna deur Muhammad ibn Maslamah onthoof. Mohammed het Kenana se vrou, Safiyya bint Huyayy, as sy eie slaaf geneem en haar later aangeraai om tot die Islam oor te gaan; sy het dit aanvaar en ingestem om Mohammed se vrou te word.<ref>Phipps (2016), bl. 65.</ref><ref>Rodgers (2012), bl. 200–201.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 254.</ref> Ná hul nederlaag deur die Moslems het sommige van die Jode aan Mohammed voorgestel dat hulle bly en as huurboere dien, aangesien die Moslems die kundigheid en arbeidsmag vir dadelpalmboerdery ontbreek het. Hulle het ingestem om die helfte van die jaarlikse opbrengs aan die Moslems te gee, en Mohammed het tot dié reëling ingestem met die voorbehoud dat hy hulle op enige tydstip kon verplaas. Terwyl hulle mag boer het, het hy die oorgawe van alle goud of silwer geëis. Na aanleiding van wat in Khaybar gebeur het, het die Jode in Fadak onmiddellik 'n gesant na Mohammed gestuur en tot dieselfde voorwaardes ingestem om 50% van hul jaarlikse oes af te staan. Aangesien daar egter geen geveg plaasgevind het nie, het die gewone soldate geen aanspraak op 'n deel van die buit gehad nie, en gevolglik het al die buit Mohammed se eksklusiewe rykdom geword.<ref>Rodgers (2012), bl. 202–203.</ref><ref>Glubb (2001), bl. 283–284.</ref> By die feesmaal ná die slag was die maaltyd wat aan Mohammed voorgesit is na bewering vergiftig. Sy geselle Bishr het dood neergeslaan nadat hy dit geëet het, terwyl Mohammed self dit kon uitbraak nadat hy dit getas het. Die dader was Zaynab bint al-Harith, 'n Joodse vrou wie se vader, oom en man deur die Moslems gedood is. Toe sy gevra is waarom sy dit gedoen het, het sy geantwoord: "Jy weet wat jy aan my mense gedoen het ... Ek het vir myself gesê: As hy waarlik 'n profeet is, sal hy van die gif weet. As hy net 'n koning is, sal ek van hom ontslae wees." Mohammed het 'n tyd lank weens die gif wat hy ingeneem het, siek gely en het tot sy dood sporadiese pyn daarvan verduur.<ref>Brown (2011), bl. 48–49.</ref><ref>Glubb (2001), bl. 283.</ref> == Laaste jare == === Verowering van Mekka === Die wapenstilstand van Hudaybiyya is twee jaar lank gehandhaaf. Die stam Banu Khuza'ah het goeie betrekkinge met Mohammed gehad, terwyl hul vyande, die Banu Bakr, met die Mekkane verbonde was. 'n Geslag van die Bakr het 'n nagaanval op die Khuza'ah gedoen en 'n paar van hulle doodgemaak. Die Mekkane het die Banu Bakr met wapens gehelp en volgens sommige bronne het 'n paar Mekkane ook aan die gevegte deelgeneem. Ná dié gebeurtenis het Mohammed 'n boodskap na Mekka gestuur met drie voorwaardes en hulle gevra om een daarvan te aanvaar: óf die Mekkane sou bloedgeld vir die gesneuweldes onder die Khuza'ah betaal, óf hulle sou hulle van die Banu Bakr distansieer, óf hulle moes die wapenstilstand van Hudaybiyya nul en van geen waarde verklaar. Die Mekkane het geantwoord dat hulle die laaste voorwaarde aanvaar, maar het gou hul fout besef en Abu Sufyan gestuur om die Hudaybiyya-verdrag te hernu – 'n versoek wat Mohammed geweier het.<ref>Watt (1956), bl. 66.</ref> Mohammed het begin om vir 'n veldtog voor te berei. In 630 het hy met 10&nbsp;000 Moslembekeerlinge op Mekka opgeruk en met minimale verliese beheer oor die stad verkry. Hy het amnestie vir vroeëre oortredings verklaar, behalwe vir tien mans en vroue wat "aan moord of ander oortredings skuldig was of die oorlog aan die gang gesit en die vrede versteur het"; sommige van hulle is later begenadig. Die meeste Mekkane het tot die Islam oorgegaan en Mohammed het voortgegaan om al die beelde van die Arabiese gode in en om die Kaäba te vernietig. Volgens berigte wat deur Ibn Ishaq en al-Azraqi versamel is, het Mohammed persoonlik skilderye of fresko's van Maria en Jesus gespaar, hoewel ander tradisies suggereer dat alle prente uitgewis is.<ref>Rodinson (2002), bl. 261.</ref><ref>Glubb (2001), bl. 320–321.</ref> === Onderwerping van die Hawazin en Thaqif en die ekspedisie na Tabuk === [[Lêer:Muslim Conquest.sv.svg|duimnael|Mohammed se veroweringe (swart lyne) en dié van die Rasjidoen-kaliefs (groen lyne), met die [[Bisantynse Ryk]] (noord en wes) en die [[Sassanidiese Ryk]] (noordoos) aangedui]] Toe die Banu Hawazin verneem dat Mekka aan die Moslems geval het, het hulle hul hele stam, met inbegrip van hul families, bymekaargebring om te veg. Daar word beraam dat hulle ongeveer 4&nbsp;000 krygers gehad het. Mohammed het 12&nbsp;000 soldate gelei om hulle aan te val, maar hulle het hom in die vallei van Hunayn verras. Die Moslems het hulle oorweldig en hul vroue, kinders en diere geneem. Mohammed het toe sy aandag na Taif gewend, 'n stad wat vir sy wingerde en tuine bekend was. Hy het beveel dat hulle vernietig word en die stad, wat deur mure omring was, beleër. Ná 15 tot 20 dae waarin hy nie hul verdedigingswerke kon deurbreek nie, het hy die pogings laat vaar.<ref>Gabriel (2007), bl. 181–186.</ref><ref>Glubb (2001), bl. 325–328.</ref> Toe hy die ruim buit van Hunayn onder sy soldate verdeel, het die res van die Hawazin tot die Islam oorgegaan en Mohammed gesmeek om hul kinders en vroue vry te laat, met die herinnering dat hy as baba deur sommige van dié vroue gesoog is. Hy het daaraan voldoen maar die res van die buit gehou. Sommige van sy manne het hulle daarteen verset om hul dele weg te gee, en hy het hulle met ses kamele elk uit latere strooptogte vergoed. Mohammed het 'n groot deel van die buit aan die nuwe bekeerlinge uit die Koeraisj gegee: Abu Sufyan en twee van sy seuns, Mu'awiya en Yazid, het elk 100 kamele gekry. Die ''Ansar'', wat dapper in die slag geveg het maar byna niks ontvang het, was hieroor ontevrede. Een van hulle het opgemerk: "Dit is nie met sulke geskenke dat 'n mens God se aangesig soek nie."<ref>Rodinson (2021), bl. 263–264.</ref><ref>Gabriel (2014), bl. 189.</ref> Ongeveer 10 maande nadat hy Mekka verower het, het Mohammed sy leër geneem om die welgestelde grensprovinsies van Bisantynse [[Sirië]] aan te val. Verskeie motiewe word voorgestel, waaronder vergelding vir die nederlaag by Mu'tah en die verwerwing van groot buit. Weens die droogte en die strawwe hitte van daardie tyd het sommige van die Moslems hulle daarvan weerhou om deel te neem, wat tot die openbaring van Koran 9:38 gelei het waarin dié agterblyers bestraf is. Toe Mohammed en sy leër Tabuk bereik, was daar geen vyandelike magte teenwoordig nie. Hy kon egter sommige van die plaaslike hoofmanne dwing om sy heerskappy te aanvaar en ''jizya'' te betaal. 'n Groep onder Khalid ibn Walid wat hy op 'n strooptog gestuur het, het ook buit bekom, waaronder 2&nbsp;000 kamele en 800 stuks vee.<ref>Gabriel (2014), bl. 191–194.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 274–275.</ref><ref>Rodgers (2012), bl. 230.</ref> Die Hawazin se aanvaarding van die Islam het daartoe gelei dat Taif sy laaste groot bondgenoot verloor het. Nadat hulle 'n jaar van onophoudelike diefstalle en aanvalle deur die Moslems ná die beleg verduur het, het die mense van Taif, bekend as die Banu Thaqif, uiteindelik 'n keerpunt bereik en erken dat die aanvaarding van die Islam die verstandigste weg vir hulle was.<ref>Gabriel (2007), bl. 188–189.</ref><ref>Rodgers (2012), bl. 226.</ref> === Afskeidsbedevaart === [[Lêer:Maome.jpg|duimnael|Anonieme illustrasie uit al-Biruni se ''Die Oorblywende Tekens van Verbygaande Eeue'', waarin Mohammed die ''nasī''' tydens die Afskeidsbedevaart verbied; 17de-eeuse Ottomaanse kopie van 'n 14de-eeuse manuskrip]] In Februarie 631 het Mohammed 'n openbaring ontvang wat afgodedienaars vier maande van uitstel toegestaan het, waarna die Moslems hulle sou aanval, doodmaak en beroof waar hulle hulle ook al ontmoet.<ref>Glubb (2001), bl. 344–345, 359.</ref> Gedurende die bedevaartseisoen van 632 het Mohammed die seremonies persoonlik gelei en 'n preek gehou. Van die sleutelpunte wat na bewering beklemtoon is, was die verbod op woekerrente en op vetes wat met vroeëre moorde uit die voor-Islamitiese era verband hou; die broederskap van alle Moslems; en die aanvaarding van twaalf maanmaande sonder skrikkelmaande.<ref>Gabriel (2014), bl. 200.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 285–286.</ref> == Dood == Nadat hy in Junie 632 by die begraafplaas gebid het, het Mohammed 'n vreeslike hoofpyn gekry wat hom van pyn laat huil het. Hy het voortgegaan om die nag een vir een by elk van sy vroue deur te bring, maar het in Maymunah se hut flou geword. Hy het sy vroue gevra om hom toe te laat om in Aisha se hut te bly. Hy kon nie daarheen loop sonder om op Ali en Fadl ibn Abbas te leun nie, aangesien sy bene gebewe het. Sy vroue en sy oom al-Abbas het hom 'n Abessiniese middel gegee toe hy onbewus was. Toe hy bykom, het hy daarna gevra en hulle het verduidelik dat hulle gevrees het dat so 'n ernstige koors die gevolg van pleuritis was. Hy het geantwoord dat God hom nie met so 'n veragtelike siekte sou tref nie, en het beveel dat al die vroue ook die middel neem. Volgens verskeie bronne, waaronder die ''Sahih al-Bukhari'', het Mohammed gesê dat hy voel hoe sy aorta afgesny word weens die kos wat hy by Khaybar geëet het. Op 8 Junie 632 is Mohammed oorlede. In sy laaste oomblikke het hy na bewering gesê:<ref>Gabriel (2014), bl. 203.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 286–287.</ref><ref>Glubb (2001), bl. 360–361.</ref> {{Blockquote|text=O God, vergeef my en wees my genadig; en laat my by die hoogste geselle aansluit.}} Die geskiedkundige Alford T. Welch, wat aanneem dat die siekte gewone Medinese koors was en dat 'n gevaarlike graad van bykomende siektes vir die dood nodig sou wees, beperk sy spekulasie tot liggaamlike en geestelike uitputting.<ref>Buhl & Welch (1993), bl. 374.</ref> == Graf == [[Lêer:Medina Grab des Propheten.JPG|duimnael|links|Die [[Al-Masdjid an-Nabawi|Moskee van die Profeet]] in [[Medina]] omstreeks 1900.]] {{Wye beeld|Madina Haram at evening.jpg|800px|'n Panoramiese uitsig van die [[Al-Masdjid an-Nabawi|Moskee van die Profeet]] in Medina in 2004, met die Groen Koepel wat oor Mohammed se graf gebou is in die middel}} Mohammed is begrawe waar hy gesterf het, in Aisha se huis. Tydens die regering van die Ommajade-kalief al-Walid I is die Moskee van die Profeet uitgebrei om die terrein van Mohammed se graf in te sluit. Die Groen Koepel bo die graf is deur die Mamelukke-sultan al-Mansur Qalawun in die 13de eeu gebou, hoewel die groen kleur in die 16de eeu bygevoeg is, tydens die regering van die Ottomaanse sultan [[Süleyman I|Suleiman die Grote]]. Onder die grafte langs dié van Mohammed is die grafte van sy geselle, die eerste twee Moslemkaliefs [[Aboe Bakr]] en [[Omar]], en 'n leë een wat Moslems glo op Jesus wag.<ref>Peters (2003), bl. 90.</ref> Toe Saud bin Abdul-Aziz Medina in 1805 ingeneem het, is Mohammed se graf van sy goud- en juweelversierings gestroop. Aanhangers van die [[Wahhabisme]], Saud se volgelinge, het byna elke grafkoepel in Medina vernietig om hul verering te voorkom, en dié van Mohammed het na berig word net-net ontkom. Soortgelyke gebeure het in 1925 plaasgevind toe die Saoedi-milisies die stad hervoer het – en dié keer daarin geslaag het om dit te hou. In die Wahhabitiese vertolking van die Islam moet begrafnisse in ongemerkte grafte plaasvind. Hoewel die praktyk deur die Saoedi's afgekeur word, gaan baie pelgrims voort om 'n ''ziyarat'' – 'n rituele besoek – aan die graf te bring.<ref>Weston (2008), bl. 136.</ref><ref>Bennett (1998), bl. 182–183.</ref> == Opvolging == [[Lêer:Map of expansion of Caliphate.svg|duimnael|regs|Uitbreiding van die kalifaat, 622–750 n.C.: Mohammed (622–632), die Rasjidoen-kalifaat (632–661) en die Ommajade-kalifaat (661–750)]] Met Mohammed se dood het meningsverskil uitgebreek oor wie sy opvolger sou wees. [[Omar|Umar ibn al-Khattab]], 'n vooraanstaande gesel van Mohammed, het [[Aboe Bakr]], Mohammed se vriend en medewerker, genomineer. Met bykomende steun is Aboe Bakr as die eerste [[Kalifaat|kalief]] bevestig. Dié keuse is deur sommige van Mohammed se geselle betwis, wat gemeen het dat [[Ali|Ali ibn Abi Talib]], sy neef en skoonseun, deur Mohammed by Ghadir Khumm as die opvolger aangewys is. Aboe Bakr het onmiddellik beweeg om teen die magte van die [[Bisantynse Ryk]] toe te slaan weens die vorige nederlaag, hoewel hy eers 'n opstand deur Arabiese stamme moes onderdruk in 'n gebeurtenis wat Moslemgeskiedkundiges later die Ridda-oorloë of "Oorloë van Geloofsafval" genoem het.<ref name="Holt57">Holt, Lambton & Lewis (1977), bl. 57.</ref> Die voor-Islamitiese Midde-Ooste is deur die Bisantynse en Sassanidiese ryke oorheers. Die Romeins-Persiese oorloë tussen die twee het die streek verwoes, wat die ryke onder die plaaslike stamme ongewild gemaak het. Verder was baie Christene in die lande wat deur die Moslems verower sou word, ontevrede met die Oosters-Ortodokse Kerk, wat hulle as ketters beskou het. Binne 'n dekade het die Moslems [[Mesopotamië]], Bisantynse Sirië, Bisantynse [[Egipte]] en groot dele van Persië verower en die [[Rasjidoen-kalifaat]] gestig.<ref name="Holt57" /><ref>Lapidus (2002), bl. 31–32.</ref> == Familie == [[Lêer:Mrs Aisha room.jpg|duimnael|Mohammed se graf is in die vertrekke van sy derde vrou, Aisha, in die Moskee van die Profeet in Medina.]] Mohammed se huwelikslewe kan in twee tydperke verdeel word: voor die ''hidjra'' in Mekka (570–622) en ná die ''hidjra'' in Medina (622–632). Op die ouderdom van 25 het Mohammed met die welgestelde [[Khadijah bint Khuwaylid|Khadijah]] getrou, wat 40 jaar oud was. Die huwelik het 25 jaar geduur en was 'n gelukkige een, en Mohammed het gedurende dié huwelik nie met 'n ander vrou in die huwelik getree nie. Ná Khadijah se dood het Khawla bint Hakim aan Mohammed voorgestel dat hy met Sawdah bint Zam'ah, 'n Moslem-weduwee, of met Aisha, die dogter van Umm Ruman en Aboe Bakr van Mekka, trou. Daar word gesê dat Mohammed reëlings gevra het om met albei te trou. Volgens die klassieke bronne het Mohammed met Aisha getrou toe sy 6 of 7 jaar oud was; die huwelik is later voltrek, toe sy 9 jaar oud was en hy 53.<ref>Esposito (1998), bl. 18.</ref><ref>Reeves (2003), bl. 46.</ref> Mohammed het huishoudelike take verrig soos die voorbereiding van kos, die maak van klere en die herstel van skoene. Daar word ook gesê dat hy sy vroue aan gesprek gewoond gemaak het: hy het na hul raad geluister, en die vroue het met hom gedebatteer en selfs met hom geredekawel.<ref>Ramadan (2007), bl. 168–169.</ref> Daar word gesê dat Khadijah vier dogters (Ruqayyah, Umm Kulthum, Zainab en [[Fatimah]]) en twee seuns (al-Qasim en Abd Allah, wat albei in hul kinderjare gesterf het) by Mohammed gehad het. Al sy dogters behalwe een, Fatimah, is voor hom oorlede. Sommige Sjia-geleerdes voer aan dat Fatimah Mohammed se enigste dogter was. Maria al-Qibtiyya het vir hom 'n seun met die naam Ibrahim gebaar, wat op tweejarige ouderdom gesterf het. Nege van Mohammed se vroue het hom oorleef. Aisha, wat in die Soenni-tradisie as Mohammed se gunstelingvrou bekend geword het, het hom met dekades oorleef en was instrumenteel om die verspreide uitsprake van Mohammed te help versamel wat die hadith-letterkunde vir die Soenni-tak van die Islam vorm. Zayd ibn Haritha was 'n slaaf wat Khadijah aan Mohammed gegee het. Hy is deur haar broerskind Hakim ibn Hizam op die mark in Ukaz gekoop. Zayd het toe die egpaar se aangenome seun geword, maar is later verstoot toe Mohammed op die punt was om met Zayd se gewese vrou, Zaynab bint Jahsh, te trou. Volgens 'n opsomming van die [[BBC]] "het die profeet Mohammed nie probeer om die [[slawerny]] af te skaf nie, en het hy self slawe gekoop, verkoop, gevange geneem en besit. Maar hy het daarop aangedring dat slawe-eienaars hul slawe goed behandel en het die deug beklemtoon om slawe vry te laat. Mohammed het slawe as mense behandel en het sommige duidelik in die hoogste aansien gehou."<ref>Powers (2014), bl. 100–101.</ref> Mohammed se dogter [[Fatimah]] was getroud met [[Ali|Ali ibn Abi Talib]]. Hulle seuns, [[Hasan ibn Ali]] en [[Husayn ibn Ali]], was Mohammed se kleinseuns en word in Islamitiese tradisies as deel van die [[Ahl al-Bayt]] ("familie van die huis/-houding") beskou.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Ahl-al-Bayt|title=Ahl al-Bayt|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=13 Augustus 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/ahl-e-bayt/|title=Ahl-e Bayt|publisher=Encyclopædia Iranica|accessdate=13 Augustus 2026}}</ref> == Nalatenskap == === Islamitiese tradisie === [[Lêer:Sahadah-Topkapi-Palace.jpg|duimnael|Die ''[[Sjahada]]'' in kalligrafie in die Topkapı-paleis in Istanbul, Turkye]] Ná die getuienis van die eenheid van God is die geloof in Mohammed se profeetskap die belangrikste aspek van die Islamitiese geloof. Elke Moslem verklaar in die ''[[Sjahada]]'': "Ek getuig dat daar geen god is behalwe God nie, en ek getuig dat Mohammed 'n Boodskapper van God is." Die ''sjahada'' is die basiese geloofsbelydenis van die Islam. Die Islamitiese oortuiging is dat die ''sjahada'' ideaal gesproke die eerste woorde is wat 'n nuutgeborene hoor; kinders word dit onmiddellik geleer en dit word by die dood opgesê. Moslems herhaal die ''sjahada'' in die gebedsroep (''adhan'') en in die gebed self, en nie-Moslems wat tot die Islam wil oorgaan, moet die belydenis opsê.<ref>Esposito (1998), bl. 12.</ref><ref>Nigosian (2004), bl. 17.</ref> [[Lêer:Mohamed peace be upon him.svg|duimnael|upright=0.8|Kalligrafiese weergawe van "mag God hom eer en hom vrede gee", wat gebruiklik ná Mohammed se naam bygevoeg word]] Volgens die Islamitiese oortuiging word Mohammed as die laaste profeet beskou wat deur God gestuur is. Geskrifte soos die hadith en die ''sira'' skryf verskeie wonderwerke of bonatuurlike gebeure aan Mohammed toe. Een daarvan is die splitsing van die maan, wat volgens die vroegste beskikbare ''tafsir''-samestellings 'n letterlike splitsing van die maan was.<ref>Brockopp (2010), bl. 47.</ref> Die [[Soenna|sunnah]] verteenwoordig die dade en uitsprake van Mohammed wat in die hadith bewaar is en dek 'n wye verskeidenheid bedrywighede en oortuigings, van godsdienstige rituele, persoonlike higiëne en die begrafnis van die dooies tot die mistieke vrae oor die liefde tussen mens en God. Die sunnah word as 'n model van navolging vir vroom Moslems beskou en het die Moslemkultuur in 'n groot mate beïnvloed. Baie besonderhede van die belangrikste Islamitiese rituele, soos die daaglikse gebede, die vas en die jaarlikse bedevaart, is slegs in die sunnah en nie in die Koran te vind nie. Moslems het tradisioneel liefde en verering vir Mohammed betoon. Verhale van Mohammed se lewe, sy voorspraak en sy wonderwerke het die populêre Moslemdenke en -poësie (''naʽat'') deurdring. Onder die Arabiese odes aan Mohammed is die ''Qasidat al-Burda'' ("Gedig van die Mantel") deur die Egiptiese Soefi al-Busiri (1211–1294) besonder bekend en word dit algemeen geag om 'n genesende, geestelike krag te besit. Die Koran verwys na Mohammed as "'n barmhartigheid (''rahmat'') vir die wêrelde". Die verbinding van reën met barmhartigheid in oosterse lande het daartoe gelei dat Mohammed voorgestel word as 'n reënwolk wat seëninge uitdeel en oor lande strek en die dooie harte herlewe, net soos reën die skynbaar dooie aarde herlewe. Mohammed se geboortedag word as 'n groot fees deur die Moslemwêreld gevier, met die uitsondering van Wahhabities-oorheerste Saoedi-Arabië, waar dié openbare vieringe ontmoedig word. Wanneer Moslems Mohammed se naam sê of skryf, volg hulle dit gewoonlik met die Arabiese frase ''ṣallā llahu ʿalayhi wa-sallam'' ("mag God hom eer en hom vrede gee").<ref>Buhl & Welch (1993), bl. 372.</ref> === Voorkoms en voorstellings === Verskeie bronne bied 'n waarskynlike beskrywing van Mohammed in die fleur van sy lewe. Hy was effens bo gemiddelde lengte, met 'n stewige liggaamsbou en 'n breë bors. Sy nek was lank en het 'n groot kop met 'n breë voorkop gedra. Sy oë is as donker en intens beskryf, beklemtoon deur lang, donker ooghare. Sy hare, swart en nie heeltemal krullerig nie, het oor sy ore gehang. Sy lang, digte baard het teen sy netjies geskeerde snor uitgestaan. Sy neus was lank en aquilien en het op 'n fyn punt geëindig. Sy tande was goed gespasieer. Sy gesig is as intelligent beskryf, en sy skoon vel het 'n lyn hare van sy nek tot sy nawel gehad. Ten spyte van 'n effense krommerug was sy stap vinnig en doelgerig. Mohammed se lip en wang is tydens die Slag van Uhud deur 'n slingerklip geskeur; die wond is later gebrand, wat 'n litteken op sy gesig gelaat het.<ref>Bennett (1998), bl. 36.</ref><ref>Gabriel (2014), bl. 120–121.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 181.</ref> Aangesien die hadith die skepping van beelde van lewende wesens verbied, konsentreer die Islamitiese godsdienstige kuns hoofsaaklik op [[kalligrafie]]. Moslems vermy oor die algemeen voorstellings van Mohammed en versier moskees eerder met kalligrafie, Koraninskripsies of meetkundige ontwerpe. Die verbod op beelde van Mohammed – wat ontwerp is om die aanbidding van Mohammed eerder as van God te voorkom – word vandag baie strenger in die Soenni-Islam (85 tot 90% van Moslems) en die Ahmadiyya-Islam (1%) nagekom as onder Sjiïete (10 tot 15%). Hoewel sowel Soenni's as Sjiïete in die verlede beelde van Mohammed geskep het, is Islamitiese voorstellings van Mohammed skaars. Hulle was meestal beperk tot die private en elite-medium van die miniatuur, en sedert ongeveer 1500 wys die meeste voorstellings Mohammed met 'n bedekte gesig, of stel hom simbolies as 'n vlam voor.<ref>Esposito (2011), bl. 14–15.</ref><ref name="m3">Peters (2010), bl. 159–161.</ref> Die vroegste bestaande voorstellings kom uit 13de-eeuse Anatoliese Seldjoekse en Ilkhanidiese Persiese miniature, tipies in letterkundige genres wat die lewe en dade van Mohammed beskryf. Tydens die Ilkhanidiese tydperk, toe Persië se Mongoolse heersers tot die Islam oorgegaan het, het mededingende Soenni- en Sjia-groepe visuele beeldmateriaal, waaronder beelde van Mohammed, gebruik om hul eie vertolking van die Islam se sleutelgebeurtenisse te bevorder. In die Persiese lande het dié tradisie van realistiese voorstellings tot deur die Timuriede-dinastie voortgeduur totdat die Safawiede vroeg in die 16de eeu die mag oorgeneem het. Die Safawiede, wat die Sjia-Islam die staatsgodsdiens gemaak het, het van die tradisionele styl weggebreek deur Mohammed se gesig met 'n sluier te bedek om sy gelaatstrekke te verberg en terselfdertyd sy ligtende wese voor te stel. Moskees is egter nooit met beelde van Mohammed versier nie.<ref name="m3" /> === Islamitiese maatskaplike hervormings === Volgens W. Montgomery Watt was die godsdiens vir Mohammed nie 'n private en individuele saak nie, maar "die totale reaksie van sy persoonlikheid op die totale situasie waarin hy hom bevind het. Hy het [nie net] ... op die godsdienstige en intellektuele aspekte van die situasie gereageer nie, maar ook op die ekonomiese, maatskaplike en politieke druk waaraan die Mekka van sy tyd onderhewig was." Bernard Lewis sê daar is twee belangrike politieke tradisies in die Islam – Mohammed as staatsman in Medina en Mohammed as rebel in Mekka – en na sy mening is die Islam 'n groot verandering, soortgelyk aan 'n rewolusie, wanneer dit in nuwe samelewings ingevoer word.<ref name="Holt34">Holt, Lambton & Lewis (1977), bl. 34.</ref> Geskiedkundiges stem oor die algemeen saam dat Islamitiese maatskaplike veranderinge op gebiede soos maatskaplike sekerheid, gesinstruktuur, [[slawerny]] en die regte van vroue en kinders 'n verbetering op die bestaande toestand van die Arabiese samelewing was. Volgens Lewis het die Islam byvoorbeeld "van die begin aristokratiese voorregte veroordeel, hiërargie verwerp en 'n formule aangeneem van 'n loopbaan wat vir die talentvolles oop is". Mohammed se boodskap het die samelewing en die morele ordes van die lewe op die Arabiese Skiereiland verander. Ekonomiese hervormings het die nood van die armes aangespreek, wat 'n kwessie in die voor-Islamitiese Mekka geword het. Die Koran vereis die betaling van 'n aalmoesbelasting ([[Zakaat|''zakat'']]) tot voordeel van die armes; namate Mohammed se mag gegroei het, het hy geëis dat stamme wat met hom wou verbond sluit, juis die ''zakat'' toepas.<ref>Esposito (1998), bl. 30.</ref><ref>Holt, Lambton & Lewis (1977), bl. 52.</ref> === Europese waardering === [[Lêer:La.Vie.de.Mahomet Christies.jpg|duimnael|upright|''La vie de Mahomet'' deur M. Prideaux (1699). Mohammed hou 'n swaard en 'n halfmaan terwyl hy op 'n aardbol, 'n kruis en die Tien Gebooie trap.]] Guillaume Postel was onder die eerstes wat 'n meer positiewe siening van Mohammed voorgehou het toe hy aangevoer het dat Mohammed deur Christene as 'n geldige profeet geag behoort te word. [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Gottfried Leibniz]] het Mohammed geprys omdat "hy nie van die natuurlike godsdiens afgewyk het nie". Henri de Boulainvilliers het Mohammed in sy ''Vie de Mahomed'', wat postuum in 1730 gepubliseer is, as 'n begaafde politieke leier en 'n regverdige wetgewer beskryf. [[Voltaire]] het 'n gemengde mening oor Mohammed gehad: in sy toneelstuk ''Le fanatisme, ou Mahomet le Prophète'' verguis hy Mohammed as 'n simbool van fanatisme, en in 'n opstel van 1748 noem hy hom "'n sublieme en hartlike bedrieër", maar in sy historiese oorsig ''Essai sur les mœurs'' stel hy hom as 'n wetgewer en veroweraar voor en noem hy hom 'n "entoesias". [[Jean-Jacques Rousseau]] stel hom in sy ''Die sosiale kontrak'' (1762) voor as 'n wyse wetgewer wat godsdienstige en politieke magte verstandig saamgesmelt het. In Emmanuel Pastoret se ''Zoroaster, Confucius en Mohammed'' (1787) stel hy die lewens van dié drie "groot manne" voor as "die grootste wetgewers van die heelal". [[Napoleon Bonaparte]] het Mohammed en die Islam bewonder en hom as 'n voorbeeldige wetgewer en veroweraar beskryf. Thomas Carlyle beskryf "Mahomet" in sy boek ''On Heroes, Hero-Worship, & the Heroic in History'' (1841) as "'n stille groot siel; hy was een van dié wat nie anders kan as om erns te maak nie". Carlyle se vertolking is wyd deur Moslemgeleerdes aangehaal as 'n bewys dat die Westerse vakkundigheid Mohammed se status as 'n groot man in die geskiedenis bekragtig.<ref name="Brockopp240">Brockopp (2010), bl. 240–244.</ref> Ian Almond sê dat Duitse Romantiese skrywers oor die algemeen positiewe sienings van Mohammed gehad het: "[[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] se 'buitengewone' digter-profeet, Herder se nasiebouer ... Schlegel se bewondering vir die Islam as 'n estetiese produk." Nadat hy [[Heinrich Heine]] aangehaal het, wat in 'n brief aan 'n vriend gesê het "ek moet erken dat u, die groot profeet van Mekka, die grootste digter is en dat u Koran ... nie maklik uit my geheue sal ontsnap nie", wys John Tolan hoe Jode in Europa veral meer genuanseerde sienings oor Mohammed en die Islam gehad het.<ref name="Brockopp240" /> Meer resente skrywers soos William Montgomery Watt en Richard Bell verwerp die gedagte dat Mohammed sy volgelinge doelbewus bedrieg het, met die argument dat Mohammed "absoluut opreg was en in volkome goeder trou opgetree het", en dat Mohammed se bereidheid om ontbering vir sy saak te verduur, met wat na geen rasionele grondslag vir hoop gelyk het nie, sy opregtheid toon. Watt sê egter dat opregtheid nie direk korrektheid impliseer nie: in hedendaagse terme kon Mohammed sy onderbewussyn vir goddelike openbaring aangesien het. Watt en Bernard Lewis voer aan dat 'n siening van Mohammed as 'n selfsoekende bedrieër dit onmoontlik maak om die ontwikkeling van die Islam te verstaan. Alford T. Welch meen dat Mohammed so invloedryk en suksesvol kon wees weens sy vaste geloof in sy roeping.<ref>Watt (1961), bl. 17, 232.</ref><ref>Holt, Lambton & Lewis (1977), bl. 37.</ref> === Kritiek === Kritiek op Mohammed bestaan sedert die 7de eeu, toe Mohammed deur sy nie-Moslem-Arabiese tydgenote verwerp is omdat hy die monoteïsme verkondig het, en deur die Joodse stamme van Arabië weens sy vermeende toe-eiening van Bybelse verhale en figure en sy verklaring van homself as die "Seël van die Profete". In die [[Middeleeue]] het Westerse en Bisantynse Christene hom as 'n valse profeet, die [[Antichris]] of 'n ketter bestempel. Hedendaagse kritiek behels die bevraagtekening van Mohammed se geldigheid as profeet, sy morele gedrag, sy huwelike, sy besit van slawe, sy behandeling van vyande, sy benadering tot leerstellige sake en sy sielkundige welstand.<ref>Buhl & Welch (1993), bl. 360–376.</ref> === Soefisme === Die sunnah het veel tot die ontwikkeling van die Islamitiese reg bygedra, veral vanaf die einde van die eerste Islamitiese eeu. Moslem-mistici, bekend as Soefi's, wat na die innerlike betekenis van die Koran en die innerlike aard van Mohammed gesoek het, het die profeet van die Islam nie net as 'n profeet beskou nie, maar ook as 'n volmaakte mens. Alle [[Soefisme|Soefi]]-ordes voer hul ketting van geestelike afkoms na Mohammed terug. === Ander godsdienste === Aanhangers van die [[Baha’i]]-geloof vereer Mohammed as een van 'n aantal profete of "Manifestasies van God". Hy word beskou as die finale manifestasie, of seël, van die Adamitiese siklus, maar sy leringe word geag as verplaas deur dié van Bahá'u'lláh, die stigter van die Baha'i-geloof en die eerste manifestasie van die huidige siklus. Die [[Droese]]-tradisie eer verskeie "mentors" en "profete", en Mohammed word as 'n belangrike profeet van God in die Droese-geloof beskou, synde een van die sewe profete wat in verskillende tydperke van die geskiedenis verskyn het. Mohammed word deur Sikhs geëer as een van die goddelike boodskappers wat na die mensdom gestuur is, saam met Moses, Jesus en ander. Die [[Adi Granth|Guru Granth Sahib]], die heiligste boek van die [[Sikhisme]], stel dit dat 'n ware Moslem wat die geloof van Mohammed volg, die "waan van dood en lewe" sou wegsit. == Kyk ook == * [[Hidjra]] * [[Islamitiese kalender]] * [[Koran]] * [[Soenna]] * [[Nagreis|Isra en Mi'raj]] == Notas == {{Verwysings|group=nota}} == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |author=Hajjah Amina Adil |url=https://books.google.com/books?id=31tscfPF4tkC |title=Muhammad, the Messenger of Islam: His Life & Prophecy |publisher=ISCA |year=2002 |isbn=978-1-930409-11-8}} * {{en}} {{cite encyclopedia |year=2009 |title=Dīn |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |publisher=Oxford University Press |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1102 |author=Anis Ahmad |editor=John L. Esposito |archive-url=https://web.archive.org/web/20171205093241/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1102 |archive-date=5 December 2017 |url-access=subscription |url-status=usurped}} * {{en}} {{cite book |author=Shahab Ahmed |url=https://books.google.com/books?id=ZCcuDwAAQBAJ |title=Before Orthodoxy: The Satanic Verses in Early Islam |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-04742-6}} * {{en}} {{cite book |author=Muhammed Ibn Ismaiel Al-Bukhari |title=The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari: Arabic-English |publisher=Dar-es-Salaam |year=1997 |isbn=978-9960-717-31-9 |translator=Muhammad M. Khan}} === Aangehaalde werke === * {{en}} Al-Tabari, Muhammad ibn Jarir (1987). ''The History of al-Tabari'', vol. 6: ''Muhammad at Mecca''. State University of New York Press. {{ISBN|978-0-88706-707-5}} * {{en}} Armstrong, Karen (2013). ''Muhammad: A Prophet for Our Time''. HarperCollins. {{ISBN|978-0-06-231683-7}} * {{en}} Bennett, Clinton (1998). ''In Search of Muhammad''. Continuum. {{ISBN|978-0-304-70401-9}} * {{en}} Brockopp, Jonathan E. (2010). ''The Cambridge Companion to Muhammad''. Cambridge University Press. {{ISBN|978-1-139-82838-3}} * {{en}} Brown, Daniel W. (2003). ''A New Introduction to Islam''. Wiley. {{ISBN|978-0-631-21604-9}} * {{en}} Brown, Jonathan A.C. (2011). ''Muhammad: A Very Short Introduction''. Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-955928-2}} * {{en}} Buhl, F. & Welch, A.T. (1993). "Muḥammad", in ''Encyclopaedia of Islam'', 2de uitgawe, vol. 7, bl. 360–376. Brill. {{ISBN|978-90-04-09419-2}} * {{en}} Conrad, Lawrence I. (1987). "Abraha and Muhammad: some observations apropos of chronology and literary topoi in the early Arabic historical tradition". ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'' 50(2), bl. 225–240. * {{en}} Deming, David (2014). ''Science and Technology in World History'', vol. 2. McFarland. {{ISBN|978-0-7864-5642-0}} * {{en}} Donner, Fred M. (2010). "Modern approaches to early Islamic history", in ''The New Cambridge History of Islam'', vol. 1, bl. 625–647. Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-83823-8}} * {{en}} Esposito, John (1998). ''Islam: The Straight Path'', 3de uitgawe. Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-511234-4}} * {{en}} Fontaine, P.F.M. (2022). ''Imperialism in Medieval History I''. Brill. {{ISBN|978-90-04-50234-5}} * {{en}} Gabriel, Richard A. (2007). ''Muhammad: Islam's First Great General''. University of Oklahoma Press. {{ISBN|978-0-8061-3860-2}} * {{en}} Gabriel, Richard A. (2014). ''Muhammad: Islam's First Great General''. University of Oklahoma Press. {{ISBN|978-0-8061-8250-6}} * {{en}} Glubb, John Bagot (2001). ''The Life and Times of Muhammad''. Cooper Square. {{ISBN|978-0-8154-1176-5}} * {{en}} Hazleton, Lesley (2014). ''The First Muslim: The Story of Muhammad''. Penguin. {{ISBN|978-1-59463-230-3}} * {{en}} Holt, P.M., Lambton, Ann K.S. & Lewis, Bernard (1977). ''The Cambridge History of Islam''. Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-29135-4}} * {{en}} Humphreys, R. Stephen (1991). ''Islamic History: A Framework for Inquiry''. Princeton University Press. {{ISBN|978-0-691-00856-1}} * {{en}} Kister, M.J. (2022). ''Society and Religion from Jahiliyya to Islam''. Routledge. {{ISBN|978-1-000-58502-5}} * {{en}} Lapidus, Ira (2002). ''A History of Islamic Societies'', 2de uitgawe. Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-77933-3}} * {{en}} Madelung, Wilferd (1997). ''The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate''. Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-64696-3}} * {{en}} Murray, Alexander (2011). ''Suicide in the Middle Ages'', vol. 2. Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-161399-9}} * {{en}} Nagel, Tilman (2020). ''Muhammad's Mission: Religion, Politics, and Power at the Birth of Islam''. Walter de Gruyter. {{ISBN|978-3-11-067498-9}} * {{en}} Nigosian, Solomon A. (2004). ''Islam: Its History, Teaching, and Practices''. Indiana University Press. {{ISBN|978-0-253-11074-9}} * {{en}} Peters, F.E. (1994). ''Muhammad and the Origins of Islam''. State University of New York Press. {{ISBN|978-1-4384-1597-0}} * {{en}} Peters, Francis Edward (2003). ''Islam: A Guide for Jews and Christians''. Princeton University Press. {{ISBN|978-0-691-11553-5}} * {{en}} Peterson, Daniel (2007). ''Muhammad, Prophet of God''. Wm. B. Eerdmans. {{ISBN|978-0-8028-0754-0}} * {{en}} Phipps, William E. (2016). ''Muhammad and Jesus: A Comparison of the Prophets and Their Teachings''. Bloomsbury. {{ISBN|978-1-4742-8935-1}} * {{en}} Powers, David S. (2014). ''Zayd''. University of Pennsylvania Press. {{ISBN|978-0-8122-0995-2}} * {{en}} Ramadan, Tariq (2007). ''In the Footsteps of the Prophet: Lessons from the Life of Muhammad''. Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-530880-8}} * {{en}} Rāshid, Maʿmar ibn (2015). ''The Expeditions: An Early Biography of Muḥammad''. NYU Press. {{ISBN|978-1-4798-0047-6}} * {{en}} Reeves, Minou (2003). ''Muhammad in Europe: A Thousand Years of Western Myth-Making''. New York University Press. {{ISBN|978-0-8147-7564-6}} * {{en}} Rodgers, Russ (2012). ''The Generalship of Muhammad: Battles and Campaigns of the Prophet of Allah''. University Press of Florida. {{ISBN|978-0-8130-3766-0}} * {{en}} Rodinson, Maxime (2002). ''Muhammad: Prophet of Islam''. Tauris Parke. {{ISBN|978-1-86064-827-4}} * {{en}} Rodinson, Maxime (2021). ''Muhammad''. New York Review of Books. {{ISBN|978-1-68137-493-2}} * {{en}} Roggema, Barbara (2008). ''The Legend of Sergius Bahira''. Brill. {{ISBN|978-90-04-16730-8}} * {{en}} Sells, Michael (2002). "Ascension", in ''Encyclopaedia of the Qurʾān'', vol. 1. Brill. * {{en}} Watt, W. Montgomery (1953). ''Muhammad at Mecca''. Oxford University Press. * {{en}} Watt, W. Montgomery (1956). ''Muhammad at Medina''. Oxford University Press. * {{en}} Watt, W. Montgomery (1961). ''Muhammad: Prophet and Statesman''. Oxford University Press. * {{en}} Wensinck, A.J. & Jomier, J. (1990). "Ka'ba", in ''Encyclopaedia of Islam'', 2de uitgawe, vol. 4. Brill. * {{en}} Weston, Mark (2008). ''Prophets and Princes: Saudi Arabia from Muhammad to the Present''. Wiley. {{ISBN|978-0-470-18257-4}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Muhammad|Mohammed}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad|title=Muhammad|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=13 Augustus 2026}} {{Profete van Islam}} {{Normdata}} [[Kategorie:Islamitiese leiers]] [[Kategorie:Profete van Islam]] [[Kategorie:Mense in die 6de eeu]] [[Kategorie:Mense in die 7de eeu]] [[Kategorie:Geboortes in 570]] [[Kategorie:Sterftes in 632]] mwv3ff7gg7g6vx5571vs5qg4p993n0k 2965350 2965349 2026-09-05T22:49:26Z Pynappel 70858 /* Vroeë lewe */ 2965350 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Mohammed | bynaam = | beeld = Mohammad SAV.svg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Die naam Mohammed geskrif met Arabiese kalligrafie. | geboortenaam = Muḥammad ibn `Abd Allāh | geboortedatum = omstreeks [[570]] (tradisioneel 12 Rabi' al-Awwal; ca. [[29 Augustus]] 570)<ref>{{en}} {{cite book|author1=Amir Ali Syed|title=The spirit of Islam; or, The life and teachings of Mohammed|date=1902|publisher=S.K Lahiri & C0.|location=Kolkata|page=8|url=https://ia801407.us.archive.org/8/items/spiritofislamorl00alisrich/spiritofislamorl00alisrich.pdf|chapter=hoofstuk 1}}</ref> | geboorteplek = [[Mekka]] (tans in [[Saoedi-Arabië]]) | dood_datum = [[8 Junie]] [[632]] (11 AH; op die ouderdom van 61–62) | sterfteplek = [[Medina]] (tans in Saoedi-Arabië) | ouers = `Abd Allah ibn `Abd al-Muttalib (vader)<br />Aminah (moeder) | titel = | nasionaliteit = [[Arabiere|Arabies]] | beroep = | begraafplaas = Groen Koepel, [[Al-Masdjid an-Nabawi|Moskee van die Profeet]], Medina | ander = | bekend = Stigter van [[Islam]]<br />Hoofprofeet in die Islam en die [[Droese]]-geloof<br />Manifestasie van God in die [[Baha’i]]-geloof | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = [[Soenni]]-[[Islam]] | huweliksmaat = Khadijah bint Khuwaylid (595–619)<br />Sawda bint Zamʿa (619–632)<br />Aisha bint Abi Bakr (619–632)<br />Hafsa bint Umar (624–632)<br />Zaynab bint Khuzayma (625–627)<br />Hind bint Abi Umayya (629–632)<br />Zaynab bint Jahsh (627–632)<br />Juwayriya bint al-Harith (628–632)<br />Ramlah bint Abi Sufyan (628–632)<br />Rayhana bint Zayd (629–631)<br />Safiyya bint Huyayy (629–632)<br />Maymuna bint al-Harith (630–632)<br />Maria al-Qibtiyya (630–632) | kinders = al-Qasim, `Abd-Allah, Ibrahim (seuns)<br />Zainab, Ruqayyah, Umm Kulthoom, Fatimah Zahra (dogters) | webblad = | handtekening = }} {{Ses Islamitiese profete}} '''Mohammed''' of '''Moegammad'''<ref group="nota">Die spelling wat in die Afrikaanse Koran gebruik word.</ref> ([[570]] – [[8 Junie]] [[632]]; [[Arabies]]: محمد, ''Muḥammad'', [muħammad]) was 'n Arabiese religieuse, politieke en militêre leier van [[Mekka]] en die stigter van die [[Islam]].<ref>{{en}} {{Google books|WgMerGqwcJMC| The Leadership of Muhammad}} deur John Adair</ref><ref>{{en}} {{cite news |last=Lamptey |first=Jerusha |date=5 Oktober 2012 |url=http://www.nytimes.com/roomfordebate/2012/10/04/is-islam-an-obstacle-to-democracy/from-its-earliest-days-islam-respects-plurality |title=From Its Earliest Days, Islam Respects Plurality |work=[[The New York Times]] |accessdate=6 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200401210150/https://www.nytimes.com/roomfordebate/2012/10/04/is-islam-an-obstacle-to-democracy/from-its-earliest-days-islam-respects-plurality |archive-date=1 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.politicalislam.com/blog/mohammed/ |title=Mohammed |accessdate=6 November 2012 |author=Bill Warner |date=Augustus 2010 |publisher=Political Islam |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307035621/https://www.politicalislam.com/blog/mohammed/ |archive-date=7 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het [[Arabië]] onder 'n [[Islam]]itiese regeringsvorm verenig. Die [[Moslem]]s en [[Baha’i]] glo hy is 'n profeet van [[God]]. Die Moslems beskou hom as die hersteller van die onveranderde oorspronklike [[monoteïsme|monoteïstiese]] geloof van [[Adam in Islam|Adam]], [[Noag in Islam|Noag]], [[Abraham in Islam|Abraham]], [[Moses in Islam|Moses]], [[Jesus in Islam|Jesus]] en ander profete.<ref>{{en}} Esposito (1998), bl. 12.</ref><ref>{{en}} Esposito (2002b), bl. 4–5.</ref><ref>{{en}} {{cite book|last=Peters|first=F.E.|title=Islam: A Guide for Jews and Christians|url=https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe|year=2003|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-11553-2|page=[https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe/page/14 9]}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |last= Esposito|first= John|title= Islam: The Straight Path (3de uitgawe)|url= https://archive.org/details/islamstraightpat0000espo|year=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-511234-4|pages=[https://archive.org/details/islamstraightpat0000espo/page/9 9], 12}}</ref> Volgens die Islam was hy die laaste profeet van [[God]], wat goddelik geïnspireer is om die [[Monoteïsme|monoteïstiese]] leerstellings van [[Adam in Islam|Adam]], [[Noag in Islam|Noag]], [[Abraham in Islam|Abraham]], [[Moses in Islam|Moses]], [[Jesus in Islam|Jesus]] en ander profete van die Islam te verkondig en te bevestig. [[Moslem]]s glo dat hy die Seël van die Profete is, en saam met die [[Koran]] vorm sy leringe en normatiewe voorbeelde die grondslag van die Islamitiese geloofsoortuiging.<ref name="Watt2024">{{Cite encyclopedia |year=2024 |title=Muhammad |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |access-date=4 Februarie 2023 |last=Watt |first=William Montgomery}}</ref> Volgens die tradisionele weergawe is Mohammed in [[Mekka]] in die aristokratiese Banu Hasjim-geslag van die [[Koeraisj]]-stam gebore. Sy vader Abdullah, die seun van die stamleier Abd al-Muttalib, is omstreeks die tyd van Mohammed se geboorte oorlede, en sy moeder Amina toe hy ses jaar oud was, wat hom 'n wees gelaat het. Hy is onder die sorg van sy oupa Abd al-Muttalib en sy oom aan vaderskant, Abu Talib, grootgemaak. In later jare het hy hom van tyd tot tyd vir etlike nagte se gebed in 'n berggrot met die naam Hira afgesonder. Op veertigjarige ouderdom, omstreeks 610, het Mohammed berig dat [[Gabriël]] hom in die grot besoek en sy eerste openbaring van God gebring het. In 613 het hy dié openbaringe openlik begin verkondig, met die boodskap dat "God Een is", dat volkome onderwerping (''islām'') aan God (''Allāh'') die regte lewenswyse (''dīn'') is, en dat hy 'n profeet en boodskapper van God is soos die ander profete van die Islam.<ref name="Watt2024" /> Mohammed se volgelinge was aanvanklik min in getal en het 13 jaar lank vervolging deur die Mekkaanse politeïste verduur. Om die voortgesette vervolging te ontsnap, het hy in 615 sommige van sy volgelinge na [[Keiserryk Ethiopië|Abessinië]] gestuur voordat hy en sy volgelinge later, in 622, van Mekka na [[Medina]] (destyds Jathrib) verhuis het. Dié gebeurtenis, die ''[[Hidjra]]'', is die begin van die [[Islamitiese kalender]]. In Medina het Mohammed die stamme onder die Grondwet van Medina verenig. In Desember 629, ná agt jaar van tussenposige stryd met die Mekkaanse stamme, het hy 'n leër van 10&nbsp;000 Moslembekeerlinge bymekaargebring en op die stad Mekka opgeruk. Die verowering is grootliks onbetwis en Mohammed het die stad met minimale verliese in besit geneem. In 632, 'n paar maande nadat hy van die Afskeidsbedevaart teruggekeer het, het hy siek geword en gesterf. Teen die tyd van sy dood het die grootste deel van die [[Arabiese Skiereiland]] tot die Islam oorgegaan.<ref name="Watt2024" /> Die openbaringe (''waḥy'') wat Mohammed volgens hom tot sy dood ontvang het, vorm die verse (''āyah'') van die Koran waarop die Islam gegrond is, en word deur Moslems as die woordelikse woord van God en sy laaste openbaring beskou. Benewens die Koran word Mohammed se leringe en praktyke, wat in oorgelewerde berigte bekend as die [[Hadit|hadith]] en in sy lewensbeskrywing (''sīrah'') te vind is, ook gehandhaaf en as bronne van die Islamitiese reg gebruik. Buiten die Islam word Mohammed ook in die [[Sikhisme]] as 'n inspirerende figuur geëer, in die [[Droese]]-geloof as een van die sewe hoofprofete, en in die [[Baha’i]]-geloof as 'n Manifestasie van God.<ref name="Watt2024" /> == Biografiese bronne == Die kritiese beoordeling van bronne is van besondere belang om Mohammed se historiese bestaan buite die mites te agterhaal. Die vroeë bronne oor sy lewe is skrywers uit die 2de en 3de eeu AH (die 8ste en 9de eeu n.C.), wie se werke die hoofsaaklike biografiese inligting van die Moslemtradisies oor sy lewe opgestel het, maar die betroubaarheid van dié inligting is in akademiese kringe omstrede weens die mondelinge gaping tussen die aangeteken datums van Mohammed se lewe en die datums waarop dié geskrifte in die bronne begin verskyn.<ref name="Reeves67">Reeves (2003), bl. 6–7.</ref><ref name="Wattxi">Watt (1953), bl. xi.</ref> John Burton vat die inligting wat die veelheid beskikbare bronne verskaf, uit 'n geskiedkundige se oogpunt so saam: {{Blockquote|text=Wanneer die inhoud beoordeel word, is die enigste uitkoms vir die vakkundige die maatstaf van waarskynlikheid, en op dié grondslag moet dit herhaal word dat feitlik niks wat vir die geskiedkundige van nut is, uit die karige rekord van die vroeë lewe van die stigter van die jongste van die groot wêreldgodsdienste voortkom nie ... hoe verder terug in die Moslemtradisie 'n mens ook al probeer reik, kan 'n mens eenvoudig nie 'n skerf inligting van werklike nut vir die opstel van die menslike geskiedenis van Mohammed herwin nie, buiten die blote feit dat hy een keer bestaan het.|sign=John Burton<ref>John Burton, ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', vol. 53 (1990), bl. 328.</ref>}} === Vroeë biografieë === [[Lêer:PERF No. 665.jpg|duimnael|upright=0.8|'n Vroeë manuskrip van Ibn Hisham se ''al-Sirah al-Nabawiyyah'', vermoedelik kort ná sy dood in 833 deur sy studente oorgelewer]] Daar is geen bronne uit die tyd van Mohammed waaruit 'n lewensbeskrywing saamgestel kan word nie. Die inligting wat in die vroeë Islamitiese geskiedskrywing gebruik is, het as die sporadiese voortbrengsels van verhaalvertellers (''qāṣṣ'', mv. ''quṣṣāṣ'') – wat destyds nogal aansienlik was – sonder besonderhede ontstaan. Terselfdertyd word die studie van die vroegste tydperke in die Islamitiese geskiedenis deur 'n gebrek aan bronne bemoeilik. Waar die verhale aanvanklik die vorm van 'n soort heldedigte, ''magāzī'' genoem, aangeneem het, is besonderhede later bygevoeg, geredigeer en in ''sirah''-samestellings omskep. Westerse geskiedkundiges beskryf die doel van dié vroeë biografieë as grootliks om 'n boodskap oor te dra, van 'n hagiografiese aard, eerder as om die geskiedenis streng en akkuraat aan te teken.<ref>Donner (2010), bl. 628.</ref> Die oudste geskrewe ''sira'' (lewensbeskrywings van Mohammed en aan hom toegeskrewe uitsprake) wat bekend is, is Ibn Ishaq se ''Lewe van God se Boodskapper'', wat omstreeks 767 (150 AH) geskryf is; ander lewensbeskrywings is (gedeeltelik) daarop gebaseer. Hoewel die oorspronklike werk verlore geraak het, oorleef dié ''sira'' as uitgebreide uittreksels in werke deur Ibn Hisham en in 'n mindere mate deur al-Tabari. Ibn Hisham het egter in die voorwoord tot sy lewensbeskrywing van Mohammed geskryf dat hy sake uit Ibn Ishaq se biografie weggelaat het wat "sekere mense sou ontstel". 'n Ander vroeë historiese bron is die geskiedenis van Mohammed se veldtogte deur al-Waqidi (gesterf 207 AH) en die werk van Waqidi se sekretaris, Ibn Sa'd al-Baghdadi (gesterf 230 AH). Karen Armstrong meen dat daar – danksy dié vroeë biografiese pogings – meer oor Mohammed bekend is as oor die stigters van byna al die ander groot godsdienste.<ref name="Reeves67" /><ref name="Wattxi" /><ref>Armstrong (2013), bl. 3.</ref> === Hadith === [[Lêer:PERF No. 732.jpg|duimnael|upright=0.8|Vroeë manuskrip van die ''Muwatta'' van Malik ibn Anas, gedateer binne sy leeftyd, omstreeks 780]] Ander belangrike tradisionele bronne is die [[Hadit|hadith]]-versamelings, weergawes van verbale en fisiese leringe en goedkeurings wat aan Mohammed toegeskryf word. Hadith is verskeie geslagte ná sy dood deur Moslems saamgestel, onder wie al-Bukhari, Muslim ibn al-Hajjaj, at-Tirmidhi, al-Nasa'i, Abu Dawood, Ibn Majah, Malik ibn Anas en al-Daraqutni, en aan Mohammed toegeskryf deur 'n ketting van oorlewering (''isnad''). Die hadith stel oor die algemeen 'n geïdealiseerde beeld van Mohammed voor.<ref name="Görke2020">{{Cite encyclopedia |year=2020 |title=The Wiley Blackwell Concise Companion to the Hadith |publisher=Wiley |last=Görke |first=Andreas |editor-last=Brown |editor-first=Daniel W. |pages=75–90}}</ref> Hadith is deur Islamitiese geleerdes volgens hul betroubaarheid geklassifiseer op grond van die betroubaarheid van die ketting van oorlewering, en verskillende denkskole het op verskillende versamelings vertrou. Moslemgeleerdes het meer vertroue in hadith as in die biografiese letterkunde gestel omdat hadith oor die algemeen op 'n ketting van oorlewering gegrond was; die afwesigheid van so 'n ketting in die biografiese letterkunde het dit in hul oë onverifieerbaar gemaak. Hadith wat die klassieke gradering- en keuringsprosesse slaag, word as eg bestempel. Dié bestempeling is subjektief en die betroubaarheid daarvan word dikwels deur sektariese neigings bepaal. Dié bronne, wat deur Koranistiese geleerdes gewantrou word, word ook met verdenking bejeën deur Westerse navorsers wat glo dat hulle in die vroeë eeue van die Islam versin is om bepaalde teologiese en regsposisies te ondersteun.<ref name="Görke2020" /><ref name="Brown2020">{{Cite encyclopedia |year=2020 |title=The Wiley Blackwell Concise Companion to the Hadith |publisher=Wiley |last=Brown |first=Daniel W. |editor-last=Brown |editor-first=Daniel W. |pages=39–56}}</ref> Vroeë Westerse geleerdes het die latere oorleweringe en berigte gewantrou en hulle as versinsels beskou. Leone Caetani het die toeskrywing van historiese berigte aan Ibn Abbas en Aisha as meestal versonne beskou en berigte verkies wat sonder ''isnad'' deur vroeë geskiedkundiges soos Ibn Ishaq oorgelewer is. Wilferd Madelung het die onoordeelkundige verwerping van alles wat nie in die "vroeë bronne" ingesluit is nie verwerp, en latere verhale eerder in die konteks van historiese versoenbaarheid met gebeure en figure beoordeel.<ref>Madelung (1997), bl. XI, 20.</ref> === Koran === Die [[Koran]] is die sentrale religieuse teks van die Islam. Moslems glo dit verteenwoordig die woord van God wat deur die aartsengel [[Gabriël]] aan Mohammed geopenbaar is. Die Koran is hoofsaaklik aan 'n enkele "Boodskapper van God" gerig, wat in 'n aantal verse as Mohammed geïdentifiseer word. In teenstelling met die honderde verwysings na vroeëre profete soos Moses en Jesus bevat dit betreklik min direkte inligting oor Mohammed self of oor sy geselle. Die teks verwys ook kortliks na episodes uit Mohammed se loopbaan, soos die migrasie van sy volgelinge na Jathrib en die Slag van Badr.<ref>Bennett (1998), bl. 18–19.</ref><ref>Peters (1994), bl. 261.</ref> == Mekkaanse jare == === Vroeë lewe === Die naam Mohammed beteken "geprys" in Arabies en dit kom vier keer in die Koran voor. Hy was ook as "al-Amin" ("die Betroubare") bekend toe hy jonk was, hoewel geskiedkundiges verskil oor of dit deur mense as 'n weerspieëling van sy geaardheid gegee is of bloot 'n naam van sy ouers was, dit wil sê 'n manlike vorm van sy moeder se naam "Amina". Mohammed het die ''kunya'' Abu al-Qasim later in sy lewe gekry ná die geboorte van sy seun Qasim, wat twee jaar later gesterf het.<ref>Esposito (1998), bl. 6.</ref><ref name="BuhlWelch361">Buhl & Welch (1993), bl. 361.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 51.</ref> Mohammed is volgens oorlewering op 29 Augustus 570 n.C.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nndb.com/people/673/000044541/ |title=Prophet Muhammad |publisher=NNDB |accessdate=13 Augustus 2026}}</ref> in die Arabiese stad Mekka gebore; sy geboortedag word op [[Mawlid an-Nabi]] herdenk. Daar word geglo dat Mohammed ibn Abdullah ibn Abd al-Muttalib ibn Hasjim omstreeks 570 in Mekka gebore is en dat sy geboortedag op 'n Maandagnag, die 12de dag van die maand Rabi' al-Awwal, was. Hy het aan die Banu Hasjim-geslag van die [[Koeraisj]]-stam behoort, wat 'n oorheersende mag in Wes-Arabië was. Hoewel hy in 'n huis van die vooraanstaande Abd al-Muttalib-familie van die stam gebore is, word gesê dat hy in sy jeug nie voorspoed geken het nie. Daar word ook beweer dat hy 'n afstammeling van Ismael, die seun van [[Abraham in Islam|Abraham]], was. Die Islamitiese tradisie stel dit dat Mohammed se geboortejaar met die olifantvoorval saamgeval het, toe Abraha, die [[Koninkryk Aksoem|Aksoemitiese]] onderkoning in die voormalige Himjaritiese Koninkryk, Mekka onsuksesvol probeer verower het.<ref name="Watt2024" /><ref>Rodinson (2002), bl. 38.</ref><ref>Conrad (1987).</ref> Mohammed se vader Abdullah is byna ses maande voor sy geboorte oorlede. Mohammed het daarna by sy pleegmoeder, Halima bint Abi Dhu'ayb, en haar man gebly tot hy twee jaar oud was. Op sesjarige ouderdom het hy sy biologiese moeder Amina aan 'n siekte verloor en 'n wees geword. Vir die volgende twee jaar, tot hy agt was, was Mohammed onder die voogdyskap van sy oupa aan vaderskant, Abd al-Muttalib, tot laasgenoemde se dood. Daarna het hy onder die sorg van sy oom Abu Talib gekom, die nuwe leier van die Banu Hasjim – ook tydens Mohammed se volwasse lewe. Abu Talib se broers het met Mohammed se opvoeding gehelp: Hamza, die jongste, het hom in boogskiet, swaardvegkuns en vegkuns opgelei, terwyl 'n ander oom, Abbas, vir hom werk gegee het om karavane op die noordelike deel van die roete na [[Sirië]] te lei.<ref>Watt (1961), bl. 7.</ref><ref>Armstrong (2013), bl. 18.</ref> [[Lêer:Cave Hira.jpg|duimnael|links|upright|Volgens die Islamitiese geloof het Mohammed die engel die eerste keer in die Hira-grot gesien.]] Die historiese rekord van Mekka tydens Mohammed se vroeë lewe is beperk en brokkelrig, wat dit moeilik maak om tussen feit en legende te onderskei. Verskeie Islamitiese verhale vertel dat Mohammed as kind saam met sy oom Abu Talib op 'n handelsreis na Sirië gegaan het en 'n monnik met die naam Bahira ontmoet het, wat na bewering sy profeetskap voorspel het. Daar is verskeie weergawes van die verhaal met besonderhede wat mekaar weerspreek. Alle weergawes van Bahira en sy ontmoeting met Mohammed word deur moderne geskiedkundiges sowel as deur sommige middeleeuse Moslemgeleerdes soos al-Dhahabi as versonne beskou.<ref>Watt (1961), bl. 8.</ref><ref>Roggema (2008), bl. 38–46.</ref> Later in sy lewe het Mohammed 'n huweliksaanbod aan sy niggie en eerste liefde, Fakhitah bint Abi Talib, gemaak, maar waarskynlik weens sy armoede is sy aanbod deur haar vader, Abu Talib, van die hand gewys, wat 'n aansienliker vryer gekies het. Toe Mohammed 25 was, het sy geluk gedraai: sy handelsreputasie het die aandag getrek van sy 40-jarige verlangse verwante [[Khadijah bint Khuwaylid|Khadijah]], 'n welgestelde sakevrou wat 'n suksesvolle loopbaan as handelaar in die karavaanhandel opgebou het. Sy het hom gevra om een van haar karavane na Sirië te neem, waarna sy so beïndruk was met sy bekwaamheid dat sy 'n huwelik aan hom voorgestel het. Mohammed het haar aanbod aanvaar en het monogaam met haar gebly tot haar dood.<ref>Rodinson (2021), bl. 49.</ref><ref>Brown (2011), bl. 100.</ref><ref>Armstrong (2013), bl. 20.</ref> In 605 het die Koeraisj besluit om die [[Kaäba]], wat voorheen slegs uit mure bestaan het, van 'n dak te voorsien. 'n Volledige herbou was nodig om die nuwe gewig te dra. Te midde van bekommernis daaroor dat die gode ontstel sou word, het 'n man met 'n pikhouer vorentoe gestap en uitgeroep: "O godin! Vrees nie! Ons bedoelinge is slegs die beste." Daarmee het hy dit begin afbreek. Die angstige Mekkane het oornag goddelike straf afgewag, maar toe hy die volgende dag ongedeerd voortgaan, is dit as 'n teken van hemelse goedkeuring beskou. Volgens 'n verhaal wat deur Ibn Ishaq versamel is, het 'n dispuut ontstaan oor watter geslag die voorreg moes hê toe die Swart Steen weer aangebring moes word. Daar is besluit dat die eerste persoon wat die Kaäba se voorhof betree, sou beslis. Mohammed het dié rol op hom geneem: hy het 'n mantel gevra, die steen daarop geplaas en die geslagsverteenwoordigers gelei om dit gesamentlik na sy plek op te lig, waarna hy dit self in die muur vasgemaak het.<ref>Glubb (2001), bl. 79–81.</ref><ref>Wensinck & Jomier (1990), bl. 319.</ref> === Begin van die Koran === In 610, toe Mohammed 40 jaar oud was, het hy na die berg Jabal an-Noer naby Mekka gestap. Volgens die Moslemtradisie was Mohammed 'n ''hanif'', iemand wat in die voor-Islamitiese Arabië die monoteïsme aangehang het. Die finansiële sekerheid wat Mohammed van sy welgestelde vrou Khadijah geniet het, het hom baie vrye tyd gegee om in afsondering in die grot van Hira deur te bring. Volgens die Islamitiese tradisie het die engel [[Gabriël]] in 610, toe hy 40 jaar oud was, tydens sy besoek aan die grot aan hom verskyn. Die engel het aan hom 'n doek met Koranverse daarop gewys en hom beveel om te lees. Toe Mohammed sy ongeletterdheid beken, het Gabriël hom kragtig gewurg, hom byna versmoor, en die bevel herhaal. Nadat Mohammed weer sy onvermoë om te lees genoem het, het Gabriël hom op dieselfde wyse weer gewurg. Dié verloop het nog een keer plaasgevind voordat Gabriël uiteindelik die verse voorgedra het, wat Mohammed in staat gestel het om hulle te memoriseer. Dié verse het later Koran 96:1–5 uitgemaak.<ref>Rodgers (2012), bl. 35.</ref><ref>Peterson (2007), bl. 51.</ref> {{Aanhaling|text=''Lees in die Naam van u Heer, die Skepper –''<br /> ''wat die mens uit 'n bloeddruppel skep.''<br /> ''Lees, want u Heer is die mees Eerbiedwaardige,''<br /> ''wat deur middel van die pen onderrig,''<br /> ''die mens leer wat hy nie geken het nie.''|sign=Koran 96:1–5<ref>Dié stelling is in die [[Koran]] (Hoofstuk 96:1 – 5) beskikbaar</ref>}} Volgens 'n ander oorlewering het Mohammed flou geword toe hy die [[engel]] sien, omdat hy verstom was oor hoe groot hy was. Die nag toe dit gebeur het, staan bekend as [[Lailat al-'Kadr]], maar die presiese datum is onbekend en word nie eens in die Koran genoem nie.<ref>{{en}} {{cite book |author=Amirul Hadi |title=Islam and state in Sumatra: a study of seventeenth-century Aceh |year=2004 |url=https://archive.org/details/islamstateinsuma0000hadi |isbn=978-9004129825 |pages=[https://archive.org/details/islamstateinsuma0000hadi/page/128 128]}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Marjo Buitelaar |title=Fasting and feasting in Morocco: women's participation in ramzan |year=1993 |url=https://archive.org/details/fastingfeastingi0000buit |isbn=978-0-85496-321-8 |pages=[https://archive.org/details/fastingfeastingi0000buit/page/64 64]}}</ref> Toe Mohammed tot verhaal kom, was hy bang; hy het begin dink dat hy ná al dié geestelike stryd deur 'n [[djin]] besoek is, wat hom nie meer wou laat lewe nie. In desperaatheid het Mohammed uit die grot gevlug en teen die berg begin opklim om homself dood te val. Toe hy die kruin bereik, het hy egter nog 'n visioen ervaar, dié keer van 'n magtige wese wat die horison gevul het en na Mohammed teruggestaar het, selfs wanneer hy in 'n ander rigting gedraai het. Dit was die gees van openbaring (''rūḥ''), waarna Mohammed later as Gabriël verwys het; dit was nie 'n naturalistiese [[engel]] nie, maar eerder 'n transendente aanwesigheid wat die gewone grense van die mens en die ruimte weerstaan het.<ref>Armstrong (2013), bl. 30.</ref><ref>Murray (2011), bl. 552.</ref> Verskrik en onvermoënd om die ervaring te verstaan, het Mohammed haastig van die berg af na sy vrou Khadijah gestrompel. Teen die tyd dat hy by haar kom, het hy al op sy hande en knieë gekruip, wild gebewe en "Bedek my!" geroep terwyl hy hom op haar skoot gegooi het. Khadijah het hom in 'n mantel gedraai en hom in haar arms gehou tot sy vrese verdwyn het. Sy het geen twyfel oor sy openbaring gehad nie en volgehou dat dit eg was en nie 'n djin nie. Mohammed is ook gerusgestel deur Khadijah se Christelike neef Waraqah ibn Nawfal, wat verheug uitgeroep het: "Heilig! Heilig! As jy die waarheid aan my gespreek het, o Khadijah, dan het die groot godheid na hom gekom wat voorheen na Moses gekom het, en sien, hy is die profeet van sy volk."<ref>Armstrong (2013), bl. 30–31.</ref><ref>Brown (2003), bl. 73.</ref><ref>Phipps (2016), bl. 37.</ref> Mohammed se houding tydens sy oomblikke van inspirasie Toe Mohammed by sy huis en vrou [[Khadijah bint Khuwaylid|Khadijah]] terugkom het hy vir haar alles vertel wat gebeur het. Daarna het hy nuwe openbaringe ontvang en opdrag gekry om die boodskap wat God aan hom gegee het te verkondig. het dikwels tot bewerings van sy tydgenote gelei dat hy onder die invloed van 'n djin, 'n waarsêer of 'n towenaar was, met die suggestie dat sy ervaringe tydens dié gebeurtenisse ooreenstem met dié wat met sulke figure in die antieke Arabië verbind is. Nietemin kon dié raaiselagtige toevalle vir sy volgelinge oorredende bewys van die goddelike oorsprong van sy openbaringe gewees het. Sommige geskiedkundiges reken dat die aanskoulike beskrywings van Mohammed se toestand in dié gevalle waarskynlik eg is, aangesien dit onwaarskynlik is dat latere Moslems hulle sou versin het.<ref>Buhl & Welch (1993), bl. 363.</ref><ref>Peterson (2007), bl. 53–54.</ref> Kort ná Waraqa se dood het die openbaringe vir 'n tyd opgehou, wat Mohammed groot benoudheid en gedagtes van selfdood gegee het. By een geleentheid het hy na bewering 'n berg opgeklim met die bedoeling om af te spring, maar toe hy die kruin bereik, het Gabriël aan hom verskyn en sy status as die ware Boodskapper van God bevestig. Dié ontmoeting het Mohammed gekalmeer en hy is huis toe. Later, toe daar weer 'n lang onderbreking tussen openbaringe was, het hy dieselfde ding gedoen, maar Gabriël het op soortgelyke wyse ingegryp.<ref>Rāshid (2015), bl. 11.</ref> Mohammed was daarvan oortuig dat hy sy eie gedagtes van dié boodskappe kon onderskei. Die vroeë Koranopenbaringe het benaderings gebruik waarin ongelowiges met goddelike straf gewaarsku is, terwyl gelowiges belonings belowe is. Hulle het moontlike gevolge soos hongersnood en dood vir dié wat Mohammed se God verwerp het, oorgedra en na vroeëre en toekomstige rampe verwys. Die verse het ook die naderende laaste oordeel en die bedreiging van die hellevuur vir skeptici beklemtoon. Weens die kompleksiteit van die ervaring was Mohammed aanvanklik onwillig om ander van sy openbaringe te vertel; hy het eers net 'n paar uitgesoekte familielede en vriende in vertroue geneem. Volgens die Moslemtradisie was Mohammed se vrou Khadijah die eerste wat geglo het dat hy 'n profeet was. Sy is gevolg deur Mohammed se tienjarige niggie se seun [[Ali|Ali ibn Abi Talib]], sy vertroude vriend [[Aboe Bakr]] en sy aangenome seun Zayd. Namate die woord van Mohammed se openbaringe deur die res van sy familie versprei het, het hulle toenemend verdeeld daaroor geraak: die jongmense en die vroue het oor die algemeen in hom geglo, terwyl die meeste van die mans van die ouer geslagte hom sterk teengestaan het.<ref>Holt, Lambton & Lewis (1977), bl. 31.</ref><ref>Brockopp (2010), bl. 40–42.</ref><ref>Watt (1953), bl. 86.</ref> === Teenstand in Mekka === Toe Mohammed die eerste keer preek, was die meeste van Mekka se inwoners, wat destyds nog afgode aanbid het, nie baie ingenome nie. Maar daar was ook mense wat na sy prediking en boodskappe geluister het. Hulle was die eerste volgelinge van die nuwe Islamitiese godsdiens. Omstreeks 613 het Mohammed openbaar begin preek; baie van sy eerste volgelinge was vroue, vrygelatenes, dienaars, slawe en ander lede van die laer sosiale klas. Dié bekeerlinge het elke nuwe openbaring van Mohammed gretig afgewag; wanneer hy dit voorgedra het, het hulle alles ná hom herhaal en gememoriseer, en die geletterdes onder hulle het dit neergeskryf. Mohammed het ook rituele by sy groep ingevoer, waaronder die gebed ([[Salaah|''salat'']]) met liggaamshoudings wat volkome oorgawe (''islam'') aan God vergestalt het, en die gee van aalmoese ([[Zakaat|''zakat'']]) as 'n vereiste van die Moslemgemeenskap (''ummah'').<ref>Ramadan (2007), bl. 37–39.</ref><ref>Armstrong (2013), bl. 14–15.</ref> Aanvanklik het hy geen ernstige teenstand van die inwoners van Mekka ondervind nie, wat onverskillig teenoor sy bekeringsywer was, maar toe hy hul oortuigings begin aanval, het spanning ontstaan. Die Koeraisj het hom uitgedaag om wonderwerke te verrig, soos om waterfonteine te laat ontstaan, maar hy het geweier met die redenasie dat die reëlmatighede van die natuur reeds as genoegsame bewys van God se majesteit dien. Sommige het sy gebrek aan sukses gesatiriseer deur te wonder waarom God nie skatte aan hom geskenk het nie. Ander het hom gevra om die Paradys te besoek en met tasbare perkamentrolle van die Koran terug te kom. Maar Mohammed het volgehou dat die Koran, in die vorm waarin hy dit oorgedra het, reeds 'n buitengewone bewys was.<ref>Buhl & Welch (1993), bl. 364.</ref><ref>Brockopp (2010), bl. 45–46.</ref> Volgens Amr ibn al-As het verskeie van die Koeraisj by Hijr saamgekom en bespreek hoe hulle nog nooit so ernstige probleme in die gesig gestaar het as dié wat hulle van Mohammed ondervind nie. Hulle het gesê dat hy hul kultuur bespot, hul voorouers verkleineer, hul geloof verag, hul gemeenskap verbrokkel en hul gode vervloek het. 'n Tyd later het Mohammed gekom, die Swart Steen gekus en die rituele ''tawaf'' verrig. Toe hy by hulle verbygaan, het hulle na bewering kwetsende dinge vir hom gesê, en dieselfde het gebeur toe hy 'n tweede keer verbygaan. Met sy derde beweging het Mohammed gaan staan en gesê: "Sal julle na my luister, o Koeraisj? By Hom (God), wat my lewe in Sy hand hou, ek bring julle slagting." Hulle het stil geword en vir hom gesê om huis toe te gaan, met die woorde dat hy nie 'n gewelddadige man was nie. Die volgende dag het 'n aantal Koeraisj hom genader en gevra of hy gesê het wat hulle van hul geselle gehoor het. Hy het ja geantwoord, en een van hulle het hom aan sy mantel gegryp. Aboe Bakr het ingegryp en trane in sy oë gesê: "Sou julle 'n man doodmaak omdat hy sê God is my Heer?" En hulle het hom gelaat.<ref>Glubb (2001), bl. 113–114.</ref><ref>Deming (2014), bl. 68.</ref> Leiers van Mekka het Mohammed se aanhangers gestraf en gemartel. Party van die gelowiges is deur die Mekka-leiers die doodstraf opgelê. Mohammed het hierdie dade teengestaan en voortgegaan om Islam te bevorder. Die Koeraisj het probeer om Mohammed te oorreed om op te hou preek deur hom toegang tot die handelaars se binnekring sowel as 'n voordelige huwelik te gee, maar hy het albei aanbiedinge geweier. 'n Afvaardiging van hulle, gelei deur die leier van die Makhzum-geslag wat by die Moslems as Abu Jahl bekend was, het toe na Mohammed se oom Abu Talib gegaan, die hoof van die Hasjim-geslag en Mohammed se versorger, en hom 'n ultimatum gegee om Mohammed te verstoot: {{Blockquote|text=By God, ons kan nie langer hierdie belastering van ons voorvaders, hierdie bespotting van ons tradisionele waardes, hierdie mishandeling van ons gode verduur nie. Óf jy keer Mohammed self, Abu Talib, óf jy moet ons toelaat om hom te keer. Aangesien jy self dieselfde standpunt as ons inneem, in teenstand tot wat hy sê, sal ons jou van hom verlos.}} Abu Talib het hulle aanvanklik hoflik afgewys omdat hy gedink het dit was net hittige gepraat. Maar toe Mohammed meer uitgesproke raak, het Abu Talib hom gevra om hom nie verder te belas as wat hy kon verdra nie, waarop Mohammed gehuil het en geantwoord het dat hy nie sou ophou nie, selfs al sou hulle die son in sy regterhand en die maan in sy linkerhand plaas. Toe hy omdraai, het Abu Talib hom geroep en gesê: "Kom terug, neef, sê wat jy wil, want by God sal ek jou nooit om enige rede prysgee nie."<ref>Holt, Lambton & Lewis (1977), bl. 36.</ref><ref>Hazleton (2014), bl. 125–127.</ref> === Migrasie na Abessinië === In 615 het Mohammed sommige van sy volgelinge gestuur om na die Abessiniese [[Koninkryk Aksoem]] te emigreer en 'n klein kolonie onder die beskerming van die Christelike Etiopiese keiser Ashama ibn Abjar te stig. Terwyl al-Tabari en Ibn Hisham slegs een migrasie na Abessinië vermeld, was daar volgens Ibn Sa'd twee. Van dié twee het die meerderheid van die eerste groep voor die ''hidjra'' na Mekka teruggekeer, terwyl die meerderheid van die tweede groep toe in Abessinië gebly het en ná die ''hidjra'' direk na Medina gegaan het. Dié weergawes stem saam dat vervolging 'n groot rol daarin gespeel het dat Mohammed hulle daarheen gestuur het. Volgens W. Montgomery Watt was die episodes ingewikkelder as wat die tradisionele weergawes suggereer; hy stel voor dat daar verdeeldheid binne die ontluikende Moslemgemeenskap was en dat hulle waarskynlik daarheen gegaan het om handel te dryf in mededinging met die vooraanstaande handelsfamilies van Mekka.<ref name="BW365">Buhl & Welch (1993), bl. 365.</ref> Gedurende dié tydperk het al-Tabari, saam met ander, die sogenaamde Satansverse-voorval aangeteken, waarin daar beweer is dat Mohammed valse verse deur [[Satan]] gegee is wat voor-Islamitiese heidense godinne erken het. Dit het tot 'n versoening tussen Mohammed en die Mekkane gelei, en 'n boodskap is aan die Moslems in Abessinië gestuur om huis toe te kom. Die volgende dag het Mohammed egter die verse teruggetrek en herroep op las van 'n nuwe goddelike openbaring van Gabriël. Volgens die geleerde Shahab Ahmed is die sogenaamde Satansverse-voorval en masse berig en deur byna al die belangrikste biograwe van Mohammed in die Islam se eerste twee eeue gedokumenteer. Meer resente vakkundigheid is verdeeld: teen die 20ste eeu het Moslemgeleerdes dié voorval eenparig verwerp, terwyl Westerse geleerdes sowel redes vir die moontlike waaragtigheid daarvan aangevoer as die waaragtigheid daarvan bevraagteken het.<ref>Al-Tabari (1987), bl. 107–112.</ref><ref>Ahmed (2017), bl. 256–257.</ref> In 616 is 'n ooreenkoms gesluit waarvolgens al die ander Koeraisj-geslagte 'n verbod op die Banu Hasjim moes toepas wat handel en huwelike met hulle verbied het. Lede van die Banu Hasjim kon nietemin steeds vrylik in Mekka beweeg. Ten spyte van toenemende verbale mishandeling het Mohammed voortgegaan om die strate te loop en aan openbare debatte deel te neem sonder om liggaamlik leed aangedoen te word. Later het 'n faksie binne die Koeraisj wat met die Banu Hasjim gesimpatiseer het, pogings begin om die sanksies te beëindig, wat in 619 tot 'n algemene ooreenkoms gelei het om die verbod op te hef.<ref name="BW365" /> === Poging om hom in Ta'if te vestig === In 619 het Mohammed 'n tydperk van verdriet in die gesig gestaar. Sy vrou Khadijah, 'n deurslaggewende bron van sy finansiële en emosionele steun, is oorlede. In dieselfde jaar is sy oom en voog Abu Talib ook oorlede. Ten spyte van Mohammed se oorredings aan Abu Talib om die Islam op sy sterfbed te aanvaar, het hy tot die einde aan sy politeïstiese oortuigings vasgehou. Mohammed se ander oom, Abu Lahab, wat die leierskap van die Banu Hasjim oorgeneem het, was aanvanklik bereid om Mohammed beskerming te gee, maar toe hy van Mohammed hoor dat Abu Talib en Abd al-Muttalib weens hul ongeloof vir die hel bestem was, het hy sy steun teruggetrek.<ref>Armstrong (2013), bl. 36.</ref><ref>Watt (1961), bl. 77.</ref> Mohammed het toe na Ta'if gegaan om hom in die stad te probeer vestig en hulp en beskerming teen die Mekkane te bekom, maar hy is met dié antwoord ontvang: "As jy waarlik 'n profeet is, watter behoefte het jy aan ons hulp? As God jou as sy boodskapper gestuur het, waarom beskerm Hy jou nie? En as Allah 'n profeet wou stuur, kon Hy nie 'n beter persoon as jy gevind het nie, 'n swak en vaderlose wees?" Toe hy besef dat sy pogings tevergeefs was, het Mohammed die mense van Ta'if gevra om die saak geheim te hou uit vrees dat dit die vyandigheid van die Koeraisj teen hom sou aanmoedig. In plaas daarvan om sy versoek toe te staan, het hulle hom met klippe bestook en sy ledemate beseer. Hy het uiteindelik die chaos ontkom deur na die tuin van Utbah ibn Rabi'ah te vlug, 'n Mekkaanse hoofman met 'n somerwoning in Ta'if. Kort daarna het Utbah se Christelike slaaf Addas verbygekom en druiwe aangebied, wat Mohammed aanvaar het; aan die einde van die ontmoeting was Addas oorstelp en het hy Mohammed se kop, hande en voete gekus in erkenning van sy profeetskap.<ref>Glubb (2001), bl. 126, 129.</ref><ref name="BW365" /> Op Mohammed se terugreis na Mekka het nuus van die gebeure in Ta'if Abu Jahl se ore bereik, en hy het gesê: "Hulle het hom nie toegelaat om Ta'if binne te gaan nie, so laat ons hom ook toegang tot Mekka weier." Mohammed het beskerming van agtereenvolgens Akhnas ibn Shariq, 'n lid van sy moeder se geslag, en Suhayl ibn Amir gevra, maar albei het op grond van stambeginsels geweier. Uiteindelik het Mohammed iemand gestuur om Mut'im ibn 'Adiy, die hoof van die Banu Nawfal, te vra. Mut'im het ingestem en die volgende oggend saam met sy seuns en broerskinders uitgery om Mohammed na die stad te begelei. Toe Abu Jahl hom sien, het hy gevra of Mut'im bloot beskerming gee of of hy al tot sy godsdiens oorgegaan het. Mut'im het geantwoord: "Ek gee hom beskerming, natuurlik." Toe het Abu Jahl gesê: "Ons sal beskerm wie jy ook al beskerm."<ref name="BW365" /> === Isra en Mi'raj === [[Lêer:Dome of the Rock Jerusalem 2010.jpg|duimnael|Die Koepel van die Rots in Jerusalem. Dit word met die [[Nagreis|Isra en Mi'raj]] verbind en word beskou as die spesifieke plek van waar Mohammed na die hemel opgevaar het.]] Die skrywers van die ''sīrah'' plaas die bekende Isra en Mi'raj op dié laagtepunt in Mohammed se lewe. Moslems glo vandag dat die Isra Mohammed se reis van Mekka na [[Jerusalem]] was en die Mi'raj sy reis van Jerusalem na die hemel. Daar is geen wesenlike grondslag vir die Mi'raj in die Koran nie, aangesien die Koran dit nie direk behandel nie. Die 17de hoofstuk van die Koran neem sy naam van 'n woord wat in die eerste vers gebruik word; vers 17:1 vertel van iemand se nagreis van 'n "eerbiedwaardige plek van gebed" na die "verste plek van aanbidding".<ref name="m1">Buhl & Welch (1993), bl. 366.</ref><ref name="Sells176">Sells (2002), bl. 176.</ref> {{Blockquote|text=Eer aan Hom wat sy dienaar in die nag van die Masjid al-Haram na die [[Al-Aqsa-moskee|Masjid al-Aqsa]] geneem het, wie se omgewing Ons geseën het, sodat Ons hom sommige van Ons tekens kan wys ...|sign=Koran 17:1}} Die [[Kaäba]] in Mekka word algemeen as die vertrekpunt aanvaar, maar daar is verskil onder Islamitiese tradisies oor wat "die verste plek van aanbidding" is. Sommige moderne geleerdes hou vol dat die vroegste tradisie dié verre plek as 'n hemelse eweknie van die Kaäba gesien het, sodat Mohammed se reis hom direk van Mekka deur die hemele geneem het. 'n Latere tradisie verwys egter daarna as Bayt al-Maqdis, wat oor die algemeen met Jerusalem verbind word. Met verloop van tyd het dié verskillende tradisies saamgesmelt om die reis voor te stel as een wat in Mekka begin het, deur Jerusalem gegaan het en toe na die hemel opgevaar het.<ref>Sells (2002), bl. 176–177.</ref> Hans Wehr sê dat die 27ste nag van die maand Rajab wat vir die Mi'raj gekies is, nie op 'n berig gegrond is nie en 'n arbitrêre keuse is. Ibn Sa'd het aangeteken dat Mohammed se Mi'raj eerste plaasgevind het, van naby die Kaäba na die hemele, op die 27ste van [[Ramadan]], 18 maande voor die ''hidjra'', terwyl die Isra van Mekka na Bayt al-Maqdis op die 17de nag van Rabi' al-Awwal voor die ''hidjra'' plaasgevind het, as twee verskillende, onverwante gebeurtenisse. In Ibn Hisham se weergawe het die Isra eerste gekom en toe die Mi'raj, en hy het dié verhale voor die dood van Khadijah en Abu Talib geplaas. Al-Tabari het die verhaal daarteenoor aan die begin van Mohammed se openbare bediening geplaas.<ref name="m1" /> === Migrasie na Medina === Namate die weerstand teen sy bekeringsywer in Mekka gegroei het, het Mohammed sy pogings tot nie-Mekkane beperk wat feeste bygewoon of bedevaarte onderneem het. Gedurende dié tydperk het Mohammed 'n ontmoeting met ses individue van die Banu Khazraj gehad. Dié mans het 'n geskiedenis gehad van strooptogte op Jode in hul omgewing, wat hulle op hul beurt gewaarsku het dat 'n profeet gestuur sou word om hulle te straf. Toe hulle Mohammed se godsdienstige boodskap hoor, het hulle vir mekaar gesê: "Dit is juis die profeet waarvan die Jode ons gewaarsku het. Laat hulle nie voor ons by hom kom nie!" Nadat hulle die Islam aanvaar het, het hulle na Medina teruggekeer en hul ontmoeting meegedeel, in die hoop dat eenheid tussen die Khazraj en die Aws, wat so lank oorhoop was, bewerkstellig kon word deur die Islam te aanvaar en Mohammed as hul leier aan te neem.<ref>Fontaine (2022), bl. 244.</ref><ref name="Rodinson143">Rodinson (2021), bl. 143.</ref> Die volgende jaar het vyf van die vroeëre bekeerlinge Mohammed weer besoek en sewe nuwelinge saamgebring, waarvan drie van die Banu Aws was. By Aqaba, naby Mekka, het hulle hul trou aan hom belowe. Mohammed het toe Mus'ab ibn Umayr opdrag gegee om hulle op hul terugreis na Medina te vergesel om die Islam te bevorder. In Junie 622 is 'n belangrike geheime vergadering weer by Aqaba gehou. By dié byeenkoms het 75 individue van Medina (destyds Jathrib) opgedaag, waaronder twee vroue, wat al die bekeerlinge van die oases verteenwoordig het. Mohammed het hulle gevra om hom te beskerm soos hulle hul vroue en kinders sou beskerm. Hulle het ingestem en hom hul eed gegee, algemeen bekend as die tweede eed by al-Aqabah of die eed van oorlog.<ref name="Rodinson143" /><ref>Rodinson (2021), bl. 144.</ref><ref>Fontaine (2022), bl. 245.</ref> Daarna het Mohammed die Mekkaanse Moslems opgeroep om na Medina te verhuis. Dié gebeurtenis staan bekend as die ''[[Hidjra]]'', wat letterlik "die verbreking van verwantskapsbande" beteken. Die vertrekke het oor ongeveer drie maande gestrek. Om te vermy dat hy alleen in Medina aankom terwyl sy volgelinge in Mekka agterbly, het Mohammed besluit om nie vooruit te gaan nie en eerder agter te bly om oor hulle te waak en dié wat huiwerig was te oorreed. Sommige is deur hul families verhinder om te vertrek, maar op die ou end was daar geen Moslems in Mekka oor nie.<ref>Fontaine (2022), bl. 246.</ref><ref>Rodgers (2012), bl. 49.</ref> Die Islamitiese tradisie vertel dat Abu Jahl in die lig van die ontvouende gebeure 'n gesamentlike moord op Mohammed deur verteenwoordigers van elke geslag voorgestel het. Nadat die engel Gabriël hom hiervan verwittig het, het Mohammed sy neef Ali gevra om in sy bed te gaan lê, toegemaak met sy groen mantel, met die versekering dat dit hom sou beskerm. Daardie nag het die groep beplande moordenaars Mohammed se huis genader om die aanval uit te voer, maar hulle het van plan verander toe hulle die stemme van Sawdah en 'n paar van Mohammed se dogters hoor, aangesien dit as skandelik beskou is om 'n man voor die vroue van sy familie dood te maak. Hulle het eerder besluit om te wag totdat Mohammed die volgende oggend die huis verlaat. Mohammed het egter reeds van agter uit die woning ontsnap, en toe Ali die volgende oggend uitgaan, het die mans besef dat hulle om die bos gelei is. Die Koeraisj het gevolglik 'n losprys van 100 kamele vir die teruggawe van Mohammed se liggaam, dood of lewend, aangebied. Nadat hy drie dae lank weggekruip het, het Mohammed saam met Aboe Bakr na Medina vertrek, wat destyds nog Jathrib genoem is; die twee mans het op 4 September 622 in Medina aangekom. Die Mekkaanse Moslems wat die migrasie onderneem het, is daarna die ''Muhajirun'' genoem, en die Medinese Moslems die ''Ansar''.<ref>Armstrong (2013), bl. 27, 30.</ref><ref>Peters (1994), bl. 186–187.</ref><ref>Buhl & Welch (1993), bl. 367.</ref> == Medinese jare == === Opbou van die godsdienstige gemeenskap === 'n Paar dae nadat hy hom in Medina gevestig het, het Mohammed oor die aankoop van 'n stuk grond onderhandel; op dié erf het die Moslems 'n gebou begin oprig wat Mohammed se woning sowel as 'n gemeenskapsversamelplek (''masjid'') vir die gebed sou word. Boomstamme is as pilare gebruik om die dak te dra, en daar was geen deftige preekstoel nie; Mohammed het op 'n klein stoeltjie gestaan om die gemeente toe te spreek. Die struktuur is ná ongeveer sewe maande in April 623 voltooi en het die eerste Moslemgebou en moskee geword; die noordelike muur het 'n klip gehad wat die rigting van die gebed (''qibla'') aangedui het, wat destyds Jerusalem was. Mohammed het die gebou gebruik om openbare en politieke vergaderings aan te bied, sowel as 'n plek waar die armes kon saamkom om aalmoese, kos en sorg te ontvang. Christene en Jode is ook toegelaat om aan die gemeenskapsaanbidding in die moskee deel te neem.<ref name="m2">Armstrong (2013), bl. 30–32.</ref> Aanvanklik het Mohammed se godsdiens geen georganiseerde manier gehad om die gemeenskap op 'n gekoördineerde wyse tot gebed te roep nie. Om dit op te los, het Mohammed oorweeg om 'n ramshoring (''shofar'') soos die Jode of 'n houtklapper soos die Christene te gebruik, maar een van die Moslems in die gemeenskap het 'n droom gehad waarin 'n man in 'n groen mantel gesê het dat iemand met 'n harde, dreunende stem die diens moet aankondig deur "''allahu akbar''" ("God is groter") uit te roep om Moslems aan hul hoogste prioriteit te herinner. Toe Mohammed van dié droom hoor, het hy met die gedagte saamgestem en Bilal gekies, 'n voormalige Abessiniese slaaf wat vir sy harde stem bekend was.<ref name="m2" /> === Grondwet van Medina === Die teks wat deur hedendaagse populêre Islamitiese skrywers die Grondwet van Medina genoem word, was 'n regsooreenkoms of waarskynlik 'n proklamasie wat eensydig deur Mohammed opgestel is. Ibn Ishaq hou, ná sy vertelling van die ''hidjra'', vol dat Mohammed die teks opgestel het, en gee die inhoud daarvan weer sonder om op die Islamitiese bevestigingstelsel te steun. Die benaming word oor die algemeen as onpresies beskou, aangesien die teks nóg 'n staat gestig nóg Koranstatute verorden het, maar eerder stamsake behandel het. Terwyl geleerdes uit sowel die Weste as die Moslemwêreld oor die egtheid van die teks saamstem, bly daar meningsverskil oor of dit 'n verdrag of 'n eensydige proklamasie was, oor die aantal dokumente waaruit dit bestaan het, oor die presiese tydsberekening van die opstel daarvan, oor of dit voor of ná Mohammed se verwydering van die drie leidende Joodse stamme van Medina opgestel is, en oor die regte benadering tot die vertaling daarvan.<ref>Humphreys (1991), bl. 92.</ref><ref>Watt (1956), bl. 227.</ref> In die teks het Medina se Arabiese en Joodse stamme belowe om vreedsaam saam met die Moslems te leef en om nie 'n afsonderlike verdrag met Mekka te sluit nie. Dit het die Jode ook godsdiensvryheid gewaarborg. Volgens die ooreenkoms moes elkeen onder sy jurisdiksie die oase verdedig en beskerm indien dit aangeval word. Polities het die ooreenkoms Mohammed gehelp om beter te verstaan wie aan sy kant was.<ref>Armstrong (2013), bl. 15.</ref> === Begin van gewapende konflik === Ná die emigrasie het die mense van Mekka die eiendom van die Moslememigrante na Medina beslag gelê, en oorlog het later tussen die mense van Mekka en die Moslems uitgebreek. Mohammed het Koranverse oorgedra wat Moslems toegelaat het om die Mekkane te beveg. Volgens die tradisionele weergawe het Mohammed op 11 Februarie 624, terwyl hy in die Masjid al-Qiblatayn in Medina gebid het, openbaringe van God ontvang dat hy tydens die gebed na Mekka eerder as na Jerusalem moes kyk. Mohammed het by die nuwe rigting aangepas en sy geselle wat saam met hom gebid het, het sy voorbeeld gevolg, wat die begin was van die tradisie om tydens die gebed na Mekka te kyk.<ref>Watt (1961), bl. 112–114.</ref> Mohammed het 'n aantal strooptogte beveel om Mekkaanse karavane buit te maak, maar slegs die agtste daarvan, die strooptog op Nakhla, het tot werklike gevegte en die buitmaak van goed en gevangenes gelei. In Maart 624 het Mohammed sowat driehonderd krygers in 'n strooptog op 'n Mekkaanse handelskaravaan gelei. Die Moslems het 'n lokval vir die karavaan by Badr gestel, maar die Mekkaanse karavaan het van die plan geweet en hulle ontwyk. 'n Mekkaanse mag is gestuur om die karavaan te beskerm en het die Moslems die stryd aangesê toe hulle verneem dat die karavaan veilig was. Omdat hulle meer as drie teen een oortref is, het 'n gees van vrees deur die Moslemkamp getrek; Mohammed het hul moraal probeer versterk deur hulle te vertel dat hy 'n droom gehad het waarin God belowe het om 1&nbsp;000 engele te stuur om saam met hulle te veg. Takties het Mohammed troepe voor al die putte geplaas sodat die Koeraisj vir water sou moes veg, en ander troepe so opgestel dat die Koeraisj heuwelop en teen die son in sou moes veg. Die Slag van Badr het gevolg en die Moslems het uiteindelik gewen: minstens vyf-en-veertig Mekkane is gedood teenoor veertien Moslems. Hulle het ook daarin geslaag om baie Mekkaanse leiers, waaronder Abu Jahl, dood te maak. Sewentig gevangenes is geneem, van wie baie afgekoop is. Mohammed en sy volgelinge het die oorwinning as 'n bevestiging van hul geloof gesien, en Mohammed het die oorwinning aan die bystand van 'n onsigbare leërmag engele toegeskryf. Die Koranverse van dié tydperk, anders as die Mekkaanse verse, het praktiese regeringsprobleme en kwessies soos die verdeling van buit hanteer.<ref>Rodinson (2002), bl. 164.</ref><ref>Holt, Lambton & Lewis (1977), bl. 45.</ref><ref>Watt (1961), bl. 123.</ref> Die oorwinning het Mohammed se posisie in Medina versterk en vroeëre twyfel onder sy volgelinge verdryf. Gevolglik het die teenstand teen hom minder uitgesproke geword. Heidene wat nog nie bekeer was nie, was verbitterd oor die vooruitgang van die Islam. Twee heidene, Asma bint Marwan van die Aws Manat-stam en Abu 'Afak van die 'Amr ibn 'Awf-stam, het verse gemaak wat die Moslems bespot en beledig het. Hulle is deur mense van hul eie of verwante geslagte doodgemaak, en Mohammed het die dood nie afgekeur nie. Dié berig word egter deur sommige as 'n versinsel beskou. Die meeste lede van dié stamme het tot die Islam oorgegaan en min heidense teenstand het oorgebly.<ref>Rodgers (2012), hoofstuk 1.</ref><ref>Watt (1956), bl. 178–179.</ref> === Konflikte met Joodse stamme === Sodra die lospryse vir die Mekkaanse gevangenes gereël was, het Mohammed 'n beleg op die Banu Qaynuqa begin, wat as die swakste en rykste van Medina se drie hoof-Joodse stamme beskou is. Moslembronne gee verskillende redes vir die beleg, waaronder 'n twis waarby Hamza en Ali in die Banu Qaynuqa-mark betrokke was, en 'n ander weergawe deur Ibn Ishaq, wat die verhaal vertel van 'n Moslemvrou wat deur 'n Qaynuqa-goudsmid gefop is. Wat die oorsaak ook al was, het die Banu Qaynuqa in hul fort skuiling gesoek, waar Mohammed hulle geblokkeer en hul toegang tot voedselvoorrade afgesny het. Die Banu Qaynuqa het hulp van hul Arabiese bondgenote gevra, maar die Arabiere het geweier omdat hulle Mohammed se ondersteuners was. Ná ongeveer twee weke het die Banu Qaynuqa sonder gevegte gekapituleer.<ref name="BW370">Buhl & Welch (1993), bl. 370.</ref><ref name="Glubb197">Glubb (2001), bl. 197.</ref> Ná die oorgawe van die Qaynuqa was Mohammed op die punt om die mans van die stam tereg te stel toe Abdullah ibn Ubayy, 'n Moslem-Khazraj-hoofman wat in die verlede deur die Qaynuqa gehelp is, hom aangemoedig het om genade te betoon. In 'n oorgelewerde voorval het Mohammed hom van Ibn Ubayy weggedraai, maar die hoofman het onverskrokke Mohammed se mantel gegryp en geweier om los te laat totdat Mohammed ingestem het om die stam genadig te behandel. Hoewel hy oor die voorval vererg was, het Mohammed die Qaynuqa gespaar, met die bepaling dat hulle Medina binne drie dae moes verlaat en hul eiendom aan die Moslems moes afstaan, met 'n vyfde (''khums'') wat deur Mohammed gehou is. Mohammed het ook ná die Slag van Badr wedersydse bystandsbondgenootskappe met 'n aantal Bedoeïenestamme gesluit om sy gemeenskap teen aanvalle uit die noordelike deel van die Hedjaz te beskerm.<ref name="BW370" /><ref>Rodinson (2021), bl. 173.</ref> Terug in Medina het Ka'b ibn al-Ashraf, 'n welgestelde half-Joodse man van die Banu Nadir en 'n vasbeslote kritikus van Mohammed, pas uit Mekka teruggekeer nadat hy poësie voortgebring het wat die dood van die Koeraisj by Badr betreur en hulle tot vergelding aangespoor het. Toe Mohammed van dié aanhitsing teen die Moslems verneem, het hy sy volgelinge gevra: "Wie is gereed om Ka'b dood te maak, wat God en Sy apostel leed aangedoen het?" Ibn Maslamah het sy dienste aangebied en verduidelik dat die taak bedrog sou vereis; Mohammed het dit nie betwis nie. Hy het toe medepligtiges bymekaargebring, waaronder Ka'b se pleegbroer Abu Naila. Hulle het voorgegee dat hulle oor hul ontberings ná hul bekering kla en Ka'b oorreed om hulle kos te leen. Op die nag van hul ontmoeting met Ka'b het hulle hom vermoor toe hy onverhoeds gevang is.<ref>Gabriel (2007), bl. 107.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 176.</ref><ref>Al-Bukhari (1997), vol. 5, nr. 4037.</ref> === Mekkaanse teenaanval === In 625 het die Koeraisj, uitgeput deur Mohammed se voortgesette aanvalle op hul karavane, besluit om beslissend op te tree. Onder leiding van Abu Sufyan het hulle 'n leër saamgestel om Mohammed teë te gaan. Nadat sy verkenner hom van die dreigende gevaar gewaarsku het, het Mohammed 'n oorlogsraad byeengeroep. Aanvanklik het hy oorweeg om van die stadskern af te verdedig, maar hy het later besluit om die vyand in 'n oop veldslag by die berg Uhud te ontmoet, op aandrang van die jonger faksie van sy volgelinge. Toe hulle gereed was om te vertrek, het die oorblywende Joodse bondgenote van Abdullah ibn Ubayy hul hulp aangebied, wat Mohammed geweier het. Hoewel hulle in die minderheid was, het die Moslems aanvanklik hul stelling gehou maar hul voordeel verloor toe sommige boogskutters bevele verontagsaam het. Namate gerugte van Mohammed se dood versprei het, het die Moslems begin vlug, maar hy was net gewond en het met 'n groep lojale volgelinge ontsnap. Tevrede dat hulle hul eer herstel het, het die Mekkane na Mekka teruggekeer. Die groot verliese wat die Moslems in die Slag van Uhud gely het, het daartoe gelei dat baie vroue en dogters sonder 'n manlike beskermer gelaat is, en ná die slag het Mohammed 'n openbaring ontvang wat Moslemmans toegelaat het om tot vier vroue elk te hê, wat die begin van [[poligamie]] in die Islam was.<ref>Gabriel (2007), bl. 110–114.</ref><ref>Gabriel (2007), bl. 120–123.</ref><ref>Armstrong (2013), bl. 23.</ref> 'n Tyd later moes Mohammed bloedgeld aan die Banu Amir betaal. Hy het geldelike hulp van die Joodse stam Banu Nadir gevra en hulle het tot sy versoek ingestem. Terwyl hy gewag het, het hy egter van sy geselle weggegaan en verdwyn. Toe hulle hom by sy huis vind, het Mohammed volgens Ibn Ishaq vertel dat hy 'n goddelike openbaring ontvang het van 'n beplande moordaanslag op hom deur die Banu Nadir, wat sou behels dat 'n rotsblok van 'n dak af op hom laat val word. Mohammed het toe 'n beleg op die stam begin; gedurende dié tyd het hy ook beveel dat hul dadelbome afgekap en verbrand word, wat in Arabië 'n ondubbelsinnige simbool van 'n oorlogsverklaring was. Ná ongeveer twee weke het die Banu Nadir gekapituleer. Hulle is beveel om hul grond te verlaat en is toegelaat om slegs een kameelvrag goedere vir elke drie mense saam te neem.<ref>Rodgers (2012), bl. 137.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 191–194.</ref><ref>Gabriel (2007), bl. 127–128.</ref> === Slag van die Sloot === Met die hulp van die verbanne Banu Nadir het die Koeraisj se krygsleier Abu Sufyan 'n mag van 10&nbsp;000 man opgeroep. Mohammed het 'n mag van ongeveer 3&nbsp;000 man voorberei en 'n vorm van verdediging aangeneem wat destyds in Arabië onbekend was: die Moslems het 'n sloot gegrawe waar Medina ook al vir 'n kavalerie-aanval oop was. Die gedagte word aan 'n Persiese bekeerling tot die Islam, Salman die Perser, toegeskryf. Die beleg van Medina het op 31 Maart 627 begin en twee weke geduur. Abu Sufyan se troepe was onvoorbereid vir die vestingwerke, en ná 'n vrugtelose beleg het die koalisie besluit om huis toe te gaan. Die Koran bespreek dié slag in soera al-Ahzab, in verse 33:9–27.<ref>Watt (1956), bl. 36–37.</ref><ref>Watt (1961), bl. 170–172.</ref> Tydens die slag het die Joodse stam Banu Qurayza, wat suid van Medina gewoon het, met die Mekkaanse magte onderhandel om teen Mohammed in opstand te kom. Hoewel die Mekkaanse magte deur suggesties oorgehaal is dat Mohammed beslis oorweldig sou word, wou hulle sekerheid hê ingeval die federasie hom nie kon vernietig nie. Ná lang onderhandelinge is geen ooreenkoms bereik nie, deels weens sabotasiepogings deur Mohammed se verkenners. Ná die koalisie se terugtog het die Moslems die Banu Qurayza van verraad beskuldig en hulle 25 dae lank in hul forte beleër. Die Banu Qurayza het uiteindelik oorgegee; volgens Ibn Ishaq is al die mans behalwe 'n paar wat tot die Islam oorgegaan het, onthoof, terwyl die vroue en kinders verslaaf is. Walid N. Arafat en Barakat Ahmad het die akkuraatheid van Ibn Ishaq se verhaal bevraagteken: Arafat meen dat Ibn Ishaq se Joodse bronne, wat meer as 100 jaar ná die gebeurtenis gepraat het, dié weergawe met herinneringe aan vroeëre slagtings in die Joodse geskiedenis vermeng het, en hy wys daarop dat Ibn Ishaq deur sy tydgenoot Malik ibn Anas as 'n onbetroubare geskiedkundige beskou is. Ahmad voer aan dat slegs sommige van die stam doodgemaak is. Watt vind Arafat se argumente "nie heeltemal oorredend" nie, terwyl Meir J. Kister die argumente van Arafat en Ahmad weerlê het.<ref>Watt (1956), bl. 39.</ref><ref>Rodgers (2012), bl. 147–148.</ref><ref>Kister (2022), bl. 62.</ref> Ná die beleg van Medina het die Mekkane 'n aansienlike verlies aan aansien gely en hul handel met Sirië het verdwyn. Ná die Slag van die Sloot het Mohammed twee ekspedisies na die noorde onderneem, wat albei sonder gevegte geëindig het. Terwyl hy van een van dié reise teruggekeer het, is 'n beskuldiging van egbreuk teen Aisha, Mohammed se vrou, gemaak. Aisha is van die beskuldigings vrygestel toe Mohammed aangekondig het dat hy 'n openbaring ontvang het wat haar onskuld bevestig en bepaal dat beskuldigings van egbreuk deur vier ooggetuies ondersteun moet word.<ref>Peterson (2007), bl. 126.</ref><ref>Ramadan (2007), bl. 141.</ref> Op die dag waarop die Koeraisj-magte en hul bondgenote teruggetrek het, het Mohammed 'n besoek van die engel Gabriël ontvang wat hom beveel het om die Banu Qurayza aan te val. Met verwysing na die intriges van die Qurayza het Mohammed die stam beleër, hoewel die stam die aanklagte ontken het. Namate die situasie teen die Qurayza gedraai het, het die stam voorgestel om hul grond met een gelaaide kameel elk te verlaat, maar Mohammed het geweier. Hulle het toe aangebied om sonder enigiets te vertrek, maar dit is ook verwerp, met Mohammed wat op hul onvoorwaardelike oorgawe aangedring het. Ná 'n beleg van 25 dae het die Banu Qurayza oorgegee. Die Moslems van die Banu Aws het Mohammed om genade gesmeek, wat hom laat voorstel het dat een van hulle eie as regter moes optree, wat hulle aanvaar het. Mohammed het die rol aan Sa'd ibn Mu'adh toegewys, 'n man wat naby die dood was van 'n infeksie in sy wonde uit die vorige Mekkaanse beleg. Hy het uitspraak gegee dat al die mans doodgemaak moes word, hul besittings onder die Moslems verdeel en hul vroue en kinders as gevangenes geneem moes word. Mohammed het dié uitspraak goedgekeur en gesê dat dit met God se oordeel ooreenstem. Gevolglik is 600 tot 900 mans van die Banu Qurayza tereggestel; die vroue en kinders is as slawe versprei, met sommige wat na Najd geneem is om verkoop te word. Die opbrengs is toe gebruik om wapens en perde vir die Moslems te koop.<ref>Rodinson (2021), bl. 211–212.</ref><ref>Glubb (2001), bl. 249, 251.</ref><ref>Nagel (2020), bl. 119.</ref> === Verdrag van Hudaybiyya === [[Lêer:Kaaba Masjid Haraam Makkah.jpg|duimnael|Die [[Kaäba]] in Mekka het lank 'n groot ekonomiese en godsdienstige rol in die gebied gespeel. Sewentien maande ná Mohammed se aankoms in Medina het dit die Moslems se gebedsrigting (''qibla'') geword.]] Vroeg in 628, ná 'n droom oor 'n onbelemmerde bedevaart na Mekka, het Mohammed die reis onderneem. Hy was in sy gebruiklike bedevaarderskleredrag geklee en is deur 'n groep volgelinge vergesel. By Hudaybiyya het hulle Koeraisj-gesante teëgekom wat hul bedoelinge bevraagteken het. Mohammed het verduidelik dat hulle gekom het om die Kaäba te vereer en nie om te veg nie. Hy het toe Uthman, Abu Sufyan se tweede neef, gestuur om met die Koeraisj te onderhandel. Namate die onderhandelinge gerek het, het gerugte van Uthman se dood begin ontstaan, wat Mohammed sy volgelinge laat roep het om hul eed van trou te hernu. Uthman het met nuus van 'n dooiepunt teruggekeer, maar Mohammed het volhard. Op die ou end het die Koeraisj Suhayl ibn Amr gestuur, 'n gesant met volle onderhandelingsbevoegdheid. Ná lang besprekings is 'n verdrag uiteindelik gesluit met die volgende voorwaardes:<ref>Glubb (2001), bl. 255–256, 267.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 251–252.</ref> # 'n Wapenstilstand van tien jaar is tussen die twee partye gesluit. # Indien 'n Koeraisj sonder sy voog se toestemming na Mohammed se kant kom, moes hy aan die Koeraisj teruggegee word; indien 'n Moslem egter na die Koeraisj kom, sou hy nie aan Mohammed oorgegee word nie. # Enige stamme wat bondgenootskappe met Mohammed of die Koeraisj wou sluit, was vry om dit te doen, en dié bondgenootskappe is ook deur die tienjaarwapenstilstand beskerm. # Die Moslems moes na Medina terugkeer, maar is toegelaat om die ''umrah''-bedevaart die volgende jaar te onderneem. === Inval op Khaybar === Ongeveer tien weke ná sy terugkeer van Hudaybiyya het Mohammed sy plan bekend gemaak om Khaybar in te val, 'n florerende oase omtrent 120&nbsp;km noord van Medina. Die stad is deur Jode bewoon, waaronder dié van die Banu Nadir wat vroeër deur Mohammed uit Medina verban is. Met die vooruitsig van ryk buit het talle vrywilligers op sy roep geantwoord. Om hul bewegings verborge te hou, het die Moslemmag besluit om in die nag op te ruk. Toe die dagbreek aanbreek en die stadsmense uit hul vestings kom om hul dadels te oes, is hulle verras deur die gesig van die naderende Moslemmagte. Ná 'n strawwe geveg van meer as 'n maand het die Moslems die stad suksesvol verower.<ref>Glubb (2001), bl. 280.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 253.</ref><ref>Rodgers (2012), bl. 197.</ref> Die buit, insluitende die vroue van die gesneuwelde krygers, is onder die Moslems verdeel. Die hoof van die Jode, Kenana ibn al-Rabi, aan wie die skat van die Banu Nadir toevertrou was, het ontken dat hy geweet het waar dit was. Nadat 'n Jood sy gewoontelike aanwesigheid rondom 'n bepaalde ruïne bekend gemaak het, het Mohammed uitgrawings beveel en die skat is gevind. Toe hy oor die oorblywende rykdom uitgevra is, het Kenana geweier om dit bekend te maak; hy is toe op Mohammed se las gemartel en daarna deur Muhammad ibn Maslamah onthoof. Mohammed het Kenana se vrou, Safiyya bint Huyayy, as sy eie slaaf geneem en haar later aangeraai om tot die Islam oor te gaan; sy het dit aanvaar en ingestem om Mohammed se vrou te word.<ref>Phipps (2016), bl. 65.</ref><ref>Rodgers (2012), bl. 200–201.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 254.</ref> Ná hul nederlaag deur die Moslems het sommige van die Jode aan Mohammed voorgestel dat hulle bly en as huurboere dien, aangesien die Moslems die kundigheid en arbeidsmag vir dadelpalmboerdery ontbreek het. Hulle het ingestem om die helfte van die jaarlikse opbrengs aan die Moslems te gee, en Mohammed het tot dié reëling ingestem met die voorbehoud dat hy hulle op enige tydstip kon verplaas. Terwyl hulle mag boer het, het hy die oorgawe van alle goud of silwer geëis. Na aanleiding van wat in Khaybar gebeur het, het die Jode in Fadak onmiddellik 'n gesant na Mohammed gestuur en tot dieselfde voorwaardes ingestem om 50% van hul jaarlikse oes af te staan. Aangesien daar egter geen geveg plaasgevind het nie, het die gewone soldate geen aanspraak op 'n deel van die buit gehad nie, en gevolglik het al die buit Mohammed se eksklusiewe rykdom geword.<ref>Rodgers (2012), bl. 202–203.</ref><ref>Glubb (2001), bl. 283–284.</ref> By die feesmaal ná die slag was die maaltyd wat aan Mohammed voorgesit is na bewering vergiftig. Sy geselle Bishr het dood neergeslaan nadat hy dit geëet het, terwyl Mohammed self dit kon uitbraak nadat hy dit getas het. Die dader was Zaynab bint al-Harith, 'n Joodse vrou wie se vader, oom en man deur die Moslems gedood is. Toe sy gevra is waarom sy dit gedoen het, het sy geantwoord: "Jy weet wat jy aan my mense gedoen het ... Ek het vir myself gesê: As hy waarlik 'n profeet is, sal hy van die gif weet. As hy net 'n koning is, sal ek van hom ontslae wees." Mohammed het 'n tyd lank weens die gif wat hy ingeneem het, siek gely en het tot sy dood sporadiese pyn daarvan verduur.<ref>Brown (2011), bl. 48–49.</ref><ref>Glubb (2001), bl. 283.</ref> == Laaste jare == === Verowering van Mekka === Die wapenstilstand van Hudaybiyya is twee jaar lank gehandhaaf. Die stam Banu Khuza'ah het goeie betrekkinge met Mohammed gehad, terwyl hul vyande, die Banu Bakr, met die Mekkane verbonde was. 'n Geslag van die Bakr het 'n nagaanval op die Khuza'ah gedoen en 'n paar van hulle doodgemaak. Die Mekkane het die Banu Bakr met wapens gehelp en volgens sommige bronne het 'n paar Mekkane ook aan die gevegte deelgeneem. Ná dié gebeurtenis het Mohammed 'n boodskap na Mekka gestuur met drie voorwaardes en hulle gevra om een daarvan te aanvaar: óf die Mekkane sou bloedgeld vir die gesneuweldes onder die Khuza'ah betaal, óf hulle sou hulle van die Banu Bakr distansieer, óf hulle moes die wapenstilstand van Hudaybiyya nul en van geen waarde verklaar. Die Mekkane het geantwoord dat hulle die laaste voorwaarde aanvaar, maar het gou hul fout besef en Abu Sufyan gestuur om die Hudaybiyya-verdrag te hernu – 'n versoek wat Mohammed geweier het.<ref>Watt (1956), bl. 66.</ref> Mohammed het begin om vir 'n veldtog voor te berei. In 630 het hy met 10&nbsp;000 Moslembekeerlinge op Mekka opgeruk en met minimale verliese beheer oor die stad verkry. Hy het amnestie vir vroeëre oortredings verklaar, behalwe vir tien mans en vroue wat "aan moord of ander oortredings skuldig was of die oorlog aan die gang gesit en die vrede versteur het"; sommige van hulle is later begenadig. Die meeste Mekkane het tot die Islam oorgegaan en Mohammed het voortgegaan om al die beelde van die Arabiese gode in en om die Kaäba te vernietig. Volgens berigte wat deur Ibn Ishaq en al-Azraqi versamel is, het Mohammed persoonlik skilderye of fresko's van Maria en Jesus gespaar, hoewel ander tradisies suggereer dat alle prente uitgewis is.<ref>Rodinson (2002), bl. 261.</ref><ref>Glubb (2001), bl. 320–321.</ref> === Onderwerping van die Hawazin en Thaqif en die ekspedisie na Tabuk === [[Lêer:Muslim Conquest.sv.svg|duimnael|Mohammed se veroweringe (swart lyne) en dié van die Rasjidoen-kaliefs (groen lyne), met die [[Bisantynse Ryk]] (noord en wes) en die [[Sassanidiese Ryk]] (noordoos) aangedui]] Toe die Banu Hawazin verneem dat Mekka aan die Moslems geval het, het hulle hul hele stam, met inbegrip van hul families, bymekaargebring om te veg. Daar word beraam dat hulle ongeveer 4&nbsp;000 krygers gehad het. Mohammed het 12&nbsp;000 soldate gelei om hulle aan te val, maar hulle het hom in die vallei van Hunayn verras. Die Moslems het hulle oorweldig en hul vroue, kinders en diere geneem. Mohammed het toe sy aandag na Taif gewend, 'n stad wat vir sy wingerde en tuine bekend was. Hy het beveel dat hulle vernietig word en die stad, wat deur mure omring was, beleër. Ná 15 tot 20 dae waarin hy nie hul verdedigingswerke kon deurbreek nie, het hy die pogings laat vaar.<ref>Gabriel (2007), bl. 181–186.</ref><ref>Glubb (2001), bl. 325–328.</ref> Toe hy die ruim buit van Hunayn onder sy soldate verdeel, het die res van die Hawazin tot die Islam oorgegaan en Mohammed gesmeek om hul kinders en vroue vry te laat, met die herinnering dat hy as baba deur sommige van dié vroue gesoog is. Hy het daaraan voldoen maar die res van die buit gehou. Sommige van sy manne het hulle daarteen verset om hul dele weg te gee, en hy het hulle met ses kamele elk uit latere strooptogte vergoed. Mohammed het 'n groot deel van die buit aan die nuwe bekeerlinge uit die Koeraisj gegee: Abu Sufyan en twee van sy seuns, Mu'awiya en Yazid, het elk 100 kamele gekry. Die ''Ansar'', wat dapper in die slag geveg het maar byna niks ontvang het, was hieroor ontevrede. Een van hulle het opgemerk: "Dit is nie met sulke geskenke dat 'n mens God se aangesig soek nie."<ref>Rodinson (2021), bl. 263–264.</ref><ref>Gabriel (2014), bl. 189.</ref> Ongeveer 10 maande nadat hy Mekka verower het, het Mohammed sy leër geneem om die welgestelde grensprovinsies van Bisantynse [[Sirië]] aan te val. Verskeie motiewe word voorgestel, waaronder vergelding vir die nederlaag by Mu'tah en die verwerwing van groot buit. Weens die droogte en die strawwe hitte van daardie tyd het sommige van die Moslems hulle daarvan weerhou om deel te neem, wat tot die openbaring van Koran 9:38 gelei het waarin dié agterblyers bestraf is. Toe Mohammed en sy leër Tabuk bereik, was daar geen vyandelike magte teenwoordig nie. Hy kon egter sommige van die plaaslike hoofmanne dwing om sy heerskappy te aanvaar en ''jizya'' te betaal. 'n Groep onder Khalid ibn Walid wat hy op 'n strooptog gestuur het, het ook buit bekom, waaronder 2&nbsp;000 kamele en 800 stuks vee.<ref>Gabriel (2014), bl. 191–194.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 274–275.</ref><ref>Rodgers (2012), bl. 230.</ref> Die Hawazin se aanvaarding van die Islam het daartoe gelei dat Taif sy laaste groot bondgenoot verloor het. Nadat hulle 'n jaar van onophoudelike diefstalle en aanvalle deur die Moslems ná die beleg verduur het, het die mense van Taif, bekend as die Banu Thaqif, uiteindelik 'n keerpunt bereik en erken dat die aanvaarding van die Islam die verstandigste weg vir hulle was.<ref>Gabriel (2007), bl. 188–189.</ref><ref>Rodgers (2012), bl. 226.</ref> === Afskeidsbedevaart === [[Lêer:Maome.jpg|duimnael|Anonieme illustrasie uit al-Biruni se ''Die Oorblywende Tekens van Verbygaande Eeue'', waarin Mohammed die ''nasī''' tydens die Afskeidsbedevaart verbied; 17de-eeuse Ottomaanse kopie van 'n 14de-eeuse manuskrip]] In Februarie 631 het Mohammed 'n openbaring ontvang wat afgodedienaars vier maande van uitstel toegestaan het, waarna die Moslems hulle sou aanval, doodmaak en beroof waar hulle hulle ook al ontmoet.<ref>Glubb (2001), bl. 344–345, 359.</ref> Gedurende die bedevaartseisoen van 632 het Mohammed die seremonies persoonlik gelei en 'n preek gehou. Van die sleutelpunte wat na bewering beklemtoon is, was die verbod op woekerrente en op vetes wat met vroeëre moorde uit die voor-Islamitiese era verband hou; die broederskap van alle Moslems; en die aanvaarding van twaalf maanmaande sonder skrikkelmaande.<ref>Gabriel (2014), bl. 200.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 285–286.</ref> == Dood == Nadat hy in Junie 632 by die begraafplaas gebid het, het Mohammed 'n vreeslike hoofpyn gekry wat hom van pyn laat huil het. Hy het voortgegaan om die nag een vir een by elk van sy vroue deur te bring, maar het in Maymunah se hut flou geword. Hy het sy vroue gevra om hom toe te laat om in Aisha se hut te bly. Hy kon nie daarheen loop sonder om op Ali en Fadl ibn Abbas te leun nie, aangesien sy bene gebewe het. Sy vroue en sy oom al-Abbas het hom 'n Abessiniese middel gegee toe hy onbewus was. Toe hy bykom, het hy daarna gevra en hulle het verduidelik dat hulle gevrees het dat so 'n ernstige koors die gevolg van pleuritis was. Hy het geantwoord dat God hom nie met so 'n veragtelike siekte sou tref nie, en het beveel dat al die vroue ook die middel neem. Volgens verskeie bronne, waaronder die ''Sahih al-Bukhari'', het Mohammed gesê dat hy voel hoe sy aorta afgesny word weens die kos wat hy by Khaybar geëet het. Op 8 Junie 632 is Mohammed oorlede. In sy laaste oomblikke het hy na bewering gesê:<ref>Gabriel (2014), bl. 203.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 286–287.</ref><ref>Glubb (2001), bl. 360–361.</ref> {{Blockquote|text=O God, vergeef my en wees my genadig; en laat my by die hoogste geselle aansluit.}} Die geskiedkundige Alford T. Welch, wat aanneem dat die siekte gewone Medinese koors was en dat 'n gevaarlike graad van bykomende siektes vir die dood nodig sou wees, beperk sy spekulasie tot liggaamlike en geestelike uitputting.<ref>Buhl & Welch (1993), bl. 374.</ref> == Graf == [[Lêer:Medina Grab des Propheten.JPG|duimnael|links|Die [[Al-Masdjid an-Nabawi|Moskee van die Profeet]] in [[Medina]] omstreeks 1900.]] {{Wye beeld|Madina Haram at evening.jpg|800px|'n Panoramiese uitsig van die [[Al-Masdjid an-Nabawi|Moskee van die Profeet]] in Medina in 2004, met die Groen Koepel wat oor Mohammed se graf gebou is in die middel}} Mohammed is begrawe waar hy gesterf het, in Aisha se huis. Tydens die regering van die Ommajade-kalief al-Walid I is die Moskee van die Profeet uitgebrei om die terrein van Mohammed se graf in te sluit. Die Groen Koepel bo die graf is deur die Mamelukke-sultan al-Mansur Qalawun in die 13de eeu gebou, hoewel die groen kleur in die 16de eeu bygevoeg is, tydens die regering van die Ottomaanse sultan [[Süleyman I|Suleiman die Grote]]. Onder die grafte langs dié van Mohammed is die grafte van sy geselle, die eerste twee Moslemkaliefs [[Aboe Bakr]] en [[Omar]], en 'n leë een wat Moslems glo op Jesus wag.<ref>Peters (2003), bl. 90.</ref> Toe Saud bin Abdul-Aziz Medina in 1805 ingeneem het, is Mohammed se graf van sy goud- en juweelversierings gestroop. Aanhangers van die [[Wahhabisme]], Saud se volgelinge, het byna elke grafkoepel in Medina vernietig om hul verering te voorkom, en dié van Mohammed het na berig word net-net ontkom. Soortgelyke gebeure het in 1925 plaasgevind toe die Saoedi-milisies die stad hervoer het – en dié keer daarin geslaag het om dit te hou. In die Wahhabitiese vertolking van die Islam moet begrafnisse in ongemerkte grafte plaasvind. Hoewel die praktyk deur die Saoedi's afgekeur word, gaan baie pelgrims voort om 'n ''ziyarat'' – 'n rituele besoek – aan die graf te bring.<ref>Weston (2008), bl. 136.</ref><ref>Bennett (1998), bl. 182–183.</ref> == Opvolging == [[Lêer:Map of expansion of Caliphate.svg|duimnael|regs|Uitbreiding van die kalifaat, 622–750 n.C.: Mohammed (622–632), die Rasjidoen-kalifaat (632–661) en die Ommajade-kalifaat (661–750)]] Met Mohammed se dood het meningsverskil uitgebreek oor wie sy opvolger sou wees. [[Omar|Umar ibn al-Khattab]], 'n vooraanstaande gesel van Mohammed, het [[Aboe Bakr]], Mohammed se vriend en medewerker, genomineer. Met bykomende steun is Aboe Bakr as die eerste [[Kalifaat|kalief]] bevestig. Dié keuse is deur sommige van Mohammed se geselle betwis, wat gemeen het dat [[Ali|Ali ibn Abi Talib]], sy neef en skoonseun, deur Mohammed by Ghadir Khumm as die opvolger aangewys is. Aboe Bakr het onmiddellik beweeg om teen die magte van die [[Bisantynse Ryk]] toe te slaan weens die vorige nederlaag, hoewel hy eers 'n opstand deur Arabiese stamme moes onderdruk in 'n gebeurtenis wat Moslemgeskiedkundiges later die Ridda-oorloë of "Oorloë van Geloofsafval" genoem het.<ref name="Holt57">Holt, Lambton & Lewis (1977), bl. 57.</ref> Die voor-Islamitiese Midde-Ooste is deur die Bisantynse en Sassanidiese ryke oorheers. Die Romeins-Persiese oorloë tussen die twee het die streek verwoes, wat die ryke onder die plaaslike stamme ongewild gemaak het. Verder was baie Christene in die lande wat deur die Moslems verower sou word, ontevrede met die Oosters-Ortodokse Kerk, wat hulle as ketters beskou het. Binne 'n dekade het die Moslems [[Mesopotamië]], Bisantynse Sirië, Bisantynse [[Egipte]] en groot dele van Persië verower en die [[Rasjidoen-kalifaat]] gestig.<ref name="Holt57" /><ref>Lapidus (2002), bl. 31–32.</ref> == Familie == [[Lêer:Mrs Aisha room.jpg|duimnael|Mohammed se graf is in die vertrekke van sy derde vrou, Aisha, in die Moskee van die Profeet in Medina.]] Mohammed se huwelikslewe kan in twee tydperke verdeel word: voor die ''hidjra'' in Mekka (570–622) en ná die ''hidjra'' in Medina (622–632). Op die ouderdom van 25 het Mohammed met die welgestelde [[Khadijah bint Khuwaylid|Khadijah]] getrou, wat 40 jaar oud was. Die huwelik het 25 jaar geduur en was 'n gelukkige een, en Mohammed het gedurende dié huwelik nie met 'n ander vrou in die huwelik getree nie. Ná Khadijah se dood het Khawla bint Hakim aan Mohammed voorgestel dat hy met Sawdah bint Zam'ah, 'n Moslem-weduwee, of met Aisha, die dogter van Umm Ruman en Aboe Bakr van Mekka, trou. Daar word gesê dat Mohammed reëlings gevra het om met albei te trou. Volgens die klassieke bronne het Mohammed met Aisha getrou toe sy 6 of 7 jaar oud was; die huwelik is later voltrek, toe sy 9 jaar oud was en hy 53.<ref>Esposito (1998), bl. 18.</ref><ref>Reeves (2003), bl. 46.</ref> Mohammed het huishoudelike take verrig soos die voorbereiding van kos, die maak van klere en die herstel van skoene. Daar word ook gesê dat hy sy vroue aan gesprek gewoond gemaak het: hy het na hul raad geluister, en die vroue het met hom gedebatteer en selfs met hom geredekawel.<ref>Ramadan (2007), bl. 168–169.</ref> Daar word gesê dat Khadijah vier dogters (Ruqayyah, Umm Kulthum, Zainab en [[Fatimah]]) en twee seuns (al-Qasim en Abd Allah, wat albei in hul kinderjare gesterf het) by Mohammed gehad het. Al sy dogters behalwe een, Fatimah, is voor hom oorlede. Sommige Sjia-geleerdes voer aan dat Fatimah Mohammed se enigste dogter was. Maria al-Qibtiyya het vir hom 'n seun met die naam Ibrahim gebaar, wat op tweejarige ouderdom gesterf het. Nege van Mohammed se vroue het hom oorleef. Aisha, wat in die Soenni-tradisie as Mohammed se gunstelingvrou bekend geword het, het hom met dekades oorleef en was instrumenteel om die verspreide uitsprake van Mohammed te help versamel wat die hadith-letterkunde vir die Soenni-tak van die Islam vorm. Zayd ibn Haritha was 'n slaaf wat Khadijah aan Mohammed gegee het. Hy is deur haar broerskind Hakim ibn Hizam op die mark in Ukaz gekoop. Zayd het toe die egpaar se aangenome seun geword, maar is later verstoot toe Mohammed op die punt was om met Zayd se gewese vrou, Zaynab bint Jahsh, te trou. Volgens 'n opsomming van die [[BBC]] "het die profeet Mohammed nie probeer om die [[slawerny]] af te skaf nie, en het hy self slawe gekoop, verkoop, gevange geneem en besit. Maar hy het daarop aangedring dat slawe-eienaars hul slawe goed behandel en het die deug beklemtoon om slawe vry te laat. Mohammed het slawe as mense behandel en het sommige duidelik in die hoogste aansien gehou."<ref>Powers (2014), bl. 100–101.</ref> Mohammed se dogter [[Fatimah]] was getroud met [[Ali|Ali ibn Abi Talib]]. Hulle seuns, [[Hasan ibn Ali]] en [[Husayn ibn Ali]], was Mohammed se kleinseuns en word in Islamitiese tradisies as deel van die [[Ahl al-Bayt]] ("familie van die huis/-houding") beskou.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Ahl-al-Bayt|title=Ahl al-Bayt|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=13 Augustus 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/ahl-e-bayt/|title=Ahl-e Bayt|publisher=Encyclopædia Iranica|accessdate=13 Augustus 2026}}</ref> == Nalatenskap == === Islamitiese tradisie === [[Lêer:Sahadah-Topkapi-Palace.jpg|duimnael|Die ''[[Sjahada]]'' in kalligrafie in die Topkapı-paleis in Istanbul, Turkye]] Ná die getuienis van die eenheid van God is die geloof in Mohammed se profeetskap die belangrikste aspek van die Islamitiese geloof. Elke Moslem verklaar in die ''[[Sjahada]]'': "Ek getuig dat daar geen god is behalwe God nie, en ek getuig dat Mohammed 'n Boodskapper van God is." Die ''sjahada'' is die basiese geloofsbelydenis van die Islam. Die Islamitiese oortuiging is dat die ''sjahada'' ideaal gesproke die eerste woorde is wat 'n nuutgeborene hoor; kinders word dit onmiddellik geleer en dit word by die dood opgesê. Moslems herhaal die ''sjahada'' in die gebedsroep (''adhan'') en in die gebed self, en nie-Moslems wat tot die Islam wil oorgaan, moet die belydenis opsê.<ref>Esposito (1998), bl. 12.</ref><ref>Nigosian (2004), bl. 17.</ref> [[Lêer:Mohamed peace be upon him.svg|duimnael|upright=0.8|Kalligrafiese weergawe van "mag God hom eer en hom vrede gee", wat gebruiklik ná Mohammed se naam bygevoeg word]] Volgens die Islamitiese oortuiging word Mohammed as die laaste profeet beskou wat deur God gestuur is. Geskrifte soos die hadith en die ''sira'' skryf verskeie wonderwerke of bonatuurlike gebeure aan Mohammed toe. Een daarvan is die splitsing van die maan, wat volgens die vroegste beskikbare ''tafsir''-samestellings 'n letterlike splitsing van die maan was.<ref>Brockopp (2010), bl. 47.</ref> Die [[Soenna|sunnah]] verteenwoordig die dade en uitsprake van Mohammed wat in die hadith bewaar is en dek 'n wye verskeidenheid bedrywighede en oortuigings, van godsdienstige rituele, persoonlike higiëne en die begrafnis van die dooies tot die mistieke vrae oor die liefde tussen mens en God. Die sunnah word as 'n model van navolging vir vroom Moslems beskou en het die Moslemkultuur in 'n groot mate beïnvloed. Baie besonderhede van die belangrikste Islamitiese rituele, soos die daaglikse gebede, die vas en die jaarlikse bedevaart, is slegs in die sunnah en nie in die Koran te vind nie. Moslems het tradisioneel liefde en verering vir Mohammed betoon. Verhale van Mohammed se lewe, sy voorspraak en sy wonderwerke het die populêre Moslemdenke en -poësie (''naʽat'') deurdring. Onder die Arabiese odes aan Mohammed is die ''Qasidat al-Burda'' ("Gedig van die Mantel") deur die Egiptiese Soefi al-Busiri (1211–1294) besonder bekend en word dit algemeen geag om 'n genesende, geestelike krag te besit. Die Koran verwys na Mohammed as "'n barmhartigheid (''rahmat'') vir die wêrelde". Die verbinding van reën met barmhartigheid in oosterse lande het daartoe gelei dat Mohammed voorgestel word as 'n reënwolk wat seëninge uitdeel en oor lande strek en die dooie harte herlewe, net soos reën die skynbaar dooie aarde herlewe. Mohammed se geboortedag word as 'n groot fees deur die Moslemwêreld gevier, met die uitsondering van Wahhabities-oorheerste Saoedi-Arabië, waar dié openbare vieringe ontmoedig word. Wanneer Moslems Mohammed se naam sê of skryf, volg hulle dit gewoonlik met die Arabiese frase ''ṣallā llahu ʿalayhi wa-sallam'' ("mag God hom eer en hom vrede gee").<ref>Buhl & Welch (1993), bl. 372.</ref> === Voorkoms en voorstellings === Verskeie bronne bied 'n waarskynlike beskrywing van Mohammed in die fleur van sy lewe. Hy was effens bo gemiddelde lengte, met 'n stewige liggaamsbou en 'n breë bors. Sy nek was lank en het 'n groot kop met 'n breë voorkop gedra. Sy oë is as donker en intens beskryf, beklemtoon deur lang, donker ooghare. Sy hare, swart en nie heeltemal krullerig nie, het oor sy ore gehang. Sy lang, digte baard het teen sy netjies geskeerde snor uitgestaan. Sy neus was lank en aquilien en het op 'n fyn punt geëindig. Sy tande was goed gespasieer. Sy gesig is as intelligent beskryf, en sy skoon vel het 'n lyn hare van sy nek tot sy nawel gehad. Ten spyte van 'n effense krommerug was sy stap vinnig en doelgerig. Mohammed se lip en wang is tydens die Slag van Uhud deur 'n slingerklip geskeur; die wond is later gebrand, wat 'n litteken op sy gesig gelaat het.<ref>Bennett (1998), bl. 36.</ref><ref>Gabriel (2014), bl. 120–121.</ref><ref>Rodinson (2021), bl. 181.</ref> Aangesien die hadith die skepping van beelde van lewende wesens verbied, konsentreer die Islamitiese godsdienstige kuns hoofsaaklik op [[kalligrafie]]. Moslems vermy oor die algemeen voorstellings van Mohammed en versier moskees eerder met kalligrafie, Koraninskripsies of meetkundige ontwerpe. Die verbod op beelde van Mohammed – wat ontwerp is om die aanbidding van Mohammed eerder as van God te voorkom – word vandag baie strenger in die Soenni-Islam (85 tot 90% van Moslems) en die Ahmadiyya-Islam (1%) nagekom as onder Sjiïete (10 tot 15%). Hoewel sowel Soenni's as Sjiïete in die verlede beelde van Mohammed geskep het, is Islamitiese voorstellings van Mohammed skaars. Hulle was meestal beperk tot die private en elite-medium van die miniatuur, en sedert ongeveer 1500 wys die meeste voorstellings Mohammed met 'n bedekte gesig, of stel hom simbolies as 'n vlam voor.<ref>Esposito (2011), bl. 14–15.</ref><ref name="m3">Peters (2010), bl. 159–161.</ref> Die vroegste bestaande voorstellings kom uit 13de-eeuse Anatoliese Seldjoekse en Ilkhanidiese Persiese miniature, tipies in letterkundige genres wat die lewe en dade van Mohammed beskryf. Tydens die Ilkhanidiese tydperk, toe Persië se Mongoolse heersers tot die Islam oorgegaan het, het mededingende Soenni- en Sjia-groepe visuele beeldmateriaal, waaronder beelde van Mohammed, gebruik om hul eie vertolking van die Islam se sleutelgebeurtenisse te bevorder. In die Persiese lande het dié tradisie van realistiese voorstellings tot deur die Timuriede-dinastie voortgeduur totdat die Safawiede vroeg in die 16de eeu die mag oorgeneem het. Die Safawiede, wat die Sjia-Islam die staatsgodsdiens gemaak het, het van die tradisionele styl weggebreek deur Mohammed se gesig met 'n sluier te bedek om sy gelaatstrekke te verberg en terselfdertyd sy ligtende wese voor te stel. Moskees is egter nooit met beelde van Mohammed versier nie.<ref name="m3" /> === Islamitiese maatskaplike hervormings === Volgens W. Montgomery Watt was die godsdiens vir Mohammed nie 'n private en individuele saak nie, maar "die totale reaksie van sy persoonlikheid op die totale situasie waarin hy hom bevind het. Hy het [nie net] ... op die godsdienstige en intellektuele aspekte van die situasie gereageer nie, maar ook op die ekonomiese, maatskaplike en politieke druk waaraan die Mekka van sy tyd onderhewig was." Bernard Lewis sê daar is twee belangrike politieke tradisies in die Islam – Mohammed as staatsman in Medina en Mohammed as rebel in Mekka – en na sy mening is die Islam 'n groot verandering, soortgelyk aan 'n rewolusie, wanneer dit in nuwe samelewings ingevoer word.<ref name="Holt34">Holt, Lambton & Lewis (1977), bl. 34.</ref> Geskiedkundiges stem oor die algemeen saam dat Islamitiese maatskaplike veranderinge op gebiede soos maatskaplike sekerheid, gesinstruktuur, [[slawerny]] en die regte van vroue en kinders 'n verbetering op die bestaande toestand van die Arabiese samelewing was. Volgens Lewis het die Islam byvoorbeeld "van die begin aristokratiese voorregte veroordeel, hiërargie verwerp en 'n formule aangeneem van 'n loopbaan wat vir die talentvolles oop is". Mohammed se boodskap het die samelewing en die morele ordes van die lewe op die Arabiese Skiereiland verander. Ekonomiese hervormings het die nood van die armes aangespreek, wat 'n kwessie in die voor-Islamitiese Mekka geword het. Die Koran vereis die betaling van 'n aalmoesbelasting ([[Zakaat|''zakat'']]) tot voordeel van die armes; namate Mohammed se mag gegroei het, het hy geëis dat stamme wat met hom wou verbond sluit, juis die ''zakat'' toepas.<ref>Esposito (1998), bl. 30.</ref><ref>Holt, Lambton & Lewis (1977), bl. 52.</ref> === Europese waardering === [[Lêer:La.Vie.de.Mahomet Christies.jpg|duimnael|upright|''La vie de Mahomet'' deur M. Prideaux (1699). Mohammed hou 'n swaard en 'n halfmaan terwyl hy op 'n aardbol, 'n kruis en die Tien Gebooie trap.]] Guillaume Postel was onder die eerstes wat 'n meer positiewe siening van Mohammed voorgehou het toe hy aangevoer het dat Mohammed deur Christene as 'n geldige profeet geag behoort te word. [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Gottfried Leibniz]] het Mohammed geprys omdat "hy nie van die natuurlike godsdiens afgewyk het nie". Henri de Boulainvilliers het Mohammed in sy ''Vie de Mahomed'', wat postuum in 1730 gepubliseer is, as 'n begaafde politieke leier en 'n regverdige wetgewer beskryf. [[Voltaire]] het 'n gemengde mening oor Mohammed gehad: in sy toneelstuk ''Le fanatisme, ou Mahomet le Prophète'' verguis hy Mohammed as 'n simbool van fanatisme, en in 'n opstel van 1748 noem hy hom "'n sublieme en hartlike bedrieër", maar in sy historiese oorsig ''Essai sur les mœurs'' stel hy hom as 'n wetgewer en veroweraar voor en noem hy hom 'n "entoesias". [[Jean-Jacques Rousseau]] stel hom in sy ''Die sosiale kontrak'' (1762) voor as 'n wyse wetgewer wat godsdienstige en politieke magte verstandig saamgesmelt het. In Emmanuel Pastoret se ''Zoroaster, Confucius en Mohammed'' (1787) stel hy die lewens van dié drie "groot manne" voor as "die grootste wetgewers van die heelal". [[Napoleon Bonaparte]] het Mohammed en die Islam bewonder en hom as 'n voorbeeldige wetgewer en veroweraar beskryf. Thomas Carlyle beskryf "Mahomet" in sy boek ''On Heroes, Hero-Worship, & the Heroic in History'' (1841) as "'n stille groot siel; hy was een van dié wat nie anders kan as om erns te maak nie". Carlyle se vertolking is wyd deur Moslemgeleerdes aangehaal as 'n bewys dat die Westerse vakkundigheid Mohammed se status as 'n groot man in die geskiedenis bekragtig.<ref name="Brockopp240">Brockopp (2010), bl. 240–244.</ref> Ian Almond sê dat Duitse Romantiese skrywers oor die algemeen positiewe sienings van Mohammed gehad het: "[[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] se 'buitengewone' digter-profeet, Herder se nasiebouer ... Schlegel se bewondering vir die Islam as 'n estetiese produk." Nadat hy [[Heinrich Heine]] aangehaal het, wat in 'n brief aan 'n vriend gesê het "ek moet erken dat u, die groot profeet van Mekka, die grootste digter is en dat u Koran ... nie maklik uit my geheue sal ontsnap nie", wys John Tolan hoe Jode in Europa veral meer genuanseerde sienings oor Mohammed en die Islam gehad het.<ref name="Brockopp240" /> Meer resente skrywers soos William Montgomery Watt en Richard Bell verwerp die gedagte dat Mohammed sy volgelinge doelbewus bedrieg het, met die argument dat Mohammed "absoluut opreg was en in volkome goeder trou opgetree het", en dat Mohammed se bereidheid om ontbering vir sy saak te verduur, met wat na geen rasionele grondslag vir hoop gelyk het nie, sy opregtheid toon. Watt sê egter dat opregtheid nie direk korrektheid impliseer nie: in hedendaagse terme kon Mohammed sy onderbewussyn vir goddelike openbaring aangesien het. Watt en Bernard Lewis voer aan dat 'n siening van Mohammed as 'n selfsoekende bedrieër dit onmoontlik maak om die ontwikkeling van die Islam te verstaan. Alford T. Welch meen dat Mohammed so invloedryk en suksesvol kon wees weens sy vaste geloof in sy roeping.<ref>Watt (1961), bl. 17, 232.</ref><ref>Holt, Lambton & Lewis (1977), bl. 37.</ref> === Kritiek === Kritiek op Mohammed bestaan sedert die 7de eeu, toe Mohammed deur sy nie-Moslem-Arabiese tydgenote verwerp is omdat hy die monoteïsme verkondig het, en deur die Joodse stamme van Arabië weens sy vermeende toe-eiening van Bybelse verhale en figure en sy verklaring van homself as die "Seël van die Profete". In die [[Middeleeue]] het Westerse en Bisantynse Christene hom as 'n valse profeet, die [[Antichris]] of 'n ketter bestempel. Hedendaagse kritiek behels die bevraagtekening van Mohammed se geldigheid as profeet, sy morele gedrag, sy huwelike, sy besit van slawe, sy behandeling van vyande, sy benadering tot leerstellige sake en sy sielkundige welstand.<ref>Buhl & Welch (1993), bl. 360–376.</ref> === Soefisme === Die sunnah het veel tot die ontwikkeling van die Islamitiese reg bygedra, veral vanaf die einde van die eerste Islamitiese eeu. Moslem-mistici, bekend as Soefi's, wat na die innerlike betekenis van die Koran en die innerlike aard van Mohammed gesoek het, het die profeet van die Islam nie net as 'n profeet beskou nie, maar ook as 'n volmaakte mens. Alle [[Soefisme|Soefi]]-ordes voer hul ketting van geestelike afkoms na Mohammed terug. === Ander godsdienste === Aanhangers van die [[Baha’i]]-geloof vereer Mohammed as een van 'n aantal profete of "Manifestasies van God". Hy word beskou as die finale manifestasie, of seël, van die Adamitiese siklus, maar sy leringe word geag as verplaas deur dié van Bahá'u'lláh, die stigter van die Baha'i-geloof en die eerste manifestasie van die huidige siklus. Die [[Droese]]-tradisie eer verskeie "mentors" en "profete", en Mohammed word as 'n belangrike profeet van God in die Droese-geloof beskou, synde een van die sewe profete wat in verskillende tydperke van die geskiedenis verskyn het. Mohammed word deur Sikhs geëer as een van die goddelike boodskappers wat na die mensdom gestuur is, saam met Moses, Jesus en ander. Die [[Adi Granth|Guru Granth Sahib]], die heiligste boek van die [[Sikhisme]], stel dit dat 'n ware Moslem wat die geloof van Mohammed volg, die "waan van dood en lewe" sou wegsit. == Kyk ook == * [[Hidjra]] * [[Islamitiese kalender]] * [[Koran]] * [[Soenna]] * [[Nagreis|Isra en Mi'raj]] == Notas == {{Verwysings|group=nota}} == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |author=Hajjah Amina Adil |url=https://books.google.com/books?id=31tscfPF4tkC |title=Muhammad, the Messenger of Islam: His Life & Prophecy |publisher=ISCA |year=2002 |isbn=978-1-930409-11-8}} * {{en}} {{cite encyclopedia |year=2009 |title=Dīn |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |publisher=Oxford University Press |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1102 |author=Anis Ahmad |editor=John L. Esposito |archive-url=https://web.archive.org/web/20171205093241/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1102 |archive-date=5 December 2017 |url-access=subscription |url-status=usurped}} * {{en}} {{cite book |author=Shahab Ahmed |url=https://books.google.com/books?id=ZCcuDwAAQBAJ |title=Before Orthodoxy: The Satanic Verses in Early Islam |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=978-0-674-04742-6}} * {{en}} {{cite book |author=Muhammed Ibn Ismaiel Al-Bukhari |title=The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari: Arabic-English |publisher=Dar-es-Salaam |year=1997 |isbn=978-9960-717-31-9 |translator=Muhammad M. Khan}} === Aangehaalde werke === * {{en}} Al-Tabari, Muhammad ibn Jarir (1987). ''The History of al-Tabari'', vol. 6: ''Muhammad at Mecca''. State University of New York Press. {{ISBN|978-0-88706-707-5}} * {{en}} Armstrong, Karen (2013). ''Muhammad: A Prophet for Our Time''. HarperCollins. {{ISBN|978-0-06-231683-7}} * {{en}} Bennett, Clinton (1998). ''In Search of Muhammad''. Continuum. {{ISBN|978-0-304-70401-9}} * {{en}} Brockopp, Jonathan E. (2010). ''The Cambridge Companion to Muhammad''. Cambridge University Press. {{ISBN|978-1-139-82838-3}} * {{en}} Brown, Daniel W. (2003). ''A New Introduction to Islam''. Wiley. {{ISBN|978-0-631-21604-9}} * {{en}} Brown, Jonathan A.C. (2011). ''Muhammad: A Very Short Introduction''. Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-955928-2}} * {{en}} Buhl, F. & Welch, A.T. (1993). "Muḥammad", in ''Encyclopaedia of Islam'', 2de uitgawe, vol. 7, bl. 360–376. Brill. {{ISBN|978-90-04-09419-2}} * {{en}} Conrad, Lawrence I. (1987). "Abraha and Muhammad: some observations apropos of chronology and literary topoi in the early Arabic historical tradition". ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'' 50(2), bl. 225–240. * {{en}} Deming, David (2014). ''Science and Technology in World History'', vol. 2. McFarland. {{ISBN|978-0-7864-5642-0}} * {{en}} Donner, Fred M. (2010). "Modern approaches to early Islamic history", in ''The New Cambridge History of Islam'', vol. 1, bl. 625–647. Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-83823-8}} * {{en}} Esposito, John (1998). ''Islam: The Straight Path'', 3de uitgawe. Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-511234-4}} * {{en}} Fontaine, P.F.M. (2022). ''Imperialism in Medieval History I''. Brill. {{ISBN|978-90-04-50234-5}} * {{en}} Gabriel, Richard A. (2007). ''Muhammad: Islam's First Great General''. University of Oklahoma Press. {{ISBN|978-0-8061-3860-2}} * {{en}} Gabriel, Richard A. (2014). ''Muhammad: Islam's First Great General''. University of Oklahoma Press. {{ISBN|978-0-8061-8250-6}} * {{en}} Glubb, John Bagot (2001). ''The Life and Times of Muhammad''. Cooper Square. {{ISBN|978-0-8154-1176-5}} * {{en}} Hazleton, Lesley (2014). ''The First Muslim: The Story of Muhammad''. Penguin. {{ISBN|978-1-59463-230-3}} * {{en}} Holt, P.M., Lambton, Ann K.S. & Lewis, Bernard (1977). ''The Cambridge History of Islam''. Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-29135-4}} * {{en}} Humphreys, R. Stephen (1991). ''Islamic History: A Framework for Inquiry''. Princeton University Press. {{ISBN|978-0-691-00856-1}} * {{en}} Kister, M.J. (2022). ''Society and Religion from Jahiliyya to Islam''. Routledge. {{ISBN|978-1-000-58502-5}} * {{en}} Lapidus, Ira (2002). ''A History of Islamic Societies'', 2de uitgawe. Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-77933-3}} * {{en}} Madelung, Wilferd (1997). ''The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate''. Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-64696-3}} * {{en}} Murray, Alexander (2011). ''Suicide in the Middle Ages'', vol. 2. Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-161399-9}} * {{en}} Nagel, Tilman (2020). ''Muhammad's Mission: Religion, Politics, and Power at the Birth of Islam''. Walter de Gruyter. {{ISBN|978-3-11-067498-9}} * {{en}} Nigosian, Solomon A. (2004). ''Islam: Its History, Teaching, and Practices''. Indiana University Press. {{ISBN|978-0-253-11074-9}} * {{en}} Peters, F.E. (1994). ''Muhammad and the Origins of Islam''. State University of New York Press. {{ISBN|978-1-4384-1597-0}} * {{en}} Peters, Francis Edward (2003). ''Islam: A Guide for Jews and Christians''. Princeton University Press. {{ISBN|978-0-691-11553-5}} * {{en}} Peterson, Daniel (2007). ''Muhammad, Prophet of God''. Wm. B. Eerdmans. {{ISBN|978-0-8028-0754-0}} * {{en}} Phipps, William E. (2016). ''Muhammad and Jesus: A Comparison of the Prophets and Their Teachings''. Bloomsbury. {{ISBN|978-1-4742-8935-1}} * {{en}} Powers, David S. (2014). ''Zayd''. University of Pennsylvania Press. {{ISBN|978-0-8122-0995-2}} * {{en}} Ramadan, Tariq (2007). ''In the Footsteps of the Prophet: Lessons from the Life of Muhammad''. Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-530880-8}} * {{en}} Rāshid, Maʿmar ibn (2015). ''The Expeditions: An Early Biography of Muḥammad''. NYU Press. {{ISBN|978-1-4798-0047-6}} * {{en}} Reeves, Minou (2003). ''Muhammad in Europe: A Thousand Years of Western Myth-Making''. New York University Press. {{ISBN|978-0-8147-7564-6}} * {{en}} Rodgers, Russ (2012). ''The Generalship of Muhammad: Battles and Campaigns of the Prophet of Allah''. University Press of Florida. {{ISBN|978-0-8130-3766-0}} * {{en}} Rodinson, Maxime (2002). ''Muhammad: Prophet of Islam''. Tauris Parke. {{ISBN|978-1-86064-827-4}} * {{en}} Rodinson, Maxime (2021). ''Muhammad''. New York Review of Books. {{ISBN|978-1-68137-493-2}} * {{en}} Roggema, Barbara (2008). ''The Legend of Sergius Bahira''. Brill. {{ISBN|978-90-04-16730-8}} * {{en}} Sells, Michael (2002). "Ascension", in ''Encyclopaedia of the Qurʾān'', vol. 1. Brill. * {{en}} Watt, W. Montgomery (1953). ''Muhammad at Mecca''. Oxford University Press. * {{en}} Watt, W. Montgomery (1956). ''Muhammad at Medina''. Oxford University Press. * {{en}} Watt, W. Montgomery (1961). ''Muhammad: Prophet and Statesman''. Oxford University Press. * {{en}} Wensinck, A.J. & Jomier, J. (1990). "Ka'ba", in ''Encyclopaedia of Islam'', 2de uitgawe, vol. 4. Brill. * {{en}} Weston, Mark (2008). ''Prophets and Princes: Saudi Arabia from Muhammad to the Present''. Wiley. {{ISBN|978-0-470-18257-4}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Muhammad|Mohammed}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad|title=Muhammad|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=13 Augustus 2026}} {{Profete van Islam}} {{Normdata}} [[Kategorie:Islamitiese leiers]] [[Kategorie:Profete van Islam]] [[Kategorie:Mense in die 6de eeu]] [[Kategorie:Mense in die 7de eeu]] [[Kategorie:Geboortes in 570]] [[Kategorie:Sterftes in 632]] fbbs0ovey13j2zmph41e1o0txn1f4p6 0 45223 2965325 2941979 2026-09-05T20:58:17Z JMK 649 +kat, teksdetails 2965325 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Francis William Reitz | beeld = WFReitz CHM VA0957.jpg | beeldonderskrif = Francis William Reitz tussen 1888 en 1895 | orde = 5de [[Presidente van die Oranje-Vrystaat|president van die Oranje-Vrystaat]] | termynaanvang = 10 Januarie 1889 | termyneinde = 11 Desember 1895 | vise = | voorganger = [[Jan Brand|J.H. Brand]] | opvolger = [[Marthinus Theunis Steyn|M.T. Steyn]] | geboortedatum = 5 Oktober 1844 | geboorteplek = [[Swellendam]], [[Kaapkolonie]] | sterftedatum = {{Sterftedatum en ouderdom|1844|10|5|1934|3|27}} | sterfteplek = [[Kaapstad]], [[Kaapprovinsie]] | party = | orde2 = Hoofregter van die Oranje-Vrystaat | termynaanvang2 = Junie 1876<ref>Vanaf 9 Mei 1874 tot Junie 1876 was hy voorsitter van die voorloper van die Hooggeregshof, die Appèlhof van die Oranje-Vrystaat, en gevolglik ook die hoogste regter in die land</ref> | termyneinde2 = 10 Januarie 1889 | vise2 = | voorganger2 = Nuwe amp | opvolger2 = Onbekend | orde3 = [[Staatsekretaris van die Zuid-Afrikaansche Republiek]] | termynaanvang3 = Junie 1898 | termyneinde3 = 31 Mei 1902 | vise3 = | voorganger3 = [[Willem Johannes Leyds|W.J. Leyds]] | opvolger3 = Amp afgeskaf | orde4 = President van die Senaat van die Unie van Suid-Afrika | termynaanvang4 = 1910 | termyneinde4 = 1921 | vise4 = | voorganger4 = Nuwe amp | opvolger4 = [[H.C. van Heerden]] | eggenoot = Blanka Thesen (1854–1887)<br />Cornelia Maria Theresa Mulder (1864–1935) | kinders = | alma_mater = Suid-Afrikaanse Kollege | professie = Prokureur | religie = [[Nederduits Gereformeerde Kerk|Nederduits Gereformeerd]] | handtekening = }} '''Francis William Reitz''' Jr. ([[Swellendam]], [[5 Oktober]] [[1844]] – [[Kaapstad]], [[27 Maart]] [[1934]]) was 'n Suid-Afrikaanse [[prokureur]], [[politikus]], [[staatsman]], digter en skrywer oor staatsreg, lid van die parlement van die [[Kaapkolonie]], Hoofregter en vyfde [[Presidente van die Oranje-Vrystaat|Staatspresident]] van die [[Oranje-Vrystaat]], Staatsekretaris van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] ten tyde van die [[Tweede Vryheidsoorlog|Anglo-Boereoorlog]] en die eerste president van die [[Senaat van die Unie van Suid-Afrika]].<ref>Hierdie artikel is hoofsaaklik gebaseer op inligting verkry van {{cite encyclopedia | last = Moll | first = J.C. | authorlink = | title = Reitz, Francis William, die jonge | encyclopedia = Suid-Afrikaanse Biografiese Woordenboek | volume = 2 | pages = 592–600 | publisher = Raad vir die Geesteswetenskaplike Navorsing | location = Kaapstad & Johannesburg | year = 1972}}</ref> Reitz het 'n baie uiteenlopende politieke en regsloopbaan gehad wat oor meer as veertig jaar gestrek het en in vier verskillende politieke entiteite afgespeel het: die Kaapkolonie, die Oranje-Vrystaat, die Zuid-Afrikaansche Republiek en die [[Unie van Suid-Afrika]]. Reitz is in Kaapstad en Londen as prokureur opgelei en het begin deur as prokureur en diamantprospekteerder voordat hy aangestel is as Hoofregter van die Oranje-Vrystaat.<ref name="regspraktyk">Moll, 'Reitz, Francis William', 593.</ref> Reitz het 'n belangrike rol gespeel in die modernisering van die regstelsel en die staat se administratiewe organisasie in die Oranje-Vrystaat. Hy was terselfdertyd ook 'n prominente openbare figuur en was betrokke in Afrikaanse- en Afrikanerkulturele bewegings en kulturele lewe in die geheel.<ref name="president1">Moll, 'Reitz, Francis William', 594.</ref> Reitz was 'n gewilde persoon weens sy politieke bedrywighede en sy openlikheid. Toe [[Johannes Henricus Brand|Staatspresident Brand]] in 1888 skielik oorlede is het Reitz die presidensiële verkiesing onbestrede gewen. Nadat hy in 1895 herverkies is en hy 'n reis na Europa onderneem het, het hy baie siek geword en moes aftree.<ref name="president2">Moll, 'Reitz, Francis William', 595.</ref> In 1898, nadat hy herstel het, is hy aangestel as die Staatsekretaris van die Zuid-Afrikaansche Republiek en het hy 'n leidende politieke figuur geword tydens die Anglo-Boereoorlog.<ref name="ZAR">Moll, 'Reitz, Francis William', 598.</ref> Na die oorlog het hy vrywilliglik in ballingskap gegaan omdat hy onwillig was om getrouheid aan die Britte te betoon.<ref name="ZAR" /> Etlike jare later het hy na Suid-Afrika teruggekeer en weer 'n regsfirma geopen in [[Pretoria]]. In die vroeë 1900's het hy weer by die politiek betrokke geraak en met die verklaring van die Unie van Suid-Afrika in 1910 is hy verkies tot die eerste president van die Senaat.<ref name="Unie">Moll, 'Reitz, Francis William', 599.</ref> Reitz was sy lewe lank 'n belangrike figuur in die kulturele lewe van die [[Afrikaner]], veral deur sy gedigte en ander publikasies.<ref name="kultuur">Moll, 'Reitz, Francis William', 595-596.</ref> == Biografie == === Familie === Francis William Reitz Jr., is op 5 Oktober 1844 in [[Swellendam]] gebore<ref>{{en}} [http://worldroots.com/brigitte/royal/bio/francisreitz1844bio.html Biografie van Francis William Reitz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421235146/http://worldroots.com/brigitte/royal/bio/francisreitz1844bio.html |date=21 April 2008 }} by Worldroots.com noem Surbiton as geboorteplek; dit is waarskynlik 'n gruwelike wanspelling van [[Swellendam]].</ref> as die seun van Francis William Reitz Sr.,<ref>{{cite encyclopedia | last = Moll | first = J.C. | authorlink = | title = Reitz, Francis William, die oue | encyclopedia = Suid-Afrikaanse Biografiese Woordenboek | volume = 2 | pages = 590–592 | publisher = Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing | location = Kaapstad & Johannesburg | year = 1972}}</ref> boer en landboukundige en Cornelia Magdalena Deneys. Hy was die sewende kind in 'n gesin van twaalf. Hy het op sy pa se plaas, Rhenosterfontein, op die grens van die Breederivier in die Kaapkolonie groot geword.<ref name="studie">Moll, 'Reitz, Francis William', 592.</ref> Reitz het twee keer getrou. Sy eerste troue (24 Junie 1874 in Kaapstad) was met Blanka Thesen (gebore in [[Stavanger]], [[Noorweë]] op 15 Oktober 1854; oorlede in [[Bloemfontein]] op 5 Oktober 1887). Sy was die dogter van [[Arnt Leonard Thesen]], 'n handelaar en Anne Catherina Margarethe Brandt.<ref name="regspraktyk" /><ref>Inligting oor ouers in [http://worldroots.com/brigitte/royal/bio/francisreitz1844bio.html biografie van Francis William Reitz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421235146/http://worldroots.com/brigitte/royal/bio/francisreitz1844bio.html |date=21 April 2008 }} by Worldroots.com.</ref> Die Thesen-gesin het in 1869 op [[Knysna]] in die Kaapkolonie gaan woon. Die paar het sewe seuns en een dogter gehad. Ná die dood van sy eerste vrou het Reitz op [[11 Desember]] [[1889]] in Bloemfontein met Cornelia Maria Theresa Mulder (gebore in [[Delft]], [[Nederland]] op 25 Desember 1863;<ref>Moll, 'Reitz, Francis William', 594 en ander bronne gee 1864 aan as geboortejaar, maar dit is onakkuraat. Sien: [http://www.archief.delft.nl/?page=http%3A//www.archief.delft.nl/detailx.aspx%3Fp%3D1134859%26ID%3D116428%26book%3DG%26role%3DC%26page%3D Digitale Stamboom Gemeentearchief Delft] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724151138/http://www.archief.delft.nl/?page=http://www.archief.delft.nl/detailx.aspx%3Fp=1134859&ID=116428&book=G&role=C&page= |date=24 Julie 2011 }} en [http://www.archief.delft.nl/scan.aspx?book=g&id=116428 oorspronklike geboortesertifikaat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724151210/http://www.archief.delft.nl/scan.aspx?book=g&id=116428 |date=24 Julie 2011 }}.</ref> oorlede in Kaapstad op 2 Januarie 1935), dogter van Johannes Adrianus Mulder, 'n lettersetter, en Engelina Johanna van Hamme. Ten tyde van hul troue was Mulder die waarnemende direkteur van die ''[[Eunice Hoërskool|Oranje Vrij Staat Dames Instituut]]'' in Bloemfontein. Met sy tweede vrou het hy ses seuns en een dogter gehad.<ref name="president1" /> [[Deneys Reitz|Deneys]], sy seun, het teen die Britte geveg in die Tweede Vryheidsoorlog. Hy was ook bevelvoerder van die Eerste Bataljon, Skotse Koninklike Fusilliers gedurende die [[Eerste Wêreldoorlog]] en het gedien as lid van die parlement van die Unie van Suid-Afrika, was 'n kabinetsminister, adjunk-Eerste Minister (1939 tot 1943) en Hoë Kommissaris van Suid-Afrika (1944) vir die Hof van Sint-Jakobus (''Court of St. James's'').<ref>{{cite encyclopedia|title= Reitz, Deneys|encyclopedia=[[Dictionary of South African Biography]]|volume=I|pages=670|publisher=Human Sciences Research Council|date=1981|id={{ISBN|0-409-09183-9}}|accessdate=3 Junie 2009}}</ref> Sy boek, ''Commando: A Boer Journal Of The Boer War'', is vir baie jare geag as een van die beste vertellings van oorlog en avontuur in die Engelse taal.<ref>{{en}} [http://www.ourcivilisation.com/smartboard/shop/reitzd/commando/cover.htm A Theory Of Civilization]</ref> === Opvoeding === Reitz het sy eerste opvoeding tuis ontvang van 'n goewernante op 'n plaas in die buurt. Toe hy nege was het hy na die Rouwkop Kosskool in [[Rondebosch]] (Kaapstad) gegaan. Hier het hy uitgeblink met sy akademiese prestasies en is gevolglik gekies as die ''Queen's Scholar'' deur die Senaat van die [[Suid-Afrikaanse Kollege]] in Kaapstad. In die ses jaar dat hy aan die kollege was ná sy aankoms in 1857, het 'n wye opvoeding gehad in die kunste en wetenskap en het hy ontwikkel in 'n goed gebalanseerde jong man met duidelike leierseienskappe. Hy het in September 1863 van die Suid-Afrikaanse Kollege gegradueer met wat deesdae gelykstaande aan 'n baccalaureus in lettere en wetenskap is.<ref name="studie" /> Teen hierdie tyd het Reitz 'n passie vir die reg begin ontwikkel en het hy sy studie aan die Suid-Afrikaanse Kollege voortgesit onder professor F.S. Watermeyer. Watermeyer is oorlede kort nadat Reitz onder hom begin studeer het en dit het Reitz laat besluit om sy studies in [[Londen]], aan die [[Inner Temple]] voort te sit. Dit was 'n besluit was baie oorweging geverg het omdat Reitz se vader gehoop het dat hy (Reitz jr.) na die plaas sou terugkeer. Die gesin se finansiële situasie was ook nie al te goed nie. Reitz is egter Londen toe en het 'n sukses van sy studies gemaak en op 11 Junie 1867 het hy 'n [[advokaat]] in [[City of Westminster|Westminster]] geword. Gedurende sy tyd in Londen het Reitz in die politiek begin belangstel en het hy gereeld sessies van die [[Laerhuis van die Verenigde Koninkryk|Laerhuis]] bygewoon. Voor sy terugkeer na Suid-Afrika het hy Europa verken. Met sy terugkoms in Suid-Afrika het Reitz homself in Kaapstad gevestig en op 23 Januarie 1868 het hy advokaat geword.<ref name="studie" /> === Vroeë loopbaan === Reitz het dit aanvanklik moeilik gehad om 'n bestaan te voer omdat kompetisie onder prokureurs in Kaapstad redelik straf was. Hy het nietemin daarin geslaag om 'n naam vir homself te maak omrede sy skerp regsdenke en sy sosiale intelligensie. As lid van die rondgaande hof het hy in 'n kort tyd baie ervaring opgedoen. Terselfdertyd het Reitz sy politieke belange versorg deur hoofartikels vir die ''[[Cape Argus]]'' te skryf. Hy het ook vir die koerant verslag gelewer oor die verrigtinge van die Kaapse Parlement en hy was ook adjunk-redakteur van die koerant. In 1870 het Reitz sy praktyk na [[Bloemfontein]] in die Oranje-Vrystaat verskuif. Reitz het gedink dat die ontdekking van [[diamant]]e op die oewers van die [[Vaalrivier]] sou lei tot 'n vermeerdering in regswerk wat hom in staat sou stel om 'n vooruitstrewende praktyk op die been te bring. Dit was egter nie die geval nie en na 'n paar maande het Reitz Bloemfontein verlaat om as 'n diamantprospekteerder in [[Griekwaland-Wes]] te word waar hy 'n klein kleim van die [[Berlynse Sendinggenootskap]] naby [[Pniel]] gekoop het. Ook hierdie onderneming was onsuksesvol en na slegs 'n paar maande is Reitz terug na die Kaap. Hierdie slag was sy regspraktyk in Kaapstad 'n sukses, ironies genoeg weens die Britse anneksasie van die diamantvelde van die Oranje-Vrystaat en die ekonomiese vooruitgang wat die vir die Kaapkolonie besorg het.<ref name="regspraktyk" /> In 1873 is Reitz gevra om die distrik van [[Beaufort-Wes]] in die Kaapse Parlement te verteenwoordig. Op die dag was hy ingesweer is, 30 Mei, het sy vader, wat die verteenwoordiger vir Swellendam was, sy uittrede uit die Vergadering aangekondig. Soos so baie van Reitz se aktiwiteite tot op daardie tydstip was sy parlementêre loopbaan van korte duur. Slegs twee maande later het President [[Jan Brand]] van die Oranje-Vrystaat vir Reitz die amp van voorsitter van die nuutgevormde [[Appèlhof|Appèlhof van die Oranje-Vrystaat]] aangebied ten spyte van die feit dat Reitz nie te volle gekwalifiseer was vir die amp nie (''inter alia'' te jonk). Reitz het die aanbod van die hand gewys omdat hy te jonk was maar toe 'n ander kandidaat ook geweier het, het Brand aangedring op die nominasie van Reitz en het hy die [[Volksraad]] oortuig om Reitz aan te stel.<ref name="regspraktyk" /> === Regter en Staatsbeampte in die OVS === [[Lêer:FWReitz VA0947.jpg|duimnael|links|President F.W. Reitz van die Oranje-Vrystaat, 1890]] Met sy aanstelling tot die regbank van die Oranje-Vrystaat het Reitz tot sy volle reg gekom. Sy aankoms – nou skaars dertig en pas getroud – in Bloemfontein in Augustus 1874 was die begin van 'n verblyf van een-en-twintig jaar asook die begin van 'n uitstekende loopbaan, met die kruin daarvan sy aanstelling as Staatspresident.<ref name="regspraktyk" /> Voor die middel-1870's was die regstelsel van die Oranje-Vrystaat ietwat amateuragtig en wild in karakter, veral omdat die meeste van die regters wetlik ongekwalifiseerd was. Die meeste van die regsprosedures was in die hande van die distriksmagistrate, die sogenaamde landdroste, wie se hooftaak administratief van aard was. Reitz se eerste taak was om die situasie te verbeter, was hy met groot ywer gepak het. In sy eerste jaar het die Volksraad 'n Ordonnansie deurgevoer waarin 'n rondgaande hof en 'n Hooggeregshof tot stand gebring is.<ref>{{cite book | title = Volksraad Ordonnantie No. 2 (1875) van 20 Mei 1875}}</ref> Reitz het die eerste regter van die Hooggeregshof geword en gevolglik ook die eerste Hoofregter van die Oranje-Vrystaat. Van die begin af was Reitz 'n vegter en het hy die Volksraad op meer as een geleentheid teengestaan deur die diepgewortelde politieke tradisies te takel wat in die weg van die modernisering van die regstelsel gestaan het. Hy het ook onverpoos gewerk om die salarisse en pensioene van staatsamptenare te verbeter. Omdat hy in die Kolonie gebore is, moes hy hard veg om die guns van die Boerebevolking te wen sodat sy idees aanvaar kon word. Hy het dit gedoen deur vir tien jaar met die rondgaande hof mee te reis regdeur die land. Sodoende het hy insae in – en empatie vir – hulle leefwyse en dikwels konserwatiewe Godvresende oortuigings gekry. Dit was voordelig dat Reitz self 'n gelowige persoon was en dat hy grootgeword het in die [[Afrikaans]]sprekende deel van die Kaapkolonie. Hy het uiteindelik 'n simbool van die [[Afrikaner]]dom vir baie Oranje-Vrystaters geword.<ref name="president1" /> Reitz het heelwat bygedra tot die kodifikasie en hersien van die wette van die Oranje-Vrystaat. Saam met sy kollegas C.J. Vels, [[Oloff Johannes Troter|O.J. Truter]] en [[John G. Fraser|J.G. Fraser]] het Reitz die eerste ''Ordonnantie boek van den Oranje Vrijstaat'' in 1877 gepubliseer om sodoende die handelinge en ordonnansies van die republiek beskikbaar te stel vir die breër publiek. Hy het ook 'n rol gespeel in die hersien van die grondwet van die Oranje-Vrystaat, met betrekking tot artikels omtrent burgerskap en stemreg, hy was voorsitter van die eksamenkomitee vir aspirantpraktisyns en het ook bygedra tot die verbetering van die tronkstelsel en die distrikadministrasie.<ref name="president1" /> === Staatspresident van die Oranje-Vrystaat === [[Lêer:Pres FW Reitz.jpg|duimnael|links|200px|Pres. F.W. Reitz.]] [[Lêer:Francis Reitz statue in Bloemfontein.jpg|duimnael|Standbeeld van Francis William Reitz in Bloemfontein]] Daar was reeds in 1878 oproepe vir Reitz om te staan vir die presidentskap, maar President Brand se posisie was steeds sterk en Reitz en openlik sy eienskappe hoog aangeslaan en geweier om teen hom te staan. In die laat 1870's en vroeë 1880's het die politieke temperatuur in die Oranje-Vrystaat hoog geloop. Die anneksasie van die Zuid-Afrikaansche Republiek (Transvaal) deur die Britte in 1877 en die [[Eerste Vryheidsoorlog]] van 1880–1881 waarin die Transvaal sy outonomie behou het, het 'n groot impak gehad op die politieke sentimente in die Oranje-Vrystaat. Enersyds was daar diegene wat skrikkerig was om goeie betrekkinge met die Britte te handhaaf en andersyds het daar 'n politieke beweging ontwikkel wat die Afrikaner nasionalistiese bewussyn hewig gepropageer het. Reitz was deel van die laasgenoemde en, saam met C.L.F. Borckenhagen, redakteur van die ''Bloemfontein Express'' het hy 'n grondwet vir die [[Afrikanerbond (party)|Afrikaner Bond]] geskryf. Die Afrikaner Bond was 'n politieke party wat aanvanklik in die Kaapkolonie gestig is deur Afrikanerdenkleiers soos [[Stephanus Jacobus du Toit|ds. S.J. du Toit]] en sy [[Genootskap van Regte Afrikaners]] en [[Onze Jan Hofmeyr|J.H. Hofmeyr]] en die Zuid-Afrikaansche [[Boeren Beschermings Vereeniging]]. Tussen die ondersteuners van hierdie nuwe Afrikaner nasionalisme in die Oranje-Vrystaat was ook Reitz se opvolger, [[Marthinus Theunis Steyn|M.T. Steyn]], op daardie stadium nog 'n jong prokureur. Die grondwet is in April 1881 voorgehou en etlike maande later het Reitz die voorsitter van die Bond geword.<ref name="president1" /> Reitz se openbare politieke aktiwiteite het kritiek uitgelok van diegene wat gevrees het vir 'n verslegting in verhoudinge met die Britte. Dit is egter duidelik dat verandering vir die Boere belangrik was, asook vir die Afrikaners in die Kaapkolonie, wat gelei het tot 'n swak verhouding tussen Boer en Brit. [[Beeld:Pres FW Reitz en sy gesin in sy koets.jpg|duimnael|links|300px|Pres. Reitz en sy gesin in sy koets.]] President Brand was een van die politici wat 'n meer versigtige en konsoliderende beleid teenoor die Britse regering in die Kaap gehad het en het streng neutraliteit gehandhaaf. In hierdie posisie het Brand 'n Britse [[ridder]]skap besorg. Ten spyte van die veranderende politieke klimaat en die polarisasie van politieke posisies het Brand gewild onder die burgers van die Oranje-Vrystaat gebly. Die presidensiële verkiesing van 1883 kon inhoudelik gesorg het vir 'n politieke tweestryd tussen ondersteuners van die pan-Nederlandse Afrikaner Bond en volgelinge van die Brand-lyn. Reitz was die ideale pan-Nederlandse kandidaat maar het weereens geweier om teen Brand te staan. Toe Brand vyf jaar later oorlede is was die tyd ryp vir verandering. Reitz het as kandidaat gestaan en met 'n groot meerderheid gewen (omdat sy ondersteuners Afrikanernasionalisties was). Hy is op [[10 Januarie]] [[1889]] in die [[NG gemeente Bloemfontein|Tweetoringkerk]] in Bloemfontein as staatspresident ingehuldig.<ref name="president2" /> [[Beeld:Pres FW Reitz en pres Paul Kruger voor die Presidentswoning in Bloemfontein.jpg|duimnael|regs|270px|Pres. Reitz en pres. [[Paul Kruger]] voor die Presidentswoning in [[Bloemfontein]].]] President Reitz was een van die eerste Afrikaners was 'n sogenaamde Bantoebeleid ontwikkel het. In die filosofie en terminologie was dit baie anders as kontemporêre idees oor segregasie tussen blank en swart. Onder sy regering is Indiese immigrante verbied om in die Oranje-Vrystaat te vestig (1890). Dit het gelei tot 'n konfrontasie met die Britse regering en 'n uitgebreide korrespondensie tussen Reitz en die Britse hoë kommissaris in Kaapstad.<ref name="president1" /> In ekonomiese terme was die laat 1880's 'n groeiperiode vir die Oranje-Vrystaat. Landbou het goed gegaan en die spoorwegstelsel het 'n belangrike bron van inkomste geword. Reitz het baie bygedra tot die modernisering van die boerdery deur nuwe tegnieke en 'n wetenskaplike benadering tot die voorkoming van plae te propageer. Hier het Reitz homself bewys as 'n landboukundige en model boer, net soos sy vader was.<ref name="president2" /> [[Lêer:3e Raadszaal OVS VA0970.jpg|duimnael|Derde Raadszaal van die Volksraad van die Oranje-Vrystaat, Bloemfontein, 1893, kort voor dit deur die Vierde Raadszaal vervang is]] Onder Reitz se presidentskap is die nuwe saal vir die Volksraad, die sogenaamde ''Vierde Raadszaal'' in 1893 geopen en die nuwe regeringsgebou het 'n tweede vloer gekry in 1895. Buite Bloemfontein het die padnetwerk ook aandag geniet. Soos verwag kon word het Reitz, onmiddellik na sy inhuldiging, met die regering van die Zuid-Afrikaansche Republiek in verbinding getree met die doel om nuwe en nouer politiese bande te smee. Reeds op 4 Maart 1889 het die Oranje-Vrystaat en die Zuid-Afrikaansche Republiek 'n verdrag van gemeenskaplike verdediging geteken te [[Potchefstroom]]. Verdrae omtrent handel en die spoorweë sou nog volg. Selfs vroeër, in Januarie 1889, het die Volksraad Reitz aangesê om handelsverdrae met die twee Britse Suid-Afrikaanse kolonies en die Zuid-Afrikaansche Republiek te sluit. Op 20 Maart 1889 is 'n tolkonferensie in Bloemfontein gehou wat gelei het tot 'n ooreenkoms tussen die Oranje-Vrystaat en die Kaapkolonie wat baie gunstig was vir die republiek. Die ekonomiese voordele het verder gegroei toe nuwe spoorweglyne tussen die Kaapkolonie en Bloemfontein (1890) en tussen Bloemfontein en [[Johannesburg]] (1892) geopen is, wat Kaapstad in direkte verbintenis met Johannesburg geplaas het. Dit het die Oranje-Vrystaat as 'n deurgangsekonomie gevestig. Vir Reitz was die ontwikkeling van die verenigde Suid-Afrikaanse spoorweg ook 'n politieke doel: die spoorweë sou dien om wedersydse wantroue te verminder en om eenheid en 'n wedersydse verstandhouding tussen die blanke bevolking van Suid-Afrika te kweek. Reitz se beleide is deur die Volksraad verwelkom en dit het die Afrikaner kieserkorps se houding teenoor Afrikaner nasionalisme weerspieël. Maande voor die presidensiële verkiesing van 1893 het die Volksraad Reitz se kandidaatskap ondersteun met 'n stemming van drie-en-veertig teen agtien. Reitz het die ondersteuning aanvaar op die voorwaarde dat hy toegelaat word om vir drie maande met verlof na Europa te gaan. Op 22 November 1893 is hy herkies, hierdie keer ook met 'n groot meerderheid.<ref name="president3">Moll, 'Reitz, Francis William', 597.</ref> Die reis na Europa was ver van net 'n familievakansie. In [[Groot Brittanje|Brittanje]] het Reitz 'n paar hewige politieke stellings gemaak deur die repuiblikynse regeringsvorm in Suid-Afrika te verdedig en Britse ingryping in 'Bantoe sake' teen te staan. Op die vasteland is Reitz deur verskeie staatshoofde en politieke leiers ontvang. In Oktober 1894 het hy na Bloemfontein teruggekeer. Kort na sy terugkeer is Reitz gediagnoseer met lewerontsteking (hepatitis). Dit het sleg ingewerk op sy reeds gespanne senuwees en het gely tot [[Insomnia|slapeloosheid]]. Die situasie was so ernstig dat hy uiteindelik sy amp moes neerlê. Op 11 Desember 1895 het die Volksraad sy bedanking aanvaar.<ref name="president3" /> In Junie 1896 het Reitz weer na Europa gereis om van sy aftakelende siekte te herstel. Met sy terugkeer na Suid-Afrika het hy homself in [[Pretoria]] in die Zuid-Afrikaansche Republiek gevestig in Julie 1897. Daar het hy weer 'n regspraktyk begin.<ref name="ZAR" /> === Staatsekretaris van die Zuid-Afrikaansche Republiek === [[Lêer:Reitz 1902.jpg|duimnael|F.W. Reitz as Staatsekretaris van die Zuid-Afrikaansche Republiek en ondertekenaar van die [[Vrede van Vereeniging]], 1902]] Reitz het nie vir lank in sy privaat hoedanigheid gewerk nie. 'n Konflik tussen die wetgewende liggaam en die regbank van die Zuid-Afrikaansche Republiek het uitgeloop op die uittrede van die Hoofregter. Reitz het toe 'n amp as regter vroeg in 1898 aanvaar en het gou deel geword van die binnekring van die Transvaalse administrasie. Terselfdertyd was die verhouding met die Britte vinnig aan die agteruitgaan en die regering van die Zuid-Afrikaansche Republiek het stappe gedoen om haar nasionale en internasionale posisie te versterk. Een van hierdie stappe was om die Staatsekretaris, [[Willem Johannes Leyds|W.J. Leyds]], wie 'n [[Nederland]]se burger was, te vervang met 'n Suid-Afrikaner. Leyds is aangestel as Buitengewone Gesant en Volmagtigde Minister in Europa om die Republiek oorsee te verteenwoordig. Reitz het sy plek as Staatsekretaris in Junie 1898 ingeneem nadat [[Abraham Fischer]] dit van die hand gewys het.<ref name="ZAR" /> Reitz het 'n ingewikkelde en swaar werk gehad as Staatsekretaris. Hy was, na die Staatspresident, die tweede belangrikste lid van die Uitvoerende Raad. As die mees senior staatsamptenaar was hy verantwoordelik vir die oorsig van die implementering van die wette en regulasies, asook vir alle korrespondensie van die President, amptelike regeringsverslae, ens. Hy was ook 'n tussenganger tussen die Uitvoerende Raad en die parlement, die eerste en tweede volksraad en 'n sleutelfiguur in die buitelandse sake van die Staat. Omdat Reitz so ervare en goed georganiseer was het hy dit reg gekry om vinnig die strukture van die staatsapparaat te moderniseer deur die implementering van regulasies vir die bestuur van staatsdepartemente, die aanwys van argiviste vir sy eie departement en deur voorskrifte dat alle korrespondensie met die regering in Nederlands moet wees.<ref name="ZAR" /> [[Lêer:Gobierno sudafricano krueger.png|duimnael|links|Kabinet van Paul Kruger voor 1900:<br /> Agter: A.D.W. Wolmarans, F.W. Reitz, [[Schalk Willem Burger|S.W. Burger]], J.H.M. Koch<br /> Voor: Genl. [[Piet Joubert|Piet J. Joubert]], Pres. Paul Kruger, Genl. [[Piet Cronje|Piet A. Cronje]]]] Die Staatspresident van die Zuid-Afrikaansche Republiek, [[Paul Kruger|S.J.P. Kruger]], was nie 'n maklike mens om mee saam te werk nie en in sommige kringe is voorspel dat Reitz hom vinnig as Kruger se ondergeskikte sou ervaar. Dit was egter nie die geval nie. Die twee het per geleentheid om beleidsake vasgesit maar Reitz het vasgesteek by sy opinie en het in die proses in sekere gevalle in invloed oor Kruger uitgeoefen. Reitz is aanvanklik deur die Britte geprys vir sy diplomatieke hoflikheid, maar hulle houding het spoedig verander toe hulle verneem dat hy 'n [[protagonis]] vir Transvaalse onafhanklikheid was. Reitz was soms brutaal in sy politieke stellings, dus toe hy – verkeerdelik – voorgegee het dat die Zuid-Afrikaansche Republiek ten volle 'n soewereine staat is, het die Britte vinnig op hul perdjie gespring.<ref name="ZAR" /> In die aansig van die vinnig groeiende druk van die Britte en 'n gevolglike gewapende konflik oor die posisie van die [[Uitlanders]] en ekonomiese beheer oor die goudvelde van die [[Witwatersrand]] is die buitelandse beleid in die Zuid-Afrikaansche Republiek uiteindelik bepaal deur 'n driemanskap: Staatspresident Kruger, Staatsekretaris Reitz en Statsprokureur Jan Smuts. Gedurende 1899 het hulle besluit dat 'n aanvallende houding jeens Britse vereistes die enigste pad vorentoe was ten spyte van die risiko's wat dit ingehou het. Reitz het ondersteuning van die Oranje-Vrystaat in hierdie opsig aangevra en gekry. Op 9 Oktober 1899 het die Zuid-Afrikaansche Republiek en die Oranje-Vrystaat 'n gesamentlike ultimatum uitgereik aan die Britse regering om haar vereistes terug te trek.<ref name="ZAR" /> Die Britse regering het nie tot hierdie ultimatum ingegee nie en twee dae later, op 11 Oktober 1899, het die Tweede Vryheidsoorlog uitgebreek. Toe die Britse weermag Pretoria in Mei 1900 binnegeval het is die regering gedwing om die hoofstad te verlaat. Van daardie oomblik af was Reitz verantwoordelik vir die aanhoudende hervestiging van die regering regdeur die Transvaal. Tot Maart 1902 moes die regering 62 keer hervestig. In Mei van daardie jaar het Reitz aktief deelgeneem aan die vredesonderhandelinge met die Britte en hy was een van die ondertekenate van die [[Vrede van Vereeniging]] wat op 31 Mei 1902 in Pretoria onderteken is.<ref name="ZAR" /> === Selfgekose banneling en hertoetrede tot die politiek === Alhoewel Reitz 'n deurslaggewende rol gespeel het in die optrekking van die Vrede van Vereeniging het hy persoonlik nie getrouheid tot die Britse regering gesweer nie en het hy besluit om liewer 'n banneling te word. Op 4 Julie 1902 het hy Suid-Afrika verlaat en by sy vrou en kinders in Nederland aangesluit. Om sy finansiële probleme te verlig het Reitz na die [[Verenigde State van Amerika]] gereis vir lesingtoer.<ref name="ZAR" /> Omdat die belangstelling in die saak van die Boere getaan het, het die toer misluk en is Reitz gedwing om na Nederland terug te keer. Daar het hy weereens so siek geword dat hy in die hospitaal opgeneem moes word om aan te sterk. Gedurende hierdie tyd is hy ondersteun deur sy vriende [[Willem Johannes Leyds|Willem Leyds]] en [[Hendrik Pieter Nicolaas Muller|Hendrik Muller]] en die ''Nederlandsch Zuid-Afrikaansche Vereeniging''.<ref name="Unie" /> In 1907, nadat die Boere republieke selfregering verkry het, en in die aanloop tot die totstandkoming van die [[Unie van Suid-Afrika]], het die Afrikaner-leiers, Jan Smuts en [[Louis Botha]], Reitz gevra om na Suid-Afrika terug te keer en weer tot die politiek toe te tree. Reitz het hom saam met sy vrou in [[Seepunt]] in Kaapstad gevestig. In 1910, toe hy reeds 66 jaar oud was, is hy aangestel as president van die [[Senaat van Suid-Afrika|Senaat]] van die nuutgevormde Unie van Suid-Afrika.<ref name="Unie" /> Dit was ook nie maklike jare nie omdat voormalige Afrikaner volksgenote nou teenoor mekaar in die politiek gestaan het. Soos vroeër in sy lewe het Reitz uitgesproke gebly oor sy oortuiginge. As gevolg van sy uitgesproke aard het hy gereeld met die Smuts-regering gebots en in 1920 is hy nie weer aangestel as president van die Senaat nie. Hy het egter tot 1929 'n lid van die Huis gebly.<ref name="Unie" /> === Eerbewyse en dood === As 'n belangrike openbare figuur is Reitz op verskillende maniere hulde betoon en onthou. In 1923 het die [[Universiteit Stellenbosch]] 'n eredoktoraat in die regte aan hom toegeken vir sy openbare diens. Reeds in 1889 is 'n [[Reitz|dorpie]] in die Oranje-Vrystaat na hom vernoem. In 1894 is daar ook 'n [[Cornelia|dorpie]] na sy tweede vrou, [[Cornelia]], vernoem. 'n Skip wat na hom vernoem is, die ''President Reitz'', het in 1947 naby [[Port Elizabeth]] gesink.<ref>Moll, 'Reitz, Francis William', 597, 599.</ref> Die [[Jubilee-diamant]], wat naby [[Jagersfontein]] in 1895 gevind is, is oorspronklik die Reitz Diamant genoem, maar dit is in 1897 verander ter ere van die sestigste herdenking van die kroning van [[Victoria van die Verenigde Koninkryk|koningin Victoria]].<ref>{{cite web |last=Famous, Historic and Notable Diamonds |title=The Jubilee |url=http://famousdiamonds.tripod.com/jubileediamond.html |access-date=2 Mei 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029191214/http://famousdiamonds.tripod.com/jubileediamond.html |archive-date=29 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Toe Reitz uiteindelik uit die publieke lewe getree het, het Reitz na [[Gordonsbaai]] verhuis, maar etlike jare later weer na Kaapstad geskuif waar hy 'n huis in [[Tamboerskloof]] gehad het. Daar het sy dogter, Bessie, 'n dokter, hom versorg. Hy was tot aan die einde aktief besig met vertaal- en skryfwerk. Reitz is in sy huis, ''Botuin'', oorlede op 27 Maart 1934 en het drie dae later 'n [[staatsbegrafnis]] gehad met 'n diens by die [[Grote Kerk]]. Hy is in die Woltemade begraafplaas in [[Maitland]] begrawe.<ref name="Unie" /><ref>Maitland was ook die tuiste van die [http://www.roll-of-honour.com/Overseas/MaitlandBoer.html Britse Boereoorlog Gedenkteken]</ref> === Kulturele figuur === Reitz was 'n belangrike figuur in die Afrikaner se kulturele lewe. Hy was 'n digter en het baie gedigte in Afrikaans uitgegee wat hom 'n voorvader van die ontwikkeling van Afrikaans as kulturele taal gemaak het.<ref name="kultuur" /> Nodeloos om te sê het hy gesimpatiseer met die [[Genootskap van Regte Afrikaners]] wat in 1875 in die Kaapkolonie gestig is. Alhoewel hy nooit 'n lid geword het nie was hy 'n aktiewe bydraer tot die Genootskap se tydskrif, ''De Zuid-Afrikaansche Patriot''.<ref name="president2" /> Met sy literêre werk was Reitz stewig geanker in die sogenaamde [[Geskiedenis van Afrikaans#Eerste taalbeweging|Eerste Afrikaanse Taalbeweging]] alhoewel hy minder belanggestel het in die didaktiese dryfveer van die beweging as in die skryf van Afrikaans bloot as 'n kulturele aktiwiteit. Baie van sy werke is gebaseer op Engelse tekste wat hy vertaal, geredigeer en aangepas het. In die proses het hy totaal nuwe kunswerke geskep.<ref name="taal">Moll, 'Reitz, Francis William', 596.</ref> Vir Reitz was Afrikaans hoofsaaklik 'n taal van kultuur, nie van regering nie, waar hy die gebruik van die amptelike taal van die Boere republieke, nl. [[Nederlands]] voorgestaan het. Gedurende sy presidentskap van die Oranje-Vrystaat, waar die gebruik van Engels noemenswaardig was onder burgers, het hy baie aangedring op die gebruik van Nederlands teenoor politici soos [[John G. Fraser]] en andere wat ten gunste van Engels was.<ref name="president3" /> Reitz het verder ook die stigting van die ''Letterkundige en Wetenschappelijke Vereeniging'' van die Oranje-Vrystaat voorgestaan, waarvan hy vir 'n wyle voorsitter was. Hy was ook ten gunste van die biblioteek in Bloemfontein en die Nasionale Museum van die Oranje-Vrystaat.<ref>Moll, 'Reitz, Francis William', 595-598.</ref> == Bibliografie == ''(Lys onvolledig)''<ref>Basiese inligting verkry van Moll, 'Reitz, Francis William', 600.</ref> === Afrikaans en Nederlands === * Reitz, F.W., ''Hoofregter Reitz over het barbaarsche patois'' (Paarl 1880). * Reitz, F.W., 'De Taalkwestie', ''De Express'' and ''Zuid-Afrikaansch Tijdschrift'', September 1891. * Reitz, F.W., 'De Hollandsche taal in Zuid-Afrika', ''[[De Zuid-Afrikaan]]'', 13 Maart 1909. === Opvoeding === * Reitz, F.W., 'Opvoeding en onderwijs: een toespraak … in het Victoria College, Stellenbosch op 15 Junie 1888', ''Zuid-Afrikaansch Tijdschrift'' (Julie 1888). === Geskiedenis === * Reitz, F.W., 'Schetsen uit die Oranje Vrijstaat', ''Zuid-Afrikaansch Tijdschrift'' (Desember 1890). * Reitz, F.W. , ''Brief van den heer F.W. Reitz … aan den heer P.J. Blignaut …'' (Dordrecht: Morks & Geuze [''c.'' 1900]), 12p. * Reitz, F.W. & M.T. Steyn, ''President Marthinus Theunis Steyn'', Mannen en vrouwen van beteekenis in onze dagen 33 (Haarlem 1903). * Hofmeyr, J.H. & F.W. Reitz, ''Het leven van Jan Hendrik Hofmeyr (Onze Jan)'' (Kaapstad: Van de Sandt de Villiers 1913), xii, 666p. * Hofmeyr, J.H. & F.W. Reitz, ''The life of Jan Hendrik Hofmeyr (Onze Jan)'' (Kaapstad: Van de Sandt de Villiers 1913), xii, 666p. ==== Vertalings ==== * Reitz, F.W., vertaler van Jorissen, E.J.P., ''Transvaalsche herinneringen'' (Amsterdam 1897) as ''Reminiscences of a Transvaal judge''. Nooit uitgegee nie weens die uitbreek van die Tweede Vryheidsoorlog. * Reitz, F.W., vertaler van [[George McCall Theal|Theal, G.M.]], ''Korte geschiedenis van Zuid-Afrika 1486–1835'' (Kaapstad 1891). ==== 'n Eeu van onreg ==== Met die aanvang van die Tweede Vryheidsoorlog het F.W. Reitz, in sy kapasiteit as Staatsekretaris van die Zuid-Afrikaansche Republiek, 'n oorsig van die Verhouding tussen Boer en Brit in die negentiende eeu onder die titel ''eene eeuw van onrecht'' gepubliseer. Die boek was 'n belangrike propagandadokument in die oorlog. Die werklike outeurskap van die boek is onbekend. In die tweede Nederlandse uitgawe van die boek het gestaan 'Op last van den staatssekretaris der Z.A.R., F.W. Reitz'. [[Jan Smuts|J.C. Smuts]] word aangedui as die outeur maar het waarskynlik slegs die inleiding en die einde van die boek geredigeer, in samewerking met [[Eduard Johan Pieter Jorissen|E.J.P. Jorissen]]. Die res van die teks was waarskynlik voorberei deur J. de Villiers Roos.<ref>W.J. Leyds, ''Tweede verzameling'', I, XV-XVI; F. Oudschans Dentz, ''Nieuwe Rotterdamsche Courant'' 17 Aug. 1934; H.T. Colenbrander, ''De Gids'', C, 6 (Junie 1936), 340-341.</ref> In 1900 het vertalings van die boek in Duits en Engels verskyn. Die Engelse vertaling het slegs die naam van Reitz bevat met 'n voorwoord deur [[William Thomas Stead|W.T. Stead]]. Die Engelse uitgawe het ook meer inligting as die Nederlandse bevat (sien hoeveelheid bladsye). * Reitz, F.W., [J. de Villiers Roos, J.C. Smuts, E.J.P. Jorissen,] ''Eene eeuw van onrecht'' (Pretoria [1899]), 49p. * Reitz, F.W., [J. de Villiers Roos, J.C. Smuts, E.J.P. Jorissen,] ''Ein Jahrhundert voller Unrecht: ein Rückblick auf die süd-afrikanische Politik Englands: autorisierte Uebersetzung aus dem Holländischen, veröffentlicht auf Veranlassung und unter Mitwirkung von F.W. Reitz'' (Berlin: Walther 1900), 96p. * Reitz, F.W., [J. de Villiers Roos, J.C. Smuts, E.J.P. Jorissen,] ''[http://en.wikisource.org/wiki/A_Century_of_Wrong]'', Uitgegee deur F. W. Reitz … Met voorwoord deur W. T. Stead (Londen: Review of Reviews [1900]), xxiii, 152p.<ref>[http://infomotions.com/etexts/gutenberg/dirs/1/5/1/7/15175/15175.htm ''A Century of Wrong''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816083944/http://infomotions.com/etexts/gutenberg/dirs/1/5/1/7/15175/15175.htm |date=16 Augustus 2011 }}, Project Gutenberg</ref> === Gedigte === * Reitz, F.W., 'Klaas Gezwint en zijn paert', ''[[Het Volksblad]]'' 19 Julie 1870. [vertaling van [[Robert Burns]], 'Tam O'Shanter's Ride'] * Reitz, F.W., Die steweltjies van Sannie', ''[[Het Volksblad]]'' 29 November 1873. * Reitz, F.W., ''Klaas Gezwint en zijn paert en ander liedjies en rijmpies van Suid-Afrika'' (Kaapstad 1884) * Reitz, F.W. (red), ''Vijftig uitgesogte Afrikaansche gedigte'' (Kaapstad 1888) <br />Tweede uitgawe: ''Sestig uitgesogte Afrikaansche gedigte'' (Kaapstad 1897);<br /> Derde uitgawe: ''Twee-en-Sestig uitgesogte Afrikaansche gedigte'' (Kaapstad 1898) * Reitz, F.W., ''Oorlogs- en andere gedigte'' (Potchefstroom 1910, 1911) == Sien ook == * [[William Philip Schreiner]], sy swaer. == Bronne == === Literatuur === * {{cite encyclopedia | last = Moll | first = J.C. | authorlink = | title = Reitz, Francis William | encyclopedia = [[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]] | volume = 2 | pages = 592–600 | location = Kaapstad & Johannesburg | year = 1972}} * {{cite book |last= Reitz |first= Deneys |authorlink=Deneys Reitz |title=Commando: A Boer Journal Of The Boer War |origyear=1929 |url=http://www.ourcivilisation.com/smartboard/shop/reitzd/commando/index.htm |accessdate = 17 Maart 2008 |edition=1st |publisher=Faber & Faber |location=[S.l.] |isbn=0-571-08778-7}} *Lamb, Doreen: The Republican Presidents, 5 - President Francis William Reitz. In: Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 21, nr. 3, Maart 1972 === Webblaaie === * [http://worldroots.com/brigitte/royal/bio/francisreitz1844bio.html Biography of Francis William Reitz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421235146/http://worldroots.com/brigitte/royal/bio/francisreitz1844bio.html |date=21 April 2008 }} at Worldroots.com. * [http://www.roll-of-honour.com/Overseas/MaitlandBoer.html British Boer War Memorial at Maitland]. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie}} {{Wikisource|Peace of Vereeniging}} {{Wikisource|Author:Francis William Reitz|Francis William Reitz}} * {{en}} [http://www.gutenberg.org/browse/authors/r#a5903 Outeur:Reitz, F.W.] by ''Project Gutenberg''. {{Presidente van die Oranje-Vrystaat}} {{SuidAfrikaSenaatNRPPresidente}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Reitz, Francis William}} [[Kategorie:FW Reitz]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Presidente van die Oranje-Vrystaat]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse geskiedkundiges]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Geboortes in 1844]] [[Kategorie:Sterftes in 1934]] n7dhy8fhjg2mh2e6omijo0xwffweryf 0 52758 2965318 2965230 2026-09-05T20:33:09Z Amanich7 141889 /* In populêre kultuur */ 2965318 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Berg | Naam = Kilimandjaro | Foto = Kilimangiaro foto aerea.jpg | Foto onderskrif = Berg Kilimandjaro | Hoogte = 5 895<ref name="peakbagger">{{en}} [http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11202 "Kilimanjaro, Tanzania"]. Peakbagger.com. Besoek op 30 April 2015.</ref> | Ligging = Kilimandjaro-gebied, [[Tanzanië]]; histories: [[Duits-Oos-Afrika]] | Bergreeks = Alleenstaande berg in die Kilimandjaro-massief | Prominence = | Koördinate = {{Koördinate|3|4|33|S|37|21|12|O|type:mountain|aansig=inlyn,titel}} | Topografiese kaart = | Tipe = [[Stratovulkaan]] | Rotsouderdom = | Laaste uitbarsting = | Eerste bestyging datum = [[1899]] | Eerste bestyging persoon = Hans Meyer<br />Ludwig Purtscheller | Maklikste klimroete = Voetslaan<ref>{{cite web | title=Trekking Kilimanjaro | url=https://en.altezza.travel/trekking-kilimanjaro | publisher=Altezza Travel | access-date=23 November 2017 | archive-date= 1 Desember 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171201044512/https://en.altezza.travel/trekking-kilimanjaro | url-status=dead }}</ref> | Vertaling van naam = | Taal = | Uitspraak = | duimdrukkerkaart = Tanzanië | duimdrukkeretiketposisie = regs | duimdrukkerkaartgrootte = 290 | duimdrukkerkaartbyskrif = | breedtegraad = 3 | breedtegraad_m = 4 | breedtegraad_s = 33 | breedtegraad_NS = S | lengtegraad = 37 | lengtegraad_m = 21 | lengtegraad_s = 12 | lengtegraad_OW = O }} [[Lêer:Mount Kilimanjaro and Mount Meru map-es.svg|duimnael|links|Kaart van Kilimandjaro en Berg Meru]] '''Kilimandjaro''' ([[Engels]]: ''Mount Kilimanjaro'') is 'n bergmassief in [[Afrika]] wat in die noordooste van [[Tanzanië]] naby die grens met [[Kenia]] geleë is. Met sy hoogte van 5&nbsp;895 meter is dit die hoogste berg in Afrika, asook die hoogste alleenstaande berg ter wêreld. Die massief bestaan uit die drie vulkane: ''Kibo'', ''Mawenzi'' en ''Shira''. Dit is een van die [[Vulkaniese Sewe Kruine]]. Tussen 1885 en 1918 was die berg die hoogste punt op [[Duitse koloniale ryk|Duitse gebied]] ([[Duits-Oos-Afrika]]) en vanaf 1902 tot 1918 is die berg ná [[Wilhelm II van Duitsland|Keiser Wilhelm]] ''Kaiser-Wilhelm-Spitze'' of ''Wilhelmskuppe'' genoem. Die Kilimandjaro Nasionale Park is in 1987 deur [[Unesco]] as [[wêrelderfenisgebied]] gelys. Die hoogste punt op die berg staan bekend as ''Uhuru-piek'' ([[Swahili]] vir: "Vryheid") . Daar is sewe roetes wat lei na Uhuru-piek met slegs een wat werklike klimwerk vereis. Die temperatuur daal tot by -30&nbsp;°C bo-op die berg.<ref>'''n Week se verlof, sowat R21,000 en baie wilskrag.'' Beeld 9 Maart 2013</ref> Roetes na die bergtop neem 5-8 dae. Hoe meer tyd bestee word om te klim, hoe makliker sal dit wees om te akklimatiseer.<ref>{{cite web|title=How long does it take to climb Mt. Kilimanjaro?|url=https://en.altezza.travel/articles/how-long-does-it-take-to-climb-mount-kilimanjaro|access-date=17 Januarie 2018|archive-date=19 Februarie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219203854/https://en.altezza.travel/articles/how-long-does-it-take-to-climb-mount-kilimanjaro|url-status=dead}}</ref> == In populêre kultuur == Die joernalis Tom Bissell het opgemerk dat Kilimanjaro miskien die mees literêre berg in die wêreld is.<ref name="bissell">{{cite news|last=Bissell|first=Tom|date=28 October 2007|title=Up the Mountain Slowly, Very Slowly|url=https://www.nytimes.com/2007/10/28/sports/playmagazine/28kilimanjaro.html|work=The New York Times|access-date=25 June 2024|archive-date=5 October 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241005155903/https://www.nytimes.com/2007/10/28/sports/playmagazine/28kilimanjaro.html|url-status=live}}</ref> Die berg is prominent in [[Ernest Hemingway]] se 1936 kortverhaal "The Snows of Kilimanjaro", wat aangepas is in 1952'n film die hoofrol [[Gregory Peck]]. Dave Eggers het oor sy klim geskryf in die kortverhaal "Up the Mountain Slowly, Very Slowly."<ref name="bissell"/> Die klim van Kilimanjaro word uitgebeeld in [[Andrei Goesev]] se roman "Once in Malindi", gepubliseer in 2020 (in die 17de hoofstuk).<ref>[http://mliterature.narod.ru/Old_Novelist.htm Review of ''"Once in Malindi"''] on the site of public fund "Union of Writers of Moscow", 2021 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2020/08/15/2 ''"Once in Malindi"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201016190338/https://proza.ru/2020/08/15/2 |date=2020-10-16 }} — on Proza.ru, 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>''[[Andrei Gusev|Андрей Гусев]]'' [http://Gusev.webs.com/Malindi_Andy.htm "Однажды в Малинди"], 2020. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201104180724/https://gusev.webs.com/Malindi_Andy.htm |date=2020-11-04 }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Kilimanjaro}} * {{en}} {{fr}} [http://whc.unesco.org/sites/403.htm Amptelike Unescobladsy] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Kilimanjaro|title=Kilimanjaro|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=9 Junie 2017}} {{Normdata}} [[Kategorie:Berge van Tanzanië]] [[Kategorie:Vulkane]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Afrika]] [[Kategorie:Vulkaniese Sewe Kruine]] ieidoqj462zhc6kfded52injq2dkmcc 0 55651 2965378 2813173 2026-09-06T05:21:28Z LasMatos 76261 2965378 wikitext text/x-wiki '''[[Brasilië]]''' bestaan uit 26 '''deelstate''' ([[Portugees]]: ''estados'') en die federale distrik (''Distrito Federal''). {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+<big>Die 26 deelstate en die federale distrik</big> !Naam !class="unsortable" | Kaart !class="unsortable" | Vlag !class="unsortable" | Wapen !Toetrede !Oppervlakte !Bevolking (2010) !Hoofstad !Grootste stad |- |[[Acre (staat)|Acre]] |align=center|[[Lêer:Brazil State Acre.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira do Acre.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Brasão do Acre.svg|border|54x36px]] |15 Junie 1962 |align=right|152&nbsp;581&nbsp;km² |align=right|732&nbsp;793 |[[Rio Branco]] |[[Rio Branco]] |- |[[Alagoas]] |align=center|[[Lêer:Brazil State Alagoas.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira de Alagoas.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Brasão do Estado de Alagoas.svg|border|54x36px]] |1822 |align=right|27&nbsp;767,661&nbsp;km² |align=right|3&nbsp;120&nbsp;922 |[[Maceió]] |[[Maceió]] |- |[[Amapá]] |align=center|[[Lêer:Brazil State Amapa.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira do Amapá.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Brasão do Amapá.svg|border|54x36px]] |13 September 1943 |align=right|142&nbsp;814,585&nbsp;km² |align=right|668&nbsp;689 |[[Macapá]] |[[Macapá]] |- |[[Amazonas (Brasilië)|Amazonas]] |align=center|[[Lêer:Brazil State Amazonas.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira do Amazonas.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Brasão_de_Armas_do_Amazonas.png|border|54x36px]] |1824 |align=right|1&nbsp;570&nbsp;745,7&nbsp;km² |align=right|3&nbsp;480&nbsp;937 |[[Manaus]] |[[Manaus]] |- |[[Bahia]] |align=center|[[Lêer:Brazil State Bahia.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira da Bahia.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Brasão do estado da Bahia.svg|border|54x36px]] |2 Julie 1823 |align=right|564&nbsp;692&nbsp;km² |align=right|14&nbsp;021&nbsp;432 |[[Salvador da Bahia]] |[[Salvador da Bahia]] |- |[[Ceará]] |align=center|[[Lêer:Brazil State Ceara.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira do Ceará.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Brasão do Ceará.svg|border|54x36px]] |1822 |align=right|146&nbsp;348,3&nbsp;km² |align=right|8&nbsp;448&nbsp;055 |[[Fortaleza]] |[[Fortaleza]] |- |[[Federale Distrik (Brasilië)|Distrito Federal]] |align=center|[[Lêer:Brazil State DistritoFederal.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira do Distrito Federal (Brasil).svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Brasão do Distrito Federal (Brasil).svg|border|54x36px]] |21 April 1960 |align=right|5&nbsp;802&nbsp;km² |align=right|2&nbsp;337&nbsp;078 |[[Brasília]] |[[Brasília]] |- |[[Espírito Santo]] |align=center|[[Lêer:Brazil State EspiritoSanto.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira do Espírito Santo (dark blue).svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Brasão do Espírito Santo.svg|border|54x36px]] |1889 |align=right|46&nbsp;077,519&nbsp;km² |align=right|3&nbsp;512&nbsp;672 |[[Vitória]] |[[Vilha Vela]] |- |[[Goiás]] |align=center|[[Lêer:Brazil State Goias.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Flag of Goiás.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Coat of arms of Goiás.svg|border|54x36px]] |1889 |align=right|340&nbsp;086&nbsp;km² |align=right|6&nbsp;004&nbsp;045 |[[Goiânia]] |[[Goiânia]] |- |[[Maranhão]] |align=center|[[Lêer:Brazil State Maranhao.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira do Maranhão.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Brasão do Maranhão.svg|border|54x36px]] |28 Julie 1823 |align=right|331&nbsp;983,293&nbsp;km² |align=right|6&nbsp;569&nbsp;683 |[[São Luís]] |[[São Luís]] |- |[[Mato Grosso]] |align=center|[[Lêer:Brazil State MatoGrosso.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira de Mato Grosso.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Brasão de Mato Grosso.png|border|54x36px]] |1977 |align=right|903&nbsp;357&nbsp;km² |align=right|3&nbsp;033&nbsp;991 |[[Cuiabá]] |[[Cuiabá]] |- |[[Mato Grosso do Sul]] |align=center|[[Lêer:Brazil State MatoGrossodoSul.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira de Mato Grosso do Sul.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Brasão de Mato Grosso do Sul.svg|border|54x36px]] |1 Januarie 1979 |align=right|357&nbsp;124,962&nbsp;km² |align=right|2&nbsp;449&nbsp;341 |[[Campo Grande]] |[[Campo Grande]] |- |[[Minas Gerais]] |align=center|[[Lêer:Brazil State MinasGerais.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira de Minas Gerais.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Brasão de Minas Gerais.svg|border|54x36px]] |1822 |align=right|586&nbsp;528,29&nbsp;km² |align=right|19&nbsp;595&nbsp;309 |[[Belo Horizonte]] |[[Belo Horizonte]] |- |[[Pará]] |align=center|[[Lêer:Brazil State Para.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira do Pará.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Brasão do Pará.svg|border|54x36px]] |15 November 1889 |align=right|1&nbsp;247&nbsp;689,5&nbsp;km² |align=right|7&nbsp;588&nbsp;078 |[[Belém]] |[[Belém]] |- |[[Paraíba]] |align=center|[[Lêer:Brazil State Paraiba.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira da Paraíba.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Brasão da Paraíba.svg|border|54x36px]] |15 November 1889 |align=right|56&nbsp;584,6&nbsp;km² |align=right|3&nbsp;766&nbsp;834 |[[João Pessoa]] |[[João Pessoa]] |- |[[Paraná (deelstaat)|Paraná]] |align=center|[[Lêer:Brazil State Parana.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira do Paraná.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Brasao do parana.svg|border|54x36px]] |29 Mei 1843 |align=right|199&nbsp;314,9&nbsp;km² |align=right|10&nbsp;439&nbsp;601 |[[Curitiba]] |[[Curitiba]] |- |[[Pernambuco]] |align=center|[[Lêer:Brazil State Pernambuco.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira de Pernambuco.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Brasão do estado de Pernambuco.svg|border|54x36px]] |1848 |align=right|98&nbsp;311,616&nbsp;km² |align=right|8&nbsp;796&nbsp;032 |[[Recife]] |[[Recife]] |- |[[Piauí]] |align=center|[[Lêer:Brazil State Piaui.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira do Piauí.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Brasão do Piauí.svg|border|54x36px]] |13 Maart 1823 |align=right|251&nbsp;529,186&nbsp;km² |align=right|3&nbsp;119&nbsp;015 |[[Teresina]] |[[Teresina]] |- |[[Rio de Janeiro (deelstaat)|Rio de Janeiro]] |align=center|[[Lêer:Brazil State RiodeJaneiro.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira Estado RiodeJaneiro Brasil2.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Brasao Estado RiodeJaneiro Brasil2.svg|border|54x36px]] |15 Maart 1975 |align=right|43&nbsp;696,1&nbsp;km² |align=right|15&nbsp;993&nbsp;583 |[[Rio de Janeiro]] |[[Rio de Janeiro]] |- |[[Rio Grande do Norte]] |align=center|[[Lêer:Brazil State RioGrandedoNorte.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira do Rio Grande do Norte.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Brasão do Rio Grande do Norte.svg|border|54x36px]] |15 November 1889 |align=right|52&nbsp;796,791&nbsp;km² |align=right|3&nbsp;168&nbsp;133 |[[Natal, Brasilië|Natal]] |[[Natal, Brasilië|Natal]] |- |[[Rio Grande do Sul]] |align=center|[[Lêer:Brazil State RioGrandedoSul.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira do Rio Grande do Sul.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Brasao Estado RioGrandedoSul Brasil.svg|border|54x36px]] |1 Maart 1845 |align=right|281&nbsp;748,538&nbsp;km² |align=right|10&nbsp;695&nbsp;532 |[[Porto Alegre]] |[[Porto Alegre]] |- |[[Rondônia]] |align=center|[[Lêer:Brazil State Rondonia.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira de Rondônia.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Brasão de Rondônia.svg|border|54x36px]] |22 Desember 1981 |align=right|237&nbsp;576,16&nbsp;km² |align=right|1&nbsp;560&nbsp;501 |[[Porto Velho]] |[[Porto Velho]] |- |[[Roraima]] |align=center|[[Lêer:Brazil State Roraima.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira de Roraima.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Brasão de Roraima.svg|border|54x36px]] |5 Oktober 1988 |align=right|224&nbsp;298,98&nbsp;km² |align=right|451&nbsp;227 |[[Boa Vista]] |[[Boa Vista]] |- |[[Santa Catarina]] |align=center|[[Lêer:Brazil State SantaCatarina.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira Santa Catarina.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Blason of Santa Catarina.svg|border|54x36px]] |17 November 1889 |align=right|95&nbsp;346,181&nbsp;km² |align=right|6&nbsp;249&nbsp;682 |[[Florianópolis]] |[[Florianópolis]] |- |[[São Paulo (deelstaat)|São Paulo]] |align=center|[[Lêer:Brazil State SaoPaulo.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira do Estado de São Paulo.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Brasao Estado SaoPaulo Brasil.svg|border|54x36px]] |1822 |align=right|248&nbsp;209,4&nbsp;km² |align=right|41&nbsp;252&nbsp;160 |[[São Paulo]] |[[São Paulo]] |- |[[Sergipe]] |align=center|[[Lêer:Brazil State Sergipe.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira de Sergipe.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Brasao Estado Sergipe Brasil.svg|border|54x36px]] |15 November 1889 |align=right|21&nbsp;910,348&nbsp;km² |align=right|2&nbsp;068&nbsp;031 |[[Aracaju]] |[[Aracaju]] |- |[[Tocantins]] |align=center|[[Lêer:Brazil State Tocantins.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Bandeira do Tocantins.svg|border|54x36px]] |align=center|[[Lêer:Coat of arms of Tocantins.svg|border|54x36px]] |5 Oktober 1988 |align=right|277&nbsp;620,91&nbsp;km² |align=right|1&nbsp;383&nbsp;453 |[[Palmas]] |[[Palmas]] |} {{Deelstate van Brasilië}} [[Kategorie:Deelstate van Brasilië| ]] 9glylq4je7vzdvkayfyjgjmwpb9fit4 0 63743 2965372 2958516 2026-09-06T00:16:49Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2965372 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Maatskappy |naam = Apple Inc. |kenteken = [[Lêer:Apple logo black.svg|80px]]<br /><br />[[Lêer:Aerial view of Apple Park dllu.jpg|240px]] |tipe = Openbaar |stigting = 1 April 1976 <small>(geïnkorporeer op 3 Januarie 1977 as Apple Computer, Inc.)</small> |ligging_stad = Applekampus, Infinte Loop 1, Cupertino, [[Kalifornië]] |ligging_land = [[VSA]] |liggings = 500+ winkels <small>(2020)</small> |sleutelpersone = [[Tim Cook]] ([[Hoof- uitvoerende beampte|HUB]])<br />[[Arthur Levinson]] (Voorsitter)<br />Sir [[Jonathan Ive]] (SVP, Industriële ontwerp)<br />[[Steve Jobs]] (Voorsitter 1976–1985/2011, HUB 1997–2011 †) |gebied_bedien = Wêreldwyd |industrie = Rekenaarapparatuur<br />Rekenaarprogrammatuur<br />Verbruikerselektronika<br />Digitale verspreiding |produkte = Macintosh • iPod • iPhone • iPad • Apple Watch • Apple TV • Apple TV+ • HomePod • macOS • iOS • iPadOS • watchOS • tvOS • iLife • iWork • Final Cut Pro • Logic Pro • GarageBand • Shazam • Siri |dienste = App Store • Apple Arcade • Apple Card • Apple Music • Beats 1 • Apple News+ • Apple Pay • Apple Pay Cash • Apple Store • Genius Bar • Apple TV+ • Apple Books • iCloud • iMessage • iTunes Store • Mac App Store |inkomste = {{verlies}} VS$ 260,174 miljard <small>(FJ 2019)</small><ref>[https://s2.q4cdn.com/470004039/files/doc_financials/2019/ar/_10-K-2019-(As-Filed).pdf ''Jaarverslag 2019. Besoek op 12 Mei 2020'']</ref> |bedryfsinkomste = {{verlies}} VS$ 63,930 miljard <small>(FJ 2019)</small> |netto_inkomste = {{verlies}} VS$ 55,256 miljard <small>(FJ 2019)</small> |getal_werknemers = 137&nbsp;000 <small>(soos op 28 September 2019)</small><ref>[https://d18rn0p25nwr6d.cloudfront.net/CIK-0000320193/1a919118-a594-44f3-92f0-4ecca47b1a7d.pdf ''Jaarverslag vir die fiskale jaar wat op 28 September 2019 geëindig het'']</ref> |ouer = |afdelings = |dogtermaatskappye = [[Braeburn Capital]]<br />[[Filemaker Inc.]]<br />[[Anobit]] |slagspreuk = |tuisblad = [http://www.apple.com/ www.apple.com] |ontbind = |voetnotas = |intl = }} '''Apple Inc.''' (gelys op [[NASDAQ]] as AAPL, voorheen bekend as '''Apple Computer, Inc.''') is ’n [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] [[multinasionale korporasie]] wat [[rekenaar]]s, verbruikerselektronika, [[bedryfsstelsel]]s en [[programmatuur]] [[ontwerp]], vervaardig en – naas tradisionele kleinhandelkanale – ook in sy eie aanlyn- en straatwinkels (''Apple Stores'') bemark. Apple se hardewaretoestelle word – in teenstelling met dié van ander vervaardigers – rondom die onderneming se eie [[sagteware]] ontwikkel om volledige versoenbaarheid van alle komponente te verseker. Veiligheid en modernisties-estetiese ontwerpe is ander streng kriteria. {{Kombi-beeld|Steve Wozniak by Gage Skidmore 2.jpg|Mac mini mid2010 front.jpg|Jonathan Ive (OTRS).jpg| |align=left |width=200px |caption1=Die Kaliforniese rekenaaringenieur [[Steve Wozniak]], medestigter van Apple Inc. en dryfkrag agter die ontwikkeling van die eerste persoonlike rekenaar, noem sy geesdrif vir die wetenskapsfiksie-televisiereeks ''[[Star Trek]]'' as 'n bron van inspirasie by die stigting van sy onderneming. |caption2=Apple-hardeware soos die ''Mac mini'' (bo) en enkele komponente van die sagteware is byna dertig jaar lank deur die hoofontwerpbeampte, die Brit [[Jonathan Ive]] (onder) ontwerp, onder meer volgens [[Bauhaus]]-beginsels }} In die 1970’s was Apple een van die eerste vervaardigers van [[persoonlike rekenaar]]s wat danksy sy bemarkingstrategie vir sy [[Macintosh]]-reeks ’n beslissende bydrae tot die kommersiële sukses van tuisrekenaars gelewer het. In die 1980’s het die maatskappy nog eens ’n baanbrekersrol by die invoering van grafiese koppelvlakke en [[rekenaarmuis]]e vervul. Met die bekendstelling van die iPod in 2001, die [[slimfoon]] iPhone in 2007, die [[tabletrekenaar]] iPad in 2010 en die slimhorlosie Apple Watch in 2015 het Apple sy sakebelange ook na ander produkvelde uitgebrei. Sy programmatuur sluit die volgende in: die [[macOS]]-[[bedryfstelsel]]; die [[iTunes]]-mediaspeler; die [[iLife]]-pakket van multimedia- en kreatiwiteitsprogrammatuur; die [[iWork]]-pakket van produktiwiteitsprogrammatuur; [[Aperture (programmatuur)|Aperture]], ’n professionele fotografiepakket; [[Final Cut Studio]], ’n reeks van professionele en rolprentindustrieprogrammatuurprodukte; Logic Studio, ’n reeks van musiekproduksieprogrammatuur; die [[Safari (webblaaier)|Safari]]-webblaaier; en [[iOS]] en [[iPadOS]], die mobiele [[Bedryfstelsel (inligtingstegnologie)|bedryfstelsels]] vir Apple se slimfone en tabletrekenaars. Apple Inc. is die grootste beursgenoteerde maatskappy in die wêreld deur markkapitalisasie, die eerste onderneming waarvan die markwaarde die $1-biljoenkerf oorskry het, asook die grootste tegnologiemaatskappy in die wêreld gemeet aan omset en wins. In die fiskale jaar 2019 was die omset op die wêreldmark $260 miljard - 'n styging van 3&nbsp;000 persent teenoor 2004. Apple se omset is intussen selfs groter as dié van sommige van die voorste rolspelers in die motorbedryf soos Daimler, Ford of Honda.<ref>[https://de.statista.com/statistik/daten/studie/39388/umfrage/umsatz-von-apple-seit-2004/#statisticContainer ''Statista.com, 1 November 2019: Umsatz von Apple Inc. weltweit in den Geschäftsjahren von 2004 bis 2019 (in Milliarden US-Dollar). Besoek op 12 Mei 2020'']</ref> In die tweede kwartaal van 2020 is 49,7 persent van Apple se omset deur ''iPhone''-verkope gegenereer.<ref>[https://de.statista.com/statistik/daten/studie/312602/umfrage/umsatzanteile-der-produktgruppen-an-apples-gesamtumsatz-nach-quartalen/ ''Statista.com, 4 Mei 2020: Umsatzanteile der Produktgruppen an Apples Gesamtumsatz vom 1. Geschäftsquartal 2011 bis zum 2. Geschäftsquartal 2020. Besoek op 12 Mei 2020'']</ref> In die eerste kwartaal van 2020 is 36,7 miljoen eenhede wêreldwyd verkoop.<ref>[https://de.statista.com/statistik/daten/studie/12743/umfrage/absatz-von-apple-iphones-seit-dem-jahr-2007-nach-quartalen/ ''Statista.com, 5 Mei 2020: Absatz von Apple iPhones weltweit vom 2. Quartal 2007 bis zum 1. Quartal 2020 (in Millionen Stück). Besoek op 12 Mei 2020'']</ref> Die tydskrif ''Fortune'' het Apple in 2020 vir die dertiende jaar in 'n reeks as die mees bewonderde maatskappy in die wêreld benoem.<ref>[https://fortune.com/worlds-most-admired-companies/ ''Fortune.com: World’s Most Admired Companies. Besoek op 12 Mei 2020'']</ref> ''Fortune'' se ranglys is gebaseer op 'n meningspeiling onder byna 3&nbsp;800 hoof uitvoerende beamptes, direkteurs en ontleders. Die Apple-handelsmerk was in 2019 die waardevolste ter wêreld, nog voor Google en [[Amazon.com|Amazon]], met $234,241 miljard volgens Interbrand se ''Best Global Brands''-verslag wat op 17 Oktober 2019 gepubliseer is.<ref>[https://www.msn.com/en-gb/money/news/the-most-valuable-brands-in-the-world-revealed/ar-AAITOku?ocid=spartanntp ''MSN Money – Yahoo! Finance: The most valuable brands in the world revealed. Besoek op 17 Oktober 2019'']</ref> Die maatskappy het hulself egter ook heelwat kritiek op die hals gehaal weens die werkstoestande van kontrakteurs en weens hul omgewings- en sakepraktyke.<ref name="wpsweatshop">{{en}} {{Cite document |last=Musgrove |first=Mike |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/06/15/AR2006061501898.html |title=Hongerfabriektoestande by iPod-fabriek aangegee |work=The Washington Post |date=16 Junie 2006 |ref=harv |postscript=<!-- None -->}}</ref><ref name="iwclimate">{{cite news |url=http://www.informationweek.com/news/hardware/mac/showArticle.jhtml?articleID=207601672 |title=Omgewingsgroep tref Apple |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100617031848/http://www.informationweek.com/news/hardware/mac/showArticle.jhtml?articleID=207601672 |archive-date=17 Junie 2010 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 3 April 2012 }}</ref> Ná sy stigting op 1 April 1976 in Cupertino, [[Kalifornië]] en sy inkorporasie op 3 Januarie 1977<ref name="orgincpr">{{en}} [http://phx.corporate-ir.net/phoenix.zhtml?c=107357&p=irol-faq#corpinfo1 Apple Beleggersverhoudings FAQ] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20091016060336/http://phx.corporate-ir.net/phoenix.zhtml?c=107357&p=irol-faq#corpinfo1 |date=16 Oktober 2009 }}, Apple Inc. URL besoek op 2 Maart 2007.</ref> het die maatskappy vir die eerste dertig jaar as Apple Computer, Inc. bekend gestaan. Die woord “Computer” is op 9 Januarie 2007 van die naam verwyder,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://ccbn.10kwizard.com/cgi/convert/pdf/APPLEINC8K.pdf?pdf=1&repo=tenk&ipage=4589126&num=-2&pdf=1&xml=1&cik=320193&odef=8&rid=12&quest=1&dn=2&dn=3 |title=Form 8-K SEC Filing |date=10 Januarie 2007 |format=PDF |accessdate=8 Desember 2007 |archive-date=17 Mei 2016 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160517184225/http://ccbn.10kwizard.com/cgi/convert/pdf/APPLEINC8K.pdf?pdf=1&repo=tenk&ipage=4589126&num=-2&pdf=1&xml=1&cik=320193&odef=8&rid=12&quest=1&dn=2&dn=3 |url-status=dead }}</ref> aangesien die tradisionele fokus van persoonlike rekenaars na verbruikerselektronika verskuif het.<ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2007/01/09/technology/09cnd-iphone.html |last=Markoff |first=John |authorlink=John Markoff |title=Nuwe mobiele foon dui Apple se ambisie aan |date=9 Januarie 2007 |access-date=9 Januarie 2007 |work=The New York Times |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200525231038/https://www.nytimes.com/2007/01/09/technology/09cnd-iphone.html |archive-date=25 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Geskiedenis == === 1976–1980: die vroeë jare === ;Historiese agtergrond Die persoonlike rekenaar as tegnologiese innovasie het sy historiese oorsprong, net soos die internet, in tegnologieë wat gedurende die 1960's ontwikkel is, onder meer danksy grootskaalse befondsing deur die Amerikaanse Departement van Verdediging. Die blote idee van persoonlike rekenaars is deur groot vervaardigers soos IBM aanvanklik as absurd verwerp. Dit was jong baanbreker-ondernemings soos Apple, Commodore en Tandy wat in die laat 1970's en vroeë 1970's die eerste klaargeboude rekenaars vir privaat middelklasgebruikers bemark het. [[Lêer:Apple II advertisement Dec 1977 page 1.jpg|duimnael|links|'n Advertensie vir die Apple II-tafelrekenaar wat in 1977 geloods is en onder meer in die tydskrif ''Byte'' verskyn het]] Die eerste rekenaars was uitsluitlik as duur monteerstelle beskikbaar wat deur geesdriftiges self saamgebou en geprogrammeer moes word. 'n Klein informele vereniging van rekenaargeesdriftiges, wat hulself ''Homebrew Computer Club'' genoem het, het met sy byeenkomste, wat tussen Maart 1975 en Desember 1986 in Menlo Park, San Mateo County, Kalifornië plaasgevind het (Gordon French, medestigter van die klub, het die eerste byeenkoms in sy motorhuis gereël nadat hulle die MITS Altair 8800 mikrorekenaar in hande gekry het), sou 'n belangrike rol speel by die ontwikkeling van mikrorekenaars vir tuisgebruik en die groei van Kalifornië se groot industriële inligtingstegnologiekompleks ''Silicon Valley''. Klublede het onderdele, stroombane, inligting en ervarings met die selfbou van rekenars gedeel. Die eerste byeenkoms was vir Steve Wozniak die inspirasie vir die ontwerp van die Apple I-rekenaar. ;Stigting en Apple I [[Lêer:Apple I.jpg|duimnael|regs|Die Apple I, die jong onderneming se eerste produk, is aanvanklik as selfboustel bemark. Anders as destyds beskikbare rekenaars in die laer pryssegment, wat instruksies per skakelaars en lampies ontvang het, het die Apple I oor poorte beskik waarmee 'n sleutelbord en skerm daaraan gekoppel kon word. Teks is in swart-en-wit vertoon. Die eienaar van hierdie eenheid het ’n sleutelbord en ’n houtkis bygevoeg.]] [[Lêer:Apple II Plus, Museum of the Moving Image.jpg|duimnael|Die Apple II plus is deur Steve Wozniak ontwerp<br /><small>''Museum of the Moving Image, New York''</small>]] Apple is op 1 April 1976 deur [[Steve Jobs]], [[Steve Wozniak]] en [[Ronald Wayne]] gestig<ref name=AppleConf>{{en}} {{cite book|last=Linzmayer |first=Ronald W. |title=Apple Confidential: The Real Story of Apple Computer, Inc. |publisher=No Starch Press |year=1999 |url=http://extras.denverpost.com/books/chap0411h.htm}}</ref> om die [[Apple I]] persoonlike rekenaarpakket te verkoop. Die jong onderneming is deur [[Mike Markkula]], 'n [[Ingenieurswese|ingenieur]], sakeman en belegger wat later die amp van hoof uitvoerende beampte van Apple sou beklee, met risikokapitaal ondersteun. Wozniak het die rekenaars in die motorhuis van Jobs se ouers in [[Palo Alto]] met die hand gebou<ref>{{cite news |url=http://www.smh.com.au/news/laptops--desktops/wozniak-tells-his-side-of-the-story/2006/09/28/1159337270259.html |title=Apple medestigter vertel sy kant van die verhaal |work=Sydney Morning Herald |date=28 September 2006 |access-date=7 Oktober 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803062121/http://www.smh.com.au/news/laptops--desktops/wozniak-tells-his-side-of-the-story/2006/09/28/1159337270259.html |archive-date= 3 Augustus 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6167297 ’n Gesprek met rekenaarpionier Steve Wozniak] NPR. 29 September 2006.</ref> en hulle later by die plaaslike ''Homebrew Rekenaarklub'' vir die eerste keer aan die publiek vertoon.<ref>{{en}} Wozniak, Stephen. [http://www.atariarchives.org/deli/homebrew_and_how_the_apple.php Homebrew en hoe die Apple ontstaan het] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180102201737/https://www.atariarchives.org/deli/homebrew_and_how_the_apple.php |date= 2 Januarie 2018 }}, ''Digital Deli''. URL besoek op 2 Maart 2007.</ref> Die Apple I is verkoop as ’n [[moederbord]] (met [[SVE]], [[Ewetoeganklike geheue|RAM]] en basiese tekstuele videoskyfies)—veel minder as wat vandag as ’n rekenaar beskou word.<ref>{{en}} Kahney, Leander. [https://web.archive.org/web/20121105210359/http://www.wired.com/gadgets/mac/multimedia/2002/11/56426 Herbou ’n Apple van die verlede], ''[[Wired (tydskrif)|Wired]]'', 19 November 2002.</ref> Altesaam 200 eksemplare van die Apple I, wat oorspronklik as selfboustel ontwerp is, is vanaf Julie 1976 verkoop vir $666,66 (met inflasie aangepas na $2&nbsp;723 in 2012)<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7091190.stm |title=BBC Nuus: Geskiedenis van tegnologie |access-date=19 Januarie 2008 |date=15 November 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003202603/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7091190.stm |archive-date= 3 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://staging.computerhistory.org/exhibits/highlights/apple1.shtml |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070326115844/http://staging.computerhistory.org/exhibits/highlights/apple1.shtml |archivedate=26 Maart 2007 |title=Rekenaargeskiedenismuseum (ComputerHistory.org) |accessdate=19 Januarie 2008 |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} [http://www.g4tv.com/gamemakers/episodes/3781/Apple_II.html Game Makers (TV-program)]: Apple II. Uitgesaai op 6 Januarie 2005.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.macmothership.com/gallery/newads7/1976apple1.jpg |title=Prent van oorspronklike advertensie met die prys op $666.66 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200115222510/http://www.macmothership.com/gallery/newads7/1976apple1.jpg |archive-date=15 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="iWoz">{{en}} Wozniak, Steven: "iWoz", bl. 180. W.W. Norton, 2006. {{ISBN|978-0-393-06143-7}}</ref> Apple is op 3 Januarie 1977 geïnkorporeer,<ref name="orgincpr" /> sonder Wayne, wat die risiko as te groot geag en sy aandele van tien persent in die maatskappy twaalf dae later aan Jobs en Wozniak verkoop het vir $800. Die risiko vir hom was 'n lening wat Steve Jobs aangegaan het en sy kontrak met 'n onderneming wat onderdele sou verskaf. Wayne het die leweransier se betroubaarheid in twyfel getrek en was as jong vader met 'n huis nie bereid om borg te staan nie.<ref>[https://www.cnbc.com/2018/08/02/why-ronald-wayne-sold-his-10-percent-stake-in-apple-for-800-dollars.html ''CNBC.com, 2 Augustus 2018: Apple just hit a $1 trillion market cap—here’s why its little-known third co-founder sold his 10% stake for $800. Besoek op 8 Mei 2020'']</ref> Sy aandele sou in 2018 $95 miljard werd gewees het.<ref>[https://www.macworld.co.uk/feature/apple/history-of-apple-steve-jobs-mac-3606104/ ''Macworld.co.uk: The History of Apple- The foundation of Apple. Besoek op 8 Mei 2020'']</ref> Wayne het sy besluit nogtans nooit betreur nie. Hy het later verduidelik dat hy geen waarde aan rykdom sou heg nie en dat dit van hom net die welvarendste man op die begraafplaas sou gemaak het. Ook het hy vir homself binne die jong onderneming geen kans gesien vir selfverwesenliking nie. Apple het aan hom sy eerste embleem sowel as die teks vir die akte van oprigting, wat uit sy pen gekom het, te danke. Multimiljoenêr Mike Markkula het noodsaaklike sakekundigheid en befondsing van $250&nbsp;000 gedurende die inkorporering van Apple verskaf.<ref>{{en}} {{cite journal |url=http://money.cnn.com/1998/01/06/technology/apple_chrono/ |title=Apple-kronologie |accessdate=11 September 2008 |date=6 Januarie 1998 |work=Fortune tydskrif |publisher=CNN |ref=harv |archive-date=11 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111080135/http://money.cnn.com/1998/01/06/technology/apple_chrono/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Apple Inc. |url=http://ca.encarta.msn.com/encyclopedia_761552652/apple_inc_.html |work=MSN Encarta |access-date=2 Maart 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121111041120/http://www.webcitation.org/query?id=1257008017205735 |archive-date=11 November 2012 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ; Apple II Die [[Apple II-familie|Apple II]] is op 16 April 1977 bekendgestel tydens die eerste Weskusrekenaarjaarmark. Die Apple II-reeks is as 'n oop stelsel ontwerp – alle belangrike konstruksiebesonderhede is gepubliseer. Hierdie beginsel is later deur IBM oorgeneem en as ''IBM PC'' bemark. Dit het van die grootste mededingers, die TRS-80 en [[Commodore PET]] verskil deurdat dit ’n karakterselgebaseerde kleurgrafika en oop rekenaarargitektuur ingesluit het. Terwyl vroeë modelle gewone kassetbandjies as opslagapparate gebruik het, is dit vervang met die bekendstelling van ’n 5&nbsp;1/4&nbsp;duim [[slapskyf]]dryf en koppelvlak, die "Disk II".<ref>{{cite web |title=Apple II Geskiedenis Hoofstuk 4 |url=http://apple2history.org/history/ah04/ |author=Steven Weyhrich |date=21 April 2002 |access-date=18 Augustus 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411054755/https://apple2history.org/history/ah04/ |archive-date=11 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Apple II is gekies om die werkskermplatform vir die eerste ''killer app'' van die sakewêreld, die ''VisiCalc'' sigbladprogram.<ref name="lemvc">{{en}} Hormby, Thomas. [http://lowendmac.com/orchard/06/visicalc-origin-bricklin.html VisiCalc en die opgang van die Apple II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170609234748/http://lowendmac.com/orchard/06/visicalc-origin-bricklin.html |date= 9 Junie 2017 }}, ''Low End Mac'', 22 September 2006. URL besoek op 2 Maart 2007.</ref> VisiCalc het ’n besigheidsmark vir Apple geskep en het tuisgebruikers ’n bykomende rede gegee om ’n Apple II te koop — versoenbaarheid met die kantoor.<ref name="lemvc" /> Volgens Brian Bagnall het Apple sy verkoopsyfers baie oordryf en was hulle baie ver agter Commodore en Tandy totdat Visicalc verskyn het.<ref>{{en}} {{cite book |last=Bagnall |first=Brian |title=On the Edge: The Spectacular Rise and Fall of Commodore |url=https://archive.org/details/onedgespectacula0000bagn |year=2005 |publisher= Variant Press |isbn=978-0-9738649-0-8 |pages=[https://archive.org/details/onedgespectacula0000bagn/page/109 109]–112}}</ref><ref>{{en}} [http://www.jeremyreimer.com/total_share.html Persoonlike Rekenaar markaandele: 1975–2004] Die syfers toon Mac hoër, maar dit is nie net een model nie.</ref> ; Apple III Teen die einde van die 1970’s het Apple rekenaarontwerpers en ’n produksielyn gehad. Die maatskappy het die noodlottige ''Apple III'' in Mei 1980 bekendgestel in ’n poging om met [[IBM]] en [[Microsoft]] mee te ding in die sake en korporatiewe rekenaarmark.<ref>{{en}} Coventry, Joshua. [http://lowendmac.com/coventry/06/apple-iii-failure.html Apple III Chaos: Wat gebeur het toe Apple probeer toetree het tot die sakemark] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525082233/http://lowendmac.com/coventry/06/apple-iii-failure.html |date=25 Mei 2017 }}, ''Low End Mac'', 1 September 2006. URL besoek op 2 Maart 2007.</ref> Jobs en verskeie Apple-werknemers, insluitend [[Jef Raskin]] het Xerox PARC in Desember 1979 besoek om die Xerox Alto te besigtig. Xerox het die Apple-ingenieurs drie dae toegang tot die PARC-fasiliteite gegee in ruil vir die opsie om 100&nbsp;000 aandele (800&nbsp;000 gesplete-aangepaste aandele) van Apple teen die voornoteringsprys van $10 per aandeel te koop.<ref>{{cite web |url=http://www.fool.com/news/foth/2000/foth000918.htm |title=Fool.com: Hoe Xerox die rekenaaroorlog verbeur het |work=The Motley Fool |author=Landley, Rob |date=18 September 2000 |access-date=12 Augustus 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131527/http://www.fool.com/news/foth/2000/foth000918.htm |archive-date=29 Mei 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Jobs was onmiddellik daarvan oortuig dat alle toekomstige rekenaars ’n grafiese gebruikerskoppelvlak (GGK) sou gebruik en die ontwikkeling van ’n GGK vir die Apple Lisa het begin.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.worldofapple.com/archives/2006/03/30/apple-at-30-1976-to-1986/ |title=Apple op 30&nbsp;– 1976 tot 1986 |work=World of Apple |accessdate=12 Augustus 2008 |archive-date=20 Oktober 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081020204611/http://news.worldofapple.com/archives/2006/03/30/apple-at-30-1976-to-1986/ |url-status=dead }}</ref> Toe Apple genoteer is, het dit meer kapitaal gegenereer as enige beursbekendstelling sedert die [[Ford Motormaatskappy]] in 1956 en het dit oombliklik meer miljoenêrs (ongeveer 300) as enige ander maatskappy in die geskiedenis geskep.<ref>{{en}} ''Infinite Loop'' Michale S. Malone {{ISBN|978-1-85410-638-4}}</ref> === 1981–1985: Lisa en Macintosh === [[Lêer:Macintosh, Google NY office computer museum.jpg|duimnael|Die eerste [[Macintosh]] 128K, vrygestel in 1984<br /><small>''Uitstalling in die Google-kantoor in New York''</small>]] Steve Jobs het in 1978 begin werk aan die Apple Lisa maar in 1982 is hy weens binnegevegte in die Lisaspan laat gaan en het hy Jef Raskin se laekoste-rekenaarprojek, die [[Macintosh]] oorgeneem. ’n Bendeoorlog het uitgebreek tussen Lisa se “korporatiewe hemde” en Jobs se “seerowers” oor watter produk eerste verskeep gaan word en Apple sou red. Lisa het in 1983 gewen en die eerste persoonlike rekenaar met ’n GGK geword wat aan die publiek verkoop is, maar was ’n kommersiële mislukking weens sy betreklik hoë prys van $9&nbsp;995 en beperkte beskikbare programmatuur.<ref name="lemlisa">{{en}} Hormby, Thomas. [http://lowendmac.com/orchard/05/apple-lisa-history.html ’n Geskiedenis van Apple se Lisa, 1979–1986] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220081145/http://lowendmac.com/orchard/05/apple-lisa-history.html |date=20 Februarie 2008 }}, ''Low End Mac'', 6 Oktober 2005. URL besoek op 2 Maart 2007.</ref> Slegs sowat 10&nbsp;000 eenhede is verkoop. In 1984 het Apple die Macintosh bekendgestel. Hierdie debuut is aangekondig deur die-nou-bekende $1.5-miljoen televisieadvertensie “1984”. Die regisseur was [[Ridley Scott]] en is vertoon gedurende die derde kwart van Super Bowl XVIII op 22 Januarie 1984<ref>{{cite web |url=http://www.duke.edu/~tlove/mac.htm |title=Apple's 1984: Die bekendstelling van die Macintosh in die kulturele geskiedenis van persoonlike rekenaars |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121014051705/http://www.duke.edu/~tlove/mac.htm |archive-date=14 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en word nou beskou as ’n waterskeidingsgebeurtenis in Apple se sukses<ref>{{cite news |url=http://www.usatoday.com/tech/columnist/kevinmaney/2004-01-28-maney_x.htm |title=Apple se ‘1984’ Super Bowl advertensie is steeds ’n waterskeidingsgebeurtenis |work=USA Today |date=28 Januarie 2004 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120423195612/http://www.usatoday.com/tech/columnist/kevinmaney/2004-01-28-maney_x.htm |archive-date=23 April 2012 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 4 April 2012 }}</ref> en ’n “meesterstuk”.<ref name="masterpiece">{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2006/SHOWBIZ/02/02/eye.ent.commercials/ |title=Waarom 2006 nie soos ‘1984’ is nie |access-date=10 Mei 2008 |last=Leopold |first=Todd |date=3 Februarie 2006 |work=[[CNN]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022000031/http://edition.cnn.com/2006/SHOWBIZ/02/02/eye.ent.commercials/ |archive-date=22 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name="cellini">{{cite news |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_hb197/is_200401/ai_n5556112 |title=Die storie agter Apple se ‘1984’ TV-advertensie: Loerbroer is 20 |access-date=9 Mei 2008 |last=Cellini |first=Adelia |year=2004 |work=[[Macworld]] 21.1, bl. 18 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105120047/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb197/is_200401/ai_n5556112 |archive-date=5 November 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Macintosh het aanvanklik goed verkoop maar opvolgverkope was minder suksesvol<ref name="lem1985">{{en}} Hormby, Thomas. [http://lowendmac.com/orchard/06/1002.html Totsiens Woz en Jobs: Hoe die eerste Apple-era in 1985 geëindig het] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130402220137/http://lowendmac.com/orchard/06/1002.html |date= 2 April 2013 }}, ''Low End Mac'', 2 Oktober 2006. URL besoek op 2 Maart 2007.</ref> weens die hoë prys en beperkte verskeidenheid van programmatuur. Die masjien se lot het verander met die bekendstelling van die LaserWriter, die eerste PostScript [[laserdrukker]] wat teen ’n bekostigbare prys aangebied is, en PageMaker, ’n vroeë werkskermpubliseringspakket. Die Mac was veral veelvermoënd in hierdie mark weens die gevorderde grafiese moontlikhede, wat noodwendig ingebou is om die intuïtiewe Macintosh GGK te skep. Daar is gesuggereer dat die kombinasie van hierdie drie produkte verantwoordelik was vir die skepping van die mark vir werkskermpublisering.<ref>{{cite web |url=http://desktoppub.about.com/cs/beginners/f/when_dtp.htm |title=Wanneer is werkskermpublisering uitgevind? |access-date=30 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204223526/http://desktoppub.about.com/cs/beginners/f/when_dtp.htm |archive-date=4 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 1985 het ’n magstryd ontstaan tussen Jobs en die [[Hoof- uitvoerende beampte|HUB]], John Sculley, wat twee jaar vantevore aangestel is.<ref name="lemsculley">{{en}} Hormby, Thomas. [http://lowendmac.com/orchard/06/john-sculley-years-apple.html Groeiende Apple met die Macintosh: Die Sculley-jare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140325231124/http://lowendmac.com/orchard/06/john-sculley-years-apple.html |date=25 Maart 2014 }}, ''Low End Mac'', 22 Februarie 2006. URL besoek op 2 Maart 2007.</ref> Apple se direksie het aan Sculley opdrag gegee om Jobs te “beteuel” en om sy vermoë om duur eskapades in ongetoetste produkte te lanseer, te beperk. In plaas daarvan om hom aan Sculley se instruksie te onderwerp, het Jobs probeer om hom van die leierskapsrol by Apple te verdryf. Sculley het uitgevind dat Jobs ’n magsoorname probeer organiseer en het ’n raadsvergadering byeengeroep waarop Apple se raad van die direksie Sculley se kant gekies het en Jobs van sy bestuurspligte onthef het.<ref name="lem1985" /> Jobs het bedank by Apple en dieselfde jaar NeXT Inc. gestig.<ref>{{en}} {{cite news |last=Spector |first=G. |title=Apple se Jobs begin nuwe firma, teiken opvoedingsmark |work=PC Week |page=109 |date=24 September 1985}}</ref> === 1986–1993: Opkoms en val === [[Lêer:Apple-macintosh-portable hg.jpg|duimnael|links|Die [[Macintosh Portable]] was Apple se eerste “draagbare” Macintosh-rekenaar, vrygestel in 1989.]] Apple het ’n duur les geleer na die vrystelling van die lywige Macintosh Portable in 1989 en het in 1991 die [[PowerBook]] bekendgestel. Die Macintosh Portable is ontwerp om net so kragtig as ’n gewone Macintosh te wees maar het 7.5 kilogram geweeg met ’n batterylewe van 12 uur. Dieselfde jaar het Apple sy System 7, ’n groot opgradering van die bedryfstelsel, bekendgestel, wat kleur tot die koppelvlak gevoeg het en nuwe netwerkvermoëns beskikbaar gemaak het. Dit het tot in 2001 die argitektoniese basis vir [[Mac OS]] gebly. Die sukses van die Powerbook en ander produkte het verhoogde omset meegebring.<ref name="lemsculley" /> Dit het vir ’n ruk gelyk of Apple niks verkeerd kon doen nie en hulle het gedurig vars nuwe produkte bekendgestel wat gevolg is deur groter winste. Die tydskrif ''MacAddict'' het die periode tussen 1989 en 1991 die “eerste goue era” van die Macintosh gedoop. Na die sukses van die [[Macintosh LC]] het Apple die Centris-reeks, ’n minder goeie Quadra-aanbieding en die noodlottige Performa-reeks bekendgestel. Die Performa-reeks is in verskeie verwarrende opstellings en programmatuurbundels verkoop om mededinging te vermy met verskeie verbruikerswinkels soos Sears, Price Club en Wal-Mart, wat die primêre handelaars was vir hierdie modelle. Die resultaat was rampspoedig vir Apple omdat klante nie die verskil tussen die modelle verstaan het nie.<ref name="vawperforma">{{cite web |title=Macintosh Performa |url=http://www.vectronicsappleworld.com/profiles/performa.html |publisher=Vectronics Apple World |access-date=29 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130419164519/http://www.vectronicsappleworld.com/profiles/performa.html |archive-date=19 April 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Gedurende hierdie tydperk het Apple geëksperimenteer met ’n aantal ander mislukte verbruikersgeteikende produkte insluitend [[digitale kamera]]s, draagbare CD-spelers, luidsprekers, televisiespeletjies en TV-toestelle. Groot hulpbronne is gewy aan die probleemgeteisterde Newtonafdeling. Apple het die Apple II-reeks as te duur om te vervaardig beskou, dit het ook te veel aandag afgelei van die goedkoop Macintosh.<ref name="apple2history11">{{cite web |url=http://apple2history.org/history/ah11.html#11 |title=Apple II Geskiedenis Hoofstuk 11 |access-date=12 Augustus 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100710013959/http://apple2history.org/history/ah11.html |archive-date=10 Julie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1990 het Apple die Macintosh LC bekendgestel met ’n enkele uitbreidingsgleuf vir die Apple IIe-kaart om Apple II-gebruikers te verhuis na die Macintosh-platform.<ref name="apple2history11" /> Apple het in 1993 opgehou om die Apple IIe te verkoop. [[Microsoft]] het die mark bly oorheers met hulle [[Microsoft Windows|Windows]], en gefokus op die lewering van programmatuur aan goedkoop gerieflike persoonlike rekenaars; terwyl Apple ’n rykontwerpte, dog duur ervaring gebied het.<ref>{{cite web |url=http://www.roughlydrafted.com/RD/Q4.06/3EC02E78-FD4D-4CDF-92A0-9C4CBDFAB3D2.html |title=1990–1995: Waarom die wêreld Windows gebruik het |access-date=12 Augustus 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126011006/http://www.roughlydrafted.com/RD/Q4.06/3EC02E78-FD4D-4CDF-92A0-9C4CBDFAB3D2.html |archive-date=26 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Apple het gesteun op sy hoë winsgrens en het nooit ’n duidelike antwoord op Windows ontwerp nie. In plaas daarvan het hulle Microsoft gedagvaar omdat hulle ’n grafiese gebruikerskoppelvlak gebruik het wat soortgelyk was aan die Apple Lisa (Apple Computer, Inc. v. Microsoft Corporation).<ref name="lemms">{{en}} Hormby, Thomas. [http://lowendmac.com/orchard/06/apple-vs-microsoft.html Die Apple vs. Microsoft GGK-geding] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017092348/http://lowendmac.com/orchard/06/apple-vs-microsoft.html |date=17 Oktober 2013 }}, ''Low End Mac'', 25 Augustus 2006. URL besoek op 2 Maart 2007.</ref> Die regsgeding het jare geduur voordat dit uiteindelik verwerp is. Terselfdertyd het ’n string produkmislukkings en gemiste doeldatums Apple se reputasie gekelder en Sculley is vervang deur [[Michael Splinder]].<ref>{{cite web |url=http://lowendmac.com/orchard/06/michael-spindler-apple.html |title=Michael Spindler: Die Peter-beginsel by Apple |access-date=12 Augustus 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204224658/http://lowendmac.com/orchard/06/michael-spindler-apple.html |archive-date=4 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === 1994–1997: Pogings tot hervorming === [[Lêer:Newton-IMG 0320 cleanup.JPG|duimnael|regs|Die [[Apple Newton|Newton]] was Apple se eerste intree in die PDA-markte, asook een van die eerste in die industrie. Ten spyte daarvan dat dit ’n finansiële mislukking was ten tyde van die vrystelling, het dit gehelp om die weg te baan vir die [[Palm Pilot]] en Apple se eie [[iPhone]] en [[iPad]] in die toekoms.]] Teen die vroeë 1990’s het Apple alternatiewe platforms vir die Macintosh ontwikkel, soos die A/UX. Apple het ook begin eksperimenteer met die voorsiening van ’n slegs-Mac aanlynportaal wat hulle eWorld genoem het wat ontwikkel is in samewerking met America Online en ontwerp is as ’n Mac-vriendelike alternatief vir ander aanlyn dienste soos [[Compuserve]]. Die Macintosh-platform het self ouderwets geraak aangesien dit nie gebou was vir multitaakverwerking nie en verskeie belangrike programmatuurroetines is direk in die apparatuur geprogrammeer. Apple het ook mededinging van OS/2 en [[UNIX]]-verskaffers soos [[Sun Microsystems]]. Die Macintosh moes vervang word met ’n nuwe platform, of dit moes herbewerk word om met kragtiger hardeware te werk.<ref>{{cite web |url=http://www.roughlydrafted.com/RD/Home/B8DA34A3-333B-4204-BDF3-E74608998702.html |title=1990–1995: Teen die muur |access-date=14 Augustus 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116083152/http://www.roughlydrafted.com/RD/Home/B8DA34A3-333B-4204-BDF3-E74608998702.html |archive-date=16 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In 1994 het Apple met IBM en Motorola in die AIM-alliansie saamgewerk. Die doel was om ’n muwe rekenaarplatform (die PowerPC Reference Platform (PReP)) te skep, wat IBM en Motorola se hardeware sou gebruik saam met Apple se programmatuur. Die AIM-alliansie het gehoop dat PReP se werkverrigting en Apple se programmatuur die persoonlike rekenaar in die stof sou laat byt, en in die proses teenstand teen Microsoft bied. In dieselfde jaar het Apple die Power Macintosh bekendgestel, die eerste van vele Applerekenaars wat IBM se PowerPC-verwerker sou gebruik.<ref>{{cite web |url=http://www.apple-history.com/body.php?page=gallery&model=6100&performa=off&sort=date&order=ASC&range= |title=Power Macintosh 6100 |access-date=12 Augustus 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20070911010221/http://www.apple-history.com/body.php?page=gallery |archive-date=11 September 2007 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In 1996 is Michael Splinder vervang met Gil Amelio as HUB. Amelio het baie veranderinge by Apple gemaak, insluitend breedvoerige afleggings.<ref>{{en}} Chaffin, Bryan. [http://www.macobserver.com/article/2001/02/06.13.shtml "Voormalige Apple HUB Gil Amelio kry ’n nuwe HUB-pos"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171128173134/https://www.macobserver.com/article/2001/02/06.13.shtml |date=28 November 2017 }}, The Mac Observer, 6 Februarie 2001. URL besoek op 15 Augustus 2008.</ref> Na veelvuldige mislukte pogings om Mac OS te verbeter, eers met die Taligent-projek en later met Copland en Gershwin, het Amelio besluit om NeXT en die NeXTSTEP-bedryfstelsel te koop en Steve Jobs na Apple terug te lok as adviseur.<ref>{{en}} {{cite web |title=Apple Computer, Inc. finaliseer verkryging van NeXT Software Inc. |url=http://product.info.apple.com/pr/press.releases/1997/q2/970207.pr.rel.next.html |publisher=Apple Inc. |accessdate=25 Junie 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20010724014721/http://product.info.apple.com/pr/press.releases/1997/q2/970207.pr.rel.next.html |archivedate=24 Julie 2001 |date=7 Februarie 1997 |url-status=dead }}</ref> Op 9 Julie 1997 is Amelio afgedank deur die raad van die direksie nadat die aandeleprys die laagste in drie jaar was en die maatskappy verlammende finansiële verliese gely het. Jobs het die tussentydse HUB geword en begin om die maatskappy se produklyn te herstruktureer. By die Macworld Expo in 1997 het Steve Jobs aangekondig dat Apple met Microsoft sou saamwerk om nuwe weergawes van [[Microsoft Office]] vir die Macintosh vry te stel, en dat Microsoft ’n belegging van $150-miljoen in nie-stemgeregtigde Apple-aandele gemaak het.<ref>{{en}} [http://www.apple.com/ca/press/1997/08/AppleMicrosoft.html Microsoft en Apple bevestig toewyding om volgende generasie programmatuur vir Macintish te ontwikkel], Apple Inc., 6 Augustus 1997.</ref> Op 10 November 1997 het Apple die Apple-aanlynwinkel bekend gestel, gekoppel aan ’n nuwe gebou-op-bestelling vervaardigingstrategie.<ref>{{en}} Harreld, Heather. [http://www.fcw.com/print/3_1/news/64412-1.html?type=pf "Apple key tegnologie, agentskapklante in Next-transaksie"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206061012/http://www.fcw.com/print/3_1/news/64412-1.html?type=pf |date= 6 Desember 2008 }}, Federal Computer Week, 5 Januarie 1997. URL besoek op 15 Augustus 2008.</ref><ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-5564882_ITM |title=Apple onthul nuwe bemarkingstrategie |accessdate=15 Augustus 2008 |work=Knight Ridder/Tribune News Service |date=10 November 1997 |archiveurl=https://archive.ph/20120630125917/http://www.accessmylibrary.com/search/?q=Apple%20unveils%20new%20marketing%20strategy.(Originated%20from%20Knight-Ridder%20Newspapers) |archivedate=30 Junie 2012 |url-status=live }}</ref> === 1998–2005: Terug na winsgewendheid === [[Lêer:Applestore-NYC.jpg|duimnael|Apple-winkel in Fifth Avenue, [[New York Stad|New York]]]] [[Lêer:The Apple Store Flag 5022877197.jpg|duimnael|Die Apple-vlag. ''Apple Store'', [[Regent Street]], [[Londen]]]] Op 15 Augustus 1998 het Apple ’n nuwe alles-in-een-rekenaar soortgelyk aan die Macintosh 128K bekendgestel: die [[iMac]]. Die ontwerpspan van die iMac is gelei deur [[Jonathan Ive]] wat later ook die [[iPod]] en [[iPhone]] ontwerp het.<ref name="levgrossman">{{en}} [[Lev Grossman|Grossman, Lev]]. [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1576854,00.html Die Apple Van Jou Oor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130824184225/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1576854,00.html |date=24 Augustus 2013 }}, [[Time (tydskrif)|Time]], 12 Januarie 2007. URL besoek op 1 Februarie 2007.</ref><ref>{{en}} Wilson, Greg. [https://web.archive.org/web/20080228235549/http://www.nydailynews.com/news/2007/01/14/2007-01-14_private_icreator_is_genius_behind_apples.html Private iSkepper is genie agter Apple se politoer], ''[[New York Daily News]]'', 14 Januarie 2007. URL besoek op 1 Februarie 2007.</ref> Die iMac het met moderne tegnologie en ’n unieke ontwerp gespog en het amper 800&nbsp;000 eenhede in die eerste vyf maande verkoop.<ref name="800kimacs">{{cite web |url=http://www.apple.com/ca/press/1999/01/iMac_Sales.html |title=800 000 iMacs verkoop in eerste 139 dae |publisher=Apple Inc. |access-date=15 Augustus 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126211426/http://www.apple.com/ca/press/1999/01/iMac_Sales.html |archive-date=26 Januarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Gedurende hierdie tydperk het Apple verskeie maatskappye gekoop om ’n portefeulje van professionele en verbruikersgeoriënteerde digitale produksieprogrammatuur te skep. In 1998 het Apple die aankoop van Macromedia se [[Final Cut Pro|Final Cut]]-programmatuur aangekondig en daardeur sy uitbreiding in die mark van digitale videoredigering ingewy.<ref>{{en}} Sarkar, Pia. [http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/chronicle/archive/2002/02/25/BU107610.DTL&type=tech "Vriende en Vyande/ Ten spyte van gekibbel, het Apple en Adobe voordeel getrek uit elkander"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111117090721/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/chronicle/archive/2002/02/25/BU107610.DTL&type=tech |date=17 November 2011 }}, SFGate, 25 Februarie 2002. URL besoek op 15 Augustus 2008.</ref> Die volgende jaar het Apple twee videoredigeringsprodukte bekendgestel: [[iMovie]] vir verbruikers en vir beroepslui, [[Final Cut Pro]], wat gevorder het tot ’n noemenswaardige videoredigeringsprogram, met 800,000 geregistreerde gebruikers vroeg in 2007.<ref>{{cite news |url=http://news.cnet.com/2100-1046-6176170.html |title=Apple stal Final Cut Studio 2 uit |first=Greg |last=Sandoval |date=15 April 2007 |access-date=4 Desember 2007 |work=CNET |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108080544/http://news.cnet.com/2100-1046-6176170.html |archive-date=8 November 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 2002 het Apple [[Nothing Real]] gekoop om hulle gevorderde digitale samestellingstoepassing "Shake" te bekom,<ref>{{en}} Chaffin, Bryan. [http://www.macobserver.com/article/2002/02/07.6.shtml "Apple Shake: Apple Koop Nothing Real, ’n topklas samstellingsprogrammatuurskepper"], The Mac Observer, 7 Februarie 2002. URL besoek op 15 Augustus 2008.</ref> asook Emagic vir hulle musiekproduktiwiteitstoepassing Logic, wat gelei het tot die ontwikkeling van die verbruikersvlak [[GarageBand]]-toepassing.<ref>{{en}} [http://www.apple.com/pr/library/2002/jul/01emagic.html Apple bekom Emagic], Apple, 1 Julie 2002. URL besoek op 15 Augustus 2008.</ref><ref>{{en}} Deitrich, Andy. [http://arstechnica.com/reviews/apps/garageband.ars Garage Band: Deel 1], ars technica, 2 Februarie 2004. URL besoek op 15 Augustus 2008.</ref> [[iPhoto]] se vrystelling dieselfde jaar het die [[iLife]]-pakket voltooi.<ref>{{en}} [http://www.apple.com/pr/library/2002/jan/07iphoto.html Apple Stel iPhoto Bekend], Apple Inc., 7 Januarie 2002. URL besoek op 15 Augustus 2008.</ref> [[Mac OS X]], gebaseer op NeXT se OPENSTEP en BSD Unix is op 24 Maart 2001 vrygestel, na jare se ontwikkeling. Dit was gemik op verbruikers en beroepslui en het gepoog om die stabiliteit, betroubaarheid en veiligheid van [[Unix]] te kombineer met die maklike gebruik wat gekom het met ’n opgeknapte gebruikerskoppelalvk. Om gebruikers by te staan in die migrasie van [[Mac OS 9]], het die nuwe bedryfstelsel die gebruik van OS 9 toegestaan deur Mac OS X se Classic-omgewing.<ref>{{en}} [http://www.apple.com/support/tiger/classic/ Mac OS X v10.4 Tiger Classic-omgewing] Apple Inc.</ref> Op 19 Mei 2001 het Apple sy eerste winkels in [[Virginië]] en Kalifornië geopen.<ref>{{cite web |url=http://www.ifoapplestore.com/stores/chronology_2001-2003.html |title=ifo Apple Store – Apple Stores 2001–2003 |publisher=Ifoapplestore.com |access-date=7 Oktober 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809132752/http://www.ifoapplestore.com/stores/chronology_2001-2003.html |archive-date= 9 Augustus 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Op 9 Julie het Apple Spruce Technologies, ’n DVD-skeppingsmaatskappy, bekom. Op 23 Oktober van dieselfde jaar het Apple die [[iPod]] digitale oudiospeler aangekondig en teen 10 November die nuwe produk begin verkoop. Die produk was ’n wegholsukses&nbsp;— meer as 100-miljoen eenhede is binne ses jaar verkoop.<ref>{{en}} [http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4625262.stm Apple geniet volgehoue vraag na iPod], ''BBC News'', 18 Januarie 2006. URL besoek op 27 April 2007.</ref><ref>{{en}} Cantrell, Amanda. [http://money.cnn.com/2006/03/29/technology/apple_anniversary/?cnn=yes Apple se verstommende terugkeerverhaal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171205192309/http://money.cnn.com/2006/03/29/technology/apple_anniversary/?cnn=yes |date= 5 Desember 2017 }}, ''CNN'', 29 Maart 2006. URL besoek op 2 Maart 2007.</ref> In 2003 is Apple se [[iTunes Store]], wat aanlynmusiekaflaaie teen $0.99 per liedjie en integrasie met die iPod gebied het, bekendgestel. Die diens het vinnig die markleier in aanlynmusiekdienste geword met meer as 5 miljard aflaaie teen 19 Junie 2008.<ref>{{en}} [http://www.apple.com/pr/library/2008/06/19itunes.html iTunes Store Tref Five Miljard Liedjies], ''Apple Inc.'', 19 Junie 2008. URL besoek op 3 September 2008.</ref> Sedert 2001 het Apple se ontwerpspan toenemend afstand gedoen van die gebruik van deursigtige gekleurde plastiek soos aanvanklik gebruik is in die iMac G3. Dit het begin met die [[Titaan (element)|titaan]] [[PowerBook]] en is opgevolg met die wit [[iBook]] in polikarbonaat en die platpaneel iMac.<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20081206023640/http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-10738727_ITM "Apple knap iBook op. Network World (Mei, 2001)"], Network World, 2 Mei 2001. URL besoek op 19 Augustus 2008.</ref><ref>{{en}} Magee, Mike. [http://www.theinquirer.net/inquirer/news/1013993/imac-all-in-one-is-a-trinity "iMac "Alles-in-Een" is ’n drie-eenheid&nbsp;– The INQUIRER"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610014027/http://www.theinquirer.net/inquirer/news/1013993/imac-all-in-one-is-a-trinity |date=10 Junie 2011 }}, The Inquirer, 26 Januarie 2002. URL besoek op 19 Augustus 2008.</ref> === 2005–2007: Oorgang na Intel === [[Lêer:MacBook Pro.jpg|duimnael|links|Die [[MacBook Pro]] (15.4" breëskerm) was Apple se eerste skootrekenaar met ’n Intel mikroverwerker. Dit is in Januarie 2006 aangekondig en was gemik op die professionele mark]] [[Lêer:Business man with graph chart on iPad.jpg|duimnael|links|'n Sakeman bekyk 'n grafiek op sy iPad-tabletrekenaar. Tien jaar ná die invoering van die iPad in 2010 was Apple met 'n markaandeel van 31,4 persent nog steeds die onbetwiste leier op die mark vir tabletrekenaars – 'n mark wat die onderneming self geskep het. Binne tien jaar is byna 'n halfmiljard iPads wêreldwyd verkoop<ref>{{de}} [https://de.statista.com/infografik/20624/marktanteil-der-fuehrenden-hersteller-am-weltweiten-tablet-absatz/ de.statista.com, 27 Januarie 2020: 10 Jahre iPad – iPad behauptet sich als Marktführer. Besoek op 27 Januarie 2020]</ref>]] By die tematoespraak van die Wêreldwye Ontwikkelaarskonferensie op 6 Junie 2005 het Steve Jobs aangekondig dat Apple sou begin om [[Intel]]-gebaseerde Mac-rekenaars in 2006 te vervaardig.<ref name="printel">{{en}} [http://www.apple.com/pr/library/2005/jun/06intel.html Apple gaan van 2006 af Intel Micro-verwerkers gebruik], ''Apple Inc.'', 6 Junie 2005. URL besoek op 2 Maart 2007.</ref> Op 10 Januarie 2006 het die nuwe MacBook Pro en iMac die eerste rekenaars geword om Intel se [[Core Duo]] SVE te gebruik. Teen 7 Augustus 2006, meer as ’n jaar gouer as wat aangekondig is, het Apple die hele Mac-produklyn oorgeskakel na Intel-skyfies.<ref name="printel" /> Die [[Power Mac]], iBook en PowerBook-handelsmerke is laat vaar gedurende die oorskakeling; die [[Mac Pro]], [[MacBook]] en [[MacBook Pro]] was onderskeidelik die opvolgers.<ref>{{cite news |author=Bobbie Johnson |url=http://www.guardian.co.uk/technology/2006/aug/10/applemacs.guardianweeklytechnologysection |title=Power Mac na Mac Pro |work=The Guardian |location=London |date=10 Augustus 2006 |access-date=7 Oktober 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217013646/http://www.guardian.co.uk/technology/2006/aug/10/applemacs.guardianweeklytechnologysection |archive-date=17 Februarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.apple.com/pr/library/2006/may/16macbook.html |title=Apple stel nuwe MacBook bekend met Intel Core Duo verwerkers |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609073739/http://www.apple.com/pr/library/2006/may/16macbook.html |archive-date=9 Junie 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 29 April 2009 het [[The Wall Street Journal]] berig dat Apple sy eie span ingenieurs begin saamstel het om mikroskyfies te ontwerp.<ref>{{cite news |url=http://online.wsj.com/article/SB124104666426570729.html |title=In 'n belangrike verskuiwing, stel Apple sy eie span saam om skyfies te ontwerp – WSJ.com |work=The Wall Street Journal |date=30 April 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002143817/http://online.wsj.com/article/SB124104666426570729.html |archive-date=2 Oktober 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Apple het ook “Boot Camp” bekendgestel om gebruikers te help om [[Windows XP]] of [[Windows Vista]] op hulle Intel Macs naas Mac OS X te installeer.<ref>{{cite news |url=http://www.businessweek.com/technology/ByteOfTheApple/blog/archives/2006/04/news_flash_appl.html |title=Nuusflits: Apple stel “Boot Camp” bekend om Windows XP op Mac te laat werk |date=5 April 2006 |access-date=18 Augustus 2008 |first=Arik |last=Hesseldahl |work=BusinessWeek |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114164303/http://www.businessweek.com/technology/ByteOfTheApple/blog/archives/2006/04/news_flash_appl.html |archive-date=14 November 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Apple se sukses gedurende hierdie periode was duidelik te sien aan hulle aandeleprys. Tussen vroeg-2003 en 2006 het die prys van Apple se aandele meer as tienvoudig verdubbel, van ongeveer $6 per aandeel (verdeel-aangepas) tot meer as $80. In Januarie 2006 het Apple se [[beurswaarde]] dié van [[Dell]] verbygesteek.<ref name="model">{{en}} Gamet, Jeff. [http://www.macobserver.com/stockwatch/2006/01/16.1.shtml Apple steek Dell se beurswaarde verby] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171128173617/https://www.macobserver.com/stockwatch/2006/01/16.1.shtml |date=28 November 2017 }}, ''MacObserver'', 16 Januarie 2006. URL besoek op 2 Maart 2007.</ref> Nege jaar vroeër het Dell se HUB, [[Michael Dell]] gesê dat indien hy aan die stuur van Apple was, hy “dit sou sluit en die geld aan die aandelehouers sou teruggee.”<ref>{{en}} Singh, Jal. [http://news.cnet.com/Dell-Apple-should-close-shop/2100-1001_3-203937.html?hhTest=1 Dell: Apple moet sluit], ''CNET News'', 6 Oktober 1997. URL besoek op 2 Maart 2007.</ref> Hoewel Apple se markaandeel in rekenaars toegeneem het, het dit ver agter mededingers gebly wat Microsoft Windows gebruik, met slegs ongeveer 8% van rekenaars en skootrekenaars in die VSA.<ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2009/08/30/business/media/30ad.html?em |work=The New York Times |title=Haai, Rekenaar, wie het jou geleer om terug te veg? |first=Devin |last=Leonard |date=30 Augustus 2009 |access-date=30 Maart 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191007145945/https://www.nytimes.com/2009/08/30/business/media/30ad.html?em |archive-date=7 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === 2007–2011: iPhone, iPod Touch en iPad === [[Lêer:Steve Jobs Headshot 2010-CROP.jpg|duimnael|Steve Jobs stel die iPhone 4 tydens die ''Worldwide Developers Conference (WWDC)'' in 2010 bekend]] [[Lêer:Apple Store Frankfurt after death of Steve Jobs.jpg|duimnael|Apple-winkel in [[Frankfurt am Main]] nadat Steve Jobs se afsterwe bekend gemaak is]] Jobs het in sy tematoespraak tydens die [[Macworld-ekspo]] op 9 Januarie 2007 aangekondig dat Apple Computer, Inc. van daardie punt af aan bekend sou staan as Apple Inc. omdat rekenaars nie meer die maatskappy se hooffokus was nie en dat die fokus verskuif het na mobiele elektroniese toestelle. Tydens dieselfde gebeurtenis is die [[iPhone]] asook [[Apple TV]] bekendgestel.<ref name="MW2007">{{cite web |url=http://www.apple.com/hotnews/articles/2007/01/mwsf/ |title=Apple – Warm Nuus – Macworld 2007 |publisher=Apple.com |access-date=7 Oktober 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20101011223304/http://www.apple.com/hotnews/articles/2007/01/mwsf/ |archive-date=11 Oktober 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die volgende dag het Apple se aandele gestyg na $97.80; die hoogste tot nog toe. In Mei het Apple se aandeelprys die $100-kerf oorskry.<ref>{{en}} [http://www.macnn.com/articles/07/04/26/analyst.raised.aapl.target/ AAPL skiet verby $100, teiken is $140], ''MacNN'', 26 April 2007. URL besoek op 10 Julie 2007.</ref> In ’n artikel van 6 Februarie 2007 op Apple se webblad, skryf Steve Jobs dat Apple bereid sou wees om musiek op die iTunes-winkel te verkoop sonder [[digitale regtebeheer]] (wat liedjies op derdeparty-spelers sou toelaat) indien platemaatskappye sou instem om die tegnologie vry te stel.<ref name="NewsMax">{{en}} [[Steve Jobs|Jobs, Steve]]. [http://www.apple.com/hotnews/thoughtsonmusic/ Ideë oor musiek], ''Apple Inc.'', 6 Februarie 2007. URL besoek op 2 Maart 2007.</ref> Op 2 April 2007 het Apple en [[EMI]] saam die verwydering van digitale regtebeheer van EMI se katalogus in die iTunes-winkel aangekondig. Dit sou in Mei begin.<ref>{{cite web |url=http://www.macworld.com/article/57098/2007/04/drmfree.html |title=Apple, EMI bied hoër-kwaliteit gratis aflaaie sonder digitale regtebeheer |work=Playlist Magazine |date=2 April 2007 |access-date=29 November 2010 |last=Dalrymple |first=Jim |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120104152526/http://www.macworld.com/article/57098/2007/04/drmfree.html |archive-date=4 Januarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ander platemaatskappye het later in die jaar dieselfde gedoen. In Julie 2008 het Apple die "App Store" van stapel gestuur sodat derdeparty-ontwikkelaars hul toepassings vir die iPhone en [[iPod Touch]] kon verkoop.<ref>{{en}} Flandez, Raymund. [http://online.wsj.com/article/SB121789232442511743.html?mod=googlenews_wsj "Programmeerders ding mee vir iPhone-gebruikers by Apple-blad"], [[The Wall Street Journal]]. URL besoek op 16 Augustus 2008.</ref> Binne ’n maand het die winkel 60 miljoen toepassings verkoop en op ’n daaglikse basis gemiddeld $1-miljoen ingebring, met Jobs wat gespekuleer het dat die winkel ’n miljard-dollarbesigheid vir Apple sou word.<ref>{{en}} McLaughlin, Kevin. [http://www.crn.com/software/210002313 "Apple se Jobs wel op oor Toepwinkel se sukses"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100301213959/http://crn.com/software/210002313 |date= 1 Maart 2010 }}, ChannelWeb, 11 Augustus 2008. URL besoek op 16 Augustus 2008.</ref> Drie maande later is aangekondig dat Apple die derde grootste verskaffer van selfone in die wêreld geword het weens die gewildheid van die iPhone.<ref>{{cite news |url=http://www.wired.com/epicenter/2008/10/with-iphone-app/ |title=Jobs: Apple is derde grootste selfoon verskaffer |author=Chen, Brian |publisher=Mac Life |date=26 Februarie 2009 |access-date=1 Maart 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20111111185853/http://www.wired.com/epicenter/2008/10/with-iphone-app/ |archive-date=11 November 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 16 Desember 2008 het Apple aangekondig dat na 20 jaar van bywoning van Macworld, 2009 die laaste jaar sou wees dat Apple die [[Macworld-ekspo]] sou bywoon en dat Phil Schiller die tematoespraak sou lewer in plaas van Jobs.<ref>{{en}} [http://www.doeswhat.com/2008/12/16/chunkier-sidekick-to-replace-jobs-at-macworld/ "Gesette handlanger gaan Jobs vervang by Macworld"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171128172858/http://www.doeswhat.com/2008/12/16/chunkier-sidekick-to-replace-jobs-at-macworld/ |date=28 November 2017 }}, DoesWhat. URL besoek op 16 Desember 2008.</ref> Ongeveer ’n maand later, op 14 Januarie 2009, het ’n interne Applememo van Jobs aangekondig dat hy vir ses maande met verlof sou gaan tot einde Junie 2009, weens gesondheidsredes en om die maatskappy toe te laat om op hul produkte te fokus, sonder dat hulle die media hoef te hanteer wat uitvra na Jobs se gesondheid.<ref>{{cite web |url=http://www.saintscomputer.com/apple-macbook-servis.html |title=Apple Servis |access-date=14 Januarie 2009 |date=14 Januarie 2009 |work=Apple |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422152733/https://www.saintscomputer.com/apple-macbook-servis.html/ |archive-date=22 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ten spyte van Jobs se afwesigheid het Apple sy beste nie-vakansiekwartaal (die eerste kwart van 2009) gedurende die resessie aangeteken met ’n inkomste van $8.16-miljard en ’n wins van $1.21-miljard.<ref>{{cite web |url=http://www.betanews.com/article/Apple-reports-the-best-nonholiday-quarter-in-its-history/1240433273 |title=Apple rapporteer die beste nie-vakansiekwartaal in sy geskiedenis |publisher=Betanews |date=22 April 2009 |access-date=22 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090425074450/http://www.betanews.com/article/Apple-reports-the-best-nonholiday-quarter-in-its-history/1240433273 |archive-date=25 April 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Op 27 Januarie 2010, na jare van bespiegeling en veelvuldige beweerde “lekkasies”, het Apple ’n grootskerm, tabletagtige mediatoestel bekend as die iPad bekendgestel. Die iPad werk met dieselfde aanraakgebaseerde bedryfstelsel as wat die iPhone gebruik en baie van dieselfde toepassings is versoenbaar met die iPad. Dit het met die bekendstelling aan die iPad ’n groot toepassingskatalogus gebied met min ontwikkelingstyd voor die vrystelling. Later daardie jaar, op 3 April 2010, is die iPad in die VSA vrygestel en op daardie dag is daar meer as 300,000 eenhede verkoop en meer as 500,000 in die eerste week.<ref>{{en}} {{cite press release |url=http://www.apple.com/pr/library/2010/04/05ipad.html |title=Apple verkoop meer as 300,000 iPads op die eerste dag |publisher=Apple Inc. |date=10 April 2010}}</ref> In Mei van daardie jaar het Apple se beurswaarde sy grootste mededinger, Microsoft s’n vir die eerste keer sedert 1989 verbygesteek.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/10168684.stm |title=Apple steek Microsoft verby om grootste tegnologiemaatskappy te word |date=27 Mei 2010|accessdate=29 Mei 2010 |work=BBC News |publisher=BBC}}</ref> Apple het die vierde generasie [[iPhone]] vrygestel wat video-oproepe, multitaakverwerking en ’n nuwe ongeïsoleerde vlekvrye staalontwerp, wat gedien het as die selfoon se antenne, gehad het. As gevolg van hierdie nuwe antenne het sommige iPhone 4-gebruikers ’n swakker sein gerapporteer wanneer die selfoon op ’n spesifieke manier vasgehou word. Na baie mediadekking, ook van hoofstroom-nuusorganisasies, het Apple ’n perskonferensie gehou waar hulle aan eienaars van die selfone ’n gratis rubberbuffer, wat bewese die seinprobleem omseil het, gebied het. Later daardie jaar het Apple weer hul iPod-reeks van MP3-spelers opgeknap om ’n [[iPod Nano]] met multi-aanraking, ’n [[iPod Touch]] met [[FaceTime]] en ’n [[iPod Shuffle]] met knoppies ingesluit het.<ref>{{cite web |url=http://reviews.cnet.com/mp3-players/apple-ipod-touch-third/4505-6490_7-33770783.html |title=CNET oorsig van iPod Touch |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019184257/http://reviews.cnet.com/mp3-players/apple-ipod-touch-third/4505-6490_7-33770783.html |archive-date=19 Oktober 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="yahoo1">{{en}} {{cite news |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20100901/ap_on_hi_te/us_tec_apple |title=Apple stel nuwe TV-boks bekend vir die huur van rolprente, televisievertonings |publisher=News.yahoo.com |accessdate=2 September 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100902211653/http://news.yahoo.com/s/ap/20100901/ap_on_hi_te/us_tec_apple |archivedate= 2 September 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Apple Inc. |url=http://www.apple.com/pr/library/2010/09/01ipodnano.html |title=Apple herontwerp iPod nano met multi-aanrakingskoppelvlak |publisher=Apple.com |date=1 September 2010 |access-date=11 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501093958/http://www.apple.com/pr/library/2010/09/01ipodnano.html |archive-date=1 Mei 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In Oktober 2010 het Apple-aandele ’n buitengewone hoogte getref en meer as $300 bereik.<ref>{{cite web |url=http://mashable.com/2010/10/13/apple-shares-hit-300/?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+Mashable+%28Mashable%29 |title=Apple-aandele bereik $300 |date=13 Oktober 2010 |access-date=13 Oktober 2010 |work=[[Mashable]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121205225344/http://mashable.com/2010/10/13/apple-shares-hit-300/?utm_source=feedburner |archive-date=5 Desember 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In aanvulling hierby het Apple op 20 Oktober hulle [[MacBook Air]]-skootrekenaars en [[iLife]]-pakket van toepassings opgedateer en [[Mac OS X Lion]] bekendgestel.<ref name='october20releasepcmag'>{{cite news |first=Chloe |last=Albanesius |title=Apple onthul iLife ’11 met nuwe iPhoto, iMovie, GarageBand |date=20 Oktober 2010 |publisher=PC Magazine |url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2371168,00.asp |work=PC Magazine |access-date=20 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180813004730/https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2371168,00.asp |archive-date=13 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 6 Januarie 2011 het die maatskappy hul [[Mac App Store|Mac-toepwinkel]], ’n digitale programmatuurverspreidingsplatform soortgelyk aan die bestaande iOS-toepwinkel, bekendgestel.<ref name="1-6-10-PCMAG-MACAPPSTORE">{{cite news |url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2375320,00.asp |title=Apple se Mac-toepwinkel: Prekties |access-date=6 Januarie 2011 |date=6 Januarie 2011 |work=PC Magazine |publisher=PC Magazine |first=Michael |last=Muchmore |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190104145616/https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2375320,00.asp |archive-date=4 Januarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Apple was te sien in die dokumentêr [[Something Ventured (rolprent)|Something Ventured]] wat in 2011 gepremière het. === 2011–huidig: Post–Steve Jobs era === [[Lêer:Tim Cook 2009 cropped.jpg|duimnael|links|200px|In November 2011 het Tim Cook Steve Jobs opgevolg as Apple se hoof uitvoerende beampte – en die uitdaging bemeester om in sy voetspore te volg: Apple se slimfoon ''iPhone'' word die suksesvolste produk ooit, die vraag na Apple se dienste groei buitensporig - en Apple Inc. word in 2012 die eerste onderneming ter wêreld met 'n markwaarde van meer as $1 biljoen<ref>Leander Kahney: ''Tim Cook. The Genius Who Took Apple to the Next Level''. Penguin Business 2019, bl. x</ref>]] [[Lêer:iPhone 6 (front).jpg|duimnael|'n iPhone 6 kan 3,36 miljard instruksies per sekonde verwerk. Sy spoed sou groot genoeg wees om 120 miljoen [[Apollo-program|Apollo-maansendings]] gelyktydig te bestuur – die navigasie-rekenaar van [[Apollo 11]], wat in 1969 op die [[maan]] geland het, het 'n frekwensie van slegs 0,043&nbsp;MHz gehad<ref>''Mac Life'', nommer 218, Oktober 2019, bl. 13</ref>]] [[Lêer:MacBook Pro 2016 (Unsplash).jpg|duimnael|'n Skootrekenaar uit die Macbook Pro-reeks (modeljaar 2016)]] [[Lêer:Apple Watch-.jpg|duimnael|Die Apple Watch-slimhorlosie is Tim Cook se eerste groot sukses sonder enige bydrae deur Steve Jobs]] Op 17 Januarie 2011 het ’n interne Applememo van Jobs aangekondig dat hy weer met verlof wil gaan vir ’n onbepaalde periode, sodat hy op sy gesondheid kan fokus. [[Tim Cook]], hoofbedryfsbeampte, het Jobs se dag-tot-dag bedrywighede by Apple oorgeneem alhoewel Jobs steeds “betrokke sou bly in groot strategiese besluite vir die maatskappy.”<ref name="JobsLeave2011">{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/technology-12205173 |title=Applebaas Steve Jobs neem ‘mediese verlof’ |publisher=BBC News |url=http://www.bbc.co.uk |date=17 Januarie 2011 |access-date=17 Januarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429163528/https://www.bbc.co.uk/ |archive-date=29 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Apple het die waardevolste verbruikergerigte handelsmerk in die wêreld geword.<ref>{{cite web |author=9 Mei 2011 deur Lauren Indvik 49 |url=http://mashable.com/2011/05/09/apple-google-brandz-study |title=Apple Nou Wêreld se Waardevolste Handelsmerk [STUDY&#93; |publisher=Mashable.com |date=9 Mei 2011 |access-date=7 Oktober 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403110200/https://mashable.com/2011/05/09/apple-google-brandz-study/ |archive-date=3 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In Junie 2011 het Jobs op verrassende wyse die podium betree en [[iCloud]] bekendgestel. iCloud is ’n aanlyn bergings- en sinkroniseringsfunksie vir musiek, foto’s, lêers en programmatuur wat MobileMe, Apple se vorige poging om inhoud te sinkroniseer, vervang het.<ref>{{en}} Miguel Helft, The New York Times. "[http://www.nytimes.com/2011/06/07/technology/07apple.html?_r=1&ref=technology Apple stel ‘Cloud’ musiek en bergingsdiens bekend]." 6 Junie 2011. URL besoek op 7 Junie 2011.</ref> Dit sou die laaste produkbekendstelling wees waar Jobs teenwoordig was. Daar word gemeen dat Apple só ’n mate van doeltreffendheid bereik het in hul voorsieningsketting<ref>{{cite web |author=Pascal-Emmanuel Gobry |url=http://www.businessinsider.com/apple-supply-chain-2011-7 |title=Apple se… Eksklusiewe Voorsieningsketting van Gevorderde Tegnologie [Is&#93; Letterlik Jare Voor Enigiemand Anders Op Die Planeet |publisher=Businessinsider.com |date=4 Julie 2011 |access-date=7 Oktober 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191013000851/https://www.businessinsider.com/apple-supply-chain-2011-7 |archive-date=13 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> dat die maatskappy ’n [[monopsonie]] bedryf (een koper, baie verkopers) in dat hulle terme aan hul verskaffers kan dikteer.<ref>{{en}} {{cite news |last=Elmer |first=Philip |url=http://tech.fortune.cnn.com/2011/07/05/how-apple-became-a-monopsonist/ |title=Hoe Apple ’n monoponis reword het – Apple 2.0 – Fortune Tech |publisher=Tech.fortune.cnn.com |date=5 Julie 2011 |accessdate=7 Oktober 2011 |archive-date= 3 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203140149/http://tech.fortune.cnn.com/2011/07/05/how-apple-became-a-monopsonist |url-status=dead }}</ref><ref name="supply">{{cite news |title=Apple se Voorsieningskettinggeheim? Skat Lasers |url=http://www.businessweek.com/magazine/apples-supplychain-secret-hoard-lasers-11032011.html |access-date=4 November 2011 |newspaper=Bloomberg Businessweek |quote=Die iPhonemaker spandeer uitbundig op alle steppe van die vervaardigingsproses waardeur dit ’n groot bedryfsvoordeel verkry |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150110152217/http://www.businessweek.com/magazine/apples-supplychain-secret-hoard-lasers-11032011.html |archive-date=10 Januarie 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Vir ’n kort rukkie in Julie 2011, weens die skuldplafonkrisis in die VSA, was Apple se finansiële reserwes groter as dié van die Amerikaanse Regering.<ref>{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/technology-14340470 |title=BBC Nuus – Apple het meer kontant as VSA |publisher=BBC |date=29 Julie 2011 |access-date=7 Oktober 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421181310/https://www.bbc.co.uk/news/technology-14340470 |archive-date=21 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 24 Augustus 2011 het Jobs as HUB van Apple bedank.<ref>{{en}} {{cite news |last=Primack |first=Doug |title=Gevalle Apple: Steve Jobs bedank |url=http://finance.fortune.cnn.com/2011/08/24/fallen-apple-steve-jobs-resigns/ |accessdate=24 Augustus 2011 |work=CNN |archive-date=26 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926040400/http://finance.fortune.cnn.com/2011/08/24/fallen-apple-steve-jobs-resigns/ |url-status=dead }}</ref> Hy is vervang deur Tim Cook en Jobs het die voorsitter van Apple geword. Voor dit het Apple nie ’n voorsitter gehad nie maar eerder twee mede-leidende direkteure, [[Andrea Jung]] en [[Arthur D. Levinson]] gehad. Hulle het daardie titels behou totdat Levinson in November die Voorsitter van die Raad geword het.<ref>{{cite web |url=http://www.ethiopianreview.com/index/20113/?p=25598 |title=Ontmoet Apple se Raad van Direkteure |publisher=Ethiopianreview.com |date=25 Augustus 2011 |access-date=7 Oktober 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928000035/http://www.ethiopianreview.com/index/20113/?p=25598 |archive-date=28 September 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Op 4 Oktober 2011 het Apple die [[iPhone 4S]] bekendgestel met ’n verbeterde kamera met 1080p video-opname, ’n dubbelkern A5-skyfie wat grafika 7 keer vinniger as die A4 kan hanteer, ’n “[[intelligente programmatuurassistent]]” genaamd [[Siri (programmatuur)|Siri]] en data uit ’n wolk met [[iCloud]].<ref name="iP4S US unlocked">{{cite web |title=iPhone 4S – Apple Store (U.S.) |url=http://store.apple.com/us/browse/home/shop_iphone/family/iphone/iphone4s?mco=MjU5MTk4NzE |publisher=Apple Inc. |access-date=7 Oktober 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626100950/http://store.apple.com/us/browse/home/shop_iphone/family/iphone/iphone4s?mco=MjU5MTk4NzE |archive-date=26 Junie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=dan>{{cite web |last=Ionescu |first=Daniel |url=http://www.pcworld.com/article/241372/iphone_4s_preorders_begin.html |title=iPhone 4S vooruitbestelling begin |publisher=Pcworld.com |date=7 Oktober 2011 |access-date=22 Februarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222204728/http://www.pcworld.com/article/241372/iphone_4s_preorders_begin.html |archive-date=22 Februarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Een dag later, op 5 Oktober 2011, het Apple aangekondig dat Jobs oorlede is. Dit was die einde van ’n era vir Apple Inc.<ref name="CNN">{{cite news |url=http://www.cnn.com/2011/10/05/us/obit-steve-jobs/index.html?iref=BN1&hpt=hp_t1 |title=Steve Jobs, Applestigter, oorlede |publisher=CNN |date=5 Oktober 2011 |access-date=5 Oktober 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506213911/http://www.cnn.com/2011/10/05/us/obit-steve-jobs/index.html?iref=BN1 |archive-date=6 Mei 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="press_release">{{cite news |url=http://www.apple.com/pr/library/2011/10/05Statement-by-Apples-Board-of-Directors.html |title=Verklaring dear Apple se Raad van die Direksie |publisher=Apple Inc. |access-date=6 Oktober 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318203558/http://www.apple.com/pr/library/2011/10/05Statement-by-Apples-Board-of-Directors.html |archive-date=18 Maart 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die iPhone 4S is amptelik op 14 Oktober 2011 bekendgestel. Op 29 Oktober 2011 het Apple C3 Technologies, ’n karteringsmaatskappy, vir $240-miljoen bekom. C3 is die derde karteringsmaatskappy wat Apple gekoop het.<ref>{{cite news |url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2395555,00.asp#fbid=et5kCXxABGs |title=Apple Bekom C3 Technologies, een stap nader aan nuwe kaarttoepassing |author=Murphy, David |access-date=30 Oktober 2011 |publisher=PC Magazine |date=29 Oktober 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170913225324/https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2395555,00.asp |archive-date=13 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 10 Januarie 2012 het Apple [[Anobit]], ’n Israeliese hardewaremaatskappy wat eiendomsgeheueseintegnologie ontwikkel en verskaf wat die werkverrigting verbeter van flitsgeheues wat in iPhones en iPads gebruik word, vir $390-miljoen bekom.<ref>{{en}} [http://www.bloomberg.com/news/2012-01-11/apple-is-said-to-acquire-israeli-component-maker-anobit-for-390-million.html Apple bekom blykbaar Israeliese onterdeelmaker Anobit Technologies vir ongeveer $390-miljoen]. URL besoek op 13 Januarie 2012</ref> Op 19 Januarie 2012 het Apple se [[Phil Schiller]] iBooks-handboeke vir iOS en [[iBooks Author]] vir Mac OS X in New York bekendgestel.<ref>{{cite web |url=http://www.apple.com/pr/library/2012/01/19Apple-Reinvents-Textbooks-with-iBooks-2-for-iPad.html |title=Apple herontwerp handboeke met iBooks 2 vir iPad – Nuwe iBooks Author laat almal toe om pragtige handboeke te skep |publisher=Apple.com |date=19 Januarie 2012 |access-date=22 Februarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170408012531/http://www.apple.com/pr/library/2012/01/19Apple-Reinvents-Textbooks-with-iBooks-2-for-iPad.html |archive-date=8 April 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit was Apple se eerste groot aankondiging sedert Jobs se afsterwe. Jobs was daarvan oortuig dat digitale teksboeke gedrukte media in die onderwyssektor uiteindelik sou vervang en het hierdie digitale leesrewolusie ook in sy biografie aangekondig. Op 18 Januarie 2018 kondig Apple in reaksie op 'n omvattende hervorming van die Amerikaanse belastingwetgewing aan dat die grootste deel van sy buitelandse kontantreserwes, wat op meer as 250 miljard VSA-$ beraam word en as winste op buitelandse markte verdien is, terug na die Verenigde State oorgedra sal word. Daarnaas het die onderneming die ongekende bedrag van 38 miljard VSA-$ as belasting betaal en grootskaalse beleggings in die VSA in die vooruitsig gestel – waaronder die bou van 'n vervaardigingsaanleg buite Kalifornië. Binne 'n tydperk van vyf jaar sal Apple $350 miljard bydra tot die Amerikaanse ekonomie.<ref>[https://www.cnbc.com/2018/01/17/apple-announces-350-billion-investment-20k-jobs-over-5-years.html ''CNBC.com, 17 Januarie 2018: Apple announces plans to repatriate billions in overseas cash, says it will contribute $350 billion to the US economy over the next 5 years. Besoek op 8 November 2019'']</ref> Apple erken op sy webtuiste sy verantwoordelikheid om belastingverpligtinge na te kom en beskryf homself as die grootste belastingbetaler ter wêreld.<ref>[https://www.apple.com/newsroom/2017/11/the-facts-about-apple-tax-payments/ ''Apple.com: Newsroom, 6 November 2017 – The facts about Apple’s tax payments. Besoek op 5 November 2019'']</ref> Die onderneming het daarnaas in November 2019 bekend gemaak dat dit $2,5 miljard sal bydra om Kalifornië se knellende behuisingstekort te verlig.<ref>[https://www.npr.org/2019/11/04/776014095/apple-pledges-2-5-billion-to-combat-californias-housing-crisis ''NPR, 4 November 2019: Apple Pledges $2.5 Billion To Combat California's Housing Crisis. Besoek op 8 November 2019'']</ref> == Korporatiewe sake == Gedurende die Mac se vroeë geskiedenis het Apple in die algemeen geweier om die heersende industriestandaarde vir hardeware aan te neem en het hulle eerder hul eie ontwerp.<ref>{{cite web |url=http://lawlor.cs.uaf.edu/~olawlor/ref/mac_ports/index.html |title=Mac Ports |publisher=Lawlor.cs.uaf.edu |date=17 Maart 2001 |access-date=7 Oktober 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525081647/http://lawlor.cs.uaf.edu/~olawlor/ref/mac_ports/index.html |archive-date=25 Mei 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hierdie neiging is grotendeels hersien in die vroeë 1990’s met Apple se aanneming van die Randkomponent Interverbind-bus in die 7500/8500/9500 en Power Macs. Sedertdien het Apple USB, AGP, HyperTransport, Wi-Fi en ander industriestandaarde in sy rekenaars ingebou en in sommige gevalle, soos met die aanvaarding van USB, kan hy selfs gesien word as ’n leier.<ref>{{cite web |url=http://www.ibm.com/developerworks/power/library/pa-spec7.html |title=Standaarde en spesifikasies: die in en uit van USB |publisher=IBM |date=26 April 2005 |author=Seebach, Peter |access-date=29 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20101108030849/http://www.ibm.com/developerworks/power/library/pa-spec7.html |archive-date= 8 November 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> FireWire is ’n industriestandaard wat sy oorsprong by Apple het. Nadat dit as IEEE 1394 gestandaardiseer is, is dit wyd aangeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.1394ta.org/consumers/WhatIsFireWire.html |title=1394 Handelsvereniging: Wat is 1394? |access-date= 1 November 2012 |archive-date= 4 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140404152533/http://www.1394ta.org/consumers/WhatIsFireWire.html |url-status=dead }}</ref> Apple het derdeparty-bybehore verkoop sedert die eerste Apple Store geopen is.<ref>{{cite web |url=http://www.apple.com/pr/library/2003/may/20retail.html |title=Apple teken tweede herdenking van winkels aan |publisher=Apple.com |access-date=7 Oktober 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515131914/http://www.apple.com/pr/library/2003/may/20retail.html |archive-date=15 Mei 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Nikon en Canon het selfs per geleentheid van hul digitale kamera’s daar verkoop. Adobe, een van Apple se oudste programmatuurvennote,<ref>{{cite web |url=http://www.macworld.com/article/59940/2007/09/adobeandapple.html |title=Opinie: Adobe se DNA is deel van Apple |publisher=Macworld |access-date=7 Oktober 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120104162206/http://www.macworld.com/article/59940/2007/09/adobeandapple.html |archive-date=4 Januarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> verkoop ook hul Mac-verenigbare programmatuur en [[Microsoft]] hul Microsoft Office vir die Mac. Boeke van John Wiley & Sons wat die ''For Dummies'' instruksionele reeks publiseer, is egter ’n noemenswaardige uitsondering. Die uitgewer se boekreeks is in 2005 van Apple se winkels verban omdat Steve Jobs nie met hul besluit om ’n ongemagtigde biografie oor hom, getiteld ''iCon'', te publiseer, saamgestem het nie.<ref>{{cite web |last=Hafner |first=Katie |url=http://www.nytimes.com/2005/04/30/technology/30apple.html |title=Steve Jobs se resensie van sy biografie: verbied dit |publisher=[[The New York Times]] |date=30 April 2005 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150508225234/http://www.nytimes.com/2005/04/30/technology/30apple.html |archive-date=8 Mei 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Na die bekendstelling van die [[iBookstore]] het Apple die verkoop van fisiese boeke aanlyn en in die Apple-winkels gestaak. === Hoofkwartier === [[Lêer:Apple Headquarters in Cupertino.jpg|duimnael|Apple Campus in Cupertino, Kalifornië was tussen 1993 en 2017 die maatskappy se hoofkwartier. Dit huisves steeds van Apple se kantore en laboratoria]] [[Lêer:Apple park cupertino 2019.jpg|duimnael|'n Lugaansig van Apple Park (vroeër Apple Campus 2) wat sedert 2017 as nuwe hoofkwartier dien]] [[Lêer:Apple Park Visitor Center 1 2017-11-29.jpg|duimnael|Vlakby Apple Park het 'n moderne besoekersentrum ontstaan wat oop staan vir die algemene publiek, die ''Apple Park Vistor Center'']] Apple Inc. se vorige korporatiewe hoofkwartier Apple Campus is in die middel van Silikonvallei geleë te Infinite Loop 1-6, Cupertino, Kalifornië. Hierdie kampus huisves ses geboue wat in totaal 79&nbsp;000&nbsp;m² beslaan en is in 1993 deur Sobrato Development Cos gebou.<ref>{{cite news |url=http://sanjose.bizjournals.com/sanjose/stories/2005/10/03/story4.html |first=Sharon |last=Simonson |title=Apple verorber Cupertino kantoorruimte |date=2 Oktober 2005 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100811164932/http://sanjose.bizjournals.com/sanjose/stories/2005/10/03/story4.html |archive-date=11 Augustus 2010 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 2 November 2012 }}</ref> Apple het filiale in lande met ’n lae belastingkoers soos [[Ierland]], [[Nederland]], [[Luxemburg]] en die [[Britse Maagde-eilande]] om die belasting wat hy betaal, te verminder. Volgens die ''New York Times'' was Apple onder die eerste tegnologiemaatskappye om oorsese verkoopsmense in lande met ’n hoë belastingkoers aan te wys op ’n manier waarmee die maatskappy produkte namens lande met ’n lae belastingkoers op ’n ander kontinent kan verkoop om sodoende inkomstebelasting te vermy. Apple was ’n pionier van ’n rekenkundige tegniek bekend as “Dubbel Iers met ’n Nederlandse Toebroodjie,” wat belasting verminder deur winste deur eers Ierse, dan Nederlandse en dan Karibbiese filiale om te lei. In 2006 het Apple planne bekendgemaak om ’n tweede kampus van 200&nbsp;000&nbsp;m² te bou wat saamgestel sou wees uit verskeie aangrensende erwe. Latere aankope het dit tot 710&nbsp;000&nbsp;m² vergroot. Die nuwe kampus, ook in Cupertino, is ongeveer 1,6&nbsp;km oos van die oorspronklike kampus af.<ref>{{en}} {{cite web |title=Die Baai-area: Apple Inc. |work=traveldk.com |publisher=Dorling Kindersley Limited |url=http://traveldk.com/san-francisco/bay-area/member/apple-inc |accessdate=7 Mei 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080618233109/http://traveldk.com/san-francisco/bay-area/member/apple-inc |archivedate=18 Junie 2008 |url-status=live }}</ref> Die nuwe kampusgebou is deur die Britse argitek [[Norman Foster]] ontwerp.<ref>{{cite web |title=Apple se nuwe hoofkwartier sal deur Norman Foster ontwerp word |work=Inhabitat |url=http://inhabitat.com/apples-new-headquarters-will-be-designed-by-norman-foster/ |access-date=9 Junie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130120941/https://inhabitat.com/apples-new-headquarters-will-be-designed-by-norman-foster/ |archive-date=30 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 7 Junie 2011 het Steve Jobs ’n voorlegging aan die stadsraad van Cupertino gedoen waarin hy die argitektoniese ontwerp van die nuwe gebou en omgewing aan hulle blootgelê het. Die plan is dat die nuwe kampus 13&nbsp;000 werknemers kan huisves in een sentrale vierverdieping sirkelvormige gebou (met ’n kafeteria wat ongeveer 3&nbsp;000 sitplekke bied) wat omring is deur ’n uitgebreide landskap (met parkering hoofsaaklik ondergronds en die res gesentraliseer in ’n parkade). Daar sal ook addisionele geboue soos ’n ouditorium, navorsings- en ontwikkelingsfasiliteite, ’n gesondheidsentrum en ’n spesiale kragopwekker as primêre elektrisiteitsbron wees (aangedryf deur natuurlike gasse en ander omgewingsvriendelike metodes). Apple se hoofkwartier vir Europa, die Midde-Ooste en Afrika (EMOA) is in [[Cork]] in die suide van [[Ierland]].<ref name="autogenerated2">{{cite news |title=Apple gaan 500 werksgeleenthede in Cork skep |work=BBC News |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17782206 |access-date=21 April 2012 |date=20 April 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327131915/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17782206 |archive-date=27 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="humphries1">{{cite news |title=Apple kondig 500 nuwe werksgeleentede in Ierland aan |work=Reuters |url=http://uk.reuters.com/article/2012/04/20/us-apple-ireland-idUKBRE83J0PI20120420 |access-date=21 April 2012 |first=Conor |last=Humphries |date=20 April 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151122214724/http://uk.reuters.com/article/2012/04/20/us-apple-ireland-idUKBRE83J0PI20120420 |archive-date=22 November 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |title=In Apple |work=Apple-webblad |url=http://www.apple.com/de/jobs/cork/cust_service.html |access-date=18 April 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502040534/http://www.apple.com/de/jobs/cork/cust_service.html |archive-date=2 Mei 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |title=Apple gaan 500 nuwe werksgeleenthede skep omdat vraak na produkte styg |work=Irish Independent |url=http://www.independent.ie/business/technology/apple-to-create-500-jobs-as-demand-for-products-soars-3087871.html |access-date=21 April 2012 |first1=Ralph |last1=Riegel |first2=Anne-Marie |last2=Walsh |date=21 April 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130203005226/http://www.independent.ie/business/technology/apple-to-create-500-jobs-as-demand-for-products-soars-3087871.html |archive-date=3 Februarie 2013 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |title=Apple verwerp Greenpeace se aansprake na Cork-protes |work=Irish Examiner |url=http://www.irishexaminer.com/breakingnews/ireland/apple-rejects-greenpeace-claims-after-cork-protest-547997.html |access-date=18 April 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023023208/https://www.irishexaminer.com/breakingnews/ireland/apple-rejects-greenpeace-claims-after-cork-protest-547997.html |archive-date=23 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |title=Greenpeace hou Apple-protes |work=Irish Times |url=http://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2012/0418/breaking24.html |access-date=18 April 2012 |first1=Barry |last1=Roche |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120102528/http://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2012/0418/breaking24.html |archive-date=20 Januarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |title=Greenpeace-protes teiken Apple se hoofkwartier |work=Belfast Telegraph |url=http://www.belfasttelegraph.co.uk/news/local-national/republic-of-ireland/green-protest-targets-apples-hq-16146651.html |access-date=18 April 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035723/http://www.belfasttelegraph.co.uk/news/local-national/republic-of-ireland/green-protest-targets-apples-hq-16146651.html |archive-date=16 Januarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die fasiliteit, wat in 1980 geopen is, was Apple se eerste kantoor buite die Verenigde State.<ref>{{cite web |title=Hy sal die voëls uit die bome betower |work=Irish Examiner |url=http://www.irishexaminer.com/ireland/kfgbsnsnmhoj/rss2/ |access-date=21 April 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327102355/https://www.irishexaminer.com/ireland/kfgbsnsnmhoj/rss2/ |archive-date=27 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Apple Verkope Internasionaal, wat al Apple se internasionale verkope buite die VSA hanteer, is ook geleë by Apple se kampus in Cork<ref>{{cite web |title=Bloomberg Businessweek-profiel van Apple Verkope Internasionaal |work=Bloomberg Businessweek |url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=26016763l |access-date=18 April 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501232104/http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=26016763l |archive-date=1 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> saam met Apple Verspreiding Internasionaal, wat Apple se internasionale verspreidingsnetwerk beheer.<ref>{{cite web |title=Apple se Ierse webblad met kontakbesonderhede vir Apple Verspreiding Internasionaal by Cork |work=Apple Website |url=http://www.apple.com/ie/contact/ |access-date=18 April 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424044427/https://www.apple.com/ie/contact/ |archive-date=24 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Korporatiewe kultuur === [[Lêer:Apple, l'empire de l'évasion fiscale.jpg|duimnael|links|Attac, 'n nie-regeringorganisasie wat krities staan teenoor [[globalisering]], het – nadat Apple Inc. van belastingontduiking in Ierland beskuldig is (of belastingvoordele getrek het uit die Ierse regering se omstrede amptelike beleid van beleggingsbevordering) – sy eie voorstelling van Apple se hoofkwartier ontwikkel]] [[Lêer:Cuddling with multiple devices.jpg|duimnael|'n Jong vrou voel blykbaar tuis in die Apple-ekostelsel]] Apple was een van verskeie hoogs suksesvolle maatskappye wat in die 1970’s gestig is wat ook die tradisionele opvattings van wat ’n korporatiewe kultuur behoort wees in organisatoriese hiërargie gebuig het. Ander hoogs suksesvolle firmas met soortgelyke kulturele aspekte van dieselfde era sluit [[Southwest Airlines]] en [[Microsoft]] in. Aanvanklik het die maatskappy teenoor meer besadigde maatskappye soos [[IBM]] gestaan weens die invloed van die stigters; Steve Jobs het dikwels kaalvoet in die kantoor rondgeloop, selfs nadat Apple ’n Fortune 500-maatskappy geword het. Teen die tyd van die “1984”-televisieadvertensie het hierdie eienskap belangrik geword in terme van sy onderskeiding van ander maatskappye.<ref>{{cite web |last=Deutschman |first=Alan |title=Die huidige en toekomstige Steve Jobs |url=http://www.salon.com/technology/books/2000/10/11/jobs_excerpt/ |work=Salon.com |access-date=22 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202183854/http://www.salon.com/technology/books/2000/10/11/jobs_excerpt/ |archive-date= 2 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Soos wat die maatskappy gegroei het en deur verskeie hoof uitvoerende beamptes gelei is, elk met sy eie idee van wat Apple moet wees, het van die oorspronklike karakter verlore gegaan, maar Apple het steeds ’n reputasie dat indiwidualiteit en uitnemendheid gekweek word. Op dié manier word talentvolle mense by die maatskappy betrek. Apple het ’n program genaamd Apple Fellows begin wat die beste werknemers herken en diegene wat ’n buitengewone bydrea op tegniese of leierskapsvlak in persoonlike rekenaars gelewer het terwyl hulle by die maatskappy was. Die Apple Fellowship is toegeken aan ’n aantal indiwidue onder wie verskeie baanbrekers in die veld van rekenaartegnologie en gebruikerskoppelvlakke. Verskeie werknemers van Apple het genoem dat projekte sonder Jobs se betrokkenheid dikwels langer vat as projekte waarby hy betrokke was.<ref name="cultofmacwork">{{cite web |url=http://www.cultofmac.com/what-its-like-to-work-at-apple |title=Hoe dit is om by Apple te werk |first=John |last=Brownlee |date=7 Julie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725052719/http://www.cultofmac.com/what-its-like-to-work-at-apple |archive-date=25 Julie 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ander skep ’n beeld van Jobs “wat in die gange met ’n vlammewerper in die hand loop terwyl hy aan mense vra of hulle aan [[MobileMe]] werk.”<ref name="guardianworkingatapple">{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/technology/2009/jan/02/apple-macworld-lookback |title=Geniet die vertoning, vermy die vlammewerper: lewe binne Apple |first=Chuq |last=von Rospach |date=2 Januarie 2009 |location=London |work=The Guardian |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130211071341/http://www.guardian.co.uk/technology/2009/jan/02/apple-macworld-lookback |archive-date=11 Februarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> By Apple is die werknemers spesialiste wat nie blootgestel is aan funksies buiten hul gebied van kundigheid nie. Jobs het dit gesien as ’n manier waarop die beste werknemers in hul gebied in elke rol aangewend kon word. Die ligging van die kampusse en die uitleg van die winkels is deur ’n persoon gedoen wat geen beheer gehad het oor die inhoud van die winkels nie. Dit is die teenoorgestelde van die korporatiewe kultuur van [[General Electric]] wat bestuurders opgelei het wat iets van alles kan doen.<ref name="autogenerated1">{{en}} {{cite news |last=Lashinsky |first=Adam |url=http://tech.fortune.cnn.com/2011/08/25/how-apple-works-inside-the-worlds-biggest-startup/ |title=Hoe Apple werk: binne die wêreld se grootste bedryf |publisher=Tech.fortune.cnn.com |accessdate=24 Desember 2011 |archive-date= 2 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120102064844/http://tech.fortune.cnn.com/2011/08/25/how-apple-works-inside-the-worlds-biggest-startup/ |url-status=dead }}</ref> Onder die leierskap van Tim Cook wat in 1998 by Apple aangesluit het, het Apple ’n uiters doeltreffende en effektiewe voorsieningsketting ontwikkel wat vir vier jaar in ’n ry as die beste in die wêreld beskou is. Die maarskappy se vervaardiging, aankope en logistiek stel dit in staat om reuse produkbekendstellings uit te voer sonder om groot, winsondermynende voorrade te onderhou; Apple se winsgrens word op 40 persent geskat, vergeleke met 10-20 persent vir die meeste ander hardewaremaatskappye in 2011. Cook se fokus op die maatskappy se operasionele voorsprong dra die slagspreuk: “Niemand wil suur melk koop nie”.<ref name="supply" /><ref>{{cite web |url=http://business.financialpost.com/2011/11/09/ruthlessness-and-lasers-apples-supply-chain-revealed/ |title=Meedoënloosheid en lasers: Apple se voorsieningsketting geopenbaar |publisher=Business.financialpost.com |access-date=24 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113030731/http://business.financialpost.com/2011/11/09/ruthlessness-and-lasers-apples-supply-chain-revealed/ |archive-date=13 November 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die maatskappy het tot die laat 1990’s sy produkte bemark met die feit dat dit in Amerika vervaardig is. As gevolg van uitkontrakteringsinisiatiewe in die 2000’s word amper al die vervaardiging nou buite Amerika gedoen. Volgens ’n verslag van die ''New York Times'', “glo bronne binne Apple dat die groot skaal van oorsese fabrieke asook die buigbaarheid, ywer en industriële vaardighede van buitelandse werkers hul Amerikaanse eweknieë verbygesteek het, soveel so dat “Vervaardig in die V.S.A.” nie meer ’n lewensvatbare opsie vir die meeste Apple-produkte is nie.”<ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2012/01/22/business/apple-america-and-a-squeezed-middle-class.html?pagewanted=all |work=The New York Times |first1=Charles |last1=Duhigg |first2=Keith |last2=Bradsher |title=Apple, Amerika en ’n benoude middelklas |date=21 Januarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200118044548/https://www.nytimes.com/2012/01/22/business/apple-america-and-a-squeezed-middle-class.html?pagewanted=all |archive-date=18 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Verkoopkanale === Sedert Augustus 2012 het Apple meer as 500 Apple Store-winkels 25 lande geopen. Iets meer as die helfte van die winkels is in die Verenigde State geleë. Apple-winkels is in 44 van die 50 deelstate en die Distrik van Columbia ([[Washington, D.C.|Washington, DC]]) geopen. === Politieke druk === In 2019 het sowel die Chinese asook die Russiese regerings politieke druk op Apple Inc. uitgeoefen. Vir Russiese gebruikers van Apple-sagteware word die [[Krim|Krim-skiereiland]] sedert November 2019 op rekenaarskerms as Russiese staatsgebied vertoon.<ref>{{Cite web |url=https://t3n.de/news/druck-moskau-apple-zeigt-krim-1228396/ |title=''digital pioneers, 28 November 2019: Nach Druck aus Moskau: Apple zeigt Krim nun als russisches Staatsgebiet. Besoek op 28 November 2019'' |access-date=28 November 2019 |archive-date=28 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128203514/https://t3n.de/news/druck-moskau-apple-zeigt-krim-1228396/ |url-status=dead }}</ref> === Finansies === [[Lêer:Cib-apple-pay (CoreUI Icons v1.0.0).svg|duimnael|160px|Met die mobiele betaalstelsel ''Apple Pay'', wat in Oktober 2014 vir mobiele Apple-toestelle (destyds die iPhone 6) ingevoer is, bevorder die onderneming 'n kontantlose samelewing. Die stelsel ding op die mark met ''Google Pay'', wat aan Android-slimfone gekoppel is, en ander kleiner stelsels mee]] In die boekjaar wat in September 2011 geëindig het, het Apple nuwe hoogtes bereik deur ’n omset van $108 miljard (drasties meer as die $65 miljard in 2010) en naastenby $82 miljard in kontantreserwes. Apple het hierdie resultate behaal ten spyte van ’n kleiner markaandeel in sekere produkkategorieë.<ref>{{cite web |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/6a7cac22-31db-11e1-9be2-00144feabdc0.html?ftcamp=rss#axzz1iGo2qA2S |title=Apple in wedren om voor te bly in 2012 |date=29 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160809055627/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/6a7cac22-31db-11e1-9be2-00144feabdc0.html?ftcamp=rss |archive-date=9 Augustus 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 20 Augustus 2012 het Apple afgesluit met ’n rekordaandeleprys van $665,15.<ref>{{en}} http://www.google.com/finance?q=AAPL</ref> Met 936&nbsp;596&nbsp;000 uitgereikte aandele (soos op 30 Junie 2012),<ref>{{en}} http://files.shareholder.com/downloads/AAPL/1987632841x0x585701/beacb369-cb95-4950-acf4-4fbfa3569ec6/Q3_2012_Form_10-Q_As-Filed_.pdf</ref> het die maatskappy dus ’n beurswaarde van $622,98 miljard gehad. Dit is die hoogste nominale markwaarde wat nóg bereik is deur ’n maatskappy wat privaat handel dryf en het die rekord van Microsoft in 1999 verbygesteek. Apple se kontantreserwes was vroeg in 2018 met $267,2 miljard byna so groot soos die Amerikaanse regering s'n ($271 miljard) - ondanks die uitbetaling van dividende en die terugkoop van aandele ter waarde van byna $220 miljard.<ref>Kahney (2019), bl. x</ref> Op 3 Augustus 2018 was Apple die grootste openbaar verhandelde korporasie ter wêreld deur markkapitalisasie. Op 2 Augustus 2018 word Apple die eerste beursverhandelde Amerikaanse maatskappy wat 'n $1 biljoen markwaarde bereik het.<ref name="1t-CNBC">{{cite news |url=https://www.cnbc.com/2018/08/02/apple-hits-1-trillion-in-market-value.html |title=Apple just hit a $1 trillion market cap |last=Salinas |first=Sara |date=2 Augustus 2018 |publisher=[[CNBC]] |access-date=2 Augustus 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528131244/https://www.cnbc.com/2018/08/02/apple-hits-1-trillion-in-market-value.html |archive-date=28 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="1t-Guardian">{{cite web |first=Rob |last=Davies |title=Apple becomes world's first trillion dollar company |url=https://www.theguardian.com/technology/2018/aug/02/apple-becomes-worlds-first-trillion-dollar-company |website=[[The Guardian]] |date=2 Augustus 2018 |access-date=2 Augustus 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428201743/https://www.theguardian.com/technology/2018/aug/02/apple-becomes-worlds-first-trillion-dollar-company |archive-date=28 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Apple was op die beste Fortune 500-ranglys van die grootste Amerikaanse ondernemings in 2018 as nommer 4.<ref>{{cite web |url=http://fortune.com/fortune500/list/ |title=Fortune 500 Companies 2018: Who Made the List |website=Fortune |access-date=9 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190701022736/http://fortune.com/fortune500/list/ |archive-date=1 Julie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Verdere leesstof == * Gil Amelio, William L. Simon (1999), ''On the Firing Line: My 500 Days at Apple'' {{ISBN|978-0-88730-919-9}} * Jim Carlton, ''Apple: The Inside Story of Intrigue, Egomania and Business Blunders'' {{ISBN|978-0-88730-965-6}} * Alan Deutschman (2000), ''The Second Coming of Steve Jobs'', Broadway, {{ISBN|978-0-7679-0432-2}} * Andy Hertzfeld (2004), ''Revolution in the Valley'', O'Reilly Books {{ISBN|978-0-596-00719-5}} * Paul Kunkel, ''AppleDesign: The Work of the Apple Industrial Design Group'' {{ISBN|978-1-888001-25-9}} * Steven Levy (1994), ''Insanely Great: The Life and Times of Macintosh, the Computer That Changed Everything'' {{ISBN|978-0-14-029177-3}} * Owen Linzmayer (2004), ''Apple Confidential 2.0'', No Starch Press {{ISBN|978-1-59327-010-0}} * Michael S. Malone (1999), ''Infinite Loop'' {{ISBN|978-0-385-48684-2}} * Frank Rose (1990), ''West of Eden: The End of Innocence at Apple Computer'', Penguin Books {{ISBN|978-0-14-009372-8}} * John Sculley, John A. Byrne (1987) ''Odyssey: Pepsi to Apple'', HarperCollins, {{ISBN|978-0-06-015780-7}} * Steve Wozniak, Gina Smith (2006), ''iWoz: From Computer Geek to Cult Icon: How I Invented the Personal Computer, Co-Founded Apple, and Had Fun Doing It'', W. W. Norton & Company, {{ISBN|978-0-393-06143-7}} * Jeffrey S. Young (1988). ''Steve Jobs, The Journey is the Reward'', Lynx Books, {{ISBN|978-1-55802-378-9}} * Jeffrey S. Young, William L. Simon (2005), ''iCon Steve Jobs: The Greatest Second Act in the History of Business'', John Wiley & Sons, {{ISBN|978-0-471-72083-6}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Apple Inc.}} ;Amptelike webtuistes ---- * {{en}} [https://www.apple.com/ ''Amptelike webwerf''] ;Ensiklopediese inligting ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Apple-Inc|title=Apple Inc.|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=10 Mei 2020}} ;Werkatmosfeer ---- * [https://www.businessinsider.com/early-photos-of-apple-first-employees-offices-2017-1?r=DE&IR=T ''Business Insider, 14 Januarie 2017: Early photos of life at Apple with Steve Jobs, from the company's first few employees''] * [https://www.businessinsider.com/apple-employees-best-worst-working-for-apple-2016-12?r=DE&IR=T ''Business Insider, 14 Desember 2016: Apple employees break their vow of secrecy to describe the best — and worst — things about working for Apple''] ;Byte Magazine - Internet Archive ---- * [https://archive.org/details/byte-magazine ''Collection''] * [https://archive.org/details/byte-magazine-1984-02/mode/2up ''Byte Magazine Vol. 9, No. 2, February 1984: Apple's Macintosh''] ;VintageApple.org - Information from the early Apple era ---- * [https://vintageapple.org/byte/ ''Vintage Byte Magazine Library''] * [https://vintageapple.org/macworld/ ''Vintage Macworld Magazine Library''] * [https://vintageapple.org/macuser/ ''Vintage MacUser Magazine Library''] == Notas == {{en-vertaal|Apple Inc.}} {{Apple-sagteware}} {{NASDAQ-100}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Apple| ]] hi1kws6bwguryfgdu15v7n0x45k924r 0 69073 2965291 2867004 2026-09-05T19:04:00Z Sobaka 328 skakel 2965291 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Moggel | image = Labeo umbratus00.jpg | image_caption = <center>Tekening deur [[Johannes Schumacher]] (1779)</center> | status = LC | status_system = iucn3.1 | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | subphylum = [[Vertebrata]] | subphylum_authority = ([[Cuvier]], [[1812]]) | infraphylum = [[Gnathostomata]] | superclassis = [[Osteichthyes]] | superclassis_authority = ([[Thomas Henry Huxley|Huxley]], [[1880]]) | classis = [[Actinopterygii]] | subclassis = [[Neopterygii]] | infraclassis = [[Teleostei]] | superordo = [[Ostariophysi]] | ordo = [[Cypriniformes]] | familia = [[Cyprinidae]] | genus = [[Labeo]] | genus_authority = ([[Georges Cuvier|Cuvier]], 1817) | species = '''''L. umbratus''''' | taxon = Labeo umbratus | binomial_authority = ([[Andrew Smith (dierkundige)|A. Smith]], 1841) | subdivision_ranks = | subdivision = }} Die '''moggel''' (''Labeo umbratus'') is 'n [[vis|varswatervis]] wat voorkom in die [[Oranjerivier|Oranje-]], [[Vaalrivie h62088e95auy4oggrskdmk4ptfpvms4 2965292 2965291 2026-09-05T19:04:22Z Sobaka 328 Wysiging deur [[Special:Contributions/Sobaka|Sobaka]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Jcb|Jcb]] 2867004 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Moggel | image = Labeo umbratus00.jpg | image_caption = <center>Tekening deur Johannes Schumacher (1779)</center> | status = LC | status_system = iucn3.1 | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | subphylum = [[Vertebrata]] | subphylum_authority = ([[Cuvier]], [[1812]]) | infraphylum = [[Gnathostomata]] | superclassis = [[Osteichthyes]] | superclassis_authority = ([[Thomas Henry Huxley|Huxley]], [[1880]]) | classis = [[Actinopterygii]] | subclassis = [[Neopterygii]] | infraclassis = [[Teleostei]] | superordo = [[Ostariophysi]] | ordo = [[Cypriniformes]] | familia = [[Cyprinidae]] | genus = [[Labeo]] | genus_authority = ([[Georges Cuvier|Cuvier]], 1817) | species = '''''L. umbratus''''' | taxon = Labeo umbratus | binomial_authority = ([[Andrew Smith (dierkundige)|A. Smith]], 1841) | subdivision_ranks = | subdivision = }} Die '''moggel''' (''Labeo umbratus'') is 'n [[vis|varswatervis]] wat voorkom in die [[Oranjerivier|Oranje-]], [[Vaalrivier|Vaal-]], [[Gouritsrivier|Gourits-]], [[Gamtoosrivier|Gamtoos-]], [[Sondagsrivier|Sondags-]], [[Groot-Visrivier|Groot-Vis-]] en [[Boesmansrivier]]-stelsels. In Engels staan die vis ook bekend as die ''Moggel''. == Voorkoms == Die vis het 'n ronde, vlesige kop met 'n klein mond waaraan twee pare baard vas is. Die vis is [[grys]] met 'n [[pienk]] en [[room (kleur)|roomkleurige]] skakering en is wit aan die onderkant. Die vis word tot 500&nbsp;mm lank en die Suid-Afrikaanse [[hengel]]rekord is 2,853&nbsp;kg. == Habitat == Die vis leef in stilstaande of stadigvloeiende water en floreer in vlak water en plaasdamme. Hulle vreet onder andere [[detritus]] en broei in die somer. == Broeiwyse == Die [[wyfie]]s migreer stroomop na geskikte broeiplekke by grasbanke in riviere of in vlak, rotsagtige dele van die rivier. Hier lê sy 250&nbsp;000&nbsp;eiers wat sowat veertig uur later uitbroei. Die larwes swem herhaaldelik na die oppervlak en word deur die stroom na dieper water gedra. Die jong vissies groei vinnig en is na een jaar reeds 100&nbsp;mm lank. Na 2 - 3 jaar bereik die [[mannetjie]]s volwassenheid en is sowat 150&nbsp;mm lank; die wyfies bereik volwassenheid wanneer hulle sowat 250&nbsp;mm lank is. Die [[spesie]] kan 5 - 6 jaar oud word. == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van visse]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse visse volgens wetenskaplike name]] * [[Lys van varswater visfamilies]] * [[Lys van visfamilies]] == Bron == * [[Paul Skelton|Skelton, Paul]]: ''A Complete Guide to the FRESHWATER FISHES of Southern Africa.''. 2001. {{ISBN|978-1-86872-643-1}} == Eksterne skakel == * [http://fishbase.org/summary/Labeo-umbratus.html ''Labeo umbratus''] by [[FishBase]]. {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Beenvisse]] hvuqz71j0x50exy8gu7dte7y8k1crc1 2965294 2965292 2026-09-05T19:05:10Z Sobaka 328 probeer weer 2965294 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Moggel | image = Labeo umbratus00.jpg | image_caption = <center>Tekening deur [[Johannes Schumacher]] (1779)</center> | status = LC | status_system = iucn3.1 | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | subphylum = [[Vertebrata]] | subphylum_authority = ([[Cuvier]], [[1812]]) | infraphylum = [[Gnathostomata]] | superclassis = [[Osteichthyes]] | superclassis_authority = ([[Thomas Henry Huxley|Huxley]], [[1880]]) | classis = [[Actinopterygii]] | subclassis = [[Neopterygii]] | infraclassis = [[Teleostei]] | superordo = [[Ostariophysi]] | ordo = [[Cypriniformes]] | familia = [[Cyprinidae]] | genus = [[Labeo]] | genus_authority = ([[Georges Cuvier|Cuvier]], 1817) | species = '''''L. umbratus''''' | taxon = Labeo umbratus | binomial_authority = ([[Andrew Smith (dierkundige)|A. Smith]], 1841) | subdivision_ranks = | subdivision = }} Die '''moggel''' (''Labeo umbratus'') is 'n [[vis|varswatervis]] wat voorkom in die [[Oranjerivier|Oranje-]], [[Vaalrivier|Vaal-]], [[Gouritsrivier|Gourits-]], [[Gamtoosrivier|Gamtoos-]], [[Sondagsrivier|Sondags-]], [[Groot-Visrivier|Groot-Vis-]] en [[Boesmansrivier]]-stelsels. In Engels staan die vis ook bekend as die ''Moggel''. == Voorkoms == Die vis het 'n ronde, vlesige kop met 'n klein mond waaraan twee pare baard vas is. Die vis is [[grys]] met 'n [[pienk]] en [[room (kleur)|roomkleurige]] skakering en is wit aan die onderkant. Die vis word tot 500&nbsp;mm lank en die Suid-Afrikaanse [[hengel]]rekord is 2,853&nbsp;kg. == Habitat == Die vis leef in stilstaande of stadigvloeiende water en floreer in vlak water en plaasdamme. Hulle vreet onder andere [[detritus]] en broei in die somer. == Broeiwyse == Die [[wyfie]]s migreer stroomop na geskikte broeiplekke by grasbanke in riviere of in vlak, rotsagtige dele van die rivier. Hier lê sy 250&nbsp;000&nbsp;eiers wat sowat veertig uur later uitbroei. Die larwes swem herhaaldelik na die oppervlak en word deur die stroom na dieper water gedra. Die jong vissies groei vinnig en is na een jaar reeds 100&nbsp;mm lank. Na 2 - 3 jaar bereik die [[mannetjie]]s volwassenheid en is sowat 150&nbsp;mm lank; die wyfies bereik volwassenheid wanneer hulle sowat 250&nbsp;mm lank is. Die [[spesie]] kan 5 - 6 jaar oud word. == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van visse]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse visse volgens wetenskaplike name]] * [[Lys van varswater visfamilies]] * [[Lys van visfamilies]] == Bron == * [[Paul Skelton|Skelton, Paul]]: ''A Complete Guide to the FRESHWATER FISHES of Southern Africa.''. 2001. {{ISBN|978-1-86872-643-1}} == Eksterne skakel == * [http://fishbase.org/summary/Labeo-umbratus.html ''Labeo umbratus''] by [[FishBase]]. {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Beenvisse]] of7bgw8r62vsmsdb1tfuzv9ogcc58yd 0 80459 2965320 2955297 2026-09-05T20:36:01Z Sobaka 328 sien ook 2965320 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Linguistic diversity.png|350px|duimnael|Altesaam huisves die agt lande in rooi meer as 50% van die wêreldtale. Die blou gebiede is linguisties die mees diverse gebiede in die wêreld.]] ‘n '''Bedreigde taal''' is ʼn [[taal]] wat die risiko loop om in onbruik te verval met sy sprekers wat uitsterf of oorskuif na ʼn ander taal. Taalverlies geskied indien ʼn taal nie meer moedertaalsprekers het nie en ʼn "dooie taal" word. As niemand naderhand meer die taal praat nie word dit ʼn "uitgestorwe taal". Hoewel tale nog altyd deur die menslike geskiedenis gekom en gegaan het, sterf hulle tans uit teen ʼn versnelde tempo vanweë [[globalisering]] en nieukolonialisme, waar die ekonomies magtiger tale die ander tale domineer.<ref name="Handbook">{{cite book|editor-first=Peter K|editor-last=Austin|editor2-first=Julia|editor2-last=Sallabank|chapter=Introduction|title=Cambridge Handbook of Endangered Languages|first=Peter K|last=Austin|first2=Julia|last2=Sallabank|year=2011|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88215-6}}</ref> Meer algemeen gesproke tale domineer oor die minder algemeen gesproke tale en daarom verdwyn die minder algemeen gesproke tale met tyd. Die totale aantal tale in die wêreld is nie bekend nie. Skattings wissel as gevolg van verskeie faktore. Die algemene konsensus is dat daar tans tussen 6 000 <ref name="Moseley">{{cite book | editor=Moseley, Christopher | year=2010 | title=Atlas of the World’s Languages in Danger, 3rd edition. | location=Paris | publisher=UNESCO Publishing | url=http://www.unesco.org/culture/en/endangeredlanguages/atlas}}</ref> en 7 000 tale gepraat word, dat ongeveer 50-90% van die tale teen die jaar 2100 uitgesterf sal wees.<ref name="Handbook" /> Die top 20 tale, elk met meer as 50 miljoen sprekers, word deur 50% van die wêreldbevolking gepraat, terwyl baie van die ander tale deur klein gemeenskappe gepraat word, waarvan sommige minder as 10 000 sprekers het.<ref name="Handbook" /> [[UNESCO]] werk met vyf vlakke van taalbedreiging: "veilig", "kwesbaar" (word nie deur kinders gepraat buite die huis nie), "verseker bedreig" (word nie deur kinders gepraat nie), "ernstig bedreig" (word net gepraat deur die oudste generasies), "kritiek bedreig" (word net deur ʼn paar van die oudste generasie gepraat, gewoonlik semi-sprekers). Deur ʼn alternatiewe klassifikasieskema te gebruik, definieer die taalkundige Michael E. Krauss tale as "veilig" indien daar gemeen word dat kinders dit moontlik nog oor 'n honderd jaar sal praat; "bedreig" indien kinders dit moontlik nie meer oor honderd jaar sal praat nie (ongeveer 60-80% van tale val in hierdie kategorie); en "sterwend" indien kinders dit tans nie praat nie.<ref name=K2007>{{cite book|last =Krauss| first =Michael E.| author-link =Michael E. Krauss| editor-last =Miyaoka| editor-first=Osahito | editor2-last= Sakiyama| editor2-first=Osamu | editor3-first=Michael E.|editor3-last=Krauss|year =2007| contribution = Keynote – Mass Language Extinction and Documentation: The Race Against Time| title =The Vanishing Languages of the Pacific Rim|url =https://archive.org/details/vanishinglanguag0000unse| edition =illustrated| place =Oxford| publisher =Oxford University Press|pages=[https://archive.org/details/vanishinglanguag0000unse/page/3 3]–24| id ={{ISBN|019926662X}}, {{ISBN|9780199266623}}}}</ref> Daar is algemene konsensus dat taalverliese die kulturele rykdom van die wêreld benadeel. Verskeie projekte is onderweg en daarop gemik om die verliese te vertraag of bekamp deur [[taalherlewing]] van bedreigde tale en die bevordering van onderrig en geletterdheid in minderheidstale. Wêreldwyd het verskeie lande taalspesifieke wetgewing bekragtig wat gemik is op die beskerming en stabilisering van tale van inheemse spraakgemeenskappe. ʼn Klein groepie taalkundiges het betoog dat taalverlies ʼn natuurlike proses is wat nie teëgewerk moet word nie, en die optekening van bedreigde tale vir die nageslagte voldoende is. Slegs ʼn klein hoeveelheid sprekers van bedreigde tale beskou dit as ʼn goeie ding as hulle moedertaal verlore gaan, hoewel baie dink dat om oor te skakel na ʼn meerderheidstaal sosiale stigma moontlik kan verlig en ekonomiese geleenthede verbeter. Die oorgrote meerderheid sprekers van bedreigde tale sien die verlies van hul taal as ʼn noodlottige verbreking met hul kulturele identiteit en tradisies, en baie werk aktief daaraan om dreigende taalverlies te bekamp, en dikwels saam met taalkundiges op herlewingsprojekte.<ref>Grinevald, Collette & Michel Bert. 2011. "Speakers and Communities" in Austin, Peter K; Sallabank, Julia, eds. (2011). Cambridge Handbook of Endangered Languages. Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-88215-6}}. p.50</ref> Met die besef dat meeste van die wêreld se bedreigde tale waarskynlik nie gered sal kan word nie, is baie taalkundiges besig met die dokumentering van die duisende tale waarvan min of niks kennis bestaan nie. Hulle werk kan ʼn groot hulp wees vir beide die taalwetenskappe en in die toekoms vir afstammelinge van die spraakgemeenskappe, indien hulle besluit om meer kennis op te doen oor hulle erftaal na dit uitgesterf het. ===Sien ook=== * [[Digitale sterfte van tale]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{en-vertaal|Endangered language}} [[Kategorie:Taal]] [[Kategorie:Ernstig bedreigde tale]] egnzh0vte4k5wwbw9m25cdycywvxdql 2965342 2965320 2026-09-05T21:35:32Z BurgertB 2401 Sien ook uit 2965342 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Linguistic diversity.png|350px|duimnael|Altesaam huisves die agt lande in rooi meer as 50% van die wêreldtale. Die blou gebiede is linguisties die mees diverse gebiede in die wêreld.]] ‘n '''Bedreigde taal''' is ʼn [[taal]] wat die risiko loop om in onbruik te verval met sy sprekers wat uitsterf of oorskuif na ʼn ander taal. Taalverlies geskied indien ʼn taal nie meer moedertaalsprekers het nie en ʼn "dooie taal" word. As niemand naderhand meer die taal praat nie word dit ʼn "uitgestorwe taal". Hoewel tale nog altyd deur die menslike geskiedenis gekom en gegaan het, sterf hulle tans uit teen ʼn versnelde tempo vanweë [[globalisering]] en nieukolonialisme, waar die ekonomies magtiger tale die ander tale domineer.<ref name="Handbook">{{cite book|editor-first=Peter K|editor-last=Austin|editor2-first=Julia|editor2-last=Sallabank|chapter=Introduction|title=Cambridge Handbook of Endangered Languages|first=Peter K|last=Austin|first2=Julia|last2=Sallabank|year=2011|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88215-6}}</ref> Meer algemeen gesproke tale domineer oor die minder algemeen gesproke tale en daarom verdwyn die minder algemeen gesproke tale met tyd. Die totale aantal tale in die wêreld is nie bekend nie. Skattings wissel as gevolg van verskeie faktore. Die algemene konsensus is dat daar tans tussen 6 000 <ref name="Moseley">{{cite book | editor=Moseley, Christopher | year=2010 | title=Atlas of the World’s Languages in Danger, 3rd edition. | location=Paris | publisher=UNESCO Publishing | url=http://www.unesco.org/culture/en/endangeredlanguages/atlas}}</ref> en 7 000 tale gepraat word, dat ongeveer 50-90% van die tale teen die jaar 2100 uitgesterf sal wees.<ref name="Handbook" /> Die top 20 tale, elk met meer as 50 miljoen sprekers, word deur 50% van die wêreldbevolking gepraat, terwyl baie van die ander tale deur klein gemeenskappe gepraat word, waarvan sommige minder as 10 000 sprekers het.<ref name="Handbook" /> [[UNESCO]] werk met vyf vlakke van taalbedreiging: "veilig", "kwesbaar" (word nie deur kinders gepraat buite die huis nie), "verseker bedreig" (word nie deur kinders gepraat nie), "ernstig bedreig" (word net gepraat deur die oudste generasies), "kritiek bedreig" (word net deur ʼn paar van die oudste generasie gepraat, gewoonlik semi-sprekers). Deur ʼn alternatiewe klassifikasieskema te gebruik, definieer die taalkundige Michael E. Krauss tale as "veilig" indien daar gemeen word dat kinders dit moontlik nog oor 'n honderd jaar sal praat; "bedreig" indien kinders dit moontlik nie meer oor honderd jaar sal praat nie (ongeveer 60-80% van tale val in hierdie kategorie); en "sterwend" indien kinders dit tans nie praat nie.<ref name=K2007>{{cite book|last =Krauss| first =Michael E.| author-link =Michael E. Krauss| editor-last =Miyaoka| editor-first=Osahito | editor2-last= Sakiyama| editor2-first=Osamu | editor3-first=Michael E.|editor3-last=Krauss|year =2007| contribution = Keynote – Mass Language Extinction and Documentation: The Race Against Time| title =The Vanishing Languages of the Pacific Rim|url =https://archive.org/details/vanishinglanguag0000unse| edition =illustrated| place =Oxford| publisher =Oxford University Press|pages=[https://archive.org/details/vanishinglanguag0000unse/page/3 3]–24| id ={{ISBN|019926662X}}, {{ISBN|9780199266623}}}}</ref> Daar is algemene konsensus dat taalverliese die kulturele rykdom van die wêreld benadeel. Verskeie projekte is onderweg en daarop gemik om die verliese te vertraag of bekamp deur [[taalherlewing]] van bedreigde tale en die bevordering van onderrig en geletterdheid in minderheidstale. Wêreldwyd het verskeie lande taalspesifieke wetgewing bekragtig wat gemik is op die beskerming en stabilisering van tale van inheemse spraakgemeenskappe. ʼn Klein groepie taalkundiges het betoog dat taalverlies ʼn natuurlike proses is wat nie teëgewerk moet word nie, en die optekening van bedreigde tale vir die nageslagte voldoende is. Slegs ʼn klein hoeveelheid sprekers van bedreigde tale beskou dit as ʼn goeie ding as hulle moedertaal verlore gaan, hoewel baie dink dat om oor te skakel na ʼn meerderheidstaal sosiale stigma moontlik kan verlig en ekonomiese geleenthede verbeter. Die oorgrote meerderheid sprekers van bedreigde tale sien die verlies van hul taal as ʼn noodlottige verbreking met hul kulturele identiteit en tradisies, en baie werk aktief daaraan om dreigende taalverlies te bekamp, en dikwels saam met taalkundiges op herlewingsprojekte.<ref>Grinevald, Collette & Michel Bert. 2011. "Speakers and Communities" in Austin, Peter K; Sallabank, Julia, eds. (2011). Cambridge Handbook of Endangered Languages. Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-88215-6}}. p.50</ref> Met die besef dat meeste van die wêreld se bedreigde tale waarskynlik nie gered sal kan word nie, is baie taalkundiges besig met die dokumentering van die duisende tale waarvan min of niks kennis bestaan nie. Hulle werk kan ʼn groot hulp wees vir beide die taalwetenskappe en in die toekoms vir afstammelinge van die spraakgemeenskappe, indien hulle besluit om meer kennis op te doen oor hulle erftaal na dit uitgesterf het. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{en-vertaal|Endangered language}} [[Kategorie:Taal]] [[Kategorie:Ernstig bedreigde tale]] e7x8pimwichgqzu42y43yq1p9yjmwci 6 84900 2965323 1239464 2026-09-05T20:50:20Z JMK 649 +kat 2965323 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Pres. [[F.W. Reitz]] |bron=[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]] |datum=Omstreeks 1890 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:FW Reitz]] pwxk65fz7cnj5d2plr9c64o8ihvk2bl 6 84902 2965324 2922132 2026-09-05T20:53:13Z JMK 649 +kat 2965324 wikitext text/x-wiki {{now Commons|File:Kruger-Milner-konferensie 1899.jpg|date=2015-06-22}} == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=[[Paul Kruger]] en [[Alfred Milner]] beraadslaag in [[Bloemfontein]] op die vooraand van die [[Suid-Afrikaanse Oorlog]] |bron=Die Anglo-Boereoorlog in Beeld deur [[Johannes Meintjes]] |datum=1899 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Paul Kruger]] [[Kategorie:MT Steyn]] [[Kategorie:Geskiedenis van Bloemfontein]] ctqlsqzx0vul38pujuq3g97we7420e5 0 85735 2965302 2922823 2026-09-05T19:18:48Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2965302 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketspan | naam = Zimbabwe | beeld = Kenteken van die Zimbabwiese nasionale krieketspan.svg | byskrif = Kenteken van die Zimbabwiese nasionale krieketspan | bynaam = ''The Chevrons''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theindependent.co.zw/2017/07/07/cricketers-became-chevrons/ |title=How our cricketers became Chevrons |publisher=Zimbabwe Independent |date=7 Julie 2017 |accessdate=31 Julie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731004643/https://www.theindependent.co.zw/2017/07/07/cricketers-became-chevrons/ |archive-date=31 Julie 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.newzimbabwe.com/chevrons-stars-happy-to-be-back-playing-cricket-again/ |title=Chevrons stars Happy to be back playing cricket again |publisher=New Zimbabwe |date=28 September 2020 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> | konferensie = [[Zimbabwe Krieket]] (ZC) | toetskaptein = [[Craig Ervine]] | edi-kaptein = [[Sean Williams]] | t20i-kaptein = [[Sikandar Raza]] | afrigter = {{vlagikoon|Zimbabwe}} [[Justin Sammons]] | toetsstatusjaar = 1992 | ikr_status = Assosiaatlid | ikr_aansluiting = 1982 | ikr_status2 = Volle lid | ikr_aansluiting2 = 1992 | ikr_streek = [[Afrikakrieketvereniging|AKV]] (Afrika) | toetsrang = 11de | beste_toetsrang = 8ste | edi-rang = 11de | beste_edi-rang = 8ste | t20i-rang = 11de | beste_t20i-rang = 9de | eerste_toets = t {{Cr-IN}} op [[Harare Sportklub]], [[Harare]]; 18–22 Oktober 1992 | mees_onlangse_toets = t {{Cr-AF}} op [[Harare Sportklub]], [[Harare]]; 20–22 Oktober 2025 | aantal_toetse = 129 | aantal_toetse_vanjaar = 0 | toetsrekord = 15/84 (11,63%)<br />(0 gelykop, 30 onbeslis) | toetsrekord_vanjaar = 0/0<br />(0 gelykop, 0 onbeslis) | wtk_verskynings = 0/4 | wtk_eerste = | wtk_beste = | eerste_edi = t {{Cr-AU}} op [[Trent Bridge]], [[Nottingham]]; 9 Junie 1983 | mees_onlangse_edi = t {{Cr-LK}} op [[Harare Sportklub]], [[Harare]]; 31 Augustus 2025 | aantal_edis = 583 | aantal_edis_vanjaar = 0 | edi-rekord = 154/405 (26,42%)<br />(8 gelykop, 16 onbeslis) | edi-rekord_vanjaar = 0/0<br />(0 gelykop, 0 onbeslis) | wb_verskynings = 9/13 | wb_eerste = [[Krieketwêreldbeker 1983|1983]] | wb_beste = Super Ses (in [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] en [[Krieketwêreldbeker 2003|2003]]) | wbk_verskynings = 5 | wbk_eerste = 1982 | wbk_beste = Kampioen (in 1982, 1986 en 1990) | kt_verskynings = 5/9 | kt_eerste = [[Kampioenetrofee 1998|1998]] | kt_beste = Kwarteindrondte (in [[Kampioenetrofee 2000|2000]]) | eerste_t20i = t {{Cr-BD}} op Sheikh Abu Naser-stadion, [[Khulna]]; 28 November 2006 | mees_onlangse_t20i = t {{Cr-ZA}} op [[Feroz Shah Kotla Ground]], [[Delhi]]; 1 Maart 2026 | aantal_t20is = 192 | aantal_t20is_vanjaar = 6 | t20i-rekord = 68/119 (35,42%)<br />(2 gelykop, 3 onbeslis) | t20i-rekord_vanjaar = 3/3<br />(0 gelykop, 0 onbeslis) | wt20-verskynings = 7/10 | eerste_wt20 = [[T20I-wêreldbeker 2007|2007]] | beste_wt20 = Tweede rondte (in [[T20I-wêreldbeker 2022|2022]] en [[T20I-wêreldbeker 2026|2026]]) | wt20k-verskynings = 2 | eerste_wt20k = 2022 | beste_wt20k = Kampioen (in 2022 en 2025) | h_patroon_la = | h_patroon_b = _collar | h_patroon_ra = | h_patroon_broek = | h_linkerarm = FFFFF6 | h_liggaam = FFFFF6 | h_regterarm = FFFFF6 | h_broek = FFFFF6 | a_patroon_la = _yellowborder | a_patroon_b = _zim_odi23 | a_patroon_ra = _yellowborder | a_patroon_broek = _goldsides | a_linkerarm = FF0000 | a_liggaam = FF0000 | a_regterarm = FF0000 | a_broek = FF0000 | t_patroon_la = _redborder | t_patroon_b = _zim_t20wc26 | t_patroon_ra = _redborder | t_patroon_broek = _goldsides | t_linkerarm = FFB600 | t_liggaam = FFB600 | t_regterarm = FFB600 | t_broek = FF0000 }} Die '''Zimbabwiese nasionale krieketspan''' ([[Engels]]: ''Zimbabwe national cricket team''), met die bynaam ''The Chevrons'', is die nasionale [[krieket]]span wat [[Zimbabwe]] in [[toetskrieket|toets-]] en kitskrieket verteenwoordig. Dit word beheer en geadministreer deur [[Zimbabwe Krieket]] (''ZC'', van Engels: ''Zimbabwe Cricket''), voorheen bekend as die Zimbabwiese Krieketunie (''Zimbabwe Cricket Union'', ''ZCU''). Zimbabwe is sedert 1992 die tweede volle lid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) in [[Afrika]] ná [[Proteas|Suid-Afrika]] met toets-, [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]]- en [[Twintig20|T20I]]-status. Zimbabwe is tans (Februarie 2026) elfde op die IKR-toetsranglys, elfde op die eendagranglys en elfde op die Twintig20-wêreldranglys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/mens/test |title=Men's Test Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=3 Maart 2026 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/mens/odi |title=Men's ODI Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=3 Maart 2026 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/mens/t20i |title=Men's T20I Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=3 Maart 2026 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Zimbabwe het reeds aan nege [[krieketwêreldbeker]]toernooie deelgeneem, met hul beste prestasie in [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] en [[Krieketwêreldbeker 2003|2003]], waar hulle die Super Ses gehaal het. In 2003 het Zimbabwe saam met [[Suid-Afrika]] en [[Kenia]] die eerste krieketwêreldbekertoernooi in Afrika aangebied. Hulle het tot dusver ook aan sewe [[T20I-wêreldbeker]]toernooie deelgeneem en twee keer die tweede rondte gehaal (in [[T20I-wêreldbeker 2022|2022]] en [[T20I-wêreldbeker 2026|2026]]). Zimbabwe het ook reeds aan vyf [[Kampioenetrofee|Kampioenetrofeë]] deelgeneem en in [[Kampioenetrofee 2000|2000]] hul beste verskyning gemaak, toe hulle die kwarteindrondte gehaal het; in onlangse jare het hulle egter nie meer vir dié toernooi gekwalifiseer nie, omdat hulle nie meer onder die agt beste spanne in die IKR se EDI-ranglys is nie. Saam met [[Namibië]] en Suid-Afrika sal Zimbabwe ook die [[Krieketwêreldbeker 2027]] aanbied. Weens Zimbabwe se swak ekonomiese en politieke stabiliteit in onlangse jare het die Zimbabwiese nasionale krieketspan agteruitgegaan, veral omdat belangrike spelers dié land verlaat en teenstanders weens veiligheidkwessies geweier het om in Zimbabwe te speel. Dit lei tot ’n gebrek aan beide ervaring en kundigheid, waarvolgens Zimbabwe nie meer kan meeding met lande wat elke jaar baie krieketwedstryde speel nie. Hul laagtepunt was die opskorting deur die IKR in 2019, maar Zimbabwe is intussen weer gerehabiliteer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/49038834 |title=ICC suspend Zimbabwe Cricket for political interference |publisher=[[BBC]] |date=18 Julie 2019 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Een voormalige Zimbabwiese speler is in die Internasionale Krieketraad se Heldesaal opgeneem. == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Zimbabwe Krieket}} Zimbabwe Krieket (Engels: ''Zimbabwe Cricket'', ''ZC'') is in 1898 gestig as Rhodesiese Krieketunie (''Rhodesia Cricket Union'', “RCU”), in 1980 hernoem in Zimbabwiese Krieketunie (Engels: ''Zimbabwe Cricket Union'', ZCU) en het in 1992 sy huidige naam aangeneem. Dit is verantwoordelik vir die reël van krieket in Zimbabwe.<ref name="Facelift">{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwe-cricket-union-given-a-facelift-141479 |title=Zimbabwe Cricket Union given a facelift |publisher=ESPNcricinfo |date=22 April 2019 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Op 21 Julie 1981 het hulle as ’n assosiaatlid by die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) aangesluit en sedert 6 Julie 1992 is Zimbabwe ’n volle lid en mag dus toetskrieket speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/cricket-zimbabwe |title=Cricket Zimbabwe |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Daarbenewens was die Zimbabwiese beheerliggaam in 1997 ’n stigtingslid van die [[Afrikakrieketvereniging]] (''Africa Cricket Association'', “ACA”).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.africacricket.com/members.php |title=Members |publisher=[[Afrikakrieketvereniging]] |accessdate=8 Februarie 2024 }}{{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Zimbabwe Krieket bestuur al die Zimbabwe-verteenwoordigende nasionale spanne, insluitende die mans, vroue en jeug. Hulle is ook verantwoordelik vir die bestuur en organisasie van toets-, EDI- en T20I-reekse teen ander spanne, en die reël van internasionale wedstryde tuis. Daarbenewens is die ZC verantwoordelik vir inkomsteverkryging deur die verkoop van kaartjies, borgskappe en uitsaairegte, veral in verband met die Zimbabwiese span. Kinders en jongmense word reeds op skool aan krieket bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Net soos ander krieketlande beskik Zimbabwe oor ’n o/19-nasionale span wat aan die [[o/19-krieketwêreldbeker]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-under-19-world-cup-232496 |title=The Under-19 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=11 Januarie 2006 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Zimbabwe A is die tweede nasionale span van Zimbabwe en van hul wedstryde geniet [[Eersterangse krieket|eersterangse]] of A-lys-status. == Geskiedenis == === Invoering en vestiging van krieket === [[Lêer:Fort-victoria-1952.jpg|duimnael|links|Fort Victoria in 1952, waar op 16 Augustus 1890 die eerste krieketwedstryd in die destydse Rhodesië beslis is]] In 1890 het die Pionierskolom, ’n deur [[Cecil John Rhodes]] en die [[British South Africa Company]] (BSAC) saamgestelde mag huursoldate, vanuit die [[Kaapkolonie]] die gebiede noord van die [[Limpopo (rivier)|Limpoporivier]] bereik. Op 16 Augustus 1890, kort nadat Rhodes dié nedersetting laat stig het, is naby [[Masvingo|Fort Victoria]] op ’n kolfblad van skaars twee en twintig treë die eerste bekende krieketwedstryd in Rhodesië beslis. Toe die huursoldate gekies is, het die koloniale amptenare, wat hul opleiding hoofsaaklik aan Britse openbare skole ontvang het, groot waarde aan sportprestasies geheg. Hulle het daarin belanggestel om Britse balsporte in die nuwe kolonie te vestig. Dienooreenkomstig het [[rugby]] en krieket ’n prominente rol gespeel, aangesien hulle ’n ideale verbinding met die [[Verenigde Koninkryk van Groot-Brittanje en Ierland|Verenigde Koninkryk]] sou vorm. Volgens die koloniste se siening het dié twee sportsoorte in ’n besondere mate “imperiale ideologieë van die Britte se mag en van manlikheid, wat uitgedruk is in sportprestasies” bevorder. In dié kolonie se beginjare, wat veral deur militêre konflikte ([[Jameson-inval]], [[Matabele-opstand]], [[Tweede Vryheidsoorlog]]) gekenmerk was, het die BSAC gepoog om deur gereelde sportverslae in die Suid-Afrikaanse en Britse pers ’n soort normaliteit voor te gee om die toestroming van nog setlaars aan die gang te hou.<ref>{{en}} {{cite book |author=Jonty Winch |title=‘There Were a Fine Manly Lot of Fellows’: Cricket, Rugby and Rhodesian Society during William Milton’s Administration, 1896–1914 |series=Sport in History |edition=28 |volume=4 |publisher=The British Society of Sports History |location=London |date=2008 |pages=584–585 |doi=10.1080/17460260802580636 |url=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/17460260802580636 |format=PDF |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Rhodes het na ’n geruime tyd besef dat die BSAC alleen nie in staat was om die deur die setlaars verkiesde suidelike deel van Rhodesië doeltreffend te administreer nie. In 1897 het hy dus sy vriend [[William Henry Milton]] as administrateur van die gebied [[Masjonaland]] (van 1901 af ook van [[Matabeleland]] en dus van die hele Suid-Rhodesië) aangestel om ’n siviele administrasie te vestig. Milton het in 1874/75 vir die [[Engelse nasionale rugbyspan]] uitgedraf en was van 1889 tot 1892 [[Kaptein (sport)|kaptein]] van die [[Proteas|Suid-Afrikaanse nasionale krieketspan]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.oldmiltonians.com/history/schoolname.html |title=Sir William Milton |publisher=Milton High School Bulawayo |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Tydens sy ampstermyn, wat tot 1914 geduur het, het hy onder meer strukture geskep vir sportaktiwiteite, byvoorbeeld deur die bekendstelling van skoolsport. Vir die setlaars was die beoefening van sport ’n belangrike manier vir sosiale akkulturasie, aangesien dit die interaksie tussen betreklik ver afgeleë nedersettings bevorder en tot die skepping van ’n eenvormige “wit” kultuur bygedra het. Die vorming van ’n uitsluitende setlaaridentiteit was glo noodsaaklik vir die handhawing van die oppergesag en beheer oor die veel groter inheemse bevolking.<ref name="novak">{{en}} {{cite web |author=Andrew Novak |title=Sport and Racial Discrimination in Colonial Zimbabwe: A Reanalysis |work=The International Journal of the History of Sport |url=https://www.rhodesianservices.org/user/image/sport-and-racial-discrimination-in-colonial-zimbabwe.pdf |year=2012 |edition=29 |volume=6 |doi=10.1080/09523367.2011.642550}}</ref> Milton se [[Rassisme|rassistiese]] invloed was aansienlik en hy was meer as enige ander verantwoordelik vir die skepping van ’n gesegregeerde speelprogram. Gevolglik is krieket feitlik uitsluitlik deur “wit” mense gespeel.<ref>{{en}} {{cite book |author=Jonty Winch |title=‘There Were a Fine Manly Lot of Fellows’: Cricket, Rugby and Rhodesian Society during William Milton’s Administration, 1896–1914 |series=Sport in History |edition=28 |volume=4 |publisher=The British Society of Sports History |location=London |date=2008 |pages=586 |doi=10.1080/17460260802580636 |url=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/17460260802580636 |format=PDF |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In die middel-1890’s was die belangrikste wedstryd van die Rhodesiese krieketseisoen die wedstryde tussen [[Harare|Salisbury]] en [[Bulawayo]]. Die eerste [[Engelse nasionale krieketspan|Engelse verteenwoordigende span]], aangevoer deur Lord Hawke, het Rhodesië in 1898/99 besoek, en die wedstryde is op ’n matkolfblad gespeel.<ref name="zimhistory">{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/a-brief-history-of-zimbabwe-cricket-259980 |title=A brief history of Zimbabwe cricket |publisher=ESPNcricinfo |author=John Ward |date=19 September 2006 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> === Rhodesiese krieket === [[Lêer:Denis Tomlinson c1935.jpg|duimnael|links|upright|Denis Tomlinson het in 1935 Rhodesië se eerste toetskrieketspeler geword]] Toe die spoorlyn in 1897 Bulawayo bereik het, het dit die vestiging van gereelde sportverhoudings met [[Suid-Afrika]] vergemaklik. In 1898 is die beheerliggaam Rhodesiese Krieketunie (''Rhodesia Cricket Union'', “RCU”) gestig.<ref>{{en}} {{cite book |author=Rowland Bowen |title=Cricket: a History of Its Growth and Development Throughout the World |publisher=Eyre & Spottiswoode |year=1970 |location=Londen |isbn=978-0-413-27860-9 |pages=307}}</ref> Toe hulle aan die Suid-Afrikaanse Curriebeker deelgeneem het, is in 1904/05 vir die eerste keer [[eersterangse krieket]] in Rhodesië gespeel. Op 15–16 Maart 1905 is in [[Johannesburg]] die eerste eersterangse wedstryd teen die [[Transvaal]]se krieketspan gespeel, wat Rhodesië met ’n beurt en 170 lopies verloor het. Ná hierdie kort verskyning het Rhodesië vir ’n kwarteeu nie meer aan die Curriebeker deelgeneem nie. Vanaf 1931/32 het hulle weer aan die Curriebeker deelgeneem en vier van hul vyf wedstryde gewen, maar hulle moes die beker weens die destydse puntestelsel aan die Westelike provinsie afstaan. Die Rhodesiese span het vanaf 1946/47 op ’n gereelde vlak begin deelneem, maar hulle “tuiswedstryde” is in Suid-Afrika aangebied, sodat die Suid-Afrikaanse spanne nie lang moes reis nie. In die tussentyd het Denis Tomlinson Rhodesië se eerste toetskrieketspeler geword, nadat hy in 1935 vir die [[Proteas|Suid-Afrikaanse span]] benoem is om saam na Engeland te toer. [[Chris Duckworth]] was die tweede tydens die Engelse toer in 1955 en [[Tony Pithey]] die derde teen Engeland in die tuisreeks van 1956/57. Ander goeie spelers soos [[Colin Bland]] het ook internasionale krieket vir Suid-Afrika gespeel.<ref name="zimhistory" /> Die sedert 1953 bestaande [[Sentraal-Afrikaanse Federasie]] is tien jaar later ontbind, waarmee die RRVU sy verantwoordelikheid vir die nuwe onafhanklike lande [[Zambië]] en [[Malawi]] kwyt was. Die “wit” minderheid van Suid-Rhodesië het destyds oor ’n groot mate aan selfregering beskik en hulle wou hul bevoorregte posisie behou, wat vir die Britte weens die toenemende dekolonisasie egter onaanvaarbaar was. Nadat onderhandelinge oor die “swart” meerderheid se politieke gelykstelling misluk het, het die regering onder [[Ian Smith]] op 11 November 1965 eensydig [[Rhodesië]] se onafhanklikheid van die Verenigde Koninkryk verklaar. Die Britse regering onder [[Harold Wilson]] het dié gebeurtenis as ’n opstandige daad bestempel en talle pogings op internasionale vlak aangewend om die Rhodesiese regering enige internasionale legitimiteit te ontsê. Dit het spoedig die sportwêreld ingesluit en van 1967 af het die Britse regering aangevoer dat verbindinge op sportvlak ’n vorm van “ondersteuning vir die onwettige regime in Rhodesië” sou wees.<ref>{{en}} {{cite book |author=Charles Little |title=The sports boycott against Rhodesia reconsidered |series=Sports in Society |edition=14 |volume=2 |publisher=Routledge |location=Londen |date=Maart 2011 |url=https://eds.p.ebscohost.com/eds/pdfviewer/pdfviewer?vid=2&sid=459f3b7a-58a2-4d74-8754-8b5903e33935%40redis |pages=196}}</ref> Die boikotpogings was nie op die rasseskeiding per se gemik nie, dit was egter uitdruklik gefokus op die onwettigheid van die Smith-administrasie. In teenstelling met Suid-Afrika was die diskriminasie van die bevolkingsmeerderheid in Rhodesië nie op ’n staatsbepaalde en georganiseerde apartheid gegrond nie, veral as sulks in Rhodesië weens ’n gebrek aan die nodige veiligheidsmagte in elk geval nie afdwingbaar was nie. Dit was eerder ’n uitdrukking van uitsluiting op sosiale en ekonomiese vlak. Op die gebied van sport het dit op verskillende maniere gemanifesteer. Sportsoorte wat duur toerusting en fasiliteite of spesiale afrigtingsmetodes vereis het, is oorheers deur die gegoede “wit” setlaargemeenskap, terwyl baie “swart” Rhodesiërs uitgesluit was bloot weens ’n gebrek aan finansiële middele. In sportsoorte sonder sulke vereistes was reeds sedert die 1950’s ’n afbreek van skeidende hindernisse waarneembaar, wat veral die geval in [[sokker]] en [[atletiek]] was. Daarenteen het sportsoorte soos rugby en krieket, wie se beheerliggame noue verbindinge met hul Suid-Afrikaanse eweknieë gehandhaaf het, ’n hoë mate aan segregasie getoon.<ref name="novak" /> Die jaarlikse Loganbeker was minder gesog, maar dit het aansienlik bygedra tot die kondisionering van die Rhodesiese spelers.<ref name="novak" /> Dit is as ’n naweektoernooi tussen die vier destydse provinsies [[Matabeleland]], [[Masjonaland]], [[Manicaland]] en [[Midlands (provinsie)|Midlands]] van stapel gestuur, en het later [[Noord-Rhodesië]] (nou [[Zambië]]) ingesluit. Gedurende die [[winter]]maande het die ''Sunday Country Districts'' se krieket meer geword. Daarbenewens het die Straggler, saamgestel uit spelers van Masjonaland, in die laat 1950’s en vroeë 1960’s, in daardie wintermaande vir naweekwedstryde teen [[Njassaland]] (nou [[Malawi]]) op matkolfblaaie na [[Blantyre]] getoer. In die 1961-wedstryd het Chris Duckworth 91 lopies in 58 minute aangeteken. Sedert die 1993/94-seisoen geniet die Loganbekertoernooi eersterangse status.<ref name="zimhistory" /> In Oktober 1961 het [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Nieu-Seeland]] aan die begin van hul Suid-Afrikaanse toer Rhodesië besoek. Hulle het twee driedaagse eersterangse wedstryde teen Rhodesië gespeel, waarvan die eerste in Bulawayo en die tweede in Salisbury. Albei wedstryde het onbeslis geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/25/25183.html |title=Rhodesia v New Zealanders |publisher=Cricket Archive |accessdate=27 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200127192516/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/25/25183.html |archive-date=27 Januarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/25/25190.html |title=Rhodesia v New Zealanders |publisher=Cricket Archive |accessdate=27 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200127191415/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/25/25190.html |archive-date=27 Januarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[David Lewis (krieketspeler)|David Lewis]] was van 1953/54 tot 1963/64, vir tien jaar, die kaptein van die Rhodesiese span. Aan die einde van die 1970’s is die span deur [[Mike Procter]] aangevoer. Ondanks hierdie rykdom aan talent het Rhodesië nooit daarin geslaag om die Curriebeker te wen nie. Altesaam 242 spelers het Rhodesië in eersterangse en A-lys-krieket verteenwoordig. Rhodesië is nie genooi om aan die eerste twee [[krieketwêreldbeker]]toernooie (in [[Krieketwêreldbeker 1975|1975]] en [[Krieketwêreldbeker 1979|1979]]) deel te neem nie, aangesien hulle as ’n nieonafhanklike land geen lid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) was nie. Die span het in 1979/80 as “[[Zimbabwe-Rhodesië]]” opgetree, en, nadat Zimbabwe amptelik onafhanklik geword het, het hulle die Curriebeker ná die afsluit van dié seisoen eindelik verlaat. Tot onafhanklikheidwording in 1980 kon Rhodesiese toetskrieketspelers vir die Suid-Afrikaanse span gekies word.<ref name="zimhistory" /> === Ná onafhanklikheidwording === [[Lêer:Duncan Fletcher 2015.jpg|duimnael|upright|Duncan Fletcher, wat tydens die openingswedstryd van die [[Krieketwêreldbeker 1983]] teen Australië beslissende bydraes gelewer het om Zimbabwe die wedstryd te laat beklink]] Ná die sluiting van die [[Lancasterhuis-ooreenkoms]] het die land op 18 April 1980 sy onafhanklikheid verkry en is hernoem in Zimbabwe wat ook die einde van die “wit” minderheidsheerskappy ingelui het. Dienooreenkomstig het die Rhodesiese Krieketunie (''Rhodesia Cricket Union'') sy naam verander in Zimbabwiese Krieketunie (''Zimbabwe Cricket Union'', ZCU).<ref name="zimhistory" /> Vanweë die groot internasionale druk om die Suid-Afrikaanse apartheidsregime te boikot, het die Zimbabwe al sy verbindings met die Suid-Afrikaanse krieket afgebreek en aan die Curriebeker asook ander toernooie onttrek. In ruil daarvoor is die ZCU in die internasionale strukture ingesluit. Die enigste eersterangse krieketwedstryde tydens die 1980/81- en 1981/82-seisoene het Zimbabwe teen toerende spanne gespeel. Zimbabwe het op 21 Julie 1981 ’n assosiaatlid van die Internasionale Krieketraad geword en eersterangse krieketwedstryde tydens hul eerste Engelse toer in 1982 gespeel. Zimbabwe het die IKR-trofee in 1982 gewen, wat as eerste stap tot hul toetsstatus beskou kan word. Daarmee het Zimbabwe vir die [[Krieketwêreldbeker 1983|Krieketwêreldbeker in 1983]] in Engeland gekwalifiseer en onverwags [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] in die openingswedstryd verslaan. Zimbabwe het 239 lopies vir die verlies van ses paaltjies in 60 boulbeurte aangeteken, waartoe hul kaptein Duncan Fletcher ’n onoorwonne 69 lopies bygedra het. Fletcher het toe sy loopbaanbeste boulwerk gelewer en vier paaltjies vir 42 lopies geneem om Australië op 226 lopies vir sewe paaltjies te beperk, waardeur Zimbabwe een van die mees verrassende oorwinnings in die krieketgeskiedenis aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thecricketmonthly.com/story/505154/duncan-s-day |title=Duncan's day |publisher=The Cricket Monthly |author=Simon Lister |date=13 Maart 2011 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Zimbabwe het egter laaste in hul groep geëindig, nadat hulle al die ander vyf wedstryde verloor het. Die Zimbabwiese span is verswak, nadat “wit” Zimbabwiërs soos [[Graeme Hick]] die land verlaat het om hul loopbane elders voort te sit.<ref name="zimhistory" /> Ná sy oorwinning tydens die IKR-trofee 1986 het Zimbabwe aan die [[Krieketwêreldbeker 1987]] in Indië en Pakistan deelgeneem, maar is in al die ses groepwedstryde verslaan, hoewel hulle baie naby aan ’n oorwinning oor Nieu-Seeland was. Hulle het ’n teiken van 243 lopies in 50 boulbeurte gejaag, en hul [[paaltjiewagter]]-kolwer David Houghton het 142 lopies bygedra, maar Zimbabwe is op 239 lopies in die laaste boulbeurt uitgeboul en sodoende met drie lopies verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/forgotten-classics-new-zealand-v-zimbabwe-hyderabad-1987-799455 |title=Houghton takes on New Zealand |publisher=ESPNcricinfo |author=Tristan Holme |date=16 November 2014 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Zimbabwe het met sy oorwinning tydens die IKR-trofee 1990 vir die [[Krieketwêreldbeker 1992]] in Australië en Nieu-Seeland gekwalifiseer, maar hulle het versuim om tot die volgende rondte te vorder, nadat hulle ses van hul agt wedstryde verloor het, ondanks twee noemenswaardige prestasies. In hul eerste wedstryd teen [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan|Sri Lanka]] het Zimbabwe sy destyds hoogste telling van 312 lopies vir die verlies van vier paaltjies aangeteken, waartoe die paaltjiewagter-kolwer Andy Flower ’n onoorwonne 115 lopies bygedra het. Sri Lanka het hierdie teiken egter gehaal en sodoende met drie paaltjies gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/ask-steven-does-jason-gillespie-have-the-lowest-average-of-any-test-double-centurion-1214443 |title=Does Jason Gillespie have the lowest average of any Test double-centurion? |publisher=ESPNcricinfo |author=Steven Lynch |date=28 Januarie 2020 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In hul laaste wedstryd, wat nie meer beslissend was nie, het Zimbabwe teen Engeland, wat alreeds sy plek in die halfeindstryd bespreek het, te staan gekom. Zimbabwe is op 134 uitgeboul. [[Eddo Brandes]] het toe ’n uitstekende vier paaltjies vir 21 lopies geneem en Graham Gooch met sy eerste aflewering uitgeboul. Engeland het op 125 lopies al sy paaltjies verloor, waardeur Zimbabwe ’n verrassende oorwinning met nege lopies aangeteken het. Hierdie 22 krieketwêreldbekerwedstryde was Zimbabwe se enigste internasionale wedstryde in dié tydperk.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/zimbabwe/engine/records/team/match_results_year.html?class=2;id=9;type=team |title=Zimbabwe / Records / One-Day Internationals / List of match results (by year) |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> === Die jong toetsland === In 1992 is die beheerliggaam in [[Zimbabwe Krieket]] hernoem en op 6 Julie dieselfde jaar is Zimbabwe as negende land deur die Internasionale Krieketraad toetsstatus toegeken.<ref name="Facelift" /> In Oktober 1992 het Zimbabwe sy eerste toetswedstryd, onder kaptein [[David Houghton]], teen [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] op [[Harare Sportklub]] gespeel. Een van die spelers, [[John Traicos]], ’n draaibouler, het voorheen vir Suid-Afrika gespeel. Die pouse van 22 jaar en 222 dae is die langste in dié tyd in enige toetsspeler se loopbaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/john-traicos-55802 |title=John Traicos |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Houghton het ’n honderdtal met sy toetsdebuut vir Zimbabwe aangeteken, terwyl Traicos vyf paaltjies vir 86 lopies in 50 boulbeurte geneem het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/india-tour-of-zimbabwe-1992-93-62304/zimbabwe-vs-india-only-test-63583/full-scorecard |title=Zimbabwe vs India, Only Test at Harare, Oct 18 1992 – Full Scorecard |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Dié wedstryd het onbeslis geëindig en Zimbabwe het sodoende die eerste span geword om ’n nederlaag in sy eerste toetswedstryd te vermy, sedert Australië in die heel eerste toetswedstryd in 1877 Engeland verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thecricketmonthly.com/story/1118312/grant-flower-one-thing-zimbabweans-do-is-they-deal-well-with-adversity |title='One thing Zimbabweans do is, they deal well with adversity' |publisher=The Cricket Monthly |author=Danyal Rasool |date=31 Augustus 2017 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Zimbabwe se daaropvolgende toetswedstryde het egter teleurstellend verloop, waardeur hul toetsstatus in twyfel getrek is. Zimbabwe het sy eerste oorwinning in 1995 tuis teen [[Pakistanse nasionale krieketspan|Pakistan]] met ’n beurt aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/pakistan-tour-of-zimbabwe-1994-95-61490/zimbabwe-vs-pakistan-1st-test-63672/full-scorecard |title=1st Test, Harare, Jan 31 – Feb 4 1995, Pakistan tour of Zimbabwe |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In EDI-krieket het Zimbabwe ook gesukkel. Tydens die [[Krieketwêreldbeker 1996]] in Indië, Pakistan en Sri Lanka is hulle weer vroeg uitgeskakel, nadat Zimbabwe net [[Keniaanse nasionale krieketspan|Kenia]] verslaan het. Aan die einde van die jaar het hulle egter in die EDI-reeks teen Engeland verrassend met 3–0 geseëvier.<ref name="zimhistory" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwe-v-england-1996-97-153944 |title=Zimbabwe v England 1996–97 |publisher=ESPNcricinfo |date=15 April 1998 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> === Kort goue tydperk === [[Lêer:Grant Flower.jpg|duimnael|upright|[[Grant Flower]], die broer van Andy Flower]] Ten spyte van sy span se moeilikhede is die paaltjiewagter-kolwer Andy Flower as een van die wêreld se beste kolwers beskou; sy kolfgemiddelde was in 2000 en 2001 meer as 80. Destyds het Zimbabwe ook krieketspelers opgelewer soos Flower se broer [[Grant Flower|Grant]], asook die veelsydiges [[Andy Blignaut]] en [[Heath Streak]] (wat later kaptein van die nasionale span sou word). [[Murray Goodwin]] was ook ’n kolwer van ’n wêreldgehalte; ná sy uittrede uit internasionale krieket het hy vir [[Sussex]] baie lopies aangeteken. ’n Ander kolwer van ’n wêreldgehalte was [[David Houghton]], wat die Zimbabwiese rekord vir die hoogste individuelle toetstelling van 266 teen Sri Lanka in 1994/95 aangeteken het. Die partykeer kaptein en middelordekolwer [[Alistair Campbell]], die veelsydige beendraaier [[Paul Strang]], [[Eddo Brandes]], en die snelbouler/aanvangskolwer [[Neil Johnson]] was ander belangrike bydraers vir Zimbabwe op die destydse wêreldverhoog. Met die verskyning van hierdie kwaliteitspelers is in die laat 1990’s ’n deurbraak bereik in terme van mededinging en die Zimbabwiese span het toetswedstryde teen ander lande begin wen, insluitende ’n reeksoorwinning in Pakistan. Zimbabwe het tydens die [[Krieketwêreldbeker 1999]] uitgeblink, die vyfde plek in die Super Ses gehaal en die halfeindstryd net misgeloop omdat hulle ’n swakker lopietempo as Nieu-Seeland gehad het. Tydens die groepfase het Zimbabwe Indië met drie lopies verslaan,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-1999-61046/india-vs-zimbabwe-8th-match-65200/full-scorecard |title=8th Match, Leicester, May 19 1999, ICC World Cup |publisher=ESNcricinfo |date=19 Mei 1999 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> voordat hulle teen hul buurland Suid-Afrika te staan gekom het. Zimbabwe het in sy beurt 233 lopies vir die verlies van ses paaltjies aangeteken, met ’n goeie 76 deur die aanvangskolwer [[Neil Johnson]]. In antwoord het Suid-Afrika vir 40 lopies ses paaltjies verloor, voordat beide [[Lance Klusener]] en [[Shaun Pollock]] vyftigtalle aangeteken en die teiken op 48 lopies verminder het. Dit was Suid-Afrika se eerste nederlaag teen Zimbabwe en een van Zimbabwe se vernaamste oorwinnings. Neil Johnson het ook met die bal uitgeblink, drie paaltjies geneem en is as speler van die wedstryd benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/top-world-cup-performances-all-round-neil-johnson-stuns-south-africa-281598 |title=All-round Johnson stuns South Africa |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew McGlashan |date=27 Februarie 2007 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Johnson het ná hierdie toernooi egter ophou speel vir Zimbabwe. Gedurende hierdie tydperk het Zimbabwe al die toetslande (behalwe vir Australië) gereeld geklop. Zimbabwe het in 2000/01 Nieu-Seeland beide tuis en weg verslaan. Die span het ook eindstryde van baie multinasionale eendagtoernooie gehaal. In 2001 was Zimbabwe gasheer van die Coca-Cola-beker, waaraan ook Indië en [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]] deelgeneem het. Zimbabwe is in al sy groepwedstryde verslaan, waarvolgens Indië en Wes-Indië die eindstryd uitgespeel het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/7th-match-final-india-v-west-indies-coca-cola-cup-statistical-highlights-101327 |title=7th Match (Final), India v West Indies, Coca Cola Cup, Statistical Highlights |publisher=ESPNcricinfo |author=Rajneesh Gupta |date=8 Julie 2001 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> === Tekens van agteruitgang === [[Lêer:Andy Flower.png|duimnael|upright|Die Zimbabwiese speler Andy Flower het saam met Henry Olonga tydens die [[Krieketwêreldbeker 2003]] swart armbande in “rou oor die dood van demokrasie” in Zimbabwe gedra]] Die toenemende politisering van krieket, insluitende die keusebeleid van spelers volgens etniese kwotas, saam met die dalende politieke situasie in Zimbabwe, het die [[Krieketwêreldbeker 2003]], wat Zimbabwe saam met Suid-Afrika en Kenia aangebied het, ontwrig. Engeland het sy wedstryd in Zimbabwe verbeur en sodoende hul eie vordering tydens dié toernooi gewaag. Engeland se amptelike rede was die beweerde gebrek aan veiligheid, hoewel die politieke situasie ook ’n rede was.<ref name=Protest>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/great-world-cup-moments-henry-olonga-and-andy-flower-mourn-the-death-of-democracy-281633 |title=Zimbabwe's black armband protest |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=28 Februarie 2007 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref><ref name=espncricinfo>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/155838.html |title=Wisden – England v Zimbabwe |publisher=ESPNcricinfo |date=13 Februarie 2003 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref><ref name=theguardian>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2003/feb/11/cricketworldcup2003.cricketworldcup2 |title=England snub Zimbabwe |publisher=The Guardian |author=Sean Ingle |date=11 Februarie 2003 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Beide die Zimbabwiese speler Andy Flower en die snelbouler Henry Olonga het tydens die eerste wedstryd teen [[Namibiese nasionale krieketspan|Namibië]] swart armbande in “rou oor die dood van demokrasie” in Zimbabwe gedra. Albei spelers in onmiddellik uit die span geskors en het oorsee om politieke asiel gevra. Hierdie openbare politieke protes het ’n aansienlike verleentheid met die medegashere veroorsaak en ook die spanharmonie ontwrig.<ref name=Protest /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/statement-of-andy-flower-and-henry-olonga-126517 |title=Statement of Andy Flower and Henry Olonga |publisher=ESPNcricinfo |date=27 April 2007 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Zimbabwe het, ook danksy die verbeurde wedstryd teen Engeland, wat as ’n oorwinning vir hulle geag is, weer die Super Ses gehaal, maar hulle is ná nederlae teen Nieu-Seeland, Kenia en Sri Lanka uitgeskakel. Ná afloop van die Krieketwêreldbeker 2003 het van Zimbabwe se beste spelers hul internasionale loopbane vroeg beëindig en ’n nuwe span het begin ontwikkel. Alhoewel hulle nie vroeër suksesse kon herhaal nie, het hierdie nuwe geslag van oorwegend multi-gedissiplineerde spelers ’n stewige ruggraat vir ’n mededingende, maar meestal nie suksesvolle span begin vorm. In laat 2003 het Zimbabwe na Australië vir ’n twee-wedstrydreeks getoer. Dit word veral onthou vir die Australiese aanvangskolwer Matthew Hayden se beurt in die eerste toets, waartydens hy ’n rugspanning oorkom en toe ’n destydse rekord van 380 lopies aangeteken het; Zimbabwe het egter swak vertoon.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/3179152.stm |title=Hayden smashes Test record |publisher=[[BBC]] |date=10 Oktober 2003 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> === Onttrekking en herbegin === [[Lêer:Elton Chigumbura fielding.jpg|duimnael|Elton Chigumbura, lid van die Zimbabwiese span tydens die [[Krieketwêreldbeker 2007]] en later kaptein van die nasionale span]] In 2004 het die Zimbabwiese Krieketunie (nou Zimbabwe Krieket) geweier om die kaptein Heath Streak vir die span te benoem. Vervolgens het 14 spelers geweier om vir Zimbabwe te speel en hulle is toe ook nie deur die beheerliggaam gekeur nie. Hierdie verswakking van die span het Zimbabwe gedwing om van sy toetswedstryde in 2004 af te las, maar hul toetsstatus het onangetas gebly.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://indianexpress.com/article/news-archive/zimbabwe-not-to-play-test-cricket-in-2004-say-icc/ |title=Zimbabwe not to play Test cricket in 2004, say ICC |publisher=The Indian Express |date=2 Julie 2004 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> ’n Beplande besoek deur Sri Lanka het voortgegaan, maar dit was ’n eensydige saak, aangesien Zimbabwe deur onervare spelers verteenwoordig is wat nie oor internasionale ervaring beskik het nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwe-was-not-an-easy-tour-141206 |title='Zimbabwe was not an easy tour' |publisher=ESPNcricinfo |date=26 Mei 2004 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Nadat Zimbabwe in 2005 weer toetskrieket begin speel het, het weens die onttrekking deur baie ervare spelers ’n aantal hoë nederlae gevolg. In Maart 2005 het Zimbabwe twee toetswedstryde in Suid-Afrika elk met ’n beurt verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/six-for-zondeki-as-zimbabwe-are-routed-146093 |title=Six for Zondeki as Zimbabwe are routed |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew McGlashan |date=13 Maart 2005 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Nog erger uitslae het in Augustus tuis teen Nieu-Seeland gevolg, nadat hulle ’n toetswedstryd binne twee dae verloor het. Zimbabwe was net die tweede toetsspan (ná Indië in 1952) wat twee keer op dieselfde dag uitgeboul is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-tour-of-zimbabwe-2005-144150/zimbabwe-vs-new-zealand-1st-test-215253/match-report |title=Hopeless Zimbabwe crushed inside two days |publisher=ESPNcricinfo |date=8 Augustus 2015 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In September dieselfde jaar het die span albei toetswedstryde teen Indië tuis verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/pathan-it-has-been-a-wonderful-series-for-me-219932 |title=Pathan: 'It has been a wonderful series for me' |publisher=ESPNcricinfo |date=22 September 2005 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Ná dié toetsreeks het Streak sy uittrede uit internasionale krieket aangekondig en sodoende die beleërde span nog ’n terugslag toegedien. Aan die einde van 2005 is ’n ooreenkoms bereik, waarvolgens afvallige spelers weer in die Zimbabwiese nasionale span opgeneem is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.aussiecricket.net/forum/viewtopic.php?f=10&t=396&start=0&sid=5dc6c14591d20b5bc21e147f5ea2a84e&view=print |title=Rebels consider peace plan |publisher=[[Krieket Australië]] |accessdate=26 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426011143/http://www.aussiecricket.net/forum/viewtopic.php?f=10&t=396&start=0&sid=5dc6c14591d20b5bc21e147f5ea2a84e&view=print |archive-date=26 April 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Met die goedkeuring van die IKR het Zimbabwe sy deelname aan verdere toetswedstryde vir die jaar 2006 opgeskort.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/other_international/zimbabwe/4625900.stm |title=Zimbabwe revokes 2006 Test status |publisher=[[BBC]] |date=18 Januarie 2006 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://supersport.com/cricket/international/zimbabwe-cricket-team-info |title=Zimbabwe Cricket Team SuperSport Profile |publisher=[[SuperSport]] |accessdate=1 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210901161112/https://supersport.com/cricket/international/zimbabwe-cricket-team-info |archive-date=1 September 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Zimbabwe was gasheer van die Drienasiesreeks in 2005/06, waaraan ook Indië en Nieu-Seeland deelgeneem het. Die gasheer is in al die vier wedstryde verslaan, waarvolgens Indië en Nieu-Seeland die eindstryd uitgespeel het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/videocon-triangular-series-2005-216614/zimbabwe-vs-india-6th-match-217979/match-report |title=Yuvraj and Dhoni take India home |publisher=ESPNcricinfo |author=Dileep Premachandran |date=4 September 2005 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Krieketwêreldbeker 2007]] in Wes-Indië is Zimbabwe vroeg uitgeskakel, nadat hulle net teen [[Ierse nasionale krieketspan|Ierland]] gelykop gespeel het. Tydens die eerste [[T20I-wêreldbeker 2007|T20I-wêreldbeker]] in Suid-Afrika het Zimbabwe in sy openingswedstryd Australië verrassend met vyf paaltjies verslaan, maar hulle is nogtans vroeg uitgeskakel. In aanloop tot die volgende toernooi in [[T20I-wêreldbeker 2009|2009]] het beide Engeland en Suid-Afrika om politieke redes daarop aangedring dat Zimbabwe aan dié toernooi onttrek, waarin hulle ingestem het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2008/07/04/sports/04iht-cricket.1.14239687.html |title=Zimbabwe agrees to withdraw from Twenty20 World Cup |publisher=[[The New York Times]] |date=4 Julie 2008 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In Oktober 2007 was daar belowende aankondigings, waarvolgens Zimbabwe aan al drie binnelandse kompetisies in Suid-Afrika sou kon deelneem as deel van die pogings om die krieketgehalte in Zimbabwe te verbeter.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.supersport.co.za/cricket/article.aspx?id=233227&headline=Zim%20to%20compete%20in%20all%20SA%60s%20domestic%20competitions |title=Zim to compete in all SA's local competitions |publisher=[[SuperSport]] |date=22 Oktober 2007 |accessdate=14 Mei 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080514033825/http://www.supersport.co.za/cricket/article.aspx?id=233227&headline=Zim%20to%20compete%20in%20all%20SA%60s%20domestic%20competitions |archive-date=14 Mei 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hul deelname aan die toernooie is egter in twyfel getrek toe die planne uitgestel is hangende ’n raadsvergadering van [[Krieket Suid-Afrika]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketworld.com/zimbabwe/article/?aid=13686 |title=Zimbabwe's Place In South African Cricket Delayed |publisher=Cricket World |accessdate=26 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026152947/http://www.cricketworld.com/zimbabwe/article/?aid=13686 |archive-date=26 Oktober 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Laat in November 2007 is ’n kompromie bereik, waarvolgens Zimbabwe aan die MTN Binnelandse Kampioenskap en die Standard Bank Pro 20-reeks sou kon deelneem, maar nie aan die SuperSport-reeks soos oorspronklik beplan nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketworld.com/zimbabwe/article/?aid=13920 |title=Zimbabwe's Place In SA Franchise Cricket Confirmed |publisher=Cricket World |accessdate=1 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201015055/http://www.cricketworld.com/zimbabwe/article/?aid=13920 |archive-date=1 Desember 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Pleks daarvan het hulle drie eersterangse vierdaagse wedstryde teen ’n saamgestelde Suid-Afrikaanse span, bestaande uit konsessie- en provinsiale spelers, gespeel. Zimbabwe het die drie wedstryde in [[Paarl]], [[Potchefstroom]] en [[Kimberley]] gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketworld.com/zimbabwe/article/?aid=14317 |title=Utseya Leads Zimbabwe To Challenge Clean Sweep |publisher=Cricket World |date=6 Januarie 2008 |accessdate=7 Januarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080107140510/http://www.cricketworld.com/zimbabwe/article/?aid=14317 |archive-date=7 Januarie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tussen hierdie wedstryde het Zimbabwe Wes-Indië vir ’n EDI-reeks van vyf wedstryde gehuisves en ’n verrassende oorwinning in die openingswedstryd behaal,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketworld.com/cricket_archive/west_indies_in_zimbabwe/article/?aid=13995 |title=Chanderpaul Ton in Vain As Zimbabwe Open With Win |publisher=Cricket World |date=30 November 2007 |accessdate=25 Mei 2011 |archive-url=https://archive.today/20110525230956/http://www.cricketworld.com/cricket_archive/west_indies_in_zimbabwe/article/?aid=13995 |archive-date=25 Mei 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> voordat die gaste dié reeks met 3–1 beklink het. Die laaste wedstryd is weens reën afgelas.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketworld.com/cricket_archive/west_indies_in_zimbabwe/article/?aid=14095 |title=Last Zimbabwe-West Indies One-Dayer Abandoned |publisher=Cricket World |date=9 Desember 2007 |accessdate=13 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213122915/http://www.cricketworld.com/cricket_archive/west_indies_in_zimbabwe/article/?aid=14095 |archive-date=13 Desember 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Terugkeer op internasionale vlak === In 2010 het Zimbabwe die Driehoekige reeks aangebied, waaraan ook Indië en Sri Lanka deelgeneem het. Zimbabwe het drie van hul vier wedstryde gewen, maar hulle is in die eindstryd deur Sri Lanka verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/zimbabwe-triangular-series-2010-452140/zimbabwe-vs-sri-lanka-final-452152/match-report |title=Dilshan century drives Sri Lanka to title |publisher=ESPNcricinfo |author=Sidharth Monga |date=9 Junie 2010 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Met sy deelname aan beide die [[T20I-wêreldbeker 2010]] en die [[Krieketwêreldbeker 2011]] het Zimbabwe na internasionale toernooie teruggekeer, maar hulle is in albei toernooie vroeg uitgeskakel, alhoewel hulle by laasgenoemde die assosiaatlede verslaan het. In Augustus dieselfde jaar het Zimbabwe ook sy eerste toetswedstryd ná sy onttrekking in 2006 gespeel en Bangladesj met 130 lopies verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/bangladesh-tour-of-zimbabwe-2011-504002/zimbabwe-vs-bangladesh-only-test-522245/match-report |title=Zimbabwe triumphant on Test return |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=8 Augustus 2011 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Ná die toetswedstryd het Zimbabwe en Bangladesj ’n EDI-reeks van vyf wedstryde gespeel. Zimbabwe het dié reeks met 3–2 gewen en sodoende sy eerste reeks teen ’n toetsland sedert 2006 beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/bangladesh-tour-of-zimbabwe-2011-504002/zimbabwe-vs-bangladesh-3rd-odi-522248/match-report |title=Zimbabwe overcome Mushfiqur to take series |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=16 Augustus 2011 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Aan die begin van November 2011 was Zimbabwe op die punt om Nieu-Seeland tuis in ’n toetswedstryd te verslaan. Hulle het 366 lopies in hul tweede beurt gejaag en was op ’n goed geplaaste 265 lopies vir die verlies van drie paaltjies, nadat Taylor 117 lopies aangeteken het. Die span het egter ineengestort en aan Nieu-Seeland ’n oorwinning met 34 lopies besorg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-tour-of-zimbabwe-2011-12-527008/zimbabwe-vs-new-zealand-only-test-527017/match-report-5 |title=New Zealand outlast Brendan Taylor to win thriller |publisher=ESPNcricinfo |author=Nitin Sundar |date=5 November 2011 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In Januarie en Februarie 2012 het Zimbabwe vir ’n enkele toets, drie EDI- en twee T20I-wedstryde na Nieu-Seeland getoer, maar al die ses hul wedstryde verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/zimbabwe-tour-of-new-zealand-2011-12-520581/new-zealand-vs-zimbabwe-2nd-t20i-520596/match-report |title=Williamson blitz wins thriller for NZ |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew Fernando |date=14 Februarie 2012 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In die toetswedstryd is hulle twee keer op die derde dag uitgeboul – op 51 lopies (hul laagste toetstelling) en op 143 lopies – en hulle is met ’n beurt en 301 lopies verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/new-zealand-v-zimbabwe-2012/content/story/551285.html |title=New Zealand bowl out Zimbabwe twice in a day |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew Fernando |date=28 Januarie 2012 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> === Finansiële probleme === Tydens die [[T20I-wêreldbeker 2012]] in Sri Lanka is Zimbabwe vroeg uitgeskakel, nadat hulle deur beide die gasheer en Suid-Afrika verslaan is. In Augustus en September 2013 het Zimbabwe Pakistan vir twee toets-, drie EDI- en twee T20I-wedstryde gehuisves. Pakistan het albei T20Is gewen, voordat hulle ook die EDI-reeks met 2–1 beklink het. Die gaste het ook die eerste toetswedstryd gewen, nadat [[Younis Khan]] ’n tweehonderdtal (200 lopies) in die tweede beurt aangeteken het. Zimbabwe het egter die tweede toetswedstryd met 24 lopies gewen – sedert 2001 hul eerste oorwinning oor ’n ander span as Bangladesj – en die toetsreeks met 1–1 geëwenaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/pakistan-tour-of-zimbabwe-2013-659535/zimbabwe-vs-pakistan-2nd-test-659557/match-report-5 |title=Zimbabwe square series with historic win |publisher=ESPNcricinfo |author=Devashish Fuloria |date=14 September 2013 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In 2013/14 het die finansiële situasie van Zimbabwe Krieket toenemend vererger. Die IKR moes inspring en ’n finasiële hupstoot gee, maar die gebruik van geldelike voordele is bevraagteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwe-cricket-mismanaged-icc-loan-724593 |title=Zimbabwe Cricket mismanaged $6m ICC loan |publisher=ESPNcricinfo |authors=Tristan Holme, Liam Brickhill |date=3 Maart 2014 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwe-cricket-turns-down-proposed-icc-bail-out-738959 |title=ZC turns down proposed ICC bail-out |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=23 April 2014 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Zimbabwiese spelers het herhaaldelik met boikot gedreig en ’n spelersvereniging gestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwe-players-extend-boycott-717839 |title=Zimbabwe players extend boycott |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=10 Februarie 2014 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Die Zimbabwiese span het gesukkel om borge te lok, wat die plaaslike struktuur geraak en tot die kansellasie van baie toernooie soos die Pro40 gelei het. ’n Aantal konsessies aan die spelers is ook afgelas. Verskeie toere is vertraag, ingetrek of gekanselleer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwe-a-tour-of-bangladesh-put-on-hold-753249 |title=Zimbabwe A tour of Bangladesh put on hold |publisher=ESPNcricinfo |authors=Firdose Moonda, Mohammad Isam |date=17 Junie 2014 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/afghanistan-s-zimbabwe-tour-cancelled-708291 |title=Afghanistan's Zimbabwe tour cancelled |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=9 Januarie 2014 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[T20I-wêreldbeker 2014]] se groepfase het hulle beide [[Nederlandse nasionale krieketspan|Nederland]] en die [[Verenigde Arabiese Emirate se nasionale krieketspan|Verenigde Arabiese Emirate]] verslaan, maar Nederland het weens sy beter lopietempo tot die volgende rondte gevorder.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/world-t20-2013-14-628368/ireland-vs-netherlands-12th-match-first-round-group-b-682919/match-report |title=Netherlands stun rivals to qualify |publisher=ESPNcricinfo |author=Kanishkaa Balachandran |date=21 Maart 2014 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In Julie 2014 het Zimbabwe [[Afghaanse nasionale krieketspan|Afghanistan]] vir ’n EDI-reeks van vier wedstryde gehuisves. Hulle het die eerste twee wedstryde gewen, voordat die Afghane die laaste twee wedstryde gewen het om dié reeks te ewenaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/afghanistan-tour-of-zimbabwe-2014-756017/zimbabwe-vs-afghanistan-4th-odi-756041/match-report |title=Seamers help Afghanistan square series |publisher=ESPNcricinfo |date=24 Julie 2014 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Die volgende maand het Zimbabwe Suid-Afrika vir ’n eenmalige toetswedstryd en drie EDI-wedstryde gehuisves, maar hulle het al hul vier wedstryde verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/south-africa-tour-of-zimbabwe-2014-736425/zimbabwe-vs-south-africa-3rd-odi-736441/match-report |title=South Africa complete comfortable clean sweep |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=21 Augustus 2014 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Australië het by die twee spanne aangesluit om die Driereeks 2014 uit te speel. Nadat Zimbabwe sy eerste twee wedstryde teen onderskeidelik Australië en Suid-Afrika verloor het, het hulle in die vierde wedstryd ’n verrassende oorwinning oor Australië aangeteken. Dit was die eerste keer in 31 jaar wat Zimbabwe daarin geslaag het om Australië te verslaan; die laaste Zimbabwiese oorwinning oor Australië was tydens die [[Krieketwêreldbeker 1983]] in Engeland.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/zimbabwe-triangular-series-2014/content/story/776347.html |title=Zimbabwe beat Australia after 31 years |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=31 Augustus 2014 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Ondanks dié oorwinning het Zimbabwe sy laaste wedstryd verloor en is uit die toernooi geskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/zimbabwe-triangular-series-2014-736429/zimbabwe-vs-south-africa-6th-match-736453/match-report |title=Du Plessis' third century puts South Africa in final |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=4 September 2014 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Laat in 2014 het Zimbabwe vir drie toets- en vyf EDI-wedstryde na Bangladesj getoer, maar hulle is in al hul agt wedstryde verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-resurgence-bangladesh-waited-a-year-for-806625 |title=The resurgence Bangladesh waited a year for |publisher=ESPNcricinfo |author=Mohammad Isam |date=2 Desember 2014 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Daarna is Stephen Mangongo as afrigter afgedank.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/mangongo-sacked-as-zimbabwe-coach-811617 |title=Mangongo sacked as Zimbabwe coach |publisher=ESPNcricinfo |authors=Firdose Moonda, Liam Brickhill |date=18 Desember 2014 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In laat Desember 2014 het Zimbabwe Krieket hom met Dav Whatmore vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.skysports.com/cricket/news/13239/9622435/international-cricket-whatmore-appointed-zimbabwe-coach |title=Dav Whatmore appointed Zimbabwe coach |publisher=Sky Sports |date=29 Desember 2014 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://ibnlive.in.com/news/cricketnext/coach-dav-whatmore-looks-to-lift-zimbabwe-in-world-cup/526838-78.html |title=Coach Dav Whatmore looks to lift Zimbabwe in World Cup |publisher=IBNLive |date=6 Februarie 2015 |accessdate=17 Februarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150217130105/http://ibnlive.in.com/news/cricketnext/coach-dav-whatmore-looks-to-lift-zimbabwe-in-world-cup/526838-78.html |archive-date=17 Februarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Swak toernooiprestasies === [[Lêer:West Indies v Zimbabwe World Cup of Cricket The national anthems (16629621122).jpg|duimnael|Nasionale volksliedere voor die wedstryd van Zimbabwe teen Wes-Indië tydens die [[Krieketwêreldbeker 2015]] in [[Canberra]]]] Tydens die [[Krieketwêreldbeker 2015]] in Australië en Nieu-Seeland het Zimbabwe net daarin geslaag om die Verenigde Arabiese Emirate te verslaan en hulle is vervolgens in die groepfase uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwe-denied-by-millimetres-845335 |title=Zimbabwe denied by millimetres |publisher=ESPNcricinfo |author=Brydon Coverdale |date=7 Maart 2015 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2014-15-509587/india-vs-zimbabwe-39th-match-pool-b-656475/match-report |title=Raina, Dhoni ensure clean slate |publisher=ESPNcricinfo |author=Sidharth Monga |date=14 Maart 2015 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Gedurende die toernooi het Brendan Taylor sy aftrede van Zimbabwiese krieket aangekondig,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/steadfast-brendan-taylor-bows-to-circumstance-848997 |title=Steadfast Taylor bows to circumstance |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=13 Maart 2015 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> nadat hy tydens die toernooi 433 lopies en twee honderdtalle aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/a-familiar-despair-marks-brendan-taylor-s-farewell-850259 |title=A familiar despair marks Taylor's farewell |publisher=ESPNcricinfo |author=Abhishek Purohit |date=14 Maart 2015 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Ná afsluit van die toernooi was Taylor onder die voorste lopiemakers.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=6537;type=tournament |title=ICC World Cup, 2014/15 / Records / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In Mei 2015 was Zimbabwe ná die 2009-aanval op die Sri Lankaanse span in Lahore die eerste volle lid wat na Pakistan getoer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwe-cricket-confirms-pakistan-tour-868453 |title=Zimbabwe Cricket confirms Pakistan tour |publisher=ESPNcricinfo |date=30 April 2015 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Zimbabwe het die T20I-reeks met 0–2<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/zimbabwe-tour-of-pakistan-2015-868505/pakistan-vs-zimbabwe-2nd-t20i-868725/match-report |title=Tight win helps Pakistan take series 2–0 |publisher=ESPNcricinfo |author=Mohammad Isam |date=24 Mei 2015 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> en die EDI-reeks met dieselfde uitslag verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/zimbabwe-tour-of-pakistan-2015-868505/pakistan-vs-zimbabwe-3rd-odi-868731/match-report |title=Pakistan take series 2-0 after washout |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew Fidel Fernando |date=31 Mei 2015 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In Julie dieselfde jaar het hulle Indië gehuisves, maar hulle is in die EDI-reeks met 0–3 verslaan,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/india-tour-of-zimbabwe-2015-885951/zimbabwe-vs-india-3rd-odi-885967/match-report |title=Jadhav, Pandey set up 3–0 India sweep |publisher=ESPNcricinfo |author=Abhishek Purohit |date=14 Julie 2015 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> terwyl die T20I-reeks met 1–1 onbeslis geëindig het, insluitende Zimbabwe se eerste T20I-oorwinning in Harare.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwe-s-first-t20i-win-in-harare-900751 |title=Zimbabwe's first T20I win in Harare |publisher=ESPNcricinfo |author=Shiva Jayaraman |date=19 Julie 2015 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In Augustus 2015 het Zimbabwe Nieu-Seeland vir ’n EDI-reeks van drie wedstryde gehuisves en die eerste wedstryd gewen, maar hulle het die reeks nogtans met 1–2 verloor,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-tour-of-zimbabwe-and-south-africa-2015-848811/zimbabwe-vs-new-zealand-3rd-odi-894291/match-report |title=Williamson sweeps awards in series win |publisher=ESPNcricinfo |author=Arun Venugopal |date=7 Augustus 2015 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> asook die eenmalige T20I-wedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-tour-of-zimbabwe-and-south-africa-2015-848811/zimbabwe-vs-new-zealand-only-t20i-894293/match-report |title=Worker debut fifty sets up crushing NZ win |publisher=ESPNcricinfo |author=Abhishek Purohit |date=9 Augustus 2015 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Laat in September het Pakistan aangekom, nadat hulle besluit het om hul toer uit te stel om nie hul kwalifisering vir die Kampioenetrofee 2017 met moontlike nederlae te waag nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/pakistan-zimbabwe-put-limited-overs-series-on-hold-903009 |title=Pakistan, Zimbabwe put limited-overs series on hold |publisher=ESPNcricinfo |author=Umar Farooq |date=25 Julie 2015 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Pakistan het die T20I-reeks met 2–0 en die EDI-reeks met 2–1 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/pakistan-tour-of-zimbabwe-2015-16-904331/zimbabwe-vs-pakistan-3rd-odi-919611/match-report |title=Bilal Asif five-for gives Pakistan series |publisher=ESPNcricinfo |author=Liam Brickhill |date=5 Oktober 2015 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Ná die reeks teen Pakistan het Zimbabwe in Oktober die destydse assosiaatlede Ierland en Afghanistan gelyktydig gehuisves. Zimbabwe het Ierland in die EDI-reeks met 2–1 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/ireland-tour-of-zimbabwe-2015-16-919599/zimbabwe-vs-ireland-2nd-odi-919615/match-report |title=Ervine ton gives Zimbabwe series |publisher=ESPNcricinfo |author=Liam Brickhill |date=11 Oktober 2015 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Afghanistan het Zimbabwe egter met 3–2 verslaan en sy EDI-reeks gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/afghanistan-tour-of-zimbabwe-2015-16-924621/zimbabwe-vs-afghanistan-5th-odi-924635/match-report |title=Afghanistan defend 245 in historic series win |publisher=ESPNcricinfo |author=Liam Brickhill |date=24 Oktober 2015 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Dit was die eerste keer wat ’n assosiaatlid ’n volle lid tydens ’n bilaterale reeks verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/afghanistan-the-fastest-associate-off-the-blocks-933113 |title=Afghanistan, the fastest Associate off the blocks |publisher=ESPNcricinfo |author=Shiva Jayaraman |date=24 Oktober 2015 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Zimbabwe is toe ook in die T20I-reeks deur Afghanistan met 2–0 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/afghanistan-tour-of-zimbabwe-2015-16-924621/zimbabwe-vs-afghanistan-2nd-t20i-924639/match-report |title=Ghani, Naib fifties secure landmark series win |publisher=ESPNcricinfo |author=Liam Brickhill |date=28 Oktober 2015 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Ná ’n reeks verlore wedstryde op eie bodem het Zimbabwe in November na Bangladesj getoer. Die span het egter verdere nederlae gely, nadat hulle die EDI-reeks met 0–3 verloor het,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/zimbabwe-tour-of-bangladesh-2015-16-931380/bangladesh-vs-zimbabwe-3rd-odi-931394/match-report |title=Mustafizur five-for seals Bangladesh's 3–0 sweep |publisher=ESPNcricinfo |author=Mohammad Isam |date=11 November 2015 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> terwyl die T20I-reeks met 1–1 onbeslis geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/zimbabwe-tour-of-bangladesh-2015-16-931380/bangladesh-vs-zimbabwe-2nd-t20i-931398/match-report |title=Waller and Madziva pull off heist |publisher=ESPNcricinfo |author=Mohammad Isam |date=15 November 2015 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Rondom die jaarwisseling van 2015 en 2016 het Zimbabwe in ’n EDI-reeks van vyf en ’n T20I-reeks van twee wedstryde teen Afghanistan in die Verenigde Arabiese Emirate te staan gekom. Tot in die vierde wedstryd was die EDI-reeks gelykop, voordat hulle met 2–3 verloor het; Zimbabwe is ook in albei T20I-wedstryde verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/zimbabwe-tour-of-united-arab-emirates-2015-16-953329/afghanistan-vs-zimbabwe-5th-odi-953343/match-report |title=Naib heroics lift Afghanistan to thrilling series win |publisher=ESPNcricinfo |author=Nikhil Kalro |date=6 Januarie 2016 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/zimbabwe-tour-of-united-arab-emirates-2015-16-953329/afghanistan-vs-zimbabwe-2nd-t20i-953347/match-report |title=Belligerent Shahzad ton propels Afghanistan to series win |publisher=ESPNcricinfo |author=Nikhil Kalro |date=10 Januarie 2016 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Zimbabwe het toe vir ’n T20I-reeks van vier wedstryde na Bangladesj getoer, wat met 2–2 gelykop geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/zimbabwe-tour-of-bangladesh-jan-2016-2015-16-958411/bangladesh-vs-zimbabwe-4th-match-958421/match-report |title=Masakadza, Madziva help Zimbabwe level series |publisher=ESPNcricinfo |author=Mohammad Isam |date=22 Januarie 2016 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Nadat Chigumbura as kaptein bedank het, het in 2016 Hamilton Masakadza by hom oorgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/hamilton-masakadza-named-zimbabwe-captain-967519 |title=Hamilton Masakadza named Zimbabwe captain |publisher=ESPNcricinfo |author=Liam Brickhill |date=31 Januarie 2016 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Gedurende die [[T20I-wêreldbeker 2016]] in Indië is Zimbabwe in die eerste rondte uitgeskakel, nadat hulle met 59 lopies deur Afghanistan verslaan is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/icc-world-twenty20-2016/content/story/981483.html |title=Afghanistan progress to main draw with thumping win |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=12 Maart 2016 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Zimbabwe het beide afrigter Whatmore en kaptein Hamilton Masakadza afgedank voordat Indië in middel-2016 Zimbabwe besoek het. Die boulafrigter [[Makhaya Ntini]] is voorlopig as hoofafrigter aangestel, terwyl die voorheen benoemde adjunkkaptein Graeme Cremer, wat die T20I-wêreldbeker 2016 misgeloop het, as tussentydse kaptein aangewys is. Lance Klusener is as voltydse kolfafrigter aangestel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/sports/zimbabwe-axe-coach-ahead-of-india-tour/story-J2X8Wdb1am27rsMPUUaTTM.html |title=Zimbabwe axe coach ahead of India tour |publisher=Hindustan Times |date=1 Junie 2016 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Indië se besoek was die vierde in ses jaar en hulle het ’n EDI- en ’n T20I-reeks met drie wedstryde elk gespeel. Die Indiese keurders het die meeste van hul ervare spelers laat rus. Zimbabwe is in die EDI-reeks met 0–3 platgeloop, wat tot woedende reaksies van die ondersteuners gelei het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/when-the-music-stopped-at-harare-s-castle-corner-1026131 |title=When the music stopped at Harare's Castle Corner |publisher=ESPNcricinfo |author=Alagappan Muthu |date=13 Junie 2016 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Daarbenewens is verskeie Zimbabwiese sleutelspelers voor of tydens die T20I-reeks beseer. Desondanks het Zimbabwe daarin geslaag om die eerste T20I-wedstryd met twee lopies te wen, voordat hulle in die tweede wedstryd verslaan is. Dié reeks was ná twee wedstryde met 1–1 gelykop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/india-tour-of-zimbabwe-2016-1007647/zimbabwe-vs-india-2nd-t20i-1007657/match-report |title=Sran and Bumrah wreck Zimbabwe as India level series |publisher=ESPNcricinfo |author=Alagappan Muthu |date=20 Junie 2016 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Die laaste wedstryd het Zimbabwe met drie lopies en die reeks sodoende met 1–2 verloor. ’n Maand later het Nieu-Seeland vir twee toetswedstryde na Zimbabwe getoer en albei toetse sterk gewen; hierdie was Zimbabwe se sesde agtereenvolgende nederlaag teen die Black Caps.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-tour-of-zim-2016-1024039/zimbabwe-vs-new-zealand-2nd-test-1024043/match-report-5 |title=NZ spinners cap off Zimbabwe capitulation for 2–0 win |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=10 Augustus 2016 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/sixth-straight-loss-for-zimbabwe-against-new-zealand-1044495 |title=Zimbabwe's sixth straight loss to New Zealand |publisher=ESPNcricinfo |author=Shiva Jayaraman |date=10 Augustus 2016 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> === Herbegin en klein suksesse === Voor die Sri Lankaanse besoek in Zimbabwe in laat September is Streak as hoofafrigter van Zimbabwe benoem en Ntini as boulafrigter aangestel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/heath-streak-appointed-zimbabwe-head-coach-succeeding-dav-whatmore-1061193 |title=Streak appointed Zimbabwe head coach |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=11 Oktober 2016 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Zimbabwe het op 29 Oktober 2016 in sy 100ste toetswedstryd teen Sri Lanka gespeel, maar hulle is met 225 lopies verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/hope-rises-again-for-zimbabwe-cricket-1063593 |title=Hope rises again for Zimbabwe cricket |publisher=ESPNcricinfo |author=Tristan Holme |date=27 Oktober 2016 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/sl-tour-of-zimbabwe-2016-17-1059701/zimbabwe-vs-sri-lanka-1st-test-1059702/match-report-5 |title=Sri Lanka overcome Zimbabwe's resistance in last-hour win |publisher=ESPNcricinfo |author=Deivarayan Muthu |date=2 November 2016 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Zimbabwe het die toetsreeks van twee wedstryde teen Sri Lanka met 0–2 verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/sl-tour-of-zimbabwe-2016-17-1059701/zimbabwe-vs-sri-lanka-2nd-test-1059703/match-report-5 |title=Herath caps series sweep with 13-for |publisher=ESPNcricinfo |author=Shashank Kishore |date=10 November 2016 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Sri Lanka het vir die Driereeks 2016/17 aangebly, waaraan ook Wes-Indië deelgeneem het. Ná ’n nederlaag, ’n gelykop, ’n onbesliste wedstryd en ’n oorwinning het Zimbabwe tot die eindstryd gevorder, maar hulle is deur Sri Lanka met ses paaltjies verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/zimbabwe-tri-nation-series-2016-17-1059705/zimbabwe-vs-sri-lanka-final-1059716/match-report |title=Mendis, Tharanga steer Sri Lanka to title |publisher=ESPNcricinfo |author=Sirish Raghavan |date=27 November 2016 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In vroeg 2017 het Afghanistan Zimbabwe in ’n EDI-reeks met 3–2 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/zim-v-afg-2016-17-1079242/zimbabwe-vs-afghanistan-5th-odi-1079250/match-report |title=Afghanistan raze Zimbabwe for 54 to seal series |publisher=ESPNcricinfo |date=26 Februarie 2017 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Zimbabwe se daaropvolgende EDI-reeks in middel-2007 in [[Skotse nasionale krieketspan|Skotland]] het met 1–1 onbeslis geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/zim-v-scot-2017-1089417/scotland-vs-zimbabwe-2nd-odi-1089420/match-report |title=Zimbabwe level series courtesy Cremer's five-wicket haul |publisher=ESPNcricinfo |author=Peter Della Penna |date=17 Junie 2017 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Ná 15 jaar het Zimbabwe in Junie 2017 vir vyf EDI-wedstryde en ’n enkele toetswedstryd weer na Sri Lanka getoer. In die eerste wedstryd op 30 Junie 2017 in [[Galle]] het Zimbabwe sy eerste EDI-oorwinning in Sri Lanka aangeteken; dit is ook hul eerste oorwinning oor Sri Lanka in enige krieket. Solomon Mire het ’n beslissende honderdtal aangeteken en Zimbabwe suksesvol ’n teiken van 319 gejaag; dit was ook hul eerste suksesvolle jaag van meer as 300 lopies in Sri Lanka.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwe-ace-first-successful-300-plus-chase-in-sri-lanka-1107602 |title=Zimbabwe ace first successful 300-plus chase in Sri Lanka |publisher=ESPNcricinfo |author=Gaurav Sundararaman |date=30 Junie 2017 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Ondanks dié oorwinning het Zimbabwe die twee volgende wedstryde verloor, maar hulle het herstel en die vierde natgereëne wedstryd gewen. Die vyfde wedstryd het hulle met drie paaltjies gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/sl-v-zim-2017-1104471/sri-lanka-vs-zimbabwe-5th-odi-1104482/match-report |title=Raza stars in historic series win |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew Fidel Fernando |date=10 Julie 2017 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/four-reasons-why-this-is-a-historic-win-for-zimbabwe-1110378 |title=Four reasons why this is a historic win for Zimbabwe |publisher=ESPNcricinfo |date=10 Julie 2017 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Zimbabwe is in die volgende eenmalige toetswedstryd met vier paaltjies verslaan, deels weens ’n omstrede stonkbeslissing op die vyfde dag van dié toets.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/95922/graeme-cremer-questions-niroshan-dickwella-stumping-zimbabwe-cricket-team-tour-of-sri-lanka-2017 |title=Cremer questions Dickwella stumping |publisher=Cricbuzz |author=Rex Clementine |date=19 Julie 2017 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In Oktober het die voormalige spelers Brendan Taylor en Kyle Jarvis ná ’n onderbreking van twee jaar by die nasionale span heraangesluit en in die twee-toetsreeks teen Wes-Indië gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/west-indies-in-zimbabwe/taylor-jarvis-to-resume-test-careers-for-zimbabwe-against-west-indies/articleshow/61151246.cms |title=Taylor, Jarvis to resume Test careers for Zimbabwe against West Indies |publisher=The Times of India |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Zimbabwe het die eerste wedstryd en sodoende die twee-toetsreeks met 0–1 verloor. Hul onbesliste uitslag in die tweede toetswedstryd was hul eerste in meer as twaalf jaar en hulle het hul eerste punte op die IKR-ranglys ingepalm, nadat hulle hul reeks van tien agtereenvolgende nederlae beëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/wi-in-zim-2017-18-1122735/zimbabwe-vs-west-indies-2nd-test-1122887/match-report |title=Cremer, Chakabva script Zimbabwe's great escape |publisher=ESPNcricinfo |author=Liam Brickhill |date=2 November 2017 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> === Misgelope toernooie === Aan die Drienasiesreeks 2018 in Zimbabwe het Australië en Pakistan deelgeneem, wat, ná vier nederlae deur Zimbabwe, ook in die eindstryd ontmoet het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/zim-t20-tri-series-2018-1142907/australia-vs-pakistan-final-1142919/match-report |title=Fakhar Zaman's 91 seals record chase to give Pakistan the title |publisher=ESPNcricinfo |author=Danyal Rasool |date=8 Julie 2018 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In Maart het Zimbabwe tydens die kwalifisering vir die [[Krieketwêreldbeker 2019]] nege ander spanne gehuisves om die twee oorblywende plekke van die hooftoernooi in Engeland en Wallis uit te speel. Zimbabwe is in Groep B saam met Afghanistan, [[Nepalese nasionale krieketspan|Nepal]], [[Hongkongse nasionale krieketspan|Hongkong]] en Skotland geplaas.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/22639394/zimbabwe-last-big-job |title=Zimbabwe's last big job |publisher=ESPNcricinfo |author=Liam Brickhill |date=4 Maart 2018 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Zimbabwe het die Super Ses gehaal, nadat hulle Nepal,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/cricket-wc-qualifier-2017-18-1132997/zimbabwe-vs-nepal-3rd-match-group-b-1133000/match-report |title=Raza, Taylor tons power Zimbabwe to massive win |publisher=ESPNcricinfo |author=Liam Brickhill |date=4 Maart 2018 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Afghanistan<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/cricket-wc-qualifier-2017-18-1132997/zimbabwe-vs-afghanistan-7th-match-group-b-1133004/match-report |title=Zimbabwe hang on to clinch two-run thriller |publisher=ESPNcricinfo |date=6 Maart 2018 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> en Hongkong verslaan<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/cricket-wc-qualifier-2017-18-1132997/zimbabwe-vs-hong-kong-15th-match-group-b-1133012/match-report |title=Zimbabwe make it three wins in three |publisher=ESPNcricinfo |author=Liam Brickhill |date=10 Maart 2018 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> en teen Skotland gelykop gespeel het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/cricket-wc-qualifier-2017-18-1132997/zimbabwe-vs-scotland-20th-match-group-b-1133017/match-report |title=Muzarabani holds nerve to give Zimbabwe thrilling tie |publisher=ESPNcricinfo |author=Liam Brickhill |date=12 Maart 2018 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Zimbabwe het Ierland in die eerste wedstryd van die Super Ses verslaan,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/cricket-wc-qualifier-2017-18-1132997/zimbabwe-vs-ireland-25th-match-super-sixes-1133022/match-report |title=Sikandar Raza and spinners subdue Ireland |publisher=ESPNcricinfo |author=Deivarayan Muthu |date=16 Maart 2018 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> maar hulle het die tweede teen Wes-Indië verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/cricket-wc-qualifier-2017-18-1132997/zimbabwe-vs-west-indies-29th-match-super-sixes-1133026/match-report |title=Holder, Samuels take West Indies closer to World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Liam Brickhill |date=19 Maart 2018 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In die laaste, beslissende wedstryd het hulle ’n verrassende nederlaag teen die Verenigde Arabiese Emirate met drie lopies gely en sodoende die toernooi misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/cricket-wc-qualifier-2017-18-1132997/zimbabwe-vs-united-arab-emirates-32nd-match-super-sixes-1133029/match-report |title=UAE all but end Zimbabwe's World Cup dream |publisher=ESPNcricinfo |author=Liam Brickhill |date=22 Maart 2018 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Dit is die eerste keer sedert 1979 wat Zimbabwe versuim het om vir ’n krieketwêreldbekertoernooi te kwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/live-cricket-score-zimbabwe-vs-uae-icc-world-cup-qualifiers-2018-super-six-harare/story-v0K4NDjN5pGSvu4Ccu539N.html |title=UAE stun Zim |publisher=Hindustan Times |date=22 Maart 2018 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Ná hierdie mislukking het Zimbabwe Krieket die hele nasionale afrigtingspersoneel, die nasionale kaptein, die o/19-afrigter en die nasionale keurderbeamptes van hul poste verwyder. Tydens ’n perskonferensie het ZK voorgestel dat Brendan Taylor die span se leierskap sal oorneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwe-cricket-sacks-captain-cremer-and-all-coaching-staff-1142049 |title=Zimbabwe Cricket sacks captain Cremer and all coaching staff |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=30 Maart 2018 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In Mei 2018 het ZK die aanstelling van Lalchand Rajput as voorlopige hoofafrigter bekend gemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/691619 |title=Zimbabwe appoint Lalchand Rajput as interim head coach |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=17 Mei 2018 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In Augustus 2018 is hy as voltydse hoofafrigter benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/lalchand-rajput-confirmed-as-zimbabwe-head-coach-1156538 |title=Lalchand Rajput confirmed as Zimbabwe head coach |publisher=ESPNcricinfo |date=24 Augustus 2018 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> 2019 het vir Zimbabwe erg begin, nadat Graeme Cremer sy loopbaan stopgesit<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.newzimbabwe.com/cremer-temporarily-quits-zim-cricket-cites-family-commitments/ |title=Cremer temporarily quits Zim cricket; cites family commitments |publisher=New Zimbabwe |date=11 Januarie 2019 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> en beplande toere deur beide Indië en Afghanistan afgelas moes word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/1094623 |title=Afghanistan's proposed tour of Zimbabwe called off |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=11 Maart 2019 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.crictracker.com/india-zimbabwe-series-in-doubt-due-to-ipl-2019-schedule/ |title=India-Zimbabwe series in doubt due to IPL 2019 schedule |publisher=Cric Tracker |date=14 Januarie 2019 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Zimbabwe het Hamilton Masakadza as kaptein in al die krieket heraangestel en Peter Moor is as onderkaptein benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.news18.com/cricketnext/news/hamilton-masakadza-named-zimbabwe-skipper-across-all-formats-2041953.html |title=Hamilton Masakadza Named Zimbabwe Skipper Across All Formats |publisher=News18 |date=19 Februarie 2019 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Beide Masakadza en Taylor het die reeks teen die Verenigde Arabiese Emirate egter weens beserings misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/news/zimbabwe-vs-uae-2019-injured-hamilton-masakadza-and-brendan-taylor-out-of-uae-odis-826203 |title=Injured Masakadza and Taylor out of UAE ODIs |publisher=Cricket Country |date=8 April 2019 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Moor het die span tydens Masakadza se afwesigheid aangevoer. Onder Moor het Zimbabwe sy eerste skoonskipreeks in meer as ’n dekade aangeteken, nadat hulle die Verenigde Arabiese Emirate met 4–0 verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/uae-tour-of-zimbabwe-2019-1179269/zimbabwe-vs-united-arab-emirates-4th-odi-1179275/match-report |title=Kyle Jarvis, Timycen Maruma star as Zimbabwe wrap up 4–0 whitewash |publisher=ESPNcricinfo |author=Peter Della Penna |date=16 April 2019 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Masakadza het saam met Taylor by die Zimbabwiese span vir die toer na Nederland heraangesluit. Zimbabwe het die EDI-reeks met 0–2 verloor. Nadat Nederland die eerste T20I-wedstryd gewen het, het die tweede wedstryd in ’n gelykop geëindig. Zimbabwe het die Superboulbeurt gewen en sodoende die reeks met 1–1 geëwenaar. Gedurende dié toer is die Zimbabwiese Krieketraad opgeskort en met ’n voorlopige raad vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/zimbabwe-cricket-board-suspended/articleshow/69899851.cms |title=Zimbabwe cricket board suspended |publisher=The Times of India |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> === Hernude skorsing en hertoelating === Weens politieke inmenging deur die regering en die vrees dat geldmiddele vir die nasionale beheerliggaam aan die regering gaan, het die IKR op 18 Julie 2019 Zimbabwe van IKR-toernooie geskors. Dié besluit deur die IKR het ’n aantal spelers gefrustreerd gelaat.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sports.ndtv.com/cricket/icc-suspends-zimbabwe-cricket-board-sikandar-raza-says-one-decision-has-ended-so-many-careers-2071939 |title="One Decision Has Ended So Many Careers," Cricketer Tweets After ICC Suspends Zimbabwe Cricket |publisher=NDTV |date=19 Julie 2019 |accessdate=3 Maart 2026 |archive-date=19 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719062636/https://sports.ndtv.com/cricket/icc-suspends-Zimbabwe-cricket-board-sikandar-raza-says-one-decision-has-ended-so-many-careers-2071939 |url-status=dead }}</ref> Vervolgens kon Zimbabwe nie aan die [[T20I-wêreldbeker 2021]]-kwalifisering deelneem nie (hulle is met [[Nigeriese nasionale krieketspan|Nigerië]] vervang)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thedailystar.net/sports/cricket/news/nigeria-replace-zimbabwe-t20-world-cup-qualifier-1783081 |title=Nigeria replace Zimbabwe in T20 World Cup Qualifier |publisher=The Daily Star |date=7 Augustus 2019 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> en het dié toernooi misgeloop. Die Zimbabwiese Krieketraad is kort daarna deur die regering heringestel, maar hul skorsing het bly staan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/zimbabwe-cricket-board-reinstated-team-still-suspended-119080901148_1.html |title=Zimbabwe cricket board reinstated, team still suspended |publisher=Business Standard India |date=9 Augustus 2019 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Gedurende hierdie tydperk het beide Solomon Mire en kaptein Hamilton Masakadza (onder wie Zimbabwe al sy 25 EDI-wedstryde verloor het) hul bedankings aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thecricketer.com/Topics/zimbabwe/zimbabwe_captain_hamilton_masakadza_retire_international_cricket.html |title=Zimbabwe captain Hamilton Masakadza to retire from international cricket |publisher=The Cricketer |date=3 September 2019 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Ondanks sy skorsing het Zimbabwe Krieket bevestig dat hulle steeds aan die Drienasiesreeks in Bangladesj sou kon deelneem, aangesien hulle kan voortgaan om wedstryde teen ander IKR-lede te speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwe-to-tour-bangladesh-for-tri-series-in-september-1196931 |title=Zimbabwe to tour Bangladesh for tri-series in September |publisher=ESPNcricinfo |author=Mohammad Isam |date=7 Augustus 2021 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Die Drienasiesreeks het op 13 September afgeskop en die eindstryd is op 24 September uitgespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://circleofcricket.com/category/Latest_news/38990/bangladesh-to-host-afghanistan-and-zimbabwe-for-a-triangular-t20i-series-in-september-2019 |title=Bangladesh to host Afghanistan and Zimbabwe for a Triangular T20I Series in September 2019 |publisher=Circle of Cricket |author=Rashmi Nanda |date=27 Junie 2019 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.crictracker.com/bangladesh-to-host-afghanistan-and-zimbabwe-for-a-t20i-tri-series-in-september/ |title=Bangladesh to host Afghanistan and Zimbabwe for a T20I tri-series in September |publisher=Crictracker |date=13 Februarie 2020 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.daily-sun.com/post/402749/2019/06/27/Bangladesh-to-host-Afghanistan-Zimbabwe-for-T20-triseries |title=Bangladesh to host Afghanistan, Zimbabwe for T20 tri-series |publisher=The Daily Sun |date=27 Junie 2019 |accessdate=3 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703023807/https://www.daily-sun.com/post/402749/2019/06/27/Bangladesh-to-host-Afghanistan-Zimbabwe-for-T20-triseries |archive-date=3 Julie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Masakadza se laaste toernooi vir Zimbabwe het ná een oorwinning in vier wedstryde met hul uitskakeling geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/bangladesh-t20-series-2019-1197136/afghanistan-vs-zimbabwe-5th-match-1197144/match-report |title=Hamilton Masakadza bids farewell with match-winning 71 |publisher=ESPNcricinfo |author=Liam Brickhill |date=20 September 2019 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Onder die nuwe voorlopige kaptein Sean Williams en die gebreek aan baie van hul sleutelspelers het Zimbabwe na [[Singapoer]] getoer om in die Drienasiesreeks sonder ’n eindstryd teen die gasheer en Nepal te speel. Zimbabwe het Nepal in die eerste wedstryd verslaan, maar teen Singapoer in die tweede wedstryd verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.straitstimes.com/sport/cricket-singapore-shock-zimbabwe-in-a-four-run-win-at-tri-nations-t20-series |title=Cricket: Singapore shock Zimbabwe in a four-run win at Tri-Nations T20 Series |publisher=The Straits Times |author=David Lee |date=30 September 2019 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Zimbabwe het die volgende twee wedstryde gewen en sodoende hul eerste reeksoorwinning in die T20I-formaat aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/singapore-twenty20-tri-2019-20-1201676/singapore-vs-zimbabwe-6th-match-1201685/match-report |title=Zimbabwe ride on Moor 92* to avenge loss to Singapore |publisher=ESPNcricinfo |date=3 Oktober 2019 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In Oktober 2019 het die IKR Zimbabwe Krieket se skorsing gelig, waardeur hulle vir toekomstige toernooie weer toegelaat is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwe-and-nepal-readmitted-as-icc-members-1203756 |title=Zimbabwe and Nepal readmitted as ICC members |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=14 Oktober 2019 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> === Heropkoms === [[Lêer:Sikandar Raza 2022.jpg|duimnael|upright|Onder hul kaptein [[Sikandar Raza]] het Zimbabwe tydens die [[T20I-wêreldbeker 2026]] die tweede rondte gehaal (hier tydens die [[T20I-wêreldbeker 2022]], waar hulle ook daarin geslaag het)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/sikandar-raza-299572 |title=Sikandar Raza |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Maart 2026}}</ref>]] Zimbabwe het die jaar 2020 met ’n toetsreeks teen Sri Lanka tuis begin wat hulle met 0–1 verloor het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/112075/sri-lanka-claim-series-through-mendis-led-draw |title=Sri Lanka claim series through Mendis-led draw |publisher=Cricbuzz |date=1 Februarie 2020 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Daarop het ’n toetswedstryd, asook ’n EDI- en T20I-reeks in Bangladesj gevolg, maar Zimbabwe is in al hierdie wedstryde verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/112686/all-round-bangladesh-complete-all-format-whitewash |title=All-round Bangladesh complete all-format whitewash |publisher=Cricbuzz |date=11 Maart 2020 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In 2021 het Zimbabwe sy eerste toetsreeks teen Afghanistan in die Verenigde Arabiese Emirate gespeel, wat met 1–1 gelykop geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/afghanistan-v-zimbabwe-2020-21-1252053/afghanistan-vs-zimbabwe-2nd-test-1252057/match-report-5 |title=Rashid Khan's 11 wickets set up series-levelling Afghanistan win |publisher=ESPNcricinfo |author=Karthik Krishnaswamy |date=14 Maart 2021 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Aansluitend het hulle Pakistan vir twee toetswedstryde en drie T20Is gehuisves. Ná twee swak nederlae in albei toetswedstryde het Zimbabwe sy eerste T20I-oorwinning oor Pakistan aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/pakistan-tour-of-zimbabwe-2021-1257180/zimbabwe-vs-pakistan-2nd-t20i-1257184/match-report |title=Pakistan lose seven for 21 as Zimbabwe end T20I losing streak |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=23 April 2021 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Nogtans is hulle in die T20I-reeks met 2–1 verslaan. In November 2021 is Zimbabwe saam met Suid-Afrika en Namibië as medegasheer vir die [[Krieketwêreldbeker 2027]] benoem.<ref name="Krieketwêreldbeker_2027">{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In Mei 2022 het hulle vir die eerste keer ’n bilaterale T20I-reeks teen Namibië verloor (met 2–3).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/namibia-in-zimbabwe-2022-1310915/zimbabwe-vs-namibia-5th-t20i-1310942/match-report |title=Namibia earn historic T20I series win after successfully defending 127 against Zimbabwe |publisher=ESPNcricinfo |date=24 Mei 2022 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In Julie 2022 het Zimbabwe die T20I-wêreldbekerkwalifisering B vir die [[T20I-wêreldbeker 2022]] in Australië aangebied en dié kwalifisering onoorwonne gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2680977 |title=Final Groups and Fixtures confirmed for ICC Men's T20 World Cup 2022 as Zimbabwe win Qualifier B |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=17 Julie 2022 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Tydens die T20I-wêreldbeker 2022 se eerste rondte het Zimbabwe Ierland en Skotland verslaan, terwyl hulle teen Wes-Indië verloor het, waarmee die Zimbabwiërs vir die eerste keer die Super 12 van ’n T20I-wêreldbekertoernooi gehaal het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/63341767 |title=T20 World Cup: Scotland out after loss to Zimbabwe in Hobart |publisher=[[BBC]] |author=Stephan Shemilt |date=21 Oktober 2022 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In die Super 12 moes Zimbabwe se wedstryd teen Suid-Afrika ná enkele boulbeurte weens reën afgelas word, waarvolgens dit onbeslis geëindig het. Daarna het hulle ’n verrassende oorwinning oor Pakistan aangeteken, maar daarna teen Bangladesj, Nederland en Indië verloor, waarmee die span uit die toernooi geskakel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/ban-vs-pak-t20-world-cup-2022-glass-half-full-for-bangladesh-as-small-mistakes-sink-their-campaign-1343659 |title=Glass half full for Bangladesh as small mistakes sink their T20 World Cup campaign |publisher=ESPNcricinfo |author=Mohammad Isam |date=6 November 2022 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Krieketwêreldbeker 2023]]-kwalifisering in Zimbabwe het die gasheer ná oorwinnings oor Nepal, Nederland, Wes-Indië en die [[Verenigde State se nasionale krieketspan|Verenigde State]] die Super Ses gehaal, waar hulle [[Omaanse nasionale krieketspan|Oman]] verslaan het, maar teen beide Sri Lanka en Skotland verloor het, waarmee hulle die hooftoernooi in Indië misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/world-cup-qualifier-2023-bulawayo-experiences-the-harare-hurt-as-zimbabwe-dream-comes-crashing-again-1385788 |title=Bulawayo experiences the Harare hurt as Zimbabwe's dream comes crashing again |publisher=ESPNcricinfo |author=Danyal Rasool |date=4 Julie 2023 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Die Afrikakwalifisering vir die [[T20I-wêreldbeker 2024]] het die Zimbabwiërs agter Namibië en [[Ugandese nasionale krieketspan|Uganda]] in die derde plek afgesluit, nadat hulle deur dié twee spanne geklop is (deur Uganda vir die eerste keer ooit), waarmee hulle die hooftoernooi in [[Wes-Indië]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/2024-mens-t20-world-cup-uganda-qualify-zimbabwe-knocked-out-1411119 |title=Zimbabwe fail to qualify for 2024 T20 World Cup; Uganda make it |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 2023 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Daarteenoor het die span tydens die Afrikakwalifisering vir die [[T20I-wêreldbeker 2026]] beter gevaar en vir hul sewende toernooi gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/namibia-zimbabwe-qualify-for-2026-men-s-t20-world-cup-1505360 |title=Namibia, Zimbabwe qualify for 2026 men's T20 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |date=2 Oktober 2025 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Tydens die hooftoernooi in [[Indië]] en [[Sri Lanka]] het die Zimbabwiërs ná oorwinnings oor Oman, Australië en Sri Lanka, asook ’n uitgereënde wedstryd teen Ierland onoorwonne die Super 8 gehaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cx2r7rv4y4eo |title=Zimbabwe stun Sri Lanka to finish top of Group B |publisher=[[BBC]] |author=Matthew Henry |date=19 Februarie 2026 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> In die Super 8 is die span egter ná drie nederlae teen Wes-Indië, Indië en Suid-Afrika uit die toernooi geskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2025-26-1502138/india-vs-zimbabwe-48th-match-super-eights-group-1-1512766/match-report |title=India win big to set up knockout clash with West Indies |publisher=ESPNcricinfo |author=Sidharth Monga |date=26 Februarie 2026 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Hul troosprys was die regstreekse kwalifisering vir die [[T20I-wêreldbeker 2028]] in Australië en Nieu-Seeland.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/t20-world-cup-2026-pakistan-complete-super-eight-line-up-1524905 |title=Pakistan complete Super Eight line-up for T20 World Cup 2026 |publisher=ESPNcricinfo |date=18 Februarie 2026 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> === Spelerverlies === In Zimbabwe word krieket – net soos [[rugby]], maar anders as [[sokker]] – tot vandag toe beskou as ’n deur “wit” mense oorheersde sport, wat hoogstens die middelklas betrek. Dit het die sosiale status van dié sportsoort in verskeie opsigte verswak, aangesien die nasionale span vir sy ontwikkeling vir ’n lang tydperk op Suid-Afrikaanse toernooie staat moes maak en die integrasie van minderbevoorregte dele van die samelewing eers ná 1980 aangepak kon word. ’n Ander probleem is die fokus op privaat skole, waardeur krieket vir die meeste kinders van laer sosiale klasse grootliks ontoeganklik is. Ondanks die beskeie infrastruktuur en beperkte moontlikhede is die land tot op middelskoolvlak redelik mededingend. Daarna ontvang spelers egter min of geen salaris, waardeur klubkrieket onderontwikkel en die plaaslike liga onaantreklik is. Baie talentvolle spelers gaan na die buiteland om hul loopbane voort te sit – veral na Suid-Afrika.<ref name="novak" /> Van die bekendste Zimbabwiese krieketspelers tel onder dié uitgewekenes. Vir Suid-Afrika het onder andere [[Colin Bland]],<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/colin-bland-44084 |title=Colin Bland |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> [[Chris Duckworth]],<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/chris-duckworth-44727 |title=Chris Duckworth |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> asook [[David Pithey|David]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/david-pithey-46761 |title=David Pithey |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> en [[Tony Pithey]] gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/tony-pithey-46760 |title=Tony Pithey |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> == Kleure, kenteken en bynaam == [[Lêer:Zimbabwean Players Take The Drinks Break.jpg|duimnael|links|Zimbabwiese spelers neem ’n pouse vir drankies in hul EDI-wedstryd teen Bangladesj op die Sher-e-Bangla-krieketstadion, [[Dhaka]], 23 Januarie 2009]] [[Lêer:Zimbabwe Bird.svg|duimnael|Die Zimbabwiese voël, Zimbabwe se nasionale simbool]] In toetskrieket dra Zimbabwe wit krieketklere met die Zimbabwiese voël op die linkerbors van die hemp en die borg se kenteken op die regterbors. Veldwerkers mag ’n donkergroen pet of ’n wit sonhoed dra, albei ook met die Zimbabwiese voël op. Die kolwers se helms is op ’n soortgelyke manier geverf. In EDI- en T20I-krieket dra Zimbabwiese spelers rooi truie, gewoonlik met geel aksente, of soms groen of swart. Veldwerkers dra ’n rooi bofbalpet of ’n rooi sonhoed. Die kolwers se helms is donkergroen. Tydens IKR-toernooie is die borg se kenteken op die regtermou en die inskrif ''ZIMBABWE'' op die voorkant van die hemp. Tans word die truie deur Vega Sportswear vervaardig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sundaynews.co.zw/back-to-where-it-began-for-zimbabwe/ |title=Back to where it began for Zimbabwe |publisher=Sunday News |date=4 Maart 2018 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Vorige verskaffers was [[Reebok (maatskappy)|Reebok]] (2011–2013),<ref name=espncricinfo /> Ihsan Sports (2004–2007),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://allafrica.com/stories/200412170316.html |title=Zimbabwe: Cricket deal sealed |publisher=All Africa |author=Paul Munyuki |date=17 Desember 2004 |accessdate=21 Februarie 2020}}</ref> Asics (1999) en International Sports Clothing (1992–1996). PPC Zimbabwe is sedert 2018 die borg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.chronicle.co.zw/zim-cricket-ppc-100k-deal-unveiled/ |title=Zim Cricket PPC 100K deal unveiled |publisher=Chronicle |date=24 Februarie 2018 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Vorige borge was [[Castle Lager]] (2013–2018),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.herald.co.zw/light-shines-in-zim-cricket/ |title=Light shines in Zim cricket |publisher=The Herald |date=8 Augustus 2011 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> CBZ Limited (2010–2013),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://allafrica.com/stories/201003030050.html |title=Zimbabwe: CBZ Commits to National Cricket |publisher=All Africa |author=Edison Chikamhi |date=3 Maart 2010 |accessdate=12 Februarie 2021}}</ref> [[Old Mutual|Old Mutual Life Assurance]] (2002–2004)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/old-mutual-in-three-year-sponsorship-of-zimbabwe-cricket-114195 |title=Old Mutual in three-year sponsorship of Zimbabwe cricket |publisher=ESPNcricinfo |date=12 Februarie 2002 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> en Zimbabwe Sun.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://apps.lords.org/lords/tours-and-museum/museum/searchthecollections/artefactdetails/Museum/25532?page=2 |title=Zimbabwe ODI Shirt of David Houghton, 1996–97 |publisher=[[Lord’s]] |accessdate=3 Maart 2026}} {{dooie skakel}}</ref> Zimbabwe se bynaam ''The Chevrons'' is ontleen aan die sigsagpatroon in die mure by die ruïnestad [[Groot-Zimbabwe]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/criclife/%e2%80%8bhow%e2%80%8b-zimbabwe%e2%80%8ban-cricket-team-%e2%80%8bgot-the-name%e2%80%8b-chevrons-504536/ |title=How Zimbabwean cricket team got the name ‘Chevrons’ |publisher=Cricket Country |date=1 Junie 2015 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.pindula.co.zw/The_Zimbabwe_Chevrons |title=The Zimbabwe Chevrons |publisher=Pindula |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> Die kenteken toon ’n paaltjie links bo, ’n krieketveldfraiing regs bo, ’n krieketbal links onder en ’n [[Zimbabwe-voël]] regs onder. == Tuisstadions == {{Location map+ |Zimbabwe |caption=Zimbabwiese krieketstadions wat reeds toetswedstryde gehuisves het |places= {{location map~|Zimbabwe|label=<small>[[Harare Sportklub]]</small>|position=top|lat=-17.814075|long=31.050578}} {{location map~|Zimbabwe|label=<small>[[Bulawayo Athletic Club]]</small>|position=top|lat=-20.164836|long=28.593483}} {{location map~|Zimbabwe|label=<small>[[Queens Sportklub]]</small>|position=bottom|lat=-20.145108|long=28.588944}} {{location map~|Zimbabwe|label=<small>[[Takashinga-krieketklub]]</small>|position=bottom|lat=-17.888|long=30.991}} }} Net soos ander vername krieketlande soos Australië, Bangladesj, Engeland, Ierland, Indië, Nieu-Seeland, Pakistan, Sri Lanka, Wes-Indië en Suid-Afrika beskik Zimbabwe oor geen amptelike tuisstadion vir sy nasionale span nie. Die Zimbabwiese nasionale krieketspan gebruik vir hul krieketwedstryde eerder ’n verskeidenheid stadions dwarsdeur Zimbabwe. Die Zimbabwiese nasionale krieketspan het tot dusver vier tuisstadions tydens krieketwedstryde gebruik: {| border="0" class="wikitable sortable" |-bgcolor="#cccccc" ! No. !! Stadion !! Plek !! Eerste wedstryd |- | 1 | [[Harare Sportklub]] | [[Harare]] | 18 Oktober 1992 |- | 2 | [[Bulawayo Athletic Club]] | [[Bulawayo]] | 1 November 1992 |- | 3 | [[Queens Sportklub]] | [[Bulawayo]] | 20 Oktober 1994 |- | 4 | [[Takashinga-krieketklub]] | [[Harare]] | 18 Junie 2023 |} === Krieketwêreldbekerstadions === {{Hoofartikel|Krieketwêreldbeker 2003|Krieketwêreldbeker 2027}} Zimbabwe het saam met die Afrikalande Suid-Afrika en Kenia die Krieketwêreldbeker 2003 aangebied. Zimbabwe het sy groepwedstryde tydens dié toernooi op óf Harare Sportklub in Harare óf Queens Sportklub in [[Bulawayo]] gespeel. Engeland het sy wedstryd teen Zimbabwe in Harare weens veiligheidskwessies egter verbeur.<ref name=espncricinfo /><ref name=theguardian /> Saam met Suid-Afrika en Namibië sal Zimbabwe die Krieketwêreldbeker 2027 aanbied.<ref name="Krieketwêreldbeker_2027" /> Vir dié toernooi word sedert 2024 ’n nuwe stadion in [[Victoria Falls]] met die amptelike naam [[Mosi-oa-Tunya Internasionale Krieketstadion]] opgerig. Na verwagting sal dit in Augustus 2026 geopen word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwe-cricket-flagship-stadium-at-victoria-falls-draws-criticism-1500407 |title=Will ZC reap benefits from investing heavily into Victoria Falls Stadium? |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=26 Augustus 2025 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> == Internasionale toere == Soos gebruiklik sedert die begin van internasionale krieket onderneem die Zimbabwiese nasionale krieketspan deels maandelange oorsese toere, waartydens hulle teen ander nasionale spanne, plaasliksaamgestelde spanne en klubspanne speel. Eweneens huisves hulle ander nasionale spanne wat na Zimbabwe toer. Gedurende die plaaslike [[somer]] tree hulle as gasheer op of onderneem op hul beurt toere deur die ander krieketlande van die [[Suidelike Halfrond]] en gedurende die plaaslike [[winter]] onderneem hulle toere deur krieketlande van die [[Noordelike Halfrond]]. As deel hiervan ding Zimbabwe in toetskrieket sedert 1999–2000 teen Australië om die Southern Cross-trofee en sedert 2001 teen Wes-Indië om die Clive Lloyd-trofee mee. == Spelers == === Bekende spelers === Een voormalige Zimbabwiese speler is vir sy uitstekende prestasies in die [[Internasionale Krieketraad]] se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/hall-of-fame/hall-of-famers |title=ICC Hall of Famers |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> {| class="wikitable" ! Speler ! Posisie ! Inskrywing |- | [[Andy Flower]] || [[Paaltjiewagter]] || 2021 |} === Spelerstatistieke === Daar het altesaam 137 spelers [[Toetskrieket|toets-]], 163 spelers [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-]] en 80 spelers [[Twintig20|T20I-krieket]] vir Zimbabwe gespeel. Vervolgens die spelers wat vir die Zimbabwiese span die meeste lopies aangeteken en die meeste paaltjies geneem het. ==== Lopies ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" |Toets ! colspan="4" |EDI ! colspan="4" |T20I |- ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | Toetse ! scope=col | Lopies ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | EDIs ! scope=col | Lopies ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | T20Is ! scope=col | Lopies |- |style="text-align:left;"| [[Andy Flower]] | 1992–2002 | align=center | 63 | align=center | '''4&nbsp;794''' | [[Andy Flower]] | 1992–2003 | align=center | 213 | align=center | '''6&nbsp;786''' | [[Sikandar Raza]] | 2013–hede | align=center | 133 | align=center | '''3&nbsp;089''' |- | [[Grant Flower]] | 1992–2004 | align=center | 67 | align=center | '''3&nbsp;457''' | [[Brendan Taylor]] | 2004–hede | align=center | 207 | align=center | '''6&nbsp;704''' | [[Ryan Burl]] | 2018–hede | align=center | 118 | align=center | '''1&nbsp;948''' |- | [[Alistair Campbell]] | 1992–2002 | align=center | 60 | align=center | '''2&nbsp;858''' | [[Grant Flower]] | 1992–2010 | align=center | 221 | align=center | '''6&nbsp;571''' | [[Brian Bennett]] | 2023–hede | align=center | {{0}}58 | align=center | '''1&nbsp;888''' |- | [[Brendan Taylor]] | 2004–hede | align=center | 36 | align=center | '''2&nbsp;403''' | [[Hamilton Masakadza]] | 2001–2019 | align=center | 209 | align=center | '''5&nbsp;658''' | [[Sean Williams]] | 2006–hede | align=center | {{0}}85 | align=center | '''1&nbsp;805''' |- | [[Hamilton Masakadza]] | 2001–2018 | align=center | 38 | align=center | '''2&nbsp;223''' | [[Sean Williams]] | 2005–hede | align=center | 164 | align=center | '''5&nbsp;217''' | [[Hamilton Masakadza]] | 2006–2019 | align=center | {{0}}66 | align=center | '''1&nbsp;662''' |- class=sortbottom | colspan=4 | <small>Korrek teen: 3 Maart 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=1;id=9;type=team |title=Records / Zimbabwe / Test Matches / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> | colspan=4 | <small>Korrek teen: 3 Maart 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=2;id=9;type=team |title=Records / Zimbabwe / One-Day Internationals / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> | colspan=4 | <small>Korrek teen: 3 Maart 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=3;id=9;type=team |title=Records / Zimbabwe / Twenty20 Internationals / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> |} ==== Paaltjies ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" |Toets ! colspan="4" |EDI ! colspan="4" |T20I |- ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | Toetse ! scope=col | Paaltjies ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | EDIs ! scope=col | Paaltjies ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | T20Is ! scope=col | Paaltjies |- | [[Heath Streak]] | 1993–2005 | align=center | 65 | align=center | '''216''' | [[Heath Streak]] | 1993–2005 | align=center | 187 | align=center | '''237''' | [[Richard Ngarava]] | 2019–hede | align=center | {{0}}93 | align=center | '''114''' |- | [[Ray Price]] | 1999–2013 | align=center | 22 | align=center | '''{{0}}80''' | [[Prosper Utseya]] | 2004–2015 | align=center | 164 | align=center | '''133''' | [[Sikandar Raza]] | 2013–hede | align=center | 133 | align=center | '''107''' |- | [[Paul Strang]] | 1994–2001 | align=center | 24 | align=center | '''{{0}}70''' | [[Graeme Cremer]] | 2009–2018 | align=center | {{0}}96 | align=center | '''119''' | [[Blessing Muzarabani]] | 2018–hede | align=center | {{0}}89 | align=center | '''106''' |- | [[Henry Olonga]] | 1995–2002 | align=center | 30 | align=center | '''{{0}}68''' | [[Tendai Chatara]] | 2013–2023 | align=center | {{0}}87 | align=center | '''115''' | [[Luke Jongwe]] | 2015–2024 | align=center | {{0}}65 | align=center | '''{{0}}66''' |- | [[Blessing Muzarabani]] | 2017–hede | align=center | 18 | align=center | '''{{0}}67''' | [[Grant Flower]] | 1992–2010 | align=center | 221 | align=center | '''104''' | [[Tendai Chatara]] | 2010–2024 | align=center | {{0}}60 | align=center | '''{{0}}65''' |- class=sortbottom | colspan=4 | <small>Korrek teen: 3 Maart 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=1;id=9;type=team |title=Records / Zimbabwe / Test Matches / Most Wickets |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> | colspan=4 | <small>Korrek teen: 3 Maart 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=2;id=9;type=team |title=Records / Zimbabwe / One-Day Internationals / Most Wickets |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> | colspan=4 | <small>Korrek teen: 3 Maart 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=3;id=9;type=team |title=Records / Zimbabwe / Twenty20 Internationals / Most Wickets |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> |} === Spankapteins === Tot op hede was 13 spelers reeds die [[Kaptein (sport)|kaptein]] vir Zimbabwe tydens ’n toetswedstryd, 23 tydens ’n EDI en elf tydens ’n T20I.<ref>Die tydperk verwys na die ooreenstemmende krieketseisoen waarin die eerste of laaste wedstryd van die tyd as kaptein gespeel is.</ref> {| border="0" class="wikitable sortable" |-bgcolor="#cccccc" ! colspan="3" | Toets<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=1;id=9;type=team |title=Records / Zimbabwe / Test Matches / List of Captains |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> ! colspan="2" | EDI<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=2;id=9;type=team |title=Records / Zimbabwe / One-Day Internationals / List of Captains |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> ! colspan="2" | T20I<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=3;id=9;type=team |title=Records / Zimbabwe / Twenty20 Internationals / List of Captains |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> |- ! No. !! Naam !! Tydperk !! Naam !! Tydperk !! Naam !! Tydperk |- | 1 | David Houghton | 1992–1993 | Duncan Fletcher | 1983 | Prosper Utseya | 2006–2010 |- | 2 | Andy Flower | 1993–2000 | John Traicos | 1987 | Elton Chigumbura | 2010–2016 |- | 3 | Alistair Campbell | 1996–2002 | David Houghton | 1992–1993 | Brendan Taylor | 2011–2021 |- | 4 | Heath Streak | 2000–2004 | Andy Flower | 1993–2000 | '''Sikandar Raza''' | 2015–hede |- | 5 | Brian Murphy | 2001 | Alistair Campbell | 1996–2002 | Hamilton Masakadza | 2016–2019 |- | 6 | Stuart Carlisle | 2001–2002 | Heath Streak | 2000–2004 | Graeme Cremer | 2016–2018 |- | 7 | Tatenda Taibu | 2004–2005 | Grant Flower | 2001 | Sean Williams | 2019–2021 |- | 8 | Brendan Taylor | 2011–2021 | Guy Whittall | 2001 | Chamu Chibhabha | 2020 |- | 9 | Hamilton Masakadza | 2013–2018 | Brian Murphy | 2001 | Craig Ervine | 2021–2023 |- | 10 | Graeme Cremer | 2016–2017 | Stuart Carlisle | 2001–2002 | Regis Chakabva | 2022 |- | 11 | Sean Williams | 2020–2021 | Tatenda Taibu | 2004–2005 | Ryan Burl | 2023 |- | 12 | '''Craig Ervine''' | 2020–hede | Terry Duffin | 2006 |- | 13 | Johnathan Campbell | 2025 | Prosper Utseya | 2006–2010 |- | 14 | | | Hamilton Masakadza | 2008–2019 |- | 15 | | | Elton Chigumbura | 2010–2016 |- | 16 | | | Brendan Taylor | 2011–2021 |- | 17 | | | Graeme Cremer | 2016–2018 |- | 18 | | | Peter Moor | 2019 |- | 19 | | | Chamu Chibhabha | 2020 |- | 20 | | | '''Sean Williams''' | 2020–hede |- | 21 | | | Craig Ervine | 2021–2025 |- | 22 | | | Regis Chakabva | 2022 |- | 23 | | | Sikandar Raza | 2022–2023 |} == Rekords == === Toetsrekord teen ander lande === {| class="sortable wikitable" style="text-align:center;width:600px" ! Teenstander !! Gespeel !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste oorwinning |- |align="left"| {{Cr-AF}} || 5 || 2 || 2 || 0 || 1 || 40,00 || 6 Maart 2021 |- |align="left"| {{Cr-AU}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-BD}} || 20 || 8 || 9 || 0 || 3 || 40,00 || 22 April 2001 |- |align="left"| {{Cr-EN}} || 7 || 0 || 4 || 0 || 3 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-IE}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-IN}} || 11 || 2 || 7 || 0 || 2 || 18,18 || 10 Oktober 1998 |- |align="left"| {{Cr-NZ}} || 19 || 0 || 13 || 0 || 6 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-PK}} || 19 || 3 || 12 || 0 || 4 || 15,78 || 4 Februarie 1995 |- |align="left"| {{Cr-LK}} || 20 || 0 || 14 || 0 || 6 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-ZA}} || 11 || 0 || 10 || 0 || 1 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-WI}} || 12 || 0 || 8 || 0 || 4 || 0,00 || – |- |- class="sortbottom" |align="left"| '''Algeheel''' || '''129''' || '''15''' || '''84''' || '''0''' || '''30''' || '''11,63''' || 4 Februarie 1995 |- |colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met toets #2616 op 4–8 Januarie 2026. Laaste keer hersien op 3 Maart 2026.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=1;id=9;type=team |title=Records / Zimbabwe / Test matches / Result summary |publisher=ESPNcricinfo |date=8 Januarie 2026 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> |} === Wêreldtoetskampioenskap === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[Wêreldtoetskampioenskap 2019–2021|2019–2021]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Wêreldtoetskampioenskap 2021–2023|2021–2023]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Wêreldtoetskampioenskap 2023–2025|2023–2025]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Wêreldtoetskampioenskap 2025–2027|2025–2027]] || Nie gekwalifiseer nie |} === EDI-rekord teen ander lande === {| class="wikitable" style="text-align:center;width:600px" ! Teenstander !! Wedstryde !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste oorwinning |- |colspan="16" style="text-align:center"| '''t. Toetslande''' |- |align="left"| {{Cr-AF}} || 31 || 10 || 20 || 0 || 1 || 32,25 || 18 Julie 2014 |- |align="left"| {{Cr-AU}} || 33 || 3 || 29 || 0 || 1 || 9,09 || 9 Junie 1983 |- |align="left"| {{Cr-BD}} || 81 || 30 || 51 || 0 || 0 || 37,03 || 11 Oktober 1997 |- |align="left"| {{Cr-EN}} || 30 || 8 || 21 || 0 || 1 || 26,67 || 18 Maart 1992 |- |align="left"| {{Cr-IE}} || 25 || 10 || 11 || 1 || 3 || 40,00 || 17 Oktober 2008 |- |align="left"| {{Cr-IN}} || 66 || 10 || 54 || 2 || 0 || 15,15 || 7 Februarie 1997 |- |align="left"| {{Cr-NZ}} || 38 || 9 || 27 || 1 || 1 || 23,68 || 3 Februarie 1996 |- |align="left"| {{Cr-PK}} || 65 || 5 || 56 || 2 || 2 || 7,69 || 26 Februarie 1995 |- |align="left"| {{Cr-LK}} || 66 || 12 || 51 || 0 || 3 || 18,18 || 5 November 1994 |- |align="left"| {{Cr-ZA}} || 41 || 2 || 38 || 0 || 1 || 4,87 || 29 Mei 1999 |- |align="left"| {{Cr-WI}} || 49 || 11 || 36 || 1 || 1 || 22,44 || 6 Julie 2000 |- |colspan="16" style="text-align:center"| '''t. Assosiaatlede''' |- |align="left"| {{Cr-BM}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 18 Mei 2006 |- |align="left"| {{Cr-CA}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 16 Mei 2006 |- |align="left"| {{Cr-HK}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 10 Maart 2018 |- |align="left"| {{Cr-KE}} || 32 || 25 || 5 || 0 || 2 || 78,12 || 27 Februarie 1996 |- |align="left"| {{Cr-NA}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 10 Februarie 2003 |- |align="left"| {{Cr-NL}} || 7 || 4 || 3 || 0 || 0 || 57,14 || 28 Februarie 2003 |- |align="left"| {{Cr-NP}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 18 Junie 2023 |- |align="left"| {{Cr-OM}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 29 Junie 2023 |- |align="left"| {{Cr-XS}} || 4 || 1 || 2 || 1 || 0 || 25,00 || 17 Junie 2017 |- |align="left"| {{Cr-AE}} || 6 || 5 || 1 || 0 || 0 || 83,33 || 19 Februarie 2015 |- |align="left"| {{Cr-US}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 26 Junie 2023 |- |- class="sortbottom" |align="left"| '''Algeheel''' || '''583''' || '''154''' || '''405''' || '''8''' || '''16''' || '''26,42''' || 9 Junie 1983 |- |colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met EDI #4942 op 27 Januarie 2026. Laaste keer hersien op 3 Maart 2026. Wenpersentasies sluit geen uitslae uit en tel gelykop as ’n halwe oorwinning.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=2;id=9;type=team |title=Records / Zimbabwe / ODI matches / Result summary |publisher=ESPNcricinfo |date=27 Januarie 2026 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> |} === Krieketwêreldbekerrekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[Krieketwêreldbeker 1975|1975]] || Nie toegelaat nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1979|1979]] || Nie toegelaat nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1983|1983]] || Groepfase |- |[[Krieketwêreldbeker 1987|1987]] || Groepfase |- |[[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] || Groepfase |- |[[Krieketwêreldbeker 1996|1996]] || Groepfase |- |[[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] || Super 6 |- |[[Krieketwêreldbeker 2003|2003]] || Super 6 |- |[[Krieketwêreldbeker 2007|2007]] || Groepfase |- |[[Krieketwêreldbeker 2011|2011]] || Groepfase |- |[[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] || Groepfase |- |[[Krieketwêreldbeker 2019|2019]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2027|2027]] || ''gekwalifiseer'' |- |[[Krieketwêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Kampioenetrofeerekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[Kampioenetrofee 1998|1998]] || Voorwedstryd |- |[[Kampioenetrofee 2000|2000]] || Kwarteindrondte |- |[[Kampioenetrofee 2002|2002]] || Groepfase |- |[[Kampioenetrofee 2004|2004]] || Groepfase |- |[[Kampioenetrofee 2006|2006]] || Kwalifiseringsrondte |- |[[Kampioenetrofee 2009|2009]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2013|2013]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2017|2017]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2025|2025]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2029|2029]] || {{n.v.t.}} |} === T20I-rekord teen ander lande === {| class="wikitable" style="text-align:center;width:600px" ! Teenstander !! Wedstryde !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste T20I-oorwinning |- |colspan="15" style="text-align:center"| '''t. Toetslande''' |- |align="left"| {{Cr-AF}} || 21 || 2 || 19 || 0 || 0 || 9,52 || 20 September 2019 |- |align="left"| {{Cr-AU}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 0 || 50,00 || 12 September 2007 |- |align="left"| {{Cr-BD}} || 25 || 8 || 17 || 0 || 0 || 32,00 || 11 Mei 2013 |- |align="left"| {{Cr-EN}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-IE}} || 18 || 8 || 8 || 0 || 2 || 44,44 || 14 Julie 2019 |- |align="left"| {{Cr-IN}} || 14 || 3 || 11 || 0 || 0 || 21,42 || 19 Julie 2015 |- |align="left"| {{Cr-NZ}} || 8 || 0 || 8 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-PK}} || 23 || 3 || 20 || 0 || 0 || 13,04 || 23 April 2021 |- |align="left"| {{Cr-LK}} || 12 || 4 || 8 || 0 || 0 || 33,33 || 6 September 2025 |- |align="left"| {{Cr-ZA}} || 9 || 0 || 8 || 0 || 1 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-WI}} || 5 || 1 || 4 || 0 || 0 || 20,00 || 4 Maart 2010 |- |colspan="15" style="text-align:center"| '''t. Assosiaatlede''' |- |align="left"| {{vlagland|Botswana}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 28 September 2025 |- |align="left"| {{vlagland|Gambië}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 23 Oktober 2024 |- |align="left"| {{Cr-HK}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 8 Maart 2016 |- |align="left"| {{vlagland|Jersey}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 12 Julie 2022 |- |align="left"| {{Cr-CA}} || 2 || 1 || 0 || 1 || 0 || 50,00 || 11 Oktober 2008 |- |align="left"| {{Cr-KE}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 30 November 2023 |- |align="left"| {{vlagland|Mosambiek}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 20 Oktober 2024 |- |align="left"| {{Cr-NA}} || 15 || 7 || 8 || 0 || 0 || 46,67 || 17 Mei 2022 |- |align="left"| {{Cr-NL}} || 5 || 2 || 2 || 1 || 0 || 40,00 || 19 Maart 2014 |- |align="left"| {{Cr-NP}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 27 September 2019 |- |align="left"| {{Cr-NG}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 29 November 2023 |- |align="left"| {{Cr-OM}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 9 Februarie 2026 |- |align="left"| {{Cr-PG}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 15 Julie 2022 |- |align="left"| {{vlagland|Rwanda}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 27 November 2023 |- |align="left"| {{vlagland|Seychelle}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 19 Oktober 2024 |- |align="left"| {{Cr-XS}} || 5 || 4 || 1 || 0 || 0 || 80,00 || 10 Maart 2016 |- |align="left"| {{vlagland|Singapoer}} || 3 || 2 || 1 || 0 || 0 || 66,67 || 3 Oktober 2019 |- |align="left"| {{Cr-TZ}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 23 November 2023 |- |align="left"| {{Cr-UG}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 0 || 50,00 || 26 September 2025 |- |align="left"| {{Cr-AE}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 21 Maart 2014 |- |align="left"| {{Cr-US}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 14 Julie 2022 |- |- class="sortbottom" |align="left"| '''Algeheel''' || '''192''' || '''68''' || '''119''' || '''2''' || '''3''' || '''35,42''' || 12 September 2007 |- |colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met T20I #3750 op 1 Maart 2026. Gelykop verwys na wedstryde wat deur ’n valbyl (soos ’n Superboulbeurt) beslis is. Wenpersentasies sluit onbesliste wedstryde uit en tel gelykop as ’n halwe oorwinning (ongeag die valbyl).''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=3;id=9;type=team |title=Records / Zimbabwe / Twenty20 Internationals / Result summary |publisher=ESPNcricinfo |date=1 Maart 2026 |accessdate=3 Maart 2026}}</ref> |} === T20I-wêreldbekerrekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[T20I-wêreldbeker 2007|2007]] || Groepfase |- |[[T20I-wêreldbeker 2009|2009]] || Onttrek |- |[[T20I-wêreldbeker 2010|2010]] || Groepfase |- |[[T20I-wêreldbeker 2012|2012]] || Groepfase |- |[[T20I-wêreldbeker 2014|2014]] || Groepfase |- |[[T20I-wêreldbeker 2016|2016]] || Groepfase |- |[[T20I-wêreldbeker 2021|2021]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2022|2022]] || Super 12 |- |[[T20I-wêreldbeker 2024|2024]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2026|2026]] || Super 8 |- |[[T20I-wêreldbeker 2028|2028]] || ''gekwalifiseer'' |- |[[T20I-wêreldbeker 2030|2030]] || {{n.v.t.}} |} == Sien ook == {{Portaal|Krieket|Cricket ball.svg}} * [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan]] * [[Zimbabwiese nasionale sokkerspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |author=Jonty Winch |title=‘There Were a Fine Manly Lot of Fellows’: Cricket, Rugby and Rhodesian Society during William Milton’s Administration, 1896–1914 |series=Sport in History |edition=28 |volume=4 |publisher=The British Society of Sports History |location=London |date=2008 |pages=584–585 |doi=10.1080/17460260802580636 |url=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/17460260802580636 |format=PDF |accessdate=3 Maart 2026}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Zimbabwe national cricket team|Zimbabwiese nasionale krieketspan}} * {{en}} [https://zimcricket.org/ Amptelike webwerf van Zimbabwe Krieket] * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/team/zimbabwe-9 Zimbabwe op ESPNcricinfo] * {{en}} [https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/cricket-zimbabwe Zimbabwe by die IKR] {{Nasionale krieketspanne}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Krieket in Zimbabwe]] [[Kategorie:Nasionale krieketspanne van Afrika]] ab3mihnicr0vdmew9kt5vc8qjiqgua8 0 87102 2965249 1915354 2026-09-05T14:06:59Z ~2026-48446-32 214018 add reference 2965249 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Wasserstoffperoxid.svg|150px|duimnael|Waterstofperoksied, 'n voorbeeld van 'n reaktiewe suurstofverbinding.]] '''Oksidatiewe stres''' is waar die liggaam 'n wanbalans aan [[reaktiewe suurstofverbinding]]s (soos [[superoksied]] en [[waterstofperoksied]]) het. Daar word voorgestel dat oksidatiewe stres aan siektes soos [[kanker]], [[Alzheimer se siekte]] en [[outisme]] gekoppel is <ref>{{Cite journal |last=Gavanji |first=Shahin |last2=Zaki |first2=Hazem |last3=Panjwani |first3=Priyadarshini |last4=Othman |first4=Eman M. |date=2026-04-28 |title=Linking Experimental Models to Pathophysiology: Oxidative Stress and DNA Damage in Cardiovascular Diseases |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13163459/ |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=27 |issue=9 |pages=3931 |doi=10.3390/ijms27093931 |issn=1422-0067 |pmc=13163459 |pmid=42123513}}</ref>. == Eksterne skakels == * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10693912 PubMed.gov artikel oor Oksidatiewe stres (Feb 2000)] {{en}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Chemie]] 9m4p8ceu1y88k14h7g81c4w0vzb6e77 2965254 2965249 2026-09-05T16:14:01Z Dumbassman 62009 2965254 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Wasserstoffperoxid.svg|150px|duimnael|Waterstofperoksied, 'n voorbeeld van 'n reaktiewe suurstofverbinding.]] '''Oksidatiewe stres''' is waar die liggaam 'n wanbalans aan [[reaktiewe suurstofverbinding]]s (soos [[superoksied]] en [[waterstofperoksied]]) het. Daar word voorgestel dat oksidatiewe stres aan siektes soos [[kanker]], [[Alzheimer se siekte]] en [[outisme]] gekoppel is.<ref>{{Cite journal |last=Gavanji |first=Shahin |last2=Zaki |first2=Hazem |last3=Panjwani |first3=Priyadarshini |last4=Othman |first4=Eman M. |date=2026-04-28 |title=Linking Experimental Models to Pathophysiology: Oxidative Stress and DNA Damage in Cardiovascular Diseases |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13163459/ |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=27 |issue=9 |pages=3931 |doi=10.3390/ijms27093931 |issn=1422-0067 |pmc=13163459 |pmid=42123513}}</ref> ==Verwysings== {{verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10693912 PubMed.gov artikel oor Oksidatiewe stres (Feb 2000)] {{en}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Chemie]] bfrddbup1psdloh8ff05hscdgrtzqyg 2965394 2965254 2026-09-06T09:25:53Z M7 2139 rvv fake reference spam 2965394 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Wasserstoffperoxid.svg|150px|duimnael|Waterstofperoksied, 'n voorbeeld van 'n reaktiewe suurstofverbinding.]] '''Oksidatiewe stres''' is waar die liggaam 'n wanbalans aan [[reaktiewe suurstofverbinding]]s (soos [[superoksied]] en [[waterstofperoksied]]) het. Daar word voorgestel dat oksidatiewe stres aan siektes soos [[kanker]], [[Alzheimer se siekte]] en [[outisme]] gekoppel is. == Eksterne skakels == * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10693912 PubMed.gov artikel oor Oksidatiewe stres (Feb 2000)] {{en}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Chemie]] 192j5n8eyhvki1oyauf9jr4nwlp9t7x 0 90405 2965289 2678774 2026-09-05T19:02:54Z Sobaka 328 skakel 2965289 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Robert Jacob Gordon00.jpg|duimnael|Robert Jacob Gordon in 1780]] Die '''Gordon-versameling''' in die [[Rijksmuseum]] in [[Amsterdam]] bestaan uit 353 sketse wat gemaak is tydens [[Robert Jacob Gordon]] se verblyf aan die Kaap en veral tydens sy drie reise na die binneland. Dit het belangrike kaarte en tekeninge opgelewer wat die kennis oor die inheemse bevolking, en plante en diere vergroot het. Van byna alles wat teengekom is, is tekeninge gemaak en vir hierdie doel is Gordon op sy reise van 'n tekenaar vergesel. Die meeste sketse is in pen en ink en dikwels in kleur. Die onderwerpe was eerstens die [[Khoikhoi]], [[San]] en die [[Xhosa]], hul stamhoofde, rituele, kuns en jagtogte. Alle plante en diere is in detail geteken en aandag is ook aan die fisiologie en anatomie gegee. In die versameling is landkaarte en sketse van plase en watervalle. Daar is o.a. panoramasketse van [[Kaapstad]], die [[Augrabieswaterval]], [[Plettenbergbaai]], [[Algoabaai]], [[Valsbaai]], [[Kamdeboo]], [[Robbeneiland]], [[Knysna]] en [[Saldanhabaai]]. [[Mosselbaai]] is byvoorbeeld op 22 Februarie 1778 deur [[Johannes Schumacher]] geteken. Hierdie skets is 23,5cm hoog en amper 3m wyd. == Bibliografie == * www.rijksmuseum.nl [[Kategorie:Aardrykskunde]] [[Kategorie:Amsterdam]] [[Kategorie:Antropologie]] [[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Kunsversamelings]] [[Kategorie:Museums]] [[Kategorie:Versamelings]] 10iswbttve10dcv7igdrah4sddtur8w 0 95899 2965379 2469372 2026-09-06T06:24:07Z ~2026-48352-32 214061 /* Predikante */ 2965379 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kerk | naam=Gereformeerde Kerk<br />Oos-Londen | beeld=Embleem van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika.jpg | breedte=190px | onderskrif= | vorige_naam= | sluit_in=[[Alice]]<br /> [[Butterworth]]<br /> [[Fort Beaufort]]<br /> [[King William's Town]]<br /> Ooskus-oorde<br /> [[Oos-Londen]]<br /> [[Stutterheim]]<br /> [[Mthatha]] | klassis=Karoo-Kei | huidige_predikant=Nikolaas Pienaar | kombinasie= | belydende_lidmate=135 | dooplidmate=28 | adres=Stirling Presbiteriaanse kerk | webtuiste= | stigting=1925 | afgestig=[[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] | eerste_predikant=J.F. du Plooy 1933–1936 | ontbind= | ingelyf= | ingelyf_by= | saamgesmelt_met= }} [[Beeld:Ou Gereformeerde kerk en pastorie Oos-Londen.jpg|duimnael|links|370px|Die kerkgebou wat tot 1950 in gebruik was en die ou pastorie. Die kerk is gesloop en die pastorie waarskynlik ook.]] [[Lêer:Dirk Postma.jpg|duimnael|190px|links|Ds. [[Dirk Postma, seun van Marthinus|Dirk Postma]], in wie se tyd as leraar van Burgersdorp Oos-Londen afgestig is]] [[Beeld:Ds HVF Kruger.jpg|duimnael|links|170px|Ds. H.V.F. Kruger, van 1937 tot 1942 die gemeente se tweede leraar.]] Die '''Gereformeerde kerk Oos-Londen''' is die enigste Afrikaanse gemeente van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] in die [[Oos-Kaap]]se hawestad [[Oos-Londen]]. Dit is in 1925 gestig. == Agtergrond == Die ontstaan van hierdie gemeente het voortgevloei uit die optrede van die predikant van [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] se Gereformeerde gemeente, indertyd ds. [[Dirk Postma, seun van Marthinus|Dirk Postma]]. Uit die notules van die vergadering van [[16 Januarie]] [[1914]] blyk dit dat daar 'n versoek was van verskeie lidmate van die Gereformeerde Kerk wat op Oos-Londen woonagtig was dat die kerkraad hulle moes bearbei. Die kerkraad het daarop besluit dat die leraar, ds. Postma, en oudl. H.B. Coetsee daarheen moes gaan en aan hulle [[Bybel|Woord]] en Sakramente bedien op die tweede Sondag in daardie Februarie. Op die volgende vergadering wat gehou is op [[20 Februarie]] het die kommissie 'n breedvoerige rapport van hulle besoek aan Oos-Londen gelewer. Dit het geblyk dat daar 'n 57-tal lidmate was, 27 belydende en 30 dooplidmate; huisbesoek is by al die lidmate gehou en hulle is gewys op die besondere omstandighede waaronder hulle verkeer en dat hulle onbekend is aan sowel die ouderling as die predikant; 'n voorbereidingsdiens is gehou en nagmaal en nabetragting die ander dag; daar is ook katkisasie gehou met 20 kinders; die kommissie het uit die midde van die lidmate twee broeders laat benoem, een as ouderling en een as diaken maar hulle nie in die ampte bevestig nie, hangende die goedkeuring van die kerkraad van Burgersdorp. Die begeerte van die broeders en susters was dat hulle gereeld aldaar besoek en bearbei sal word. Die kerkraad het hierdie rapport goedgekeur asook die feit dat in die plek van oudl. H.B. Coetsee wat intussen oorlede is en wie se sekunde nie kon gaan nie, ouderling [[Teunis Kruger|T.J. Kruger]] gegaan het. Verder is besluit om die Algemene Vergadering te vra om Burgersdorp uit die Sustentasiefonds te help om die lidmate aldaar, veral waar hulle afkomstig was uit verskillende gemeentes van hul kerkverband, meer dikwels te besoek om hulle met Woord en Sakramente te bedien, en dat hulle dan as 'n wyk van Burgersdorp se gemeente beskou kon word. == Wyk van Burgersdorp == [[Beeld:Ds ID Kruger 1959.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. [[Izak Krüger|Izak David Krüger]], 1949-1954, sy laaste gemeente.]] [[Beeld:Ds Philippus Snyman.jpg|duimnael|links|170px|Ds. [[Philippus Snyman|Flippie Snyman]], leraar van 1960 tot 1964.]] [[Beeld:Malan Dr CJ 1955 408.jpg|duimnael|regs|170px|Dr. C.J. Malan, die leraar van 1964 tot 1966.]] [[Beeld:Atletiekspan van die PU vir CHO, 1926.jpg|duimnael|links|300px|Ds. J.F. du Plooy, Oos-Londen se eerste predikant, was in 1926 lid van die eerste span van die [[PU vir CHO]] wat 'n enkele punt kon aanteken op 'n Dalrymple-byeenkoms. Hy sit derde van links en het dié punt aangeteken deur derde te kom in die 120 tree-hekkies. Staande: [[Stephanus van der Walt|S.J. van der Walt]], Sampie de Kock, J.J. van der Walt en J. Meyer. Sittende: D.G. Steenkamp, J. Vorster, J.F. du Plooy en [[Willem Venter|W.F. Venter]].]] [[Beeld:Mev ds JF du Plooy.jpg|duimnael|regs|170px|Mev. ds. [[Johanna du Plooy|J.F. du Plooy]], van 1933 tot 1936 eerste predikantsvrou van Oos-Londen en van 1946 tot minstens 1959 eerste redaktrise van ''Die Gereformeerde Vroueblad''.]] [[Beeld:Dr Petrus Paulus Kruger.jpg|duimnael|regs|170px|Dr. Petrus Paulus Kruger, leraar van 1974 tot 1982.]] [[Lêer:Ds Francois en Annatjie Lessing.jpg|duimnael|regs|220px|Ds. Francois Lessing, die predikant van 1966 tot 1973, en sy vrou, Annatjie.]] Die predikant kon op die vergadering van [[5 Junie]] [[1914]] die besluit van die Algemene Vergadering bekend maak, naamlik dat genoeë geneem is met die gedagte dat die lidmate as 'n wyk van Burgersdorp beskou kon word en aangesien hy reeds weer die wyk besoek het, kon hy ook bekend maak dat die lidmate aldaar daarmee ten volle tevrede is. Die broeders wat laas verkies is, is toe in hulle ampte bevestig, sodat die geestelike bearbeiding nou op vaster voet geplaas is. Die lidmate aldaar het self die reiskoste vergoed. Die kerkraad het hierdie verslag met dank aangeneem en daardeur aanvaar dat die lidmate van Oos-Londen onder die kerkraad geressorteer het. Die voordeel van hierdie reëling vir die groepie lidmate aldaar het spoedig geblyk, want nie alleen het hulle gereelde bediening van Woord en Sakramente ontvang nie, maar in 1918 kon hulle deur die besondere bemiddeling van Burgersdorp 'n eie kerkgebou bekom. In die notule van die vergadering van [[23 Maart]] [[1918]] is die besonderhede aangeteken, wat kortliks hierop neerkom: 'n Ooreenkoms het tussen die kerkraad van Burgersdorp en sekere mnr. J.L. Pansegrau insake die kerkgebou tot stand gekom: Mnr. Pansegrau het onderneem om die gebou in Oos-Londen te koop vir £700 en dit aan te bied aan die kerkraad van Burgersdorp onder voorwaarde dat die kerkraad die rente op gemelde som teen 4% bereken half-jaarliks aan hom en sy eggenote sal waarborg en na die dood van die langslewende sou die bedrag van £700 as erfenis aan die Gereformeerde Kerk toeval. Indien mnr. Pansegrau die gebou nie self sou koop nie, kon die kerkraad van Burgersdorp dit koop en sou hy die £700 op presies dieselfde voorwaardes voorskiet, sodat na die dood van die langslewende die bedrag uitgewis sou wees. == 'n Afsonderlike gemeente == Die kerkraad van Burgersdorp het hierdie voorstel met groot dankbaarheid aanvaar en langs daardie weg die groepie lidmate van Oos-Londen aan 'n kerkgebou gehelp. Hierdie reëling insake Oos-Londen het voortgeduur tot 1925 toe dit 'n selfstandige gemeente geword het. == Kerkgeboue == Toe Oos-Londen nog 'n wyk was van die [[Gereformeerde kerk Dordrecht]] het 'n lidmaat van die NG Kerk, J. Pansegrau, die gebou van die Presbiteriaanse Kerk in Quanzastraat aangekoop en dit aan die Gereformeerde Kerk beskikbaar gestel, waarna die kerkraad hom in paaiemente kon betaal. Ná sy dood het die kerkgebou die Gereformeerde Kerk se eiendom geword. Dié eerste geboutjie in die hawestad is op [[6 Julie]] [[1918]] in gebruik geneem. Die gemeente het ook 'n tweede kerkgebou gehad, maar daarvan vermeld die beskikbare bronne niks buiten dat dit, nes die eerste gebou, gesloop is. In 1950 het die toe 25 jaar oue gemeente die Moth-saal op die hoek van St. Peter- en Recreationweg gekoop, wat destyds sentraal geleë was. Destyds het die gemeente so sterk aangegroei dat planne in 1963 goedgekeur is om dit te verkoop om sitplek aan 380 kerkgangers te bied. Om die een of ander rede wou Oos-Londen se stadsraad nie toelaat dat die gemeente 'n nuwe kerk bou nie; daarom moes die ou saal herbou word. Met die vergroting is die uitleg van die binnekant van noord-suid verander na oos-wes en 'n pyporrel ingebou. In 1979 besluit die gemeente om 'n kerksaal aan te bou en om dié saal deur middel van 'n bedieningsluik met die kombuis te laat skakel. In 1992 is 'n muur om die perseel gebou vir veiligheid en meer plaveisel om die kerk aangebring om instandhouding van die tuin te beperk. In 2005 is die kerk oorwegend in twee skakerings beige geverf met donkerpers vir kontras. Jare lank al woon min lidmate in die omgewing van die kerk sodat die meeste meer as 5 km moet aflê om eredienste by te woon. Blykbaar het die onmiddellike omgewing van die kerk verval, want parkering, wat net op straat beskikbaar is, skep 'n veiligheidsprobleem. In 2010 het 'n Xhosasprekende gemeente, van wie die meeste lidmate in die omgewing woon, ook die kerk gebruik. In 2021 het die gemeente sy kerkgebou by St. Petersweg 25, Southern Wood, in die mark gesit en 'n ooreenkoms met die Presbiteriaanse kerk Stirling gesluit om soggens om halfelf in hul kerkgeboue eredienste te hou. == Lidmaattal == Dié syfers dui op die jaar waarin dit in die Kerk se ''Almanak'' verskyn het en nie op die jaar waarin dit getel is nie, wat gewoonlik die jaar vantevore is. {| class="wikitable sortable" |- ! Jaartal !! Dooplidmate !! Belydende lidmate !! Totaal |- | 1958 || 182 || 297 || 479 |- | 1961 || 170 || 296 || 466 |- | 1998 || 75 || 225 || 300 |- | 2002 || 48 || 191 || 239 |- | 2012 || 34 || 146 || 180 |- | 2014 || 32 || 149 || 181 |- | 2015 || 29 || 151 || 180 |- | 2016 || 26 || 144 || 170 |- | 2017 || 27 || 146 || 173 |- | 2020 || 28 || 135 || 163 |- | 2022|| 19 || 122 || 141 |} == Predikante == * Jan Frederick du Plooy, 1933 – 1936 * Herculaas Frederik Venter Kruger, 1937 – 1942 * Nicolaas Tjaart Snyman, 1943 – 1946 (kombinasie) * Jacobus Petrus van den Berg, 1946 – 1948 * Dr. [[Izak Krüger|Isak David Kruger]], 1949 – 1954 * Hendrik Stephanus Pelser, 1955 – 1960 * [[Philippus Snyman|Flippie Snyman]], 1960 – 1964 * Christiaan Jacobus Malan, 1964 – 1966 * Francois Jacobus Du Toit Lessing, 1966 – 1973 * Petrus Paulus Kruger, 1974 – 1982 * Theron Krüger, 1982 – 1984 * [[Johan Myburg|Johannes Lodewikus Myburg]], 1984 – 2000 * Dirk Pansegrouw, 2001 – 2010 * Paul Jacobus de Bruyn, 2012 – 2017 * Nikolaas Pienaar, 2017 – 2024 * Marten Boersema 2024 - huidig == Bronne == * Harris, C.T., Noëth, J.G., Sarkady, N.G., Schutte, F.M. en Van Tonder, J.M. 2010. ''Van seringboom tot kerkgebou: die argitektoniese erfenis van die Gereformeerde Kerke''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * [[Joseph Petrus Jooste|Jooste, prof. dr. J.P.]]: "Oorsig van die geskiedenis van die [[Gereformeerde kerk Burgersdorp]]". In: ''Die Gereformeerde Kerk, Burgersdorp. Gedenkalbum by geleentheid van die Eeufees 22-24 Januarie 1960''. Burgersdorp: Kerkraad van die Gereformeerde kerk. * Schalekamp, ds. M.E. (voorsitter: redaksiekommissie). 2001. ''Die Almanak van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] vir die jaar 2002''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. * Van der Walt, dr. S.J. (voorsitter: deputate almanak). 1997. ''Die Almanak van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 1998''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. * Venter, ds. A.A. (hoofred.) 1957. ''Almanak van die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika vir die jaar 1958''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. * Venter, ds. A.A. (hoofred.) 1958. ''Almanak van die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika vir die jaar 1959''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. * Vogel, Willem (red.). 2014. ''Die Almanak van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 2015''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. == Eksterne skakels == * {{af}} [http://gereformeerdekerkooslonden.co.za/ Die gemeente se webtuiste]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. URL besoek op 26 Januarie 2015. * {{en}} [https://www.google.com/maps/@-33.0043869,27.9038045,3a,90y,146.18h,83.44t/data=!3m6!1e1!3m4!1sKOi9Vgb8RskZR9rwZg7YHw!2e0!7i13312!8i6656 Die kerkgebou soos te sien op Google Maps]. URL besoek op 8 Desember 2015. {{GKSA}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Oos-Londen]] [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|Oos-Londen]] itvtl5jjj5q9ziud5scfki2vmash0aw 2965380 2965379 2026-09-06T06:25:41Z ~2026-48352-32 214061 2965380 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kerk | naam=Gereformeerde Kerk<br />Oos-Londen | beeld=Embleem van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika.jpg | breedte=190px | onderskrif= | vorige_naam= | sluit_in=[[Alice]]<br /> [[Butterworth]]<br /> [[Fort Beaufort]]<br /> [[King William's Town]]<br /> Ooskus-oorde<br /> [[Oos-Londen]]<br /> [[Stutterheim]]<br /> [[Mthatha]] | klassis=Karoo-Kei | huidige_predikant=Marten Boersema | kombinasie= | belydende_lidmate=135 | dooplidmate=28 | adres=Stirling Presbiteriaanse kerk | webtuiste= | stigting=1925 | afgestig=[[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] | eerste_predikant=J.F. du Plooy 1933–1936 | ontbind= | ingelyf= | ingelyf_by= | saamgesmelt_met= }} [[Beeld:Ou Gereformeerde kerk en pastorie Oos-Londen.jpg|duimnael|links|370px|Die kerkgebou wat tot 1950 in gebruik was en die ou pastorie. Die kerk is gesloop en die pastorie waarskynlik ook.]] [[Lêer:Dirk Postma.jpg|duimnael|190px|links|Ds. [[Dirk Postma, seun van Marthinus|Dirk Postma]], in wie se tyd as leraar van Burgersdorp Oos-Londen afgestig is]] [[Beeld:Ds HVF Kruger.jpg|duimnael|links|170px|Ds. H.V.F. Kruger, van 1937 tot 1942 die gemeente se tweede leraar.]] Die '''Gereformeerde kerk Oos-Londen''' is die enigste Afrikaanse gemeente van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] in die [[Oos-Kaap]]se hawestad [[Oos-Londen]]. Dit is in 1925 gestig. == Agtergrond == Die ontstaan van hierdie gemeente het voortgevloei uit die optrede van die predikant van [[Gereformeerde kerk Burgersdorp|Burgersdorp]] se Gereformeerde gemeente, indertyd ds. [[Dirk Postma, seun van Marthinus|Dirk Postma]]. Uit die notules van die vergadering van [[16 Januarie]] [[1914]] blyk dit dat daar 'n versoek was van verskeie lidmate van die Gereformeerde Kerk wat op Oos-Londen woonagtig was dat die kerkraad hulle moes bearbei. Die kerkraad het daarop besluit dat die leraar, ds. Postma, en oudl. H.B. Coetsee daarheen moes gaan en aan hulle [[Bybel|Woord]] en Sakramente bedien op die tweede Sondag in daardie Februarie. Op die volgende vergadering wat gehou is op [[20 Februarie]] het die kommissie 'n breedvoerige rapport van hulle besoek aan Oos-Londen gelewer. Dit het geblyk dat daar 'n 57-tal lidmate was, 27 belydende en 30 dooplidmate; huisbesoek is by al die lidmate gehou en hulle is gewys op die besondere omstandighede waaronder hulle verkeer en dat hulle onbekend is aan sowel die ouderling as die predikant; 'n voorbereidingsdiens is gehou en nagmaal en nabetragting die ander dag; daar is ook katkisasie gehou met 20 kinders; die kommissie het uit die midde van die lidmate twee broeders laat benoem, een as ouderling en een as diaken maar hulle nie in die ampte bevestig nie, hangende die goedkeuring van die kerkraad van Burgersdorp. Die begeerte van die broeders en susters was dat hulle gereeld aldaar besoek en bearbei sal word. Die kerkraad het hierdie rapport goedgekeur asook die feit dat in die plek van oudl. H.B. Coetsee wat intussen oorlede is en wie se sekunde nie kon gaan nie, ouderling [[Teunis Kruger|T.J. Kruger]] gegaan het. Verder is besluit om die Algemene Vergadering te vra om Burgersdorp uit die Sustentasiefonds te help om die lidmate aldaar, veral waar hulle afkomstig was uit verskillende gemeentes van hul kerkverband, meer dikwels te besoek om hulle met Woord en Sakramente te bedien, en dat hulle dan as 'n wyk van Burgersdorp se gemeente beskou kon word. == Wyk van Burgersdorp == [[Beeld:Ds ID Kruger 1959.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. [[Izak Krüger|Izak David Krüger]], 1949-1954, sy laaste gemeente.]] [[Beeld:Ds Philippus Snyman.jpg|duimnael|links|170px|Ds. [[Philippus Snyman|Flippie Snyman]], leraar van 1960 tot 1964.]] [[Beeld:Malan Dr CJ 1955 408.jpg|duimnael|regs|170px|Dr. C.J. Malan, die leraar van 1964 tot 1966.]] [[Beeld:Atletiekspan van die PU vir CHO, 1926.jpg|duimnael|links|300px|Ds. J.F. du Plooy, Oos-Londen se eerste predikant, was in 1926 lid van die eerste span van die [[PU vir CHO]] wat 'n enkele punt kon aanteken op 'n Dalrymple-byeenkoms. Hy sit derde van links en het dié punt aangeteken deur derde te kom in die 120 tree-hekkies. Staande: [[Stephanus van der Walt|S.J. van der Walt]], Sampie de Kock, J.J. van der Walt en J. Meyer. Sittende: D.G. Steenkamp, J. Vorster, J.F. du Plooy en [[Willem Venter|W.F. Venter]].]] [[Beeld:Mev ds JF du Plooy.jpg|duimnael|regs|170px|Mev. ds. [[Johanna du Plooy|J.F. du Plooy]], van 1933 tot 1936 eerste predikantsvrou van Oos-Londen en van 1946 tot minstens 1959 eerste redaktrise van ''Die Gereformeerde Vroueblad''.]] [[Beeld:Dr Petrus Paulus Kruger.jpg|duimnael|regs|170px|Dr. Petrus Paulus Kruger, leraar van 1974 tot 1982.]] [[Lêer:Ds Francois en Annatjie Lessing.jpg|duimnael|regs|220px|Ds. Francois Lessing, die predikant van 1966 tot 1973, en sy vrou, Annatjie.]] Die predikant kon op die vergadering van [[5 Junie]] [[1914]] die besluit van die Algemene Vergadering bekend maak, naamlik dat genoeë geneem is met die gedagte dat die lidmate as 'n wyk van Burgersdorp beskou kon word en aangesien hy reeds weer die wyk besoek het, kon hy ook bekend maak dat die lidmate aldaar daarmee ten volle tevrede is. Die broeders wat laas verkies is, is toe in hulle ampte bevestig, sodat die geestelike bearbeiding nou op vaster voet geplaas is. Die lidmate aldaar het self die reiskoste vergoed. Die kerkraad het hierdie verslag met dank aangeneem en daardeur aanvaar dat die lidmate van Oos-Londen onder die kerkraad geressorteer het. Die voordeel van hierdie reëling vir die groepie lidmate aldaar het spoedig geblyk, want nie alleen het hulle gereelde bediening van Woord en Sakramente ontvang nie, maar in 1918 kon hulle deur die besondere bemiddeling van Burgersdorp 'n eie kerkgebou bekom. In die notule van die vergadering van [[23 Maart]] [[1918]] is die besonderhede aangeteken, wat kortliks hierop neerkom: 'n Ooreenkoms het tussen die kerkraad van Burgersdorp en sekere mnr. J.L. Pansegrau insake die kerkgebou tot stand gekom: Mnr. Pansegrau het onderneem om die gebou in Oos-Londen te koop vir £700 en dit aan te bied aan die kerkraad van Burgersdorp onder voorwaarde dat die kerkraad die rente op gemelde som teen 4% bereken half-jaarliks aan hom en sy eggenote sal waarborg en na die dood van die langslewende sou die bedrag van £700 as erfenis aan die Gereformeerde Kerk toeval. Indien mnr. Pansegrau die gebou nie self sou koop nie, kon die kerkraad van Burgersdorp dit koop en sou hy die £700 op presies dieselfde voorwaardes voorskiet, sodat na die dood van die langslewende die bedrag uitgewis sou wees. == 'n Afsonderlike gemeente == Die kerkraad van Burgersdorp het hierdie voorstel met groot dankbaarheid aanvaar en langs daardie weg die groepie lidmate van Oos-Londen aan 'n kerkgebou gehelp. Hierdie reëling insake Oos-Londen het voortgeduur tot 1925 toe dit 'n selfstandige gemeente geword het. == Kerkgeboue == Toe Oos-Londen nog 'n wyk was van die [[Gereformeerde kerk Dordrecht]] het 'n lidmaat van die NG Kerk, J. Pansegrau, die gebou van die Presbiteriaanse Kerk in Quanzastraat aangekoop en dit aan die Gereformeerde Kerk beskikbaar gestel, waarna die kerkraad hom in paaiemente kon betaal. Ná sy dood het die kerkgebou die Gereformeerde Kerk se eiendom geword. Dié eerste geboutjie in die hawestad is op [[6 Julie]] [[1918]] in gebruik geneem. Die gemeente het ook 'n tweede kerkgebou gehad, maar daarvan vermeld die beskikbare bronne niks buiten dat dit, nes die eerste gebou, gesloop is. In 1950 het die toe 25 jaar oue gemeente die Moth-saal op die hoek van St. Peter- en Recreationweg gekoop, wat destyds sentraal geleë was. Destyds het die gemeente so sterk aangegroei dat planne in 1963 goedgekeur is om dit te verkoop om sitplek aan 380 kerkgangers te bied. Om die een of ander rede wou Oos-Londen se stadsraad nie toelaat dat die gemeente 'n nuwe kerk bou nie; daarom moes die ou saal herbou word. Met die vergroting is die uitleg van die binnekant van noord-suid verander na oos-wes en 'n pyporrel ingebou. In 1979 besluit die gemeente om 'n kerksaal aan te bou en om dié saal deur middel van 'n bedieningsluik met die kombuis te laat skakel. In 1992 is 'n muur om die perseel gebou vir veiligheid en meer plaveisel om die kerk aangebring om instandhouding van die tuin te beperk. In 2005 is die kerk oorwegend in twee skakerings beige geverf met donkerpers vir kontras. Jare lank al woon min lidmate in die omgewing van die kerk sodat die meeste meer as 5 km moet aflê om eredienste by te woon. Blykbaar het die onmiddellike omgewing van die kerk verval, want parkering, wat net op straat beskikbaar is, skep 'n veiligheidsprobleem. In 2010 het 'n Xhosasprekende gemeente, van wie die meeste lidmate in die omgewing woon, ook die kerk gebruik. In 2021 het die gemeente sy kerkgebou by St. Petersweg 25, Southern Wood, in die mark gesit en 'n ooreenkoms met die Presbiteriaanse kerk Stirling gesluit om soggens om halfelf in hul kerkgeboue eredienste te hou. == Lidmaattal == Dié syfers dui op die jaar waarin dit in die Kerk se ''Almanak'' verskyn het en nie op die jaar waarin dit getel is nie, wat gewoonlik die jaar vantevore is. {| class="wikitable sortable" |- ! Jaartal !! Dooplidmate !! Belydende lidmate !! Totaal |- | 1958 || 182 || 297 || 479 |- | 1961 || 170 || 296 || 466 |- | 1998 || 75 || 225 || 300 |- | 2002 || 48 || 191 || 239 |- | 2012 || 34 || 146 || 180 |- | 2014 || 32 || 149 || 181 |- | 2015 || 29 || 151 || 180 |- | 2016 || 26 || 144 || 170 |- | 2017 || 27 || 146 || 173 |- | 2020 || 28 || 135 || 163 |- | 2022|| 19 || 122 || 141 |} == Predikante == * Jan Frederick du Plooy, 1933 – 1936 * Herculaas Frederik Venter Kruger, 1937 – 1942 * Nicolaas Tjaart Snyman, 1943 – 1946 (kombinasie) * Jacobus Petrus van den Berg, 1946 – 1948 * Dr. [[Izak Krüger|Isak David Kruger]], 1949 – 1954 * Hendrik Stephanus Pelser, 1955 – 1960 * [[Philippus Snyman|Flippie Snyman]], 1960 – 1964 * Christiaan Jacobus Malan, 1964 – 1966 * Francois Jacobus Du Toit Lessing, 1966 – 1973 * Petrus Paulus Kruger, 1974 – 1982 * Theron Krüger, 1982 – 1984 * [[Johan Myburg|Johannes Lodewikus Myburg]], 1984 – 2000 * Dirk Pansegrouw, 2001 – 2010 * Paul Jacobus de Bruyn, 2012 – 2017 * Nikolaas Pienaar, 2017 – 2024 * Marten Boersema 2024 - huidig == Bronne == * Harris, C.T., Noëth, J.G., Sarkady, N.G., Schutte, F.M. en Van Tonder, J.M. 2010. ''Van seringboom tot kerkgebou: die argitektoniese erfenis van die Gereformeerde Kerke''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * [[Joseph Petrus Jooste|Jooste, prof. dr. J.P.]]: "Oorsig van die geskiedenis van die [[Gereformeerde kerk Burgersdorp]]". In: ''Die Gereformeerde Kerk, Burgersdorp. Gedenkalbum by geleentheid van die Eeufees 22-24 Januarie 1960''. Burgersdorp: Kerkraad van die Gereformeerde kerk. * Schalekamp, ds. M.E. (voorsitter: redaksiekommissie). 2001. ''Die Almanak van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] vir die jaar 2002''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. * Van der Walt, dr. S.J. (voorsitter: deputate almanak). 1997. ''Die Almanak van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 1998''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. * Venter, ds. A.A. (hoofred.) 1957. ''Almanak van die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika vir die jaar 1958''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. * Venter, ds. A.A. (hoofred.) 1958. ''Almanak van die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika vir die jaar 1959''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. * Vogel, Willem (red.). 2014. ''Die Almanak van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 2015''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. == Eksterne skakels == * {{af}} [http://gereformeerdekerkooslonden.co.za/ Die gemeente se webtuiste]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. URL besoek op 26 Januarie 2015. * {{en}} [https://www.google.com/maps/@-33.0043869,27.9038045,3a,90y,146.18h,83.44t/data=!3m6!1e1!3m4!1sKOi9Vgb8RskZR9rwZg7YHw!2e0!7i13312!8i6656 Die kerkgebou soos te sien op Google Maps]. URL besoek op 8 Desember 2015. {{GKSA}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Oos-Londen]] [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|Oos-Londen]] ppziiqat0tv3qllvvv7lchi6nwggnar 0 102845 2965396 2704345 2026-09-06T09:29:55Z Ymblanter 41217 + afb 2965396 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | name = Fichardtpark | nedersetting_tipe = [[Voorstad]] | image_skyline = Bloemfontein Benade Drive seen from 80 to the south.jpg | image_caption = Benade Drive | latd = 29 |latm = 8 |lats = 38 | longd = 26 |longm = 10 |longs = 48 | province = Vrystaat | municipality = Mangaung | mainplace = Bloemfontein | established_date = | leader_title = | leader_name = | oppervlakvoetnotas = <ref name=census2011>[http://census2011.adrianfrith.com/place/499023037 Subplek Fichardtpark] tydens die 2011-sensus</ref> | oppervlak_totaal_km2 = 3.57 | bevolking_totaal = 5606 | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = <ref name=census2011 /> | demografie1_voetnotas = <ref name=census2011 /> <!-- race --> | percent_black = 15.1% | percent_coloured = 3.4% | percent_asian = 0.7% | percent_white = 80.1% | percent_other = 0.7% <!-- language --> | demografie2_voetnotas = <ref name=census2011 /> | demographics2_title1 = [[Afrikaans]] | demographics2_info1 = 82.7% | demographics2_title2 = [[Engels]] | demographics2_info2 = 8.1% | demographics2_title3 = [[Sotho]] | demographics2_info3 = 5.0% | demographics2_title5 = Ander | demographics2_info5 = 4.2% | elevation_m = | postal_code = 9317 | postal2_code = 9301 | area_code = 051 | censuscode = <!--499023037--> | website = | footnotes = }} '''Fichardtpark''' is 'n 80% [[Blanke Suid-Afrikaners|Blanke]] [[voorstad]] van die stad [[Bloemfontein]] in [[Suid-Afrika]]. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|MAN}} [[Kategorie:Nedersettings in die Vrystaat]] ja9ii4ud83hlr8gosso20xyl24clv7d 2965401 2965396 2026-09-06T09:49:37Z Aliwal2012 39067 Benade Drive => Benaderylaan 2965401 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | name = Fichardtpark | nedersetting_tipe = [[Voorstad]] | image_skyline = Bloemfontein Benade Drive seen from 80 to the south.jpg | image_caption = Benaderylaan | latd = 29 |latm = 8 |lats = 38 | longd = 26 |longm = 10 |longs = 48 | province = Vrystaat | municipality = Mangaung | mainplace = Bloemfontein | established_date = | leader_title = | leader_name = | oppervlakvoetnotas = <ref name=census2011>[http://census2011.adrianfrith.com/place/499023037 Subplek Fichardtpark] tydens die 2011-sensus</ref> | oppervlak_totaal_km2 = 3.57 | bevolking_totaal = 5606 | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = <ref name=census2011 /> | demografie1_voetnotas = <ref name=census2011 /> <!-- race --> | percent_black = 15.1% | percent_coloured = 3.4% | percent_asian = 0.7% | percent_white = 80.1% | percent_other = 0.7% <!-- language --> | demografie2_voetnotas = <ref name=census2011 /> | demographics2_title1 = [[Afrikaans]] | demographics2_info1 = 82.7% | demographics2_title2 = [[Engels]] | demographics2_info2 = 8.1% | demographics2_title3 = [[Sotho]] | demographics2_info3 = 5.0% | demographics2_title5 = Ander | demographics2_info5 = 4.2% | elevation_m = | postal_code = 9317 | postal2_code = 9301 | area_code = 051 | censuscode = <!--499023037--> | website = | footnotes = }} '''Fichardtpark''' is 'n 80% [[Blanke Suid-Afrikaners|Blanke]] [[voorstad]] van die stad [[Bloemfontein]] in [[Suid-Afrika]]. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|MAN}} [[Kategorie:Nedersettings in die Vrystaat]] fl1ksb86107op4rvvvnrs5mrosxt4qt 0 105963 2965400 2759466 2026-09-06T09:47:15Z Aliwal2012 39067 2965400 wikitext text/x-wiki '''Waar ruwe rotse''' is 'n [[gedig]] geskryf deur [[C.M. van den Heever]]. Die gedig is na bewering gegrond op die gebeure wat by Aasvogelkop oorkant die [[Caledonrivier]] by Gladdedrif in die [[Smithfield]]distrik afgespeel het. Dit handel oor 'n pa wie se seun in 'n klipskeur geval het. Ná dae se geswoeg om die seun tevergeefs uit te kry, laat dit die pa geen ander keuse as om sy seun uit die klipskeur te verlos met die dood nie. Die seun word deur sy eie pa doodgeskiet.<ref name="Lavita">[https://web.archive.org/web/20160104180057/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2014/09/26/9/FORberg_30_0_521844575.html La Vita, M. 2014. Die kransedraak hou vas. ''Die Burger'', 26 September:9]</ref> == Gedig == [[Beeld:CM van den Heever.jpg|duimnael|Die digter [[C.M. van den Heever]].]] {{quote| Waar ruwe rotse teen die hemel klim,<br /> waar môrerooi se eerste traanglans glim,<br /> waar aasvoëls hoog in sirkelbane sweef,<br /> hul rou gekras in afgronde laat leef;<br /> waar grou-wit kranse na die klowe val,<br /> gekeep-hou tot spelonke bo 'n dal;<br /> waar oopgeskeurde klippekake wag<br /> met draketande wat daar grynsend lag –<br /> <br /> daar knal opeens geweerskoot bo die kruin<br /> en eggo's antwoord hard met skelbasuin.<br /> Die dassies wip verskrik oor gladde krans,<br /> patryse saai vlerktrillend uit hul skans.<br /> <br /> Skuins glip 'n voet en drillend val 'n roer...<br /> 'n skerp geskuur – 'n pad wat afwaarts voer.<br /> Twee hande gryp 'n bos, die angs oorstelp,<br /> benoud klink uit die diepte: “Here, help!”<br /> <br /> Twee vader-oë kyk verward ... sy seun,<br /> die afgrond lag oor wilde skuurgedreun.<br /> Die kruit en stof vlek oor die lug se blou,<br /> die vader bly sy hand oor sy oë hou.<br /> En dan gewaar hy in die skemering<br /> sy kind, deur rotseskouers vasgedring.<br /> <br /> 'n Riem rol na die seun daaronder neer,<br /> “Bind vas, my kind ... en Pa die sal probeer.”<br /> Maar dis vergeefs ... die kransedraak hou vas,<br /> die riem bly stukkend breek, kry las op las.<br /> En hulp snel by ... die rotsetande gryns,<br /> hier moet die mensverstand terug voor deins.<br /> <br /> Dan klaag daar uit die diepte, sag en flou:<br /> “Ek smeek dat Pa my skiet ... en nou ... ”<br /> ’n Roer die bewe in die growwe hand,<br /> sag sif in skemerafgrond korrels sand.<br /> Vas lê die kolf teen vaderskouer aan,<br /> en langs die sneller glans ’n afloop-traan.<br /> “Vergeef my, God!”  ... ’n skoot gedemp en dof ... <br /> en bo die bergegraf styg kruit en stof.<br /> Nog skuur iets rog’lend in die diepte daar,<br /> dis stil ... die aasvoëls kras ... ’n vader staar. |}} == Aktualiteit en kultuurinvloed == Mense wat in rotsskeure vasval en vassit is nie 'n sonderlike verskynsel nie. In 2014 nog het die 26-jarige Tsenolo Shadrack Rasello in 'n rotsskeur van die Rustenburgkloof vasgesit. Sy been is deur prof. Frank Plani afgesit om hom te bevry.<ref name="Lavita" /> Die genadeskoot wat wel deur die vaders toegedien word, as die laaste uitweg, kan wel 'n rariteit wees. Tog skryf {{Outeur|D.J. Opperman}} in sy ''Junior Verseboek'' by die biografiese besonderhede dat hierdie gedig 'n volksvertelling oorvertel wat in die bergstreke van verskillende dele van Suid-Afrika voortleef. Ook in {{Outeur|Aantekeninge oor ''Junior Verseboek''}} (Studiehulpreeks Nr. 560 van ''The College of Careers'') word verklaar op bl. 36: ''Waardering: 'n Ou en bekende legende word hier deur Van den Heever spannend verhaal''. Die presiese plek kan wissel: soms is dit Cogmanskloof (tussen [[Bonnievale]] en [[Montagu]]), ander kere weer naby Ladysmith in KwaZulu-Natal, of Harrismith in die Vrystaat, dan weer naby [[Swinburne]] by Rensburgskop, of "Gordon Rots" naby die Paarl.<ref>{{Cite web |url=http://www.sagenealogie.com/archives/2004/jrgngIvol1.pdf |title=Venter, B.J. 2004. SA-Genealogie Poslys. Jaargang 1, Volume 1. |access-date= 4 Januarie 2016 |archive-date= 4 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104173942/http://www.sagenealogie.com/archives/2004/jrgngIvol1.pdf |url-status=dead }}</ref> {{Outeur|Julian Roup}} skryf in ''Boerejood'' (2004) dat sy ma van 'n soortgelyke verhaal vertel het wat in die Paarl sou afgespeel het. Teen die eeuwending van die 20ste eeu het 'n jong lat saam met sy makkers na die Paarlrots opgeklim om daar te gaan speel. Dit was ook heel doodgewoon vir kinders om toe, soos Roup se ma self ook gemaak het, teen die gladde oppervlak van die rots op pale af te gly. Na so 'n dag se mannewales is die kinders by hul tuiskoms dan gewoonlik oor die skoot getrek omdat hul klere so verrinneweer is. Op 'n soortgelyke wyse het die seuns by 'n "arendsnes" gaan speel wat oor Paarl uitkyk. Een van die seuns het met 'n geskreeu in een van die rotsskeure geval. Hy was ernstig beseer, en na vele probeerslae om hul makker los te kry, is sy maats vort om hulp te gaan soek. Die seun se pa en ander mans het met toue opgedaag. Soos die uurwyser verbygetik het, het die seun al meer begin besef dat die hele saak 'n ongewonne, doodgebore stryd was. Niemand sou die pa of seun se pyn in hierdie oomblik kon begryp nie. Toe die seun nie meer sy doodsangs kon temper nie, het hy sy pa gesmeek om hom dood te skiet. Dit is onbekend hoe lank hierdie innerlike worstelstryd in die pa geduur het, maar oplaas het die seun se krete net te veel geword. Die pa het toe sy seun geskiet. So is die verhaal van geslag tot geslag oorvertel: ''a parent's worst nightmare and a symbol of a brutal time.''<ref>Roup, J. 2004. ''Boerejood''. Johannesburg: Jacana, p. 33-34</ref> Een weergawe wat by die Cogmanskloof naby [[Montagu]] afspeel, herinner weer baie aan die intrige van die [[Heks van Hexrivier]]:<ref>Kupper, I. 1987. ''Cogmanskloof''. Cape Town: UCT Press, pp. 36-37</ref> {{cquote| Daarso by die tonnel sal jy sien, daar is so 'n kloof af. Soos my ma nou vertel het, het sy gesê daar was 'n jongetjie wat gaan vra het om te trou. Seker 'n vryer gewees van een van die Pasqual dogters. En toe het die man gesê vir hom: "Daar is heuning in daardie plek, en as jy daardie heuning gaan uithaal, dan kan jy haar kry." En toe het hy daar ingegaan, en toe kon hy nie weer daar uitkom nie. En toe het hulle hom daar doodgeskiet want hy kon nie toe uit nie. So het my ma altyd vertel. - Mev. H. du Preez (Montagu) Dit is 'n opwindende storie wat Mev. du Preez vertel - dit het 'n paar mense op Montagu laat dink aan 'n gedig wat hulle op skool geleer het. Die gedig 'Waar Ruwe Rotse', deur C.M. van der Heever, vertel 'n gelyke storie. }} Volgens {{Outeur|Perspektief en Profiel}} was ''Toorberg'', uit die pen van [[Etienne van Heerden]], deur hierdie "volksgeheue" geïnspireer: {{quote| 'n Verwantskap met ander skrywers se werk is eweneens aan te dui: … '''uit die volksgeheue die verhaal van die pa wat sy seun die genadeskoot toedien – die bekendste verwerking daarvan is C.M. van den Heever se "Waar ruwe rotse" […]'''<ref>Erasmus, M. 1999. Etienne van Heerden. In: Van Coller, H.P. (red.). ''Perspektief en profiel: 'n Afrikaanse literatuurgeskiedenis.'' Deel 2. Pretoria: J.L. van Schaik. p. 686</ref> |}} Oppervlakkig handel ''Toorberg'' oor die dood van Druppeltjie (Noag) du Pisani – die buite-egtelike kind van Waterwyser du Pisani en Kêns Tillie Moolman. Hy het in 'n boorgat geval en nadat alle pogings om hom daar uit te kry, misluk het, is hy deur sy grootvader, Abel Moolman, in die gat doodgeskiet. Die owerhede is nie tevrede met hierdie uitleg nie, en nou moet 'n magistraat gaan vasstel wat werklik plaasgevind het.<ref>[https://archive.org/details/tydskrifvirlette00uns_6st/page/n53 Van der Merwe, P. 1989. Die betrokkenheid van 'n magistraat – 'n moontlike interpretasie van Etienne van Heerden se ''Toorberg''. ''Tydskrif vir Letterkunde'' 27(2):48-55]</ref> Die fiktiewe [[Radio Sonder Grense|RSG]]-radiodrama, ''Kolskoot Visagie'' (uitgesaai op 14 Junie 2018) deur {{Outeur|Christopher Joynt}}, wat handel oor Barend Visagie en sy seun Willie se tragiese verhaal wat in 1948 in die Swinburnedistrik afspeel, is ook gegrond op die volkslegende.<ref>{{Cite web |url=https://www.rsgplus.org/kuns/drama/kolskoot-visagie/ |title=''RSG-Plus'': Aangrypende ‘Kolskoot Visagie’ is geskoei op tragiese volkslegende. |access-date= 5 Augustus 2019 |archive-date= 5 Augustus 2019 |archive-url=https://archive.ph/20190805213529/https://www.rsgplus.org/kuns/drama/kolskoot-visagie/ |url-status=dead }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Portaalbalk|Letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Afrikaanse letterkunde]] [[Kategorie:Volksverhale]] hw3kmit2chqto4tb03g6c48i9ob5s1s 0 106269 2965417 2849721 2026-09-06T11:13:54Z Pynappel 70858 2965417 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Balk-dikbek | image = Hemigymnus fasciatus.jpg | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref>Choat, J.H., Pollard, D. & Myers, R. 2010. ''[http://www.iucnredlist.org/details/187373/0 Hemigymnus fasciatus]''. In: IUBN 2013. IUBN-rooilys van Bedreigde Spesies. Weergawe 2013.1. <[http://www.iucnredlist.org/ www.iucnredlist.org]>. Afgelaai op 9 November 2013.</ref> | domain = Eukaryota | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | subphylum = [[Vertebrata]] | subphylum_authority = ([[Cuvier]], [[1812]]) | infraphylum = [[Gnathostomata]] | superclassis = [[Osteichthyes]] | superclassis_authority = ([[Thomas Henry Huxley|Huxley]], [[1880]]) | classis = [[Actinopterygii]] | subclassis = [[Neopterygii]] | infraclassis = [[Teleostei]] | superordo = [[Acanthopterygii]] | ordo = [[Perciformes]] | familia = [[Labridae]] | familia_authority = Cuvier, 1816 | genus =Hemigymnus | species =H. fasciatus | binomial =Hemigymnus fasciatus | binomial_authority = ([[Marcus Élieser Bloch|Bloch]], 1792) | synonyms = * ''Mullus fasciatus'' <small>[[Carl Peter Thunberg|Thunb.]], 1795</small> (invalid) * ''Labrus fasciatus'' <small>Bloch, 1792</small> * ''Halichoeres fasciatus'' <small>(Bloch, 1792)</small> * ''Labrus fuliginosus'' <small>Lacépède, 1801</small> * ''Hemigymnus fuliginosus'' <small>(Lacépède, 1801)</small> * ''Labrus malapteronotus'' <small>Lacépède, 1801</small> * ''Sparus meaco'' <small>Lacépède, 1802</small> * ''Sparus zonephorus'' <small>Lacépède, 1802</small> * ''Scarus quinquefasciatus'' <small>J. W. Bennett, 1830</small> * ''Tautoga mertensii'' <small>[[Achille Valenciennes|Valenciennes]], 1839</small> * ''Tautoga leucomos'' <small>[[Pieter Bleeker|Bleeker]],1858</small> }} Die '''balk-dikbek''' (''Hemigymnus fasciatus'') is 'n [[vis]] wat voorkom in die Indo-Pasifiese gebied, die [[Rooisee]], [[Oman]] en aan die ooskus van [[Afrika]] suidwaarts tot by die noorde van [[KwaZulu-Natal]]. In Engels staan die vis bekend as die ''Barred thicklip wrasse''. == Identifikasie == Die vis word tot 50&nbsp;cm groot en het kenmerkende diklippe. Die vis se kleure verander soos dit ontwikkel. Die wyfie het 'n swart lyf met vyf nou, wit vertikale strepe op die sye. Die kop is geel-groen met pienk strepe op. Die volwasse mannetjie se pienk strepe is meer duidelik. Gedurende broeityd kan die mannetjie die kleure op sy lyf omkeer: die wit word swart en die swart word wit. Die onvolwasse visse is bruinerig tot donker groen van kleur met verskeie dowwe strepe oor die lyf. == Habitat == Die vis leef in water wat van 5 tot 25m diep is. Hulle verkies 'n mengsel van sand, rotsrommel en koraal in riwwe. Die onvolwasse vissies skuil in die korale se takke terwyl die volwasse visse orals op die riwwe swem. Die vis is alleenlopers of bly in klein groepies. Hulle vreet slakke en [[skaaldiere]]. Hierdie [[spesie]] word nie dikwels gesien nie. [[Lêer:Great Barrier Reef 005 (5389541898).jpg|duimnael|links|'n Balk-dikbek]] == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van visse]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse visse volgens wetenskaplike name]] * [[Lys van varswater visfamilies]] * [[Lys van visfamilies]] == Bronne == * ''Reef fishes & corals – East coast of Southern Africa''. Dennis King. Struik Nature. 1996 {{ISBN|978-1-86825-981-6}} * ''The Reef Guide: Fishes, corals, nudibranchs & other invertebrates: East & South Coasts of Southern Africa.'' Dennis King & Valda Fraser. Struik Nature. 2014 {{ISBN|978-1-77584-018-3}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakel == * {{Commonskat-inlyn|Hemigymnus fasciatus}} * {{Wikispecies-inlyn|Hemigymnus fasciatus}} * http://www.fishbase.org/summary/Hemigymnus-fasciatus.html {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Lipvisse]] 2d7i56fpkc4sjtw58tyh8afldwed11x 6 113410 2965316 2924910 2026-09-05T20:29:36Z JMK 649 /* Opsomming */ beskr 2965316 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=Grafsteen van [[Gezina Kruger]] in die Heldeakker, Pretoria}} :<center>HIER :<center>RUST :<center>GEZINA SUSANNA :<center>FREDERIKA WILHELMINA :<center>KRUGER :<center>GEB. DU PLESSIS :<center>GELIEFDE ECHTGENOTE VAN :<center>ZED. PRESIDENT KRUGER :<center>GEBOREN 5 MEI 1831 :<center>OVERLEDEN 20 JULI 1901 :<center>Haar leuze was :<center>Stel u vertrouwen vast op den Heere :<center>Psalm 146. 3. :<center>Zalig hij die in dit leven :<center>Jacobs God ter hulpe heeft, :<center>Hij die door den nood gedreven, :<center>sich tot Hem om troost begeeft. :<center>Die zijn hoop in 't hachlijkst lot :<center>vestigt op den Heer zijn God. :<center>KRUGER |bron=[http://www.eggsa.org/library/main.php?g2_itemId=2004717 Met verlof van die GGSA gebruik] |datum=21 Oktober 2011 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Noord-Transvaalse tak van die GGSA |ander_weergawes=Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{Kopiereg-erkenning}} [[Kategorie:Gezina Kruger]] iy53d6ry5uplljumhfxjy1c0nour4bt 2965317 2965316 2026-09-05T20:30:07Z JMK 649 +kat 2965317 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=Grafsteen van [[Gezina Kruger]] in die Heldeakker, Pretoria}} :<center>HIER :<center>RUST :<center>GEZINA SUSANNA :<center>FREDERIKA WILHELMINA :<center>KRUGER :<center>GEB. DU PLESSIS :<center>GELIEFDE ECHTGENOTE VAN :<center>ZED. PRESIDENT KRUGER :<center>GEBOREN 5 MEI 1831 :<center>OVERLEDEN 20 JULI 1901 :<center>Haar leuze was :<center>Stel u vertrouwen vast op den Heere :<center>Psalm 146. 3. :<center>Zalig hij die in dit leven :<center>Jacobs God ter hulpe heeft, :<center>Hij die door den nood gedreven, :<center>sich tot Hem om troost begeeft. :<center>Die zijn hoop in 't hachlijkst lot :<center>vestigt op den Heer zijn God. :<center>KRUGER |bron=[http://www.eggsa.org/library/main.php?g2_itemId=2004717 Met verlof van die GGSA gebruik] |datum=21 Oktober 2011 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Noord-Transvaalse tak van die GGSA |ander_weergawes=Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{Kopiereg-erkenning}} [[Kategorie:Gezina Kruger]] [[Kategorie:Grafstene in Suid-Afrika]] s85qm1hhob6e82wvlh0ewicgnz1m5wf 828 113421 2965266 2900497 2026-09-05T17:11:44Z Pynappel 70858 2965266 Scribunto text/plain local lang_obj = mw.language.getContentLanguage(); -- make a language object for the local language; used here for languages and dates --[[--------------------------< S E T T I N G S >-------------------------------------------------------------- boolean settings used to control various things. these setting located here to make them easy to find ]] -- these settings local to this module only local local_digits_from_mediawiki = false; -- for i18n; when true, module fills date_names['local_digits'] from MediaWiki; manual fill required else; always false at en.wiki local local_date_names_from_mediawiki = false; -- for i18n; when true, module fills date_names['local']['long'] and date_names['local']['short'] from MediaWiki; -- manual translation required else; ; always false at en.wiki -- these settings exported to other modules local use_identifier_redirects = true; -- when true use redirect name for identifier label links; always true at en.wiki local local_lang_cat_enable = false; -- when true categorizes pages where |language=<local wiki's language>; always false at en.wiki local date_name_auto_xlate_enable = false; -- when true translates English month-names to the local-wiki's language month names; always false at en.wiki local date_digit_auto_xlate_enable = false; -- when true translates Western date digit to the local-wiki's language digits (date_names['local_digits']); always false at en.wiki local enable_sort_keys = true; -- when true module adds namespace sort keys to error and maintenance category links --[[--------------------------< U N C A T E G O R I Z E D _ N A M E S P A C E S >------------------------------ List of namespaces identifiers for namespaces that will not be included in citation error categories. Same as setting notracking = true by default. For wikis that have a current version of Module:cs1 documentation support, this #invoke will return an unordered list of namespace names and their associated identifiers: {{#invoke:cs1 documentation support|uncategorized_namespace_lister|all=<anything>}} ]] local uncategorized_namespaces_t = {[2]=true}; -- init with user namespace id for k, _ in pairs (mw.site.talkNamespaces) do -- add all talk namespace ids uncategorized_namespaces_t[k] = true; end local uncategorized_subpages = {'/[Ss]andbox', '/[Tt]estcases', '/[^/]*[Ll]og', '/[Aa]rchive'}; -- list of Lua patterns found in page names of pages we should not categorize --[[ at en.wiki Greek characters are used as sort keys for certain items in a category so that those items are placed at the end of a category page. See Wikipedia:Categorization#Sort_keys. That works well for en.wiki because English is written using the Latn script. This may not work well for other languages. At en.wiki it is desireable to place content from certain namespaces at the end of a category listing so the module adds sort keys to error and maintenance category links when rendering a cs1|2 template on a page in that namespace. i18n: if this does not work well for your language, set <enable_sort_keys> to false. ]] local name_space_sort_keys = { -- sort keys to be used with these namespaces: [4] = 'ω', -- wikipedia; omega [10] = 'τ', -- template; tau [118] = 'Δ', -- draft; delta ['other'] = 'ο', -- all other non-talk namespaces except main (article); omicron } --[[--------------------------< M E S S A G E S >-------------------------------------------------------------- Translation table The following contains fixed text that may be output as part of a citation. This is separated from the main body to aid in future translations of this module. ]] local messages = { ['agency'] = '$1 $2', -- $1 is sepc, $2 is agency ['archived-dead'] = 'Geargiveer vanaf $1 op $2', ['archived-live'] = '$1 vanaf die oorspronklike op $2', ['archived-unfit'] = 'Geargiveer vanaf die oorspronklike op ', ['archived'] = 'Geargiveer', ['by'] = 'Deur', -- contributions to authored works: introduction, foreword, afterword ['cartography'] = 'Kartografie deur $1', ['editor'] = 'red.', ['editors'] = 'reds.', ['edition'] = '($1&nbsp;uitg.)', ['episode'] = 'Episode $1', ['et al'] = 'et&nbsp;al.', ['in'] = 'In', -- edited works ['inactive'] = 'inactive', ['inset'] = '$1 inset', ['interview'] = 'Onderhoud met $1', ['mismatch'] = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> / <code class="cs1-code">&#124;$2=</code> mismatch', -- $1 is year param name; $2 is date param name ['newsgroup'] = '[[Usenet newsgroup|Newsgroup]]:&nbsp;$1', ['notitle'] = 'Geen titel', -- for |title=(()) and (in the future) |title=none ['original'] = 'die oorspronklike', ['origdate'] = ' [$1]', ['published'] = ' (published $1)', ['redakteur'] = 'red.', ['redakteurs'] = 'reds.', ['retrieved'] = 'Besoek op $1', ['season'] = 'Seisoen $1', ['section'] = '§&nbsp;$1', ['sections'] = '§§&nbsp;$1', ['series'] = '$1 $2', -- $1 is sepc, $2 is series ['seriesnum'] = 'Reeks $1', ['translated'] = 'Vertaal deur $1', ['type'] = ' ($1)', -- for titletype ['uitgawe'] = '($1 uitg.)', ['written'] = 'Geskryf te $1', ['vol'] = '$1 Vol.&nbsp;$2', -- $1 is sepc; bold journal style volume is in presentation{} ['vol-no'] = '$1 Vol.&nbsp;$2, no.&nbsp;$3', -- sepc, volume, issue (alternatively insert $1 after $2, but then we'd also have to change capitalization) ['issue'] = '$1 No.&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['art'] = '$1 Art.&nbsp;$2', -- $1 is sepc; for {{cite conference}} only ['vol-art'] = '$1 Vol.&nbsp;$2, art.&nbsp;$3', -- sepc, volume, article-number; for {{cite conference}} only ['j-vol'] = '$1 $2', -- sepc, volume; bold journal volume is in presentation{} ['j-issue'] = ' ($1)', ['j-article-num'] = ' $1', -- TODO: any punctuation here? static text? ['nopp'] = '$1 $2'; -- page(s) without prefix; $1 is sepc ['p-prefix'] = "$1 p.&nbsp;$2", -- $1 is sepc ['pp-prefix'] = "$1 pp.&nbsp;$2", -- $1 is sepc ['j-page(s)'] = ': $1', -- same for page and pages ['sheet'] = '$1 Sheet&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['sheets'] = '$1 Sheets&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['j-sheet'] = ': Sheet&nbsp;$1', ['j-sheets'] = ': Sheets&nbsp;$1', ['language'] = '(in $1)', ['via'] = " &ndash; via $1", ['event'] = 'Event occurs at', ['minutes'] = 'minutes in', -- Determines the location of the help page ['help page link'] = 'Hulp:AS1-foute', ['help page label'] = 'hulp', -- categories ['cat wikilink'] = '[[Category:$1]]', -- $1 is the category name [':cat wikilink'] = '[[:Category:$1|link]]', -- category name as maintenance message wikilink; $1 is the category name -- Internal errors (should only occur if configuration is bad) ['undefined_error'] = 'Called with an undefined error condition', ['unknown_ID_key'] = 'Unrecognized ID key: ', -- an ID key in id_handlers not found in ~/Identifiers func_map{} ['unknown_ID_access'] = 'Unrecognized ID access keyword: ', -- an ID access keyword in id_handlers not found in keywords_lists['id-access']{} ['unknown_argument_map'] = 'Argument map not defined for this variable', ['bare_url_no_origin'] = 'Bare URL found but origin indicator is nil or empty', ['warning_msg_e'] = '<span style="color:#d33">One or more <code style="color: inherit; background: inherit; border: none; padding: inherit;">&#123;{$1}}</code> templates have errors</span>; messages may be hidden ([[Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display|help]]).'; -- $1 is template link ['warning_msg_m'] = '<span style="color:#3a3">One or more <code style="color: inherit; background: inherit; border: none; padding: inherit;">&#123;{$1}}</code> templates have maintenance messages</span>; messages may be hidden ([[Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display|help]]).'; -- $1 is template link } --[[--------------------------< C I T A T I O N _ C L A S S _ M A P >------------------------------------------ this table maps the value assigned to |CitationClass= in the cs1|2 templates to the canonical template name when the value assigned to |CitationClass= is different from the canonical template name. |CitationClass= values are used as class attributes in the <cite> tag that encloses the citation so these names may not contain spaces while the canonical template name may. These names are used in warning_msg_e and warning_msg_m to create links to the template's documentation when an article is displayed in preview mode. Most cs1|2 template |CitationClass= values at en.wiki match their canonical template names so are not listed here. ]] local citation_class_map_t = { -- TODO: if kept, these and all other config.CitationClass 'names' require some sort of i18n ['arxiv'] = 'arXiv', ['audio-visual'] = 'AV media', ['AV-media-notes'] = 'AV media notes', ['biorxiv'] = 'bioRxiv', ['citeseerx'] = 'CiteSeerX', ['encyclopaedia'] = 'encyclopedia', ['mailinglist'] = 'mailing list', ['medrxiv'] = 'medRxiv', ['pressrelease'] = 'press release', ['ssrn'] = 'SSRN', ['techreport'] = 'tech report', } --[=[-------------------------< E T _ A L _ P A T T E R N S >-------------------------------------------------- This table provides Lua patterns for the phrase "et al" and variants in name text (author, editor, etc.). The main module uses these to identify and emit the 'etal' message. ]=] local et_al_patterns = { "[;,]? *[\"']*%f[%a][Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll][%.;,\"']*$", -- variations on the 'et al' theme "[;,]? *[\"']*%f[%a][Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll][Ii][AaIi][Ee]?[%.;,\"']*$", -- variations on the 'et alia', 'et alii' and 'et aliae' themes (false positive 'et aliie' unlikely to match) "[;,]? *%f[%a]and [Oo]thers", -- an alternative to et al. "%[%[ *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *%]%]", -- a wikilinked form "%(%( *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *%)%)", -- a double-bracketed form (to counter partial removal of ((...)) syntax) "[%(%[] *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *[%)%]]", -- a bracketed form } --[[--------------------------< P R E S E N T A T I O N >------------------------ Fixed presentation markup. Originally part of citation_config.messages it has been moved into its own, more semantically correct place. ]] local presentation = { -- .citation-comment class is specified at Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display ['hidden-error'] = '<span class="cs1-hidden-error citation-comment">$1</span>', ['visible-error'] = '<span class="cs1-visible-error citation-comment">$1</span>', ['hidden-maint'] = '<span class="cs1-maint citation-comment">$1</span>', ['accessdate'] = '<span class="reference-accessdate">$1$2</span>', -- to allow editors to hide accessdate using personal CSS ['bdi'] = '<bdi$1>$2</bdi>', -- bidirectional isolation used with |script-title= and the like ['cite'] = '<cite class="$1">$2</cite>'; -- for use when citation does not have a namelist and |ref= not set so no id="..." attribute ['cite-id'] = '<cite id="$1" class="$2">$3</cite>'; -- for use when when |ref= is set or when citation has a namelist ['format'] = ' <span class="cs1-format">($1)</span>', -- for |format=, |chapter-format=, etc. ['interwiki'] = ' <span class="cs1-format">[in $1]</span>', -- for interwiki-language-linked author, editor, etc ['interproj'] = ' <span class="cs1-format">[at $1]</span>', -- for interwiki-project-linked author, editor, etc (:d: and :s: supported; :w: ignored) -- various access levels, for |access=, |doi-access=, |arxiv=, ... -- narrow no-break space &#8239; may work better than nowrap CSS. Or not? Browser support? ['ext-link-access-signal'] = '<span class="$1" title="$2">$3</span>', -- external link with appropriate lock icon ['free'] = {class='cs1-lock-free', title='Vrylik beskikbaar'}, -- classes defined in Module:Citation/CS1/styles.css ['registration'] = {class='cs1-lock-registration', title='Gratis registrasie vereis'}, ['limited'] = {class='cs1-lock-limited', title='Gratis toegang onderhewig aan beperkte proefloop, betaalde intekening word normaalweg vereis'}, ['subscription'] = {class='cs1-lock-subscription', title='Betaalde subskripsie vereis'}, ['interwiki-icon'] = '<span class="$1" title="$2">$3</span>', ['class-wikisource'] = 'cs1-ws-icon', ['italic-title'] = "''$1''", ['kern-left'] = '<span class="cs1-kern-left"></span>$1', -- spacing to use when title contains leading single or double quote mark ['kern-right'] = '$1<span class="cs1-kern-right"></span>', -- spacing to use when title contains trailing single or double quote mark ['nowrap1'] = '<span class="nowrap">$1</span>', -- for nowrapping an item: <span ...>yyyy-mm-dd</span> ['nowrap2'] = '<span class="nowrap">$1</span> $2', -- for nowrapping portions of an item: <span ...>dd mmmm</span> yyyy (note white space) ['ocins'] = '<span title="$1" class="Z3988"></span>', ['parameter'] = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', ['ps_cs1'] = '.'; -- CS1 style postscript (terminal) character ['ps_cs2'] = ''; -- CS2 style postscript (terminal) character (empty string) ['quoted-text'] = '<q>$1</q>', -- for wrapping |quote= content ['quoted-title'] = '"$1"', ['sep_cs1'] = '.', -- CS1 element separator ['sep_cs2'] = ',', -- CS2 separator ['sep_nl'] = ';', -- CS1|2 style name-list separator between names is a semicolon ['sep_nl_and'] = ' en ', -- used as last nl sep when |name-list-style=and and list has 2 items ['sep_nl_end'] = '; en ', -- used as last nl sep when |name-list-style=and and list has 3+ names ['sep_name'] = ', ', -- CS1|2 style last/first separator is <comma><space> ['sep_nl_vanc'] = ',', -- Vancouver style name-list separator between authors is a comma ['sep_name_vanc'] = ' ', -- Vancouver style last/first separator is a space ['sep_list'] = ', ', -- used for |language= when list has 3+ items except for last sep which uses sep_list_end ['sep_list_pair'] = ' en ', -- used for |language= when list has 2 items ['sep_list_end'] = ', en ', -- used as last list sep for |language= when list has 3+ items ['trans-italic-title'] = "&#91;''$1''&#93;", ['trans-quoted-title'] = "&#91;$1&#93;", -- for |trans-title= and |trans-quote= ['vol-bold'] = '$1 <b>$2</b>', -- sepc, volume; for bold journal cites; for other cites ['vol'] in messages{} } --[[--------------------------< A L I A S E S >--------------------------------- Aliases table for commonly passed parameters. Parameter names on the right side in the assignments in this table must have been defined in the Whitelist before they will be recognized as valid parameter names ]] local aliases = { ['AccessDate'] = {'access-date', 'accessdate', 'bezochtdatum', 'toegangsdatum'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Agency'] = 'agency', ['ArchiveDate'] = {'archive-date', 'archivedate', 'geargiveer-op'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ArchiveFormat'] = 'archive-format', ['ArchiveURL'] = {'archive-url', 'archiveurl', 'argief-url', 'argiefurl'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ArticleNumber'] = 'article-number', ['ASINTLD'] = 'asin-tld', ['At'] = 'at', -- Used by InternetArchiveBot ['Authors'] = {'authors', 'people', 'credits'}, ['BookTitle'] = {'book-title', 'booktitle'}, ['Cartography'] = 'cartography', ['Chapter'] = {'chapter', 'contribution', 'entry', 'article', 'section', 'hoofstuk', 'bydrae'}, ['ChapterFormat'] = {'chapter-format', 'contribution-format', 'entry-format', 'article-format', 'section-format'}; ['ChapterURL'] = {'chapter-url', 'contribution-url', 'entry-url', 'article-url', 'section-url', 'chapterurl', 'hoofstuk-url', 'hoofstukurl'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ChapterUrlAccess'] = {'chapter-url-access', 'contribution-url-access', 'entry-url-access', 'article-url-access', 'section-url-access'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Class'] = 'class', -- cite arxiv and arxiv identifier ['Collaboration'] = 'collaboration', ['Conference'] = {'conference', 'event'}, ['ConferenceFormat'] = 'conference-format', ['ConferenceURL'] = 'conference-url', -- Used by InternetArchiveBot ['Date'] = {'date', 'air-date', 'airdate', 'datum'}, -- air-date and airdate for cite episode and cite serial only ['Degree'] = 'degree', ['DF'] = 'df', ['DisplayAuthors'] = {'display-authors', 'display-subjects', 'vertoon-outeurs', 'vertoonouteurs'}, ['DisplayContributors'] = 'display-contributors', ['DisplayEditors'] = 'display-editors', ['DisplayInterviewers'] = 'display-interviewers', ['DisplayTranslators'] = 'display-translators', ['Docket'] = 'docket', ['DoiBroken'] = 'doi-broken-date', ['Edition'] = {'edition', 'uitgawe'}, ['Embargo'] = 'pmc-embargo-date', ['Encyclopedia'] = {'encyclopedia', 'encyclopaedia', 'dictionary'}, -- cite encyclopedia only ['Episode'] = 'episode', -- cite serial only TODO: make available to cite episode? ['Format'] = {'format', 'formaat'}, ['ID'] = {'id', 'ID'}, ['Inset'] = 'inset', ['Issue'] = {'issue', 'number', 'uitgawe'}, ['Language'] = {'language', 'lang', 'in', 'taal'}, ['MailingList'] = {'mailing-list', 'mailinglist'}, -- cite mailing list only ['Map'] = 'map', -- cite map only ['MapFormat'] = 'map-format', -- cite map only ['MapURL'] = {'map-url', 'mapurl'}, -- cite map only -- Used by InternetArchiveBot ['MapUrlAccess'] = 'map-url-access', -- cite map only -- Used by InternetArchiveBot ['Minutes'] = 'minutes', ['Mode'] = 'mode', ['NameListStyle'] = 'name-list-style', ['Network'] = 'network', ['Newsgroup'] = 'newsgroup', -- cite newsgroup only ['NoPP'] = {'no-pp', 'nopp'}, ['NoTracking'] = {'no-tracking', 'template-doc-demo'}, ['Number'] = {'number', 'nommer'}, -- this case only for cite techreport ['OrigDate'] = {'orig-date', 'orig-year', 'origyear', 'eerste druk'}, ['Others'] = {'others', 'ander'}, ['Page'] = {'page', 'p', 'bladsy'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Pages'] = {'pages', 'pp', 'bladsye'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Periodical'] = {'journal', 'magazine', 'newspaper', 'periodical', 'website', 'work', 'tydskrif', 'koerant', 'webwerf', 'werk', 'publikasie'}, ['Place'] = {'place', 'location', 'plek'}, ['PostScript'] = 'postscript', ['PublicationDate'] = {'publication-date', 'publicationdate'}, ['PublicationPlace'] = {'publication-place', 'publicationplace'}, ['PublisherName'] = {'publisher', 'institution', 'uitgewer'}, ['Quote'] = {'quote', 'quotation', 'aanhaling'}, ['QuotePage'] = 'quote-page', ['QuotePages'] = 'quote-pages', ['Ref'] = 'ref', ['Scale'] = 'scale', ['ScriptChapter'] = {'script-chapter', 'script-contribution', 'script-entry', 'script-article', 'script-section'}, ['ScriptEncyclopedia'] = {'script-encyclopedia', 'script-encyclopaedia'}, -- cite encyclopedia only ['ScriptMap'] = 'script-map', ['ScriptPeriodical'] = {'script-journal', 'script-magazine', 'script-newspaper', 'script-periodical', 'script-website', 'script-work'}, ['ScriptQuote'] = 'script-quote', ['ScriptTitle'] = 'script-title', -- Used by InternetArchiveBot ['Season'] = 'season', ['Sections'] = 'sections', -- cite map only ['Series'] = {'series', 'version', 'reeks'}, ['SeriesLink'] = {'series-link', 'serieslink'}, ['SeriesNumber'] = {'series-number', 'series-no'}, ['Sheet'] = 'sheet', -- cite map only ['Sheets'] = 'sheets', -- cite map only ['Station'] = 'station', ['Time'] = 'time', ['TimeCaption'] = 'time-caption', ['Title'] = {'title', 'titel'}, -- Used by InternetArchiveBot ['TitleLink'] = {'title-link', 'episode-link', 'episodelink'}, -- Used by InternetArchiveBot ['TitleNote'] = {'title-note', 'department'}, ['TitleType'] = {'type', 'medium'}, ['TransChapter'] = {'trans-article', 'trans-chapter', 'trans-contribution', 'trans-entry', 'trans-section'}, ['Transcript'] = 'transcript', ['TranscriptFormat'] = 'transcript-format', ['TranscriptURL'] = 'transcript-url', -- Used by InternetArchiveBot ['TransEncyclopedia'] = {'trans-encyclopedia', 'trans-encyclopaedia'}, ['TransMap'] = 'trans-map', -- cite map only ['TransPeriodical'] = {'trans-journal', 'trans-magazine', 'trans-newspaper', 'trans-periodical', 'trans-website', 'trans-work'}, ['TransQuote'] = 'trans-quote', ['TransTitle'] = {'trans-title', 'vertaal-titel', 'titel-vertaal'}, -- Used by InternetArchiveBot ['URL'] = {'url', 'URL'}, -- Used by InternetArchiveBot ['UrlAccess'] = 'url-access', -- Used by InternetArchiveBot ['UrlStatus'] = 'url-status', -- Used by InternetArchiveBot ['Vauthors'] = 'vauthors', ['Veditors'] = 'veditors', ['Via'] = 'via', ['Volume'] = 'volume', ['Year'] = 'year', ['AuthorList-First'] = {"first#", "author-first#", "author#-first", "author-given#", "author#-given", "subject-first#", "subject#-first", "subject-given#", "subject#-given", "given#", "naam#", "eerste#", "voornaam#"}, ['AuthorList-Last'] = {"last#", "author-last#", "author#-last", "author-surname#", "author#-surname", "subject-last#", "subject#-last", "subject-surname#", "subject#-surname", "author#", 'host#', "subject#", "surname#", 'outeur#', 'van#', "laaste#", "auteur#", "achternaam#"}, ['AuthorList-Link'] = {"author-link#", "author#-link", "subject-link#", "subject#-link", "authorlink#", "author#link", "outeurskakel#"}, ['AuthorList-Mask'] = {"author-mask#", "author#-mask", "subject-mask#", "subject#-mask", "outeurmasker#"}, ['ContributorList-First'] = {'contributor-first#', 'contributor#-first', 'contributor-given#', 'contributor#-given'}, ['ContributorList-Last'] = {'contributor-last#', 'contributor#-last', 'contributor-surname#', 'contributor#-surname', 'contributor#'}, ['ContributorList-Link'] = {'contributor-link#', 'contributor#-link'}, ['ContributorList-Mask'] = {'contributor-mask#', 'contributor#-mask'}, ['EditorList-First'] = {"editor-first#", "editor#-first", "editor-given#", "editor#-given", "redakteurnaam#"}, ['EditorList-Last'] = {"editor-last#", "editor#-last", "editor-surname#", "editor#-surname", "editor#", "redakteurvan#"}, ['EditorList-Link'] = {"editor-link#", "editor#-link", "redakteurskakel"}, ['EditorList-Mask'] = {"editor-mask#", "editor#-mask"}, ['InterviewerList-First'] = {'interviewer-first#', 'interviewer#-first', 'interviewer-given#', 'interviewer#-given'}, ['InterviewerList-Last'] = {'interviewer-last#', 'interviewer#-last', 'interviewer-surname#', 'interviewer#-surname', 'interviewer#'}, ['InterviewerList-Link'] = {'interviewer-link#', 'interviewer#-link'}, ['InterviewerList-Mask'] = {'interviewer-mask#', 'interviewer#-mask'}, ['TranslatorList-First'] = {'translator-first#', 'translator#-first', 'translator-given#', 'translator#-given'}, ['TranslatorList-Last'] = {'translator-last#', 'translator#-last', 'translator-surname#', 'translator#-surname', 'translator#'}, ['TranslatorList-Link'] = {'translator-link#', 'translator#-link'}, ['TranslatorList-Mask'] = {'translator-mask#', 'translator#-mask'}, } --[[--------------------------< P U N C T _ S K I P >--------------------------- builds a table of parameter names that the extraneous terminal punctuation check should not check. ]] local punct_meta_params = { -- table of aliases[] keys (meta parameters); each key has a table of parameter names for a value 'BookTitle', 'Chapter', 'ScriptChapter', 'ScriptTitle', 'Title', 'TransChapter', 'Transcript', 'TransMap', 'TransTitle', -- title-holding parameters 'AuthorList-Mask', 'ContributorList-Mask', 'EditorList-Mask', 'InterviewerList-Mask', 'TranslatorList-Mask', -- name-list mask may have name separators 'PostScript', 'Quote', 'ScriptQuote', 'TransQuote', 'Ref', -- miscellaneous 'ArchiveURL', 'ChapterURL', 'ConferenceURL', 'MapURL', 'TranscriptURL', 'URL', -- URL-holding parameters } local url_meta_params = { -- table of aliases[] keys (meta parameters); each key has a table of parameter names for a value 'ArchiveURL', 'ChapterURL', 'ConferenceURL', 'ID', 'MapURL', 'TranscriptURL', 'URL', -- parameters allowed to hold urls 'Page', 'Pages', 'At', 'QuotePage', 'QuotePages', -- insource locators allowed to hold urls } local function build_skip_table (skip_t, meta_params) for _, meta_param in ipairs (meta_params) do -- for each meta parameter key local params = aliases[meta_param]; -- get the parameter or the table of parameters associated with the meta parameter name if 'string' == type (params) then skip_t[params] = 1; -- just a single parameter else for _, param in ipairs (params) do -- get the parameter name skip_t[param] = 1; -- add the parameter name to the skip table local count; param, count = param:gsub ('#', ''); -- remove enumerator marker from enumerated parameters if 0 ~= count then -- if removed skip_t[param] = 1; -- add param name without enumerator marker end end end end return skip_t; end local punct_skip = {}; local url_skip = {}; --[[--------------------------< S I N G L E - L E T T E R S E C O N D - L E V E L D O M A I N S >---------- this is a list of tlds that are known to have single-letter second-level domain names. This list does not include ccTLDs which are accepted in is_domain_name(). ]] local single_letter_2nd_lvl_domains_t = {'cash', 'company', 'foundation', 'org', 'today'}; --[[-----------< S P E C I A L C A S E T R A N S L A T I O N S >------------ This table is primarily here to support internationalization. Translations in this table are used, for example, when an error message, category name, etc., is extracted from the English alias key. There may be other cases where this translation table may be useful. ]] local is_Latn = 'A-Za-z\195\128-\195\150\195\152-\195\182\195\184-\198\191\199\132-\201\143\225\184\128-\225\187\191'; local special_case_translation = { ['AuthorList'] = 'authors list', -- used to assemble maintenance category names ['ContributorList'] = 'contributors list', -- translation of these names plus translation of the base maintenance category names in maint_cats{} table below ['EditorList'] = 'editors list', -- must match the names of the actual categories ['InterviewerList'] = 'interviewers list', -- this group or translations used by name_has_ed_markup() and name_has_mult_names() ['TranslatorList'] = 'translators list', -- Lua patterns to match pseudo-titles used by InternetArchiveBot and others as placeholder for unknown |title= value ['archived_copy'] = { -- used with CS1 maint: Archive[d] copy as title ['en'] = '^archived?%s+copy$', -- for English; translators: keep this because templates imported from en.wiki ['local'] = nil, -- translators: replace ['local'] = nil with lowercase translation only when bots or tools create generic titles in your language }, -- Lua patterns to match generic titles; usually created by bots or reference filling tools -- translators: replace ['local'] = nil with lowercase translation only when bots or tools create generic titles in your language -- generic titles and patterns in this table should be lowercase only -- leave ['local'] nil except when there is a matching generic title in your language -- boolean 'true' for plain-text searches; 'false' for pattern searches ['generic_titles'] = { ['accept'] = { }, ['reject'] = { {['en'] = {'^wayback%s+machine$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'are you a robot', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'hugedomains', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[{<]?no +title[>}%]%)]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'page not found', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'subscribe to read', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[{<]?unknown[>}%]%)]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'website is for sale', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^404', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'error[ %-]404', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'internet archive wayback machine', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'log into facebook', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'login • instagram', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'redirecting...', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'usurped title', true}, ['local'] = nil}, -- added by a GreenC bot {['en'] = {'webcite query result', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'wikiwix\'s cache', true}, ['local'] = nil}, } }, -- boolean 'true' for plain-text searches, search string must be lowercase only -- boolean 'false' for pattern searches -- leave ['local'] nil except when there is a matching generic name in your language ['generic_names'] = { ['accept'] = { {['en'] = {'%[%[[^|]*%(author%) *|[^%]]*%]%]', false}, ['local'] = nil}, }, ['reject'] = { {['en'] = {'about us', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Aa]dvisor%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'allmusic', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Aa]uthor%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Bb]ureau$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'business', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'cnn', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'collaborator', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Cc]ompany$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'contributor', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'contact us', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'correspondent', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Dd]esk$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'directory', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%(%[][%(%[]%s*eds?%.?%s*[%)%]]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'[,%.%s]%f[e]eds?%.?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^eds?[%.,;]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[]%s*[Ee][Dd][Ss]?%.?%s*[%)%]]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]dited%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]ditors?%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]mail%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'facebook', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'google', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Gg]roup$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'home page', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Ii]nc%.?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'instagram', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'interviewer', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Ll]imited$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'linkedIn', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Nn]ews$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'[Nn]ews[ %-]?[Rr]oom', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'pinterest', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'policy', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'privacy', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'reuters', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'translator', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'tumblr', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'twitter', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'site name', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'statement', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'submitted', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'super.?user', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f['..is_Latn..'][Uu]ser%f[^'..is_Latn..']', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'verfasser', true}, ['local'] = nil}, } } } --[[--------------------------< D A T E _ N A M E S >---------------------------------------------------------- This table of tables lists local language date names and fallback English date names. The code in Date_validation will look first in the local table for valid date names. If date names are not found in the local table, the code will look in the English table. Because citations can be copied to the local wiki from en.wiki, the English is required when the date-name translation function date_name_xlate() is used. In these tables, season numbering is defined by Extended Date/Time Format (EDTF) Specification (https://www.loc.gov/standards/datetime/) which became part of ISO 8601 in 2019. See '§Sub-year groupings'. The standard defines various divisions using numbers 21-41. CS1|2 only supports generic seasons. EDTF does support the distinction between north and south hemisphere seasons but CS1|2 has no way to make that distinction. 33-36 = Quarter 1, Quarter 2, Quarter 3, Quarter 4 (3 months each) The standard does not address 'named' dates so, for the purposes of CS1|2, Easter and Christmas are defined here as 98 and 99, which should be out of the ISO 8601 (EDTF) range of uses for a while. local_date_names_from_mediawiki is a boolean. When set to: true – module will fetch local month names from MediaWiki for both date_names['local']['long'] and date_names['local']['short']; this will unconditionally overwrite manual translations false – module will *not* fetch local month names from MediaWiki Caveat lector: There is no guarantee that MediaWiki will provide short month names. At your wiki you can test the results of the MediaWiki fetch in the debug console with this command (the result is alpha sorted): =mw.dumpObject (p.date_names['local']) While the module can fetch month names from MediaWiki, it cannot fetch the quarter, season, and named date names from MediaWiki. Those must be translated manually. ]] local local_date_names_from_mediawiki = false; -- when false, manual translation required for date_names['local']['long'] and date_names['local']['short']; overwrites manual translations -- when true, module fetches long and short month names from MediaWiki local date_names = { ['en'] = { -- English ['long'] = {['January'] = 1, ['February'] = 2, ['March'] = 3, ['April'] = 4, ['May'] = 5, ['June'] = 6, ['July'] = 7, ['August'] = 8, ['September'] = 9, ['October'] = 10, ['November'] = 11, ['December'] = 12}, ['short'] = {['Jan'] = 1, ['Feb'] = 2, ['Mar'] = 3, ['Apr'] = 4, ['May'] = 5, ['Jun'] = 6, ['Jul'] = 7, ['Aug'] = 8, ['Sep'] = 9, ['Oct'] = 10, ['Nov'] = 11, ['Dec'] = 12}, ['quarter'] = {['First Quarter'] = 33, ['Second Quarter'] = 34, ['Third Quarter'] = 35, ['Fourth Quarter'] = 36}, ['season'] = {['Winter'] = 24, ['Spring'] = 21, ['Summer'] = 22, ['Fall'] = 23, ['Autumn'] = 23}, ['named'] = {['Easter'] = 98, ['Christmas'] = 99}, }, -- when local_date_names_from_mediawiki = false ['local'] = { -- replace these English date names with the local language equivalents ['long'] = {['Januarie'] = 1, ['Februarie'] = 2, ['Maart'] = 3, ['April'] = 4, ['Mei'] = 5, ['Junie'] = 6, ['Julie'] = 7, ['Augustus'] = 8, ['September'] = 9, ['Oktober'] = 10, ['November'] = 11, ['Desember'] = 12}, ['short'] = {['Jan'] = 1, ['Feb'] = 2, ['Mrt'] = 3, ['Apr'] = 4, ['Mei'] = 5, ['Jun'] = 6, ['Jul'] = 7, ['Aug'] = 8, ['Sep'] = 9, ['Okt'] = 10, ['Nov'] = 11, ['Des'] = 12}, ['quarter'] = {['First Quarter'] = 33, ['Second Quarter'] = 34, ['Third Quarter'] = 35, ['Fourth Quarter'] = 36}, ['season'] = {['Winter'] = 24, ['Lente'] = 21, ['Somer'] = 22, ['Herfs'] = 23}, ['named'] = {['Paasfees'] = 98, ['Kersfees'] = 99}, }, ['inv_local_long'] = {}, -- used in date reformatting & translation; copy of date_names['local'].long where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_short'] = {}, -- used in date reformatting & translation; copy of date_names['local'].short where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_quarter'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].quarter where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_season'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].season where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_named'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].named where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['local_digits'] = {['0'] = '0', ['1'] = '1', ['2'] = '2', ['3'] = '3', ['4'] = '4', ['5'] = '5', ['6'] = '6', ['7'] = '7', ['8'] = '8', ['9'] = '9'}, -- used to convert local language digits to Western 0-9 ['xlate_digits'] = {}, } if local_date_names_from_mediawiki then -- if fetching local month names from MediaWiki is enabled local long_t = {}; local short_t = {}; for i=1, 12 do -- loop 12x and local name = lang_obj:formatDate('F', '2022-' .. i .. '-1'); -- get long month name for each i long_t[name] = i; -- save it name = lang_obj:formatDate('M', '2022-' .. i .. '-1'); -- get short month name for each i short_t[name] = i; -- save it end date_names['local']['long'] = long_t; -- write the long table – overwrites manual translation date_names['local']['short'] = short_t; -- write the short table – overwrites manual translation end -- create inverted date-name tables for reformatting and/or translation for _, invert_t in pairs {{'long', 'inv_local_long'}, {'short', 'inv_local_short'}, {'quarter', 'inv_local_quarter'}, {'season', 'inv_local_season'}, {'named', 'inv_local_named'}} do for name, i in pairs (date_names['local'][invert_t[1]]) do -- this table is ['name'] = i date_names[invert_t[2]][i] = name; -- invert to get [i] = 'name' for conversions from ymd end end if local_digits_from_mediawiki then -- if fetching local digits from MediaWiki is enabled local digits_t = {}; for i=0, 9 do -- loop 10x and digits_t [lang_obj:formatNum (i)] = tostring (i); -- format the loop indexer as local lang table index and assign loop indexer (a string) as the value end date_names['local_digits'] = digits_t; end for ld, ed in pairs (date_names.local_digits) do -- make a digit translation table for simple date translation from en to local language using local_digits table date_names.xlate_digits [ed] = ld; -- en digit becomes index with local digit as the value end local df_template_patterns = { -- table of redirects to {{Use dmy dates}} and {{Use mdy dates}} '{{ *[Uu]se +(dmy) +dates *[|}]', -- 1159k -- sorted by approximate transclusion count '{{ *[Uu]se +(mdy) +dates *[|}]', -- 212k '{{ *[Uu]se +(MDY) +dates *[|}]', -- 788 '{{ *[Uu]se +(DMY) +dates *[|}]', -- 343 '{{ *([Mm]dy) *[|}]', -- 176 '{{ *[Uu]se *(dmy) *[|}]', -- 156 + 18 '{{ *[Uu]se *(mdy) *[|}]', -- 149 + 11 '{{ *([Dd]my) *[|}]', -- 56 '{{ *[Uu]se +(MDY) *[|}]', -- 5 '{{ *([Dd]MY) *[|}]', -- 3 '{{ *[Uu]se(mdy)dates *[|}]', -- 1 '{{ *[Uu]se +(DMY) *[|}]', -- 0 '{{ *([Mm]DY) *[|}]', -- 0 } local title_object = mw.title.getCurrentTitle(); local content; -- done this way so that unused templates appear in unused-template-reports; self-transcluded makes them look like they are used if 10 ~= title_object.namespace then -- all namespaces except Template content = title_object:getContent() or ''; -- get the content of the article or ''; new pages edited w/ve do not have 'content' until saved; ve does not preview; phab:T221625 end local function get_date_format () if not content then -- nil content when we're in template return nil; -- auto-formatting does not work in Template space so don't set global_df end for _, pattern in ipairs (df_template_patterns) do -- loop through the patterns looking for {{Use dmy dates}} or {{Use mdy dates}} or any of their redirects local start, _, match = content:find(pattern); -- match is the three letters indicating desired date format if match then local use_dates_template = content:match ('%b{}', start); -- get the whole template if use_dates_template:match ('| *cs1%-dates *= *[lsy][sy]?') then -- look for |cs1-dates=publication date length access-/archive-date length return match:lower() .. '-' .. use_dates_template:match ('| *cs1%-dates *= *([lsy][sy]?)'); else return match:lower() .. '-all'; -- no |cs1-dates= k/v pair; return value appropriate for use in |df= end end end end local global_df; -- TODO: add this to <global_cs1_config_t>? --[[-----------------< V O L U M E , I S S U E , P A G E S >------------------ These tables hold cite class values (from the template invocation) and identify those templates that support |volume=, |issue=, and |page(s)= parameters. Cite conference and cite map require further qualification which is handled in the main module. ]] local templates_using_volume = {'citation', 'audio-visual', 'book', 'conference', 'encyclopaedia', 'interview', 'journal', 'magazine', 'map', 'news', 'report', 'techreport', 'thesis'} local templates_using_issue = {'citation', 'conference', 'episode', 'interview', 'journal', 'magazine', 'map', 'news', 'podcast'} local templates_not_using_page = {'audio-visual', 'episode', 'mailinglist', 'newsgroup', 'podcast', 'serial', 'sign', 'speech'} --[[ These tables control when it is appropriate for {{citation}} to render |volume= and/or |issue=. The parameter names in the tables constrain {{citation}} so that its renderings match the renderings of the equivalent cs1 templates. For example, {{cite web}} does not support |volume= so the equivalent {{citation |website=...}} must not support |volume=. ]] local citation_no_volume_t = { -- {{citation}} does not render |volume= when these parameters are used 'website', 'mailinglist', 'script-website', } local citation_issue_t = { -- {{citation}} may render |issue= when these parameters are used 'journal', 'magazine', 'newspaper', 'periodical', 'work', 'script-journal', 'script-magazine', 'script-newspaper', 'script-periodical', 'script-work', } --[[ Patterns for finding extra text in |volume=, |issue=, |page=, |pages= ]] local vol_iss_pg_patterns = { good_ppattern = '^P[^%.PpGg]', -- OK to begin with uppercase P: P7 (page 7 of section P), but not p123 (page 123); TODO: this allows 'Pages' which it should not bad_ppatterns = { -- patterns for |page= and |pages= '^[Pp][PpGg]?%.?[ %d]', '^[Pp][Pp]?%.&nbsp;', -- from {{p.}} and {{pp.}} templates '^[Pp]ages?', '^[Pp]gs.?', }, vi_patterns_t = { -- combined to catch volume-like text in |issue= and issue-like text in |volume= '^volumes?', -- volume-like text '^vols?[%.:=]?', '^issues?', --issue-like text '^iss[%.:=]?', '^numbers?', '^nos?%A', -- don't match 'november' or 'nostradamus' '^nr[%.:=]?', '^n[%.:= ]', -- might be a valid issue without separator (space char is sep char here) '^n°', -- 'n' with degree sign (U+00B0) '^№', -- precomposed unicode numero character (U+2116) }, } --[[--------------------------< K E Y W O R D S >------------------------------- These tables hold keywords for those parameters that have defined sets of acceptable keywords. ]] --[[-------------------< K E Y W O R D S T A B L E >-------------------------- this is a list of keywords; each key in the list is associated with a table of synonymous keywords possibly from different languages. for I18N: add local-language keywords to value table; do not change the key. For example, adding the German keyword 'ja': ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y', 'ja'}, Because CS1|2 templates from en.wiki articles are often copied to other local wikis, it is recommended that the English keywords remain in these tables. ]] local keywords = { ['amp'] = {'&', 'amp', 'ampersand'}, -- |name-list-style= ['and'] = {'and', 'serial'}, -- |name-list-style= ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y', 'ja', 'j', 'waar'}, -- |no-tracking=, |no-pp= -- Used by InternetArchiveBot ['afterword'] = {'afterword'}, -- |contribution= ['bot: unknown'] = {'bot: unknown'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['cs1'] = {'cs1'}, -- |mode= ['cs2'] = {'cs2'}, -- |mode= ['dead'] = {'dead', 'deviated'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['dmy'] = {'dmy'}, -- |df= ['dmy-all'] = {'dmy-all'}, -- |df= ['foreword'] = {'foreword'}, -- |contribution= ['free'] = {'free'}, -- |<id>-access= -- Used by InternetArchiveBot ['harv'] = {'harv'}, -- |ref=; this no longer supported; is_valid_parameter_value() called with <invert> = true ['introduction'] = {'introduction'}, -- |contribution= ['limited'] = {'limited'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['live'] = {'live'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['mdy'] = {'mdy'}, -- |df= ['mdy-all'] = {'mdy-all'}, -- |df= ['none'] = {'none'}, -- |postscript=, |ref=, |title=, |type= -- Used by InternetArchiveBot ['off'] = {'off'}, -- |title= (potentially also: |title-link=, |postscript=, |ref=, |type=) ['preface'] = {'preface'}, -- |contribution= ['registration'] = {'registration'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['subscription'] = {'subscription'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['unfit'] = {'unfit'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['usurped'] = {'usurped'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['vanc'] = {'vanc'}, -- |name-list-style= ['ymd'] = {'ymd'}, -- |df= ['ymd-all'] = {'ymd-all'}, -- |df= -- ['yMd'] = {'yMd'}, -- |df=; not supported at en.wiki -- ['yMd-all'] = {'yMd-all'}, -- |df=; not supported at en.wiki } --[[------------------------< X L A T E _ K E Y W O R D S >--------------------- this function builds a list, keywords_xlate{}, of the keywords found in keywords{} where the values from keywords{} become the keys in keywords_xlate{} and the keys from keywords{} become the values in keywords_xlate{}: ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y'}, -- in keywords{} becomes ['yes'] = 'affirmative', -- in keywords_xlate{} ['true'] = 'affirmative', ['y'] = 'affirmative', the purpose of this function is to act as a translator between a non-English keyword and its English equivalent that may be used in other modules of this suite ]] local function xlate_keywords () local out_table = {}; -- output goes here for k, keywords_t in pairs (keywords) do -- spin through the keywords table for _, keyword in ipairs (keywords_t) do -- for each keyword out_table[keyword] = k; -- create an entry in the output table where keyword is the key end end return out_table; end local keywords_xlate = xlate_keywords (); -- the list of translated keywords --[[----------------< M A K E _ K E Y W O R D S _ L I S T >--------------------- this function assembles, for parameter-value validation, the list of keywords appropriate to that parameter. keywords_lists{}, is a table of tables from keywords{} ]] local function make_keywords_list (keywords_lists) local out_table = {}; -- output goes here for _, keyword_list in ipairs (keywords_lists) do -- spin through keywords_lists{} and get a table of keywords for _, keyword in ipairs (keyword_list) do -- spin through keyword_list{} and add each keyword, ... table.insert (out_table, keyword); -- ... as plain text, to the output list end end return out_table; end --[[----------------< K E Y W O R D S _ L I S T S >----------------------------- this is a list of lists of valid keywords for the various parameters in [key]. Generally the keys in this table are the canonical en.wiki parameter names though some are contrived because of use in multiple differently named parameters: ['yes_true_y'], ['id-access']. The function make_keywords_list() extracts the individual keywords from the appropriate list in keywords{}. The lists in this table are used to validate the keyword assignment for the parameters named in this table's keys. ]] local keywords_lists = { ['yes_true_y'] = make_keywords_list ({keywords.affirmative}), ['contribution'] = make_keywords_list ({keywords.afterword, keywords.foreword, keywords.introduction, keywords.preface}), ['df'] = make_keywords_list ({keywords.dmy, keywords['dmy-all'], keywords.mdy, keywords['mdy-all'], keywords.ymd, keywords['ymd-all']}), -- ['df'] = make_keywords_list ({keywords.dmy, keywords['dmy-all'], keywords.mdy, keywords['mdy-all'], keywords.ymd, keywords['ymd-all'], keywords.yMd, keywords['yMd-all']}), -- not supported at en.wiki ['mode'] = make_keywords_list ({keywords.cs1, keywords.cs2}), ['name-list-style'] = make_keywords_list ({keywords.amp, keywords['and'], keywords.vanc}), ['ref'] = make_keywords_list ({keywords.harv}), -- inverted check; |ref=harv no longer supported ['url-access'] = make_keywords_list ({keywords.subscription, keywords.limited, keywords.registration}), ['url-status'] = make_keywords_list ({keywords.dead, keywords.live, keywords.unfit, keywords.usurped, keywords['bot: unknown']}), ['id-access'] = make_keywords_list ({keywords.free}), } --[[--------------------------< C S 1 _ C O N F I G _ G E T >-------------------------------------------------- fetch and validate values from {{cs1 config}} template to fill <global_cs1_config_t> no error messages; when errors are detected, the parameter value from {{cs1 config}} is blanked. Supports all parameters and aliases associated with the metaparameters: DisplayAuthors, DisplayContributors, DisplayEditors, DisplayInterviewers, DisplayTranslators, NameListStyle, and Mode. The DisplayWhatever metaparameters accept numeric values only (|display-authors=etal and the like is not supported). ]] local global_cs1_config_t = {}; -- TODO: add value returned from get_date_format() to this table? local function get_cs1_config () -- if title_object.namespace == 10 then -- not in template space so that unused templates appear in unused-template-reports; if not content then -- nil content when we're in template return nil; -- auto-formatting does not work in Template space so don't set global_df end local start = content:find('{{ *[Cc][Ss]1 config *[|}]'); -- <start> is offset into <content> when {{cs1 config}} found; nil else if start then local cs1_config_template = content:match ('%b{}', start); -- get the whole template if not cs1_config_template then return nil; end local params_t = mw.text.split (cs1_config_template:gsub ('^{{%s*', ''):gsub ('%s*}}$', ''), '%s*|%s*'); -- remove '{{' and '}}'; make a sequence of parameter/value pairs (split on the pipe) table.remove (params_t, 1); -- remove the template name because it isn't a parameter/value pair local config_meta_params_t = {'DisplayAuthors', 'DisplayContributors', 'DisplayEditors', 'DisplayInterviewers', 'DisplayTranslators', 'NameListStyle', 'Mode'}; local meta_param_map_t = {}; -- list of accepted parameter names usable in {{cs1 config}} goes here for _, meta_param in ipairs (config_meta_params_t) do -- for i18n using <config_meta_params_t>, map template parameter names to their metaparameter equivalents if 'table' == type (aliases[meta_param]) then -- if <meta_param> is a sequence, for _, param in ipairs (aliases[meta_param]) do -- extract its contents meta_param_map_t[param] = meta_param; -- and add to <meta_param_map_t> end else meta_param_map_t[aliases[meta_param]] = meta_param; -- not a sequence so just add the parameter to <meta_param_map_t> end end local keywords_t = {}; -- map valid keywords to their associate metaparameter; reverse form of <keyword_lists[key] for these metaparameters for _, metaparam_t in ipairs ({{'NameListStyle', 'name-list-style'}, {'Mode', 'mode'}}) do -- only these metaparameter / keywords_lists key pairs for _, keyword in ipairs (keywords_lists[metaparam_t[2]]) do -- spin through the list of keywords keywords_t[keyword] = metaparam_t[1]; -- add [keyword] = metaparameter to the map end end for _, param in ipairs (params_t) do -- spin through the {{cs1 config}} parameters and fill <global_cs1_config_t> local k, v = param:match ('([^=]-)%s*=%s*(.+)'); -- <k> is the parameter name; <v> is parameter's assigned value if k then if k:find ('^display') then -- if <k> is one of the |display-<namelist>= parameters if v:match ('%d+') then -- the assigned value must be digits; doesn't accept 'etal' global_cs1_config_t[meta_param_map_t[k]]=v; -- add the display param and its value to globals table end else if keywords_t[v] == meta_param_map_t[k] then -- keywords_t[v] returns nil or the metaparam name; these must be the same global_cs1_config_t[meta_param_map_t[k]]=v; -- add the parameter and its value to globals table end end end end end end get_cs1_config (); -- fill <global_cs1_config_t> --[[---------------------< S T R I P M A R K E R S >---------------------------- Common pattern definition location for stripmarkers so that we don't have to go hunting for them if (when) MediaWiki changes their form. ]] local stripmarkers = { ['any'] = '\127[^\127]*UNIQ%-%-(%a+)%-[%a%d]+%-QINU[^\127]*\127', -- capture returns name of stripmarker ['math'] = '\127[^\127]*UNIQ%-%-math%-[%a%d]+%-QINU[^\127]*\127' -- math stripmarkers used in coins_cleanup() and coins_replace_math_stripmarker() } --[[------------< I N V I S I B L E _ C H A R A C T E R S >--------------------- This table holds non-printing or invisible characters indexed either by name or by Unicode group. Values are decimal representations of UTF-8 codes. The table is organized as a table of tables because the Lua pairs keyword returns table data in an arbitrary order. Here, we want to process the table from top to bottom because the entries at the top of the table are also found in the ranges specified by the entries at the bottom of the table. Also here is a pattern that recognizes stripmarkers that begin and end with the delete characters. The nowiki stripmarker is not an error but some others are because the parameter values that include them become part of the template's metadata before stripmarker replacement. ]] local invisible_defs = { del = '\127', -- used to distinguish between stripmarker and del char zwj = '\226\128\141', -- used with capture because zwj may be allowed } local invisible_chars = { {'replacement', '\239\191\189'}, -- U+FFFD, EF BF BD {'zero width joiner', '('.. invisible_defs.zwj .. ')'}, -- U+200D, E2 80 8D; capture because zwj may be allowed {'zero width space', '\226\128\139'}, -- U+200B, E2 80 8B {'hair space', '\226\128\138'}, -- U+200A, E2 80 8A {'soft hyphen', '\194\173'}, -- U+00AD, C2 AD {'horizontal tab', '\009'}, -- U+0009 (HT), 09 {'line feed', '\010'}, -- U+000A (LF), 0A {'no-break space', '\194\160'}, -- U+00A0 (NBSP), C2 A0 {'carriage return', '\013'}, -- U+000D (CR), 0D {'stripmarker', stripmarkers.any}, -- stripmarker; may or may not be an error; capture returns the stripmaker type {'delete', '('.. invisible_defs.del .. ')'}, -- U+007F (DEL), 7F; must be done after stripmarker test; capture to distinguish isolated del chars not part of stripmarker {'C0 control', '[\000-\008\011\012\014-\031]'}, -- U+0000–U+001F (NULL–US), 00–1F (except HT, LF, CR (09, 0A, 0D)) {'C1 control', '[\194\128-\194\159]'}, -- U+0080–U+009F (XXX–APC), C2 80 – C2 9F -- {'Specials', '[\239\191\185-\239\191\191]'}, -- U+FFF9-U+FFFF, EF BF B9 – EF BF BF -- {'Private use area', '[\238\128\128-\239\163\191]'}, -- U+E000–U+F8FF, EE 80 80 – EF A3 BF -- {'Supplementary Private Use Area-A', '[\243\176\128\128-\243\191\191\189]'}, -- U+F0000–U+FFFFD, F3 B0 80 80 – F3 BF BF BD -- {'Supplementary Private Use Area-B', '[\244\128\128\128-\244\143\191\189]'}, -- U+100000–U+10FFFD, F4 80 80 80 – F4 8F BF BD } --[[ Indic script makes use of zero width joiner as a character modifier so zwj characters must be left in. This pattern covers all of the unicode characters for these languages: Devanagari 0900–097F – https://unicode.org/charts/PDF/U0900.pdf Devanagari extended A8E0–A8FF – https://unicode.org/charts/PDF/UA8E0.pdf Bengali 0980–09FF – https://unicode.org/charts/PDF/U0980.pdf Gurmukhi 0A00–0A7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0A00.pdf Gujarati 0A80–0AFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0A80.pdf Oriya 0B00–0B7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0B00.pdf Tamil 0B80–0BFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0B80.pdf Telugu 0C00–0C7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0C00.pdf Kannada 0C80–0CFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0C80.pdf Malayalam 0D00–0D7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0D00.pdf plus the not-necessarily Indic scripts for Sinhala and Burmese: Sinhala 0D80-0DFF - https://unicode.org/charts/PDF/U0D80.pdf Myanmar 1000-109F - https://unicode.org/charts/PDF/U1000.pdf Myanmar extended A AA60-AA7F - https://unicode.org/charts/PDF/UAA60.pdf Myanmar extended B A9E0-A9FF - https://unicode.org/charts/PDF/UA9E0.pdf the pattern is used by has_invisible_chars() and coins_cleanup() ]] local indic_script = '[\224\164\128-\224\181\191\224\163\160-\224\183\191\225\128\128-\225\130\159\234\167\160-\234\167\191\234\169\160-\234\169\191]'; -- list of emoji that use a zwj character (U+200D) to combine with another emoji -- from: https://unicode.org/Public/emoji/15.0/emoji-zwj-sequences.txt; version: 15.0; 2022-05-06 -- table created by: [[:en:Module:Make emoji zwj table]] local emoji_t = { -- indexes are decimal forms of the hex values in U+xxxx [9760] = true, -- U+2620 ☠ skull and crossbones [9792] = true, -- U+2640 ♀ female sign [9794] = true, -- U+2642 ♂ male sign [9877] = true, -- U+2695 ⚕ staff of aesculapius [9878] = true, -- U+2696 ⚖ scales [9895] = true, -- U+26A7 ⚧ male with stroke and male and female sign [9992] = true, -- U+2708 ✈ airplane [10052] = true, -- U+2744 ❄ snowflake [10084] = true, -- U+2764 ❤ heavy black heart [11035] = true, -- U+2B1B ⬛ black large square [127752] = true, -- U+1F308 🌈 rainbow [127787] = true, -- U+1F32B 🌫 fog [127806] = true, -- U+1F33E 🌾 ear of rice [127859] = true, -- U+1F373 🍳 cooking [127868] = true, -- U+1F37C 🍼 baby bottle [127876] = true, -- U+1F384 🎄 christmas tree [127891] = true, -- U+1F393 🎓 graduation cap [127908] = true, -- U+1F3A4 🎤 microphone [127912] = true, -- U+1F3A8 🎨 artist palette [127979] = true, -- U+1F3EB 🏫 school [127981] = true, -- U+1F3ED 🏭 factory [128102] = true, -- U+1F466 👦 boy [128103] = true, -- U+1F467 👧 girl [128104] = true, -- U+1F468 👨 man [128105] = true, -- U+1F469 👩 woman [128139] = true, -- U+1F48B 💋 kiss mark [128168] = true, -- U+1F4A8 💨 dash symbol [128171] = true, -- U+1F4AB 💫 dizzy symbol [128187] = true, -- U+1F4BB 💻 personal computer [128188] = true, -- U+1F4BC 💼 brief case [128293] = true, -- U+1F525 🔥 fire [128295] = true, -- U+1F527 🔧 wrench [128300] = true, -- U+1F52C 🔬 microscope [128488] = true, -- U+1F5E8 🗨 left speech bubble [128640] = true, -- U+1F680 🚀 rocket [128658] = true, -- U+1F692 🚒 fire engine [129309] = true, -- U+1F91D 🤝 handshake [129455] = true, -- U+1F9AF 🦯 probing cane [129456] = true, -- U+1F9B0 🦰 emoji component red hair [129457] = true, -- U+1F9B1 🦱 emoji component curly hair [129458] = true, -- U+1F9B2 🦲 emoji component bald [129459] = true, -- U+1F9B3 🦳 emoji component white hair [129466] = true, -- U+1F9BA 🦺 safety vest [129468] = true, -- U+1F9BC 🦼 motorized wheelchair [129469] = true, -- U+1F9BD 🦽 manual wheelchair [129489] = true, -- U+1F9D1 🧑 adult [129657] = true, -- U+1FA79 🩹 adhesive bandage [129778] = true, -- U+1FAF2 🫲 leftwards hand } --[[----------------------< L A N G U A G E S U P P O R T >------------------- These tables and constants support various language-specific functionality. ]] --local this_wiki_code = mw.getContentLanguage():getCode(); -- get this wiki's language code local this_wiki_code = lang_obj:getCode(); -- get this wiki's language code if string.match (mw.site.server, 'wikidata') then this_wiki_code = mw.getCurrentFrame():callParserFunction('int', {'lang'}); -- on Wikidata so use interface language setting instead end local mw_languages_by_tag_t = mw.language.fetchLanguageNames (this_wiki_code, 'all'); -- get a table of language tag/name pairs known to Wikimedia; used for interwiki tests local mw_languages_by_name_t = {}; for k, v in pairs (mw_languages_by_tag_t) do -- build a 'reversed' table name/tag language pairs know to MediaWiki; used for |language= v = mw.ustring.lower (v); -- lowercase for tag fetch; get name's proper case from mw_languages_by_tag_t[<tag>] if mw_languages_by_name_t[v] then -- when name already in the table if 2 == #k or 3 == #k then -- if tag does not have subtags mw_languages_by_name_t[v] = k; -- prefer the shortest tag for this name end else -- here when name not in the table mw_languages_by_name_t[v] = k; -- so add name and matching tag end end local inter_wiki_map = {}; -- map of interwiki prefixes that are language-code prefixes for k, v in pairs (mw.site.interwikiMap ('local')) do -- spin through the base interwiki map (limited to local) if mw_languages_by_tag_t[v["prefix"]] then -- if the prefix matches a known language tag inter_wiki_map[v["prefix"]] = true; -- add it to our local map end end --[[--------------------< S C R I P T _ L A N G _ C O D E S >------------------- This table is used to hold ISO 639-1 two-character and ISO 639-3 three-character language codes that apply only to |script-title= and |script-chapter= ]] local script_lang_codes = { 'ab', 'am', 'ar', 'be', 'bg', 'bn', 'bo', 'bs', 'dv', 'dz', 'el', 'fa', 'gu', 'he', 'hi', 'hy', 'ja', 'ka', 'kk', 'km', 'kn', 'ko', 'ku', 'ky', 'lo', 'mk', 'ml', 'mn', 'mni', 'mr', 'my', 'ne', 'or', 'ota', 'pa', 'ps', 'ru', 'sd', 'si', 'sr', 'syc', 'ta', 'te', 'tg', 'th', 'ti', 'tt', 'ug', 'uk', 'ur', 'uz', 'yi', 'yue', 'zh' }; --[[---------------< L A N G U A G E R E M A P P I N G >---------------------- These tables hold language information that is different (correct) from MediaWiki's definitions For each ['<tag>'] = 'language name' in lang_code_remap{} there must be a matching ['language name'] = {'language name', '<tag>'} in lang_name_remap{} lang_tag_remap{}: key is always lowercase ISO 639-1, -2, -3 language tag or a valid lowercase IETF language tag value is properly spelled and capitalized language name associated with <tag> only one language name per <tag>; key/value pair must have matching entry in lang_name_remap{} lang_name_remap{}: key is always lowercase language name value is a table the holds correctly spelled and capitalized language name [1] and associated tag [2] (tag must match a tag key in lang_tag_remap{}) may have multiple keys referring to a common preferred name and tag; For example: ['kolsch'] and ['kölsch'] both refer to 'Kölsch' and 'ksh' ]] local lang_tag_remap = { -- used for |language= and |script-title= / |script-chapter= ['als'] = 'Tosk Albanian', -- MediaWiki returns Alemannisch ['bh'] = 'Bihari', -- MediaWiki uses 'bh' as a subdomain name for Bhojpuri Wikipedia: bh.wikipedia.org ['bla'] = 'Blackfoot', -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Siksika; use en.wiki preferred name ['bn'] = 'Bengali', -- MediaWiki returns Bangla ['ca-valencia'] = 'Valencian', -- IETF variant of Catalan ['en-gb'] = 'Britse Engels', ['fkv'] = 'Kven', -- MediaWiki returns Kvensk ['ilo'] = 'Ilocano', -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Iloko; use en.wiki preferred name ['ksh'] = 'Kölsch', -- MediaWiki: Colognian; use IANA/ISO 639 preferred name ['ksh-x-colog'] = 'Colognian', -- override MediaWiki ksh; no IANA/ISO 639 code for Colognian; IETF private code created at Module:Lang/data ['mis-x-ripuar'] = 'Ripuarian', -- override MediaWiki ksh; no IANA/ISO 639 code for Ripuarian; IETF private code created at Module:Lang/data ['nan-tw'] = 'Taiwanese Hokkien', -- make room for MediaWiki/IANA/ISO 639 nan: Min Nan Chinese and support en.wiki preferred name ['zh-hans'] = 'Vereenvoudigde Chinees', ['zh-hant'] = 'Tradisionele Chinees' } local lang_name_remap = { -- used for |language=; names require proper capitalization; tags must be lowercase ['alemannisch'] = {'Swiss German', 'gsw'}, -- not an ISO or IANA language name; MediaWiki uses 'als' as a subdomain name for Alemannic Wikipedia: als.wikipedia.org ['bangla'] = {'Bengali', 'bn'}, -- MediaWiki returns Bangla (the endonym) but we want Bengali (the exonym); here we remap ['bengali'] = {'Bengali', 'bn'}, -- MediaWiki doesn't use exonym so here we provide correct language name and 639-1 code ['bhojpuri'] = {'Bhojpuri', 'bho'}, -- MediaWiki uses 'bh' as a subdomain name for Bhojpuri Wikipedia: bh.wikipedia.org ['bihari'] = {'Bihari', 'bh'}, -- MediaWiki replaces 'Bihari' with 'Bhojpuri' so 'Bihari' cannot be found ['blackfoot'] = {'Blackfoot', 'bla'}, -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Siksika; use en.wiki preferred name ['britse engels'] = {'Britse Engels', 'en-gb'}, ['british english'] = {'Britse Engels', 'en-gb'}, ['colognian'] = {'Colognian', 'ksh-x-colog'}, -- MediaWiki preferred name for ksh ['ilocano'] = {'Ilocano', 'ilo'}, -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Iloko; use en.wiki preferred name ['kolsch'] = {'Kölsch', 'ksh'}, -- use IANA/ISO 639 preferred name (use non-diacritical o instead of umlaut ö) ['kölsch'] = {'Kölsch', 'ksh'}, -- use IANA/ISO 639 preferred name ['kven'] = {'Kven', 'fkv'}, -- Unicode CLDR have decided not to support English language name for these two... ['kvensk'] = {'Kven', 'fkv'}, -- ...they say to refer to IANA registry for English names ['ripuarian'] = {'Ripuarian', 'mis-x-ripuar'}, -- group of dialects; no code in MediaWiki or in IANA/ISO 639 ['simplified chinese'] = {'Vereenvoudigde Chinees', 'zh-hans'}, ['taiwanese hokkien'] = {'Taiwanese Hokkien', 'nan-tw'}, -- make room for MediaWiki/IANA/ISO 639 nan: Min Nan Chinese ['tosk albanian'] = {'Tosk Albanian', 'als'}, -- MediaWiki replaces 'Tosk Albanian' with 'Alemannisch' so 'Tosk Albanian' cannot be found ['tradisionele chinees'] = {'Tradisionele Chinees', 'zh-hant'}, ['traditional chinese'] = {'Tradisionele Chinees', 'zh-hant'}, ['valencian'] = {'Valencian', 'ca-valencia'}, -- variant of Catalan; categorizes as Valencian ['vereenvoudigde chinees'] = {'Vereenvoudigde Chinees', 'zh-hans'}, } --[[---------------< P R O P E R T I E S _ C A T E G O R I E S >---------------- Properties categories. These are used for investigating qualities of citations. ]] local prop_cats = { ['foreign-lang-source'] = 'AS1-bronne in $1 ($2)', -- |language= categories; $1 is foreign-language name, $2 is ISO639-1 code ['foreign-lang-source-2'] = 'AS1-bronne in vreemde tale (ISO 639-2)|$1', -- |language= category; a cat for ISO639-2 languages; $1 is the ISO 639-2 code used as a sort key ['jul-greg-uncertainty'] = 'AS1: Julian–Gregorian uncertainty', -- probably temporary cat to identify scope of template with dates 1 October 1582 – 1 January 1926 ['local-lang-source'] = 'AS1-bronne in $1 ($2)', -- |language= categories; $1 is local-language name, $2 is ISO639-1 code; not emitted when local_lang_cat_enable is false ['location-test'] = 'AS1 location test', ['long-vol'] = 'AS1: long volume value', -- probably temporary cat to identify scope of |volume= values longer than 4 characters ['script'] = 'AS1 met skrip van \'n vreemde taal ($2)', -- |script-title=xx: has matching category; $1 is language name, $2 is ISO639-1 code ['tracked-param'] = 'AS1 tracked parameter: $1', -- $1 is base (enumerators removed) parameter name ['year-range-abbreviated'] = 'AS1: afgekorte jaaromvang', -- probably temporary cat to identify scope of |date=, |year= values using YYYY–YY form } --[[-------------------< T I T L E _ T Y P E S >-------------------------------- Here we map a template's CitationClass to TitleType (default values for |type= parameter) ]] local title_types = { ['AV-media-notes'] = 'Media notes', ['document'] = 'Document', ['interview'] = 'Interview', ['mailinglist'] = 'Mailing list', ['map'] = 'Map', ['podcast'] = 'Podcast', ['pressrelease'] = 'Press release', ['report'] = 'Report', ['speech'] = 'Speech', ['techreport'] = 'Technical report', ['thesis'] = 'Thesis', } --[[--------------------------< B U I L D _ K N O W N _ F R E E _ D O I _ R E G I S T R A N T S _ T A B L E >-- build a table of doi registrants known to be free-to-read In a doi, the registrant ID is the series of digits between the '10.' and the first '/': in doi 10.1100/sommat, 1100 is the registrant ID see §3.2.2 DOI prefix of the Doi Handbook p. 43 https://www.doi.org/doi-handbook/DOI_Handbook_Final.pdf#page=43 ]] local function build_free_doi_registrants_table() local registrants_t = {}; for _, v in ipairs ({ '1045', '1074', '1096', '1100', '1155', '1186', '1194', '1371', '1629', '1989', '1999', '2147', '2196', '3285', '3389', '3390', '3748', '3814', '3847', '3897', '4061', '4089', '4103', '4172', '4175', '4230', '4236', '4239', '4240', '4249', '4251', '4252', '4253', '4254', '4291', '4292', '4329', '4330', '4331', '5194', '5210', '5306', '5312', '5313', '5314', '5315', '5316', '5317', '5318', '5319', '5320', '5321', '5334', '5402', '5409', '5410', '5411', '5412', '5492', '5493', '5494', '5495', '5496', '5497', '5498', '5499', '5500', '5501', '5527', '5528', '5662', '6064', '6219', '7167', '7217', '7287', '7482', '7490', '7554', '7717', '7759', '7766', '11131', '11569', '11647', '11648', '12688', '12703', '12715', '12942', '12998', '13105', '14256', '14293', '14303', '15215', '15347', '15412', '15560', '16995', '17645', '18637', '19080', '19173', '20944', '21037', '21468', '21767', '22261', '22323', '22459', '24105', '24196', '24966', '26775', '30845', '32545', '35711', '35712', '35713', '35995', '36648', '37126', '37532', '37871', '47128', '47622', '47959', '52437', '52975', '53288', '54081', '54947', '55667', '55914', '57009', '58647', '59081', }) do registrants_t[v] = true; -- build a k/v table of known free-to-read doi registrants end return registrants_t; end local extended_registrants_t = { -- known free registrants identifiable by the doi suffix incipit ['1002'] = {'aelm', 'leap'}, -- Advanced Electronic Materials, Learned Publishing ['1016'] = {'j.heliyon', 'j.nlp', 'j.proche'}, -- Heliyon, Natural Language Processing, Procedia Chemistry ['1017'] = {'nlp'}, -- Natural Language Processing Journal ['1046'] = {'j.1365-8711', 'j.1365-246x'}, -- MNRAS, GJI ['1093'] = {'mnras', 'mnrasl', 'gji', 'rasti'}, -- MNRAS, MNRAS Letters, GJI, RASTI ['1099'] = {'acmi', 'mic', '00221287', 'mgen'}, -- Access Microbiology, Microbiology, Journal of General Microbiology, Microbial Genomics ['1111'] = {'j.1365-2966', 'j.1745-3933', 'j.1365-246X'}, -- MNRAS, MNRAS Letters, GJI ['1210'] = {'jendso','jcemcr'}, -- Journal of the Endocrine Society, JCEM Case Reports ['4171'] = {'dm','mag'}, -- Documenta Mathematica, EMS Magazine ['14231'] = {'ag'}, -- Algebraic Geometry } --[[===================<< E R R O R M E S S A G I N G >>====================== ]] --[[----------< E R R O R M E S S A G E S U P P L I M E N T S >------------- I18N for those messages that are supplemented with additional specific text that describes the reason for the error TODO: merge this with special_case_translations{}? ]] local err_msg_supl = { ['char'] = 'invalid character', -- |isbn=, |sbn= ['check'] = 'checksum', -- |isbn=, |sbn= ['flag'] = 'flag', -- |archive-url= ['form'] = 'invalid form', -- |isbn=, |sbn= ['group'] = 'invalid group id', -- |isbn= ['initials'] = 'initials', -- Vancouver ['invalid language code'] = 'invalid language code', -- |script-<param>= ['journal'] = 'journal', -- |bibcode= ['length'] = 'length', -- |isbn=, |bibcode=, |sbn= ['liveweb'] = 'liveweb', -- |archive-url= ['missing comma'] = 'missing comma', -- Vancouver ['missing prefix'] = 'missing prefix', -- |script-<param>= ['missing title part'] = 'missing title part', -- |script-<param>= ['name'] = 'name', -- Vancouver ['non-Latin char'] = 'non-Latin character', -- Vancouver ['path'] = 'path', -- |archive-url= ['prefix'] = 'invalid prefix', -- |isbn= ['punctuation'] = 'punctuation', -- Vancouver ['save'] = 'save command', -- |archive-url= ['suffix'] = 'suffix', -- Vancouver ['timestamp'] = 'timestamp', -- |archive-url= ['unknown language code'] = 'unknown language code', -- |script-<param>= ['value'] = 'value', -- |bibcode= ['year'] = 'year', -- |bibcode= } --[[--------------< E R R O R _ C O N D I T I O N S >--------------------------- Error condition table. This table has two sections: errors at the top, maintenance at the bottom. Maint 'messaging' does not have a 'message' (message=nil) The following contains a list of IDs for various error conditions defined in the code. For each ID, we specify a text message to display, an error category to include, and whether the error message should be wrapped as a hidden comment. Anchor changes require identical changes to matching anchor in Help:CS1 errors TODO: rename error_conditions{} to something more generic; create separate error and maint tables inside that? ]] local error_conditions = { err_accessdate_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;access-date=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'accessdate_missing_url', category = 'CS1 errors: access-date without URL', hidden = false }, err_apostrophe_markup = { message = 'Italic or bold markup not allowed in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'apostrophe_markup', category = 'CS1 errors: markup', hidden = false }, err_archive_date_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code>', anchor = 'archive_date_missing_url', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_date_url_ts_mismatch = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code> / <code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> timestamp mismatch', anchor = 'archive_date_url_ts_mismatch', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_missing_date = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code>', anchor = 'archive_missing_date', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'archive_missing_url', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> is malformed: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'archive_url', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_arxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;arxiv=</code> required', anchor = 'arxiv_missing', category = 'CS1 errors: arXiv', -- same as bad arxiv hidden = false }, err_asintld_missing_asin = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;asin=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'asintld_missing_asin', category = 'CS1 errors: ASIN TLD', hidden = false }, err_bad_arxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;arxiv=</code> value', anchor = 'bad_arxiv', category = 'CS1 errors: arXiv', hidden = false }, err_bad_asin = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;asin=</code> value', anchor = 'bad_asin', category ='CS1 errors: ASIN', hidden = false }, err_bad_asin_tld = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;asin-tld=</code> value', anchor = 'bad_asin_tld', category ='CS1 errors: ASIN TLD', hidden = false }, err_bad_bibcode = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;bibcode=</code> $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_bibcode', category = 'AS1-foute: bibcode', hidden = false }, err_bad_biorxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;biorxiv=</code> value', anchor = 'bad_biorxiv', category = 'CS1 errors: bioRxiv', hidden = false }, err_bad_citeseerx = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;citeseerx=</code> value', anchor = 'bad_citeseerx', category = 'CS1 errors: citeseerx', hidden = false }, err_bad_date = { message = 'Gaan datum na in: $1', -- $1 is a parameter name list anchor = 'bad_date', category = 'AS1-foute: datums', hidden = false }, err_bad_doi = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;doi=</code> value', anchor = 'bad_doi', category = 'CS1 errors: DOI', hidden = false }, err_bad_hdl = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;hdl=</code> value', anchor = 'bad_hdl', category = 'CS1 errors: HDL', hidden = false }, err_bad_isbn = { message = 'Kontroleer <code class="cs1-code">&#124;isbn=</code>-waarde: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_isbn', category = 'CS1 errors: ISBN', hidden = false }, err_bad_ismn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ismn=</code> value', anchor = 'bad_ismn', category = 'CS1 errors: ISMN', hidden = false }, err_bad_issn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;$1issn=</code> value', -- $1 is 'e' or '' for eissn or issn anchor = 'bad_issn', category = 'CS1 errors: ISSN', hidden = false }, err_bad_jfm = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;jfm=</code> value', anchor = 'bad_jfm', category = 'CS1 errors: JFM', hidden = false }, err_bad_jstor = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;jstor=</code> value', anchor = 'bad_jstor', category = 'CS1 errors: JSTOR', hidden = false }, err_bad_lccn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;lccn=</code> value', anchor = 'bad_lccn', category = 'CS1 errors: LCCN', hidden = false }, err_bad_medrxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;medrxiv=</code> value', anchor = 'bad_medrxiv', category = 'CS1 errors: medRxiv', hidden = false }, err_bad_mr = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;mr=</code> value', anchor = 'bad_mr', category = 'CS1 errors: MR', hidden = false }, err_bad_oclc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;oclc=</code> value', anchor = 'bad_oclc', category = 'CS1 errors: OCLC', hidden = false }, err_bad_ol = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ol=</code> value', anchor = 'bad_ol', category = 'CS1 errors: OL', hidden = false }, err_bad_osti = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;osti=</code> value', anchor = 'bad_osti', category = 'CS1 errors: OSTI', hidden = false }, err_bad_paramlink = { -- for |title-link=, |author/editor/translator-link=, |series-link=, |episode-link= message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> value', -- $1 is parameter name anchor = 'bad_paramlink', category = 'CS1 errors: parameter link', hidden = false }, err_bad_pmc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;pmc=</code> value', anchor = 'bad_pmc', category = 'CS1 errors: PMC', hidden = false }, err_bad_pmid = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;pmid=</code> value', anchor = 'bad_pmid', category = 'CS1 errors: PMID', hidden = false }, err_bad_rfc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;rfc=</code> value', anchor = 'bad_rfc', category = 'CS1 errors: RFC', hidden = false }, err_bad_s2cid = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;s2cid=</code> value', anchor = 'bad_s2cid', category = 'CS1 errors: S2CID', hidden = false }, err_bad_sbn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;sbn=</code> value: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_sbn', category = 'CS1 errors: SBN', hidden = false }, err_bad_ssrn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ssrn=</code> value', anchor = 'bad_ssrn', category = 'CS1 errors: SSRN', hidden = false }, err_bad_url = { message = 'Check $1 value', -- $1 is parameter name anchor = 'bad_url', category = 'CS1 errors: URL', hidden = false }, err_bad_usenet_id = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;message-id=</code> value', anchor = 'bad_message_id', category = 'CS1 errors: message-id', hidden = false }, err_bad_zbl = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;zbl=</code> value', anchor = 'bad_zbl', category = 'CS1 errors: Zbl', hidden = false }, err_bare_url_missing_title = { message = '$1 missing title', -- $1 is parameter name anchor = 'bare_url_missing_title', category = 'AS1-foute: Bladsye met verwysings wat naakte URL\'e bevat', hidden = false }, err_biorxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;biorxiv=</code> required', anchor = 'biorxiv_missing', category = 'CS1 errors: bioRxiv', -- same as bad bioRxiv hidden = false }, err_chapter_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored', -- $1 is parameter name anchor = 'chapter_ignored', category = 'CS1 errors: chapter ignored', hidden = false }, err_citation_missing_title = { message = 'Ontbrekende of leë <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'citation_missing_title', category = 'AS1-foute: titel ontbreek', hidden = false }, err_citeseerx_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;citeseerx=</code> required', anchor = 'citeseerx_missing', category = 'CS1 errors: citeseerx', -- same as bad citeseerx hidden = false }, err_cite_web_url = { -- this error applies to cite web and to cite podcast message = 'Missing or empty <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'cite_web_url', category = 'CS1 errors: requires URL', hidden = false }, err_class_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;class=</code> ignored', anchor = 'class_ignored', category = 'CS1 errors: class', hidden = false }, err_contributor_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;contributor=</code> ignored', anchor = 'contributor_ignored', category = 'CS1 errors: contributor', hidden = false }, err_contributor_missing_required_param = { message = '<code class="cs1-code">&#124;contributor=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'contributor_missing_required_param', category = 'CS1 errors: contributor', hidden = false }, err_deprecated_params = { message = 'Aanhaling gebruik verouderde <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'deprecated_params', category = 'AS1-foute: verouderde parameters', hidden = false }, err_disp_name = { message = 'Invalid <code class="cs1-code">&#124;$1=$2</code>', -- $1 is parameter name; $2 is the assigned value anchor = 'disp_name', category = 'CS1 errors: display-names', hidden = false, }, err_doibroken_missing_doi = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;doi=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'doibroken_missing_doi', category = 'CS1 errors: DOI', hidden = false }, err_embargo_missing_pmc = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;pmc=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'embargo_missing_pmc', category = 'CS1 errors: PMC embargo', hidden = false }, err_empty_citation = { message = 'Leë aanhaling', anchor = 'empty_citation', category = 'AS1-foute: leë aanhaling', hidden = false }, err_etal = { message = 'Uitdruklike gebruik van et al. in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'explicit_et_al', category = 'AS1-foute: uitdruklike gebruik van et al.', hidden = false }, err_extra_text_edition = { message = '<code class="cs1-code">&#124;edition=</code> has extra text', anchor = 'extra_text_edition', category = 'CS1 errors: extra text: edition', hidden = false, }, err_extra_text_issue = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_issue', category = 'CS1 errors: extra text: issue', hidden = false, }, err_extra_text_pages = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_pages', category = 'CS1 errors: extra text: pages', hidden = false, }, err_extra_text_volume = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_volume', category = 'CS1 errors: extra text: volume', hidden = true, }, err_first_missing_last = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> missing <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is first alias, $2 is matching last alias anchor = 'first_missing_last', category = 'CS1 errors: missing name', -- author, contributor, editor, interviewer, translator hidden = false }, err_format_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is format parameter $2 is url parameter anchor = 'format_missing_url', category = 'AS1-foute: formaat sonder URL', hidden = false }, err_generic_name = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has generic name', -- $1 is parameter name anchor = 'generic_name', category = 'AS1-foute: generiese naam', hidden = false, }, err_generic_title = { message = 'Cite uses generic title', anchor = 'generic_title', category = 'CS1 errors: generic title', hidden = false, }, err_invalid_param_val = { message = 'Ongeldige <code class="cs1-code">&#124;$1=$2</code>', -- $1 is parameter name $2 is parameter value anchor = 'invalid_param_val', category = 'AS1-foute: ongeldige parameterwaarde', hidden = false }, err_invisible_char = { message = '$1 in $2 at position $3', -- $1 is invisible char $2 is parameter name $3 is position number anchor = 'invisible_char', category = 'AS1-foute: onsigbare karakters', hidden = false }, err_medrxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;medrxiv=</code> required', anchor = 'medrxiv_missing', category = 'CS1 errors: medRxiv', -- same as bad medRxiv hidden = false }, err_missing_name = { message = 'Missing <code class="cs1-code">&#124;$1$2=</code>', -- $1 is modified NameList; $2 is enumerator anchor = 'missing_name', category = 'CS1 errors: missing name', -- author, contributor, editor, interviewer, translator hidden = false }, err_missing_periodical = { message = 'Cite $1 requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is cs1 template name; $2 is canonical periodical parameter name for cite $1 anchor = 'missing_periodical', category = 'AS1-foute: tydskrif ontbreek', hidden = true }, err_missing_pipe = { message = 'Missing pipe in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'missing_pipe', category = 'CS1 errors: missing pipe', hidden = false }, err_missing_publisher = { message = 'Cite $1 requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is cs1 template name; $2 is canonical publisher parameter name for cite $1 anchor = 'missing_publisher', category = 'CS1 errors: missing publisher', hidden = false }, err_numeric_names = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> het \'n numeriese naam', -- $1 is parameter name' anchor = 'numeric_names', category = 'AS1-foute: numeriese naam', hidden = false, }, err_param_access_requires_param = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1-access=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_access_requires_param', category = 'CS1 errors: param-access', hidden = false }, err_param_has_ext_link = { message = 'Eksterne skakel in <code class="cs1-code">$1</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_has_ext_link', category = 'AS1-foute: eksterne skakels', hidden = false }, err_parameter_ignored = { message = 'Onbekende parameter <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> geïgnoreer', -- $1 is parameter name anchor = 'parameter_ignored', category = 'AS1-foute: onbekende parameter', hidden = false }, err_parameter_ignored_suggest = { message = 'Onbekende parameter <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> geïgnoreer (<code class="cs1-code">&#124;$2=</code> voorgestel)', -- $1 is unknown parameter $2 is suggested parameter name anchor = 'parameter_ignored_suggest', category = 'AS1-foute: onbekende parameter', hidden = false }, err_periodical_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored', -- $1 is parameter name anchor = 'periodical_ignored', category = 'AS1-foute: tydskrif geïgnoreer', hidden = false }, err_redundant_parameters = { message = 'More than one of $1 specified', -- $1 is error message detail anchor = 'redundant_parameters', category = 'CS1 errors: redundant parameter', hidden = false }, err_script_parameter = { message = 'Invalid <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>: $2', -- $1 is parameter name $2 is script language code or error detail anchor = 'script_parameter', category = 'CS1 errors: script parameters', hidden = false }, err_ssrn_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;ssrn=</code> required', anchor = 'ssrn_missing', category = 'CS1 errors: SSRN', hidden = false }, err_text_ignored = { message = 'Text "$1" ignored', -- $1 is ignored text anchor = 'text_ignored', category = 'AS1-foute: onerkende parameter', hidden = false }, err_trans_missing_title = { message = '<code class="cs1-code">&#124;trans-$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> or <code class="cs1-code">&#124;script-$1=</code>', -- $1 is base parameter name anchor = 'trans_missing_title', category = 'CS1 errors: translated title', hidden = false }, err_param_unknown_empty = { message = 'Cite has empty unknown parameter$1: $2', -- $1 is 's' or empty space; $2 is emty unknown param list anchor = 'param_unknown_empty', category = 'CS1 errors: empty unknown parameters', hidden = false }, err_vancouver = { message = 'Vancouver style error: $1 in name $2', -- $1 is error detail, $2 is the nth name anchor = 'vancouver', category = 'CS1 errors: Vancouver style', hidden = false }, err_wikilink_in_url = { message = 'URL–wikilink conflict', -- uses ndash anchor = 'wikilink_in_url', category = 'CS1 errors: URL–wikilink conflict', -- uses ndash hidden = false }, --[[--------------------------< M A I N T >------------------------------------- maint messages do not have a message (message = nil); otherwise the structure is the same as error messages ]] maint_archived_copy = { message = nil, anchor = 'archived_copy', category = 'CS1 maint: archived copy as title', hidden = true, }, maint_authors = { message = nil, anchor = 'authors', category = 'AS1-onderhoud: gebruik authors-parameter', hidden = true, }, maint_bibcode = { message = nil, anchor = 'bibcode', category = 'AS1-onderhoud: bibcode', hidden = true, }, maint_location_no_publisher = { -- cite book, conference, encyclopedia; citation as book cite or encyclopedia cite message = nil, anchor = 'location_no_publisher', category = 'AS1-onderhoud: plek sonder uitgewer', hidden = true, }, maint_bot_unknown = { message = nil, anchor = 'bot:_unknown', category = 'CS1 maint: bot: original URL status unknown', hidden = true, }, maint_date_auto_xlated = { -- date auto-translation not supported by en.wiki message = nil, anchor = 'date_auto_xlated', category = 'CS1 maint: date auto-translated', hidden = true, }, maint_date_format = { message = nil, anchor = 'date_format', category = 'CS1 maint: date format', hidden = true, }, maint_date_year = { message = nil, anchor = 'date_year', category = 'CS1 maint: date and year', hidden = true, }, maint_doi_ignore = { message = nil, anchor = 'doi_ignore', category = 'CS1 maint: ignored DOI errors', hidden = true, }, maint_doi_inactive = { message = nil, anchor = 'doi_inactive', category = 'CS1 maint: DOI inactive', hidden = true, }, maint_doi_inactive_dated = { message = nil, anchor = 'doi_inactive_dated', category = 'CS1 maint: DOI inactive as of $2$3$1', -- $1 is year, $2 is month-name or empty string, $3 is space or empty string hidden = true, }, maint_extra_punct = { message = nil, anchor = 'extra_punct', category = 'AS1-onderhoud: ekstra leestekens', hidden = true, }, maint_isbn_ignore = { message = nil, anchor = 'ignore_isbn_err', category = 'CS1 maint: ignored ISBN errors', hidden = true, }, maint_issn_ignore = { message = nil, anchor = 'ignore_issn', category = 'CS1 maint: ignored ISSN errors', hidden = true, }, maint_jfm_format = { message = nil, anchor = 'jfm_format', category = 'CS1 maint: JFM format', hidden = true, }, maint_location = { message = nil, anchor = 'location', category = 'AS1-onderhoud: plek', hidden = true, }, maint_mr_format = { message = nil, anchor = 'mr_format', category = 'CS1 maint: MR format', hidden = true, }, maint_mult_names = { message = nil, anchor = 'mult_names', category = 'AS1-onderhoud: meer as een naam', -- $1 is '<name>s list'; gets value from special_case_translation table hidden = true, }, maint_numeric_names = { message = nil, anchor = 'numeric_names', category = 'CS1 maint: numeric names: $1', -- $1 is '<name>s list'; gets value from special_case_translation table hidden = true, }, maint_others = { message = nil, anchor = 'others', category = 'AS1-onderhoud: ander', hidden = true, }, maint_others_avm = { message = nil, anchor = 'others_avm', category = 'CS1 maint: others in cite AV media (notes)', hidden = true, }, maint_overridden_setting = { message = nil, anchor = 'overridden', category = 'CS1 maint: overridden setting', hidden = true, }, maint_pmc_embargo = { message = nil, anchor = 'embargo', category = 'CS1 maint: PMC embargo expired', hidden = true, }, maint_pmc_format = { message = nil, anchor = 'pmc_format', category = 'CS1 maint: PMC format', hidden = true, }, maint_postscript = { message = nil, anchor = 'postscript', category = 'CS1 maint: postscript', hidden = true, }, maint_ref_duplicates_default = { message = nil, anchor = 'ref_default', category = 'CS1 maint: ref duplicates default', hidden = true, }, maint_unfit = { message = nil, anchor = 'unfit', category = 'CS1 maint: unfit URL', hidden = true, }, maint_unknown_lang = { message = nil, anchor = 'unknown_lang', category = 'AS1-onderhoud: onerkende taal', hidden = true, }, maint_untitled = { message = nil, anchor = 'untitled', category = 'CS1 maint: untitled periodical', hidden = true, }, maint_url_status = { message = nil, anchor = 'url_status', category = 'AS1-onderhoud: url-status', hidden = true, }, maint_zbl = { message = nil, anchor = 'zbl', category = 'CS1 maint: Zbl', hidden = true, }, } --[[--------------------------< I D _ L I M I T S _ D A T A _ T >---------------------------------------------- fetch id limits for certain identifiers from c:Data:CS1/Identifier limits.tab. This source is a json tabular data file maintained at wikipedia commons. Convert the json format to a table of k/v pairs. The values from <id_limits_data_t> are used to set handle.id_limit. From 2025-02-21, MediaWiki is broken. Use this link to edit the tablular data file: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Data:CS1/Identifier_limits.tab&action=edit See Phab:T389105 ]] local id_limits_data_t = {}; local use_commons_data = true; -- set to false if your wiki does not have access to mediawiki commons; then, if false == use_commons_data then -- update this table from https://commons.wikimedia.org/wiki/Data:CS1/Identifier_limits.tab; last update: 2025-02-21 id_limits_data_t = {['OCLC'] = 10450000000, ['OSTI'] = 23010000, ['PMC'] = 11900000, ['PMID'] = 40400000, ['RFC'] = 9300, ['SSRN'] = 5200000, ['S2CID'] = 276000000}; -- this table must be maintained locally else -- here for wikis that do have access to mediawiki commons local load_fail_limit = 99999999999; -- very high number to avoid error messages on load failure id_limits_data_t = {['OCLC'] = load_fail_limit, ['OSTI'] = load_fail_limit, ['PMC'] = load_fail_limit, ['PMID'] = load_fail_limit, ['RFC'] = load_fail_limit, ['SSRN'] = load_fail_limit, ['S2CID'] = load_fail_limit}; local id_limits_data_load_fail = false; -- flag; assume that we will be successful when loading json id limit tabular data local tab_data_t = mw.ext.data.get ('CS1/Identifier limits.tab'); -- attempt to load the tabular data from commons into <tab_data_t> if false == tab_data_t then -- undocumented 'feature': mw.ext.data.get() sometimes returns false id_limits_data_load_fail = true; -- set the flag so that Module:Citation/CS1 can create an unannotated maint category else for _, limit_t in ipairs (tab_data_t.data) do -- overwrite default <load_fail_limit> values from the data table in the tabular data id_limits_data_t[limit_t[1]] = limit_t[2]; -- <limit[1]> is identifier; <limit[2]> is upper limit for that identifier end end end --[[--------------------------< I D _ H A N D L E R S >-------------------------------------------------------- The following contains a list of values for various defined identifiers. For each identifier we specify a variety of information necessary to properly render the identifier in the citation. parameters: a list of parameter aliases for this identifier; first in the list is the canonical form link: Wikipedia article name redirect: a local redirect to a local Wikipedia article name; at en.wiki, 'ISBN (identifier)' is a redirect to 'International Standard Book Number' q: Wikidata q number for the identifier label: the label preceding the identifier; label is linked to a Wikipedia article (in this order): redirect from id_handlers['<id>'].redirect when use_identifier_redirects is true Wikidata-supplied article name for the local wiki from id_handlers['<id>'].q local article name from id_handlers['<id>'].link prefix: the first part of a URL that will be concatenated with a second part which usually contains the identifier suffix: optional third part to be added after the identifier encode: true if URI should be percent-encoded; otherwise false COinS: identifier link or keyword for use in COinS: for identifiers registered at info-uri.info use: info:.... where '...' is the appropriate identifier label for identifiers that have COinS keywords, use the keyword: rft.isbn, rft.issn, rft.eissn for |asin= and |ol=, which require assembly, use the keyword: url for others make a URL using the value in prefix/suffix and #label, use the keyword: pre (not checked; any text other than 'info', 'rft', or 'url' works here) set to nil to leave the identifier out of the COinS separator: character or text between label and the identifier in the rendered citation id_limit: for those identifiers with established limits, this property holds the upper limit access: use this parameter to set the access level for all instances of this identifier. the value must be a valid access level for an identifier (see ['id-access'] in this file). custom_access: to enable custom access level for an identifier, set this parameter to the parameter that should control it (normally 'id-access') ]] local id_handlers = { ['ARXIV'] = { parameters = {'arxiv', 'eprint'}, link = 'arXiv', redirect = 'arXiv (identifier)', q = 'Q118398', label = 'arXiv', prefix = 'https://arxiv.org/abs/', encode = false, COinS = 'info:arxiv', separator = ':', access = 'free', -- free to read }, ['ASIN'] = { parameters = { 'asin', 'ASIN' }, link = 'Amazon Standard Identification Number', redirect = 'ASIN (identifier)', q = 'Q1753278', label = 'ASIN', prefix = 'https://www.amazon.', COinS = 'url', separator = '&nbsp;', encode = false; }, ['BIBCODE'] = { parameters = {'bibcode'}, link = 'Bibcode', redirect = 'Bibcode (identifier)', q = 'Q25754', label = 'Bibcode', prefix = 'https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/', encode = false, COinS = 'info:bibcode', separator = ':', custom_access = 'bibcode-access', }, ['BIORXIV'] = { parameters = {'biorxiv'}, link = 'bioRxiv', redirect = 'bioRxiv (identifier)', q = 'Q19835482', label = 'bioRxiv', prefix = 'https://doi.org/', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['CITESEERX'] = { parameters = {'citeseerx'}, link = 'CiteSeerX', redirect = 'CiteSeerX (identifier)', q = 'Q2715061', label = 'CiteSeerX', prefix = 'https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['DOI'] = { -- Used by InternetArchiveBot parameters = { 'doi', 'DOI'}, link = 'Digital object identifier', redirect = 'Digitale objek-identifiseerder', q = 'Q25670', label = 'doi', prefix = 'https://doi.org/', COinS = 'info:doi', separator = ':', encode = true, custom_access = 'doi-access', }, ['EISSN'] = { parameters = {'eissn', 'EISSN'}, link = 'International Standard Serial Number#Electronic ISSN', redirect = 'eISSN (identifier)', q = 'Q46339674', label = 'eISSN', prefix = 'https://www.worldcat.org/issn/', COinS = 'rft.eissn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['HDL'] = { parameters = { 'hdl', 'HDL' }, link = 'Handle System', redirect = 'hdl (identifier)', q = 'Q3126718', label = 'hdl', prefix = 'https://hdl.handle.net/', COinS = 'info:hdl', separator = ':', encode = true, custom_access = 'hdl-access', }, ['ISBN'] = { -- Used by InternetArchiveBot parameters = {'isbn', 'ISBN'}, link = 'International Standard Book Number', redirect = 'ISBN (identifier)', q = 'Q33057', label = 'ISBN', prefix = 'Special:BookSources/', COinS = 'rft.isbn', separator = '&nbsp;', }, ['ISMN'] = { parameters = {'ismn', 'ISMN'}, link = 'International Standard Music Number', redirect = 'ISMN (identifier)', q = 'Q1666938', label = 'ISMN', prefix = '', -- not currently used; COinS = nil, -- nil because we can't use pre or rft or info: separator = '&nbsp;', }, ['ISSN'] = { parameters = {'issn', 'ISSN'}, link = 'International Standard Serial Number', redirect = 'ISSN (identifier)', q = 'Q131276', label = 'ISSN', prefix = 'https://www.worldcat.org/issn/', COinS = 'rft.issn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['JFM'] = { parameters = {'jfm', 'JFM'}, link = 'Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik', redirect = 'JFM (identifier)', q = '', label = 'JFM', prefix = 'https://zbmath.org/?format=complete&q=an:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['JSTOR'] = { parameters = {'jstor', 'JSTOR'}, link = 'JSTOR', redirect = 'JSTOR (identifier)', q = 'Q1420342', label = 'JSTOR', prefix = 'https://www.jstor.org/stable/', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', custom_access = 'jstor-access', }, ['LCCN'] = { parameters = {'lccn', 'LCCN'}, link = 'Library of Congress Control Number', redirect = 'LCCN (identifier)', q = 'Q620946', label = 'LCCN', prefix = 'https://lccn.loc.gov/', COinS = 'info:lccn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['MEDRXIV'] = { parameters = {'medrxiv'}, link = 'medRxiv', redirect = 'medRxiv (identifier)', q = 'Q58465838', label = 'medRxiv', prefix = 'https://www.medrxiv.org/content/', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['MR'] = { parameters = {'mr', 'MR'}, link = 'Mathematical Reviews', redirect = 'MR (identifier)', q = 'Q211172', label = 'MR', prefix = 'https://mathscinet.ams.org/mathscinet-getitem?mr=', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['OCLC'] = { parameters = {'oclc', 'OCLC'}, link = 'OCLC', redirect = 'OCLC (identifier)', q = 'Q190593', label = 'OCLC', prefix = 'https://search.worldcat.org/oclc/', COinS = 'info:oclcnum', encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.OCLC or 0, }, ['OL'] = { parameters = { 'ol', 'OL' }, link = 'Open Library', redirect = 'OL (identifier)', q = 'Q1201876', label = 'OL', prefix = 'https://openlibrary.org/', COinS = 'url', separator = '&nbsp;', encode = true, custom_access = 'ol-access', }, ['OSTI'] = { parameters = {'osti', 'OSTI'}, link = 'Office of Scientific and Technical Information', redirect = 'OSTI (identifier)', q = 'Q2015776', label = 'OSTI', prefix = 'https://www.osti.gov/biblio/', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.OSTI or 0, custom_access = 'osti-access', }, ['PMC'] = { parameters = {'pmc', 'PMC'}, link = 'PubMed Central', redirect = 'PMC (identifier)', q = 'Q229883', label = 'PMC', prefix = 'https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC', suffix = '', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.PMC or 0, access = 'free', -- free to read }, ['PMID'] = { parameters = {'pmid', 'PMID'}, link = 'PubMed Identifier', redirect = 'PMID (identifier)', q = 'Q2082879', label = 'PMID', prefix = 'https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/', COinS = 'info:pmid', encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.PMID or 0, }, ['RFC'] = { parameters = {'rfc', 'RFC'}, link = 'Request for Comments', redirect = 'RFC (identifier)', q = 'Q212971', label = 'RFC', prefix = 'https://tools.ietf.org/html/rfc', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.RFC or 0, access = 'free', -- free to read }, ['SBN'] = { parameters = {'sbn', 'SBN'}, link = 'Standard Book Number', -- redirect to International_Standard_Book_Number#History redirect = 'SBN (identifier)', label = 'SBN', prefix = 'Special:BookSources/0-', -- prefix has leading zero necessary to make 9-digit sbn a 10-digit isbn COinS = nil, -- nil because we can't use pre or rft or info: separator = '&nbsp;', }, ['SSRN'] = { parameters = {'ssrn', 'SSRN'}, link = 'Social Science Research Network', redirect = 'SSRN (identifier)', q = 'Q7550801', label = 'SSRN', prefix = 'https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.SSRN or 0, custom_access = 'ssrn-access', }, ['S2CID'] = { parameters = {'s2cid', 'S2CID'}, link = 'Semantic Scholar', redirect = 'S2CID (identifier)', q = 'Q22908627', label = 'S2CID', prefix = 'https://api.semanticscholar.org/CorpusID:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.S2CID or 0, custom_access = 's2cid-access', }, ['USENETID'] = { parameters = {'message-id'}, link = 'Usenet', redirect = 'Usenet (identifier)', q = 'Q193162', label = 'Usenet:', prefix = 'news:', encode = false, COinS = 'pre', -- use prefix value separator = '&nbsp;', }, ['ZBL'] = { parameters = {'zbl', 'ZBL' }, link = 'Zentralblatt MATH', redirect = 'Zbl (identifier)', q = 'Q190269', label = 'Zbl', prefix = 'https://zbmath.org/?format=complete&q=an:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, } --[[--------------------------< E X P O R T S >--------------------------------- ]] return { use_identifier_redirects = use_identifier_redirects, -- booleans defined in the settings at the top of this module local_lang_cat_enable = local_lang_cat_enable, date_name_auto_xlate_enable = date_name_auto_xlate_enable, date_digit_auto_xlate_enable = date_digit_auto_xlate_enable, enable_sort_keys = enable_sort_keys, -- tables and variables created when this module is loaded global_df = 'dmy-all', -- this line can be replaced with "global_df = 'dmy-all'," to have all dates auto translated to dmy format. global_cs1_config_t = global_cs1_config_t, -- global settings from {{cs1 config}} punct_skip = build_skip_table (punct_skip, punct_meta_params), url_skip = build_skip_table (url_skip, url_meta_params), known_free_doi_registrants_t = build_free_doi_registrants_table(), id_limits_data_load_fail = id_limits_data_load_fail, -- true when commons tabular identifier-limit data fails to load name_space_sort_keys = name_space_sort_keys, aliases = aliases, special_case_translation = special_case_translation, date_names = date_names, err_msg_supl = err_msg_supl, error_conditions = error_conditions, editor_markup_patterns = editor_markup_patterns, et_al_patterns = et_al_patterns, extended_registrants_t = extended_registrants_t, id_handlers = id_handlers, keywords_lists = keywords_lists, keywords_xlate = keywords_xlate, stripmarkers = stripmarkers, invisible_chars = invisible_chars, invisible_defs = invisible_defs, indic_script = indic_script, emoji_t = emoji_t, maint_cats = maint_cats, messages = messages, presentation = presentation, prop_cats = prop_cats, script_lang_codes = script_lang_codes, lang_tag_remap = lang_tag_remap, lang_name_remap = lang_name_remap, this_wiki_code = this_wiki_code, title_types = title_types, uncategorized_namespaces = uncategorized_namespaces_t, uncategorized_subpages = uncategorized_subpages, templates_using_volume = templates_using_volume, templates_using_issue = templates_using_issue, templates_not_using_page = templates_not_using_page, vol_iss_pg_patterns = vol_iss_pg_patterns, single_letter_2nd_lvl_domains_t = single_letter_2nd_lvl_domains_t, inter_wiki_map = inter_wiki_map, mw_languages_by_tag_t = mw_languages_by_tag_t, mw_languages_by_name_t = mw_languages_by_name_t, citation_class_map_t = citation_class_map_t, citation_issue_t = citation_issue_t, citation_no_volume_t = citation_no_volume_t, } lvswdislfa1qtmrasr6dk8h9b87h1gp 2965406 2965266 2026-09-06T10:55:48Z Pynappel 70858 2965406 Scribunto text/plain local lang_obj = mw.language.getContentLanguage(); -- make a language object for the local language; used here for languages and dates --[[--------------------------< S E T T I N G S >-------------------------------------------------------------- boolean settings used to control various things. these setting located here to make them easy to find ]] -- these settings local to this module only local local_digits_from_mediawiki = false; -- for i18n; when true, module fills date_names['local_digits'] from MediaWiki; manual fill required else; always false at en.wiki local local_date_names_from_mediawiki = false; -- for i18n; when true, module fills date_names['local']['long'] and date_names['local']['short'] from MediaWiki; -- manual translation required else; ; always false at en.wiki -- these settings exported to other modules local use_identifier_redirects = true; -- when true use redirect name for identifier label links; always true at en.wiki local local_lang_cat_enable = false; -- when true categorizes pages where |language=<local wiki's language>; always false at en.wiki local date_name_auto_xlate_enable = false; -- when true translates English month-names to the local-wiki's language month names; always false at en.wiki local date_digit_auto_xlate_enable = false; -- when true translates Western date digit to the local-wiki's language digits (date_names['local_digits']); always false at en.wiki local enable_sort_keys = true; -- when true module adds namespace sort keys to error and maintenance category links --[[--------------------------< U N C A T E G O R I Z E D _ N A M E S P A C E S >------------------------------ List of namespaces identifiers for namespaces that will not be included in citation error categories. Same as setting notracking = true by default. For wikis that have a current version of Module:cs1 documentation support, this #invoke will return an unordered list of namespace names and their associated identifiers: {{#invoke:cs1 documentation support|uncategorized_namespace_lister|all=<anything>}} ]] local uncategorized_namespaces_t = {[2]=true}; -- init with user namespace id for k, _ in pairs (mw.site.talkNamespaces) do -- add all talk namespace ids uncategorized_namespaces_t[k] = true; end local uncategorized_subpages = {'/[Ss]andbox', '/[Tt]estcases', '/[^/]*[Ll]og', '/[Aa]rchive'}; -- list of Lua patterns found in page names of pages we should not categorize --[[ at en.wiki Greek characters are used as sort keys for certain items in a category so that those items are placed at the end of a category page. See Wikipedia:Categorization#Sort_keys. That works well for en.wiki because English is written using the Latn script. This may not work well for other languages. At en.wiki it is desireable to place content from certain namespaces at the end of a category listing so the module adds sort keys to error and maintenance category links when rendering a cs1|2 template on a page in that namespace. i18n: if this does not work well for your language, set <enable_sort_keys> to false. ]] local name_space_sort_keys = { -- sort keys to be used with these namespaces: [4] = 'ω', -- wikipedia; omega [10] = 'τ', -- template; tau [118] = 'Δ', -- draft; delta ['other'] = 'ο', -- all other non-talk namespaces except main (article); omicron } --[[--------------------------< M E S S A G E S >-------------------------------------------------------------- Translation table The following contains fixed text that may be output as part of a citation. This is separated from the main body to aid in future translations of this module. ]] local messages = { ['agency'] = '$1 $2', -- $1 is sepc, $2 is agency ['archived-dead'] = 'Geargiveer vanaf $1 op $2', ['archived-live'] = '$1 vanaf die oorspronklike op $2', ['archived-unfit'] = 'Geargiveer vanaf die oorspronklike op ', ['archived'] = 'Geargiveer', ['by'] = 'Deur', -- contributions to authored works: introduction, foreword, afterword ['cartography'] = 'Kartografie deur $1', ['editor'] = 'red.', ['editors'] = 'reds.', ['edition'] = '($1&nbsp;uitg.)', ['episode'] = 'Episode $1', ['et al'] = 'et&nbsp;al.', ['in'] = 'In', -- edited works ['inactive'] = 'inactive', ['inset'] = '$1 inset', ['interview'] = 'Onderhoud met $1', ['mismatch'] = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> / <code class="cs1-code">&#124;$2=</code> mismatch', -- $1 is year param name; $2 is date param name ['newsgroup'] = '[[Usenet newsgroup|Newsgroup]]:&nbsp;$1', ['notitle'] = 'Geen titel', -- for |title=(()) and (in the future) |title=none ['original'] = 'die oorspronklike', ['origdate'] = ' [$1]', ['published'] = ' (published $1)', ['redakteur'] = 'red.', ['redakteurs'] = 'reds.', ['retrieved'] = 'Besoek op $1', ['season'] = 'Seisoen $1', ['section'] = '§&nbsp;$1', ['sections'] = '§§&nbsp;$1', ['series'] = '$1 $2', -- $1 is sepc, $2 is series ['seriesnum'] = 'Reeks $1', ['translated'] = 'Vertaal deur $1', ['type'] = ' ($1)', -- for titletype ['uitgawe'] = '($1 uitg.)', ['written'] = 'Geskryf te $1', ['vol'] = '$1 Vol.&nbsp;$2', -- $1 is sepc; bold journal style volume is in presentation{} ['vol-no'] = '$1 Vol.&nbsp;$2, no.&nbsp;$3', -- sepc, volume, issue (alternatively insert $1 after $2, but then we'd also have to change capitalization) ['issue'] = '$1 No.&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['art'] = '$1 Art.&nbsp;$2', -- $1 is sepc; for {{cite conference}} only ['vol-art'] = '$1 Vol.&nbsp;$2, art.&nbsp;$3', -- sepc, volume, article-number; for {{cite conference}} only ['j-vol'] = '$1 $2', -- sepc, volume; bold journal volume is in presentation{} ['j-issue'] = ' ($1)', ['j-article-num'] = ' $1', -- TODO: any punctuation here? static text? ['nopp'] = '$1 $2'; -- page(s) without prefix; $1 is sepc ['p-prefix'] = "$1 p.&nbsp;$2", -- $1 is sepc ['pp-prefix'] = "$1 pp.&nbsp;$2", -- $1 is sepc ['j-page(s)'] = ': $1', -- same for page and pages ['sheet'] = '$1 Sheet&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['sheets'] = '$1 Sheets&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['j-sheet'] = ': Sheet&nbsp;$1', ['j-sheets'] = ': Sheets&nbsp;$1', ['language'] = '(in $1)', ['via'] = " &ndash; via $1", ['event'] = 'Event occurs at', ['minutes'] = 'minutes in', -- Determines the location of the help page ['help page link'] = 'Hulp:AS1-foute', ['help page label'] = 'hulp', -- categories ['cat wikilink'] = '[[Category:$1]]', -- $1 is the category name [':cat wikilink'] = '[[:Category:$1|link]]', -- category name as maintenance message wikilink; $1 is the category name -- Internal errors (should only occur if configuration is bad) ['undefined_error'] = 'Called with an undefined error condition', ['unknown_ID_key'] = 'Unrecognized ID key: ', -- an ID key in id_handlers not found in ~/Identifiers func_map{} ['unknown_ID_access'] = 'Unrecognized ID access keyword: ', -- an ID access keyword in id_handlers not found in keywords_lists['id-access']{} ['unknown_argument_map'] = 'Argument map not defined for this variable', ['bare_url_no_origin'] = 'Bare URL found but origin indicator is nil or empty', ['warning_msg_e'] = '<span style="color:#d33">One or more <code style="color: inherit; background: inherit; border: none; padding: inherit;">&#123;{$1}}</code> templates have errors</span>; messages may be hidden ([[Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display|help]]).'; -- $1 is template link ['warning_msg_m'] = '<span style="color:#3a3">One or more <code style="color: inherit; background: inherit; border: none; padding: inherit;">&#123;{$1}}</code> templates have maintenance messages</span>; messages may be hidden ([[Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display|help]]).'; -- $1 is template link } --[[--------------------------< C I T A T I O N _ C L A S S _ M A P >------------------------------------------ this table maps the value assigned to |CitationClass= in the cs1|2 templates to the canonical template name when the value assigned to |CitationClass= is different from the canonical template name. |CitationClass= values are used as class attributes in the <cite> tag that encloses the citation so these names may not contain spaces while the canonical template name may. These names are used in warning_msg_e and warning_msg_m to create links to the template's documentation when an article is displayed in preview mode. Most cs1|2 template |CitationClass= values at en.wiki match their canonical template names so are not listed here. ]] local citation_class_map_t = { -- TODO: if kept, these and all other config.CitationClass 'names' require some sort of i18n ['arxiv'] = 'arXiv', ['audio-visual'] = 'AV media', ['AV-media-notes'] = 'AV media notes', ['biorxiv'] = 'bioRxiv', ['citeseerx'] = 'CiteSeerX', ['encyclopaedia'] = 'encyclopedia', ['mailinglist'] = 'mailing list', ['medrxiv'] = 'medRxiv', ['pressrelease'] = 'press release', ['ssrn'] = 'SSRN', ['techreport'] = 'tech report', } --[=[-------------------------< E T _ A L _ P A T T E R N S >-------------------------------------------------- This table provides Lua patterns for the phrase "et al" and variants in name text (author, editor, etc.). The main module uses these to identify and emit the 'etal' message. ]=] local et_al_patterns = { "[;,]? *[\"']*%f[%a][Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll][%.;,\"']*$", -- variations on the 'et al' theme "[;,]? *[\"']*%f[%a][Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll][Ii][AaIi][Ee]?[%.;,\"']*$", -- variations on the 'et alia', 'et alii' and 'et aliae' themes (false positive 'et aliie' unlikely to match) "[;,]? *%f[%a]and [Oo]thers", -- an alternative to et al. "%[%[ *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *%]%]", -- a wikilinked form "%(%( *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *%)%)", -- a double-bracketed form (to counter partial removal of ((...)) syntax) "[%(%[] *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *[%)%]]", -- a bracketed form } --[[--------------------------< P R E S E N T A T I O N >------------------------ Fixed presentation markup. Originally part of citation_config.messages it has been moved into its own, more semantically correct place. ]] local presentation = { -- .citation-comment class is specified at Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display ['hidden-error'] = '<span class="cs1-hidden-error citation-comment">$1</span>', ['visible-error'] = '<span class="cs1-visible-error citation-comment">$1</span>', ['hidden-maint'] = '<span class="cs1-maint citation-comment">$1</span>', ['accessdate'] = '<span class="reference-accessdate">$1$2</span>', -- to allow editors to hide accessdate using personal CSS ['bdi'] = '<bdi$1>$2</bdi>', -- bidirectional isolation used with |script-title= and the like ['cite'] = '<cite class="$1">$2</cite>'; -- for use when citation does not have a namelist and |ref= not set so no id="..." attribute ['cite-id'] = '<cite id="$1" class="$2">$3</cite>'; -- for use when when |ref= is set or when citation has a namelist ['format'] = ' <span class="cs1-format">($1)</span>', -- for |format=, |chapter-format=, etc. ['interwiki'] = ' <span class="cs1-format">[in $1]</span>', -- for interwiki-language-linked author, editor, etc ['interproj'] = ' <span class="cs1-format">[at $1]</span>', -- for interwiki-project-linked author, editor, etc (:d: and :s: supported; :w: ignored) -- various access levels, for |access=, |doi-access=, |arxiv=, ... -- narrow no-break space &#8239; may work better than nowrap CSS. Or not? Browser support? ['ext-link-access-signal'] = '<span class="$1" title="$2">$3</span>', -- external link with appropriate lock icon ['free'] = {class='cs1-lock-free', title='Vrylik beskikbaar'}, -- classes defined in Module:Citation/CS1/styles.css ['registration'] = {class='cs1-lock-registration', title='Gratis registrasie vereis'}, ['limited'] = {class='cs1-lock-limited', title='Gratis toegang onderhewig aan beperkte proefloop, betaalde intekening word normaalweg vereis'}, ['subscription'] = {class='cs1-lock-subscription', title='Betaalde subskripsie vereis'}, ['interwiki-icon'] = '<span class="$1" title="$2">$3</span>', ['class-wikisource'] = 'cs1-ws-icon', ['italic-title'] = "''$1''", ['kern-left'] = '<span class="cs1-kern-left"></span>$1', -- spacing to use when title contains leading single or double quote mark ['kern-right'] = '$1<span class="cs1-kern-right"></span>', -- spacing to use when title contains trailing single or double quote mark ['nowrap1'] = '<span class="nowrap">$1</span>', -- for nowrapping an item: <span ...>yyyy-mm-dd</span> ['nowrap2'] = '<span class="nowrap">$1</span> $2', -- for nowrapping portions of an item: <span ...>dd mmmm</span> yyyy (note white space) ['ocins'] = '<span title="$1" class="Z3988"></span>', ['parameter'] = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', ['ps_cs1'] = '.'; -- CS1 style postscript (terminal) character ['ps_cs2'] = ''; -- CS2 style postscript (terminal) character (empty string) ['quoted-text'] = '<q>$1</q>', -- for wrapping |quote= content ['quoted-title'] = '"$1"', ['sep_cs1'] = '.', -- CS1 element separator ['sep_cs2'] = ',', -- CS2 separator ['sep_nl'] = ';', -- CS1|2 style name-list separator between names is a semicolon ['sep_nl_and'] = ' en ', -- used as last nl sep when |name-list-style=and and list has 2 items ['sep_nl_end'] = '; en ', -- used as last nl sep when |name-list-style=and and list has 3+ names ['sep_name'] = ', ', -- CS1|2 style last/first separator is <comma><space> ['sep_nl_vanc'] = ',', -- Vancouver style name-list separator between authors is a comma ['sep_name_vanc'] = ' ', -- Vancouver style last/first separator is a space ['sep_list'] = ', ', -- used for |language= when list has 3+ items except for last sep which uses sep_list_end ['sep_list_pair'] = ' en ', -- used for |language= when list has 2 items ['sep_list_end'] = ', en ', -- used as last list sep for |language= when list has 3+ items ['trans-italic-title'] = "&#91;''$1''&#93;", ['trans-quoted-title'] = "&#91;$1&#93;", -- for |trans-title= and |trans-quote= ['vol-bold'] = '$1 <b>$2</b>', -- sepc, volume; for bold journal cites; for other cites ['vol'] in messages{} } --[[--------------------------< A L I A S E S >--------------------------------- Aliases table for commonly passed parameters. Parameter names on the right side in the assignments in this table must have been defined in the Whitelist before they will be recognized as valid parameter names ]] local aliases = { ['AccessDate'] = {'access-date', 'accessdate', 'bezochtdatum', 'toegangsdatum'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Agency'] = 'agency', ['ArchiveDate'] = {'archive-date', 'archivedate', 'geargiveer-op'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ArchiveFormat'] = 'archive-format', ['ArchiveURL'] = {'archive-url', 'archiveurl', 'argief-url', 'argiefurl'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ArticleNumber'] = 'article-number', ['ASINTLD'] = 'asin-tld', ['At'] = 'at', -- Used by InternetArchiveBot ['Authors'] = {'authors', 'people', 'credits'}, ['BookTitle'] = {'book-title', 'booktitle'}, ['Cartography'] = 'cartography', ['Chapter'] = {'chapter', 'contribution', 'entry', 'article', 'section', 'hoofstuk', 'bydrae'}, ['ChapterFormat'] = {'chapter-format', 'contribution-format', 'entry-format', 'article-format', 'section-format'}; ['ChapterURL'] = {'chapter-url', 'contribution-url', 'entry-url', 'article-url', 'section-url', 'chapterurl', 'hoofstuk-url', 'hoofstukurl'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ChapterUrlAccess'] = {'chapter-url-access', 'contribution-url-access', 'entry-url-access', 'article-url-access', 'section-url-access'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Class'] = 'class', -- cite arxiv and arxiv identifier ['Collaboration'] = 'collaboration', ['Conference'] = {'conference', 'event'}, ['ConferenceFormat'] = 'conference-format', ['ConferenceURL'] = 'conference-url', -- Used by InternetArchiveBot ['Date'] = {'date', 'air-date', 'airdate', 'datum'}, -- air-date and airdate for cite episode and cite serial only ['Degree'] = 'degree', ['DF'] = 'df', ['DisplayAuthors'] = {'display-authors', 'display-subjects', 'vertoon-outeurs', 'vertoonouteurs'}, ['DisplayContributors'] = 'display-contributors', ['DisplayEditors'] = 'display-editors', ['DisplayInterviewers'] = 'display-interviewers', ['DisplayTranslators'] = 'display-translators', ['Docket'] = 'docket', ['DoiBroken'] = 'doi-broken-date', ['Edition'] = {'edition', 'uitgawe'}, ['Embargo'] = 'pmc-embargo-date', ['Encyclopedia'] = {'encyclopedia', 'encyclopaedia', 'dictionary'}, -- cite encyclopedia only ['Episode'] = 'episode', -- cite serial only TODO: make available to cite episode? ['Format'] = {'format', 'formaat'}, ['ID'] = {'id', 'ID'}, ['Inset'] = 'inset', ['Issue'] = {'issue', 'number', 'uitgawe'}, ['Language'] = {'language', 'lang', 'in', 'taal'}, ['MailingList'] = {'mailing-list', 'mailinglist'}, -- cite mailing list only ['Map'] = 'map', -- cite map only ['MapFormat'] = 'map-format', -- cite map only ['MapURL'] = {'map-url', 'mapurl'}, -- cite map only -- Used by InternetArchiveBot ['MapUrlAccess'] = 'map-url-access', -- cite map only -- Used by InternetArchiveBot ['Minutes'] = 'minutes', ['Mode'] = 'mode', ['NameListStyle'] = 'name-list-style', ['Network'] = 'network', ['Newsgroup'] = 'newsgroup', -- cite newsgroup only ['NoPP'] = {'no-pp', 'nopp'}, ['NoTracking'] = {'no-tracking', 'template-doc-demo'}, ['Number'] = {'number', 'nommer'}, -- this case only for cite techreport ['OrigDate'] = {'orig-date', 'orig-year', 'origyear', 'eerste druk'}, ['Others'] = {'others', 'ander'}, ['Page'] = {'page', 'p', 'bladsy'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Pages'] = {'pages', 'pp', 'bladsye'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Periodical'] = {'journal', 'magazine', 'newspaper', 'periodical', 'website', 'work', 'tydskrif', 'koerant', 'webwerf', 'werk', 'publikasie'}, ['Place'] = {'place', 'location', 'plek'}, ['PostScript'] = 'postscript', ['PublicationDate'] = {'publication-date', 'publicationdate'}, ['PublicationPlace'] = {'publication-place', 'publicationplace'}, ['PublisherName'] = {'publisher', 'institution', 'uitgewer'}, ['Quote'] = {'quote', 'quotation', 'aanhaling'}, ['QuotePage'] = 'quote-page', ['QuotePages'] = 'quote-pages', ['Ref'] = 'ref', ['Scale'] = 'scale', ['ScriptChapter'] = {'script-chapter', 'script-contribution', 'script-entry', 'script-article', 'script-section'}, ['ScriptEncyclopedia'] = {'script-encyclopedia', 'script-encyclopaedia'}, -- cite encyclopedia only ['ScriptMap'] = 'script-map', ['ScriptPeriodical'] = {'script-journal', 'script-magazine', 'script-newspaper', 'script-periodical', 'script-website', 'script-work'}, ['ScriptQuote'] = 'script-quote', ['ScriptTitle'] = 'script-title', -- Used by InternetArchiveBot ['Season'] = 'season', ['Sections'] = 'sections', -- cite map only ['Series'] = {'series', 'version', 'reeks'}, ['SeriesLink'] = {'series-link', 'serieslink'}, ['SeriesNumber'] = {'series-number', 'series-no'}, ['Sheet'] = 'sheet', -- cite map only ['Sheets'] = 'sheets', -- cite map only ['Station'] = 'station', ['Time'] = 'time', ['TimeCaption'] = 'time-caption', ['Title'] = {'title', 'titel'}, -- Used by InternetArchiveBot ['TitleLink'] = {'title-link', 'episode-link', 'episodelink'}, -- Used by InternetArchiveBot ['TitleNote'] = {'title-note', 'department'}, ['TitleType'] = {'type', 'medium'}, ['TransChapter'] = {'trans-article', 'trans-chapter', 'trans-contribution', 'trans-entry', 'trans-section'}, ['Transcript'] = 'transcript', ['TranscriptFormat'] = 'transcript-format', ['TranscriptURL'] = 'transcript-url', -- Used by InternetArchiveBot ['TransEncyclopedia'] = {'trans-encyclopedia', 'trans-encyclopaedia'}, ['TransMap'] = 'trans-map', -- cite map only ['TransPeriodical'] = {'trans-journal', 'trans-magazine', 'trans-newspaper', 'trans-periodical', 'trans-website', 'trans-work'}, ['TransQuote'] = 'trans-quote', ['TransTitle'] = {'trans-title', 'vertaal-titel', 'titel-vertaal'}, -- Used by InternetArchiveBot ['URL'] = {'url', 'URL'}, -- Used by InternetArchiveBot ['UrlAccess'] = 'url-access', -- Used by InternetArchiveBot ['UrlStatus'] = 'url-status', -- Used by InternetArchiveBot ['Vauthors'] = 'vauthors', ['Veditors'] = 'veditors', ['Via'] = 'via', ['Volume'] = 'volume', ['Year'] = 'year', ['AuthorList-First'] = {"first#", "author-first#", "author#-first", "author-given#", "author#-given", "subject-first#", "subject#-first", "subject-given#", "subject#-given", "given#", "naam#", "eerste#", "voornaam#"}, ['AuthorList-Last'] = {"last#", "author-last#", "author#-last", "author-surname#", "author#-surname", "subject-last#", "subject#-last", "subject-surname#", "subject#-surname", "author#", 'host#', "subject#", "surname#", 'outeur#', 'van#', "laaste#", "auteur#", "achternaam#"}, ['AuthorList-Link'] = {"author-link#", "author#-link", "subject-link#", "subject#-link", "authorlink#", "author#link", "outeurskakel#"}, ['AuthorList-Mask'] = {"author-mask#", "author#-mask", "subject-mask#", "subject#-mask", "outeurmasker#"}, ['ContributorList-First'] = {'contributor-first#', 'contributor#-first', 'contributor-given#', 'contributor#-given'}, ['ContributorList-Last'] = {'contributor-last#', 'contributor#-last', 'contributor-surname#', 'contributor#-surname', 'contributor#'}, ['ContributorList-Link'] = {'contributor-link#', 'contributor#-link'}, ['ContributorList-Mask'] = {'contributor-mask#', 'contributor#-mask'}, ['EditorList-First'] = {"editor-first#", "editor#-first", "editor-given#", "editor#-given", "redakteurnaam#"}, ['EditorList-Last'] = {"editor-last#", "editor#-last", "editor-surname#", "editor#-surname", "editor#", "redakteurvan#"}, ['EditorList-Link'] = {"editor-link#", "editor#-link", "redakteurskakel"}, ['EditorList-Mask'] = {"editor-mask#", "editor#-mask"}, ['InterviewerList-First'] = {'interviewer-first#', 'interviewer#-first', 'interviewer-given#', 'interviewer#-given'}, ['InterviewerList-Last'] = {'interviewer-last#', 'interviewer#-last', 'interviewer-surname#', 'interviewer#-surname', 'interviewer#'}, ['InterviewerList-Link'] = {'interviewer-link#', 'interviewer#-link'}, ['InterviewerList-Mask'] = {'interviewer-mask#', 'interviewer#-mask'}, ['TranslatorList-First'] = {'translator-first#', 'translator#-first', 'translator-given#', 'translator#-given'}, ['TranslatorList-Last'] = {'translator-last#', 'translator#-last', 'translator-surname#', 'translator#-surname', 'translator#'}, ['TranslatorList-Link'] = {'translator-link#', 'translator#-link'}, ['TranslatorList-Mask'] = {'translator-mask#', 'translator#-mask'}, } --[[--------------------------< P U N C T _ S K I P >--------------------------- builds a table of parameter names that the extraneous terminal punctuation check should not check. ]] local punct_meta_params = { -- table of aliases[] keys (meta parameters); each key has a table of parameter names for a value 'BookTitle', 'Chapter', 'ScriptChapter', 'ScriptTitle', 'Title', 'TransChapter', 'Transcript', 'TransMap', 'TransTitle', -- title-holding parameters 'AuthorList-Mask', 'ContributorList-Mask', 'EditorList-Mask', 'InterviewerList-Mask', 'TranslatorList-Mask', -- name-list mask may have name separators 'PostScript', 'Quote', 'ScriptQuote', 'TransQuote', 'Ref', -- miscellaneous 'ArchiveURL', 'ChapterURL', 'ConferenceURL', 'MapURL', 'TranscriptURL', 'URL', -- URL-holding parameters } local url_meta_params = { -- table of aliases[] keys (meta parameters); each key has a table of parameter names for a value 'ArchiveURL', 'ChapterURL', 'ConferenceURL', 'ID', 'MapURL', 'TranscriptURL', 'URL', -- parameters allowed to hold urls 'Page', 'Pages', 'At', 'QuotePage', 'QuotePages', -- insource locators allowed to hold urls } local function build_skip_table (skip_t, meta_params) for _, meta_param in ipairs (meta_params) do -- for each meta parameter key local params = aliases[meta_param]; -- get the parameter or the table of parameters associated with the meta parameter name if 'string' == type (params) then skip_t[params] = 1; -- just a single parameter else for _, param in ipairs (params) do -- get the parameter name skip_t[param] = 1; -- add the parameter name to the skip table local count; param, count = param:gsub ('#', ''); -- remove enumerator marker from enumerated parameters if 0 ~= count then -- if removed skip_t[param] = 1; -- add param name without enumerator marker end end end end return skip_t; end local punct_skip = {}; local url_skip = {}; --[[--------------------------< S I N G L E - L E T T E R S E C O N D - L E V E L D O M A I N S >---------- this is a list of tlds that are known to have single-letter second-level domain names. This list does not include ccTLDs which are accepted in is_domain_name(). ]] local single_letter_2nd_lvl_domains_t = {'cash', 'company', 'foundation', 'org', 'today'}; --[[-----------< S P E C I A L C A S E T R A N S L A T I O N S >------------ This table is primarily here to support internationalization. Translations in this table are used, for example, when an error message, category name, etc., is extracted from the English alias key. There may be other cases where this translation table may be useful. ]] local is_Latn = 'A-Za-z\195\128-\195\150\195\152-\195\182\195\184-\198\191\199\132-\201\143\225\184\128-\225\187\191'; local special_case_translation = { ['AuthorList'] = 'authors list', -- used to assemble maintenance category names ['ContributorList'] = 'contributors list', -- translation of these names plus translation of the base maintenance category names in maint_cats{} table below ['EditorList'] = 'editors list', -- must match the names of the actual categories ['InterviewerList'] = 'interviewers list', -- this group or translations used by name_has_ed_markup() and name_has_mult_names() ['TranslatorList'] = 'translators list', -- Lua patterns to match pseudo-titles used by InternetArchiveBot and others as placeholder for unknown |title= value ['archived_copy'] = { -- used with CS1 maint: Archive[d] copy as title ['en'] = '^archived?%s+copy$', -- for English; translators: keep this because templates imported from en.wiki ['local'] = nil, -- translators: replace ['local'] = nil with lowercase translation only when bots or tools create generic titles in your language }, -- Lua patterns to match generic titles; usually created by bots or reference filling tools -- translators: replace ['local'] = nil with lowercase translation only when bots or tools create generic titles in your language -- generic titles and patterns in this table should be lowercase only -- leave ['local'] nil except when there is a matching generic title in your language -- boolean 'true' for plain-text searches; 'false' for pattern searches ['generic_titles'] = { ['accept'] = { }, ['reject'] = { {['en'] = {'^wayback%s+machine$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'are you a robot', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'hugedomains', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[{<]?no +title[>}%]%)]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'page not found', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'subscribe to read', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[{<]?unknown[>}%]%)]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'website is for sale', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^404', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'error[ %-]404', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'internet archive wayback machine', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'log into facebook', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'login • instagram', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'redirecting...', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'usurped title', true}, ['local'] = nil}, -- added by a GreenC bot {['en'] = {'webcite query result', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'wikiwix\'s cache', true}, ['local'] = nil}, } }, -- boolean 'true' for plain-text searches, search string must be lowercase only -- boolean 'false' for pattern searches -- leave ['local'] nil except when there is a matching generic name in your language ['generic_names'] = { ['accept'] = { {['en'] = {'%[%[[^|]*%(author%) *|[^%]]*%]%]', false}, ['local'] = nil}, }, ['reject'] = { {['en'] = {'about us', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Aa]dvisor%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'allmusic', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Aa]uthor%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Bb]ureau$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'business', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'cnn', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'collaborator', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Cc]ompany$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'contributor', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'contact us', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'correspondent', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Dd]esk$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'directory', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%(%[][%(%[]%s*eds?%.?%s*[%)%]]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'[,%.%s]%f[e]eds?%.?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^eds?[%.,;]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[]%s*[Ee][Dd][Ss]?%.?%s*[%)%]]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]dited%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]ditors?%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]mail%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'facebook', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'google', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Gg]roup$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'home page', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Ii]nc%.?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'instagram', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'interviewer', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Ll]imited$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'linkedIn', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Nn]ews$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'[Nn]ews[ %-]?[Rr]oom', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'pinterest', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'policy', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'privacy', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'reuters', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'translator', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'tumblr', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'twitter', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'site name', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'statement', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'submitted', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'super.?user', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f['..is_Latn..'][Uu]ser%f[^'..is_Latn..']', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'verfasser', true}, ['local'] = nil}, } } } --[[--------------------------< D A T E _ N A M E S >---------------------------------------------------------- This table of tables lists local language date names and fallback English date names. The code in Date_validation will look first in the local table for valid date names. If date names are not found in the local table, the code will look in the English table. Because citations can be copied to the local wiki from en.wiki, the English is required when the date-name translation function date_name_xlate() is used. In these tables, season numbering is defined by Extended Date/Time Format (EDTF) Specification (https://www.loc.gov/standards/datetime/) which became part of ISO 8601 in 2019. See '§Sub-year groupings'. The standard defines various divisions using numbers 21-41. CS1|2 only supports generic seasons. EDTF does support the distinction between north and south hemisphere seasons but CS1|2 has no way to make that distinction. 33-36 = Quarter 1, Quarter 2, Quarter 3, Quarter 4 (3 months each) The standard does not address 'named' dates so, for the purposes of CS1|2, Easter and Christmas are defined here as 98 and 99, which should be out of the ISO 8601 (EDTF) range of uses for a while. local_date_names_from_mediawiki is a boolean. When set to: true – module will fetch local month names from MediaWiki for both date_names['local']['long'] and date_names['local']['short']; this will unconditionally overwrite manual translations false – module will *not* fetch local month names from MediaWiki Caveat lector: There is no guarantee that MediaWiki will provide short month names. At your wiki you can test the results of the MediaWiki fetch in the debug console with this command (the result is alpha sorted): =mw.dumpObject (p.date_names['local']) While the module can fetch month names from MediaWiki, it cannot fetch the quarter, season, and named date names from MediaWiki. Those must be translated manually. ]] local local_date_names_from_mediawiki = false; -- when false, manual translation required for date_names['local']['long'] and date_names['local']['short']; overwrites manual translations -- when true, module fetches long and short month names from MediaWiki local date_names = { ['en'] = { -- English ['long'] = {['January'] = 1, ['February'] = 2, ['March'] = 3, ['April'] = 4, ['May'] = 5, ['June'] = 6, ['July'] = 7, ['August'] = 8, ['September'] = 9, ['October'] = 10, ['November'] = 11, ['December'] = 12}, ['short'] = {['Jan'] = 1, ['Feb'] = 2, ['Mar'] = 3, ['Apr'] = 4, ['May'] = 5, ['Jun'] = 6, ['Jul'] = 7, ['Aug'] = 8, ['Sep'] = 9, ['Oct'] = 10, ['Nov'] = 11, ['Dec'] = 12}, ['quarter'] = {['First Quarter'] = 33, ['Second Quarter'] = 34, ['Third Quarter'] = 35, ['Fourth Quarter'] = 36}, ['season'] = {['Winter'] = 24, ['Spring'] = 21, ['Summer'] = 22, ['Fall'] = 23, ['Autumn'] = 23}, ['named'] = {['Easter'] = 98, ['Christmas'] = 99}, }, -- when local_date_names_from_mediawiki = false ['local'] = { -- replace these English date names with the local language equivalents ['long'] = {['Januarie'] = 1, ['Februarie'] = 2, ['Maart'] = 3, ['April'] = 4, ['Mei'] = 5, ['Junie'] = 6, ['Julie'] = 7, ['Augustus'] = 8, ['September'] = 9, ['Oktober'] = 10, ['November'] = 11, ['Desember'] = 12}, ['short'] = {['Jan'] = 1, ['Feb'] = 2, ['Mrt'] = 3, ['Apr'] = 4, ['Mei'] = 5, ['Jun'] = 6, ['Jul'] = 7, ['Aug'] = 8, ['Sep'] = 9, ['Okt'] = 10, ['Nov'] = 11, ['Des'] = 12}, ['quarter'] = {['First Quarter'] = 33, ['Second Quarter'] = 34, ['Third Quarter'] = 35, ['Fourth Quarter'] = 36}, ['season'] = {['Winter'] = 24, ['Lente'] = 21, ['Somer'] = 22, ['Herfs'] = 23}, ['named'] = {['Paasfees'] = 98, ['Kersfees'] = 99}, }, ['inv_local_long'] = {}, -- used in date reformatting & translation; copy of date_names['local'].long where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_short'] = {}, -- used in date reformatting & translation; copy of date_names['local'].short where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_quarter'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].quarter where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_season'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].season where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_named'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].named where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['local_digits'] = {['0'] = '0', ['1'] = '1', ['2'] = '2', ['3'] = '3', ['4'] = '4', ['5'] = '5', ['6'] = '6', ['7'] = '7', ['8'] = '8', ['9'] = '9'}, -- used to convert local language digits to Western 0-9 ['xlate_digits'] = {}, } if local_date_names_from_mediawiki then -- if fetching local month names from MediaWiki is enabled local long_t = {}; local short_t = {}; for i=1, 12 do -- loop 12x and local name = lang_obj:formatDate('F', '2022-' .. i .. '-1'); -- get long month name for each i long_t[name] = i; -- save it name = lang_obj:formatDate('M', '2022-' .. i .. '-1'); -- get short month name for each i short_t[name] = i; -- save it end date_names['local']['long'] = long_t; -- write the long table – overwrites manual translation date_names['local']['short'] = short_t; -- write the short table – overwrites manual translation end -- create inverted date-name tables for reformatting and/or translation for _, invert_t in pairs {{'long', 'inv_local_long'}, {'short', 'inv_local_short'}, {'quarter', 'inv_local_quarter'}, {'season', 'inv_local_season'}, {'named', 'inv_local_named'}} do for name, i in pairs (date_names['local'][invert_t[1]]) do -- this table is ['name'] = i date_names[invert_t[2]][i] = name; -- invert to get [i] = 'name' for conversions from ymd end end if local_digits_from_mediawiki then -- if fetching local digits from MediaWiki is enabled local digits_t = {}; for i=0, 9 do -- loop 10x and digits_t [lang_obj:formatNum (i)] = tostring (i); -- format the loop indexer as local lang table index and assign loop indexer (a string) as the value end date_names['local_digits'] = digits_t; end for ld, ed in pairs (date_names.local_digits) do -- make a digit translation table for simple date translation from en to local language using local_digits table date_names.xlate_digits [ed] = ld; -- en digit becomes index with local digit as the value end local df_template_patterns = { -- table of redirects to {{Use dmy dates}} and {{Use mdy dates}} '{{ *[Uu]se +(dmy) +dates *[|}]', -- 1159k -- sorted by approximate transclusion count '{{ *[Uu]se +(mdy) +dates *[|}]', -- 212k '{{ *[Uu]se +(MDY) +dates *[|}]', -- 788 '{{ *[Uu]se +(DMY) +dates *[|}]', -- 343 '{{ *([Mm]dy) *[|}]', -- 176 '{{ *[Uu]se *(dmy) *[|}]', -- 156 + 18 '{{ *[Uu]se *(mdy) *[|}]', -- 149 + 11 '{{ *([Dd]my) *[|}]', -- 56 '{{ *[Uu]se +(MDY) *[|}]', -- 5 '{{ *([Dd]MY) *[|}]', -- 3 '{{ *[Uu]se(mdy)dates *[|}]', -- 1 '{{ *[Uu]se +(DMY) *[|}]', -- 0 '{{ *([Mm]DY) *[|}]', -- 0 } local title_object = mw.title.getCurrentTitle(); local content; -- done this way so that unused templates appear in unused-template-reports; self-transcluded makes them look like they are used if 10 ~= title_object.namespace then -- all namespaces except Template content = title_object:getContent() or ''; -- get the content of the article or ''; new pages edited w/ve do not have 'content' until saved; ve does not preview; phab:T221625 end local function get_date_format () if not content then -- nil content when we're in template return nil; -- auto-formatting does not work in Template space so don't set global_df end for _, pattern in ipairs (df_template_patterns) do -- loop through the patterns looking for {{Use dmy dates}} or {{Use mdy dates}} or any of their redirects local start, _, match = content:find(pattern); -- match is the three letters indicating desired date format if match then local use_dates_template = content:match ('%b{}', start); -- get the whole template if use_dates_template:match ('| *cs1%-dates *= *[lsy][sy]?') then -- look for |cs1-dates=publication date length access-/archive-date length return match:lower() .. '-' .. use_dates_template:match ('| *cs1%-dates *= *([lsy][sy]?)'); else return match:lower() .. '-all'; -- no |cs1-dates= k/v pair; return value appropriate for use in |df= end end end end local global_df; -- TODO: add this to <global_cs1_config_t>? --[[-----------------< V O L U M E , I S S U E , P A G E S >------------------ These tables hold cite class values (from the template invocation) and identify those templates that support |volume=, |issue=, and |page(s)= parameters. Cite conference and cite map require further qualification which is handled in the main module. ]] local templates_using_volume = {'citation', 'audio-visual', 'book', 'conference', 'encyclopaedia', 'interview', 'journal', 'magazine', 'map', 'news', 'report', 'techreport', 'thesis'} local templates_using_issue = {'citation', 'conference', 'episode', 'interview', 'journal', 'magazine', 'map', 'news', 'podcast'} local templates_not_using_page = {'audio-visual', 'episode', 'mailinglist', 'newsgroup', 'podcast', 'serial', 'sign', 'speech'} --[[ These tables control when it is appropriate for {{citation}} to render |volume= and/or |issue=. The parameter names in the tables constrain {{citation}} so that its renderings match the renderings of the equivalent cs1 templates. For example, {{cite web}} does not support |volume= so the equivalent {{citation |website=...}} must not support |volume=. ]] local citation_no_volume_t = { -- {{citation}} does not render |volume= when these parameters are used 'website', 'mailinglist', 'script-website', } local citation_issue_t = { -- {{citation}} may render |issue= when these parameters are used 'journal', 'magazine', 'newspaper', 'periodical', 'work', 'script-journal', 'script-magazine', 'script-newspaper', 'script-periodical', 'script-work', } --[[ Patterns for finding extra text in |volume=, |issue=, |page=, |pages= ]] local vol_iss_pg_patterns = { good_ppattern = '^P[^%.PpGg]', -- OK to begin with uppercase P: P7 (page 7 of section P), but not p123 (page 123); TODO: this allows 'Pages' which it should not bad_ppatterns = { -- patterns for |page= and |pages= '^[Pp][PpGg]?%.?[ %d]', '^[Pp][Pp]?%.&nbsp;', -- from {{p.}} and {{pp.}} templates '^[Pp]ages?', '^[Pp]gs.?', }, vi_patterns_t = { -- combined to catch volume-like text in |issue= and issue-like text in |volume= '^volumes?', -- volume-like text '^vols?[%.:=]?', '^issues?', --issue-like text '^iss[%.:=]?', '^numbers?', '^nos?%A', -- don't match 'november' or 'nostradamus' '^nr[%.:=]?', '^n[%.:= ]', -- might be a valid issue without separator (space char is sep char here) '^n°', -- 'n' with degree sign (U+00B0) '^№', -- precomposed unicode numero character (U+2116) }, } --[[--------------------------< K E Y W O R D S >------------------------------- These tables hold keywords for those parameters that have defined sets of acceptable keywords. ]] --[[-------------------< K E Y W O R D S T A B L E >-------------------------- this is a list of keywords; each key in the list is associated with a table of synonymous keywords possibly from different languages. for I18N: add local-language keywords to value table; do not change the key. For example, adding the German keyword 'ja': ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y', 'ja'}, Because CS1|2 templates from en.wiki articles are often copied to other local wikis, it is recommended that the English keywords remain in these tables. ]] local keywords = { ['amp'] = {'&', 'amp', 'ampersand'}, -- |name-list-style= ['and'] = {'and', 'serial'}, -- |name-list-style= ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y', 'ja', 'j', 'waar'}, -- |no-tracking=, |no-pp= -- Used by InternetArchiveBot ['afterword'] = {'afterword'}, -- |contribution= ['bot: unknown'] = {'bot: unknown'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['cs1'] = {'cs1'}, -- |mode= ['cs2'] = {'cs2'}, -- |mode= ['dead'] = {'dead', 'deviated'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['dmy'] = {'dmy'}, -- |df= ['dmy-all'] = {'dmy-all'}, -- |df= ['foreword'] = {'foreword'}, -- |contribution= ['free'] = {'free'}, -- |<id>-access= -- Used by InternetArchiveBot ['harv'] = {'harv'}, -- |ref=; this no longer supported; is_valid_parameter_value() called with <invert> = true ['introduction'] = {'introduction'}, -- |contribution= ['limited'] = {'limited'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['live'] = {'live'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['mdy'] = {'mdy'}, -- |df= ['mdy-all'] = {'mdy-all'}, -- |df= ['none'] = {'none'}, -- |postscript=, |ref=, |title=, |type= -- Used by InternetArchiveBot ['off'] = {'off'}, -- |title= (potentially also: |title-link=, |postscript=, |ref=, |type=) ['preface'] = {'preface'}, -- |contribution= ['registration'] = {'registration'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['subscription'] = {'subscription'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['unfit'] = {'unfit'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['usurped'] = {'usurped'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['vanc'] = {'vanc'}, -- |name-list-style= ['ymd'] = {'ymd'}, -- |df= ['ymd-all'] = {'ymd-all'}, -- |df= -- ['yMd'] = {'yMd'}, -- |df=; not supported at en.wiki -- ['yMd-all'] = {'yMd-all'}, -- |df=; not supported at en.wiki } --[[------------------------< X L A T E _ K E Y W O R D S >--------------------- this function builds a list, keywords_xlate{}, of the keywords found in keywords{} where the values from keywords{} become the keys in keywords_xlate{} and the keys from keywords{} become the values in keywords_xlate{}: ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y'}, -- in keywords{} becomes ['yes'] = 'affirmative', -- in keywords_xlate{} ['true'] = 'affirmative', ['y'] = 'affirmative', the purpose of this function is to act as a translator between a non-English keyword and its English equivalent that may be used in other modules of this suite ]] local function xlate_keywords () local out_table = {}; -- output goes here for k, keywords_t in pairs (keywords) do -- spin through the keywords table for _, keyword in ipairs (keywords_t) do -- for each keyword out_table[keyword] = k; -- create an entry in the output table where keyword is the key end end return out_table; end local keywords_xlate = xlate_keywords (); -- the list of translated keywords --[[----------------< M A K E _ K E Y W O R D S _ L I S T >--------------------- this function assembles, for parameter-value validation, the list of keywords appropriate to that parameter. keywords_lists{}, is a table of tables from keywords{} ]] local function make_keywords_list (keywords_lists) local out_table = {}; -- output goes here for _, keyword_list in ipairs (keywords_lists) do -- spin through keywords_lists{} and get a table of keywords for _, keyword in ipairs (keyword_list) do -- spin through keyword_list{} and add each keyword, ... table.insert (out_table, keyword); -- ... as plain text, to the output list end end return out_table; end --[[----------------< K E Y W O R D S _ L I S T S >----------------------------- this is a list of lists of valid keywords for the various parameters in [key]. Generally the keys in this table are the canonical en.wiki parameter names though some are contrived because of use in multiple differently named parameters: ['yes_true_y'], ['id-access']. The function make_keywords_list() extracts the individual keywords from the appropriate list in keywords{}. The lists in this table are used to validate the keyword assignment for the parameters named in this table's keys. ]] local keywords_lists = { ['yes_true_y'] = make_keywords_list ({keywords.affirmative}), ['contribution'] = make_keywords_list ({keywords.afterword, keywords.foreword, keywords.introduction, keywords.preface}), ['df'] = make_keywords_list ({keywords.dmy, keywords['dmy-all'], keywords.mdy, keywords['mdy-all'], keywords.ymd, keywords['ymd-all']}), -- ['df'] = make_keywords_list ({keywords.dmy, keywords['dmy-all'], keywords.mdy, keywords['mdy-all'], keywords.ymd, keywords['ymd-all'], keywords.yMd, keywords['yMd-all']}), -- not supported at en.wiki ['mode'] = make_keywords_list ({keywords.cs1, keywords.cs2}), ['name-list-style'] = make_keywords_list ({keywords.amp, keywords['and'], keywords.vanc}), ['ref'] = make_keywords_list ({keywords.harv}), -- inverted check; |ref=harv no longer supported ['url-access'] = make_keywords_list ({keywords.subscription, keywords.limited, keywords.registration}), ['url-status'] = make_keywords_list ({keywords.dead, keywords.live, keywords.unfit, keywords.usurped, keywords['bot: unknown']}), ['id-access'] = make_keywords_list ({keywords.free}), } --[[--------------------------< C S 1 _ C O N F I G _ G E T >-------------------------------------------------- fetch and validate values from {{cs1 config}} template to fill <global_cs1_config_t> no error messages; when errors are detected, the parameter value from {{cs1 config}} is blanked. Supports all parameters and aliases associated with the metaparameters: DisplayAuthors, DisplayContributors, DisplayEditors, DisplayInterviewers, DisplayTranslators, NameListStyle, and Mode. The DisplayWhatever metaparameters accept numeric values only (|display-authors=etal and the like is not supported). ]] local global_cs1_config_t = {}; -- TODO: add value returned from get_date_format() to this table? local function get_cs1_config () -- if title_object.namespace == 10 then -- not in template space so that unused templates appear in unused-template-reports; if not content then -- nil content when we're in template return nil; -- auto-formatting does not work in Template space so don't set global_df end local start = content:find('{{ *[Cc][Ss]1 config *[|}]'); -- <start> is offset into <content> when {{cs1 config}} found; nil else if start then local cs1_config_template = content:match ('%b{}', start); -- get the whole template if not cs1_config_template then return nil; end local params_t = mw.text.split (cs1_config_template:gsub ('^{{%s*', ''):gsub ('%s*}}$', ''), '%s*|%s*'); -- remove '{{' and '}}'; make a sequence of parameter/value pairs (split on the pipe) table.remove (params_t, 1); -- remove the template name because it isn't a parameter/value pair local config_meta_params_t = {'DisplayAuthors', 'DisplayContributors', 'DisplayEditors', 'DisplayInterviewers', 'DisplayTranslators', 'NameListStyle', 'Mode'}; local meta_param_map_t = {}; -- list of accepted parameter names usable in {{cs1 config}} goes here for _, meta_param in ipairs (config_meta_params_t) do -- for i18n using <config_meta_params_t>, map template parameter names to their metaparameter equivalents if 'table' == type (aliases[meta_param]) then -- if <meta_param> is a sequence, for _, param in ipairs (aliases[meta_param]) do -- extract its contents meta_param_map_t[param] = meta_param; -- and add to <meta_param_map_t> end else meta_param_map_t[aliases[meta_param]] = meta_param; -- not a sequence so just add the parameter to <meta_param_map_t> end end local keywords_t = {}; -- map valid keywords to their associate metaparameter; reverse form of <keyword_lists[key] for these metaparameters for _, metaparam_t in ipairs ({{'NameListStyle', 'name-list-style'}, {'Mode', 'mode'}}) do -- only these metaparameter / keywords_lists key pairs for _, keyword in ipairs (keywords_lists[metaparam_t[2]]) do -- spin through the list of keywords keywords_t[keyword] = metaparam_t[1]; -- add [keyword] = metaparameter to the map end end for _, param in ipairs (params_t) do -- spin through the {{cs1 config}} parameters and fill <global_cs1_config_t> local k, v = param:match ('([^=]-)%s*=%s*(.+)'); -- <k> is the parameter name; <v> is parameter's assigned value if k then if k:find ('^display') then -- if <k> is one of the |display-<namelist>= parameters if v:match ('%d+') then -- the assigned value must be digits; doesn't accept 'etal' global_cs1_config_t[meta_param_map_t[k]]=v; -- add the display param and its value to globals table end else if keywords_t[v] == meta_param_map_t[k] then -- keywords_t[v] returns nil or the metaparam name; these must be the same global_cs1_config_t[meta_param_map_t[k]]=v; -- add the parameter and its value to globals table end end end end end end get_cs1_config (); -- fill <global_cs1_config_t> --[[---------------------< S T R I P M A R K E R S >---------------------------- Common pattern definition location for stripmarkers so that we don't have to go hunting for them if (when) MediaWiki changes their form. ]] local stripmarkers = { ['any'] = '\127[^\127]*UNIQ%-%-(%a+)%-[%a%d]+%-QINU[^\127]*\127', -- capture returns name of stripmarker ['math'] = '\127[^\127]*UNIQ%-%-math%-[%a%d]+%-QINU[^\127]*\127' -- math stripmarkers used in coins_cleanup() and coins_replace_math_stripmarker() } --[[------------< I N V I S I B L E _ C H A R A C T E R S >--------------------- This table holds non-printing or invisible characters indexed either by name or by Unicode group. Values are decimal representations of UTF-8 codes. The table is organized as a table of tables because the Lua pairs keyword returns table data in an arbitrary order. Here, we want to process the table from top to bottom because the entries at the top of the table are also found in the ranges specified by the entries at the bottom of the table. Also here is a pattern that recognizes stripmarkers that begin and end with the delete characters. The nowiki stripmarker is not an error but some others are because the parameter values that include them become part of the template's metadata before stripmarker replacement. ]] local invisible_defs = { del = '\127', -- used to distinguish between stripmarker and del char zwj = '\226\128\141', -- used with capture because zwj may be allowed } local invisible_chars = { {'replacement', '\239\191\189'}, -- U+FFFD, EF BF BD {'zero width joiner', '('.. invisible_defs.zwj .. ')'}, -- U+200D, E2 80 8D; capture because zwj may be allowed {'zero width space', '\226\128\139'}, -- U+200B, E2 80 8B {'hair space', '\226\128\138'}, -- U+200A, E2 80 8A {'soft hyphen', '\194\173'}, -- U+00AD, C2 AD {'horizontal tab', '\009'}, -- U+0009 (HT), 09 {'line feed', '\010'}, -- U+000A (LF), 0A {'no-break space', '\194\160'}, -- U+00A0 (NBSP), C2 A0 {'carriage return', '\013'}, -- U+000D (CR), 0D {'stripmarker', stripmarkers.any}, -- stripmarker; may or may not be an error; capture returns the stripmaker type {'delete', '('.. invisible_defs.del .. ')'}, -- U+007F (DEL), 7F; must be done after stripmarker test; capture to distinguish isolated del chars not part of stripmarker {'C0 control', '[\000-\008\011\012\014-\031]'}, -- U+0000–U+001F (NULL–US), 00–1F (except HT, LF, CR (09, 0A, 0D)) {'C1 control', '[\194\128-\194\159]'}, -- U+0080–U+009F (XXX–APC), C2 80 – C2 9F -- {'Specials', '[\239\191\185-\239\191\191]'}, -- U+FFF9-U+FFFF, EF BF B9 – EF BF BF -- {'Private use area', '[\238\128\128-\239\163\191]'}, -- U+E000–U+F8FF, EE 80 80 – EF A3 BF -- {'Supplementary Private Use Area-A', '[\243\176\128\128-\243\191\191\189]'}, -- U+F0000–U+FFFFD, F3 B0 80 80 – F3 BF BF BD -- {'Supplementary Private Use Area-B', '[\244\128\128\128-\244\143\191\189]'}, -- U+100000–U+10FFFD, F4 80 80 80 – F4 8F BF BD } --[[ Indic script makes use of zero width joiner as a character modifier so zwj characters must be left in. This pattern covers all of the unicode characters for these languages: Devanagari 0900–097F – https://unicode.org/charts/PDF/U0900.pdf Devanagari extended A8E0–A8FF – https://unicode.org/charts/PDF/UA8E0.pdf Bengali 0980–09FF – https://unicode.org/charts/PDF/U0980.pdf Gurmukhi 0A00–0A7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0A00.pdf Gujarati 0A80–0AFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0A80.pdf Oriya 0B00–0B7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0B00.pdf Tamil 0B80–0BFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0B80.pdf Telugu 0C00–0C7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0C00.pdf Kannada 0C80–0CFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0C80.pdf Malayalam 0D00–0D7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0D00.pdf plus the not-necessarily Indic scripts for Sinhala and Burmese: Sinhala 0D80-0DFF - https://unicode.org/charts/PDF/U0D80.pdf Myanmar 1000-109F - https://unicode.org/charts/PDF/U1000.pdf Myanmar extended A AA60-AA7F - https://unicode.org/charts/PDF/UAA60.pdf Myanmar extended B A9E0-A9FF - https://unicode.org/charts/PDF/UA9E0.pdf the pattern is used by has_invisible_chars() and coins_cleanup() ]] local indic_script = '[\224\164\128-\224\181\191\224\163\160-\224\183\191\225\128\128-\225\130\159\234\167\160-\234\167\191\234\169\160-\234\169\191]'; -- list of emoji that use a zwj character (U+200D) to combine with another emoji -- from: https://unicode.org/Public/emoji/15.0/emoji-zwj-sequences.txt; version: 15.0; 2022-05-06 -- table created by: [[:en:Module:Make emoji zwj table]] local emoji_t = { -- indexes are decimal forms of the hex values in U+xxxx [9760] = true, -- U+2620 ☠ skull and crossbones [9792] = true, -- U+2640 ♀ female sign [9794] = true, -- U+2642 ♂ male sign [9877] = true, -- U+2695 ⚕ staff of aesculapius [9878] = true, -- U+2696 ⚖ scales [9895] = true, -- U+26A7 ⚧ male with stroke and male and female sign [9992] = true, -- U+2708 ✈ airplane [10052] = true, -- U+2744 ❄ snowflake [10084] = true, -- U+2764 ❤ heavy black heart [11035] = true, -- U+2B1B ⬛ black large square [127752] = true, -- U+1F308 🌈 rainbow [127787] = true, -- U+1F32B 🌫 fog [127806] = true, -- U+1F33E 🌾 ear of rice [127859] = true, -- U+1F373 🍳 cooking [127868] = true, -- U+1F37C 🍼 baby bottle [127876] = true, -- U+1F384 🎄 christmas tree [127891] = true, -- U+1F393 🎓 graduation cap [127908] = true, -- U+1F3A4 🎤 microphone [127912] = true, -- U+1F3A8 🎨 artist palette [127979] = true, -- U+1F3EB 🏫 school [127981] = true, -- U+1F3ED 🏭 factory [128102] = true, -- U+1F466 👦 boy [128103] = true, -- U+1F467 👧 girl [128104] = true, -- U+1F468 👨 man [128105] = true, -- U+1F469 👩 woman [128139] = true, -- U+1F48B 💋 kiss mark [128168] = true, -- U+1F4A8 💨 dash symbol [128171] = true, -- U+1F4AB 💫 dizzy symbol [128187] = true, -- U+1F4BB 💻 personal computer [128188] = true, -- U+1F4BC 💼 brief case [128293] = true, -- U+1F525 🔥 fire [128295] = true, -- U+1F527 🔧 wrench [128300] = true, -- U+1F52C 🔬 microscope [128488] = true, -- U+1F5E8 🗨 left speech bubble [128640] = true, -- U+1F680 🚀 rocket [128658] = true, -- U+1F692 🚒 fire engine [129309] = true, -- U+1F91D 🤝 handshake [129455] = true, -- U+1F9AF 🦯 probing cane [129456] = true, -- U+1F9B0 🦰 emoji component red hair [129457] = true, -- U+1F9B1 🦱 emoji component curly hair [129458] = true, -- U+1F9B2 🦲 emoji component bald [129459] = true, -- U+1F9B3 🦳 emoji component white hair [129466] = true, -- U+1F9BA 🦺 safety vest [129468] = true, -- U+1F9BC 🦼 motorized wheelchair [129469] = true, -- U+1F9BD 🦽 manual wheelchair [129489] = true, -- U+1F9D1 🧑 adult [129657] = true, -- U+1FA79 🩹 adhesive bandage [129778] = true, -- U+1FAF2 🫲 leftwards hand } --[[----------------------< L A N G U A G E S U P P O R T >------------------- These tables and constants support various language-specific functionality. ]] --local this_wiki_code = mw.getContentLanguage():getCode(); -- get this wiki's language code local this_wiki_code = lang_obj:getCode(); -- get this wiki's language code if string.match (mw.site.server, 'wikidata') then this_wiki_code = mw.getCurrentFrame():callParserFunction('int', {'lang'}); -- on Wikidata so use interface language setting instead end local mw_languages_by_tag_t = mw.language.fetchLanguageNames (this_wiki_code, 'all'); -- get a table of language tag/name pairs known to Wikimedia; used for interwiki tests local mw_languages_by_name_t = {}; for k, v in pairs (mw_languages_by_tag_t) do -- build a 'reversed' table name/tag language pairs know to MediaWiki; used for |language= v = mw.ustring.lower (v); -- lowercase for tag fetch; get name's proper case from mw_languages_by_tag_t[<tag>] if mw_languages_by_name_t[v] then -- when name already in the table if 2 == #k or 3 == #k then -- if tag does not have subtags mw_languages_by_name_t[v] = k; -- prefer the shortest tag for this name end else -- here when name not in the table mw_languages_by_name_t[v] = k; -- so add name and matching tag end end local inter_wiki_map = {}; -- map of interwiki prefixes that are language-code prefixes for k, v in pairs (mw.site.interwikiMap ('local')) do -- spin through the base interwiki map (limited to local) if mw_languages_by_tag_t[v["prefix"]] then -- if the prefix matches a known language tag inter_wiki_map[v["prefix"]] = true; -- add it to our local map end end --[[--------------------< S C R I P T _ L A N G _ C O D E S >------------------- This table is used to hold ISO 639-1 two-character and ISO 639-3 three-character language codes that apply only to |script-title= and |script-chapter= ]] local script_lang_codes = { 'ab', 'am', 'ar', 'be', 'bg', 'bn', 'bo', 'bs', 'dv', 'dz', 'el', 'fa', 'gu', 'he', 'hi', 'hy', 'ja', 'ka', 'kk', 'km', 'kn', 'ko', 'ku', 'ky', 'lo', 'mk', 'ml', 'mn', 'mni', 'mr', 'my', 'ne', 'or', 'ota', 'pa', 'ps', 'ru', 'sd', 'si', 'sr', 'syc', 'ta', 'te', 'tg', 'th', 'ti', 'tt', 'ug', 'uk', 'ur', 'uz', 'yi', 'yue', 'zh' }; --[[---------------< L A N G U A G E R E M A P P I N G >---------------------- These tables hold language information that is different (correct) from MediaWiki's definitions For each ['<tag>'] = 'language name' in lang_code_remap{} there must be a matching ['language name'] = {'language name', '<tag>'} in lang_name_remap{} lang_tag_remap{}: key is always lowercase ISO 639-1, -2, -3 language tag or a valid lowercase IETF language tag value is properly spelled and capitalized language name associated with <tag> only one language name per <tag>; key/value pair must have matching entry in lang_name_remap{} lang_name_remap{}: key is always lowercase language name value is a table the holds correctly spelled and capitalized language name [1] and associated tag [2] (tag must match a tag key in lang_tag_remap{}) may have multiple keys referring to a common preferred name and tag; For example: ['kolsch'] and ['kölsch'] both refer to 'Kölsch' and 'ksh' ]] local lang_tag_remap = { -- used for |language= and |script-title= / |script-chapter= ['als'] = 'Tosk Albanian', -- MediaWiki returns Alemannisch ['bh'] = 'Bihari', -- MediaWiki uses 'bh' as a subdomain name for Bhojpuri Wikipedia: bh.wikipedia.org ['bla'] = 'Blackfoot', -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Siksika; use en.wiki preferred name ['bn'] = 'Bengali', -- MediaWiki returns Bangla ['ca-valencia'] = 'Valencian', -- IETF variant of Catalan ['en-gb'] = 'Britse Engels', ['fkv'] = 'Kven', -- MediaWiki returns Kvensk ['ilo'] = 'Ilocano', -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Iloko; use en.wiki preferred name ['ksh'] = 'Kölsch', -- MediaWiki: Colognian; use IANA/ISO 639 preferred name ['ksh-x-colog'] = 'Colognian', -- override MediaWiki ksh; no IANA/ISO 639 code for Colognian; IETF private code created at Module:Lang/data ['mis-x-ripuar'] = 'Ripuarian', -- override MediaWiki ksh; no IANA/ISO 639 code for Ripuarian; IETF private code created at Module:Lang/data ['nan-tw'] = 'Taiwanese Hokkien', -- make room for MediaWiki/IANA/ISO 639 nan: Min Nan Chinese and support en.wiki preferred name ['zh-hans'] = 'Vereenvoudigde Chinees', ['zh-hant'] = 'Tradisionele Chinees' } local lang_name_remap = { -- used for |language=; names require proper capitalization; tags must be lowercase ['alemannisch'] = {'Swiss German', 'gsw'}, -- not an ISO or IANA language name; MediaWiki uses 'als' as a subdomain name for Alemannic Wikipedia: als.wikipedia.org ['bangla'] = {'Bengali', 'bn'}, -- MediaWiki returns Bangla (the endonym) but we want Bengali (the exonym); here we remap ['bengali'] = {'Bengali', 'bn'}, -- MediaWiki doesn't use exonym so here we provide correct language name and 639-1 code ['bhojpuri'] = {'Bhojpuri', 'bho'}, -- MediaWiki uses 'bh' as a subdomain name for Bhojpuri Wikipedia: bh.wikipedia.org ['bihari'] = {'Bihari', 'bh'}, -- MediaWiki replaces 'Bihari' with 'Bhojpuri' so 'Bihari' cannot be found ['blackfoot'] = {'Blackfoot', 'bla'}, -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Siksika; use en.wiki preferred name ['britse engels'] = {'Britse Engels', 'en-gb'}, ['british english'] = {'Britse Engels', 'en-gb'}, ['colognian'] = {'Colognian', 'ksh-x-colog'}, -- MediaWiki preferred name for ksh ['ilocano'] = {'Ilocano', 'ilo'}, -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Iloko; use en.wiki preferred name ['kolsch'] = {'Kölsch', 'ksh'}, -- use IANA/ISO 639 preferred name (use non-diacritical o instead of umlaut ö) ['kölsch'] = {'Kölsch', 'ksh'}, -- use IANA/ISO 639 preferred name ['kven'] = {'Kven', 'fkv'}, -- Unicode CLDR have decided not to support English language name for these two... ['kvensk'] = {'Kven', 'fkv'}, -- ...they say to refer to IANA registry for English names ['ripuarian'] = {'Ripuarian', 'mis-x-ripuar'}, -- group of dialects; no code in MediaWiki or in IANA/ISO 639 ['simplified chinese'] = {'Vereenvoudigde Chinees', 'zh-hans'}, ['taiwanese hokkien'] = {'Taiwanese Hokkien', 'nan-tw'}, -- make room for MediaWiki/IANA/ISO 639 nan: Min Nan Chinese ['tosk albanian'] = {'Tosk Albanian', 'als'}, -- MediaWiki replaces 'Tosk Albanian' with 'Alemannisch' so 'Tosk Albanian' cannot be found ['tradisionele chinees'] = {'Tradisionele Chinees', 'zh-hant'}, ['traditional chinese'] = {'Tradisionele Chinees', 'zh-hant'}, ['valencian'] = {'Valencian', 'ca-valencia'}, -- variant of Catalan; categorizes as Valencian ['vereenvoudigde chinees'] = {'Vereenvoudigde Chinees', 'zh-hans'}, } --[[---------------< P R O P E R T I E S _ C A T E G O R I E S >---------------- Properties categories. These are used for investigating qualities of citations. ]] local prop_cats = { ['foreign-lang-source'] = 'AS1-bronne in $1 ($2)', -- |language= categories; $1 is foreign-language name, $2 is ISO639-1 code ['foreign-lang-source-2'] = 'AS1-bronne in vreemde tale (ISO 639-2)|$1', -- |language= category; a cat for ISO639-2 languages; $1 is the ISO 639-2 code used as a sort key ['jul-greg-uncertainty'] = 'AS1: Julian–Gregorian uncertainty', -- probably temporary cat to identify scope of template with dates 1 October 1582 – 1 January 1926 ['local-lang-source'] = 'AS1-bronne in $1 ($2)', -- |language= categories; $1 is local-language name, $2 is ISO639-1 code; not emitted when local_lang_cat_enable is false ['location-test'] = 'AS1 location test', ['long-vol'] = 'AS1: long volume value', -- probably temporary cat to identify scope of |volume= values longer than 4 characters ['script'] = 'AS1 met skrip van \'n vreemde taal ($2)', -- |script-title=xx: has matching category; $1 is language name, $2 is ISO639-1 code ['tracked-param'] = 'AS1 tracked parameter: $1', -- $1 is base (enumerators removed) parameter name ['year-range-abbreviated'] = 'AS1: afgekorte jaaromvang', -- probably temporary cat to identify scope of |date=, |year= values using YYYY–YY form } --[[-------------------< T I T L E _ T Y P E S >-------------------------------- Here we map a template's CitationClass to TitleType (default values for |type= parameter) ]] local title_types = { ['AV-media-notes'] = 'Media notes', ['document'] = 'Document', ['interview'] = 'Interview', ['mailinglist'] = 'Mailing list', ['map'] = 'Map', ['podcast'] = 'Podcast', ['pressrelease'] = 'Press release', ['report'] = 'Report', ['speech'] = 'Speech', ['techreport'] = 'Technical report', ['thesis'] = 'Thesis', } --[[--------------------------< B U I L D _ K N O W N _ F R E E _ D O I _ R E G I S T R A N T S _ T A B L E >-- build a table of doi registrants known to be free-to-read In a doi, the registrant ID is the series of digits between the '10.' and the first '/': in doi 10.1100/sommat, 1100 is the registrant ID see §3.2.2 DOI prefix of the Doi Handbook p. 43 https://www.doi.org/doi-handbook/DOI_Handbook_Final.pdf#page=43 ]] local function build_free_doi_registrants_table() local registrants_t = {}; for _, v in ipairs ({ '1045', '1074', '1096', '1100', '1155', '1186', '1194', '1371', '1629', '1989', '1999', '2147', '2196', '3285', '3389', '3390', '3748', '3814', '3847', '3897', '4061', '4089', '4103', '4172', '4175', '4230', '4236', '4239', '4240', '4249', '4251', '4252', '4253', '4254', '4291', '4292', '4329', '4330', '4331', '5194', '5210', '5306', '5312', '5313', '5314', '5315', '5316', '5317', '5318', '5319', '5320', '5321', '5334', '5402', '5409', '5410', '5411', '5412', '5492', '5493', '5494', '5495', '5496', '5497', '5498', '5499', '5500', '5501', '5527', '5528', '5662', '6064', '6219', '7167', '7217', '7287', '7482', '7490', '7554', '7717', '7759', '7766', '11131', '11569', '11647', '11648', '12688', '12703', '12715', '12942', '12998', '13105', '14256', '14293', '14303', '15215', '15347', '15412', '15560', '16995', '17645', '18637', '19080', '19173', '20944', '21037', '21468', '21767', '22261', '22323', '22459', '24105', '24196', '24966', '26775', '30845', '32545', '35711', '35712', '35713', '35995', '36648', '37126', '37532', '37871', '47128', '47622', '47959', '52437', '52975', '53288', '54081', '54947', '55667', '55914', '57009', '58647', '59081', }) do registrants_t[v] = true; -- build a k/v table of known free-to-read doi registrants end return registrants_t; end local extended_registrants_t = { -- known free registrants identifiable by the doi suffix incipit ['1002'] = {'aelm', 'leap'}, -- Advanced Electronic Materials, Learned Publishing ['1016'] = {'j.heliyon', 'j.nlp', 'j.proche'}, -- Heliyon, Natural Language Processing, Procedia Chemistry ['1017'] = {'nlp'}, -- Natural Language Processing Journal ['1046'] = {'j.1365-8711', 'j.1365-246x'}, -- MNRAS, GJI ['1093'] = {'mnras', 'mnrasl', 'gji', 'rasti'}, -- MNRAS, MNRAS Letters, GJI, RASTI ['1099'] = {'acmi', 'mic', '00221287', 'mgen'}, -- Access Microbiology, Microbiology, Journal of General Microbiology, Microbial Genomics ['1111'] = {'j.1365-2966', 'j.1745-3933', 'j.1365-246X'}, -- MNRAS, MNRAS Letters, GJI ['1210'] = {'jendso','jcemcr'}, -- Journal of the Endocrine Society, JCEM Case Reports ['4171'] = {'dm','mag'}, -- Documenta Mathematica, EMS Magazine ['14231'] = {'ag'}, -- Algebraic Geometry } --[[===================<< E R R O R M E S S A G I N G >>====================== ]] --[[----------< E R R O R M E S S A G E S U P P L I M E N T S >------------- I18N for those messages that are supplemented with additional specific text that describes the reason for the error TODO: merge this with special_case_translations{}? ]] local err_msg_supl = { ['char'] = 'invalid character', -- |isbn=, |sbn= ['check'] = 'checksum', -- |isbn=, |sbn= ['flag'] = 'flag', -- |archive-url= ['form'] = 'invalid form', -- |isbn=, |sbn= ['group'] = 'invalid group id', -- |isbn= ['initials'] = 'initials', -- Vancouver ['invalid language code'] = 'invalid language code', -- |script-<param>= ['journal'] = 'journal', -- |bibcode= ['length'] = 'length', -- |isbn=, |bibcode=, |sbn= ['liveweb'] = 'liveweb', -- |archive-url= ['missing comma'] = 'missing comma', -- Vancouver ['missing prefix'] = 'missing prefix', -- |script-<param>= ['missing title part'] = 'missing title part', -- |script-<param>= ['name'] = 'name', -- Vancouver ['non-Latin char'] = 'non-Latin character', -- Vancouver ['path'] = 'path', -- |archive-url= ['prefix'] = 'invalid prefix', -- |isbn= ['punctuation'] = 'punctuation', -- Vancouver ['save'] = 'save command', -- |archive-url= ['suffix'] = 'suffix', -- Vancouver ['timestamp'] = 'timestamp', -- |archive-url= ['unknown language code'] = 'unknown language code', -- |script-<param>= ['value'] = 'value', -- |bibcode= ['year'] = 'year', -- |bibcode= } --[[--------------< E R R O R _ C O N D I T I O N S >--------------------------- Error condition table. This table has two sections: errors at the top, maintenance at the bottom. Maint 'messaging' does not have a 'message' (message=nil) The following contains a list of IDs for various error conditions defined in the code. For each ID, we specify a text message to display, an error category to include, and whether the error message should be wrapped as a hidden comment. Anchor changes require identical changes to matching anchor in Help:CS1 errors TODO: rename error_conditions{} to something more generic; create separate error and maint tables inside that? ]] local error_conditions = { err_accessdate_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;access-date=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'accessdate_missing_url', category = 'CS1 errors: access-date without URL', hidden = false }, err_apostrophe_markup = { message = 'Italic or bold markup not allowed in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'apostrophe_markup', category = 'CS1 errors: markup', hidden = false }, err_archive_date_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code>', anchor = 'archive_date_missing_url', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_date_url_ts_mismatch = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code> / <code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> timestamp mismatch', anchor = 'archive_date_url_ts_mismatch', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_missing_date = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code>', anchor = 'archive_missing_date', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'archive_missing_url', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> is malformed: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'archive_url', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_arxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;arxiv=</code> required', anchor = 'arxiv_missing', category = 'CS1 errors: arXiv', -- same as bad arxiv hidden = false }, err_asintld_missing_asin = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;asin=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'asintld_missing_asin', category = 'CS1 errors: ASIN TLD', hidden = false }, err_bad_arxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;arxiv=</code> value', anchor = 'bad_arxiv', category = 'CS1 errors: arXiv', hidden = false }, err_bad_asin = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;asin=</code> value', anchor = 'bad_asin', category ='CS1 errors: ASIN', hidden = false }, err_bad_asin_tld = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;asin-tld=</code> value', anchor = 'bad_asin_tld', category ='CS1 errors: ASIN TLD', hidden = false }, err_bad_bibcode = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;bibcode=</code> $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_bibcode', category = 'AS1-foute: bibcode', hidden = false }, err_bad_biorxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;biorxiv=</code> value', anchor = 'bad_biorxiv', category = 'CS1 errors: bioRxiv', hidden = false }, err_bad_citeseerx = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;citeseerx=</code> value', anchor = 'bad_citeseerx', category = 'CS1 errors: citeseerx', hidden = false }, err_bad_date = { message = 'Gaan datum na in: $1', -- $1 is a parameter name list anchor = 'bad_date', category = 'AS1-foute: datums', hidden = false }, err_bad_doi = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;doi=</code> value', anchor = 'bad_doi', category = 'CS1 errors: DOI', hidden = false }, err_bad_hdl = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;hdl=</code> value', anchor = 'bad_hdl', category = 'CS1 errors: HDL', hidden = false }, err_bad_isbn = { message = 'Kontroleer <code class="cs1-code">&#124;isbn=</code>-waarde: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_isbn', category = 'CS1 errors: ISBN', hidden = false }, err_bad_ismn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ismn=</code> value', anchor = 'bad_ismn', category = 'CS1 errors: ISMN', hidden = false }, err_bad_issn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;$1issn=</code> value', -- $1 is 'e' or '' for eissn or issn anchor = 'bad_issn', category = 'CS1 errors: ISSN', hidden = false }, err_bad_jfm = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;jfm=</code> value', anchor = 'bad_jfm', category = 'CS1 errors: JFM', hidden = false }, err_bad_jstor = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;jstor=</code> value', anchor = 'bad_jstor', category = 'CS1 errors: JSTOR', hidden = false }, err_bad_lccn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;lccn=</code> value', anchor = 'bad_lccn', category = 'CS1 errors: LCCN', hidden = false }, err_bad_medrxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;medrxiv=</code> value', anchor = 'bad_medrxiv', category = 'CS1 errors: medRxiv', hidden = false }, err_bad_mr = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;mr=</code> value', anchor = 'bad_mr', category = 'CS1 errors: MR', hidden = false }, err_bad_oclc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;oclc=</code> value', anchor = 'bad_oclc', category = 'CS1 errors: OCLC', hidden = false }, err_bad_ol = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ol=</code> value', anchor = 'bad_ol', category = 'CS1 errors: OL', hidden = false }, err_bad_osti = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;osti=</code> value', anchor = 'bad_osti', category = 'CS1 errors: OSTI', hidden = false }, err_bad_paramlink = { -- for |title-link=, |author/editor/translator-link=, |series-link=, |episode-link= message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> value', -- $1 is parameter name anchor = 'bad_paramlink', category = 'CS1 errors: parameter link', hidden = false }, err_bad_pmc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;pmc=</code> value', anchor = 'bad_pmc', category = 'CS1 errors: PMC', hidden = false }, err_bad_pmid = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;pmid=</code> value', anchor = 'bad_pmid', category = 'CS1 errors: PMID', hidden = false }, err_bad_rfc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;rfc=</code> value', anchor = 'bad_rfc', category = 'CS1 errors: RFC', hidden = false }, err_bad_s2cid = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;s2cid=</code> value', anchor = 'bad_s2cid', category = 'CS1 errors: S2CID', hidden = false }, err_bad_sbn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;sbn=</code> value: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_sbn', category = 'CS1 errors: SBN', hidden = false }, err_bad_ssrn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ssrn=</code> value', anchor = 'bad_ssrn', category = 'CS1 errors: SSRN', hidden = false }, err_bad_url = { message = 'Check $1 value', -- $1 is parameter name anchor = 'bad_url', category = 'CS1 errors: URL', hidden = false }, err_bad_usenet_id = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;message-id=</code> value', anchor = 'bad_message_id', category = 'CS1 errors: message-id', hidden = false }, err_bad_zbl = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;zbl=</code> value', anchor = 'bad_zbl', category = 'CS1 errors: Zbl', hidden = false }, err_bare_url_missing_title = { message = '$1 missing title', -- $1 is parameter name anchor = 'bare_url_missing_title', category = 'AS1-foute: Bladsye met verwysings wat naakte URL\'e bevat', hidden = false }, err_biorxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;biorxiv=</code> required', anchor = 'biorxiv_missing', category = 'CS1 errors: bioRxiv', -- same as bad bioRxiv hidden = false }, err_chapter_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored', -- $1 is parameter name anchor = 'chapter_ignored', category = 'CS1 errors: chapter ignored', hidden = false }, err_citation_missing_title = { message = 'Ontbrekende of leë <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'citation_missing_title', category = 'AS1-foute: titel ontbreek', hidden = false }, err_citeseerx_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;citeseerx=</code> required', anchor = 'citeseerx_missing', category = 'CS1 errors: citeseerx', -- same as bad citeseerx hidden = false }, err_cite_web_url = { -- this error applies to cite web and to cite podcast message = 'Missing or empty <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'cite_web_url', category = 'CS1 errors: requires URL', hidden = false }, err_class_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;class=</code> ignored', anchor = 'class_ignored', category = 'CS1 errors: class', hidden = false }, err_contributor_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;contributor=</code> ignored', anchor = 'contributor_ignored', category = 'CS1 errors: contributor', hidden = false }, err_contributor_missing_required_param = { message = '<code class="cs1-code">&#124;contributor=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'contributor_missing_required_param', category = 'CS1 errors: contributor', hidden = false }, err_deprecated_params = { message = 'Aanhaling gebruik verouderde <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'deprecated_params', category = 'AS1-foute: verouderde parameters', hidden = false }, err_disp_name = { message = 'Invalid <code class="cs1-code">&#124;$1=$2</code>', -- $1 is parameter name; $2 is the assigned value anchor = 'disp_name', category = 'CS1 errors: display-names', hidden = false, }, err_doibroken_missing_doi = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;doi=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'doibroken_missing_doi', category = 'CS1 errors: DOI', hidden = false }, err_embargo_missing_pmc = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;pmc=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'embargo_missing_pmc', category = 'CS1 errors: PMC embargo', hidden = false }, err_empty_citation = { message = 'Leë aanhaling', anchor = 'empty_citation', category = 'AS1-foute: leë aanhaling', hidden = false }, err_etal = { message = 'Uitdruklike gebruik van et al. in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'explicit_et_al', category = 'AS1-foute: uitdruklike gebruik van et al.', hidden = false }, err_extra_text_edition = { message = '<code class="cs1-code">&#124;edition=</code> has extra text', anchor = 'extra_text_edition', category = 'CS1 errors: extra text: edition', hidden = false, }, err_extra_text_issue = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_issue', category = 'CS1 errors: extra text: issue', hidden = false, }, err_extra_text_pages = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_pages', category = 'CS1 errors: extra text: pages', hidden = false, }, err_extra_text_volume = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_volume', category = 'CS1 errors: extra text: volume', hidden = true, }, err_first_missing_last = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> missing <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is first alias, $2 is matching last alias anchor = 'first_missing_last', category = 'CS1 errors: missing name', -- author, contributor, editor, interviewer, translator hidden = false }, err_format_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is format parameter $2 is url parameter anchor = 'format_missing_url', category = 'AS1-foute: formaat sonder URL', hidden = false }, err_generic_name = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has generic name', -- $1 is parameter name anchor = 'generic_name', category = 'AS1-foute: generiese naam', hidden = false, }, err_generic_title = { message = 'Cite uses generic title', anchor = 'generic_title', category = 'CS1 errors: generic title', hidden = false, }, err_invalid_param_val = { message = 'Ongeldige <code class="cs1-code">&#124;$1=$2</code>', -- $1 is parameter name $2 is parameter value anchor = 'invalid_param_val', category = 'AS1-foute: ongeldige parameterwaarde', hidden = false }, err_invisible_char = { message = '$1 in $2 at position $3', -- $1 is invisible char $2 is parameter name $3 is position number anchor = 'invisible_char', category = 'AS1-foute: onsigbare karakters', hidden = false }, err_medrxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;medrxiv=</code> required', anchor = 'medrxiv_missing', category = 'CS1 errors: medRxiv', -- same as bad medRxiv hidden = false }, err_missing_name = { message = 'Missing <code class="cs1-code">&#124;$1$2=</code>', -- $1 is modified NameList; $2 is enumerator anchor = 'missing_name', category = 'CS1 errors: missing name', -- author, contributor, editor, interviewer, translator hidden = false }, err_missing_periodical = { message = 'Cite $1 requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is cs1 template name; $2 is canonical periodical parameter name for cite $1 anchor = 'missing_periodical', category = 'AS1-foute: tydskrif ontbreek', hidden = true }, err_missing_pipe = { message = 'Missing pipe in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'missing_pipe', category = 'CS1 errors: missing pipe', hidden = false }, err_missing_publisher = { message = 'Cite $1 requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is cs1 template name; $2 is canonical publisher parameter name for cite $1 anchor = 'missing_publisher', category = 'CS1 errors: missing publisher', hidden = false }, err_numeric_names = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> het \'n numeriese naam', -- $1 is parameter name' anchor = 'numeric_names', category = 'AS1-foute: numeriese naam', hidden = false, }, err_param_access_requires_param = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1-access=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_access_requires_param', category = 'CS1 errors: param-access', hidden = false }, err_param_has_ext_link = { message = 'Eksterne skakel in <code class="cs1-code">$1</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_has_ext_link', category = 'AS1-foute: eksterne skakels', hidden = false }, err_param_has_twl_url = { message = 'Wikipedia Library link in <code class="cs1-code">$1</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_has_twl_url', category = 'AS1-foute: URL', hidden = false }, err_parameter_ignored = { message = 'Onbekende parameter <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> geïgnoreer', -- $1 is parameter name anchor = 'parameter_ignored', category = 'AS1-foute: onbekende parameter', hidden = false }, err_parameter_ignored_suggest = { message = 'Onbekende parameter <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> geïgnoreer (<code class="cs1-code">&#124;$2=</code> voorgestel)', -- $1 is unknown parameter $2 is suggested parameter name anchor = 'parameter_ignored_suggest', category = 'AS1-foute: onbekende parameter', hidden = false }, err_periodical_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored', -- $1 is parameter name anchor = 'periodical_ignored', category = 'AS1-foute: tydskrif geïgnoreer', hidden = false }, err_redundant_parameters = { message = 'More than one of $1 specified', -- $1 is error message detail anchor = 'redundant_parameters', category = 'CS1 errors: redundant parameter', hidden = false }, err_script_parameter = { message = 'Invalid <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>: $2', -- $1 is parameter name $2 is script language code or error detail anchor = 'script_parameter', category = 'CS1 errors: script parameters', hidden = false }, err_ssrn_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;ssrn=</code> required', anchor = 'ssrn_missing', category = 'CS1 errors: SSRN', hidden = false }, err_text_ignored = { message = 'Text "$1" ignored', -- $1 is ignored text anchor = 'text_ignored', category = 'AS1-foute: onerkende parameter', hidden = false }, err_trans_missing_title = { message = '<code class="cs1-code">&#124;trans-$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> or <code class="cs1-code">&#124;script-$1=</code>', -- $1 is base parameter name anchor = 'trans_missing_title', category = 'CS1 errors: translated title', hidden = false }, err_param_unknown_empty = { message = 'Cite has empty unknown parameter$1: $2', -- $1 is 's' or empty space; $2 is emty unknown param list anchor = 'param_unknown_empty', category = 'CS1 errors: empty unknown parameters', hidden = false }, err_vancouver = { message = 'Vancouver style error: $1 in name $2', -- $1 is error detail, $2 is the nth name anchor = 'vancouver', category = 'CS1 errors: Vancouver style', hidden = false }, err_wikilink_in_url = { message = 'URL–wikilink conflict', -- uses ndash anchor = 'wikilink_in_url', category = 'CS1 errors: URL–wikilink conflict', -- uses ndash hidden = false }, --[[--------------------------< M A I N T >------------------------------------- maint messages do not have a message (message = nil); otherwise the structure is the same as error messages ]] maint_archived_copy = { message = nil, anchor = 'archived_copy', category = 'CS1 maint: archived copy as title', hidden = true, }, maint_authors = { message = nil, anchor = 'authors', category = 'AS1-onderhoud: gebruik authors-parameter', hidden = true, }, maint_bibcode = { message = nil, anchor = 'bibcode', category = 'AS1-onderhoud: bibcode', hidden = true, }, maint_location_no_publisher = { -- cite book, conference, encyclopedia; citation as book cite or encyclopedia cite message = nil, anchor = 'location_no_publisher', category = 'AS1-onderhoud: plek sonder uitgewer', hidden = true, }, maint_bot_unknown = { message = nil, anchor = 'bot:_unknown', category = 'CS1 maint: bot: original URL status unknown', hidden = true, }, maint_date_auto_xlated = { -- date auto-translation not supported by en.wiki message = nil, anchor = 'date_auto_xlated', category = 'CS1 maint: date auto-translated', hidden = true, }, maint_date_format = { message = nil, anchor = 'date_format', category = 'CS1 maint: date format', hidden = true, }, maint_date_year = { message = nil, anchor = 'date_year', category = 'CS1 maint: date and year', hidden = true, }, maint_doi_ignore = { message = nil, anchor = 'doi_ignore', category = 'CS1 maint: ignored DOI errors', hidden = true, }, maint_doi_inactive = { message = nil, anchor = 'doi_inactive', category = 'CS1 maint: DOI inactive', hidden = true, }, maint_doi_inactive_dated = { message = nil, anchor = 'doi_inactive_dated', category = 'CS1 maint: DOI inactive as of $2$3$1', -- $1 is year, $2 is month-name or empty string, $3 is space or empty string hidden = true, }, maint_extra_punct = { message = nil, anchor = 'extra_punct', category = 'AS1-onderhoud: ekstra leestekens', hidden = true, }, maint_isbn_ignore = { message = nil, anchor = 'ignore_isbn_err', category = 'CS1 maint: ignored ISBN errors', hidden = true, }, maint_issn_ignore = { message = nil, anchor = 'ignore_issn', category = 'CS1 maint: ignored ISSN errors', hidden = true, }, maint_jfm_format = { message = nil, anchor = 'jfm_format', category = 'CS1 maint: JFM format', hidden = true, }, maint_location = { message = nil, anchor = 'location', category = 'AS1-onderhoud: plek', hidden = true, }, maint_mr_format = { message = nil, anchor = 'mr_format', category = 'CS1 maint: MR format', hidden = true, }, maint_mult_names = { message = nil, anchor = 'mult_names', category = 'AS1-onderhoud: meer as een naam', -- $1 is '<name>s list'; gets value from special_case_translation table hidden = true, }, maint_numeric_names = { message = nil, anchor = 'numeric_names', category = 'CS1 maint: numeric names: $1', -- $1 is '<name>s list'; gets value from special_case_translation table hidden = true, }, maint_others = { message = nil, anchor = 'others', category = 'AS1-onderhoud: ander', hidden = true, }, maint_others_avm = { message = nil, anchor = 'others_avm', category = 'CS1 maint: others in cite AV media (notes)', hidden = true, }, maint_overridden_setting = { message = nil, anchor = 'overridden', category = 'CS1 maint: overridden setting', hidden = true, }, maint_pmc_embargo = { message = nil, anchor = 'embargo', category = 'CS1 maint: PMC embargo expired', hidden = true, }, maint_pmc_format = { message = nil, anchor = 'pmc_format', category = 'CS1 maint: PMC format', hidden = true, }, maint_postscript = { message = nil, anchor = 'postscript', category = 'CS1 maint: postscript', hidden = true, }, maint_ref_duplicates_default = { message = nil, anchor = 'ref_default', category = 'CS1 maint: ref duplicates default', hidden = true, }, maint_unfit = { message = nil, anchor = 'unfit', category = 'CS1 maint: unfit URL', hidden = true, }, maint_unknown_lang = { message = nil, anchor = 'unknown_lang', category = 'AS1-onderhoud: onerkende taal', hidden = true, }, maint_untitled = { message = nil, anchor = 'untitled', category = 'CS1 maint: untitled periodical', hidden = true, }, maint_url_status = { message = nil, anchor = 'url_status', category = 'AS1-onderhoud: url-status', hidden = true, }, maint_zbl = { message = nil, anchor = 'zbl', category = 'CS1 maint: Zbl', hidden = true, }, } --[[--------------------------< I D _ L I M I T S _ D A T A _ T >---------------------------------------------- fetch id limits for certain identifiers from c:Data:CS1/Identifier limits.tab. This source is a json tabular data file maintained at wikipedia commons. Convert the json format to a table of k/v pairs. The values from <id_limits_data_t> are used to set handle.id_limit. From 2025-02-21, MediaWiki is broken. Use this link to edit the tablular data file: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Data:CS1/Identifier_limits.tab&action=edit See Phab:T389105 ]] local id_limits_data_t = {}; local use_commons_data = true; -- set to false if your wiki does not have access to mediawiki commons; then, if false == use_commons_data then -- update this table from https://commons.wikimedia.org/wiki/Data:CS1/Identifier_limits.tab; last update: 2025-02-21 id_limits_data_t = {['OCLC'] = 10450000000, ['OSTI'] = 23010000, ['PMC'] = 11900000, ['PMID'] = 40400000, ['RFC'] = 9300, ['SSRN'] = 5200000, ['S2CID'] = 276000000}; -- this table must be maintained locally else -- here for wikis that do have access to mediawiki commons local load_fail_limit = 99999999999; -- very high number to avoid error messages on load failure id_limits_data_t = {['OCLC'] = load_fail_limit, ['OSTI'] = load_fail_limit, ['PMC'] = load_fail_limit, ['PMID'] = load_fail_limit, ['RFC'] = load_fail_limit, ['SSRN'] = load_fail_limit, ['S2CID'] = load_fail_limit}; local id_limits_data_load_fail = false; -- flag; assume that we will be successful when loading json id limit tabular data local tab_data_t = mw.ext.data.get ('CS1/Identifier limits.tab'); -- attempt to load the tabular data from commons into <tab_data_t> if false == tab_data_t then -- undocumented 'feature': mw.ext.data.get() sometimes returns false id_limits_data_load_fail = true; -- set the flag so that Module:Citation/CS1 can create an unannotated maint category else for _, limit_t in ipairs (tab_data_t.data) do -- overwrite default <load_fail_limit> values from the data table in the tabular data id_limits_data_t[limit_t[1]] = limit_t[2]; -- <limit[1]> is identifier; <limit[2]> is upper limit for that identifier end end end --[[--------------------------< I D _ H A N D L E R S >-------------------------------------------------------- The following contains a list of values for various defined identifiers. For each identifier we specify a variety of information necessary to properly render the identifier in the citation. parameters: a list of parameter aliases for this identifier; first in the list is the canonical form link: Wikipedia article name redirect: a local redirect to a local Wikipedia article name; at en.wiki, 'ISBN (identifier)' is a redirect to 'International Standard Book Number' q: Wikidata q number for the identifier label: the label preceding the identifier; label is linked to a Wikipedia article (in this order): redirect from id_handlers['<id>'].redirect when use_identifier_redirects is true Wikidata-supplied article name for the local wiki from id_handlers['<id>'].q local article name from id_handlers['<id>'].link prefix: the first part of a URL that will be concatenated with a second part which usually contains the identifier suffix: optional third part to be added after the identifier encode: true if URI should be percent-encoded; otherwise false COinS: identifier link or keyword for use in COinS: for identifiers registered at info-uri.info use: info:.... where '...' is the appropriate identifier label for identifiers that have COinS keywords, use the keyword: rft.isbn, rft.issn, rft.eissn for |asin= and |ol=, which require assembly, use the keyword: url for others make a URL using the value in prefix/suffix and #label, use the keyword: pre (not checked; any text other than 'info', 'rft', or 'url' works here) set to nil to leave the identifier out of the COinS separator: character or text between label and the identifier in the rendered citation id_limit: for those identifiers with established limits, this property holds the upper limit access: use this parameter to set the access level for all instances of this identifier. the value must be a valid access level for an identifier (see ['id-access'] in this file). custom_access: to enable custom access level for an identifier, set this parameter to the parameter that should control it (normally 'id-access') ]] local id_handlers = { ['ARXIV'] = { parameters = {'arxiv', 'eprint'}, link = 'arXiv', redirect = 'arXiv (identifier)', q = 'Q118398', label = 'arXiv', prefix = 'https://arxiv.org/abs/', encode = false, COinS = 'info:arxiv', separator = ':', access = 'free', -- free to read }, ['ASIN'] = { parameters = { 'asin', 'ASIN' }, link = 'Amazon Standard Identification Number', redirect = 'ASIN (identifier)', q = 'Q1753278', label = 'ASIN', prefix = 'https://www.amazon.', COinS = 'url', separator = '&nbsp;', encode = false; }, ['BIBCODE'] = { parameters = {'bibcode'}, link = 'Bibcode', redirect = 'Bibcode (identifier)', q = 'Q25754', label = 'Bibcode', prefix = 'https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/', encode = false, COinS = 'info:bibcode', separator = ':', custom_access = 'bibcode-access', }, ['BIORXIV'] = { parameters = {'biorxiv'}, link = 'bioRxiv', redirect = 'bioRxiv (identifier)', q = 'Q19835482', label = 'bioRxiv', prefix = 'https://doi.org/', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['CITESEERX'] = { parameters = {'citeseerx'}, link = 'CiteSeerX', redirect = 'CiteSeerX (identifier)', q = 'Q2715061', label = 'CiteSeerX', prefix = 'https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['DOI'] = { -- Used by InternetArchiveBot parameters = { 'doi', 'DOI'}, link = 'Digital object identifier', redirect = 'Digitale objek-identifiseerder', q = 'Q25670', label = 'doi', prefix = 'https://doi.org/', COinS = 'info:doi', separator = ':', encode = true, custom_access = 'doi-access', }, ['EISSN'] = { parameters = {'eissn', 'EISSN'}, link = 'International Standard Serial Number#Electronic ISSN', redirect = 'eISSN (identifier)', q = 'Q46339674', label = 'eISSN', prefix = 'https://www.worldcat.org/issn/', COinS = 'rft.eissn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['HDL'] = { parameters = { 'hdl', 'HDL' }, link = 'Handle System', redirect = 'hdl (identifier)', q = 'Q3126718', label = 'hdl', prefix = 'https://hdl.handle.net/', COinS = 'info:hdl', separator = ':', encode = true, custom_access = 'hdl-access', }, ['ISBN'] = { -- Used by InternetArchiveBot parameters = {'isbn', 'ISBN'}, link = 'International Standard Book Number', redirect = 'ISBN (identifier)', q = 'Q33057', label = 'ISBN', prefix = 'Special:BookSources/', COinS = 'rft.isbn', separator = '&nbsp;', }, ['ISMN'] = { parameters = {'ismn', 'ISMN'}, link = 'International Standard Music Number', redirect = 'ISMN (identifier)', q = 'Q1666938', label = 'ISMN', prefix = '', -- not currently used; COinS = nil, -- nil because we can't use pre or rft or info: separator = '&nbsp;', }, ['ISSN'] = { parameters = {'issn', 'ISSN'}, link = 'International Standard Serial Number', redirect = 'ISSN (identifier)', q = 'Q131276', label = 'ISSN', prefix = 'https://www.worldcat.org/issn/', COinS = 'rft.issn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['JFM'] = { parameters = {'jfm', 'JFM'}, link = 'Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik', redirect = 'JFM (identifier)', q = '', label = 'JFM', prefix = 'https://zbmath.org/?format=complete&q=an:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['JSTOR'] = { parameters = {'jstor', 'JSTOR'}, link = 'JSTOR', redirect = 'JSTOR (identifier)', q = 'Q1420342', label = 'JSTOR', prefix = 'https://www.jstor.org/stable/', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', custom_access = 'jstor-access', }, ['LCCN'] = { parameters = {'lccn', 'LCCN'}, link = 'Library of Congress Control Number', redirect = 'LCCN (identifier)', q = 'Q620946', label = 'LCCN', prefix = 'https://lccn.loc.gov/', COinS = 'info:lccn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['MEDRXIV'] = { parameters = {'medrxiv'}, link = 'medRxiv', redirect = 'medRxiv (identifier)', q = 'Q58465838', label = 'medRxiv', prefix = 'https://www.medrxiv.org/content/', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['MR'] = { parameters = {'mr', 'MR'}, link = 'Mathematical Reviews', redirect = 'MR (identifier)', q = 'Q211172', label = 'MR', prefix = 'https://mathscinet.ams.org/mathscinet-getitem?mr=', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['OCLC'] = { parameters = {'oclc', 'OCLC'}, link = 'OCLC', redirect = 'OCLC (identifier)', q = 'Q190593', label = 'OCLC', prefix = 'https://search.worldcat.org/oclc/', COinS = 'info:oclcnum', encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.OCLC or 0, }, ['OL'] = { parameters = { 'ol', 'OL' }, link = 'Open Library', redirect = 'OL (identifier)', q = 'Q1201876', label = 'OL', prefix = 'https://openlibrary.org/', COinS = 'url', separator = '&nbsp;', encode = true, custom_access = 'ol-access', }, ['OSTI'] = { parameters = {'osti', 'OSTI'}, link = 'Office of Scientific and Technical Information', redirect = 'OSTI (identifier)', q = 'Q2015776', label = 'OSTI', prefix = 'https://www.osti.gov/biblio/', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.OSTI or 0, custom_access = 'osti-access', }, ['PMC'] = { parameters = {'pmc', 'PMC'}, link = 'PubMed Central', redirect = 'PMC (identifier)', q = 'Q229883', label = 'PMC', prefix = 'https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC', suffix = '', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.PMC or 0, access = 'free', -- free to read }, ['PMID'] = { parameters = {'pmid', 'PMID'}, link = 'PubMed Identifier', redirect = 'PMID (identifier)', q = 'Q2082879', label = 'PMID', prefix = 'https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/', COinS = 'info:pmid', encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.PMID or 0, }, ['RFC'] = { parameters = {'rfc', 'RFC'}, link = 'Request for Comments', redirect = 'RFC (identifier)', q = 'Q212971', label = 'RFC', prefix = 'https://tools.ietf.org/html/rfc', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.RFC or 0, access = 'free', -- free to read }, ['SBN'] = { parameters = {'sbn', 'SBN'}, link = 'Standard Book Number', -- redirect to International_Standard_Book_Number#History redirect = 'SBN (identifier)', label = 'SBN', prefix = 'Special:BookSources/0-', -- prefix has leading zero necessary to make 9-digit sbn a 10-digit isbn COinS = nil, -- nil because we can't use pre or rft or info: separator = '&nbsp;', }, ['SSRN'] = { parameters = {'ssrn', 'SSRN'}, link = 'Social Science Research Network', redirect = 'SSRN (identifier)', q = 'Q7550801', label = 'SSRN', prefix = 'https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.SSRN or 0, custom_access = 'ssrn-access', }, ['S2CID'] = { parameters = {'s2cid', 'S2CID'}, link = 'Semantic Scholar', redirect = 'S2CID (identifier)', q = 'Q22908627', label = 'S2CID', prefix = 'https://api.semanticscholar.org/CorpusID:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.S2CID or 0, custom_access = 's2cid-access', }, ['USENETID'] = { parameters = {'message-id'}, link = 'Usenet', redirect = 'Usenet (identifier)', q = 'Q193162', label = 'Usenet:', prefix = 'news:', encode = false, COinS = 'pre', -- use prefix value separator = '&nbsp;', }, ['ZBL'] = { parameters = {'zbl', 'ZBL' }, link = 'Zentralblatt MATH', redirect = 'Zbl (identifier)', q = 'Q190269', label = 'Zbl', prefix = 'https://zbmath.org/?format=complete&q=an:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, } --[[--------------------------< E X P O R T S >--------------------------------- ]] return { use_identifier_redirects = use_identifier_redirects, -- booleans defined in the settings at the top of this module local_lang_cat_enable = local_lang_cat_enable, date_name_auto_xlate_enable = date_name_auto_xlate_enable, date_digit_auto_xlate_enable = date_digit_auto_xlate_enable, enable_sort_keys = enable_sort_keys, -- tables and variables created when this module is loaded global_df = 'dmy-all', -- this line can be replaced with "global_df = 'dmy-all'," to have all dates auto translated to dmy format. global_cs1_config_t = global_cs1_config_t, -- global settings from {{cs1 config}} punct_skip = build_skip_table (punct_skip, punct_meta_params), url_skip = build_skip_table (url_skip, url_meta_params), known_free_doi_registrants_t = build_free_doi_registrants_table(), id_limits_data_load_fail = id_limits_data_load_fail, -- true when commons tabular identifier-limit data fails to load name_space_sort_keys = name_space_sort_keys, aliases = aliases, special_case_translation = special_case_translation, date_names = date_names, err_msg_supl = err_msg_supl, error_conditions = error_conditions, editor_markup_patterns = editor_markup_patterns, et_al_patterns = et_al_patterns, extended_registrants_t = extended_registrants_t, id_handlers = id_handlers, keywords_lists = keywords_lists, keywords_xlate = keywords_xlate, stripmarkers = stripmarkers, invisible_chars = invisible_chars, invisible_defs = invisible_defs, indic_script = indic_script, emoji_t = emoji_t, maint_cats = maint_cats, messages = messages, presentation = presentation, prop_cats = prop_cats, script_lang_codes = script_lang_codes, lang_tag_remap = lang_tag_remap, lang_name_remap = lang_name_remap, this_wiki_code = this_wiki_code, title_types = title_types, uncategorized_namespaces = uncategorized_namespaces_t, uncategorized_subpages = uncategorized_subpages, templates_using_volume = templates_using_volume, templates_using_issue = templates_using_issue, templates_not_using_page = templates_not_using_page, vol_iss_pg_patterns = vol_iss_pg_patterns, single_letter_2nd_lvl_domains_t = single_letter_2nd_lvl_domains_t, inter_wiki_map = inter_wiki_map, mw_languages_by_tag_t = mw_languages_by_tag_t, mw_languages_by_name_t = mw_languages_by_name_t, citation_class_map_t = citation_class_map_t, citation_issue_t = citation_issue_t, citation_no_volume_t = citation_no_volume_t, } ncc3bj6jcw5tpnwdpl7uxwctpl751rk 2965407 2965406 2026-09-06T10:58:46Z Pynappel 70858 2965407 Scribunto text/plain local lang_obj = mw.language.getContentLanguage(); -- make a language object for the local language; used here for languages and dates --[[--------------------------< S E T T I N G S >-------------------------------------------------------------- boolean settings used to control various things. these setting located here to make them easy to find ]] -- these settings local to this module only local local_digits_from_mediawiki = false; -- for i18n; when true, module fills date_names['local_digits'] from MediaWiki; manual fill required else; always false at en.wiki local local_date_names_from_mediawiki = false; -- for i18n; when true, module fills date_names['local']['long'] and date_names['local']['short'] from MediaWiki; -- manual translation required else; ; always false at en.wiki -- these settings exported to other modules local use_identifier_redirects = true; -- when true use redirect name for identifier label links; always true at en.wiki local local_lang_cat_enable = false; -- when true categorizes pages where |language=<local wiki's language>; always false at en.wiki local date_name_auto_xlate_enable = false; -- when true translates English month-names to the local-wiki's language month names; always false at en.wiki local date_digit_auto_xlate_enable = false; -- when true translates Western date digit to the local-wiki's language digits (date_names['local_digits']); always false at en.wiki local enable_sort_keys = true; -- when true module adds namespace sort keys to error and maintenance category links --[[--------------------------< U N C A T E G O R I Z E D _ N A M E S P A C E S >------------------------------ List of namespaces identifiers for namespaces that will not be included in citation error categories. Same as setting notracking = true by default. For wikis that have a current version of Module:cs1 documentation support, this #invoke will return an unordered list of namespace names and their associated identifiers: {{#invoke:cs1 documentation support|uncategorized_namespace_lister|all=<anything>}} ]] local uncategorized_namespaces_t = {[2]=true}; -- init with user namespace id for k, _ in pairs (mw.site.talkNamespaces) do -- add all talk namespace ids uncategorized_namespaces_t[k] = true; end local uncategorized_subpages = {'/[Ss]andbox', '/[Tt]estcases', '/[^/]*[Ll]og', '/[Aa]rchive'}; -- list of Lua patterns found in page names of pages we should not categorize --[[ at en.wiki Greek characters are used as sort keys for certain items in a category so that those items are placed at the end of a category page. See Wikipedia:Categorization#Sort_keys. That works well for en.wiki because English is written using the Latn script. This may not work well for other languages. At en.wiki it is desireable to place content from certain namespaces at the end of a category listing so the module adds sort keys to error and maintenance category links when rendering a cs1|2 template on a page in that namespace. i18n: if this does not work well for your language, set <enable_sort_keys> to false. ]] local name_space_sort_keys = { -- sort keys to be used with these namespaces: [4] = 'ω', -- wikipedia; omega [10] = 'τ', -- template; tau [118] = 'Δ', -- draft; delta ['other'] = 'ο', -- all other non-talk namespaces except main (article); omicron } --[[--------------------------< M E S S A G E S >-------------------------------------------------------------- Translation table The following contains fixed text that may be output as part of a citation. This is separated from the main body to aid in future translations of this module. ]] local messages = { ['agency'] = '$1 $2', -- $1 is sepc, $2 is agency ['archived-dead'] = 'Geargiveer vanaf $1 op $2', ['archived-live'] = '$1 vanaf die oorspronklike op $2', ['archived-unfit'] = 'Geargiveer vanaf die oorspronklike op ', ['archived'] = 'Geargiveer', ['by'] = 'Deur', -- contributions to authored works: introduction, foreword, afterword ['cartography'] = 'Kartografie deur $1', ['editor'] = 'red.', ['editors'] = 'reds.', ['edition'] = '($1&nbsp;uitg.)', ['episode'] = 'Episode $1', ['et al'] = 'et&nbsp;al.', ['in'] = 'In', -- edited works ['inactive'] = 'inactive', ['inset'] = '$1 inset', ['interview'] = 'Onderhoud met $1', ['mismatch'] = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> / <code class="cs1-code">&#124;$2=</code> mismatch', -- $1 is year param name; $2 is date param name ['newsgroup'] = '[[Usenet newsgroup|Newsgroup]]:&nbsp;$1', ['notitle'] = 'Geen titel', -- for |title=(()) and (in the future) |title=none ['original'] = 'die oorspronklike', ['origdate'] = ' [$1]', ['published'] = ' (published $1)', ['redakteur'] = 'red.', ['redakteurs'] = 'reds.', ['retrieved'] = 'Besoek op $1', ['season'] = 'Seisoen $1', ['section'] = '§&nbsp;$1', ['sections'] = '§§&nbsp;$1', ['series'] = '$1 $2', -- $1 is sepc, $2 is series ['seriesnum'] = 'Reeks $1', ['translated'] = 'Vertaal deur $1', ['type'] = ' ($1)', -- for titletype ['uitgawe'] = '($1 uitg.)', ['written'] = 'Geskryf te $1', ['vol'] = '$1 Vol.&nbsp;$2', -- $1 is sepc; bold journal style volume is in presentation{} ['vol-no'] = '$1 Vol.&nbsp;$2, no.&nbsp;$3', -- sepc, volume, issue (alternatively insert $1 after $2, but then we'd also have to change capitalization) ['issue'] = '$1 No.&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['art'] = '$1 Art.&nbsp;$2', -- $1 is sepc; for {{cite conference}} only ['vol-art'] = '$1 Vol.&nbsp;$2, art.&nbsp;$3', -- sepc, volume, article-number; for {{cite conference}} only ['j-vol'] = '$1 $2', -- sepc, volume; bold journal volume is in presentation{} ['j-issue'] = ' ($1)', ['j-article-num'] = ' $1', -- TODO: any punctuation here? static text? ['nopp'] = '$1 $2'; -- page(s) without prefix; $1 is sepc ['p-prefix'] = "$1 p.&nbsp;$2", -- $1 is sepc ['pp-prefix'] = "$1 pp.&nbsp;$2", -- $1 is sepc ['j-page(s)'] = ': $1', -- same for page and pages ['sheet'] = '$1 Sheet&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['sheets'] = '$1 Sheets&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['j-sheet'] = ': Sheet&nbsp;$1', ['j-sheets'] = ': Sheets&nbsp;$1', ['language'] = '(in $1)', ['via'] = " &ndash; via $1", ['event'] = 'Event occurs at', ['minutes'] = 'minutes in', -- Determines the location of the help page ['help page link'] = 'Hulp:AS1-foute', ['help page label'] = 'hulp', -- categories ['cat wikilink'] = '[[Category:$1]]', -- $1 is the category name [':cat wikilink'] = '[[:Category:$1|link]]', -- category name as maintenance message wikilink; $1 is the category name -- Internal errors (should only occur if configuration is bad) ['undefined_error'] = 'Called with an undefined error condition', ['unknown_ID_key'] = 'Unrecognized ID key: ', -- an ID key in id_handlers not found in ~/Identifiers func_map{} ['unknown_ID_access'] = 'Unrecognized ID access keyword: ', -- an ID access keyword in id_handlers not found in keywords_lists['id-access']{} ['unknown_argument_map'] = 'Argument map not defined for this variable', ['bare_url_no_origin'] = 'Bare URL found but origin indicator is nil or empty', ['warning_msg_e'] = '<span style="color:#d33">One or more <code style="color: inherit; background: inherit; border: none; padding: inherit;">&#123;{$1}}</code> templates have errors</span>; messages may be hidden ([[Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display|help]]).'; -- $1 is template link ['warning_msg_m'] = '<span style="color:#3a3">One or more <code style="color: inherit; background: inherit; border: none; padding: inherit;">&#123;{$1}}</code> templates have maintenance messages</span>; messages may be hidden ([[Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display|help]]).'; -- $1 is template link } --[[--------------------------< C I T A T I O N _ C L A S S _ M A P >------------------------------------------ this table maps the value assigned to |CitationClass= in the cs1|2 templates to the canonical template name when the value assigned to |CitationClass= is different from the canonical template name. |CitationClass= values are used as class attributes in the <cite> tag that encloses the citation so these names may not contain spaces while the canonical template name may. These names are used in warning_msg_e and warning_msg_m to create links to the template's documentation when an article is displayed in preview mode. Most cs1|2 template |CitationClass= values at en.wiki match their canonical template names so are not listed here. ]] local citation_class_map_t = { -- TODO: if kept, these and all other config.CitationClass 'names' require some sort of i18n ['arxiv'] = 'arXiv', ['audio-visual'] = 'AV media', ['AV-media-notes'] = 'AV media notes', ['biorxiv'] = 'bioRxiv', ['citeseerx'] = 'CiteSeerX', ['encyclopaedia'] = 'encyclopedia', ['mailinglist'] = 'mailing list', ['medrxiv'] = 'medRxiv', ['pressrelease'] = 'press release', ['ssrn'] = 'SSRN', ['techreport'] = 'tech report', } --[=[-------------------------< E T _ A L _ P A T T E R N S >-------------------------------------------------- This table provides Lua patterns for the phrase "et al" and variants in name text (author, editor, etc.). The main module uses these to identify and emit the 'etal' message. ]=] local et_al_patterns = { "[;,]? *[\"']*%f[%a][Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll][%.;,\"']*$", -- variations on the 'et al' theme "[;,]? *[\"']*%f[%a][Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll][Ii][AaIi][Ee]?[%.;,\"']*$", -- variations on the 'et alia', 'et alii' and 'et aliae' themes (false positive 'et aliie' unlikely to match) "[;,]? *%f[%a]and [Oo]thers", -- an alternative to et al. "%[%[ *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *%]%]", -- a wikilinked form "%(%( *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *%)%)", -- a double-bracketed form (to counter partial removal of ((...)) syntax) "[%(%[] *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *[%)%]]", -- a bracketed form } --[[--------------------------< P R E S E N T A T I O N >------------------------ Fixed presentation markup. Originally part of citation_config.messages it has been moved into its own, more semantically correct place. ]] local presentation = { -- .citation-comment class is specified at Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display ['hidden-error'] = '<span class="cs1-hidden-error citation-comment">$1</span>', ['visible-error'] = '<span class="cs1-visible-error citation-comment">$1</span>', ['hidden-maint'] = '<span class="cs1-maint citation-comment">$1</span>', ['accessdate'] = '<span class="reference-accessdate">$1$2</span>', -- to allow editors to hide accessdate using personal CSS ['bdi'] = '<bdi$1>$2</bdi>', -- bidirectional isolation used with |script-title= and the like ['cite'] = '<cite class="$1">$2</cite>'; -- for use when citation does not have a namelist and |ref= not set so no id="..." attribute ['cite-id'] = '<cite id="$1" class="$2">$3</cite>'; -- for use when when |ref= is set or when citation has a namelist ['format'] = ' <span class="cs1-format">($1)</span>', -- for |format=, |chapter-format=, etc. ['interwiki'] = ' <span class="cs1-format">[in $1]</span>', -- for interwiki-language-linked author, editor, etc ['interproj'] = ' <span class="cs1-format">[at $1]</span>', -- for interwiki-project-linked author, editor, etc (:d: and :s: supported; :w: ignored) -- various access levels, for |access=, |doi-access=, |arxiv=, ... -- narrow no-break space &#8239; may work better than nowrap CSS. Or not? Browser support? ['ext-link-access-signal'] = '<span class="$1" title="$2">$3</span>', -- external link with appropriate lock icon ['free'] = {class='cs1-lock-free', title='Vrylik beskikbaar'}, -- classes defined in Module:Citation/CS1/styles.css ['registration'] = {class='cs1-lock-registration', title='Gratis registrasie vereis'}, ['limited'] = {class='cs1-lock-limited', title='Gratis toegang onderhewig aan beperkte proefloop, betaalde intekening word normaalweg vereis'}, ['subscription'] = {class='cs1-lock-subscription', title='Betaalde subskripsie vereis'}, ['interwiki-icon'] = '<span class="$1" title="$2">$3</span>', ['class-wikisource'] = 'cs1-ws-icon', ['italic-title'] = "''$1''", ['kern-left'] = '<span class="cs1-kern-left"></span>$1', -- spacing to use when title contains leading single or double quote mark ['kern-right'] = '$1<span class="cs1-kern-right"></span>', -- spacing to use when title contains trailing single or double quote mark ['nowrap1'] = '<span class="nowrap">$1</span>', -- for nowrapping an item: <span ...>yyyy-mm-dd</span> ['nowrap2'] = '<span class="nowrap">$1</span> $2', -- for nowrapping portions of an item: <span ...>dd mmmm</span> yyyy (note white space) ['ocins'] = '<span title="$1" class="Z3988"></span>', ['parameter'] = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', ['ps_cs1'] = '.'; -- CS1 style postscript (terminal) character ['ps_cs2'] = ''; -- CS2 style postscript (terminal) character (empty string) ['quoted-text'] = '<q>$1</q>', -- for wrapping |quote= content ['quoted-title'] = '"$1"', ['sep_cs1'] = '.', -- CS1 element separator ['sep_cs2'] = ',', -- CS2 separator ['sep_nl'] = ';', -- CS1|2 style name-list separator between names is a semicolon ['sep_nl_and'] = ' en ', -- used as last nl sep when |name-list-style=and and list has 2 items ['sep_nl_end'] = '; en ', -- used as last nl sep when |name-list-style=and and list has 3+ names ['sep_name'] = ', ', -- CS1|2 style last/first separator is <comma><space> ['sep_nl_vanc'] = ',', -- Vancouver style name-list separator between authors is a comma ['sep_name_vanc'] = ' ', -- Vancouver style last/first separator is a space ['sep_list'] = ', ', -- used for |language= when list has 3+ items except for last sep which uses sep_list_end ['sep_list_pair'] = ' en ', -- used for |language= when list has 2 items ['sep_list_end'] = ', en ', -- used as last list sep for |language= when list has 3+ items ['trans-italic-title'] = "&#91;''$1''&#93;", ['trans-quoted-title'] = "&#91;$1&#93;", -- for |trans-title= and |trans-quote= ['vol-bold'] = '$1 <b>$2</b>', -- sepc, volume; for bold journal cites; for other cites ['vol'] in messages{} } --[[--------------------------< A L I A S E S >--------------------------------- Aliases table for commonly passed parameters. Parameter names on the right side in the assignments in this table must have been defined in the Whitelist before they will be recognized as valid parameter names ]] local aliases = { ['AccessDate'] = {'access-date', 'accessdate', 'bezochtdatum', 'toegangsdatum'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Agency'] = 'agency', ['ArchiveDate'] = {'archive-date', 'archivedate', 'geargiveer-op'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ArchiveFormat'] = 'archive-format', ['ArchiveURL'] = {'archive-url', 'archiveurl', 'argief-url', 'argiefurl'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ArticleNumber'] = 'article-number', ['ASINTLD'] = 'asin-tld', ['At'] = 'at', -- Used by InternetArchiveBot ['Authors'] = {'authors', 'people', 'credits'}, ['BookTitle'] = {'book-title', 'booktitle'}, ['Cartography'] = 'cartography', ['Chapter'] = {'chapter', 'contribution', 'entry', 'article', 'section', 'hoofstuk', 'bydrae'}, ['ChapterFormat'] = {'chapter-format', 'contribution-format', 'entry-format', 'article-format', 'section-format'}; ['ChapterURL'] = {'chapter-url', 'contribution-url', 'entry-url', 'article-url', 'section-url', 'chapterurl', 'hoofstuk-url', 'hoofstukurl'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ChapterUrlAccess'] = {'chapter-url-access', 'contribution-url-access', 'entry-url-access', 'article-url-access', 'section-url-access'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Class'] = 'class', -- cite arxiv and arxiv identifier ['Collaboration'] = 'collaboration', ['Conference'] = {'conference', 'event'}, ['ConferenceFormat'] = 'conference-format', ['ConferenceURL'] = 'conference-url', -- Used by InternetArchiveBot ['Date'] = {'date', 'air-date', 'airdate', 'datum'}, -- air-date and airdate for cite episode and cite serial only ['Degree'] = 'degree', ['DF'] = 'df', ['DisplayAuthors'] = {'display-authors', 'display-subjects', 'vertoon-outeurs', 'vertoonouteurs'}, ['DisplayContributors'] = 'display-contributors', ['DisplayEditors'] = 'display-editors', ['DisplayInterviewers'] = 'display-interviewers', ['DisplayTranslators'] = 'display-translators', ['Docket'] = 'docket', ['DoiBroken'] = 'doi-broken-date', ['Edition'] = {'edition', 'uitgawe'}, ['Embargo'] = 'pmc-embargo-date', ['Encyclopedia'] = {'encyclopedia', 'encyclopaedia', 'dictionary'}, -- cite encyclopedia only ['Episode'] = 'episode', -- cite serial only TODO: make available to cite episode? ['Format'] = {'format', 'formaat'}, ['ID'] = {'id', 'ID'}, ['Inset'] = 'inset', ['Issue'] = {'issue', 'number', 'uitgawe'}, ['Language'] = {'language', 'lang', 'in', 'taal'}, ['MailingList'] = {'mailing-list', 'mailinglist'}, -- cite mailing list only ['Map'] = 'map', -- cite map only ['MapFormat'] = 'map-format', -- cite map only ['MapURL'] = {'map-url', 'mapurl'}, -- cite map only -- Used by InternetArchiveBot ['MapUrlAccess'] = 'map-url-access', -- cite map only -- Used by InternetArchiveBot ['Minutes'] = 'minutes', ['Mode'] = 'mode', ['NameListStyle'] = 'name-list-style', ['Network'] = 'network', ['Newsgroup'] = 'newsgroup', -- cite newsgroup only ['NoPP'] = {'no-pp', 'nopp'}, ['NoTracking'] = {'no-tracking', 'template-doc-demo'}, ['Number'] = {'number', 'nommer'}, -- this case only for cite techreport ['OrigDate'] = {'orig-date', 'orig-year', 'origyear', 'eerste druk'}, ['Others'] = {'others', 'ander'}, ['Page'] = {'page', 'p', 'bladsy'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Pages'] = {'pages', 'pp', 'bladsye'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Periodical'] = {'journal', 'magazine', 'newspaper', 'periodical', 'website', 'work', 'tydskrif', 'koerant', 'webwerf', 'werk', 'publikasie'}, ['Place'] = {'place', 'location', 'plek'}, ['PostScript'] = 'postscript', ['PublicationDate'] = {'publication-date', 'publicationdate'}, ['PublicationPlace'] = {'publication-place', 'publicationplace'}, ['PublisherName'] = {'publisher', 'institution', 'uitgewer'}, ['Quote'] = {'quote', 'quotation', 'aanhaling'}, ['QuotePage'] = 'quote-page', ['QuotePages'] = 'quote-pages', ['Ref'] = 'ref', ['Scale'] = 'scale', ['ScriptChapter'] = {'script-chapter', 'script-contribution', 'script-entry', 'script-article', 'script-section'}, ['ScriptEncyclopedia'] = {'script-encyclopedia', 'script-encyclopaedia'}, -- cite encyclopedia only ['ScriptMap'] = 'script-map', ['ScriptPeriodical'] = {'script-journal', 'script-magazine', 'script-newspaper', 'script-periodical', 'script-website', 'script-work'}, ['ScriptQuote'] = 'script-quote', ['ScriptTitle'] = 'script-title', -- Used by InternetArchiveBot ['Season'] = 'season', ['Sections'] = 'sections', -- cite map only ['Series'] = {'series', 'version', 'reeks'}, ['SeriesLink'] = {'series-link', 'serieslink'}, ['SeriesNumber'] = {'series-number', 'series-no'}, ['Sheet'] = 'sheet', -- cite map only ['Sheets'] = 'sheets', -- cite map only ['Station'] = 'station', ['Time'] = 'time', ['TimeCaption'] = 'time-caption', ['Title'] = {'title', 'titel'}, -- Used by InternetArchiveBot ['TitleLink'] = {'title-link', 'episode-link', 'episodelink'}, -- Used by InternetArchiveBot ['TitleNote'] = {'title-note', 'department'}, ['TitleType'] = {'type', 'medium'}, ['TransChapter'] = {'trans-article', 'trans-chapter', 'trans-contribution', 'trans-entry', 'trans-section'}, ['Transcript'] = 'transcript', ['TranscriptFormat'] = 'transcript-format', ['TranscriptURL'] = 'transcript-url', -- Used by InternetArchiveBot ['TransEncyclopedia'] = {'trans-encyclopedia', 'trans-encyclopaedia'}, ['TransMap'] = 'trans-map', -- cite map only ['TransPeriodical'] = {'trans-journal', 'trans-magazine', 'trans-newspaper', 'trans-periodical', 'trans-website', 'trans-work'}, ['TransQuote'] = 'trans-quote', ['TransTitle'] = {'trans-title', 'vertaal-titel', 'titel-vertaal'}, -- Used by InternetArchiveBot ['URL'] = {'url', 'URL'}, -- Used by InternetArchiveBot ['UrlAccess'] = 'url-access', -- Used by InternetArchiveBot ['UrlStatus'] = 'url-status', -- Used by InternetArchiveBot ['Vauthors'] = 'vauthors', ['Veditors'] = 'veditors', ['Via'] = 'via', ['Volume'] = 'volume', ['Year'] = 'year', ['AuthorList-First'] = {"first#", "author-first#", "author#-first", "author-given#", "author#-given", "subject-first#", "subject#-first", "subject-given#", "subject#-given", "given#", "naam#", "eerste#", "voornaam#"}, ['AuthorList-Last'] = {"last#", "author-last#", "author#-last", "author-surname#", "author#-surname", "subject-last#", "subject#-last", "subject-surname#", "subject#-surname", "author#", 'host#', "subject#", "surname#", 'outeur#', 'van#', "laaste#", "auteur#", "achternaam#"}, ['AuthorList-Link'] = {"author-link#", "author#-link", "subject-link#", "subject#-link", "authorlink#", "author#link", "outeurskakel#"}, ['AuthorList-Mask'] = {"author-mask#", "author#-mask", "subject-mask#", "subject#-mask", "outeurmasker#"}, ['ContributorList-First'] = {'contributor-first#', 'contributor#-first', 'contributor-given#', 'contributor#-given'}, ['ContributorList-Last'] = {'contributor-last#', 'contributor#-last', 'contributor-surname#', 'contributor#-surname', 'contributor#'}, ['ContributorList-Link'] = {'contributor-link#', 'contributor#-link'}, ['ContributorList-Mask'] = {'contributor-mask#', 'contributor#-mask'}, ['EditorList-First'] = {"editor-first#", "editor#-first", "editor-given#", "editor#-given", "redakteurnaam#"}, ['EditorList-Last'] = {"editor-last#", "editor#-last", "editor-surname#", "editor#-surname", "editor#", "redakteurvan#"}, ['EditorList-Link'] = {"editor-link#", "editor#-link", "redakteurskakel"}, ['EditorList-Mask'] = {"editor-mask#", "editor#-mask"}, ['InterviewerList-First'] = {'interviewer-first#', 'interviewer#-first', 'interviewer-given#', 'interviewer#-given'}, ['InterviewerList-Last'] = {'interviewer-last#', 'interviewer#-last', 'interviewer-surname#', 'interviewer#-surname', 'interviewer#'}, ['InterviewerList-Link'] = {'interviewer-link#', 'interviewer#-link'}, ['InterviewerList-Mask'] = {'interviewer-mask#', 'interviewer#-mask'}, ['TranslatorList-First'] = {'translator-first#', 'translator#-first', 'translator-given#', 'translator#-given'}, ['TranslatorList-Last'] = {'translator-last#', 'translator#-last', 'translator-surname#', 'translator#-surname', 'translator#'}, ['TranslatorList-Link'] = {'translator-link#', 'translator#-link'}, ['TranslatorList-Mask'] = {'translator-mask#', 'translator#-mask'}, } --[[--------------------------< P U N C T _ S K I P >--------------------------- builds a table of parameter names that the extraneous terminal punctuation check should not check. ]] local punct_meta_params = { -- table of aliases[] keys (meta parameters); each key has a table of parameter names for a value 'BookTitle', 'Chapter', 'ScriptChapter', 'ScriptTitle', 'Title', 'TransChapter', 'Transcript', 'TransMap', 'TransTitle', -- title-holding parameters 'AuthorList-Mask', 'ContributorList-Mask', 'EditorList-Mask', 'InterviewerList-Mask', 'TranslatorList-Mask', -- name-list mask may have name separators 'PostScript', 'Quote', 'ScriptQuote', 'TransQuote', 'Ref', -- miscellaneous 'ArchiveURL', 'ChapterURL', 'ConferenceURL', 'MapURL', 'TranscriptURL', 'URL', -- URL-holding parameters } local url_meta_params = { -- table of aliases[] keys (meta parameters); each key has a table of parameter names for a value 'ArchiveURL', 'ChapterURL', 'ConferenceURL', 'ID', 'MapURL', 'TranscriptURL', 'URL', -- parameters allowed to hold urls 'Page', 'Pages', 'At', 'QuotePage', 'QuotePages', -- insource locators allowed to hold urls } local function build_skip_table (skip_t, meta_params) for _, meta_param in ipairs (meta_params) do -- for each meta parameter key local params = aliases[meta_param]; -- get the parameter or the table of parameters associated with the meta parameter name if 'string' == type (params) then skip_t[params] = 1; -- just a single parameter else for _, param in ipairs (params) do -- get the parameter name skip_t[param] = 1; -- add the parameter name to the skip table local count; param, count = param:gsub ('#', ''); -- remove enumerator marker from enumerated parameters if 0 ~= count then -- if removed skip_t[param] = 1; -- add param name without enumerator marker end end end end return skip_t; end local punct_skip = {}; local url_skip = {}; --[[--------------------------< S I N G L E - L E T T E R S E C O N D - L E V E L D O M A I N S >---------- this is a list of tlds that are known to have single-letter second-level domain names. This list does not include ccTLDs which are accepted in is_domain_name(). ]] local single_letter_2nd_lvl_domains_t = {'cash', 'company', 'foundation', 'org', 'today'}; --[[-----------< S P E C I A L C A S E T R A N S L A T I O N S >------------ This table is primarily here to support internationalization. Translations in this table are used, for example, when an error message, category name, etc., is extracted from the English alias key. There may be other cases where this translation table may be useful. ]] local is_Latn = 'A-Za-z\195\128-\195\150\195\152-\195\182\195\184-\198\191\199\132-\201\143\225\184\128-\225\187\191'; local special_case_translation = { ['AuthorList'] = 'authors list', -- used to assemble maintenance category names ['ContributorList'] = 'contributors list', -- translation of these names plus translation of the base maintenance category names in maint_cats{} table below ['EditorList'] = 'editors list', -- must match the names of the actual categories ['InterviewerList'] = 'interviewers list', -- this group or translations used by name_has_ed_markup() and name_has_mult_names() ['TranslatorList'] = 'translators list', -- Lua patterns to match pseudo-titles used by InternetArchiveBot and others as placeholder for unknown |title= value ['archived_copy'] = { -- used with CS1 maint: Archive[d] copy as title ['en'] = '^archived?%s+copy$', -- for English; translators: keep this because templates imported from en.wiki ['local'] = nil, -- translators: replace ['local'] = nil with lowercase translation only when bots or tools create generic titles in your language }, -- Lua patterns to match generic titles; usually created by bots or reference filling tools -- translators: replace ['local'] = nil with lowercase translation only when bots or tools create generic titles in your language -- generic titles and patterns in this table should be lowercase only -- leave ['local'] nil except when there is a matching generic title in your language -- boolean 'true' for plain-text searches; 'false' for pattern searches ['generic_titles'] = { ['accept'] = { }, ['reject'] = { {['en'] = {'^wayback%s+machine$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'are you a robot', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'hugedomains', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[{<]?no +title[>}%]%)]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'page not found', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'subscribe to read', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[{<]?unknown[>}%]%)]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'website is for sale', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^404', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'error[ %-]404', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'internet archive wayback machine', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'log into facebook', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'login • instagram', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'redirecting...', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'usurped title', true}, ['local'] = nil}, -- added by a GreenC bot {['en'] = {'webcite query result', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'wikiwix\'s cache', true}, ['local'] = nil}, } }, -- boolean 'true' for plain-text searches, search string must be lowercase only -- boolean 'false' for pattern searches -- leave ['local'] nil except when there is a matching generic name in your language ['generic_names'] = { ['accept'] = { {['en'] = {'%[%[[^|]*%(author%) *|[^%]]*%]%]', false}, ['local'] = nil}, }, ['reject'] = { {['en'] = {'about us', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Aa]dvisor%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'allmusic', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Aa]uthor%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Bb]ureau$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'business', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'cnn', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'collaborator', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Cc]ompany$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'contributor', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'contact us', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'correspondent', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Dd]esk$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'directory', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%(%[][%(%[]%s*eds?%.?%s*[%)%]]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'[,%.%s]%f[e]eds?%.?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^eds?[%.,;]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[]%s*[Ee][Dd][Ss]?%.?%s*[%)%]]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]dited%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]ditors?%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]mail%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'facebook', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'google', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Gg]roup$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'home page', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Ii]nc%.?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'instagram', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'interviewer', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Ll]imited$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'linkedIn', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Nn]ews$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'[Nn]ews[ %-]?[Rr]oom', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'pinterest', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'policy', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'privacy', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'reuters', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'translator', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'tumblr', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'twitter', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'site name', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'statement', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'submitted', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'super.?user', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f['..is_Latn..'][Uu]ser%f[^'..is_Latn..']', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'verfasser', true}, ['local'] = nil}, } } } --[[--------------------------< D A T E _ N A M E S >---------------------------------------------------------- This table of tables lists local language date names and fallback English date names. The code in Date_validation will look first in the local table for valid date names. If date names are not found in the local table, the code will look in the English table. Because citations can be copied to the local wiki from en.wiki, the English is required when the date-name translation function date_name_xlate() is used. In these tables, season numbering is defined by Extended Date/Time Format (EDTF) Specification (https://www.loc.gov/standards/datetime/) which became part of ISO 8601 in 2019. See '§Sub-year groupings'. The standard defines various divisions using numbers 21-41. CS1|2 only supports generic seasons. EDTF does support the distinction between north and south hemisphere seasons but CS1|2 has no way to make that distinction. 33-36 = Quarter 1, Quarter 2, Quarter 3, Quarter 4 (3 months each) The standard does not address 'named' dates so, for the purposes of CS1|2, Easter and Christmas are defined here as 98 and 99, which should be out of the ISO 8601 (EDTF) range of uses for a while. local_date_names_from_mediawiki is a boolean. When set to: true – module will fetch local month names from MediaWiki for both date_names['local']['long'] and date_names['local']['short']; this will unconditionally overwrite manual translations false – module will *not* fetch local month names from MediaWiki Caveat lector: There is no guarantee that MediaWiki will provide short month names. At your wiki you can test the results of the MediaWiki fetch in the debug console with this command (the result is alpha sorted): =mw.dumpObject (p.date_names['local']) While the module can fetch month names from MediaWiki, it cannot fetch the quarter, season, and named date names from MediaWiki. Those must be translated manually. ]] local local_date_names_from_mediawiki = false; -- when false, manual translation required for date_names['local']['long'] and date_names['local']['short']; overwrites manual translations -- when true, module fetches long and short month names from MediaWiki local date_names = { ['en'] = { -- English ['long'] = {['January'] = 1, ['February'] = 2, ['March'] = 3, ['April'] = 4, ['May'] = 5, ['June'] = 6, ['July'] = 7, ['August'] = 8, ['September'] = 9, ['October'] = 10, ['November'] = 11, ['December'] = 12}, ['short'] = {['Jan'] = 1, ['Feb'] = 2, ['Mar'] = 3, ['Apr'] = 4, ['May'] = 5, ['Jun'] = 6, ['Jul'] = 7, ['Aug'] = 8, ['Sep'] = 9, ['Oct'] = 10, ['Nov'] = 11, ['Dec'] = 12}, ['quarter'] = {['First Quarter'] = 33, ['Second Quarter'] = 34, ['Third Quarter'] = 35, ['Fourth Quarter'] = 36}, ['season'] = {['Winter'] = 24, ['Spring'] = 21, ['Summer'] = 22, ['Fall'] = 23, ['Autumn'] = 23}, ['named'] = {['Easter'] = 98, ['Christmas'] = 99}, }, -- when local_date_names_from_mediawiki = false ['local'] = { -- replace these English date names with the local language equivalents ['long'] = {['Januarie'] = 1, ['Februarie'] = 2, ['Maart'] = 3, ['April'] = 4, ['Mei'] = 5, ['Junie'] = 6, ['Julie'] = 7, ['Augustus'] = 8, ['September'] = 9, ['Oktober'] = 10, ['November'] = 11, ['Desember'] = 12}, ['short'] = {['Jan'] = 1, ['Feb'] = 2, ['Mrt'] = 3, ['Apr'] = 4, ['Mei'] = 5, ['Jun'] = 6, ['Jul'] = 7, ['Aug'] = 8, ['Sep'] = 9, ['Okt'] = 10, ['Nov'] = 11, ['Des'] = 12}, ['quarter'] = {['First Quarter'] = 33, ['Second Quarter'] = 34, ['Third Quarter'] = 35, ['Fourth Quarter'] = 36}, ['season'] = {['Winter'] = 24, ['Lente'] = 21, ['Somer'] = 22, ['Herfs'] = 23}, ['named'] = {['Paasfees'] = 98, ['Kersfees'] = 99}, }, ['inv_local_long'] = {}, -- used in date reformatting & translation; copy of date_names['local'].long where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_short'] = {}, -- used in date reformatting & translation; copy of date_names['local'].short where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_quarter'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].quarter where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_season'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].season where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_named'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].named where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['local_digits'] = {['0'] = '0', ['1'] = '1', ['2'] = '2', ['3'] = '3', ['4'] = '4', ['5'] = '5', ['6'] = '6', ['7'] = '7', ['8'] = '8', ['9'] = '9'}, -- used to convert local language digits to Western 0-9 ['xlate_digits'] = {}, } if local_date_names_from_mediawiki then -- if fetching local month names from MediaWiki is enabled local long_t = {}; local short_t = {}; for i=1, 12 do -- loop 12x and local name = lang_obj:formatDate('F', '2022-' .. i .. '-1'); -- get long month name for each i long_t[name] = i; -- save it name = lang_obj:formatDate('M', '2022-' .. i .. '-1'); -- get short month name for each i short_t[name] = i; -- save it end date_names['local']['long'] = long_t; -- write the long table – overwrites manual translation date_names['local']['short'] = short_t; -- write the short table – overwrites manual translation end -- create inverted date-name tables for reformatting and/or translation for _, invert_t in pairs {{'long', 'inv_local_long'}, {'short', 'inv_local_short'}, {'quarter', 'inv_local_quarter'}, {'season', 'inv_local_season'}, {'named', 'inv_local_named'}} do for name, i in pairs (date_names['local'][invert_t[1]]) do -- this table is ['name'] = i date_names[invert_t[2]][i] = name; -- invert to get [i] = 'name' for conversions from ymd end end if local_digits_from_mediawiki then -- if fetching local digits from MediaWiki is enabled local digits_t = {}; for i=0, 9 do -- loop 10x and digits_t [lang_obj:formatNum (i)] = tostring (i); -- format the loop indexer as local lang table index and assign loop indexer (a string) as the value end date_names['local_digits'] = digits_t; end for ld, ed in pairs (date_names.local_digits) do -- make a digit translation table for simple date translation from en to local language using local_digits table date_names.xlate_digits [ed] = ld; -- en digit becomes index with local digit as the value end local df_template_patterns = { -- table of redirects to {{Use dmy dates}} and {{Use mdy dates}} '{{ *[Uu]se +(dmy) +dates *[|}]', -- 1159k -- sorted by approximate transclusion count '{{ *[Uu]se +(mdy) +dates *[|}]', -- 212k '{{ *[Uu]se +(MDY) +dates *[|}]', -- 788 '{{ *[Uu]se +(DMY) +dates *[|}]', -- 343 '{{ *([Mm]dy) *[|}]', -- 176 '{{ *[Uu]se *(dmy) *[|}]', -- 156 + 18 '{{ *[Uu]se *(mdy) *[|}]', -- 149 + 11 '{{ *([Dd]my) *[|}]', -- 56 '{{ *[Uu]se +(MDY) *[|}]', -- 5 '{{ *([Dd]MY) *[|}]', -- 3 '{{ *[Uu]se(mdy)dates *[|}]', -- 1 '{{ *[Uu]se +(DMY) *[|}]', -- 0 '{{ *([Mm]DY) *[|}]', -- 0 } local title_object = mw.title.getCurrentTitle(); local content; -- done this way so that unused templates appear in unused-template-reports; self-transcluded makes them look like they are used if 10 ~= title_object.namespace then -- all namespaces except Template content = title_object:getContent() or ''; -- get the content of the article or ''; new pages edited w/ve do not have 'content' until saved; ve does not preview; phab:T221625 end local function get_date_format () if not content then -- nil content when we're in template return nil; -- auto-formatting does not work in Template space so don't set global_df end for _, pattern in ipairs (df_template_patterns) do -- loop through the patterns looking for {{Use dmy dates}} or {{Use mdy dates}} or any of their redirects local start, _, match = content:find(pattern); -- match is the three letters indicating desired date format if match then local use_dates_template = content:match ('%b{}', start); -- get the whole template if use_dates_template:match ('| *cs1%-dates *= *[lsy][sy]?') then -- look for |cs1-dates=publication date length access-/archive-date length return match:lower() .. '-' .. use_dates_template:match ('| *cs1%-dates *= *([lsy][sy]?)'); else return match:lower() .. '-all'; -- no |cs1-dates= k/v pair; return value appropriate for use in |df= end end end end local global_df; -- TODO: add this to <global_cs1_config_t>? --[[-----------------< V O L U M E , I S S U E , P A G E S >------------------ These tables hold cite class values (from the template invocation) and identify those templates that support |volume=, |issue=, and |page(s)= parameters. Cite conference and cite map require further qualification which is handled in the main module. ]] local templates_using_volume = {'citation', 'audio-visual', 'book', 'conference', 'encyclopaedia', 'interview', 'journal', 'magazine', 'map', 'news', 'report', 'techreport', 'thesis'} local templates_using_issue = {'citation', 'conference', 'episode', 'interview', 'journal', 'magazine', 'map', 'news', 'podcast'} local templates_not_using_page = {'audio-visual', 'episode', 'mailinglist', 'newsgroup', 'podcast', 'serial', 'sign', 'speech'} --[[ These tables control when it is appropriate for {{citation}} to render |volume= and/or |issue=. The parameter names in the tables constrain {{citation}} so that its renderings match the renderings of the equivalent cs1 templates. For example, {{cite web}} does not support |volume= so the equivalent {{citation |website=...}} must not support |volume=. ]] local citation_no_volume_t = { -- {{citation}} does not render |volume= when these parameters are used 'website', 'mailinglist', 'script-website', } local citation_issue_t = { -- {{citation}} may render |issue= when these parameters are used 'journal', 'magazine', 'newspaper', 'periodical', 'work', 'script-journal', 'script-magazine', 'script-newspaper', 'script-periodical', 'script-work', } --[[ Patterns for finding extra text in |volume=, |issue=, |page=, |pages= ]] local vol_iss_pg_patterns = { good_ppattern = '^P[^%.PpGg]', -- OK to begin with uppercase P: P7 (page 7 of section P), but not p123 (page 123); TODO: this allows 'Pages' which it should not bad_ppatterns = { -- patterns for |page= and |pages= '^[Pp][PpGg]?%.?[ %d]', '^[Pp][Pp]?%.&nbsp;', -- from {{p.}} and {{pp.}} templates '^[Pp]ages?', '^[Pp]gs.?', }, vi_patterns_t = { -- combined to catch volume-like text in |issue= and issue-like text in |volume= '^volumes?', -- volume-like text '^vols?[%.:=]?', '^issues?', --issue-like text '^iss[%.:=]?', '^numbers?', '^nos?%A', -- don't match 'november' or 'nostradamus' '^nr[%.:=]?', '^n[%.:= ]', -- might be a valid issue without separator (space char is sep char here) '^n°', -- 'n' with degree sign (U+00B0) '^№', -- precomposed unicode numero character (U+2116) }, } --[[--------------------------< K E Y W O R D S >------------------------------- These tables hold keywords for those parameters that have defined sets of acceptable keywords. ]] --[[-------------------< K E Y W O R D S T A B L E >-------------------------- this is a list of keywords; each key in the list is associated with a table of synonymous keywords possibly from different languages. for I18N: add local-language keywords to value table; do not change the key. For example, adding the German keyword 'ja': ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y', 'ja'}, Because CS1|2 templates from en.wiki articles are often copied to other local wikis, it is recommended that the English keywords remain in these tables. ]] local keywords = { ['amp'] = {'&', 'amp', 'ampersand'}, -- |name-list-style= ['and'] = {'and', 'serial'}, -- |name-list-style= ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y', 'ja', 'j', 'waar'}, -- |no-tracking=, |no-pp= -- Used by InternetArchiveBot ['afterword'] = {'afterword'}, -- |contribution= ['bot: unknown'] = {'bot: unknown'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['cs1'] = {'cs1'}, -- |mode= ['cs2'] = {'cs2'}, -- |mode= ['dead'] = {'dead', 'deviated'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['dmy'] = {'dmy'}, -- |df= ['dmy-all'] = {'dmy-all'}, -- |df= ['foreword'] = {'foreword'}, -- |contribution= ['free'] = {'free'}, -- |<id>-access= -- Used by InternetArchiveBot ['harv'] = {'harv'}, -- |ref=; this no longer supported; is_valid_parameter_value() called with <invert> = true ['introduction'] = {'introduction'}, -- |contribution= ['limited'] = {'limited'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['live'] = {'live'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['mdy'] = {'mdy'}, -- |df= ['mdy-all'] = {'mdy-all'}, -- |df= ['none'] = {'none'}, -- |postscript=, |ref=, |title=, |type= -- Used by InternetArchiveBot ['off'] = {'off'}, -- |title= (potentially also: |title-link=, |postscript=, |ref=, |type=) ['preface'] = {'preface'}, -- |contribution= ['registration'] = {'registration'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['subscription'] = {'subscription'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['unfit'] = {'unfit'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['usurped'] = {'usurped'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['vanc'] = {'vanc'}, -- |name-list-style= ['ymd'] = {'ymd'}, -- |df= ['ymd-all'] = {'ymd-all'}, -- |df= -- ['yMd'] = {'yMd'}, -- |df=; not supported at en.wiki -- ['yMd-all'] = {'yMd-all'}, -- |df=; not supported at en.wiki } --[[------------------------< X L A T E _ K E Y W O R D S >--------------------- this function builds a list, keywords_xlate{}, of the keywords found in keywords{} where the values from keywords{} become the keys in keywords_xlate{} and the keys from keywords{} become the values in keywords_xlate{}: ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y'}, -- in keywords{} becomes ['yes'] = 'affirmative', -- in keywords_xlate{} ['true'] = 'affirmative', ['y'] = 'affirmative', the purpose of this function is to act as a translator between a non-English keyword and its English equivalent that may be used in other modules of this suite ]] local function xlate_keywords () local out_table = {}; -- output goes here for k, keywords_t in pairs (keywords) do -- spin through the keywords table for _, keyword in ipairs (keywords_t) do -- for each keyword out_table[keyword] = k; -- create an entry in the output table where keyword is the key end end return out_table; end local keywords_xlate = xlate_keywords (); -- the list of translated keywords --[[----------------< M A K E _ K E Y W O R D S _ L I S T >--------------------- this function assembles, for parameter-value validation, the list of keywords appropriate to that parameter. keywords_lists{}, is a table of tables from keywords{} ]] local function make_keywords_list (keywords_lists) local out_table = {}; -- output goes here for _, keyword_list in ipairs (keywords_lists) do -- spin through keywords_lists{} and get a table of keywords for _, keyword in ipairs (keyword_list) do -- spin through keyword_list{} and add each keyword, ... table.insert (out_table, keyword); -- ... as plain text, to the output list end end return out_table; end --[[----------------< K E Y W O R D S _ L I S T S >----------------------------- this is a list of lists of valid keywords for the various parameters in [key]. Generally the keys in this table are the canonical en.wiki parameter names though some are contrived because of use in multiple differently named parameters: ['yes_true_y'], ['id-access']. The function make_keywords_list() extracts the individual keywords from the appropriate list in keywords{}. The lists in this table are used to validate the keyword assignment for the parameters named in this table's keys. ]] local keywords_lists = { ['yes_true_y'] = make_keywords_list ({keywords.affirmative}), ['contribution'] = make_keywords_list ({keywords.afterword, keywords.foreword, keywords.introduction, keywords.preface}), ['df'] = make_keywords_list ({keywords.dmy, keywords['dmy-all'], keywords.mdy, keywords['mdy-all'], keywords.ymd, keywords['ymd-all']}), -- ['df'] = make_keywords_list ({keywords.dmy, keywords['dmy-all'], keywords.mdy, keywords['mdy-all'], keywords.ymd, keywords['ymd-all'], keywords.yMd, keywords['yMd-all']}), -- not supported at en.wiki ['mode'] = make_keywords_list ({keywords.cs1, keywords.cs2}), ['name-list-style'] = make_keywords_list ({keywords.amp, keywords['and'], keywords.vanc}), ['ref'] = make_keywords_list ({keywords.harv}), -- inverted check; |ref=harv no longer supported ['url-access'] = make_keywords_list ({keywords.subscription, keywords.limited, keywords.registration}), ['url-status'] = make_keywords_list ({keywords.dead, keywords.live, keywords.unfit, keywords.usurped, keywords['bot: unknown']}), ['id-access'] = make_keywords_list ({keywords.free}), } --[[--------------------------< C S 1 _ C O N F I G _ G E T >-------------------------------------------------- fetch and validate values from {{cs1 config}} template to fill <global_cs1_config_t> no error messages; when errors are detected, the parameter value from {{cs1 config}} is blanked. Supports all parameters and aliases associated with the metaparameters: DisplayAuthors, DisplayContributors, DisplayEditors, DisplayInterviewers, DisplayTranslators, NameListStyle, and Mode. The DisplayWhatever metaparameters accept numeric values only (|display-authors=etal and the like is not supported). ]] local global_cs1_config_t = {}; -- TODO: add value returned from get_date_format() to this table? local function get_cs1_config () -- if title_object.namespace == 10 then -- not in template space so that unused templates appear in unused-template-reports; if not content then -- nil content when we're in template return nil; -- auto-formatting does not work in Template space so don't set global_df end local start = content:find('{{ *[Cc][Ss]1 config *[|}]'); -- <start> is offset into <content> when {{cs1 config}} found; nil else if start then local cs1_config_template = content:match ('%b{}', start); -- get the whole template if not cs1_config_template then return nil; end local params_t = mw.text.split (cs1_config_template:gsub ('^{{%s*', ''):gsub ('%s*}}$', ''), '%s*|%s*'); -- remove '{{' and '}}'; make a sequence of parameter/value pairs (split on the pipe) table.remove (params_t, 1); -- remove the template name because it isn't a parameter/value pair local config_meta_params_t = {'DisplayAuthors', 'DisplayContributors', 'DisplayEditors', 'DisplayInterviewers', 'DisplayTranslators', 'NameListStyle', 'Mode'}; local meta_param_map_t = {}; -- list of accepted parameter names usable in {{cs1 config}} goes here for _, meta_param in ipairs (config_meta_params_t) do -- for i18n using <config_meta_params_t>, map template parameter names to their metaparameter equivalents if 'table' == type (aliases[meta_param]) then -- if <meta_param> is a sequence, for _, param in ipairs (aliases[meta_param]) do -- extract its contents meta_param_map_t[param] = meta_param; -- and add to <meta_param_map_t> end else meta_param_map_t[aliases[meta_param]] = meta_param; -- not a sequence so just add the parameter to <meta_param_map_t> end end local keywords_t = {}; -- map valid keywords to their associate metaparameter; reverse form of <keyword_lists[key] for these metaparameters for _, metaparam_t in ipairs ({{'NameListStyle', 'name-list-style'}, {'Mode', 'mode'}}) do -- only these metaparameter / keywords_lists key pairs for _, keyword in ipairs (keywords_lists[metaparam_t[2]]) do -- spin through the list of keywords keywords_t[keyword] = metaparam_t[1]; -- add [keyword] = metaparameter to the map end end for _, param in ipairs (params_t) do -- spin through the {{cs1 config}} parameters and fill <global_cs1_config_t> local k, v = param:match ('([^=]-)%s*=%s*(.+)'); -- <k> is the parameter name; <v> is parameter's assigned value if k then if k:find ('^display') then -- if <k> is one of the |display-<namelist>= parameters if v:match ('%d+') then -- the assigned value must be digits; doesn't accept 'etal' global_cs1_config_t[meta_param_map_t[k]]=v; -- add the display param and its value to globals table end else if keywords_t[v] == meta_param_map_t[k] then -- keywords_t[v] returns nil or the metaparam name; these must be the same global_cs1_config_t[meta_param_map_t[k]]=v; -- add the parameter and its value to globals table end end end end end end get_cs1_config (); -- fill <global_cs1_config_t> --[[---------------------< S T R I P M A R K E R S >---------------------------- Common pattern definition location for stripmarkers so that we don't have to go hunting for them if (when) MediaWiki changes their form. ]] local stripmarkers = { ['any'] = '\127[^\127]*UNIQ%-%-(%a+)%-[%a%d]+%-QINU[^\127]*\127', -- capture returns name of stripmarker ['math'] = '\127[^\127]*UNIQ%-%-math%-[%a%d]+%-QINU[^\127]*\127' -- math stripmarkers used in coins_cleanup() and coins_replace_math_stripmarker() } --[[------------< I N V I S I B L E _ C H A R A C T E R S >--------------------- This table holds non-printing or invisible characters indexed either by name or by Unicode group. Values are decimal representations of UTF-8 codes. The table is organized as a table of tables because the Lua pairs keyword returns table data in an arbitrary order. Here, we want to process the table from top to bottom because the entries at the top of the table are also found in the ranges specified by the entries at the bottom of the table. Also here is a pattern that recognizes stripmarkers that begin and end with the delete characters. The nowiki stripmarker is not an error but some others are because the parameter values that include them become part of the template's metadata before stripmarker replacement. ]] local invisible_defs = { del = '\127', -- used to distinguish between stripmarker and del char zwj = '\226\128\141', -- used with capture because zwj may be allowed } local invisible_chars = { {'replacement', '\239\191\189'}, -- U+FFFD, EF BF BD {'zero width joiner', '('.. invisible_defs.zwj .. ')'}, -- U+200D, E2 80 8D; capture because zwj may be allowed {'zero width space', '\226\128\139'}, -- U+200B, E2 80 8B {'hair space', '\226\128\138'}, -- U+200A, E2 80 8A {'soft hyphen', '\194\173'}, -- U+00AD, C2 AD {'horizontal tab', '\009'}, -- U+0009 (HT), 09 {'line feed', '\010'}, -- U+000A (LF), 0A {'no-break space', '\194\160'}, -- U+00A0 (NBSP), C2 A0 {'carriage return', '\013'}, -- U+000D (CR), 0D {'stripmarker', stripmarkers.any}, -- stripmarker; may or may not be an error; capture returns the stripmaker type {'delete', '('.. invisible_defs.del .. ')'}, -- U+007F (DEL), 7F; must be done after stripmarker test; capture to distinguish isolated del chars not part of stripmarker {'C0 control', '[\000-\008\011\012\014-\031]'}, -- U+0000–U+001F (NULL–US), 00–1F (except HT, LF, CR (09, 0A, 0D)) {'C1 control', '[\194\128-\194\159]'}, -- U+0080–U+009F (XXX–APC), C2 80 – C2 9F -- {'Specials', '[\239\191\185-\239\191\191]'}, -- U+FFF9-U+FFFF, EF BF B9 – EF BF BF -- {'Private use area', '[\238\128\128-\239\163\191]'}, -- U+E000–U+F8FF, EE 80 80 – EF A3 BF -- {'Supplementary Private Use Area-A', '[\243\176\128\128-\243\191\191\189]'}, -- U+F0000–U+FFFFD, F3 B0 80 80 – F3 BF BF BD -- {'Supplementary Private Use Area-B', '[\244\128\128\128-\244\143\191\189]'}, -- U+100000–U+10FFFD, F4 80 80 80 – F4 8F BF BD } --[[ Indic script makes use of zero width joiner as a character modifier so zwj characters must be left in. This pattern covers all of the unicode characters for these languages: Devanagari 0900–097F – https://unicode.org/charts/PDF/U0900.pdf Devanagari extended A8E0–A8FF – https://unicode.org/charts/PDF/UA8E0.pdf Bengali 0980–09FF – https://unicode.org/charts/PDF/U0980.pdf Gurmukhi 0A00–0A7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0A00.pdf Gujarati 0A80–0AFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0A80.pdf Oriya 0B00–0B7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0B00.pdf Tamil 0B80–0BFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0B80.pdf Telugu 0C00–0C7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0C00.pdf Kannada 0C80–0CFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0C80.pdf Malayalam 0D00–0D7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0D00.pdf plus the not-necessarily Indic scripts for Sinhala and Burmese: Sinhala 0D80-0DFF - https://unicode.org/charts/PDF/U0D80.pdf Myanmar 1000-109F - https://unicode.org/charts/PDF/U1000.pdf Myanmar extended A AA60-AA7F - https://unicode.org/charts/PDF/UAA60.pdf Myanmar extended B A9E0-A9FF - https://unicode.org/charts/PDF/UA9E0.pdf the pattern is used by has_invisible_chars() and coins_cleanup() ]] local indic_script = '[\224\164\128-\224\181\191\224\163\160-\224\183\191\225\128\128-\225\130\159\234\167\160-\234\167\191\234\169\160-\234\169\191]'; -- list of emoji that use a zwj character (U+200D) to combine with another emoji -- from: https://unicode.org/Public/emoji/15.0/emoji-zwj-sequences.txt; version: 15.0; 2022-05-06 -- table created by: [[:en:Module:Make emoji zwj table]] local emoji_t = { -- indexes are decimal forms of the hex values in U+xxxx [9760] = true, -- U+2620 ☠ skull and crossbones [9792] = true, -- U+2640 ♀ female sign [9794] = true, -- U+2642 ♂ male sign [9877] = true, -- U+2695 ⚕ staff of aesculapius [9878] = true, -- U+2696 ⚖ scales [9895] = true, -- U+26A7 ⚧ male with stroke and male and female sign [9992] = true, -- U+2708 ✈ airplane [10052] = true, -- U+2744 ❄ snowflake [10084] = true, -- U+2764 ❤ heavy black heart [11035] = true, -- U+2B1B ⬛ black large square [127752] = true, -- U+1F308 🌈 rainbow [127787] = true, -- U+1F32B 🌫 fog [127806] = true, -- U+1F33E 🌾 ear of rice [127859] = true, -- U+1F373 🍳 cooking [127868] = true, -- U+1F37C 🍼 baby bottle [127876] = true, -- U+1F384 🎄 christmas tree [127891] = true, -- U+1F393 🎓 graduation cap [127908] = true, -- U+1F3A4 🎤 microphone [127912] = true, -- U+1F3A8 🎨 artist palette [127979] = true, -- U+1F3EB 🏫 school [127981] = true, -- U+1F3ED 🏭 factory [128102] = true, -- U+1F466 👦 boy [128103] = true, -- U+1F467 👧 girl [128104] = true, -- U+1F468 👨 man [128105] = true, -- U+1F469 👩 woman [128139] = true, -- U+1F48B 💋 kiss mark [128168] = true, -- U+1F4A8 💨 dash symbol [128171] = true, -- U+1F4AB 💫 dizzy symbol [128187] = true, -- U+1F4BB 💻 personal computer [128188] = true, -- U+1F4BC 💼 brief case [128293] = true, -- U+1F525 🔥 fire [128295] = true, -- U+1F527 🔧 wrench [128300] = true, -- U+1F52C 🔬 microscope [128488] = true, -- U+1F5E8 🗨 left speech bubble [128640] = true, -- U+1F680 🚀 rocket [128658] = true, -- U+1F692 🚒 fire engine [129309] = true, -- U+1F91D 🤝 handshake [129455] = true, -- U+1F9AF 🦯 probing cane [129456] = true, -- U+1F9B0 🦰 emoji component red hair [129457] = true, -- U+1F9B1 🦱 emoji component curly hair [129458] = true, -- U+1F9B2 🦲 emoji component bald [129459] = true, -- U+1F9B3 🦳 emoji component white hair [129466] = true, -- U+1F9BA 🦺 safety vest [129468] = true, -- U+1F9BC 🦼 motorized wheelchair [129469] = true, -- U+1F9BD 🦽 manual wheelchair [129489] = true, -- U+1F9D1 🧑 adult [129657] = true, -- U+1FA79 🩹 adhesive bandage [129778] = true, -- U+1FAF2 🫲 leftwards hand } --[[----------------------< L A N G U A G E S U P P O R T >------------------- These tables and constants support various language-specific functionality. ]] --local this_wiki_code = mw.getContentLanguage():getCode(); -- get this wiki's language code local this_wiki_code = lang_obj:getCode(); -- get this wiki's language code if string.match (mw.site.server, 'wikidata') then this_wiki_code = mw.getCurrentFrame():callParserFunction('int', {'lang'}); -- on Wikidata so use interface language setting instead end local mw_languages_by_tag_t = mw.language.fetchLanguageNames (this_wiki_code, 'all'); -- get a table of language tag/name pairs known to Wikimedia; used for interwiki tests local mw_languages_by_name_t = {}; for k, v in pairs (mw_languages_by_tag_t) do -- build a 'reversed' table name/tag language pairs know to MediaWiki; used for |language= v = mw.ustring.lower (v); -- lowercase for tag fetch; get name's proper case from mw_languages_by_tag_t[<tag>] if mw_languages_by_name_t[v] then -- when name already in the table if 2 == #k or 3 == #k then -- if tag does not have subtags mw_languages_by_name_t[v] = k; -- prefer the shortest tag for this name end else -- here when name not in the table mw_languages_by_name_t[v] = k; -- so add name and matching tag end end local inter_wiki_map = {}; -- map of interwiki prefixes that are language-code prefixes for k, v in pairs (mw.site.interwikiMap ('local')) do -- spin through the base interwiki map (limited to local) if mw_languages_by_tag_t[v["prefix"]] then -- if the prefix matches a known language tag inter_wiki_map[v["prefix"]] = true; -- add it to our local map end end --[[--------------------< S C R I P T _ L A N G _ C O D E S >------------------- This table is used to hold ISO 639-1 two-character and ISO 639-3 three-character language codes that apply only to |script-title= and |script-chapter= ]] local script_lang_codes = { 'ab', 'am', 'ar', 'be', 'bg', 'bn', 'bo', 'bs', 'dv', 'dz', 'el', 'fa', 'gu', 'he', 'hi', 'hy', 'ja', 'ka', 'kk', 'km', 'kn', 'ko', 'ku', 'ky', 'lo', 'mk', 'ml', 'mn', 'mni', 'mr', 'my', 'ne', 'or', 'ota', 'pa', 'ps', 'ru', 'sd', 'si', 'sr', 'syc', 'ta', 'te', 'tg', 'th', 'ti', 'tt', 'ug', 'uk', 'ur', 'uz', 'yi', 'yue', 'zh' }; --[[---------------< L A N G U A G E R E M A P P I N G >---------------------- These tables hold language information that is different (correct) from MediaWiki's definitions For each ['<tag>'] = 'language name' in lang_code_remap{} there must be a matching ['language name'] = {'language name', '<tag>'} in lang_name_remap{} lang_tag_remap{}: key is always lowercase ISO 639-1, -2, -3 language tag or a valid lowercase IETF language tag value is properly spelled and capitalized language name associated with <tag> only one language name per <tag>; key/value pair must have matching entry in lang_name_remap{} lang_name_remap{}: key is always lowercase language name value is a table the holds correctly spelled and capitalized language name [1] and associated tag [2] (tag must match a tag key in lang_tag_remap{}) may have multiple keys referring to a common preferred name and tag; For example: ['kolsch'] and ['kölsch'] both refer to 'Kölsch' and 'ksh' ]] local lang_tag_remap = { -- used for |language= and |script-title= / |script-chapter= ['als'] = 'Tosk Albanian', -- MediaWiki returns Alemannisch ['bh'] = 'Bihari', -- MediaWiki uses 'bh' as a subdomain name for Bhojpuri Wikipedia: bh.wikipedia.org ['bla'] = 'Blackfoot', -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Siksika; use en.wiki preferred name ['bn'] = 'Bengali', -- MediaWiki returns Bangla ['ca-valencia'] = 'Valencian', -- IETF variant of Catalan ['en-gb'] = 'Britse Engels', ['fkv'] = 'Kven', -- MediaWiki returns Kvensk ['ilo'] = 'Ilocano', -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Iloko; use en.wiki preferred name ['ksh'] = 'Kölsch', -- MediaWiki: Colognian; use IANA/ISO 639 preferred name ['ksh-x-colog'] = 'Colognian', -- override MediaWiki ksh; no IANA/ISO 639 code for Colognian; IETF private code created at Module:Lang/data ['mis-x-ripuar'] = 'Ripuarian', -- override MediaWiki ksh; no IANA/ISO 639 code for Ripuarian; IETF private code created at Module:Lang/data ['nan-tw'] = 'Taiwanese Hokkien', -- make room for MediaWiki/IANA/ISO 639 nan: Min Nan Chinese and support en.wiki preferred name ['zh-hans'] = 'Vereenvoudigde Chinees', ['zh-hant'] = 'Tradisionele Chinees' } local lang_name_remap = { -- used for |language=; names require proper capitalization; tags must be lowercase ['alemannisch'] = {'Swiss German', 'gsw'}, -- not an ISO or IANA language name; MediaWiki uses 'als' as a subdomain name for Alemannic Wikipedia: als.wikipedia.org ['bangla'] = {'Bengali', 'bn'}, -- MediaWiki returns Bangla (the endonym) but we want Bengali (the exonym); here we remap ['bengali'] = {'Bengali', 'bn'}, -- MediaWiki doesn't use exonym so here we provide correct language name and 639-1 code ['bhojpuri'] = {'Bhojpuri', 'bho'}, -- MediaWiki uses 'bh' as a subdomain name for Bhojpuri Wikipedia: bh.wikipedia.org ['bihari'] = {'Bihari', 'bh'}, -- MediaWiki replaces 'Bihari' with 'Bhojpuri' so 'Bihari' cannot be found ['blackfoot'] = {'Blackfoot', 'bla'}, -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Siksika; use en.wiki preferred name ['britse engels'] = {'Britse Engels', 'en-gb'}, ['british english'] = {'Britse Engels', 'en-gb'}, ['colognian'] = {'Colognian', 'ksh-x-colog'}, -- MediaWiki preferred name for ksh ['ilocano'] = {'Ilocano', 'ilo'}, -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Iloko; use en.wiki preferred name ['kolsch'] = {'Kölsch', 'ksh'}, -- use IANA/ISO 639 preferred name (use non-diacritical o instead of umlaut ö) ['kölsch'] = {'Kölsch', 'ksh'}, -- use IANA/ISO 639 preferred name ['kven'] = {'Kven', 'fkv'}, -- Unicode CLDR have decided not to support English language name for these two... ['kvensk'] = {'Kven', 'fkv'}, -- ...they say to refer to IANA registry for English names ['ripuarian'] = {'Ripuarian', 'mis-x-ripuar'}, -- group of dialects; no code in MediaWiki or in IANA/ISO 639 ['simplified chinese'] = {'Vereenvoudigde Chinees', 'zh-hans'}, ['taiwanese hokkien'] = {'Taiwanese Hokkien', 'nan-tw'}, -- make room for MediaWiki/IANA/ISO 639 nan: Min Nan Chinese ['tosk albanian'] = {'Tosk Albanian', 'als'}, -- MediaWiki replaces 'Tosk Albanian' with 'Alemannisch' so 'Tosk Albanian' cannot be found ['tradisionele chinees'] = {'Tradisionele Chinees', 'zh-hant'}, ['traditional chinese'] = {'Tradisionele Chinees', 'zh-hant'}, ['valencian'] = {'Valencian', 'ca-valencia'}, -- variant of Catalan; categorizes as Valencian ['vereenvoudigde chinees'] = {'Vereenvoudigde Chinees', 'zh-hans'}, } --[[---------------< P R O P E R T I E S _ C A T E G O R I E S >---------------- Properties categories. These are used for investigating qualities of citations. ]] local prop_cats = { ['foreign-lang-source'] = 'AS1-bronne in $1 ($2)', -- |language= categories; $1 is foreign-language name, $2 is ISO639-1 code ['foreign-lang-source-2'] = 'AS1-bronne in vreemde tale (ISO 639-2)|$1', -- |language= category; a cat for ISO639-2 languages; $1 is the ISO 639-2 code used as a sort key ['jul-greg-uncertainty'] = 'AS1: Julian–Gregorian uncertainty', -- probably temporary cat to identify scope of template with dates 1 October 1582 – 1 January 1926 ['local-lang-source'] = 'AS1-bronne in $1 ($2)', -- |language= categories; $1 is local-language name, $2 is ISO639-1 code; not emitted when local_lang_cat_enable is false ['location-test'] = 'AS1 location test', ['long-vol'] = 'AS1: long volume value', -- probably temporary cat to identify scope of |volume= values longer than 4 characters ['script'] = 'AS1 met skrip van \'n vreemde taal ($2)', -- |script-title=xx: has matching category; $1 is language name, $2 is ISO639-1 code ['tracked-param'] = 'AS1 tracked parameter: $1', -- $1 is base (enumerators removed) parameter name ['year-range-abbreviated'] = 'AS1: afgekorte jaaromvang', -- probably temporary cat to identify scope of |date=, |year= values using YYYY–YY form } --[[-------------------< T I T L E _ T Y P E S >-------------------------------- Here we map a template's CitationClass to TitleType (default values for |type= parameter) ]] local title_types = { ['AV-media-notes'] = 'Media notes', ['document'] = 'Document', ['interview'] = 'Interview', ['mailinglist'] = 'Mailing list', ['map'] = 'Map', ['podcast'] = 'Podcast', ['pressrelease'] = 'Press release', ['report'] = 'Report', ['speech'] = 'Speech', ['techreport'] = 'Technical report', ['thesis'] = 'Thesis', } --[[--------------------------< B U I L D _ K N O W N _ F R E E _ D O I _ R E G I S T R A N T S _ T A B L E >-- build a table of doi registrants known to be free-to-read In a doi, the registrant ID is the series of digits between the '10.' and the first '/': in doi 10.1100/sommat, 1100 is the registrant ID see §3.2.2 DOI prefix of the Doi Handbook p. 43 https://www.doi.org/doi-handbook/DOI_Handbook_Final.pdf#page=43 ]] local function build_free_doi_registrants_table() local registrants_t = {}; for _, v in ipairs ({ '1045', '1074', '1096', '1100', '1155', '1186', '1194', '1371', '1629', '1989', '1999', '2147', '2196', '3285', '3389', '3390', '3748', '3814', '3847', '3897', '4061', '4089', '4103', '4172', '4175', '4230', '4236', '4239', '4240', '4249', '4251', '4252', '4253', '4254', '4291', '4292', '4329', '4330', '4331', '5194', '5210', '5306', '5312', '5313', '5314', '5315', '5316', '5317', '5318', '5319', '5320', '5321', '5334', '5402', '5409', '5410', '5411', '5412', '5492', '5493', '5494', '5495', '5496', '5497', '5498', '5499', '5500', '5501', '5527', '5528', '5662', '6064', '6219', '7167', '7217', '7287', '7482', '7490', '7554', '7717', '7759', '7766', '11131', '11569', '11647', '11648', '12688', '12703', '12715', '12942', '12998', '13105', '14256', '14293', '14303', '15215', '15347', '15412', '15560', '16995', '17645', '18637', '19080', '19173', '20944', '21037', '21468', '21767', '22261', '22323', '22459', '24105', '24196', '24966', '26775', '30845', '32545', '35711', '35712', '35713', '35995', '36648', '37126', '37532', '37871', '47128', '47622', '47959', '52437', '52975', '53288', '54081', '54947', '55667', '55914', '57009', '58647', '59081', }) do registrants_t[v] = true; -- build a k/v table of known free-to-read doi registrants end return registrants_t; end local extended_registrants_t = { -- known free registrants identifiable by the doi suffix incipit ['1002'] = {'aelm', 'leap'}, -- Advanced Electronic Materials, Learned Publishing ['1016'] = {'j.heliyon', 'j.nlp', 'j.proche'}, -- Heliyon, Natural Language Processing, Procedia Chemistry ['1017'] = {'nlp'}, -- Natural Language Processing Journal ['1046'] = {'j.1365-8711', 'j.1365-246x'}, -- MNRAS, GJI ['1093'] = {'mnras', 'mnrasl', 'gji', 'rasti'}, -- MNRAS, MNRAS Letters, GJI, RASTI ['1099'] = {'acmi', 'mic', '00221287', 'mgen'}, -- Access Microbiology, Microbiology, Journal of General Microbiology, Microbial Genomics ['1111'] = {'j.1365-2966', 'j.1745-3933', 'j.1365-246X'}, -- MNRAS, MNRAS Letters, GJI ['1210'] = {'jendso','jcemcr'}, -- Journal of the Endocrine Society, JCEM Case Reports ['4171'] = {'dm','mag'}, -- Documenta Mathematica, EMS Magazine ['14231'] = {'ag'}, -- Algebraic Geometry } --[[===================<< E R R O R M E S S A G I N G >>====================== ]] --[[----------< E R R O R M E S S A G E S U P P L I M E N T S >------------- I18N for those messages that are supplemented with additional specific text that describes the reason for the error TODO: merge this with special_case_translations{}? ]] local err_msg_supl = { ['char'] = 'invalid character', -- |isbn=, |sbn= ['check'] = 'checksum', -- |isbn=, |sbn= ['flag'] = 'flag', -- |archive-url= ['form'] = 'invalid form', -- |isbn=, |sbn= ['group'] = 'invalid group id', -- |isbn= ['initials'] = 'initials', -- Vancouver ['invalid language code'] = 'invalid language code', -- |script-<param>= ['journal'] = 'journal', -- |bibcode= ['length'] = 'length', -- |isbn=, |bibcode=, |sbn= ['liveweb'] = 'liveweb', -- |archive-url= ['missing comma'] = 'missing comma', -- Vancouver ['missing prefix'] = 'missing prefix', -- |script-<param>= ['missing title part'] = 'missing title part', -- |script-<param>= ['name'] = 'name', -- Vancouver ['non-Latin char'] = 'non-Latin character', -- Vancouver ['path'] = 'path', -- |archive-url= ['prefix'] = 'invalid prefix', -- |isbn= ['punctuation'] = 'punctuation', -- Vancouver ['save'] = 'save command', -- |archive-url= ['suffix'] = 'suffix', -- Vancouver ['timestamp'] = 'timestamp', -- |archive-url= ['unknown language code'] = 'unknown language code', -- |script-<param>= ['value'] = 'value', -- |bibcode= ['year'] = 'year', -- |bibcode= } --[[--------------< E R R O R _ C O N D I T I O N S >--------------------------- Error condition table. This table has two sections: errors at the top, maintenance at the bottom. Maint 'messaging' does not have a 'message' (message=nil) The following contains a list of IDs for various error conditions defined in the code. For each ID, we specify a text message to display, an error category to include, and whether the error message should be wrapped as a hidden comment. Anchor changes require identical changes to matching anchor in Help:CS1 errors TODO: rename error_conditions{} to something more generic; create separate error and maint tables inside that? ]] local error_conditions = { err_accessdate_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;access-date=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'accessdate_missing_url', category = 'CS1 errors: access-date without URL', hidden = false }, err_apostrophe_markup = { message = 'Italic or bold markup not allowed in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'apostrophe_markup', category = 'CS1 errors: markup', hidden = false }, err_archive_date_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code>', anchor = 'archive_date_missing_url', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_date_url_ts_mismatch = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code> / <code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> timestamp mismatch', anchor = 'archive_date_url_ts_mismatch', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_missing_date = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code>', anchor = 'archive_missing_date', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'archive_missing_url', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> is malformed: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'archive_url', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_arxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;arxiv=</code> required', anchor = 'arxiv_missing', category = 'CS1 errors: arXiv', -- same as bad arxiv hidden = false }, err_asintld_missing_asin = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;asin=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'asintld_missing_asin', category = 'CS1 errors: ASIN TLD', hidden = false }, err_bad_arxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;arxiv=</code> value', anchor = 'bad_arxiv', category = 'CS1 errors: arXiv', hidden = false }, err_bad_asin = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;asin=</code> value', anchor = 'bad_asin', category ='CS1 errors: ASIN', hidden = false }, err_bad_asin_tld = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;asin-tld=</code> value', anchor = 'bad_asin_tld', category ='CS1 errors: ASIN TLD', hidden = false }, err_bad_bibcode = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;bibcode=</code> $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_bibcode', category = 'AS1-foute: bibcode', hidden = false }, err_bad_biorxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;biorxiv=</code> value', anchor = 'bad_biorxiv', category = 'CS1 errors: bioRxiv', hidden = false }, err_bad_citeseerx = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;citeseerx=</code> value', anchor = 'bad_citeseerx', category = 'CS1 errors: citeseerx', hidden = false }, err_bad_date = { message = 'Gaan datum na in: $1', -- $1 is a parameter name list anchor = 'bad_date', category = 'AS1-foute: datums', hidden = false }, err_bad_doi = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;doi=</code> value', anchor = 'bad_doi', category = 'CS1 errors: DOI', hidden = false }, err_bad_hdl = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;hdl=</code> value', anchor = 'bad_hdl', category = 'CS1 errors: HDL', hidden = false }, err_bad_isbn = { message = 'Kontroleer <code class="cs1-code">&#124;isbn=</code>-waarde: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_isbn', category = 'CS1 errors: ISBN', hidden = false }, err_bad_ismn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ismn=</code> value', anchor = 'bad_ismn', category = 'CS1 errors: ISMN', hidden = false }, err_bad_issn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;$1issn=</code> value', -- $1 is 'e' or '' for eissn or issn anchor = 'bad_issn', category = 'CS1 errors: ISSN', hidden = false }, err_bad_jfm = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;jfm=</code> value', anchor = 'bad_jfm', category = 'CS1 errors: JFM', hidden = false }, err_bad_jstor = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;jstor=</code> value', anchor = 'bad_jstor', category = 'CS1 errors: JSTOR', hidden = false }, err_bad_lccn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;lccn=</code> value', anchor = 'bad_lccn', category = 'CS1 errors: LCCN', hidden = false }, err_bad_medrxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;medrxiv=</code> value', anchor = 'bad_medrxiv', category = 'CS1 errors: medRxiv', hidden = false }, err_bad_mr = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;mr=</code> value', anchor = 'bad_mr', category = 'CS1 errors: MR', hidden = false }, err_bad_oclc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;oclc=</code> value', anchor = 'bad_oclc', category = 'CS1 errors: OCLC', hidden = false }, err_bad_ol = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ol=</code> value', anchor = 'bad_ol', category = 'CS1 errors: OL', hidden = false }, err_bad_osti = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;osti=</code> value', anchor = 'bad_osti', category = 'CS1 errors: OSTI', hidden = false }, err_bad_paramlink = { -- for |title-link=, |author/editor/translator-link=, |series-link=, |episode-link= message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> value', -- $1 is parameter name anchor = 'bad_paramlink', category = 'CS1 errors: parameter link', hidden = false }, err_bad_pmc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;pmc=</code> value', anchor = 'bad_pmc', category = 'CS1 errors: PMC', hidden = false }, err_bad_pmid = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;pmid=</code> value', anchor = 'bad_pmid', category = 'CS1 errors: PMID', hidden = false }, err_bad_rfc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;rfc=</code> value', anchor = 'bad_rfc', category = 'CS1 errors: RFC', hidden = false }, err_bad_s2cid = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;s2cid=</code> value', anchor = 'bad_s2cid', category = 'CS1 errors: S2CID', hidden = false }, err_bad_sbn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;sbn=</code> value: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_sbn', category = 'CS1 errors: SBN', hidden = false }, err_bad_ssrn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ssrn=</code> value', anchor = 'bad_ssrn', category = 'CS1 errors: SSRN', hidden = false }, err_bad_url = { message = 'Check $1 value', -- $1 is parameter name anchor = 'bad_url', category = 'CS1 errors: URL', hidden = false }, err_bad_usenet_id = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;message-id=</code> value', anchor = 'bad_message_id', category = 'CS1 errors: message-id', hidden = false }, err_bad_zbl = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;zbl=</code> value', anchor = 'bad_zbl', category = 'CS1 errors: Zbl', hidden = false }, err_bare_url_missing_title = { message = '$1 missing title', -- $1 is parameter name anchor = 'bare_url_missing_title', category = 'AS1-foute: Bladsye met verwysings wat naakte URL\'e bevat', hidden = false }, err_biorxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;biorxiv=</code> required', anchor = 'biorxiv_missing', category = 'CS1 errors: bioRxiv', -- same as bad bioRxiv hidden = false }, err_chapter_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored', -- $1 is parameter name anchor = 'chapter_ignored', category = 'CS1 errors: chapter ignored', hidden = false }, err_citation_missing_title = { message = 'Ontbrekende of leë <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'citation_missing_title', category = 'AS1-foute: titel ontbreek', hidden = false }, err_citeseerx_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;citeseerx=</code> required', anchor = 'citeseerx_missing', category = 'CS1 errors: citeseerx', -- same as bad citeseerx hidden = false }, err_cite_web_url = { -- this error applies to cite web and to cite podcast message = 'Missing or empty <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'cite_web_url', category = 'CS1 errors: requires URL', hidden = false }, err_class_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;class=</code> ignored', anchor = 'class_ignored', category = 'CS1 errors: class', hidden = false }, err_contributor_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;contributor=</code> ignored', anchor = 'contributor_ignored', category = 'CS1 errors: contributor', hidden = false }, err_contributor_missing_required_param = { message = '<code class="cs1-code">&#124;contributor=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'contributor_missing_required_param', category = 'CS1 errors: contributor', hidden = false }, err_deprecated_params = { message = 'Aanhaling gebruik verouderde <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'deprecated_params', category = 'AS1-foute: verouderde parameters', hidden = false }, err_disp_name = { message = 'Invalid <code class="cs1-code">&#124;$1=$2</code>', -- $1 is parameter name; $2 is the assigned value anchor = 'disp_name', category = 'CS1 errors: display-names', hidden = false, }, err_doibroken_missing_doi = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;doi=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'doibroken_missing_doi', category = 'CS1 errors: DOI', hidden = false }, err_embargo_missing_pmc = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;pmc=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'embargo_missing_pmc', category = 'CS1 errors: PMC embargo', hidden = false }, err_empty_citation = { message = 'Leë aanhaling', anchor = 'empty_citation', category = 'AS1-foute: leë aanhaling', hidden = false }, err_etal = { message = 'Uitdruklike gebruik van et al. in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'explicit_et_al', category = 'AS1-foute: uitdruklike gebruik van et al.', hidden = false }, err_extra_text_edition = { message = '<code class="cs1-code">&#124;edition=</code> has extra text', anchor = 'extra_text_edition', category = 'CS1 errors: extra text: edition', hidden = false, }, err_extra_text_issue = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_issue', category = 'CS1 errors: extra text: issue', hidden = false, }, err_extra_text_pages = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_pages', category = 'CS1 errors: extra text: pages', hidden = false, }, err_extra_text_volume = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_volume', category = 'CS1 errors: extra text: volume', hidden = true, }, err_first_missing_last = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> missing <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is first alias, $2 is matching last alias anchor = 'first_missing_last', category = 'CS1 errors: missing name', -- author, contributor, editor, interviewer, translator hidden = false }, err_format_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is format parameter $2 is url parameter anchor = 'format_missing_url', category = 'AS1-foute: formaat sonder URL', hidden = false }, err_generic_name = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has generic name', -- $1 is parameter name anchor = 'generic_name', category = 'AS1-foute: generiese naam', hidden = false, }, err_generic_title = { message = 'Cite uses generic title', anchor = 'generic_title', category = 'CS1 errors: generic title', hidden = false, }, err_invalid_param_val = { message = 'Ongeldige <code class="cs1-code">&#124;$1=$2</code>', -- $1 is parameter name $2 is parameter value anchor = 'invalid_param_val', category = 'AS1-foute: ongeldige parameterwaarde', hidden = false }, err_invisible_char = { message = '$1 in $2 at position $3', -- $1 is invisible char $2 is parameter name $3 is position number anchor = 'invisible_char', category = 'AS1-foute: onsigbare karakters', hidden = false }, err_medrxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;medrxiv=</code> required', anchor = 'medrxiv_missing', category = 'CS1 errors: medRxiv', -- same as bad medRxiv hidden = false }, err_missing_name = { message = 'Missing <code class="cs1-code">&#124;$1$2=</code>', -- $1 is modified NameList; $2 is enumerator anchor = 'missing_name', category = 'CS1 errors: missing name', -- author, contributor, editor, interviewer, translator hidden = false }, err_missing_periodical = { message = 'Cite $1 requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is cs1 template name; $2 is canonical periodical parameter name for cite $1 anchor = 'missing_periodical', category = 'AS1-foute: tydskrif ontbreek', hidden = true }, err_missing_pipe = { message = 'Missing pipe in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'missing_pipe', category = 'CS1 errors: missing pipe', hidden = false }, err_missing_publisher = { message = 'Cite $1 requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is cs1 template name; $2 is canonical publisher parameter name for cite $1 anchor = 'missing_publisher', category = 'CS1 errors: missing publisher', hidden = false }, err_numeric_names = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> het \'n numeriese naam', -- $1 is parameter name' anchor = 'numeric_names', category = 'AS1-foute: numeriese naam', hidden = false, }, err_param_access_requires_param = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1-access=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_access_requires_param', category = 'CS1 errors: param-access', hidden = false }, err_param_has_ext_link = { message = 'Eksterne skakel in <code class="cs1-code">$1</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_has_ext_link', category = 'AS1-foute: eksterne skakels', hidden = false }, err_param_has_twl_url = { message = 'Wikipedia Library link in <code class="cs1-code">$1</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_has_twl_url', category = 'AS1-foute: URL', hidden = false }, err_parameter_ignored = { message = 'Onbekende parameter <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> geïgnoreer', -- $1 is parameter name anchor = 'parameter_ignored', category = 'AS1-foute: onbekende parameter', hidden = false }, err_parameter_ignored_suggest = { message = 'Onbekende parameter <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> geïgnoreer (<code class="cs1-code">&#124;$2=</code> voorgestel)', -- $1 is unknown parameter $2 is suggested parameter name anchor = 'parameter_ignored_suggest', category = 'AS1-foute: onbekende parameter', hidden = false }, err_periodical_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored', -- $1 is parameter name anchor = 'periodical_ignored', category = 'AS1-foute: tydskrif geïgnoreer', hidden = false }, err_redundant_parameters = { message = 'More than one of $1 specified', -- $1 is error message detail anchor = 'redundant_parameters', category = 'CS1 errors: redundant parameter', hidden = false }, err_script_parameter = { message = 'Invalid <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>: $2', -- $1 is parameter name $2 is script language code or error detail anchor = 'script_parameter', category = 'CS1 errors: script parameters', hidden = false }, err_ssrn_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;ssrn=</code> required', anchor = 'ssrn_missing', category = 'CS1 errors: SSRN', hidden = false }, err_text_ignored = { message = 'Text "$1" ignored', -- $1 is ignored text anchor = 'text_ignored', category = 'AS1-foute: onerkende parameter', hidden = false }, err_trans_missing_title = { message = '<code class="cs1-code">&#124;trans-$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> or <code class="cs1-code">&#124;script-$1=</code>', -- $1 is base parameter name anchor = 'trans_missing_title', category = 'CS1 errors: translated title', hidden = false }, err_param_unknown_empty = { message = 'Cite has empty unknown parameter$1: $2', -- $1 is 's' or empty space; $2 is emty unknown param list anchor = 'param_unknown_empty', category = 'CS1 errors: empty unknown parameters', hidden = false }, err_vancouver = { message = 'Vancouver style error: $1 in name $2', -- $1 is error detail, $2 is the nth name anchor = 'vancouver', category = 'CS1 errors: Vancouver style', hidden = false }, err_wikilink_in_url = { message = 'URL–wikilink conflict', -- uses ndash anchor = 'wikilink_in_url', category = 'CS1 errors: URL–wikilink conflict', -- uses ndash hidden = false }, --[[--------------------------< M A I N T >------------------------------------- maint messages do not have a message (message = nil); otherwise the structure is the same as error messages ]] maint_archived_copy = { message = nil, anchor = 'archived_copy', category = 'CS1 maint: archived copy as title', hidden = true, }, maint_authors = { message = nil, anchor = 'authors', category = 'AS1-onderhoud: gebruik authors-parameter', hidden = true, }, maint_bibcode = { message = nil, anchor = 'bibcode', category = 'AS1-onderhoud: bibcode', hidden = true, }, maint_location_no_publisher = { -- cite book, conference, encyclopedia; citation as book cite or encyclopedia cite message = nil, anchor = 'location_no_publisher', category = 'AS1-onderhoud: plek sonder uitgewer', hidden = true, }, maint_bot_unknown = { message = nil, anchor = 'bot:_unknown', category = 'CS1 maint: bot: original URL status unknown', hidden = true, }, maint_date_auto_xlated = { -- date auto-translation not supported by en.wiki message = nil, anchor = 'date_auto_xlated', category = 'CS1 maint: date auto-translated', hidden = true, }, maint_date_format = { message = nil, anchor = 'date_format', category = 'CS1 maint: date format', hidden = true, }, maint_date_year = { message = nil, anchor = 'date_year', category = 'CS1 maint: date and year', hidden = true, }, maint_doi_ignore = { message = nil, anchor = 'doi_ignore', category = 'CS1 maint: ignored DOI errors', hidden = true, }, maint_doi_inactive = { message = nil, anchor = 'doi_inactive', category = 'CS1 maint: DOI inactive', hidden = true, }, maint_doi_inactive_dated = { message = nil, anchor = 'doi_inactive_dated', category = 'CS1 maint: DOI inactive as of $2$3$1', -- $1 is year, $2 is month-name or empty string, $3 is space or empty string hidden = true, }, maint_extra_punct = { message = nil, anchor = 'extra_punct', category = 'AS1-onderhoud: ekstra leestekens', hidden = true, }, maint_id_limit_load_fail = { -- applies to all cs1|2 templates on a page; message = nil, -- maint message (category link) never emitted anchor = 'id_limit_load_fail', category = 'AS1-onderhoud: ID-perklaaimislukking', hidden = true, }, maint_isbn_ignore = { message = nil, anchor = 'ignore_isbn_err', category = 'CS1 maint: ignored ISBN errors', hidden = true, }, maint_issn_ignore = { message = nil, anchor = 'ignore_issn', category = 'CS1 maint: ignored ISSN errors', hidden = true, }, maint_jfm_format = { message = nil, anchor = 'jfm_format', category = 'CS1 maint: JFM format', hidden = true, }, maint_location = { message = nil, anchor = 'location', category = 'AS1-onderhoud: plek', hidden = true, }, maint_mr_format = { message = nil, anchor = 'mr_format', category = 'CS1 maint: MR format', hidden = true, }, maint_mult_names = { message = nil, anchor = 'mult_names', category = 'AS1-onderhoud: meer as een naam', -- $1 is '<name>s list'; gets value from special_case_translation table hidden = true, }, maint_numeric_names = { message = nil, anchor = 'numeric_names', category = 'CS1 maint: numeric names: $1', -- $1 is '<name>s list'; gets value from special_case_translation table hidden = true, }, maint_others = { message = nil, anchor = 'others', category = 'AS1-onderhoud: ander', hidden = true, }, maint_others_avm = { message = nil, anchor = 'others_avm', category = 'CS1 maint: others in cite AV media (notes)', hidden = true, }, maint_overridden_setting = { message = nil, anchor = 'overridden', category = 'CS1 maint: overridden setting', hidden = true, }, maint_pmc_embargo = { message = nil, anchor = 'embargo', category = 'CS1 maint: PMC embargo expired', hidden = true, }, maint_pmc_format = { message = nil, anchor = 'pmc_format', category = 'CS1 maint: PMC format', hidden = true, }, maint_postscript = { message = nil, anchor = 'postscript', category = 'CS1 maint: postscript', hidden = true, }, maint_publisher_location = { message = nil, anchor = 'publisher_location', category = 'AS1-onderhoud: uitgewerplek', hidden = true, }, maint_ref_duplicates_default = { message = nil, anchor = 'ref_default', category = 'CS1 maint: ref duplicates default', hidden = true, }, maint_unfit = { message = nil, anchor = 'unfit', category = 'CS1 maint: unfit URL', hidden = true, }, maint_unknown_lang = { message = nil, anchor = 'unknown_lang', category = 'AS1-onderhoud: onerkende taal', hidden = true, }, maint_untitled = { message = nil, anchor = 'untitled', category = 'CS1 maint: untitled periodical', hidden = true, }, maint_url_status = { message = nil, anchor = 'url_status', category = 'AS1-onderhoud: url-status', hidden = true, }, maint_year = { message = nil, anchor = 'year', category = 'AS1-onderhoud: jaar', hidden = true, }, maint_zbl = { message = nil, anchor = 'zbl', category = 'CS1 maint: Zbl', hidden = true, }, } --[[--------------------------< I D _ L I M I T S _ D A T A _ T >---------------------------------------------- fetch id limits for certain identifiers from c:Data:CS1/Identifier limits.tab. This source is a json tabular data file maintained at wikipedia commons. Convert the json format to a table of k/v pairs. The values from <id_limits_data_t> are used to set handle.id_limit. From 2025-02-21, MediaWiki is broken. Use this link to edit the tablular data file: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Data:CS1/Identifier_limits.tab&action=edit See Phab:T389105 ]] local id_limits_data_t = {}; local use_commons_data = true; -- set to false if your wiki does not have access to mediawiki commons; then, if false == use_commons_data then -- update this table from https://commons.wikimedia.org/wiki/Data:CS1/Identifier_limits.tab; last update: 2025-02-21 id_limits_data_t = {['OCLC'] = 10450000000, ['OSTI'] = 23010000, ['PMC'] = 11900000, ['PMID'] = 40400000, ['RFC'] = 9300, ['SSRN'] = 5200000, ['S2CID'] = 276000000}; -- this table must be maintained locally else -- here for wikis that do have access to mediawiki commons local load_fail_limit = 99999999999; -- very high number to avoid error messages on load failure id_limits_data_t = {['OCLC'] = load_fail_limit, ['OSTI'] = load_fail_limit, ['PMC'] = load_fail_limit, ['PMID'] = load_fail_limit, ['RFC'] = load_fail_limit, ['SSRN'] = load_fail_limit, ['S2CID'] = load_fail_limit}; local id_limits_data_load_fail = false; -- flag; assume that we will be successful when loading json id limit tabular data local tab_data_t = mw.ext.data.get ('CS1/Identifier limits.tab'); -- attempt to load the tabular data from commons into <tab_data_t> if false == tab_data_t then -- undocumented 'feature': mw.ext.data.get() sometimes returns false id_limits_data_load_fail = true; -- set the flag so that Module:Citation/CS1 can create an unannotated maint category else for _, limit_t in ipairs (tab_data_t.data) do -- overwrite default <load_fail_limit> values from the data table in the tabular data id_limits_data_t[limit_t[1]] = limit_t[2]; -- <limit[1]> is identifier; <limit[2]> is upper limit for that identifier end end end --[[--------------------------< I D _ H A N D L E R S >-------------------------------------------------------- The following contains a list of values for various defined identifiers. For each identifier we specify a variety of information necessary to properly render the identifier in the citation. parameters: a list of parameter aliases for this identifier; first in the list is the canonical form link: Wikipedia article name redirect: a local redirect to a local Wikipedia article name; at en.wiki, 'ISBN (identifier)' is a redirect to 'International Standard Book Number' q: Wikidata q number for the identifier label: the label preceding the identifier; label is linked to a Wikipedia article (in this order): redirect from id_handlers['<id>'].redirect when use_identifier_redirects is true Wikidata-supplied article name for the local wiki from id_handlers['<id>'].q local article name from id_handlers['<id>'].link prefix: the first part of a URL that will be concatenated with a second part which usually contains the identifier suffix: optional third part to be added after the identifier encode: true if URI should be percent-encoded; otherwise false COinS: identifier link or keyword for use in COinS: for identifiers registered at info-uri.info use: info:.... where '...' is the appropriate identifier label for identifiers that have COinS keywords, use the keyword: rft.isbn, rft.issn, rft.eissn for |asin= and |ol=, which require assembly, use the keyword: url for others make a URL using the value in prefix/suffix and #label, use the keyword: pre (not checked; any text other than 'info', 'rft', or 'url' works here) set to nil to leave the identifier out of the COinS separator: character or text between label and the identifier in the rendered citation id_limit: for those identifiers with established limits, this property holds the upper limit access: use this parameter to set the access level for all instances of this identifier. the value must be a valid access level for an identifier (see ['id-access'] in this file). custom_access: to enable custom access level for an identifier, set this parameter to the parameter that should control it (normally 'id-access') ]] local id_handlers = { ['ARXIV'] = { parameters = {'arxiv', 'eprint'}, link = 'arXiv', redirect = 'arXiv (identifier)', q = 'Q118398', label = 'arXiv', prefix = 'https://arxiv.org/abs/', encode = false, COinS = 'info:arxiv', separator = ':', access = 'free', -- free to read }, ['ASIN'] = { parameters = { 'asin', 'ASIN' }, link = 'Amazon Standard Identification Number', redirect = 'ASIN (identifier)', q = 'Q1753278', label = 'ASIN', prefix = 'https://www.amazon.', COinS = 'url', separator = '&nbsp;', encode = false; }, ['BIBCODE'] = { parameters = {'bibcode'}, link = 'Bibcode', redirect = 'Bibcode (identifier)', q = 'Q25754', label = 'Bibcode', prefix = 'https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/', encode = false, COinS = 'info:bibcode', separator = ':', custom_access = 'bibcode-access', }, ['BIORXIV'] = { parameters = {'biorxiv'}, link = 'bioRxiv', redirect = 'bioRxiv (identifier)', q = 'Q19835482', label = 'bioRxiv', prefix = 'https://doi.org/', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['CITESEERX'] = { parameters = {'citeseerx'}, link = 'CiteSeerX', redirect = 'CiteSeerX (identifier)', q = 'Q2715061', label = 'CiteSeerX', prefix = 'https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['DOI'] = { -- Used by InternetArchiveBot parameters = { 'doi', 'DOI'}, link = 'Digital object identifier', redirect = 'Digitale objek-identifiseerder', q = 'Q25670', label = 'doi', prefix = 'https://doi.org/', COinS = 'info:doi', separator = ':', encode = true, custom_access = 'doi-access', }, ['EISSN'] = { parameters = {'eissn', 'EISSN'}, link = 'International Standard Serial Number#Electronic ISSN', redirect = 'eISSN (identifier)', q = 'Q46339674', label = 'eISSN', prefix = 'https://www.worldcat.org/issn/', COinS = 'rft.eissn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['HDL'] = { parameters = { 'hdl', 'HDL' }, link = 'Handle System', redirect = 'hdl (identifier)', q = 'Q3126718', label = 'hdl', prefix = 'https://hdl.handle.net/', COinS = 'info:hdl', separator = ':', encode = true, custom_access = 'hdl-access', }, ['ISBN'] = { -- Used by InternetArchiveBot parameters = {'isbn', 'ISBN'}, link = 'International Standard Book Number', redirect = 'ISBN (identifier)', q = 'Q33057', label = 'ISBN', prefix = 'Special:BookSources/', COinS = 'rft.isbn', separator = '&nbsp;', }, ['ISMN'] = { parameters = {'ismn', 'ISMN'}, link = 'International Standard Music Number', redirect = 'ISMN (identifier)', q = 'Q1666938', label = 'ISMN', prefix = '', -- not currently used; COinS = nil, -- nil because we can't use pre or rft or info: separator = '&nbsp;', }, ['ISSN'] = { parameters = {'issn', 'ISSN'}, link = 'International Standard Serial Number', redirect = 'ISSN (identifier)', q = 'Q131276', label = 'ISSN', prefix = 'https://www.worldcat.org/issn/', COinS = 'rft.issn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['JFM'] = { parameters = {'jfm', 'JFM'}, link = 'Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik', redirect = 'JFM (identifier)', q = '', label = 'JFM', prefix = 'https://zbmath.org/?format=complete&q=an:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['JSTOR'] = { parameters = {'jstor', 'JSTOR'}, link = 'JSTOR', redirect = 'JSTOR (identifier)', q = 'Q1420342', label = 'JSTOR', prefix = 'https://www.jstor.org/stable/', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', custom_access = 'jstor-access', }, ['LCCN'] = { parameters = {'lccn', 'LCCN'}, link = 'Library of Congress Control Number', redirect = 'LCCN (identifier)', q = 'Q620946', label = 'LCCN', prefix = 'https://lccn.loc.gov/', COinS = 'info:lccn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['MEDRXIV'] = { parameters = {'medrxiv'}, link = 'medRxiv', redirect = 'medRxiv (identifier)', q = 'Q58465838', label = 'medRxiv', prefix = 'https://www.medrxiv.org/content/', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['MR'] = { parameters = {'mr', 'MR'}, link = 'Mathematical Reviews', redirect = 'MR (identifier)', q = 'Q211172', label = 'MR', prefix = 'https://mathscinet.ams.org/mathscinet-getitem?mr=', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['OCLC'] = { parameters = {'oclc', 'OCLC'}, link = 'OCLC', redirect = 'OCLC (identifier)', q = 'Q190593', label = 'OCLC', prefix = 'https://search.worldcat.org/oclc/', COinS = 'info:oclcnum', encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.OCLC or 0, }, ['OL'] = { parameters = { 'ol', 'OL' }, link = 'Open Library', redirect = 'OL (identifier)', q = 'Q1201876', label = 'OL', prefix = 'https://openlibrary.org/', COinS = 'url', separator = '&nbsp;', encode = true, custom_access = 'ol-access', }, ['OSTI'] = { parameters = {'osti', 'OSTI'}, link = 'Office of Scientific and Technical Information', redirect = 'OSTI (identifier)', q = 'Q2015776', label = 'OSTI', prefix = 'https://www.osti.gov/biblio/', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.OSTI or 0, custom_access = 'osti-access', }, ['PMC'] = { parameters = {'pmc', 'PMC'}, link = 'PubMed Central', redirect = 'PMC (identifier)', q = 'Q229883', label = 'PMC', prefix = 'https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC', suffix = '', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.PMC or 0, access = 'free', -- free to read }, ['PMID'] = { parameters = {'pmid', 'PMID'}, link = 'PubMed Identifier', redirect = 'PMID (identifier)', q = 'Q2082879', label = 'PMID', prefix = 'https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/', COinS = 'info:pmid', encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.PMID or 0, }, ['RFC'] = { parameters = {'rfc', 'RFC'}, link = 'Request for Comments', redirect = 'RFC (identifier)', q = 'Q212971', label = 'RFC', prefix = 'https://tools.ietf.org/html/rfc', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.RFC or 0, access = 'free', -- free to read }, ['SBN'] = { parameters = {'sbn', 'SBN'}, link = 'Standard Book Number', -- redirect to International_Standard_Book_Number#History redirect = 'SBN (identifier)', label = 'SBN', prefix = 'Special:BookSources/0-', -- prefix has leading zero necessary to make 9-digit sbn a 10-digit isbn COinS = nil, -- nil because we can't use pre or rft or info: separator = '&nbsp;', }, ['SSRN'] = { parameters = {'ssrn', 'SSRN'}, link = 'Social Science Research Network', redirect = 'SSRN (identifier)', q = 'Q7550801', label = 'SSRN', prefix = 'https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.SSRN or 0, custom_access = 'ssrn-access', }, ['S2CID'] = { parameters = {'s2cid', 'S2CID'}, link = 'Semantic Scholar', redirect = 'S2CID (identifier)', q = 'Q22908627', label = 'S2CID', prefix = 'https://api.semanticscholar.org/CorpusID:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.S2CID or 0, custom_access = 's2cid-access', }, ['USENETID'] = { parameters = {'message-id'}, link = 'Usenet', redirect = 'Usenet (identifier)', q = 'Q193162', label = 'Usenet:', prefix = 'news:', encode = false, COinS = 'pre', -- use prefix value separator = '&nbsp;', }, ['ZBL'] = { parameters = {'zbl', 'ZBL' }, link = 'Zentralblatt MATH', redirect = 'Zbl (identifier)', q = 'Q190269', label = 'Zbl', prefix = 'https://zbmath.org/?format=complete&q=an:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, } --[[--------------------------< E X P O R T S >--------------------------------- ]] return { use_identifier_redirects = use_identifier_redirects, -- booleans defined in the settings at the top of this module local_lang_cat_enable = local_lang_cat_enable, date_name_auto_xlate_enable = date_name_auto_xlate_enable, date_digit_auto_xlate_enable = date_digit_auto_xlate_enable, enable_sort_keys = enable_sort_keys, -- tables and variables created when this module is loaded global_df = 'dmy-all', -- this line can be replaced with "global_df = 'dmy-all'," to have all dates auto translated to dmy format. global_cs1_config_t = global_cs1_config_t, -- global settings from {{cs1 config}} punct_skip = build_skip_table (punct_skip, punct_meta_params), url_skip = build_skip_table (url_skip, url_meta_params), known_free_doi_registrants_t = build_free_doi_registrants_table(), id_limits_data_load_fail = id_limits_data_load_fail, -- true when commons tabular identifier-limit data fails to load name_space_sort_keys = name_space_sort_keys, aliases = aliases, special_case_translation = special_case_translation, date_names = date_names, err_msg_supl = err_msg_supl, error_conditions = error_conditions, editor_markup_patterns = editor_markup_patterns, et_al_patterns = et_al_patterns, extended_registrants_t = extended_registrants_t, id_handlers = id_handlers, keywords_lists = keywords_lists, keywords_xlate = keywords_xlate, stripmarkers = stripmarkers, invisible_chars = invisible_chars, invisible_defs = invisible_defs, indic_script = indic_script, emoji_t = emoji_t, maint_cats = maint_cats, messages = messages, presentation = presentation, prop_cats = prop_cats, script_lang_codes = script_lang_codes, lang_tag_remap = lang_tag_remap, lang_name_remap = lang_name_remap, this_wiki_code = this_wiki_code, title_types = title_types, uncategorized_namespaces = uncategorized_namespaces_t, uncategorized_subpages = uncategorized_subpages, templates_using_volume = templates_using_volume, templates_using_issue = templates_using_issue, templates_not_using_page = templates_not_using_page, vol_iss_pg_patterns = vol_iss_pg_patterns, single_letter_2nd_lvl_domains_t = single_letter_2nd_lvl_domains_t, inter_wiki_map = inter_wiki_map, mw_languages_by_tag_t = mw_languages_by_tag_t, mw_languages_by_name_t = mw_languages_by_name_t, citation_class_map_t = citation_class_map_t, citation_issue_t = citation_issue_t, citation_no_volume_t = citation_no_volume_t, } jjw4nrcsrzka2px0oxp40wx4pe5h0j8 0 117138 2965297 2885813 2026-09-05T19:07:48Z Sobaka 328 /* Die Drosdy, Swellendam */ skakel 2965297 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Kaart van die Kaapse nedersetting 1688-1695.jpg|duimnael|Kaart van die Kaapse nedersetting 1688–1695]] '''Suid-Afrikaanse pioniers''' was [[Europeër|Europese]] en plaaslike Suid-Afrikaanse setlaars wat noordweswaarts van die Kaapkolonie migreer het om hulle te vestig in en gebiede van Suid-Afrika te ontwikkel wat onbewoon of soms deur inheemse stamme beset was.<ref>{{af}} {{cite web |url=https://afrikanergeskiedenis.co.za/pioniers-1652-1820/ |title=Oorsig: Pioniers (1652–1820) |accessdate=2 September 2024}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web |url=https://www.southafrica.com/blog/south-africa-s-historic-pioneers/ |title=South Africa’s Historic Pioneers |accessdate=2 September 2024 |archive-date=13 Desember 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213100940/https://www.southafrica.com/blog/south-africa-s-historic-pioneers/ |url-status=dead }}</ref> "''Hierdie standbeeld mag ons beskou as ’n huldeblyk aan een van die grootste pioniers – ’n pionier wat ’n doeltreffende regering saamgebring het, ’n praktiese beskawing ingevoer het en wat die seën van die Christendom aan die geweldige vasteland van Afrika geskenk het.''” ''Die burgemeester van Kaapstad se toespraak tydens die Van Riebeeck-standbeeld se onthulling, 1899'' == Oorsig == === Eerste spore === Eeue voor [[Afrikaners]] hul eerste spore aan die Suidpunt van Afrika getrap het, was hier reeds vele ander spore. Die [[San]], ’n volk van jagters en versamelaars, het reeds sowat 35&nbsp;000 jaar gelede in die [[Kaap]] gewoon. Die [[Nederlanders|Hollanders]] het na hulle as ''bosjemans'' verwys wat letterlik “''mense wat agter gevlegte takkies woon''” beteken. Hul leefwyse was eenvoudig, maar hulle het nogtans indrukwekkende rotsreliëfs, -tekeninge en -skilderye agtergelaat. Die [[Khoikhoi|Khoi-Khoi]] (letterlik “Mense-Mense”) was ’n tweede groep mense wat in die Kaap gewoon het. Hulle was ’n volk van skaap- en beestelers. [[Bartolomeus Dias]] was die eerste Europeër wat op [[3 Februarie]] [[1488]] in [[Mosselbaai]] sy voet aan wal gesit en met plaaslike Khoi-Khoi-stamme handel gedryf het. Tydens sy terugreis na Europa het Dias ’n [[padrão]] by [[Kwaaihoek]] opgerig wat vandag die oudste Westerse gedenkteken in Suider-Afrika is. Hy het die Kaap, “Kaap van Storms” genoem, wat deur die Portugese koning herdoop is tot ''Cabo da Boa Esperança'' (“Kaap die Goeie Hoop”). [[Lêer:Bartolomeus Dias uitgebeeld op 'n posseël van Suidwes-Afrika.jpg|duimnael|Dias uitgebeeld op 'n posseël van Suidwes-Afrika]] Vanaf 1500 het Portugese skepe op pad na [[Indië]] gereeld in Mosselbaai aangedoen om vars water, voedsel en ander voorrade te laai. [[Tafelbaai]] is in 1503 deur die Portugees [[Antonio da Saldanha]] ontdek wat ook die eerste Europeër in die geskiedenis was om die [[Tafelberg]] te bestyg. Ten spyte van die Kaap se strategiese ligging het die Portugese geensins daarin belanggestel om hier ’n permanente nedersetting te stig nie. Daar was ander hawens aan die Afrika-kus soos [[Lourenço Marques]] (Maputo) in [[Mosambiek]] wat in teëstelling met die Kaap in alle Portugese behoeftes kon voorsien. === VOC === In die middel van die sestiende eeu het [[Spanje]] sy politieke mag regoor Europa gevestig. Kolonies, soos [[Suid-Amerika]], se rykdomme is geplunder. Spanje wou die Rooms-Katolieke staatsgodsdiens op kleiner volke afforseer. Die Nederlanders het hulle teen die Spaanse oorheersing verset. Die gevolg was ’n [[Tagtigjarige Oorlog|80-jarige oorlog]] tussen die magtige Spaanse ryk en die klein Nederlandse state. Die Spanjaarde het spottend na hulle verwys as die “geux de mer” of geuse. Dit beteken “bedelaars van die see”. In 1648 het die Geuse onder leiding van [[Willem van Oranje]] die Spaanse juk afgewerp en hul vryheid verwerf. Na afloop van die oorlog het Nederland vinnig ontwikkel tot die wêreld se belangrikste handelsnasie. In 1602 is die [[VOC]] gestig en teen 1650 was dit die wêreld se grootste handelsonderneming. Dit kan in vandag se terme vergelyk word met die handelsryke van [[Henry Ford]] en [[Bill Gates]]. Net in die tydperk 1652 tot 1662 het 250 skepe met 40 200 mense aan boord verby die Kaap na die Ooste geseil. Om dié rede het die VOC besluit om ’n verversingspos aan die Kaap te stig. Op 6 April 1652, vier jaar na die oorlog, het [[Jan van Riebeeck|Johan Anthonisz (Jan) van Riebeeck]] aan wal gestap om ’n VOC-nedersetting te stig. Van Riebeeck se opdrag was om ’n [[Fort de Goede Hoop|fort]] vir sowat 80 mense te bou, klein akkers aan te lê, groente en vrugte te verbou en handel met die inheemse bevolking te dryf. Aanvanklik was Van Riebeeck se fort vierhoekig en deur ’n wal met palissades om beskerm. [[Lêer:Anonymous The Noord-Nieuwland in Table Bay, 1762.jpg|duimnael|Kaap de Goede Hoop tydens die VOC-jare]] In Maart 1653 is die verversingspos vir die eerste keer op die proef gestel. ’n Vloot onder die bevel van admiraal Gerard Demmer het in Maart 1653 by Van Riebeeck se verversingspos aangedoen. Die vloot is van [[groente]], vleis en [[melk]] voorsien, en die kolonie se prestasies is deur admiraal Demmer ná sy terugkeer in Nederland geloof. Die landbou-aktiwiteite is geleidelik uitgebou, en reeds in 1659 is die eerste wyndruiwe geoes. Die Kaapse bevolking is versterk met die invoer van die eerste slawe in 1658. Saam met die slawebevolking is die [[Islam]]-godsdiens aan die Kaap gevestig. === 'n Nuwe taal === Die VOC se amptelike taal was Nederlands. Soos die skepe van verskillende lande die VOC-verversingstasie besoek, is daar spoedig in ’n mengelmoes van tale soos Frans, Engels en Portugees gekommunikeer. Skeepslui het van die plaaslike bevolking se woorde begin opteken. Khoi-woorde soos [[dagga]], [[boegoe]] en kierie was al voor 1652 opgeteken en is vandag steeds deel van die woordeskat van Afrikaans. Alhoewel Nederlands die oorheersende taal was, het daar stadig maar seker uit die mengelmoes van tale ’n nuwe taal ontstaan. Hierdie taal is Afrikaans – spontaan vernoem na die Afrika-bodem waaruit dit ontstaan en wortelgeskiet het. === Vryburgers === Die Vryburgers was werkers van die VOC aan wie toestemming verleen is om die VOC se diens te verlaat (dus “vry burgers” te word) en te gaan boer. Sedert 1657 is die eerste plase aan hulle toegeken. Aanvanklik moes die Vryburgers saai en plant wat die VOC voorskryf en die lae pryse van die VOC aanvaar. Reeds in 1658 het die Vryburgers in opstand gekom teen die VOC se ekonomiese voorskriftelike regeerwyse. Die Vryburgers was nie net pioniers wat deur landbou die kontinent moes tem nie, maar ook ekonomiese en politieke pioniers. Hul stryd om ekonomiese vryheid was die voorloper vir die latere stryd vir politieke vryheid. Hier is die eerste grondslag gelê vir Afrikaners se politieke en ekonomiese vryheidsideale. Die despotiese regering van die VOC het inderwaarheid in skerp teenstelling met die Nederlandse regeerpraktyk gestaan. [[M.C.E. van Schoor]] wys dat die Nederlanders in die sestiende en sewentiende eeu politieke en godsdienstige vryhede geniet het soos geen ander volk ter wêreld nie. Die verskil is waarskynlik daaraan te wyte dat die Staten-generaal aan die VOC die volmag gegee het om handel te dryf, ooreenkomste met vorste en klante te sluit, goewerneurs en regters aan te stel en hul eie verdedigingstelsel te vestig. In praktyk het dit beteken dat die Nederlandse regering nooit sy invloed in die Kaap kon laat geld het nie, omdat die VOC as ’n staat binne ’n staat gefunksioneer het. Dit is ironies dat die nasate van die Geuse wat agt dekades baklei het vir politieke en ekonomiese vryheid, nou self die onderdrukkers van vryheidsideale geword het. Die ontwikkeling van ’n eg Suid-Afrikaanse identiteit onder die pioniers het ongeveer 40 jaar later sigbaar geword toe vier jongmans op Sondag 6 Maart 1707 met ’n Stellenbosch-meulenaar stry gekry en toe handgemeen geraak het. Landdros Johannes Starrenburg het ondersoek ingestel en die jongmans met ’n rottang bygedam. Hendrik Biebouw, ’n 17-jarige jeugdige, het op die landdros geskree: “Ik wil niet loopen, ’k ben een Africaander al slaat die landrost mijn dood, of al setten hij mij in den tronk. Ik sal, nog wil niet swijgen.” Die landdros hét hom en die ander in die tronk gegooi, en in ’n brief aan die regering in Kaapstad het hy aanbeveel dat die vier seuns verban word. Hendrik Biebouw se uitroep is om twee redes belangrik: Eerstens was Hendrik Biebouw se openbare verset op Stellenbosch die eerste geleentheid dat daar aangeteken is dat ’n Europeër die naam Afrikaner vir homself gebruik. Die vier seuns is almal in Suid-Afrika gebore, terwyl die amptenare Nederlanders was. Die uitroep dat hy ’n Afrikaner is, staan in die teken dat hy nie die gesag van die Nederlandse landdros erken nie. Tweedens staan Biebouw in die teken van die Vryburgers se toenemende ontevredenheid met die outokratiese bestuurstyl en korrupsie van die VOC-amptenare. Verskeie Vryburgers het onder leiding van [[Adam Tas]] in die geheim ’n klagskrif aan die [[Here XVII]] in Amsterdam gestuur. Nadat goewerneur Van der Stel daarvan te hore kom, word Tas verhoor en vir ongeveer ’n jaar in die [[Kasteel die Goeie Hoop]] aangehou. Die uiteinde was egter ’n oorwinning vir die Vryburgers. Die Kompanjie het ten gunste van die Vryburgers beslis en [[Willem Adriaan van der Stel]], sekundus Samuel Elsevier, landdros Johannes Starrenburg en Petrus Kalden is na Nederland teruggeroep. [[Francois van der Stel]], broer van die goewerneur, is uit die Kaap verban. Dit was die einde van Van der Stel en sy bondgenote se skrikbewind. === Die koms van die Franse Hugenote === Duisende Protestantse Christene is deur die Rooms-Katolieke Kerk vervolg, gemartel en doodgemaak nadat Koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]] die [[Edik van Nantes]], wat godsdiensvryheid in Frankryk waarborg, herroep het. Protestante mag ook nie meer vir eredienste bymekaarkom nie, hul kerke is verwoes en hul predikante is verban of doodgemaak. Hierdie gebeure wat duisende kilometers ver in Europa afgespeel het, het ’n blywende invloed op die godsdienstige en ekonomiese ontwikkeling van die [[Kaapkolonie]] uitgeoefen. Tussen 1688 en 1700 het sowat tweehonderd Franse [[Hugenote]] uit Frankryk gevlug en aan die Kaap gearriveer. Die meeste Hugenote het hulle in [[Franschhoek]] en Drakenstein gevestig. Bekende Hugenote-vanne is Du Plessis, Du Toit, Viljoen, Naude, De Villiers, Malan, Du Preez, Malherbe, Cronjé, Pienaar en Senekal. Gewilde Hugenote-name is Francois, Pierre, Etienne, Jacques en Louis. Die trekleier, [[Piet Retief]], was ’n afstammeling van die Hugenote. Die Hugenote se vervolging toon watter opoffering geloofsoortuiging kan eis. Hulle koms na die Kaap het ’n nuwe diepte aan die Vryburgers se vryheidstrewe en identiteit gegee. Omrede hulle as Protestante geprotesteer het teen godsdiensonderdrukking, was een van hul grootste nalatenskappe godsdiens- en gewetensvryheid. Die Hugenote het ook blywende spore nagelaat op die Kaapse kultuur, wynbou, argitektuur en ekonomiese ontwikkeling. === Die eerste trekboere === In die loop van die agtiende eeu het ’n steeds groter plattelandse bevolking van boere ontwikkel. Hierdie boere was opsoek na nuwe en groter weivelde vir hul vee. Die swerwende boere, bekend as trekboere, met hul groot troppe vee het gaandeweg die Kolonie se grense na die [[Oos-Kaap]] verskuif. Soos wat die Kolonie se grense verskuif het, het hulle in aanraking gekom met die vyandige [[Xhosa]]-stamme. Die [[Groot-Visrivier]] is as die oostelike grens van die Kaapkolonie bepaal, maar reeds in 1779 het die [[Eerste Grensoorlog]] tussen die trekboere en die Xhosas uitgebreek vanweë botsings oor grond, weiding en vee. Die VOC was nie in staat om die setlaars teen Xhosa-aanvalle te beskerm nie, met die gevolg dat die trekboere op hulself aangewese was vir eie beskerming. '''Vryheidsideaal''' Die historikus Pieter Kapp wys daarop dat die Kaapse vryheidsideale saamgeval het met twee ingrypende internasionale gebeure, naamlik die Amerikaanse Vryheidstryd en die [[Franse Rewolusie]]. * Die Amerikaanse vryheidstrewe het die omskepping van 13 Amerikaanse kolonies in ’n federale republiek onafhanklik van Brittanje en Europa tot gevolg gehad. * Die grusame Franse Rewolusie wat in 1789 uitgebreek het, was ’n ingrypende vorm van verset teen onderdrukkende heersers. Vryheid, gelykheid en broederskap het saam met republikeins-demokrasie, wat burgers se regte waarborg, krete geword wat regoor die wêreld weerklink het. Aan die Kaap het die internasionale gebeure daartoe gelei dat die aanvanklike behoefte aan ekonomiese vryheid uitgebrei het na ’n strewe om politieke vryheid. Die Kaapse Patriotte-beweging (1778‒1787) het aangedring op die VOC se erkenning van die plaaslike burgers se politieke regte. Die Franse Rewolusie in 1789 het ook die doodsklok vir die VOC gelui. In 1795 het Frankryk Nederland binnegeval en die Prins van Oranje het na Engeland gevlug. In Nederland het die Bataafse Republiek met Franse steun tot stand gekom. In die Kaap het die burgers van [[Graaff-Reinet]] en Swellendam van die politieke omwenteling gebruik gemaak om in 1795 twee republieke te stig. In Graaff-Reinet het die inwoners vir landdros Maynier verjaag as gevolg van swak plaaslike bestuur en korrupsie. Alhoewel die twee republieke die band met die despotiese en onsimpatieke VOC wou verbreek, wou die burgers hulle nie losmaak van die Nederlandse Staten-generaal nie. Die twee republieke het kortstondig bestaan tot Brittanje die Kaap die eerste keer beset het. === Britse oorheersing === [[Lêer:Foto-4-300x198.png|duimnael|Die 1795-rebellie in Graaff-Reinet]] Aanvanklik sou die Britse besetting net ’n tydelike reëling wees om Britse belange teen Frankryk te beskerm. Die strategiese posisie op die seeroete na die Ooste en die uitbreek van die [[Napoleontiese Oorloë]] het die Britte genoop om teen 1806 die Kaapkolonie finaal te beset. Die Kaap sou nooit weer Hollands wees nie. Die nuwe Britse bewind het weinig van die ou VOC se bestuurstyl verskil. Om die rede was die verhouding tussen die Britse besetters en die Kaapse bevolking van die begin af gespanne. Dit was aan die begin van die negentiende eeu vir koloniale moondhede soos Brittanje ondenkbaar om selfbeskikkingsreg aan enige Britse kolonie toe te staan. Die Britse goewerneur aan die Kaap het sy outokratiese en selfregerende mag behou en kon op eie gesag proklamasies uitreik. Hy was slegs verantwoordelik aan die Britse Sekretaris van Kolonies. Die Britte het hul taal- en kultuurstempel op alle lewensterreine probeer afdruk deur ’n imperialistiese verengelsingsbeleid. Daarby was die Britse regering in Kaapstad ver verwyderd van die probleme wat die plattelandse boere op die Oosgrens ondervind het. Die verwydering tussen die staat en sy burgers het spoedig aanleiding gegee tot groter vervreemding tussen die inheemse burgers en die staat. Die meeste burgers het soos vreemdelinge in hul eie land begin voel. === Slawerny as ekonomiese praktyk === Slawerny was destyds ’n algemene arbeidspraktyk en die hoeksteen van die wêreldekonomie. Brittanje het leiding geneem met radikale hervormings wat teen 1834 tot die algehele vrystelling van slawe binne die hele Britse Ryk gelei het. Ten spyte van die Britse regering se beloftes van vergoeding het die grensboere groot finansiële skade gelei, wat bankrotskappe en skuldprobleme tot gevolg gehad het. Nie die vrystelling van slawe nie, maar die verbreekte beloftes oor vergoeding en die gevolglike finansiële skade was een van die redes van die [[Groot Trek]]. === Europese setlaars === As gevolg van die langdurige oorloë in Europa het Europese immigrante reeds tydens die VOC-bewind hulle aan die Kaap gevestig. ’n Paar duisend Duitsers het tussen 1652 en 1795 hulle aan die Kaap gevestig. Die Duitse sendeling [[Georg Schmidt]] is in 1737 deur die [[Morawiese kerk|Morawiese Sendinggenootskap]] gestuur om die evangelie aan die Khoi-Khoin te verkondig. In 1806 is die naam van die sendingstasie na [[Genadendal]] verander. Die [[Berlynse Sendinggenootskap]] het ook sendingstasies soos Amandelboom (vandag [[Williston]]) gevestig. Na 1800 het ongeveer nog 5000 Duitsers hulle in die Kaap gevestig. Die Britse bewind het die Duitsers veral in die westelike dele van die Kaapkolonie gevestig. Duits-Suidwes-Afrika is in die 1880’s as ’n Duitse kolonie gevestig. Die beëindiging van die Napoleontiese Oorloë, tesame met die industriële vooruitgang in Brittanje het ’n ernstige werkloosheids krisis veroorsaak. Om die probleem te oorbrug, het die Britse regering burgers in hul kolonies hervestig. Britse setlaars is gelok deur aan hulle vrye landbougrond in die Oos-Kaap te belowe. Die setlaars moes help om die Engelse leefwyse aan die Kaap te vestig en terselfdertyd ook die Oos-Kaapse grensgebied teen aanvalle van die Xhosa-stamme te verdedig. Gedurende 1820 het 4000 Britse immigrante in Tafelbaai aangekom. Hulle is in Port Elizabeth, [[Grahamstad]], [[Oos-Londen]] en die Albanie-distrik hervestig. === Goeie verhoudinge === Die lewensomstandighede in die grensgebied was uiters moeilik as gevolg van droogtes, siektes, afstande, misdaad en die voortdurende aanvalle van Xhosa-stamme. Ten spyte van die moeilike omstandighede het die setlaars gewasse soos [[mielies]], [[rog]] en [[gars]] suksesvol verbou. Skaapteelt en wolvervaardiging wat deur hulle in die gebied ingevoer is, sou gaandeweg tot winsgewende bedrywe ontwikkel. Ander setlaars, wat hulle al in Engeland as handelaars en sakemanne bekwaam het, het ’n hupstoot aan die plaaslike handel en ekonomie gegee en die vinnige groei van nuwe nedersettings soos Grahamstad en Port Elizabeth bevorder. Die grensbewoners was in die omstandighede afhanklik van mekaar se hulp en ondersteuning. Die Britse setlaars en die Hollandse oosgrensboere het uitstekend oor die weg gekom. Die goeie verhouding word ook later gesien, toe die vrederegter Thomas Phillips as verteenwoordiger van die Britse setlaars ’n [[Bybel]] as afskeidsgeskenk aan Jacobus Uys tydens die Groot Trek oorhandig het. Tot 1795 het die VOC die vrye drukpers aan die Kaap verban. Saam met die koms van die Setlaars het koerante soos die ''Grahamstown Journal'' ontstaan. Hierdie koerant sou as kommunikasiemiddel ’n belangrike rol speel om die grensbewoners in te lig van internasionale tendense, maar ook aan hulle ’n stem te gee vir eie griewe. Die koerant het van tyd tot tyd berigte in Hollands geplaas en ook Piet Retief se manifes in 1837 gepubliseer. ’n Klein groepie 1820-setlaars het verder noordwaarts na Natal getrek, wat destyds deur [[Shaka]] met ’n leër van hoogs opgeleide en gedissiplineerde Zoeloe-krygers geregeer is. Hulle het hulle in Port-Natal ([[Durban]]) gevestig. Die Voortrekkers sou later weer met hierdie groep in aanraking kom. == Monumente en erfenisterreine == === Britse setlaarsmonument, Grahamstad === Die standbeeld gee erkenning aan die waardevolle bydrae wat die Britse setlaars gelewer het om die Westerse kultuur te verstewig en uit te bou. Soos die Duitse setlaarsmonument word die hegte gesinsbande beklemtoon. === De Posthuys, Kaapstad === De Posthuys was ’n militêre seinpos uit die vroeë Kompanjiestyd en is tans in gerestoureerde vorm in Muizenberg, Kaapstad, te besigtig. Hoewel daar onder historici, argeoloë en argitekte meningsverskil bestaan oor die presiese datum van oprigting, is almal dit eens dat dit die oudste bewoonde gebou in die land is. Sover vasgestel kan word, is dit in 1673 – dus nog vroeër as die Kasteel – opgerig. Die moontlikheid het altyd bestaan dat die verversingspos aan  Tafelbaai in oorlogstyd van die rugkant, dit wil sê oor land vanuit [[Valsbaai]], aangeval en verower kan word. ’n Bemande sinjaalpos aan die Valsbaaise kus kon dus as ’n wyse voorsorgmaatreël dien. Vandaar sou die Kaap betyds gewaarsku kon word. Toe daar in 1672 oorlog tussen Brittanje en Frankryk uitbreek, is op 30 Augustus ’n noodvergadering aan die Kaap gehou, ten einde die verdediging van die nedersetting te bespreek en maatreëls in dier voege te tref. [[Isbrand Goske]] wat reeds die naam “Fortbouer” verwerf het en onder wie se leiding die bou van die Kasteel so mooi gevorder het, was juis as nuwe goewerneur op pad Kaap toe. Nog voordat Goske voet aan wal kon sit, het kommissarisse van die Kompanjie na Hout- en Valsbaai vertrek om die geskikte plek vir die oprigting van ’n seinpos te vind. Van daar af sou die owerhede aan die Kaap by wyse van vuur- of vlagseine aangaande die beweging van vreemde skepe ingelig kon word. Die kommissarisse het hul werk deeglik gedoen, want ’n strategiese plek digby die see en reg onder ’n hoë punt teen die Steenberg, aan die suidwestelike kus van Valsbaai is gekies vir die bou van die seinpos. Op 27 Januarie 1673 het die boot ''Goutvinck'' uit Tafelbaai vertrek en ’n werkspan van nagenoeg twaalf man, bygestaan deur ’n aantal vryburgers uit die omgewing, het aan die begin van Februarie aan die werk gespring. Die ''Goutvinck'' het tot 24 April in Valsbaai voor anker gelê – ’n aanduiding dat die werk teen dié tyd (na twaalf weke dus) voltooi was. De Posthuys (Nederlandse benaming vir wag- of skildwagpos) het bestaan uit ’n klein sentraal-geplaaste vertrek met ’n langwerpige verlengstuk, 6&nbsp;m breed, aan weerskante. Die mure, 80&nbsp;cm dink, is van binne en buite gepleister en afgewit. Aan die seekant is ’n breë stoep aangebring – ’n verskynsel wat, hoewel vreemd aan die Hollandse woonhuis, kenmerkend was vir sewentiende-eeuse Hollandse waghuise. Hierdie stoep is die vroegste voorbeeld van die unieke Kaapse voorstoep. Die vensterrame was van ingevoerde eike-, denne- en kiaathout en die ruite van glas uit die periode 1700–1820. Nog vroeër sou die sogenaamde ruite waarskynlik van olieseildoek vervaardig gewees het. De Posthuys moes in die somer die tierende aanslae van Valsbaai se suidoostewind met sy kastydende sand verduur. ’n Ondersoek na die tipe hout wat as balke gebruik is, dui op die moontlikheid dat die bouers van die eikebome wat Jan van Riebeeck 18-19 jaar tevore by Rondebosch geplant het, gebruik gemaak het. Met argeologiese opgrawings wat by De Posthuys gedoen is, is daar onder meer twee stuiwermuntstukke (wat in 1680 in Overijsel geslaan is), ’n koperduit uit die jaar 1736, ’n seldsame onderdeel van ’n ou geweer met ’n VOC-merk en porseleinstukke uitgehaal. Opgrawings het veral gebruiksartikels wat uit die middel van die agtiende eeu dateer, opgelewer. In vredestyd is die gebou onbewoon gelaat, hoewel rondtrekkende veewagters, vissers en vryburgers ongetwyfeld periodiek daar vertoef het. Goewerneur WA van der Stel sou dit as verblyf vir sy persoonlike vissers gebruik het. Die hoeveelheid oorblyfsels van visaardige herkoms dui daarop dat die gebou intensief deur vissers benut is. In die agtiende eeu is die gebou meermale deur die militêre owerhede gebruik, veral met die oorgang van die Hollandse na die Engelse bewind (1795–1815). In die [[Muizenberg#Geskiedenis|Slag by Muizenberg]] (1795) het De Posthuys onder ’n raak kanonskoot deurgeloop. In die negentiende eeu het De Posthuys sy militêr-strategiese betekenis verloor en die opeenvolgende huurders en eienaars het die aanskyn daarvan sodanig verander dat die gebou sy identiteit en boustyl ingeboet het. Dit het diens gedoen as vissershut, kantien, losieshuis, tolhuis en somervakansiehuis. Tot 1915 het dit militêre eiendom gebly, dog in die vorige honderd jaar is dit uitgehuur. Die vernaamste huurder, J.A. Stegmann, het dit van ongeveer 1880 tot 1912 tot sy beskikking gehad. Hy het in Claremont gewoon en in dié tydperk het sy gesin De Posthuys as vakansiehuis gebruik. Hy het die naam “Stegmann’s Rus” aan die huis gegee. In 1915 is die eiendom aan sir [[J.B. Robinson]] verkoop. Hy het tot 1917 daarin gewoon en toe hy in dié jaar na Wynberg verhuis, het hy De Posthuys as vakansiehuis behou. In 1929 is die eiendom aan die heer W Leon verkoop. Hy het ingrypende veranderinge aangebring en onder meer die rietdak deur sink vervang. In 1969 is Stegmann’s Rus deur ’n filiaal van [[Anglo American-korporasie]] van Suid-Afrika vir ontwikkelingsdoeleindes aangekoop. Danksy intensiewe historiese, argeologiese en argitektoniese navorsing, is die kultuurhistoriese waarde van die gebou bo alle twyfel vasgestel en is besluit om dit te restoureer. Die werk, onder leiding van die Kaapstadse argitek Dirk Visser, bygestaan deur die historikus Marian Robertson en die Stellenbosse historiese argeoloog H.N. Vos, het in 1979 ’n aanvang geneem. Die gerestoureerde De Posthuys het op 15 September 1982 amptelik deur die toenmalige aangewese ondervoorsitter van Anglo American-kKorporasie, die heer [[Nicky Oppenheimer]], geopen en vir veilige bewaring namens die SA nasie aan die [[Raad vir Nasionale Gedenkwaardighede]] oorhandig. === Dias-kruise === [[Lêer:Foto-71-300x231 (1).jpg|duimnael]] Op 12 Maart 1488 het Bartolomeu Dias by Kwaaihoek tussen [[Boesmansriviermond]] en Boknes ’n kruis geplant. Die Dias-kruis by Kwaaihoek kan as die oudste monument in Suid-Afrika beskou word. Brokstukke van die kruis is in 1938 deur Eric Axelson gevind, wat die oorspronklike kruis gerestoureer het. Dias het op sy terugvaart ook kruise geplant by Mosselbaai, Kaappunt en [[Lüderitz]]. Die kruise dien as simbool en baken van die Christendom en die Westerse beskawing. === Die Drosdy, Swellendam === Een van die bekende historiese geboue in Suid-Afrika, die [[drosdy]] te Swellendam, is in 1747 voltooi. Dit is die enigste van die agtiende-eeuse drosdye wat nog bestaan. Die Drosdy is aanvanklik T-vormig gebou met ’n noordwestelike front. Dit het ook ’n baie groot tuin gehad. Vandag staan vyf blokke huise daarop. Die eerste afbeelding van die Drosdy is in 1776 deur [[Johannes Schumacher]] gemaak. ’n Latere skets wat deur William Burchell, die bekende plantkundige, in 1815 gemaak is, toon dat die oorspronklike T-vormige huis toe reeds grootliks herbou is. Daar is naamlik ’n L-vormige deel aan die T-vorm vasgebou, sodat daar vandag min of meer ’n simmetriese U-vormige gebou staan waarvan die middelgedeelte ’n dubbelry vertrekke vorm. Die aanduiding is dat hierdie aanbouing teen ongeveer 1830 aangebring is. Vandag sien die Drosdy wesenlik uit soos dit in 1815 gelyk het. Die vernaamste verskil is dat die drie frontgewels verwyder en in wolwe-ente verander is, waarskynlik in die jare 1870–1880. Geskiedenis is in die Drosdy gemaak toe die inwoners van hierdie landdrosdistrik op 17 Junie 1795 ’n nuwe, sogenaamd vrye republiek met middelpunt Swellendam uitgeroep het. Die Swellendammers se nuutgevonde vryheid was egter van korte duur, aangesien die Britse bewind ongeveer drie maande later in die Kaap van krag geword het. Baie belangrike besoekers het die Drosdy van tyd tot tyd besoek en ook daar tuisgegaan. ’n Baie interessante besoeker was doktor Ertman Balthasar Swellengrebel, seun van die goewerneur, [[Hendrik Swellengrebel]], na wie Swellendam vernoem is. Hy is in die Kaap gebore, maar het sy opleiding in Holland ontvang, waar hy uiteindelik ook gebly het. In 1776 het hy egter besoek aan die Kaap gebring. Tydens sy besoek aan Swellendam het hy ’n tekening daarvan deur Schumacher laat maak. Hierdie skets is nog steeds in besit van die Swellengrebel-familie. Ander vername besoekers aan die Drosdy was [[Andrew Barnard|Andrew]] en lady [[Anne Barnard]]; doktor [[Hinrich Lichtenstein]], wat ’n volledige joernaal oor sy besoek aan Swellendam geskryf het; die bekende [[William John Burchell|William Burchell]] wat, soos reeds genoem, in 1815 ’n baie volledige skets van die Drosdy en omgewing gemaak het, en nog vele ander. Kommissaris [[Jacob Abraham de Mist]], ook ’n besoeker aan die Drosdy, het tydens sy besoek aan die Kaap ook gereël dat ’n spesiale seël vir die Drosdy gemaak word. Landdros H Rivers was die laaste landdros wat in die Drosdy gewoon het. Hy is in 1825 as landdros aangestel, maar in 1828 is die stelsel van Landdros en Heemrade afgeskaf. Die Drosdy het in 1845 in private besit gekom tot dit deur Daniel de Bruin gekoop is. Tien jaar later is die eiendom deur P.G. Steyn gekoop en dit het in die besit van die Steynfamilie gebly tot in 1939 toe dit deur die Staat oorgeneem is. President [[Marthinus Theunis Steyn|M.T. Steyn]], wat ’n kleinseun van P.G. Steyn was, het die Drosdy kort na afloop van die [[Tweede Vryheidsoorlog]] besoek. Na die oorname deur die Staat in 1939 is die vernaamste verandering wat aan die huis aangebring is, die vervanging van ’n veranda voor die huis deur ’n prieel. Die Drosdy-museum is in 1943 geopen. Die museum bestaan uit die  Drosdy plus enkele ander geboue wat as een van die treffendste argitektoniese komplekse in die land beskou kan word. Die gerestoureerde wynkelder vertoon van die beste pleisterwerk wat in Swellendam te sien is. Hierdie geboutjies is waarskynlik kort na 1830 opgerig. Behalwe dat die gebou ’n goeie voorbeeld van die Kaapse boukuns is, huisves die Drosdy ’n uitstekende versameling Kaapse, plattelandse meubels. Hierdie meubels het ’n oorwegend konserwatiewe styl en word gekenmerk deur die reguit, neo-klassieke lyne. ’n Besondere eienskap van die huis is die beskilderde sitkamervloer wat uit ’n tyd voor 1798 dateer. Die kombuis het ’n grondvloer wat gereeld met beesmis gesmeer word, terwyl een van die ander vertrekke weer ’n perskepitvloer het. Die ou brandkas kom uit die dae toe die Drosdy deur die landdros en heemrade gebruik is. Die Drosdy kan met reg beskou word as ’n belangrike koppeling met die vroeë Kaapse geskiedenis. === Die Koetsiershuis, Stellenbosch === In die noordwestelike hoek van [[Die Braak]] staan die bekoorlike rietdak-koetsiershuis wat as een van die oudste huisies op Stellenbosch beskou word. Oor die huisie se oprigtings geskiedenis bestaan geen volkome duidelikheid nie. Sedert 1770 het Christiaan Krijnauw die stuk grond waarop onder meer die huisie staan, as sy eiendom beskou. In 1786 is die betrokke stuk grond, anderhalwe hektaar groot, aan HL Bletterman, landdros van die dorp, toegeken. Die daaropvolgende jaar het hy die grond aan ene Martin Beyleveld verkoop, wat die hele stuk grond in erwe laat verdeel het. Een van die erwe is in 1792 aan Johann Georg Lankshoff, ’n kleremaker, verkoop. Kort daarna het Lankshoff die nou bekende koetsiershuisie daar opgerig. Daar word beweer dat die sjarmante huisie se naam ontleen is aan die feit dat dit aan die ou wapad na Kaapstad geleë was en ’n tyd lank as koets-terminus gebruik is. Die bewering is waarskynlik ’n mite, aangesien geen grondige bewyse daarvoor bestaan nie. Ander weer beweer dat die gewelfde poort wat langs die huisie was, as koetsingang gedien het; vandaar die naam. Ook dié bewering is foutief. Die aanneemlikste verklaring vir die naam is dat ’n koetsier in die negentiende eeu ’n tyd lank daar gewoon het. Wat wel waar is, is dat die huisie een van die oudste geboue op Stellenbosch is, en, foutiewe benaming al dan nie, dit doen geen afbreuk aan sy bekoorlikheid nie. Inteendeel, dit verleen aan die geboutjie ’n sekere romantiese geheimsinnigheid. Die historiese betekenis van die gebou is argitektonies van aard: dit is ’n kombinasie van fatsoenlikheid, prag en eweredigheid. Die huisie is volgens die ongewone, geslote, saamgedrukte H-plan gebou. Die twee rye kamers weerskante is met ’n sentrale kamer van volle lengte onder een dak met ’n effens breër oorspanning aan mekaar verbind. Dit is voorsien van ’n reuse kaggel om die rustige atmosfeer te bewaar. Die binnedeure was ook uitsonderlik van aard, met die breë panele en twee tot drie ligte gegote dwarslyste en riemskarniere. Aan die buitekant is sierlike holbolsygewels, dakvensters en ’n dakgeweltjie, ook wolwegeweltjie genoem, bokant die voordeur, wat een van die weiniges van sy soort in  Wes-Kaapland is wat bewaar gebly het. Met die verloop van tyd het die geboutjie vervalle geraak. In 1959 het professor Erika Theron, toe burgemeesteres van Stellenbosch, die geboutjie, wat in ’n gevorderde staat van verval was, van sloping gered. Die munisipaliteit het die geboutjie aangekoop en fondse vir die restourasie ingesamel, onder meer deur ’n omvattende uitstalling van foto’s van Stellenbosch, wat toe vir die eerste keer byeengebring en gekodifiseer is. Aanvanklik het die munisipaliteit beoog om die gerestoureerde geboutjie as jeugherberg in te rig. Daarvan het niks tereg gekom nie. Met die herstelwerk is daarin geslaag om die oorspronklike boustyl te behou. ’n Geelhoutvloer is gelê – maar om die gebou as kerksaal te kan gebruik, is die binnemure wat die vertrekkies verdeel het, verwyder. Op 18 Maart 1966 is die huisie op grond van sy argitektoniese meriete en sy geografiese ligging aan Die Braak, wat toe reeds amptelik ’n historiese baken was, tot historiese monument verklaar.  Op die bronsplaat wat die Raad vir Nasionale Gedenkwaardighede buite die geboutjie aangebring het, staan die inskripsie: ==== Koetsiershuis ==== ''Die grond waarop hierdie gebou staan, was sedert 1770 agtereenvolgens die eiendom van Christiaan Krijnauw, landdros Bletterman en Martin Beyleveld. In 1792 is die betrokke gedeelte gekoop deur Johann Georg Lankshoff, wat blykbaar hierdie huis opgerig het. Die naam “koetsiershuis” het waarskynlik ontstaan omdat dit in die negentiende eeu ’n tyd lank deur die koetsier van ’n poskoets bewoon is.'' === Die Strooidakkerk, Paarl === Die historiese kruiskerk met sy strooidak aan die Paarlse hoofstraat is die oudste kerkgebou van die Ned. Geref. Kerk wat nog in die RSA in gebruik is. Die gemeente van die Paarl (afhanklik Drakenstein genoem) is reeds in 1691 gevestig. In 1720 het die gemeente sy eerste volwaardige kerkgebou ingewy. Hierdie kerkgebou het tot April 1805 diens gedoen – 85 jaar lank dus. Deur hierdie periode het ’n aantal bekende predikante die Woord hier bedien, onder andere dominees PA van Aken, Salomon van Echten, Petrus van der Spuij en Robert Aling. Die Voortrekkerleiers Pieter Retief, Sarel Cilliers en Louis Tregardt was onder die talle dopelinge wat in dié ou kerkie, 24&nbsp;m lank en 12&nbsp;m breed, die sakrament ontvang het. In 1799 het die kerkraad tot die oprigting van ’n nuwe kerkgebou besluit en terselfdertyd onderneem om self vir die befondsing van die projek in te staan. Die ywerige dominee Aling het die gemeente op roerende wyse opgeroep om tot die boufonds by te dra. Danksy die intensiewe huiskollekte wat deur die owerheid goedgekeur en deur diakens Jacobus Marais en Johannes Minnaar van stapel gestuur is, kon daar reeds vroeg in die volgende jaar bekend gemaak word dat 39 029 gulde, 50 slawe vir een maand se diens, drie messelaars vir ’n vasgestelde werktyd, 22 vragte riet en 23 transportwagtogte gekontroleer is. Die gebou sou “in ene kruisgedaante” met ’n binnewerk van 30&nbsp;m by 11&nbsp;m opgerig word. Dominee Aling het persoonlik met die bekende agtiende-eeuse argitek, LM Thibault, onderhandel, dog hom met die oog op besparing versoek om slegs  ’n “uitwending” plan te teken. Die kerkraad het self ’n bou-opsigter, ene Petrus Jordaan, aangestel. Dit was aanvanklik die plan om geelhoutbalke per boot van Mosselbaai te laat kom, maar nadat geblyk het dat dit te duur sou wees, is ander balke in Kaapstad aangekoop. Aangesien die gebou so hoog en breed sou wees, het argitek Thibault voorgestel dat dit verleng sou vernou en van meer pilare voorsien moet word. Die kerkraad het egter bevind dat ’n “menigte van pijlaren” sou veroorsaak dat sommige kerkgangers nie die preekstoel sou sien nie en gevolglik is van die plan en Thibault se dienste afsien. ’n Geskil in verband met laasgenoemde se rekening het daarop uitgeloop dat die kerkraad die bedrag van 200 riksdaalders aan Thibault moes oorbetaal. In die jaar 1800 is die geliefde dominee Van Aken, yweraar vir die kerkbouprogram, oorlede en toe die kerkraad verder verneem dat die koste van hout gestyg het, is die werk ’n paar maande  gestaak. Spoedig is die spanpoging egter hervat. Reëlings is getref rakende die maak van bakstene en die vervoer van dekstrooi. Daar is selfs ooreenkomste met Paarliete aangegaan in verband met die huisvesting en voedsel vir ambagsmanne, handlangers en slawe. (Uit ’n Bolandse boere-oogpunt is dit insiggewend dat slaweambagsmanne en gewone handlangers onderskeidelik twee en drie “bierglazen” wyn, benewens voedsel, op gesette tye per dag moes ontvang.) Thibault se bouplan is deur dié van mejuffrou Georg Conrad Küchler vervang. Küchler  het ook onderneem om die werk vir 50 000 riksdaalders te voltooi. Die here C.H. Niehaus en Johan Meyer het vir hom as borge geteken. Teen die einde van 1802 was die kerkgebou sover voltooi dat die kerkraad dit deur kundige boumeesters uit Kaapstad kon laat inspekteer. Küchler moes enkele veranderinge en versterkings aanbring. Origens is besluit om die gebou van ’n steen- in plaas van kleivloer te voorsien. Voorlopig is om finansiële redes die soldering uitgestel. Met die voltooiing van die kerk, kon die preekstoel nou uit die ou kerk oorgebring word – ’n taak wat deur meulenaar Bart Louw tee 15 riksdaalders onderneem is. Die oprigting van die kerkgebou het vyf jaar in beslag geneem. Van binne is dit treffend en indrukwekkend vanweë die eenvoud en soberheid wat dit uitstraal. Aan die westergewel is die ou spreuk ''sol justiliae illustra nos'' aangebring. Die inwyding van die “Paarlsche kerk” is op 28 April 1805 deur dominee JP Serrurier, emeritus-leraar van die gemeente Kaapstad, waargeneem. Op die Maandag na die inwyding van die nuwe kerk is die oue per openbare veiling van die hand gesit. Deur die afgelope nagenoeg 180 jaar het die Strooidakkerk weinige veranderinge ondergaan. In 1824 is dit van ’n solder en twee galerye voorsien. In 1838 is die nuwe preekstoel, ’n skenking van mejuffrou MM Krynauw, in gebruik geneem. Die koperpen of -kapstok waaraan dominee GWA van der Lingen sy muts gehang het, is nog daar te sien. In  1852 is die gebou vergroot en van ’n konsistorie voorsien. In 1878 is nuwe kerkbanke, in 1872 lamplig en in 1882 ’n galery in die oostervleuel – waarop die orrel geïnstalleer is –aangebring. Soos dit tans daar staan, met sy netjiese strooidak, wit mure, omring van sipres- en eikebome, straal die ou gebou ’n ou-wêreldse, landelike sjarme en statigheid uit. Hiertoe lewer die omringende kerkhof met sy grafkelders ’n wesenlike bydrae. Die kerkhistoriese betekenis van die Strooidakkerk bestaan ook daarin dat sommige van ons land se voorste geestelike leiers as predikante in hierdie gemeente gestaan het. In meer as een geval het hul invloed tot ver buite die gemeentegrense en buite hul eie tyd heen gestrek. Die Strooidakkerk het ook ’n unieke bydrae tot die Suid-Afrikaanse kerkmusiek en- sang gelewer. Van die beroemdstes onder ons eertydse orreliste het die orrels van die Strooidakkerk bespeel, gemeentesang gelei, orrellesse gegee en koor- en orreluitvoerings gelewer en sodoende ’n unieke kerkmusiektradisie geskep. Pieter Hugo was tien jaar lank ’n “goeie orrelis”. Tussen die jare 1847–1875 het die heer JS de Villiers (Jan Orrelis) wye bekendheid verwerf, onder meer in 1887 as orrelis aangestel. Veertien jaar lank het hy die kerksang en -musiek bevorder. Deur sy orreluitvoerings en dié van sy begaafde seun, PK, is die Paarlse gemeente en gemeenskap sterk musiekbewus gemaak. In die Strooidakkerk is Rocco de Villiers se bekende Koraalboek en geestelike kantate gebore. ’n Geëerde orrelis was AC van Velden, wat die kerkkoor as permanente instelling gevestig het, terwyl dit voorheen slegs by besonderse geleenthede opgetree het. Die Strooidakkerk van die Paarl, waarvan die 175e bestaanjaar op luisterryke wyse in 1980 gevier is, neem ’n unieke plek onder ons nasionale gedenkwaardighede in. Kerkhistories en argitektonies is dit ’n ligbaken op die pad van ons Afrikaner volkswording en geestesgroei. === Duitse Setlaarsmonument, Oos-Londen === Die [[Duitse Setlaarsmonument]] herdenk die bydrae wat die Duitse pioniers gelewer het. Die eenheid van die Duitse gesin as die hoeksteen van beskawing word deur die monument beklemtoon. Die beeld is op 10 Oktober 1960 deur [[C.R. Swart]] onthul. === Groote Kerk, Kaapstad === Met die koms van Jan van Riebeeck en sy mense in April 1652 om aan die Kaap die Goeie Hoop vir die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie se skepe ’n verversingspos te stig, word daar aan ons Suiderstrand ’n loot van die lewenskragtige en toe reeds gelouterde Kerk van die Hervorming in Nederland geplant. Daar verloop egter ruim ’n halfeeu voordat die gemeente wat met verloop van tyd hier gegroei het, op Sondag 6 Januarie 1704 sy eerste werklike kerkgebou in gebruik kan neem. Hierdie eenvoudige, maar mooi agtkantige gebou is opgerig op die verlate onderste gedeelte van Kompanjiestuin wat al in Desember 1677 deur kommandeur Joan Bax en sy Raad vir die aanlê van ’n begraafplaas – en toe later vir ’n “behoorlyck proper kerckje” – aangewys is. Die gebou het nie die gewone kruisvorm gehad wat in ons land so gewild sou word nie, want in dié geval is die arms van die Griekse kruis deur skuins dwarsmure verbind, sodat ’n gedeelte van elkeen van die vier oop hoeke gevul is. Dit is op die patroon van die sewentiende-eeuse “preekkerke” gebou, waarin die grondplan óm 'n middelpunt ontwerp is. Omdat die toring destyds nie óp die gebou nie, maar daar teenaan opgerig is, het dit die sloping van die eerste ou kerk oorleef. Verskeie uitbreidings ten spyt, kon die beskikbare ruimte in die kerk mettertyd nie meer in die behoefte van die groeiende gemeente voorsien nie. Toe dit dus teen 1779 blyk dat die gedurige “swart leckagie” in die gebou die houtwerk bedreig, besluit die kerkraad om in plaas van slegs grootskaalse herstelwerk daaraan te laat doen, dit aanmerklik te vergroot. Deurdat hierdie vergroting, wat in 1781 voltooi is, in die uitbouing van die vier half-oop hoeke bestaan het, bly die kruisvorm van die skuins dak behoue, maar origens neem die kerk toe die vorm van ’n vierkant aan met plat dakke op die nuwe aanbousels. Na meer as 84 jaar begin die mooi ou preekstoel ook tekens van verrotting en wurmbesmetting toon, met die gevolg dat die kerkraad dit in Augustus 1788 aan die Kompanjie se knap en die later so gevierde beeldhouer Anton Anreith, opdra om ’n nuwe te maak. Terwyl Anreith die beeldhouwerk tot volle bevrediging van die kerkraad uitvoer, doen die Kompanjie se baastimmerman, JJ Graaff, die houtwerk, en op 29 November 1789 lewer dominee JP Serrurier as oudste leraar van die gemeente, die eerste preek van die nuwe kansel af, wat vandag nog die bewondering van baie uitlok. Sedert 1816 het veral die platte van die uitgeboude hoeke van die ou kerk meermale groot uitgawes aan herstelwerk geverg en algaande ook steeds groter kommer gewek … en toe stort daar tydens ’n oggenddiens in Februarie 1835, tot die ontsteltenis van baie kerkgangers, ’n stuk pleistering van die kapiteel van een van die vier groot pilare af! Nadat daar lank bespiegel en geredeneer is oor die moontlikheid of die eerbiedwaardige ou gebou heeltemal gesloop en deur ’n nuwe vervang moet word, volg die besluit om die dak te vervang en terselfdertyd die kerk van binne – alles volgens die planne van luitenant-kolonel Robert Thomson, bevelvoerder van die Royal Engineers – so te laat verander dat dit met etlike honderde sitplekke vergroot kan word. Toe daar geen bevredigende tenders inkom nie, maak die kerkraad hom gereed om, onder toesig van die bekende argitek en bouer Herman Schutte, self te laat bou. Heel gou stel Schutte verskeie wysigings in die planne voor. Deur die vloer van die gebou een meter hoër te maak, sal die kerk nie alleen binne droër en gesonder wees nie, maar ook met sy treffende uiterlike voorkoms tussen die hoë openbare geboue in die omgewing baie beter vertoon. Nóg belangriker egter was die verandering van die dak. Toe die dak afgegooi is en Schutte, saam met die goewermentsargitek, John Skirrow, die mure en fondamente deeglik kon ondersoek, blyk dit dat die ou mure en fondamente vir die beoogde herbou van die kerk geheel en al ongeskik is. Begin November 1836 het die kerkraad dus geen ander keuse as om te besluit dat die hele gebou, behalwe die toring en die konsistoriekamer, gesloop moet word nie! Die planne vir die nuwe gebou word deur Skirrow en Schutte opgestel en die bouwerk staan onder Schutte se toesig, terwyl LF Anhuyser vir die timmerwerk verantwoordelik is. Op ’n dag ná, word die fondamentstene vir die nuwe kerk 136 jaar na dié van die oue, op 27 Desember 1836 gelê. In Mei 1837 moet daar oor die plafon besluit word. Vandag nog verkondig die indrukwekkende gewelf – met sy breë spanning sonder kolomme om dit te stut en sy mooi gestukadoorde rosette waar die kroonlugters hang – die kundige vaardigheid van die ou argitek-bouer wat byna hartstogtelik vir ’n gepleisterde plafon, as  baie duursamer en sierliker as een van plank gepleit word. Nadat die Gereformeerdes sedert einde Augustus 1835 hul godsdiensoefeninge in die Lutherse kerk in Strandstraat gehou het, is hul reikhalsende verlange om weer in ’n kerk te aanbid, met die inwyding van die nuwe gebou op 31 Januarie 1841 vervul. Sedert die uiteindelike voltooiing van die kerkgebou in Breestraat en die inwyding daarvan in Oktober 1847, raak die een aan die Heerengracht mettertyd as die Groote Kerk en die ander een as die Tweede, die Nieuwe of ook die Bovenkerk bekend. Nog voordat die ou kerkgebou afgebreek is, moes die grafkelders onder die vloer daarvan, opgevul word. Daarin is weggelê verskeie gesagvoerders uit die tyd van die  VOIK, ’n Britse goewerneur uit Oos-Indië en ook ’n hele aantal ander manne van rang en stand, sowel as talle gewone burgers en burgeresse uit die ou Kaapse samelewing, saam met hul kinders. Daarby kom die grafmonumente – waarvan die swierige stellig dié van goewerneur Simon van der Stel uit 1712 was – wat indertyd teen die mure in die kerk aangebring is. Hulle is blykbaar met die vergroting van die gebou teen 1870 verwyder, en tot dusver is slegs twee teruggevind. Gelukkig pryk ’n klompie van die historiese wapenskilde of rouborde wat vroeër in die begrafnisstoete, veral van vername manne, saamgedra en daarna in die kerk gehang is, vandag weer teen die mure onder die galerye. Nadat die derde orrel van die ou kerk – ’n geskenk van die welgestelde handelaar Jan Hoets in 1826 – in telkens vergrote en verbeterde vorm nog gedurende meer as ’n eeu ook in die nuwe gebou diens gelewer het, word die huidige orrel begin Desember 1957 in gebruik geneem. Hierdie pragtige instrument, wat al die grootste kerkorrel in die suidelike halfrond genome is, speel ook in die ou Moederstad se musieklewe ’n vername rol. Die klok wat vandag nog in die toring hang, en wat al sy aandeel in talle historiese plegtighede gehad het, dra die monogram van die VOIK (VOC) en is in 1726 deur JA de Grave in Amsterdam gegiet. Langs die grote hang daar ook ’n kleiner een, wat in 1810 deur Thomas Mears in Londen gemaak is. [[Lêer:’n Wit en swart afdruk van ’n skildery deur TF Cromfield van die Groote Kerk en ou slawehuis in 1824.jpg|duimnael|’n Wit en swart afdruk van ’n skildery deur TF Cromfield van die Groote Kerk en ou slawehuis in 1824]] Van onskatbare waarde is die kerksilwer wat in die Groote Kerk bewaar word. So is daar die twee klein gegraveerde Nagmaalbekers met deksels wat die kerkraad reeds in 1669 deur “daniel de silversmit” – Daniel Echt, ’n Sweed van geboorte – laat maak het. Hulle is onder die heel oudste bekende stukke Kaapse silwer – terwyl daar ook twee inkkokers is wat Matthias Lötter in 1737 vervaardig het. Die mooi doopbak waaruit duisende lede van agt of meer geslagte Kaapse kinders en andere gedoop is, is een van die weinige egte stukke wat van die kunsvaardigheid van die vroeë Kaapse silwersmid Johann Hasse getuig. Saam met die koperstander, is dit in 1752 deur ’n gesiene dame aan die kerk geskenk. Op die plek waar die Groote Kerk staan, word die Here God dus nou al meer as 280 jaar lank aanbid. Vir geslagte van gelowige kerkgangers is die plek deur ’n ryke skat van gewaarwordinge en herinneringe ook van geestelike ervaringe geheilig, en vir die Afrikaners van Kaapstad was die kerk aan die Heerengracht – later Adderleystraat – nog altyd ’n waardige beliggaming van die Kerk van hul vaders en ’n helder ligbaken langs hul dikwels moeilike pad vorentoe. === Hugenote-monument, Franschhoek === Die herroeping van die Edik van Nantes in 1685 en die daaropvolgende vervolging van die Protestante het daartoe gelei dat ongeveer 200 Franse gesinne hulle aan die Kaap gevestig het. Die Hugenote was, soos die Hollandse koloniste, Calviniste – maar in ’n sterker graad. Die godsvertroue in ’n almagtige, liefdevolle Vader, wat een van die wesenskenmerke van die Afrikaner se geloof vorm, is deur die Hugenote versterk. Vandag staan daar in Franschhoek dié indrukwekkende monument ter ere van ons Hugenote-stamouers en hulle aandeel in die volkswording van die Afrikaner. Op 11 Desember 1936 is op ’n vergadering, wat onder voorsitterskap van senator FS Malan in Kaapstad plaasgevind het, besluit om in 1938 ’n groot herdenkingsfees te hou om die vestiging van die Franse Hugenote aan die Kaap 250 jaar tevore te herdenk. Terselfdertyd het die vergadering besluit dat ’n monument vir die Hugenote opgerig sou word om hulde te bring aan hulle veelseggende bydraes op godsdienstige, kulturele, sosiale en politieke gebied. Nadat verskeie ontwerpe vir die monument ontvang is, het die komitee besluit om ’n ontwerp van die bekende beeldhouer [[Coert Steynberg]], van Pretoria, met ’n ontwerp van meneer JC Jongens, ’n Nederlandse argitek van Kaapstad, te kombineer. Die sentrale motief van die monument sou bestaan uit ’n vrouefiguur met die aardbol onder haar voete (mnr. Steynberg se ontwerp), terwyl meneer Jongens se ontwerp van ’n suilegalery, ’n paar lugboë en ’n watervywer as agtergrond en voorgrond sou dien. [[Lêer:00000-Hugenot Monument-Franschhoek-s.jpg|duimnael|Die [[Hugenotemonument]] Franschoek]] Die hele monument is in Paarlse graniet uitgevoer onder toesig van die Kaapstadse argitek CP Walgate. Die bouwerk is aan die firma JR McKillop, van Kaapstad, opgedra, terwyl die sentrale  vrouefiguur deur Coert Steynberg self uitgebeitel is. Die monument is teen die agtergrond van die Drakensteinberge opgerig op ongeveer vier hektaar grond wat geleë is aan die bopunt van Hugenoteweg, die hoofstraat van Franschhoek. Die monument het ongeveer £18 000 (R36 000) gekos. Die monument, wat in 1947 voltooi is, is op 12 April 1948 ingewy. Die hoofspreker by dié geleentheid was dr AJ van der Merwe, Moderator van die Ned. Geref. Kerk in Kaapland. Die monument is deur ’n direkte afstammeling van die Hugenote-voorvaders, die 82-jarige Hester Beatrix Hugo (tant Hessie), die oudste dame op Franschhoek, onthul. Die Hugenote-monument is om sy simboliese betekenis een van die belangrikste monumente in Suid-Afrika. Die vrouefiguur is eerstens die verpersoonliking van veral die gees van godsdiens- en gewetensvryheid van die Franse Hugenote. Dit word deur die Bybel in haar regterhand, en die verbreekte ketting in haar linkerhand, aangetoon. Tweedens versinnebeeld die vrouefiguur die vlug, in geestelike sin, van die vrygeworde Hugenote-gees na Suid-Afrika. Sy staan bo-op die aardbol van Frankryk, en haar blik is gerig op ’n grootste visioen van komende dinge in die verre toekoms. Op haar kleed is die patroon van die nasionale blom van Frankryk, die Franse lelie. Dit simboliseer die feit dat Frankryk baie van sy seuns en dogters verloor het toe hulle uit die land gevlug het. Op die see, ten weste van die reliëfkaart van Afrika, is ’n reliëfmodel van een van die skepies waarmee die Hugenote na die suidpunt van Afrika gereis het. In die suidhoek, waar hulle hul gevestig het, is die simbole van hulle godsdiens (die Bybel), kuns en kultuur (die harp), land- en wynbou (die koringgerf en druiwestok) en nywerheid (die spinwiel) te sien. Op die gedenkrol onderaan staan die jaartal ''1688'', wat die koms van die eerste Hugenote aandui, en op die voetstuk staan ''DIE HUGENOTE''. Die bouwerk wat as agtergrond en voorgrond van die monument dien, bestaan uit die volgende: drie magtige lugboë wat deur vier slanke pilare van 12&nbsp;m hoog gevorm word en die sinnebeeld is van die goddelike Drie-eenheid; die middelste boog wat deur ’n son en ’n kruis bekroon word en die Christelike geloof en Son van Geregtigheid voorstel, ’n suilegalery in die vorm van ’n halfsirkel, en op die voorgrond ’n vywer van 12&nbsp;m by 18&nbsp;m met waterlelies. Die watervywer en die suilegang is albei simbolies van ongestoorde gemoedsrus en sielevreugde ná veel stryd en woeling. === Kasteel de Goede Hoop, Kaapstad === {{Hoofartikel|Kasteel die Goeie Hoop}} Gedurende die tydperk tussen 1666 en 1679 is die tydelike fort omskep tot die Kasteel wat vandag die oudste bewaarde gebou in Suid-Afrika is. Die Kasteel De Goede Hoop was beplan as ’n halfwegstasie, maar het die hoeksteen geword vir die vestiging van die Westerse beskawing in Afrika. === Koopmans-De Wet Huis, Kaapstad === Wanneer ’n mens in Strandstraat, Kaapstad, af beweeg en jy kom by die wit dubbelverdiepinghuis met sy indrukwekkende neo-klassistiese styl, kan jy nie anders as om vir ’n paar oomblikke na die geskiedenis teruggevoer te word nie. Die [[Koopmans-de Wet-huis]] staan hier rustig en statig, selfs uitdagend, teenoor die toringblokke wat hom aan alle kante omring – ’n kultuurerfenis, ’n Afrikanerbaken wat sy plek aan niks en niemand afstaan nie. Vandag herinner hierdie praggebou ons nie alleen aan vervloë dae in Kaapstad nie, maar ook aan ’n Afrikanervrou wat onuitwisbare spore in die Afrikanergeskiedenis nagelaat het. Maria Margaretha de Wet is op 18 Maart 1834 in Kaapstad gebore in die huis wat vannag as die Koopmans-De Wet-museum bekend staan. Op dertigjarige leeftyd het Marie de Wet met Johan Christoffel Koopmans in die huwelik getree. Hy was ’n Hollander wat in 1857 na die Kaap gekom het. Ongelukkig is ’n baie gelukkige huwelik na 15 jaar beëindig toe Johan Koopmans oorlede is. [[Marie Koopmans-de Wet]] het kinderloos agtergebly. Na haar man se oorlye het sy en haar jonger suster, Margaretha, tot hul afsterwe in hul ouerhuis bly woon. In haar lewe het Marie Koopmans-de Wet seker die bekendste vrou in Kaapstad geword. Sy het ’n baie goeie opvoeding ontvang en het ’n besondere talent vir die aanleer van tale gehad, sodat sy Frans en Duits goed kon bemeester en later selfs ook Italiaans aangeleer het. As intelligente en talentvolle mens, het sy ’n leidende rol in die sosiale lewe in die vroeë jare van die Kaap gespeel. Die salon van mevrou Koopmans-De Wet, geskoei op die beste voorbeeld van Europa, was mettertyd tot ver buite die grense van haar vaderland bekend. Reisigers na die Kaap het hulle gelukkig geag as hulle ’n besoek aan mevrou Koopmans kon bring. So het sy persone uit die hoogste sosiale lae ontvang en was daar gereeld buitelandse konsuls, regters, ministers, parlementslede, predikante en professore wat besoek by die bekende huis afgelê het. Die presidente van die Boererepublieke, soos Brand, Reitz, Kruger en Steyn was haar persoonlike vriende. Vir die Afrikaner is dit egter die besondere Afrikanerskap van hierdie merkwaardige vrou wat die meeste beïndruk. Selde het ’n vrou in die openbare lewe die saak van die Afrikaner met soveel oorgawe en toewyding gedien. Dit was veral in verband met haar ondersteuning van die Boere in die Tweede Vryheidsoorlog dat Marie Koopmans-de Wet haar plek in die Afrikaner geskiedenis verewig het. Aanvanklik het sy haar beywer om die oorlog te verhoed en later om vrede gesluit te kry. Met die oorlog ’n voldonge feit, het sy egter geen steen onaangeroer gelaat om hulp te verleen veral aan vroue en kinders in die konsentrasiekampe en die krygsgevangenes in die gevangenekampe nie. Haar huis het ’n depot van allerlei middele geword wat van vredeskomitees en belangstellendes na haar gekanaliseer is om dit by die lydende Boere te kry. So het sy honderde kratte voedsel, medisyne, klerasie en nog wat uit haar huis na die oorlogsfront versend. Deur haar onverbloemde ondersteuning van die Boeremagte, het sy haar die gramskap van die Britse regering in die Kaap op die hals gehaal. Dit het haar egter in geen stadium afgeskrik om te doen wat sy as haar plig beskou het nie. Die aktiewe en kragdadige ondersteuning van die Republikeinse magte uit die hartjie van die Britse domein in Suid-Afrika, Kaapstad, is inderdaad ’n merkwaardige stukkie geskiedenis. Marie Koopmans-de Wet is op 2 Augustus 1906 in Kaapstad oorlede. Sy en haar suster het die huis en al hulle besittings aan die volk van Suid-Afrika bemaak, en danksy hierdie gulle gebaar, is die Koopmans-De Wet-huis in 1913 gerestoureer en tot museum verklaar. Die oorspronklike huis was vermoedelik die gewone Kaapstadse woning uit die agtiende eeu – ’n enkelverdieping gebou met ’n rietdak. Sedertdien is heelwat veranderinge egter aan die huis aangebring. Die vernaamste verfraaiing van die huis is waarskynlik tussen 1783 en 1789 deur die bekende argitek LM Thibault aangebring. Hy het die huidige front ontwerp en het waarskynlik ook die heel voorstuk van die huis aangebou, naamlik die sit- en eetkamer en die portaal op die onderste verdieping, en die twee slaapkamers en kleedkamertjie daarbo. Die treffende eienskap van die vooraansig is die vier gegroefde muurpilasters, die panele tussen die boonste en onderste vensters en die geweldriehoek van drie vensters in plaas van een oordek. Die meeste van die binnehoutwerk is van greinhout. Die kosyne en style van die deure sowel as die vloere en balke is van kiaat. Die binneste muurskilderye dateer waarskynlik uit ongeveer 1780, vermoedelik deur die Duitse kunstenaar Hartmann. Vandag kan van die mooiste Kaapse meubels in die Koopmans-De Wet-museum gesien word. Die kosbare en smaakvolle meubels in die huis bekoor nie alleen die besoeker nie, maar dwing ook by hom bewondering af vir die besondere vrou wat toegesien het dat dit vir die nageslag bewaar sal bly. Die Koopmans-De Wet-huis is een van die mooiste museums in Suid-Afrika, maar is ook ’n stukkie Afrikaner-heiligdom wat die Afrikaner tot die beste inspireer. === Van Riebeeck-standbeeld, Kaapstad === [[Lêer:Jan Van Riebeeck Statue Cape Town.jpg|duimnael|Van Riebeeck Standbeeld]] n Groot standbeeld van Jan van Riebeeck staan aan die onderpunt van Adderleystraat in Kaapstad en is op 18 Mei 1899 ingewy. Van Riebeeck het nie net die eerste fort gebou nie, maar die kompanjietuine aangelê, waarvan enkele bome uit daardie tydperk vandag oorleef. Jan van Riebeeck se gesig was vir dekades op die banknote van die Republiek van Suid-Afrika. Daar is later ook ’n standbeeld van sy vrou Maria naby sy standbeeld opgerig. == Historiese dokumente == === Jan van Riebeeck gebed (1652) === Die eerste dokument is die gebed wat Van Riebeeck voorgelees het toe hy met sy bemanning op 6 April 1652 by Tafelbaai aan wal gestap het. Dit was wel nie ’n gebed uit sy hart uit nie, maar ’n voorgeskrewe gebed wat die VOC oral by nuwe vestings laat bid het. Tog gee dit ’n aanduiding van die Christelike grondslag van die Afrikaner – reg van die begin af. === Vrystelling van Vryburgers (1657) === [[Lêer:Vryburger grondbrief Jacob Cloete 1657.jpg|duimnael|Die eerste grondbrief aan 'n vryburger, in die naam van Jacob Cloete van Cologne. Die datum daarop is 1675 en dit verwys na grond langs die Liesbeekrivier.]] Die tweede dokument handel met die vrystelling van vryburgers; wat hulle regte en pligte sou wees. Dit is belangrik, want sonder hierdie instelling, sou die Kaapse Nederlandse bevolking voortdurend gewissel het en ’n nuwe volk sou nooit kon ontstaan nie. Vir Van Riebeeck en die VOC was dit net ’n ekonomiese besluit, maar dit het veel groter gevolge ingehou. === Klagskrif teen WA van der Stel (1706) === Die vryburgers is nie altyd billik behandel nie. Amptenare was korrup en het, naas hulle salaris, ook vir eie rekening geboer. Vryburgers is van die handel uitgesluit of moes swak pryse aanvaar. Dié stand van sake het met goewerneur Willem Adriaan van der Stel ’n hoogtepunt bereik. Van der Stel het wel sy plaas Vergelegen (digby vandag se Somerset-Wes) tot ’n modelplaas opgebou, maar VOC-eiendomme en vryburger-dienste gebruik daarvoor. Teenstand het hy roekeloos onderdruk. Onder leiding van Adam Tas is ’n klagskrif hieroor na die Here XVII in Nederland gestuur en hulle het Van der Stel in oneer teruggeroep. == Kulturele herdenkingsdae == === Van Riebeeck-dag, 6 April === Jan van Riebeeck het self ’n besondere waarde aan die datum 6 April geheg. Dit was op die dag wat hy aan wal gestap het nadat hy met drie skepe, naamlik die ''[[Dromedaris (skip)|Dromedaris]]'', Reijger en Goede Hoope by Tafelbaai gearriveer het met die doel om ’n verversingstasie te vestig. Die gebeure is jaarliks herdenk. In 1752 is die dag met ’n erediens gevier. Sedert 1852 het die Kaapse kerk gevra dat die dag as ’n godsdienstige feesdag beskou moet word. Tydens die driehonderdste herdenking van 6 April in 1952 is dit tot openbare vakansiedag verklaar. Na 1994 het Van Riebeeck-dag as vakansiedag verval. === Hugenotefees, 13 April === Die eerste Hugenote het op 13 April 1688 in Tafelbaai aangekom. Alhoewel die dag deur die eeue in herinnering geroep is, was dit nooit erken as ’n amptelike feesdag of openbare vakansiedag nie. Die rede is waarskynlik dat die Afrikaanse gereformeerde kerke Hervormingsfees op die Sondag naaste aan 31 Oktober vier en die huldiging aan die Hugenote se godsdienstige bydrae hierby insluit. == Kulturele simbole == === Nederlandse vlag === Hierdie vlag het drie horisontale bane in rooi (soms oranje), wit en blou. Die VOC het dieselfde vlag gebruik en net die letters VOC in die middelste wit baan gedruk. Die Nederlandse vlag is die kultuurvlag wat die langste onder die skadu van Tafelberg gewapper het, vanaf 1652 tot 1795 en toe weer vanaf 1803 tot 1806. === Hugenote-kruis === Die kruis is deur die ou Hugenote gedra as simbool van hul geloof en ook as ’n manier om mekaar te herken. Die boonste ronde knoppies verteenwoordig die agt saligsprekinge, die Malteserkruis gevorm deur die vier blare van die Franse lelie verteenwoordig die vier evangelies, Die vier fleur-de-lis, elk met drie blare, verteenwoordig die 12 apostels, en die hangende duif verteenwoordig die Heilige Gees. Toe die vervolging op sy ergste was, het hulle in die middel van die kruis ’n pêrel geplaas as simbool van trane wat vloei. == Pioniers Artikels == === Gerhardus Marthinus Rudolph, CMG – Landdros van Ladysmith, 1881–1899 === Gert Rudolph, vernoem na sy vader se neef [[Gerrit Maritz|Gerhardus Marthinus Maritz]] (Voortrekkerleier), is gebore op 28 September 1828 te Port Elizabeth. Saam met sy ouers het hy by Gert Maritz op Saailaer aangesluit in Natal. As ’n seun van tien jaar, was hy saam met die Voortrekkers en [[Hans Dons de Lange|Hans (Dons) de Lange]] se laer op die wal van die Groot Boesmansrivier, ses myl bokant Estcourt, vir drie dae en nagte omsingel deur Zoeloes (13, 14 en 15 Augustus 1838). Hierdie plek is toe Veglaer genoem. Sy skoolopleiding het hy in Pietermaritzburg ontvang. Op 14 November 1849 is hy in die huwelik bevestig met Anna, dogter van Matthys Marais van Umkomaas en later van die distrik Estcourt. In 1853 het hy een van sy skoonvader se plase gekoop, grensende aan Estcourt, die geskiedkundige plaas “Zaailaager”, waar Gert Maritz, Hans Dons de Lange en ’n paar ander Voortrekkerlaers gestaan het. In 1859 stuur hy aan as tolk in Engels, Afrikaans en Zoeloe by die Landdroskantoor Estcourt,  onder Landdros MacFarlane, eerste Landdros van Estcourt. In 1873 verlaat hy Estcourt en gaan na Utrecht onder die Suid-Afrikaanse Republiek as Landdros. Hierdie pos beklee hy tot 1881. Na die anneksasie van die Transvaal op 12 April 1877 is hy en Hendrique Shepstone benoem tot ’n tweeman-kommissie om die lang bestaande grensgeskil met [[Cetshwayo]] te besleg. Cetshwayo was uiters onvriendelik. Hy het die Landdros toegesnou: “Hoe durf jy ’n Engelsman in my land bring. Weet jy nie ’n Engelsman is soos ’n padda nie? Vanaand buite jou, stroois, more-aand is hy daar binne.” Cetshwayo was so kwaad dat hy ’n aantal Zoeloes gestuur het om die twee op hulle terugreis te vermoor. Maar vir Rudolph was die barbaar se mentaliteit ’n ope boek. Hulle is met ’n ompad huis toe. Later het Cetshwayo hom raakgeloop en vertel van die moordpoging, en daarby toegevoeg: “Jy is ’n slim jakkals.” In 1879 is berig ontvang dat Cetshwayo se wagte reeds tot tien myl van Utrecht af opgeruk het om die inwoners van die dorp uit te roei. Vir die Landdros het Cetshwayo baie agting gehad, en dit was begryplik dat Rudolph die aangewese man was om te probeer om die aanslag af te weer. Hy het vrywilligers gevra om saam te gaan onderhandel, maar net 67 man het hulle aangemeld. Die volgende oggend het net sewe opgedaag. Met hierdie groepie en sy polisiejong het hy die vyand tegemoet gery. ’n Entjie van die Zoeloes af het die sewe man agtergebly, en hy met sy polisiejong het tot by die aanvoerders gegaan. Hy het op sy perd bly sit en uiteindelik die aanvoerders van Cetshwayo se magte oorreed om nie die bevele van hulle koning uit te voer nie. Net na hierdie ooreenkoms het een van die Zoeloes egter met ’n assegaai op die Landdros afgestorm. Rudolph het die knopkierie van sy polisiejong gegryp en die Zoeloe se kop verpletter. Die Landdros wou sy rewolwer gebruik, maar die aanvoerders het geskree dat hy nie moet skiet nie. Daarop het die menigte die dooie Zoeloe met hulle assegaaie verder vermink. So is die aanval op Utrecht afgeweer. Vir hierdie kordaatstuk is hy op 24 Mei 1882 deur [[Victoria van die Verenigde Koninkryk|Koningin Victoria]] vereer met die toekenning van ’n ivoor en goue stervormige CMG- medalje, “The Companion of the most distinguished Order of St. Michael and St. George”. In 1881 verlaat hy Utrecht, en word landdros van Ladysmith, Natal, tot 1899. Vanaf 1899 het hy by sy seun op sy plaas “Zaailaager” gebly tot na die [[Tweede Vryheidsoorlog]]. In 1903 verhuis hy na sy nuwe tuiste te Greytown waar hy op 14 April 1906 oorlede is in die ouderdom van sewe-en-sewentig en-’n-half jaar. === Die Britse Setlaars, 1820 === Dis die oggend van 9 April 1820. Oor die groenblou horison van die see verskyn die seile van die ''Chapman'', ’n seilskip met ’n paar honderd mense aan boord. In Algoabaai word anker uitgegooi en met platboomskuite word mans, vrouens en kinders na die strand gebring. Waar die skuite nie nader aan die strand kan kom nie, word vrouens en kinders deur soldate deur die vlak water tot op Suid-Afrikaanse bodem gedra. Dit is die eerste groepie immigrante wat Engeland verlaat het om in Suid-Afrika ’n nuwe vaderland te vind. Hulle het die beskaafde wêreld vaarwel gesê omdat daar vir hul kinders geen toekoms meer was nie en omdat die Britse regering en die goewerneur aan die Kaap mense wou hê om die Suurveld te verdedig teen die aanvalle van die Xhosas. Na die ''Chapman'' het nog 20 ander seilskepe in Algoabaai aangekom met immigrante uit Engeland, Skotland en Ierland. By die Baai is ’n groot tentekamp opgeslaan om die setlaars voorlopig te huisves. Die goewerneur het 200 ossewaens van Boere uit die distrikte Uitenhage en Graaff-Reinet gehuur om die setlaars na hul nuwe tuiste in die Suurveld te vervoer. Die Suurveld was die streek wes van Visrivier, die oostelike helfte van die distrik Uitenhage, tussen [[Sondagsrivier|Sondags-]] en Visrivier, ongeveer 70 myl lank en 50 myl breed. Sommige gesinne moes 12 dae op die waens bly om hul bestemming te bereik. Die naaste plasies was ongeveer 80 myl van die Baai en ander tot 130 myl. Eers by hul aankoms in die Suurveld het die mense die ware oogmerk van die regering besef. Die afskeidswoorde van kolonel Cuyler, die landdros van Uitenhage, het die setlaars laat besef dat hulle hier aan groot gevare en sware ontberings blootgestel was. Hy het gesê: “Menere, as julle uitgaan om te ploeg, moet julle nooit julle gewere agterlaat nie.” Hulle hulpelose en weerlose toestand het verder duidelik geword toe die goedhartige Boere wat hulle na hul bestemming gebring het, met gevoelens van bejammering en verwondering hulle vaarwel gesê het. Die Britse regering het hulle nie vooraf ingelig oor die landstreek waarheen hulle immigreer nie. Daar is net verklaar dat hulle gevestig sou word êrens aan die suidooskus van Afrika. Daar sit die setlaars nou op die vlakte met geen bedekking, geen vervoermiddel, maar met slegs hul bagasie op die lang gras neergesit, onbekend met die land en sy aard, hul enigste vertroue op God wat hulle duisende myle op gevaarlike oseane bewaar het. Maar te midde van die hopelose en onherbergsame toestand was daar tog een groot troosgedagte: hulle hou nou hulle eie grond besit en kon werk vir die toekoms van hul kinders. Die gedagte aan ’n nuwe lewe het tot aksie en daadkrag besiel: tente is opgeslaan, die nagvure is aangesteek en die lewe van ’n setlaar het ’n aanvang geneem. Daar moes eers ’n huisie gebou word. Terwyl die mans hout gesaag en gekap het, het die vrouens en kinders riet en dekgras gesny. Die eerste huisies was eenvoudig met 2 vertrekke. Die mure was pale wat ingeplant is met latte en riete tussenin. Daarna is dit met grond gepleister. Die dak was van gras en die vloere van grond. Die setlaars het nie trekdiere besit nie en daarom maar met ’n [[groentetuin]] begin. Toe enkele van hulle ’n paar osse gekoop het, het hulle ook ander gehelp om koring te saai. Hulle was nie toegelaat om werkvolk te huur nie. Hulle moes ’n pas hê as hulle van hul plasies wou gaan. Die plasies was heeltemal te klein en die grond en klimaat ongeskik vir landerye. Gedurende die eerste drie jaar is geen koring geoes nie omdat roes die gesaaide verwoes het. Mense moes soms tot 30 myl ver loop om kos te gaan haal en sakke van 50 pond gewig op die rug dra. Sodra die setlaars beeste aangeskaf het, het die diefstal van die Xhosas begin. In September 1821 is ’n jong seun vermoor en ’n hele klomp beeste gesteel. Die setlaars moes groot ellende en ontberings verduur. In 1824 was daar 1,800 van die boere in die Suurveld wat in die allerellendigste toestand verkeer het. Hulle klere en skoene was verweer en die meeste het net van mielies en pampoen gelewe. Maar deur volharding en harde werk het hulle uiteindelik die wildernis verower en vir hulle kinders ’n toekoms verseker. Gedurende die Sesde Kafferoorlog van 1835 het die setlaars swaar verliese gely: 456 plase is verwoes, 5 700 perde, 12 000 beeste en 162 000 skape is geroof. Hierdie ramp was die oorsaak dat duisende Afrikaanssprekende boere die Kaapkolonie verlaat het. Dit is die Groot Trek. Die Engelse koloniste het egter gebly waar hulle soveel terugslae en teleurstellings verduur het. Hulle sou later ook nog die ellende van die sewende, agste en negende Kafferoorloë moes deurmaak. Die was vir hierdie mense ’n groot teleurstelling toe hulle mede-koloniste, die Afrikaners, die Kolonie verlaat het. Piet Retief was ’n vriend van die setlaars in die omgewing van Grahamstad. Hy was vir hulle die mondstuk en pleitbesorger by die Kaapse regering. Toe die Engelse vriende verneem dat Retief van plan was om by die Trek aan te sluit, het die setlaars ’n aantal manne na hom gestuur om hom te vra om van sy voorneme af te sien. Toe die ou patriarg, Jacobus Uys, met sy seun Pieter Uys en ongeveer ’n honderd Trekkers buite Grahamstad uitgespan het op hul uittog na die noorde, het die setlaars uit agting vir hierdie ou vader en as ’n blyk van meegevoel en onder die besef van die tragiese verloop van sake, besluit om aan hom ’n aandenking te oorhandig. By wyse van ’n kollekte is ’n groot Bybel gekoop, in leer gebind en aan die ou volksvader oorhandig. Buite op die omslag was gegraveer: “Aanbieding deur die inwoners van Grahamstad en omgewing aan mnr. Jacobus Uys en sy trekkende mede-landgenote.” Aan die binnekant van die omslag was geskryf: “Hierdie heilige Boek word aan mnr. Jacobus Uys en sy mede-trekkers aangebied deur die inwoners van Grahamstad en omgewing as ’n afskeidsgeskenk ter wille van die agting en die diepgevoelde spyt oor hul vertrek. Hulle innige begeerte en ernstige poging om ’n eie predikant te bekom en hulle strenge nakoming van die ordinansies van die gewyde Boek is voldoende waarborg dat hulle in hul swerftogte op soek na ’n ander vaderland, altyd gelei sal word deur die voorskrifte in hierdie heilige Boek en dat hulle standvastig by daardie ordinansies sal lewe, sal vashou aan die bevele van die Skepper van die Heelal, die God van alle nasies en volke.” ’n Groot aantal setlaars het die oorhandiging bygewoon. Thomas Phillips wat die Bybel oorhandig het, het in sy toespraak melding gemaak van die agting van die setlaars vir hulle mede-burgers en sy spyt uitgespreek oor hul vertrek: “… and we must always acknowledge the general and unbounded hospitality with which we have been welcomed in every portion of the Colony.” [[Piet Uys]] het namens sy ou vader gesê dat hy innig jammer was dat hulle van so baie getroue vriende moes afskeid neem. Hy het die blyk van agting en vriendskap baie hoog op prys gestel. Die nageslag van hierdie manne en vroue wat ’n beskaafde land verlaat het om die Christelike beskawing in ons land te help vestig, woon vandag nog tussen ons. Baie van hulle het ’n groot aandeel geneem in die opbouing van ons land en hulle merk gemaak in ons volk se geskiedenis. Die name van [[Dick King|Richard (Dick) King]], [[Alexander Biggar]], [[Thomas Halstead]], William Robinson, Henry Hartley, [[Thomas Holden Bowker|Thomas Bowker]] en ander is nou verbonde aan ons nasiewording. Later vertel ons van hierdie manne. === Die koms van die Britse Setlaars === Die koms van die Britse setlaars van 1820 na die Kaapkolonie, het ’n nuwe tydperk in die ontwikkeling van suidelike Afrika ingelui. Hoewel Brittanje die Kaap reeds in 1806 verower het, was dit eers met die koms van die setlaars dat daar enigsins sprake was van ’n Engelssprekende bevolkingsgroep in Suid-Afrika. Dit het die ontwikkeling van die Kaap feitlik onlosmaakbaar geknoop aan Brittanje. Lg. sou nou ook deur bande van bloed aan die Kaap gebind word. Die koms van hierdie Britse setlaars was in die teken van en omgeef met die groot probleme wat Brittanje en die Kaapkolonie aan die begin van die 19e eeu geteister het. Brittanje was uitgeput deur ’n jare lange oorlog teen Napoleon. Die Kaapkolonie is dan ook oorspronklik beset met die doel om te verhoed dat die Franse dalk beheer oor die Seeroete na die ooste verkry. Spoedig egter is die Britse owerheid betrek in duur grensbotsings met die Xhosas op die Oosgrens van die kolonie. Vir goewerneur [[Charles Somerset]] was die enigste goedkoop en permanente oplossing van hierdie grensprobleem, die plasing van ’n groot aantal blanke koloniste op klein plasies langs die grens. Hulle sou dan die eerste linie-verdediging van die kolonie kon waarneem en so voorkom dat ’n groot troepemag gedurig op die grens gestasioneer moes word. Die Hollandssprekende koloniste het egter op uitgestrekte veeplase geboer en het in elk geval ná die eerste grensoorloë, nie meer in die Suurveld belanggestel nie. Die ideale oplossing vir Somerset was dus om immigrante uit Brittanje in te voer. Sy verengelsingsbeleid sou ook ’n groot stoor vorentoe kry as hy ’n groot aantal Engelssprekendes in die binneland kon vestig. Geesdriftig het hy toe aan die werk gespring om die Britse owerhede in so ’n skema geïnteresseerd te kry. Die toestande in Brittanje was op daardie stadium baie haglik en duisende mense het emigrasie as hul enigste redding gesien. Die soldate wat na die einde van die [[Napoleontiese Oorloë]] teruggekeer het, moes nou vind dat daar geen werk vir hulle was nie. Nadat hulle jare lank vir Brittanje geveg het, kon hul eie land nie vir hulle ’n heenkome bied nie en het hulle verbitterde werkloses geword. Die Industriële Omwenteling en die opkoms van fabrieke het verdere duisende werkloses veroorsaak. Waar hierdie mense vroeër ’n bestaan kon maak met tuisnywerhede, het die fabrieke hulle nou geruïneer en baie moes selfs hul jong kinders in die fabrieke laat werk om kop bo water te hou. Op die Engelse platteland is baie landbouers ook van ’n heenkome beroof deur die afkamping van die meent-gronde. Baie het ’n bestaan gemaak deur hul vee op hierdie meent-gronde te laat wei. Die regering het dit egter laat toekamp en aan die groot grondbesitters verkoop. Toe die Britse regering dus bekend maak dat hulle R100,000 beskikbaar stel vir so ’n immigrasie-skema na die Kaapkolonie, was die aanvraag oorweldigend. Iets soos 90,000 aansoeke is ontvang. Ongelukkig kon hulle slegs 4,000 mense stuur. Hierdie immigrante moes hulself groepeer in groepies van minstens tien manlike persone. Die regering sou dan met die leiers van die groepe onderhandel. Elke volwasse manlike persoon moes R20 by die regering deponeer. Dit sou dan later in drie paaiemente aan hulle terugbetaal word. Hulle sou ’n gratis oortog en ’n plasie van ongeveer 50 morg verniet ontvang. Salig onbewus van al die probleme wat nog op hulle wag, vertrek die immigrante toe in 1819 met 21 skepe uit Londen. Hulle arriveer in die volgende jaar in Algoabaai, waar hulle deur die waarnemende goewerneur sir Rufane Donkin, ontvang word. Lord Charles Somerset het die Oos-Kaap beskryf as ’n vrugbare en pragtige park-landskap. Die setlaars was dus vreeslik teleurgesteld toe hulle by Algoabaai aankom en vind dat dit ’n droë, vaal en onaansienlike streek is – heeltemal anders as die groen landskap van Brittanje. Hier het die eerste wankelmoediges reeds begin wonder of hulle ’n wyse stap gedoen het. Die nedersetting by Algoabaai het op daardie stadium slegs bestaan uit Fort Frederik en drie klein huisies. Die Setlaars is dus maar voorlopig in tente gehuisves, die armes in klein ronde tentjies en die hoër klas immigrante in gerieflike markiestente. Hierdie tradisionele Britse instelling van maatskaplike ongelykheid en klasseverskille moes egter gou voor die probleme en aanslae van Afrika wyk. Goewerneur Donkin verdoop dan ook op hierdie stadium die nedersettinkie tot Port Elizabeth – ter ere van sy oorlede vrou, Elizabeth Markham. Die Setlaars moes eers ’n hele rukkie in hierdie tente-dorp bly voordat hulle na hul toekomstige plasies verskuif kon word. Donkin het eintlik net 2,000 van hulle verwag en toe daar dubbel soveel opdaag, was sy planne ’n bietjie in die war gestuur. Hy besluit toe om die Iere maar by Clanwilliam te laat vestig i.p.v. op die Oosgrens. Vanaf Algoabaai is die Setlaars deur Hollandse koloniste uit die omgewing met ossewaens na hul standplase vervoer. Aangesien daar op daardie stadium slegs sowat 400 Boere in die hele kolonie Engels magtig was, kon die Setlaars glad nie eers met hul nuwe mede-landgenote gesels nie. Elke groepie is dan ook by hul plasie afgelaai, sonder dat hulle ’n idee gehad het van wat op hulle wag en watter probleme die nuwe land aan hulle sou bied. Daar, stokalleen op die verlate veld, het die Setlaars besef dat hulle sou moes wortel skiet of omkom in die proses. Daar was geen ander uitweg nie. Die Setlaars se eerste taak was om vir hulself huise op te rig. Aangesien daar geen boumateriaal beskikbaar was nie, moes hulle maar gepleisterde wattelgehuggies met grondvloere bou. Hul meubels is geprakseer uit kissies en hout wat hulle self op hul plasies gekap het. Gedurende later jare, toe hulle darem meer gevestig was, het hulle stewige huise met klipmure gebou as beskerming teen die voortdurende rooftogte van die Xhosas. Baie van hierdie huise bestaan vandag nog. Die oorgrote meerderheid van die Setlaars was oorspronklik stedeIinge en baie van hulle het nie die vaagste benul van boerdery gehad nie. Toe hulle dus hier in die wildernis ’n boerdery aan die gang moes sit, het dit maar sukkel-sukkel gegaan. So het een bv. sy wortelsaad in ’n sloot van twee voet diep gesaai. ’n Ander het mielies met die stronk en al geplant. Nog ’n volgende het sy uie onderstebo geplant en ’n lid van die Salemgeselskap het grawe vol koring gesaai. “As jy spaarsaam saai, sal jy spaarsaam maai,” het hy gesê. [[Lêer:Britse-setlaars.png|duimnael|“Die Britse setlaars van 1820 land in Algoabaai”, deur Thomas Baines, 1853.]] Daardie eerste paar jaar het die Setlaars werklik harde bene gekou. Waar die gereelde droogtes nie die oeste laat misluk het nie, was dit weer die rooi-roes wat die koringoes vernietig het. Die owerhede moes hulle ’n lang ruk van basiese lewensbehoeftes voorsien om hulle aan die lewe te hou. Volgens die voorwaardes van hul koms mog hulle glad nie hul plasies verlaat het om elders in die dorpe te gaan geld verdien nie. Die Suurveld was ook glad nie geskik vir gewone landbou nie. Dit was egter goeie bees- en skaapwêreld. Die Setlaars mag egter vir eers nie met beeste geboer het nie. Die owerhede was bang dat hulle dan groot uitgestrekte plase sou begin aanlê en dat die idee van ’n digbevolkte grensgebied daarmee heen sou wees. Hul grondjies was in elk geval ook te klein vir veeboerdery. Hierdie byna uitsluitlike landboubedrywighede van die Setlaars het darem die voordeel gehad dat die Xhosas hulle aan die begin redelik met rus gelaat het. Eers toe die Setlaars ook met beeste begin boer het, was daar iets vir die Xhosa-bendes om te roof en het hulle weer in die Setlaars-gebied begin belangstel. Teen 1823 was die Setlaars se toestande haglik. Toe drie jaar se misoeste gevolg word deur ’n vloedstorm wat hul lande en gehuggies weggespoel het, moes die owerhede ingryp. Hulle is verlof toegestaan om hul plasies te verlaat en in die dorpe te gaan werk. Baie het dan ook van die kans gebruik gemaak en na dorpe soos Grahamstad en Port Elizabeth gestroom. Hier sou hulle nou die beroepe waarvoor hulle opgelei was, kon beoefen. Sommiges het skrynwerkers, wamakers en hoefsmede geword en gehelp om die ontwikkeling van hierdie dorpe te stimuleer. Ander weer het handelaars geword en met hul waens die land ingedring. Die wat op die plasies agtergebly het, is nou toegelaat om hul grondgebied uit te brei en ook om met vee te boer. Hulle het beeste en skape aangeskaf en heel gou sterk kuddes opgebou. In plaas van die vetstertskape van die Boere, het hulle hulself toegelê op die teel van Merino’s. Die grondslag van Suid-Afrika se winsgewende Merino-boerdery is dan ook hier deur die Setlaars gelê. Ten spyte van die verwoestende Xhosa-oorloë, het die Setlaars hierna heel gou ontwikkel tot ’n vooruitstrewende en welvarende gemeenskap. Behalwe hul bydraes op landbougebied, was hul belangrikste bydrae tot die ontwikkeling van Suid-Afrika seker die stigting van ’n vrye pers. Setlaars soos [[Thomas Pringle]], [[John Fairbairn]] en George Greig het ten spyte van teenstand deur die outokratiese Somerset, tog verlof verkry om hul “South African Journal” uit te gee. Die Setlaars is egter later teleurgestel deur hierdie koerante, toe hulle die Setlaars begin voorhou het as onderdrukkers van die nie-blankes. Die oorhandiging van die Bybel aan die Voortrekkerleier Uys, een van die friese binne die Voortrekkermonument, Pretoria. Hierdie gevoel van verontregting, tesame met ’n gemeenskaplike verset teen ’n outokratiese Britse owerheid en hul basies konserwatiewe lewensuitkyk het ’n besondere band tussen die Boere en die Setlaars laat ontstaan. Met die Groot Trek van 1836 was hulle dan ook werklik spyt dat die Boere wou wegtrek. Toe Jacobus Uys se geselskap Trekkers by Grahamstad verbytrek, het die Setlaars aan hulle ’n Bybel oorhandig as blyke van hul agting en welwillendheid. Miskien het hulle toe teruggedink aan 1820 en hoe hulle toe self van vooraf in ’n nuwe land moes begin. Hoewel die Setlaars se invloed meer in ’n lokale verband in die Oos-Kaap van belang was en hulle miskien nie so ’n belangrike rol as ander immigrante-groepe, soos die Hugenote, gespeel het nie, was hul koms tog van groot belang vir Suid-Afrika. Hul koms kan beskou word as die bakermat van die ontstaan van die groot groep Engelssprekendes in die Suid-Afrika van vandag. === Die nasionale monument vir die Britse Setlaars van 1820 in Grahamstad === Die koms van die Britse setlaars in 1820 het Suid-Afrika se ontwikkeling baie bevorder. Suid-Afrika is toe ook met baie nou bande aan Brittanje geknoop. Die rede vir die Setlaars se koms, was die terugkeer van die soldate van die Napoleontiese oorloë – hulle was werkloos. Die industriële omwenteling het ook plaasgevind waar masjiene bo mense verkies is. Toe Lord Charles Somerset vra dat immigrante hulle in Suid-Afrika moes vestig, is iets soos 90 000 aansoeke ontvang. Ongelukkig kon hulle slegs 4 000 stuur. Lord Charles Somerset wou gehad het dat die immigrante hulle by die Oosgrens vestig om verdere botsings tussen die Xhosas en die Blankes te voorkom. Daar sou met ander woorde ’n sterker linie wees om die Xhosas te keer. Die Setlaars sou plasies van 50 morg ontvang. Daar was ook ’n tekort aan ambagsmanne in Suid-Afrika. Somerset het ook beoog om van die Kaap ’n Britse kolonie te maak. Hy het om daardie rede Setlaars aangevra. Dr. [[William Atherstone|William Guybon Atherstone]], bekend as die vader van geneeskunde in Suid-Afrika, was ook ’n vername 1820-Britse Setlaar. Ons het deur Pringle en Craig (al twee Britse Setlaars van 1820) se toedoen die vryheid van die pers verkry. Toe die Setlaars in 1820 in Suid-Afrika kom, was baie van hulle nie boere nie. Somerset het bepaal dat hulle nie van hulle plasies mag wegtrek nie. Een Setlaar het byvoorbeeld ’n sloot van 2 voet diep gemaak en wortelsaad daarin geplant. Iemand het uie onderstebo geplant en ’n lid van die Salemgeselskap het grawe vol koring gesaai en gesê: “Wie spaarsaam saai, sal spaarsaam maai.” Vandag het ons ’n monument wat ons herinner aan die swaarkry van die Setlaars. Die gebou het sowat R5 miljoen gekos, beslaan sowat 6 240 meter2. Dit het sewe vlakke wat saamsmelt met die geskiedkundige Gunfire-heuwel by Grahamstad. In 1970 is die eerste sooi deur dr. Nico Malan, voorsitter van die monumentstigting, omgespit. Daar is begin! Toe kom die terugslae, helaas! weens die styging van boukoste. Maar die regering het weereens uitgehelp. Vandag staan die gebou daar. Dit is op 13 Julie 1974 ingewy. Die monument is hoofsaaklik vir Engelssprekendes gebou. Die verhaal van hierdie gebou strek ver terug na 1957 toe wyle mnr. T. B. Bowker, L.V. van Albanie gesê het: “Ons moet die nageslag laat weet dat die Engelssprekende Setlaars asook die Nederlandse, Franse en Duitse tot die ontwikkeling van ons land bygedra het.” Die gebou sal gebruik word vir Engelse taalfeeste wat sal plaasvind in die gehoorsaal. Gedurende die feestyd is ’n reeks praatjies saam met rolprentvertonings in sewe aflewerings, oor die Suid-Afrikaanse lewe geloods.” Bo die ouditorium is die konferensiesentrum. Behalwe die konferensiesaal met 400 sitplekke is daar nog ’n tweede konferensiesaal en kleiner vertrekke vir bestuursvergaderings en seminare. Daar is ook ’n ruim sitkamer vir afgevaardigdes en ’n restaurant agter glas met ’n pragtige uitsig oor die stad en omliggende landskap. Daar is moderne kombuisgeriewe en ’n banketsaal vir besondere bankette en byeenkomste wat in verband staan met ’n konferensieprogram. Voorsiening word gemaak vir pos-, projeksie-, kleurskyfie-, pers-, uitsaai-, televisie- en direkte vertalingsgeriewe. Die eerste konferensie het gehandel oor die onderwerp: “Engelssprekende Suid-Afrika – ’n waardebepaling”. ’n Silhoeët teen die blou lug, ’n grootse baken sigbaar van ver, so staan die Nasionale Monument vir die Setlaars van 1820. Dit is meer as net ’n monument, dit is ’n geleentheid, dit is ’n uitdaging! === Seevaarder Bartolomeu Dias was ook pionier van die transatlantiese slawebedryf === Die Portugese seevaarder Bartolomeu Dias (1450–1500), wie se brons standbeeld in die Roggebaaise Strandgebied van Kaapstad op ’n sentrale verkeerseiland aan die noordekant van die Heerengracht staan, is daarvoor bekend dat hy die seeweg tussen Europa en die Ooste om die suidpunt van Afrika ontdek het. Minder bekend is dat hy die eerste Europese slawe-vergaardepot (faktory) by El Mina aan die [[Goudkus (streek)|Goudkus]] ([[Ghana]]), aan die noordweskus van Afrika, opgerig het. Hy was drie jaar lank die bevelvoerder daarvan. Daarmee was hy dus een van die baanbreker-pioniers van die slawebedryf wat in die 1490’s na die Amerika’s uitgekring het nadat die Nuwe Wêreld bloedig deur Spanje gekolonialiseer is. Hierdie driehoekige slawebedryf tussen Europa, Afrika en Amerika het mettertyd bekend gestaan as die transatlantiese slawebedryf en het nagenoeg 400  jaar geduur. Daartydens is meer as 12,5  miljoen Afrikane van die vasteland van Afrika ontvoer, na ander wêrelddele verskeep, en teen ’n enorme profyt as slawe-arbeid verhandel. Voordat Dias om die suidpunt van Afrika gevaar en die [[transatlantiese slawehandel]] as nuwe fenomeen in die wêreldhandel posgevat het, is die handel in gewone gebruiksartikels tussen Europa en die Ooste toenemend deur die Moslem-lande, vernaamlik dié onder Turkse invloed, beheer. Die Westerse handelaars moes deur Moslem-gebied beweeg om die Oosterse markte te bereik, en weer daarvandaan terug te keer. Dit het bekend gestaan as die syroete vanweë die gewildheid van Oosterse sy-ware in die Weste. Die gevaar dat die aggressiewe Moslems die hartland van die Europese handel, Venesië, kon binneval, het weens die mislukte Kruistogte en die val van Konstantinopel in Turkse hande toegeneem. Só ’n Moslem-inval sou ’n enorme katastrofe vir die res van Europa, onder invloed van die Rooms-Katolieke Christendom, tot gevolg hê. Daarom het die Europese lande naarstiglik na alternatiewe handelsroetes na die Ooste begin soek om deur verbeterde handel kapitaal te bekom waarmee die Moslem-gevaar die hoof gebied kon word. Bewapening, beveiliging en oorlog kos immers baie geld. ==== Twee spioene na Afrika ==== [[Lêer:Kaart-300x268.jpg|duimnael]] Aangesien Granada in Spanje deels deur More, dus Moslems, oorheers is, was dit nie vreemd nie dat sy buurland, Portugal, die voortou sou neem om ’n alternatiewe handelsroete oor land deur Afrika na die Ooste te soek, of alternatiewelik ’n seeroete om Afrika te probeer vind nie om die Moslems te uitoorlê en af te weer. Die hawestad Ceuta, ook Septa genoem, aan die Noord-Afrikaanse kus. Reeds in 1413 het die Portugese monarg João I twee spioene, ’n diplomaat, kapt. Alfonso Furtrado, vergesel van ’n Hospitaalridder van die Kruistogte, na die Moorse hawestad Ceuta aan die kus van Morocco in Noord-Afrika gestuur om die militêre beveiliging daarvan vas te stel. Die hawestad was bekend as vername uitvoerplek van goud, ivoor en slawe. Die spioene het voorgegee dat hulle op reis was na Sicilië, suid van Italië, om reëling te tref vir die huwelik tussen een van die vier Portugese prinse met die Siciliaanse koningin. Hulle is gasvry deur die Arabiese More ontvang, en die twee is toegelaat om oral in die stad rond te stap. So kon hulle op die militêre verdediging van Ceuta spioeneer. Daarna het hulle na Portugal teruggekeer en aan João I verslag gedoen. Prins Hendrik (Portugees: ''Henrique''), pas mondig, was eintlik die ambisieuse avonturier wat agter sy vader gesit het om die spioene na Ceuta te stuur. Hy wou hê hulle moes die stad met oorlogskepe aanval en inneem. Dan sou Portugal ’n vastrapplek op die bodem van Afrika hê om sy soektog na ’n handelsroete oor land na die Ooste met vasberadenheid te begin. Met so ’n militêre veldtog kon prins Hendrik boonop ’n gesogte ridderskap verwerf. Die Hospitaalridder, ervare vanweë sy deelname aan die Kruistogte in die Midde-Ooste, het met sand, ’n rol lint, boontjies en ’n kom ’n model van Ceuta gebou en presies aan die koninklike hof verduidelik hoedat die stad ingeneem kon word. João I was oortuig: Hy het opdrag gegee dat ’n invalsvloot onder groot geheimhouding gereed gemaak moes word. Kort daarna het die vloot met 500 soldate onder aanvoering van die koning en sy seuns Pedro, Henrique (Hendrik) en Duarte die Straat van Gibraltar tussen Portugal en Afrika oorgesteek om Ceuta aan te val. Die Portugese skepe was eenmaster-platboomvaartuie wat moeilik maneuvreerbaar was en maklik deur wind en seestrome van koers gedwing kon word. Dit is toe presies wat op die kritieke tydstip gebeur net toe die vloot Ceuta wou binnevaar vir die aanval. Al die skepe word deur ’n sterk landwind van koers gedwing, en hulle moes doodeenvoudig verbyvaar, die [[Middellandse See]] in. Die Portugese was egter nie geestelik van koers te dwing nie. Toe die wind bedaar, het die vloot omgedraai en vier dae later ’n verrassingsaanval op Ceuta geloods. Luidens die weergawe van die koninklike kroniekskrywer Gomes Eanes de Zurara (opgeteken in 1450) het die stedelinge die Portugese inval  verwoed teengestaan, en in ’n stadium het dit gelyk of hulle die invallers gaan oorwin. Van Hendrik se lyfwag van 17 ridders was net vier nog lewend. Toe dit nag word, het hulle hulle in Ceuta se moskee verskans. Maar die volgende oggend was die stad verlate. Die inwoners het in die donker weggevlug. Ceuta was nou die eerste keer sedert die Romeinse tye die eerste Afrika-stad om in Europese besit te kom, en vir hul rol in die verowering daarvan is Hendrik, Duarte en Pedro op die slagveld tot ridders geslaan. ====  Priester Jan ==== [[Lêer:Prins-Hendrik-die-Seevaarder-254x300.jpg|duimnael|Prins-Hendrik-die-Seevaarder-]] João I het Hendrik aangestel as eerste goewerneur van Ceuta, en dit is hier dat die prins in alle erns planne begin beraam het om na ’n nuwe handelsroete na die Ooste te soek. Hy het in Ceuta verneem dat iewers in Afrika, vermoedelik in Etiopië, ’n invloedryke, magtige Christen-heerser, [[Priester Jan]], was wat ’n alternatiewe handelsroete na die Ooste geken het. Indien die Portugese kontak met hom kon maak, sou hul gekombineerde leërs die Moslem-koninkryke van Afrika en die Midde-Ooste kon oorrompel en hul magsgreep op die ekonomie verbreek, het Hendrik gemeen. Maar inligting oor die ryk van Priester Jan was vaag, en terwyl die soektog daarna aan die gang was, moes ook na alternatiewe roetes gesoek word. Die voor die hand liggendste opsie was om die weskus van Afrika te navigeer en te karteer totdat ’n seeweg om die vasteland na die Ooste gevind word. Dit was veral deur die geskrifte van die antieke Griekse historikus Herodotus welbekend dat die Egiptiese farao Necho in 600-595 vC verskeie van sy skepe, beman deur Feniciese matrose, al langs die ooskus van Afrika af suidwaarts gestuur het. Hulle het om die suidpunt gevaar, en al langs die weskus op en deur die straat van Gibraltar na Egipte teruggevaar. Hulle het die son en sterre as riglyne gebruik. Geen seekaarte wat deur hulle geteken kon gewees het, kon tot dusver gevind word nie. Die vermoedelik ongekarteerde suidpunt van Afrika is die ''Prasum'' ''Promontorium'' genoem. Portugese karvele soos uitgebeeld in ’n laat vyftiende-eeuse dokument. In 1419 het prins Hendrik (1394–1460) by Sagres, aan die suidpunt van Portugal, ’n seevaart-akademie gestig. Hier het die navorsing na die seeweg om Afrika in alle erns begin. En dit is as gevolg hiervan dat hy die bynaam “die Seevaarder” (''Henrique o Navegador'') gekry het. Self het hy nooit op die verkenningstogte uitgevaar nie. Toe prins Pedro van Portugal van 1425 tot 1428 ’n uitgebreide reis deur Europa Hierdie replika van ’n Portugese karveel van die 1500’s is in 1988 gebou vir die 500-jarige herdenking van Bartolomeu Dias se vaart van 1488 om die suidpunt van Afrika in sy soektog na ’n seeweg na die Verre-Ooste. Foto: [[Gawie Fagan]] onderneem, het hy onder meer die vername Italiaanse handelstad Venesië besoek en daar ’n kopie van Marco Polo se reisjoernaal na die Ooste bekom. Hy het ook eerstehandse inligting ingewin oor die Ottomaanse invloedrykheid om die handelsroetes na die Ooste te beheer, en van die bedreiging wat dié Moslem-ryk vir Europa ingehou het. Die seiljagvaarder en argitek Gawie Fagan by die replika van Bartolomeu Dias se karveel van 1488. Die karveel word bewaar in die Dias/Karveel-museum in Mosselbaai. Fagan het die museum spesiaal vir die karveel ontwerp. ==== Die karveel ==== [[Lêer:Portugese-karvele-207x300.jpg|duimnael|Portugese-karvele]] Hendrik se volgende stap om sy totaalplan vir ’n roete na die Ooste in die praktyk in werking te stel, was om opdrag te gee dat die Portugese skeepsbouers nuwe skepe moes ontwerp wat lang seereise kon onderneem en makliker beheerbaar was as die platboomskuite, bekend as ''barcas'', en die massiewe vestingskepe, bekend as ''galjoene'', waarmee oorlog gevoer is. Die More van Noord-Afrika was gedugte seelui wat die Middellandse See met hul hoogs maneuvreerbare en vinnige tweemaster ''baggala''-, ''boom''– en ''dhow''-seilbote met driehoekige seile oorheers het. Hendrik het opdrag gegee dat die ontwerp van die Moorse skepe bestudeer en daarop verbeter moes word. Sonder beter skepe kon die kus van Afrika nie doeltreffend verken word nie. Die Portugese skeepsbouers het toe met ’n twee- en driemasterskip van 50 ton tot 160 ton en 23 meter lank vorendag gekom wat hulle die ''karveel'' genoem het. Dié vaartuig was ’n groot verbetering op die ouer skepe en was in staat om selfs die diepsee te trotseer en teen die wind in te vaar. Die eerste seevaarder wat in die nuwe karvele uitgevaar en die weskus van Afrika verken het, was [[Diogo Cão]] (ca. 1450–1486). In 1482 en 1484 het hy twee reise suidwaarts onderneem en so ver as die kus van Namibië verken en gekarteer. Sy mees suidelike baken was by Cabo de Padrão (Kruiskaap), waar hy ’n gegraveerde bakenkruis van kalkklip, ’n padrão genoem, opgerig het. Op dié reis is hy ter see oorlede. Cão se opvolger was Bartolomeu Dias, wat die suidpunt van Afrika omvaar en die kus tot by die Groot Visrivier gekarteer het. In 1988, met die vyfhonderdjarige herdenking van Dias se landing by Mosselbaai in 1488, is ’n  replika van ’n karveel volgens oorspronklike historiese skeepswerfplanne in Lissabon gebou, en is daarin na Mosselbaai gevaar. Die skip kan vandag in die Dias-museum daar besigtig word. Die museum is spesiaal deur die Kaapse argitek Gawie Fagan ontwerp om die skip as sentrale uitstalling te huisves. As ervare seiljagvaarder was hy ook een van die bemanningslede wat die karveel na Mosselbaai gevaar het. ==== Portugal se slawehandel begin ==== Toe João I se oudste seun, Duarte, sy vader in 1433 as koning van Portugal opgevolg het, het Hendrik en sy broers Pedro en Fernando voortgegaan om die kus van Afrika te verken en die Azore-eilande te kolonialiseer. Toe Duarte in 1438 sterf, en Pedro regent word, het Hendrik sy amptelike toestemming verkry om met die kusverkennings voort te gaan – al was daar besware dat die ekspedisies blote geldvermorsing vir die staatskas was. In 1441 het een van sy karvele van die weskus van Afrika teruggekeer met goudstof en slawe, en so kon Hendrik sy kritici die mond snoer. Afrikane wat as slawe in Portugal en ook elders in Europa verkoop is, was ’n baie ou verskynsel. Toe ’n Portugese oorlogskip in 1425 ’n Moslem-slaweskip van Marokko in die Middellandse See gevang, 56 Afrikane buitgemaak en hulle teen ’n groot wins in Lissabon verkoop het, het dit min aandag getrek. Krygsgevangenes was immers eeue lank as die slawe van die oorwinnaar gereken. In 1441 het die kaptein van een van Hendrik se ekspedisies by Cabo Branco (nou Mauritanië), aan die weskus van die Boog van Afrika, volgens sy opdrag goudstof en fynsout gekoop. Toe sy matrose egter 112 Afrikane vang en na Portugal ontvoer om teen ’n groot wins te verkoop, het die belangstelling in slawehandel in dié land sterk opgevlam. Dit was ’n manier om maklik geld te maak. In die volgende jaar is nog 10 Afrikane by Cabo Branco gekaap en in Lissabon verkoop. Hendrik was baie ingenome met die goud, maar oor die slawe het hy hom verheug: Die slawe word nou uit ’n staat van heidendom vir die Koninkryk van God gered deurdat hulle met die Portugese Christendom in aanraking kom, het hy verklaar. Die jag op Afrikane vir die slawemarkte van die Europa (en die latere Amerikas) was daarmee formeel oopgestel. Twee jaar later, in 1443, het ’n ander verkenningsekspedisie van Hendrik 29 stamlede van die Azanaghi by Cabo Branco gevang en in Lagos (nou Nigerië) verder suid aan die weskus verkoop. In 1444 het Hendrik opdrag gegee dat ’n koninklike handelsorganisasie  gestig word om die handel in goud en slawe te stroomlyn. Teen 1448 was Portugal se slawehandel met die weskus van Afrika reeds besonder winsgewend. Sao Jorges da Mina soos dit vandag daar uitsien. Dit is ’n Unesco-verklaarde erfenisterrein. Die hawestad El Mina aan die Goudkus, aan die weskus van Ekwatoriaal Afrika met die Portugese slawevesting Sao Jorge da Mina.. El Mina is Arabies vir “Die Hawe”. In Portugees beteken Mina egter myn. Daar was 'n oopgroef-goudmyn naby El Mina waar fyngoud en alluviale goud (klontgoud) ontgin is. Die skildery in waterverf dateer van die Nederlandse tydperk toe die Portugese uit El Mina verdryf is. Dit is in die Blaeu van der Hem Atlas opgeneem. Fort El Mina aan die Goudkus, nou bekend as Ghana, aan die weskus van Afrika. ==== El Mina aan die Golf van Guinee ==== [[Lêer:ElMina AtlasBlaeuvanderHem.jpg|duimnael|Hawestad-El-Mina]] Toe een van Hendrik se voorste navigators, Diogo Cão, in 1471 langs die weskus van Afrika afvaar, het hy aan die suidekant van die Boog van Afrika in die [[Golf van Guinee]] ’n goudryke kusgebied, El Mina, Arabies vir “die hawe”, ontdek. Die landstrook is tussen die Volta- en Ankobrariviere geleë. Arabiese handelaars wat slawe vir El Mina se goudstof verruil het, het die gebied baie lank druk besoek. Die Portugese het die gebied nou ''Mina'' (myn) en “die Goudkus” genoem. Dat ''El Mina'' (Arabies vir “die hawe”) en ''Mina'' (Portugees vir “myn”)  na dieselfde woord lyk, is bloot toevallig. By dié geleentheid het Cão drie Spaanse handelskepe in die Golf van [[Guinee]] aangetref,  hulle aangeval en gebuit. Van toe af was El Mina vir die Portugese handelsvaarders ’n handelspos én ’n verversingpos, waar vars water en proviand ingeskeep kon word. Aanvanklik het die Portugese hul aangekarweide handelsware, tekstiele, sterkdrank, hardeware, wapens en ammunisie in El Mina vir die goudstof wat daar ontgin is, verruil. Die Arabiese slawehandelaars het slawe as ruilmiddel daarheen gebring om hulle vir fyngoud en spoelgoud te verruil. En so het die Portugese in El Mina ’n groot bron gevind van goudstof, slawe, vars water en proviand. Twintig jaar ná prins Hendrik se dood (in 1460) was Portugal se weskus-slawebedryf, wat hy so ywerig bevorder het, ’n groot bron van inkomste en arbeid vir die land. [[Johan II van Portugal|João II]] besluit dus in 1481 om ’n slawe-inskeepvesting, bekend as ’n ''faktory'', by El Mina te laat oprig. Portugal het in daardie stadium toenemend op groot skaal Afrika-slawe as arbeiders ingevoer om sy landbou te verbeter. Hierdie invoer van Afrika-slawe het egter ook ’n dramatiese uitwerking op die Portugese plattelandse gemeenskappe gehad. Ondertrouery tussen Christen-Portugese en heidense Afrikane het op groot skaal begin plaasgevind. Die godsdienstig-kulturele warboel wat ontstaan het, het die maatskaplike orde vinnig laat verval, die florerende landboubedryf het vinnig agteruitgegaan, en uiteindelik het die hele Portugal sodanig moreel en ekonomies verval, dat Spanje dit van 1580 tot 1640 kon oorheers. Bartolomeu Dias die Seevaarder ==== Bartolomeu Dias verskyn op die toneel ==== [[Lêer:Bartolomeu-Dias-217x300.jpg|duimnael|Bartolomeu-Dias]] In Desember 1481 het João II twee van sy voorste seevaarders, Diogo de Azambuja en Bartolomeu de Novaes Dias, na El Mina  gestuur om grond van die plaaslike heerser te huur en ’n handelstasie, die faktory ''São Jorge da Mina'', op te rig. Dias (ca. 1450–1500) was van adellike afkoms en sy familie was vertrouelinge van die koningshuis. Hy was vermoedelik verwant aan João Dias, een van die eerste seevaarders wat in 1434 [[Kaap Bojador]] aan die kus van [[Wes-Sahara]] bereik het, en Diniz Dias, wat die Kaap Verdiese Eilande, wes van die boog van Afrika, in 1445 ontdek het. Bartolomeu Dias was hoof van die skildwag van die koninklike hof en hoof doeane-beampte by die koninklike pakskure in Lissabon, waar ruilhandelsware vir en met Guinee, aan die weskus van Afrika, byeengebring is. Vanweë sy ervaring as  seevaarder en sy afkoms en status, was hy ’n bevelvoerende karveeloffisier in die vlooteskader wat na El Mina gestuur is om die vesting te gaan oprig. Die Portugese ruilhandel in slawe en goudstof met tekstielware, vuurwapens en ammunisie, sterk drank en ysterware het teen dié tyd sulke afmetings in El Mina aangeneem, dat dit ’n heeltydse teenwoordigheid van amptenare en die oprigting van ’n bewapende fort geregverdig het. ==== Feitoria São Jorge da Mina aan die Goudkus ==== ''Feitoria da Mina'', soos hierdie eerste Europese vesting aan die kus van Wes-Afrika voortaan bekend sou staan, was ook die eerste depot waar slawe vergaar is totdat daar voldoende siele byeen was om die ruime te vul van die skepe wat hulle na ander markte weggevoer het. De Azambuja en Dias het in 10 karvele en 2 vragskepe altesaam 100 messelaars en skrynwerkers, asook vragte hout, bakstene, gekapte boustene, boukalk en selfs dakpanne, na die Goudkus aangebring. Die faktory is by die monding van die Ankobrarivier opgerig waar die reede so diep was dat skepe van tot 300  ton daar voor anker kon lê. Ook het die Portugese bouers ’n groot opgaartenk vir vars water met bakstene gebou en ’n pypleiding tot by die strand aangelê sodat vars water maklik in die skepe voor anker ingeskeep kon word. Hulle het ook ’n pad na ’n goudmyn in die Akan-woud gebou omdat die Portugese by die ontginning van die goud daar betrokke was. Die argitektoniese boustyl van die vierkantige fort was in ooreenstemming met die indertydse Italiaanse vestingboukuns. Die hoektorings en bastionne was van soliede klip gebou om kanonaanvalle deur vyandige skepe te kon weerstaan. Die barakke kon ’n garnisoen van 50 soldate huisves. Ook is kwartiere vir die kommandeur en die opperkoopman (faktor) geskep en ’n kombuis, smidswinkel en skrynwerkerswinkel gebou. Uiteraard was daar ook die sentrale gevangenis, waar die slawe aangehou en opgegaar is totdat hulle in slaweskepe weggevoer kon word. Die vesting met sy hoë mure is oor die volgende 80 jaar stelselmatig vergroot sodat daar mettertyd ’n garnisoen van 200 soldate gehuisves is. Aan die landwaartse fasades is twee watergragte in die rotse uitgekap. In 1666 is ’n tweede vesting, Fort Sint Jago, daar naby deur die Nederlandse besetters, wat die Portugese in 1637 verdryf het, opgerig. Die eerste kommandeur van ''Feitoria São Jorge da Mina'' was Diogo de Azambuja. Dias, wat in Oktober 1486 doeane-hoof in Lissabon geword het, het Azambuja 15 jaar later, in 1496, vir ’n termyn van drie jaar as bevelvoerder van die vesting van El Mina opgevolg. ==== Dias soek die seeweg na die Ooste om die suidpunt van Afrika ==== In Julie of Augustus 1487 het João II beveel dat Bartolomeu Dias  langs die kus van Afrika afvaar om vas te stel waar die veel besproke onderpunt van Afrika was. Hy moes dan dié roete na die Ooste karteer. Dias se ekspedisie het uit twee karvele van 100 ton elk, en ’n groter en swaarder voorradeskip, bestaan. Dias was in bevel van die vlagskip ''São Christóvão''. Sy stuurman was Pero d’Alenquer. Die tweede karveel, ''São Pantaleão'', is aangevoer deur João Infante en die stuurman was Alvaro Martins, en die proviandskip is aangevoer deur Dias se jonger broer Diogo Dias, met die stuurman João de Santarem. Die vloot het eers by El Mina aangedoen om vars water en proviand in te skeep. Ook het Dias vier negerinne van Guinee laat ontvoer met die doel om hulle op uitgesoekte plekke aan die kus van suidelike Afrika los te laat met monsters goud, silwer en speserye. Hulle is in Portugese klere uitgedos en opdrag gegee om by die [[inheemse volke]] navraag te doen na die ryk van Priester Jan en om propaganda maak vir die Portugese handel. Een sterf egter ter see. Die tweede een word op die eiland Sao Tomé in die Golf van Guinee aan wal gesit, die derde een aan die kus van Suidwes-Afrika by die latere Lüderitzbucht, en die vierde by Algoabaai, waar die latere hawestad Port Elizabeth ontwikkel is. Luidens die geskrifte (van 1551) van die Portugese koninklike  kroniekskrywer João de Barros (1496–1570) – hy was van 1522 tot 1525 kommandeur van die slawevesting by El Mina – is die swaar proviandskip en sommige bemanningslede in ’n baai aan die kus van Angola agtergelaat omdat die seestrome al hoe sterker en die see onstuimiger weens kwaai winde begin raak het. Dit is waarskynlik dat Dias verwag het dat die suidpunt van Afrika naby was, want die karvele kon nie onbeperkte voorrade kos en water vir ’n lang reis inskeep nie. Hulle het die baai waar hulle vyf dae voor anker gelê het, ''Angra das Voltas'' genoem. Toe is anker gelig en het hulle verder suidwaarts gevaar. Ná aan die Kaap was die wind vyf dae lank so erg en die seestrome so kwaai, dat Dias uit radeloosheid die skepe 13 dae lank suidwes laat vaar het om aan die ongure weer en onstuimige see te ontkom. Dias het dit ''Cabo Tormentoso'' (Stormkaap) genoem, skryf De Barros, maar Duarte Pacheco Periera, ’n seevaarder en tydgenoot van Dias, skryf dat Dias later van mening verander en dit ''Cabo de Bõa Esperança'' (Kaap die Goeie Hoop) genoem het. Toe het hulle weer noordwaarts geseil. Gevolglik het die karvele ’n wye draai om die Kaap geseil. Die eerste plek waar land gesien is, was ’n baai waar beeste en herders op land was. Dias het die plek ''Baia dos Vaqueiros'' (“Baai van die veeherders”) genoem. Op 3 Februarie 1488 het die vloot by ''Cabo São Bras'' (later Mosselbaai) voor anker gaan lê, en het Dias en sy manskappe aan wal gegaan om vars water in te skeep. Hulle word deur vyandige Koina onder die klip gesteek, en Dias skiet een met sy kruisboog dood. Daarna het die karvele verder gevaar in die hoop dat Indië naby was. Die volgende plekke op Dias se kaart is ''Cabo'' ''Talhado''(later Plettenbergbaai) en ''Baia da Lagoa'' (later Algoabaai, Port Elizabeth).  Op 15 Maart bereik die twee karvele die monding van die (latere) Groot Visrivier. Dias noem dit ''Rio de Infante'' omdat kaptein Joao Infante eerste aan wal stap. Vars water word ingeskeep, en op aandrang van die bemanning word omgedraai. Daar het Dias ’n kruis-baken (''padrão São Gregorius'') van gekapte kalksteen opgerig. Die inskripsie lui in Portugees, Latyn en Arabies: “In die Jaar van Onse Heer Jesus Christus 1488. Soveel jaar ná die Skepping van die Wêreld het koning João aan Bartolomeu Dias, die bevelvoerder van sy skepe, opdrag gegee om hierdie kus te ontdek.” So lyk die kruise van Portugese kalksteen wat Bartolomeu Dias al langs die suidwes- en suidkus van Afrika opgerig het as bakens vir die ryk van die Portugese koning Joao II. En so het Dias die seeweg na Indië om die suidpunt van Afrika herontdek en gekarteer sonder dat hy die skilderagtige Tafelbaai, een van die mooiste landstonele vanaf die see ter wêreld, gesien het óf die Ooste bereik het. Op sy terugvaart het hy nog drie kruise geplant by onderskeidelik die latere Kwaaihoek naby die monding van die Boesmansrivier, by die latere Kaap Maclear by Kaappunt, en by die latere Lüderitzbucht aan die Namibiese kus. João II was so bly oor die nuus dat die seeweg om die suidpunt van Afrika na die Verre-Ooste gevind is, dat hy dit amptelik ''Cabo de Boa Esperança'' (Kaap die Goeie Hoop) genoem het. ==== Dias word kommandeur van Feitoria da Mina ==== [[Lêer:Kruise-van-Portugese-kalksteen-116x300.jpg|duimnael|So lyk die kruise van Portugese kalksteen wat Bartolomeu Dias al langs die suidwes- en suidkus van Afrika opgerig het as bakens vir die ryk van die Portugese koning Joao II.]] In 1497 is Dias terug na die Goudkus omdat hy aangestel is as kommandeur van die faktory São Jorge da Mina. Hy het die buitepos byna drie jaar lank bestuur voordat hy in 1499 gelas is om saam met sy jonger broer, Diogo Dias, en die adellike seevaarder Pedro Alvares Cabral ’n vloot van 13 skepe na Indië te lei. Hulle is eers na Brasilië, voordat ’n vlooteskader van 11 skepe koers gekies het na Indië. Op 24 Mei 1500, noord van die eiland Tristan da Cunha, het ’n sikloon losgebars en vier skepe, waaronder Dias s’n, het onder die woeste golwe verdwyn. Diogo Dias en Cabral het ontkom. Dias se kleinseun, Paulo Dias de Novais, het goewerneur van Angola geword en was in 1576 die stigter van die eerste Suider-Afrikaanse stad, Sao Paulo de Luanda, alom bekend as Luanda. ==== Spanje, Portugal, Brittanje en die slawebedryf ==== In 1493 het die Rooms-Katolieke Kerk die Amerikas, ook bekend as die Nuwe Wêreld, aan Spanje toegeken. Portugal, ’n handel-en-geloofsgenoot van Spanje, het Brasilië aan die noordooskus van Suid-Amerika, asook die eilande São Tomé en Principe, na aan die weskus van Afrika, as kolonies verkry. Ook is die alleenreg om slawe van Afrika na die Spaanse en Portugese kolonies uit te voer aan Portugal toegeken. Portugal het sy handelsposisie in die Goudkus mettertyd uitgebrei deur nog drie faktorye, Axim, Shama en Accra, te laat bou, maar teen 1550 het sy handel daar begin taan. In 1580 het Spanje Portugal geannekseer, en in 1637 het Nederland al die Portugese forte aan die Goudkus met militêre geweld oorgeneem. In 1662 trou prinses Catherine de Braganza van Portugal met koning Charles II van Brittanje, en so bekom Brittanje by wyse van ’n bruidskat al die slawekonsessies van Portugal in Afrika, soos in 1493 aan laasgenoemde toegeken deur die pous van die Rooms-Katolieke Kerk. Charles stig in 1663 The Company of Royal Adventurers of England Trading into Africa, ’n Britse slawehandelsonderneming met die koninklikes en adel as aandeelhouers. Die volgende jaar, in 1664, vestig die Britte hulle aan die Goudkus en beheer mettertyd die hele gebied. In 1874 het sir Garnet Wolseley dit met uiterste militêre verskroeide-aarde-geweld vir Brittanje gekolonialiseer. Hy is ’n jaar later as goewerneur en militêre bevelvoerder van Natal aangestel. Die Bolandse dorp Wolseley is na hom genoem. In 1957 het die Goudkus sy onafhanklikheid verkry en staan dit sedertdien bekend as Ghana. Britse slawehandelaars het in die 1700’s meer as 750 000 Afrikane vanaf El Mina as slawe na die Amerikas uitgevoer. Vir die ontwikkeling van die Amerikaanse kolonies was die Afrikane gereken as fisiek sterker en beter werkers te wees as die inheemse nomadiese bevolkings van die Amerikas. Die transatlantiese slawebedryf het tot die einde van die 19de eeu, en plek-plek tot selfs die vroeë 20ste eeu, voortgeduur. Die sogenaamde vrystelling van die slawe in die 1830’s was ’n oëverblindery. Sir [[Andries Stockenström]], landdros op Graaff-Reinet  en luitenant-goewerneur van die Oos-Kaapkolonie, het dit “a parade of sham generosity” genoem, want die slawestelsel is bloot deur ’n selfs drastieser [[inboekstelsel]] vervang. Die sogenaamde “emansipasie” van die slawe was net ’n naamsverandering wat die kapitalistiese magshebbers vir dieselfde euwel, naamlik selfverryking deur goedkoop arbeid en die uitbuiting van mense, uitgedink het. Die Dias-museumkompleks in Mosselbaai, Die Karveel-museum is die sandsteengebou met die blou spitsdak. Daar word die replika van Bartolomeu Dias se karveel van 1488 gehuisves. ==== 1988 se Dias-fees ==== In 1988 is die vyfhonderdjarige herdenking van Dias se seevaart om die suidpunt van Afrika gedenk. In Mosselbaai is ’n hele museumkompleks ingerig in talle historiese geboue aan die seefront. Daar is onder meer die Posboom, ’n reuse-melkhoutboom waar skeepskapteinsbriewe  in stewels aan die takke opgehang het of onder groot klippe geplaas het met inskripsies op die klippe dat daar briewe onder verberg is. Ook is ’n Dias/Karveel-museum opgerig om die replika van ’n Portugese karveel van die vyftiende eeu te huisves. Die karveel is in Portugal gebou en na Mosselbaai geseil. Een van die bouers en seevaarders was Gawie Fagan, bekende Kaapse argitek. Hy het die Dias/Karveel-museum ontwerp sodat die karveel daarin gehuisves kan word. Die hele museum word aan Dias en sy epiese vaart gewy. In 1988 is ook ’n spesiale gedenkkoevert deur die SA Hoofposkantoor uitgereik wat die geleentheid gedenk. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * {{af}} http://www.afrikanergeskiedenis.co.za/pioniers/oorsig/ * {{af}} Booysen, B. 1989. De Posthuys. In ''Afrikanerbakens'', FAK: Aucklandpark, pp. 24–25. * {{af}} http://www.drostdy.com/ * {{af}} Cronjé, B. 1989. Die Drosdy. In ''Afrikanerbakens'', Aucklandpark: FAK, p. 60. * {{af}} Booysen, B. 1989. Die Strooidakkerk. In ''Afrikanerbakens'', Aucklandpark: FAK, pp. 46–48. * {{af}} Cronjé, B. 1989. Die Drosdy. In ''Afrikanerbakens'', Aucklandpark: FAK, p. 60. * {{af}} De Jongh, P.S. 1989. Die Koetsiershuis. In ''Afrikanerbakens'', Aucklandpark: FAK, pp. 36–37. * {{af}} Hopkins, HC. 1989. Groote Kerk. In ''Afrikanerbakens''. Aucklandpark: FAK, pp. 32-35. * {{af}} Van Zyl, D.J. 1989. Die Franse Hugenote. In ''Afrikanerbakens'', Aucklandpark: FAK, pp. 56–57. * {{af}} Cronje, B. 1989. “Koopmans-De Wet-Huis”. In ''Afrikanerbakens'', Aucklandpark: FAK, p.&nbsp;26-27) {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]] pkr44k2h3yf8zsd5azxhfb74i315eib 6 118866 2965300 1526957 2026-09-05T19:16:05Z JMK 649 +kat 2965300 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=[[Robey Leibbrandt]] se graf op [[Ladybrand]]}} |bron=Met fotograaf se toestemming gebruik. |datum=Omstreeks 1990 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Nico van der Merwe |ander_weergawes=Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{Kopiereg-erkenning}} [[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Grafstene in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Vrystaat]] l6noy1gjklb0739cunzi89socprywgc 6 123484 2965308 1570436 2026-09-05T20:07:54Z JMK 649 ~kat 2965308 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=Pres. [[F.W. Reitz]] en sy gesin in sy koets, [[Bloemfontein]]}} |bron=OVS 1854–1954 |datum=Omstreeks 1894 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:FW Reitz]] ho51381v3xhx93kxkvsugm4u2xl4bxl 6 123486 2965311 1570514 2026-09-05T20:11:17Z JMK 649 ~kat 2965311 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=Pres. [[F.W. Reitz]] en pres. [[Paul Kruger]] voor die presidentswoning in [[Bloemfontein]]}} |bron=OVS 1854–1954 |datum=Omstreeks 1895 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} == Lisensiëring == {{PD-SA}} == Now commons == {{NowCommons}} [[Kategorie:FW Reitz]] [[Kategorie:Paul Kruger]] 7dzd19j1r7ofz6wncx4sgzcts5mvscq 0 123852 2965305 2490351 2026-09-05T19:57:19Z Drewes 52945 Sy is oorlede. 2965305 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy|datum=Augustus 2017}} {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Ewa Demarczyk | beeld = Ewa Demarczyk Polish singer 1966.jpg | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = Ewa Demarczyk | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = | geboorteplek = | oorsprong = [[Krakow]], [[Pole]] | sterfdatum = | sterfplek = | genre = Sangdigkuns | beroep = Sanger | instrument = Stem | jare_aktief = 1961-1999 | etiket = Polskie Nagrania Muza | assosiasies = | webwerf = http://demarczyk.pl/wp/ | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Ewa Maria Demarczyk''' (* [[16 Januarie]] [[1941]], [[Krakow]]; † [[14 Augustus]] [[2020]]<ref>https://kultura.gazeta.pl/kultura/7,114526,26212207,ewa-demarczyk-nie-zyje-miala-79-lat.html#s=BoxMMt1</ref>) was 'n Poolse sangeres, liedjieskryfster en musikant. == Diskografie == === Album === * ''Ewa Demarczyk śpiewa piosenki Zygmunta Koniecznego'' (1967) * ''Ewa Demarczyk'' (1974) * ''Live'' (1982) == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Webwerf == * [http://demarczyk.pl/wp/ Amptelike webwerf] {{Commons|Category:Ewa Demarczyk|no=T}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Demarczyk, Ewa}} [[Kategorie:Poolse musici]] [[Kategorie:Geboortes in 1941]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Sterftes in 2020]] 3pq73p4lmd8bd7euhe7az024gda0ucz 10 123956 2965419 2928650 2026-09-06T11:19:52Z Aliwal2012 39067 Italiaanse Grand Prix 2965419 wikitext text/x-wiki [[2026 Italiaanse Grand Prix]] <noinclude> [[Kategorie:Formule Een lyste]] </noinclude> p0vy1suevl3q82gixhrxwiewvtf8p84 0 126005 2965250 2927717 2026-09-05T14:31:45Z ~2026-48446-32 214018 add reference 2965250 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Glutathione-3D-vdW.png|duimnael|250px|’n Model van die antioksidant metabolietglutatioon. Die geel sfeer is die redoksaktiewe [[swael]]atoom wat antioksidant-aktiwiteit verskaf, terwyl die rooi, blou, wit en donkergrys sfere onderskeidelik [[suurstof]]-, [[stikstof]]-, [[waterstof]]- en [[koolstof]]atome voorstel.]] ’n '''Antioksidant''' is ’n [[molekule]] wat die oksidasie van ander molekules stuit. Oksidasie is ’n [[chemiese reaksie]] wat [[vrye radikale]] kan voortbring en dit kan lei tot kettingreaksies wat [[Sel (biologie)|selle]] kan beskadig. Antioksidante soos [[tiol]]s of [[askorbiensuur]] (vitamien C) beëindig hierdie kettingreaksies <ref>{{Cite journal |last=Gavanji |first=Shahin |last2=Zaki |first2=Hazem |last3=Panjwani |first3=Priyadarshini |last4=Othman |first4=Eman M. |date=2026-04-28 |title=Linking Experimental Models to Pathophysiology: Oxidative Stress and DNA Damage in Cardiovascular Diseases |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13163459/ |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=27 |issue=9 |pages=3931 |doi=10.3390/ijms27093931 |issn=1422-0067 |pmc=13163459 |pmid=42123513}}</ref>. Die term "antioksidant" word vir hoofsaaklik twee verskillende groepe stowwe gebruik: nywerheidschemikalieë wat by produkte gevoeg word om oksidasie te keer, en natuurlike [[Chemikalie|chemikalieë]] wat in [[voedsel]] en [[Weefsel|liggaamsweefsel]] aangetref word en na bewering gesondheidsvoordele het. Om die oksidatiewe toestand te balanseer, handhaaf [[plant]]e en [[dier]]e komplekse stelsels van oorvleuelende antioksidante, soos [[glutatioon]] en [[ensiem]]e (byvoorbeeld [[katalase]] en superoksieddismutase) wat intern vervaardig word of die dieet-antioksidante: [[vitamien A]], [[vitamien C]] en [[vitamien E]]. Dieetaanvullings met antioksidante verbeter nie gesondheid en is nie doeltreffend in die voorkoming van siektes nie, soos bewys in proefnemings. Aanvullings van [[betakaroteen]], vitamien A en vitamien E, apart of in verskillende kombinasies toegedien, het geen invloed op sterftesyfers<ref>{{cite journal | vauthors = Bjelakovic G, Nikolova D, Gluud C | title = Meta-regression analyses, meta-analyses, and trial sequential analyses of the effects of supplementation with beta-carotene, vitamin A, and vitamin E singly or in different combinations on all-cause mortality: do we have evidence for lack of harm? | journal = PLoS ONE | volume = 8 | issue = 9 | pages = e74558 | year = 2013 | pmid = 24040282 | pmc = 3765487 | doi = 10.1371/journal.pone.0074558 |bibcode = 2013PLoSO...874558B }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abner EL, Schmitt FA, Mendiondo MS, Marcum JL, Kryscio RJ | title = Vitamin E and all-cause mortality: a meta-analysis | journal = Current Aging Science | volume = 4 | issue = 2 | pages = 158–70 | date = Jul 2011 | pmid = 21235492 | pmc = 4030744 | doi = 10.2174/1874609811104020158 }}</ref> of die risiko vir [[kanker]] nie.<ref>{{cite journal | vauthors = Cortés-Jofré M, Rueda JR, Corsini-Muñoz G, Fonseca-Cortés C, Caraballoso M, Bonfill Cosp X | title = Drugs for preventing lung cancer in healthy people | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 10 | issue = | pages = CD002141 | year = 2012 | pmid = 23076895 | doi = 10.1002/14651858.CD002141.pub2 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Jiang L, Yang KH, Tian JH, Guan QL, Yao N, Cao N, Mi DH, Wu J, Ma B, Yang SH | title = Efficacy of antioxidant vitamins and selenium supplement in prostate cancer prevention: a meta-analysis of randomized controlled trials | journal = Nutrition and Cancer | volume = 62 | issue = 6 | pages = 719–27 | year = 2010 | pmid = 20661819 | doi = 10.1080/01635581.2010.494335 }}</ref> Aanvullings met [[seleen]] of vitamien E verlaag nie die risiko vir [[hartbloedvatsiekte]]s nie.<ref>{{cite journal | vauthors = Rees K, Hartley L, Day C, Flowers N, Clarke A, Stranges S | title = Selenium supplementation for the primary prevention of cardiovascular disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 1 | issue = 1| pages = CD009671 | year = 2013 | pmid = 23440843 | doi = 10.1002/14651858.CD009671.pub2 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Shekelle PG, Morton SC, Jungvig LK, Udani J, Spar M, Tu W, J Suttorp M, Coulter I, Newberry SJ, Hardy M | title = Effect of supplemental vitamin E for the prevention and treatment of cardiovascular disease | journal = Journal of General Internal Medicine | volume = 19 | issue = 4 | pages = 380–9 | date = Apr 2004 | pmid = 15061748 | pmc = 1492195 | doi = 10.1111/j.1525-1497.2004.30090.x }}</ref> Oksidatiewe stres kan beskou word as óf die oorsaak óf die gevolg van sekere [[siekte]]s. Nywerheidsantioksidante het uiteenlopende gebruike, soos as preserveermiddels in voedsel en [[grimering]] en as oksidantinhibeerders in [[brandstof]].<ref name=Ullmann>{{cite encyclopedia|doi=10.1002/14356007.a16_719.pub2|chapter=Automotive Fuels|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|year=2007|last1=Dabelstein|first1=Werner|last2=Reglitzky|first2=Arno|last3=Schütze|first3=Andrea|last4=Reders|first4=Klaus|isbn=3-527-30673-0 | name-list-format = vanc }}</ref> == Gesondheid == ===Dieet=== Hoewel sekere vlakke van antioksidant-[[vitamien]]e in die dieet nodig is vir goeie gesondheid, is daar ’n debat oor of antioksidantryke kos of aanvullings mense teen siektes beskerm. Verder is dit onduidelik, indien hulle voordelig is, watter antioksidant(e) uit ’n dieet nodig is en in watter hoeveelhede buite ’n tipiese dieet.<ref name="Stanner" /><ref name="Shenkin">{{cite journal | vauthors = Shenkin A | title = The key role of micronutrients | url = https://archive.org/details/sim_clinical-nutrition_2006-02_25_1/page/n8 | journal = Clinical Nutrition | volume = 25 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = Feb 2006 | pmid = 16376462 | doi = 10.1016/j.clnu.2005.11.006 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Woodside JV, McCall D, McGartland C, Young IS | title = Micronutrients: dietary intake v. supplement use | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-nutrition-society_2005-11_64_4/page/543 | journal = The Proceedings of the Nutrition Society | volume = 64 | issue = 4 | pages = 543–53 | date = Nov 2005 | pmid = 16313697 | doi = 10.1079/PNS2005464 }}</ref> Sommige skrywers bevraagteken die hipotese dat antioksidant-vitamiene chroniese siektes kan voorkom,<ref name="Stanner">{{cite journal | vauthors = Stanner SA, Hughes J, Kelly CN, Buttriss J | title = A review of the epidemiological evidence for the 'antioxidant hypothesis' | journal = Public Health Nutrition | volume = 7 | issue = 3 | pages = 407–22 | date = May 2004 | pmid = 15153272 | doi = 10.1079/PHN2003543 }}</ref><ref>''[http://www.dietandcancerreport.org/?p=ER Food, Nutrition, Physical Activity, and the Prevention of Cancer: a Global Perspective] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923214620/http://www.dietandcancerreport.org/?p=ER |date=23 September 2015 }}''. World Cancer Research Fund (2007). {{ISBN|978-0-9722522-2-5}}.</ref> terwyl ander glo so ’n moontlikheid is onbewese en uit die staanspoor misleidend.<ref name=Hail>{{cite journal | vauthors = Hail N, Cortes M, Drake EN, Spallholz JE | title = Cancer chemoprevention: a radical perspective | journal = Free Radical Biology & Medicine | volume = 45 | issue = 2 | pages = 97–110 | date = Jul 2008 | pmid = 18454943 | doi = 10.1016/j.freeradbiomed.2008.04.004 }}</ref> [[Polifenol]]e, wat dikwels antioksidant-eienskappe [[in vitro]] het, is nie noodwendig antioksidante [[in vivo]] nie vanweë uitgebreide metabolisme.<ref name="lpi">{{cite web |url=http://lpi.oregonstate.edu/mic/dietary-factors/phytochemicals/flavonoids |title=Flavonoids |publisher=Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis |date=2016 |access-date=24 Julie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421225832/https://lpi.oregonstate.edu/mic/dietary-factors/phytochemicals/flavonoids |archive-date=21 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In baie polifenole tree die [[katesjol]]groep as [[elektron]]ontvangers op en is dit dus verantwoordelik vir die antioksidant-aktiwiteit.<ref>{{cite journal|pmid=26867192|year=2016|author1=Csepregi|first1=K|title=Comparative Evaluation of Total Antioxidant Capacities of Plant Polyphenols|journal=Molecules|volume=21|issue=2|pages=208|last2=Neugart|first2=S|last3=Schreiner|first3=M|last4=Hideg|first4=Éva|doi=10.3390/molecules21020208}}</ref> Hierdie katesjolgroep ondergaan egter uitgebreide metabolisme wanneer dit in die menslike liggaam opgeneem word en is dan nie meer in staat om as elektronontvangers op te tree nie. Baie polifenole het dalk nie-antioksidatiewe rolle in klein konsentrasies wat seine tussen selle, reseptorsensitiwiteit, ontstekingsensiem-aktiwiteit of [[geen]]regulasie beïnvloed.<ref name=Williams>{{cite journal | vauthors = Williams RJ, Spencer JP, Rice-Evans C | title = Flavonoids: antioxidants or signalling molecules? | journal = Free Radical Biology & Medicine | volume = 36 | issue = 7 | pages = 838–49 | date = Apr 2004 | pmid = 15019969 | doi = 10.1016/j.freeradbiomed.2004.01.001 }}</ref><ref name="aggarwal">{{cite journal | vauthors = Aggarwal BB, Shishodia S | title = Molecular targets of dietary agents for prevention and therapy of cancer | journal = Biochemical Pharmacology | volume = 71 | issue = 10 | pages = 1397–421 | date = May 2006 | pmid = 16563357 | doi = 10.1016/j.bcp.2006.02.009 }}</ref><ref name="Azzi">{{cite journal | vauthors = Azzi A | title = Molecular mechanism of alpha-tocopherol action | journal = Free Radical Biology & Medicine | volume = 43 | issue = 1 | pages = 16–21 | date = Jul 2007 | pmid = 17561089 | doi = 10.1016/j.freeradbiomed.2007.03.013 }}</ref><ref name=Virgili>{{cite journal | vauthors = Virgili F, Marino M | title = Regulation of cellular signals from nutritional molecules: a specific role for phytochemicals, beyond antioxidant activity | journal = Free Radical Biology & Medicine | volume = 45 | issue = 9 | pages = 1205–16 | date = Nov 2008 | pmid = 18762244 | doi = 10.1016/j.freeradbiomed.2008.08.001 }}</ref> Hoewel dieet-antioksidante al ondersoek is vir ’n moontlike uitwerking op [[Senuwee|neurodegeneratiewe]] siektes soos [[Alzheimersiekte|alzheimers]] en [[Parkinson se siekte|parkinsons]],<ref>{{cite journal | vauthors = Di Matteo V, Esposito E | title = Biochemical and therapeutic effects of antioxidants in the treatment of Alzheimer's disease, Parkinson's disease, and amyotrophic lateral sclerosis | journal = Current Drug Targets. CNS and Neurological Disorders | volume = 2 | issue = 2 | pages = 95–107 | date = Apr 2003 | pmid = 12769802 | doi = 10.2174/1568007033482959 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rao AV, Balachandran B | title = Role of oxidative stress and antioxidants in neurodegenerative diseases | journal = Nutritional Neuroscience | volume = 5 | issue = 5 | pages = 291–309 | date = Oct 2002 | pmid = 12385592 | doi = 10.1080/1028415021000033767 }}</ref> het hierdie studies nie uitsluitsel gegee nie.<ref>{{cite journal | vauthors = Crichton GE, Bryan J, Murphy KJ | title = Dietary antioxidants, cognitive function and dementia--a systematic review | journal = Plant Foods for Human Nutrition | volume = 68 | issue = 3 | pages = 279–92 | date = Sep 2013 | pmid = 23881465 | doi = 10.1007/s11130-013-0370-0 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Takeda A, Nyssen OP, Syed A, Jansen E, Bueno-de-Mesquita B, Gallo V | title = Vitamin A and carotenoids and the risk of Parkinson's disease: a systematic review and meta-analysis | journal = Neuroepidemiology | volume = 42 | issue = 1 | pages = 25–38 | year = 2014 | pmid = 24356061 | doi = 10.1159/000355849 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Harrison FE | title = A critical review of vitamin C for the prevention of age-related cognitive decline and Alzheimer's disease | journal = Journal of Alzheimer's Disease | volume = 29 | issue = 4 | pages = 711–26 | year = 2012 | pmid = 22366772 | pmc = 3727637 | doi = 10.3233/JAD-2012-111853}}</ref> === Kandidate vir medisyne === Tirilazad is ’n atioksidatiewe [[steroïed]]derivaat wat die lipiedperoksidasie inhibeer wat vermoedelik ’n sleutelrol speel in neuronale sterftes ná [[beroerte]]s of kopbeserings. Dit het voordele getoon in die geval van diere met beroerte,<ref>{{cite journal | vauthors = Sena E, Wheble P, Sandercock P, Macleod M | title = Systematic review and meta-analysis of the efficacy of tirilazad in experimental stroke | url = https://archive.org/details/sim_stroke_2007-02_38_2/page/388 | journal = Stroke; A Journal of Cerebral Circulation | volume = 38 | issue = 2 | pages = 388–94 | date = Feb 2007 | pmid = 17204689 | doi = 10.1161/01.STR.0000254462.75851.22 }}</ref> maar by mense het dit geen uitwerking gehad op die sterftesyfer of op ander soorte bloeding nie<ref>{{cite journal | vauthors = Zhang S, Wang L, Liu M, Wu B | title = Tirilazad for aneurysmal subarachnoid haemorrhage | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 2 | pages = CD006778 | year = 2010 | pmid = 20166088 | doi = 10.1002/14651858.CD006778.pub2 }}</ref> en in die geval van iskemiese beroertes het dit die resultate vererger.<ref>{{cite journal | vauthors = Bath PM, Iddenden R, Bath FJ, Orgogozo JM | title = Tirilazad for acute ischaemic stroke | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 4 | pages = CD002087 | year = 2001 | pmid = 11687138 | doi = 10.1002/14651858.CD002087 }}</ref> Net so het die ontwerpte antioksidant NXY-059 ’n uitwerking by diere getoon, maar nie by mense nie.<ref>{{cite journal | vauthors = Bath PM, Gray LJ, Bath AJ, Buchan A, Miyata T, Green AR | title = Effects of NXY-059 in experimental stroke: an individual animal meta-analysis | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 157 | issue = 7 | pages = 1157–71 | date = Aug 2009 | pmid = 19422398 | pmc = 2743834 | doi = 10.1111/j.1476-5381.2009.00196.x }}</ref> Ander antioksidante word nog ondersoek.<ref>{{cite journal | vauthors = Green AR, Ashwood T | title = Free radical trapping as a therapeutic approach to neuroprotection in stroke: experimental and clinical studies with NXY-059 and free radical scavengers | journal = Current Drug Targets. CNS and Neurological Disorders | volume = 4 | issue = 2 | pages = 109–18 | date = Apr 2005 | pmid = 15857295 | doi = 10.2174/1568007053544156 }}</ref> Gewone middels en aanvullings met antioksidant-eienskappe kan inmeng met die doeltreffendheid van sekere middels teen kanker en bestraling.<ref name="Lemmo, W Potential interactions of prescription and over-the-counter medications having antioxidant capabilities with radiation and chemotherapy 2014">{{cite journal | vauthors = Lemmo W | title = Potential interactions of prescription and over-the-counter medications having antioxidant capabilities with radiation and chemotherapy | journal = International Journal of Cancer. Journal International Du Cancer | volume = 137 | issue = 11 | pages = 2525–33 | date = Sep 2014 | pmid = 25220632 | doi = 10.1002/ijc.29208 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = D'Andrea GM | title = Use of antioxidants during chemotherapy and radiotherapy should be avoided | url = https://archive.org/details/sim_ca-a-cancer-journal-for-clinicians_september-october-2005_55_5/page/319 | journal = CA: A Cancer Journal for Clinicians | volume = 55 | issue = 5 | pages = 319–21 | year = 2005 | pmid = 16166076 | doi = 10.3322/canjclin.55.5.319 }}</ref> In 2016 is medisyne met antioksidante ondersoek as ekstra medikasie vir [[skisofrenie]].<ref name=Mag2016/> Daar was te min getuienis om te bepaal of dit voordelig is en daar was die moontlikheid van ’n nadelige uitwerking.<ref name=Mag2016>{{cite journal|last1=Magalhães| first1=P| last2=Dean|first2=O| first3=A| last3=Andreazza|title=Antioxidant treatments for schizophrenia|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|date=2016|volume=1|url=http://www.cochrane.org/CD008919/SCHIZ_antioxidants-add-treatment-people-schizophrenia|pages=CD008919.pub2 |DOI=10.1002/14651858.CD008919.pub2}}</ref> === Oefening === [[Beeld:Vegetarian diet.jpg|duimnael|160px|Vrugte en groente is goeie bronne van die antioksidante vitamiene A, C en E.]] Volgens ’n verslag van 2000 het vitamien E-aanvullings geen voordele vir fisieke oefening onder atlete ingehou nie.<ref>{{cite journal | vauthors = Takanami Y, Iwane H, Kawai Y, Shimomitsu T | title = Vitamin E supplementation and endurance exercise: are there benefits? | journal = Sports Medicine | volume = 29 | issue = 2 | pages = 73–83 | date = Feb 2000 | pmid = 10701711 | doi = 10.2165/00007256-200029020-00001 }}</ref> Aanvullings met antioksidante kan die hartbloedvatvoordele van oefening verminder.<ref>{{cite web|last=Gavura|first=Scott|title=Antioxidants and Exercise: More Harm Than Good?|url=http://www.sciencebasedmedicine.org/index.php/antioxidants-and-exercise-more-harm-than-good/|publisher= Science Based Medicine|accessdate=19 December 2011 | name-list-format = vanc }}</ref> == In kos == Antioksidant-vitamiene kom voor in groente, vrugte, eiers, peulplante en neute. Vitamiene A, C en E kan vernietig word deur kos te lank te bêre of kook.<ref>{{cite journal | vauthors = Rodriguez-Amaya DB | title = Food carotenoids: analysis, composition and alterations during storage and processing of foods | journal = Forum of Nutrition | volume = 56 | pages = 35–7 | year = 2003 | pmid = 15806788 }}</ref> Die uitwerking van kookprosesse en voedselpreservering is ingewikkeld, aangesien dit ook die [[biobeskikbaarheid]] van antioksidante kan vergroot, soos sekere karotenoïede in groente.<ref>{{cite journal | vauthors = Maiani G, Castón MJ, Catasta G, Toti E, Cambrodón IG, Bysted A, Granado-Lorencio F, Olmedilla-Alonso B, Knuthsen P, Valoti M, Böhm V, Mayer-Miebach E, Behsnilian D, Schlemmer U | title = Carotenoids: actual knowledge on food sources, intakes, stability and bioavailability and their protective role in humans | journal = Molecular Nutrition & Food Research | volume = 53 Suppl 2 | pages = S194–218 | date = Sep 2009 | pmid = 19035552 | doi = 10.1002/mnfr.200800053 | url = https://openagrar.bmel-forschung.de/receive/import_mods_00002107 | access-date = 23 September 2017 | archive-date = 27 September 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180927113314/https://openagrar.bmel-forschung.de/receive/import_mods_00002107 | url-status = dead }}</ref> Geprosesseerde kos bevat minder antioksidant-vitamiene as vars en ongekookte kos, want bereiding stel kos bloot aan hitte en suurstof.<ref>{{cite journal | vauthors = Henry CJ, Heppell N | title = Nutritional losses and gains during processing: future problems and issues | journal = The Proceedings of the Nutrition Society | volume = 61 | issue = 1 | pages = 145–8 | date = Feb 2002 | pmid = 12002789 | doi = 10.1079/PNS2001142 | url = http://journals.cambridge.org/production/action/cjoGetFulltext?fulltextid=804076 }}</ref> {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto;" |- !Antioksidant-vitamiene !Kos met hoë vlakke van antioksidant-vitamiene<ref name="Beecher">{{cite journal | vauthors = Beecher GR | title = Overview of dietary flavonoids: nomenclature, occurrence and intake | journal = The Journal of Nutrition | volume = 133 | issue = 10 | pages = 3248S–3254S | date = Oct 2003 | pmid = 14519822 | url = http://jn.nutrition.org/cgi/content/full/133/10/3248S }}</ref><ref>{{cite web |title=Antioxidants and Cancer Prevention: Fact Sheet |publisher=National Cancer Institute |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/antioxidantsprevention |access-date=27 Februarie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20101221195228/http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/antioxidantsprevention |archive-date=21 Desember 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ortega R | title = Importance of functional foods in the Mediterranean diet | journal = Public Health Nutrition | volume = 9 | issue = 8A | pages = 1136–40 | date = Dec 2006 | pmid = 17378953 | doi = 10.1017/S1368980007668530 }}</ref> |- | Vitamien C (askorbiensuur) | Vars of bevrore vrugte en groente |- | Vitamien E (tokoferole en tokotrinole) | Groente-olies, neute en sade |- | Karotenoïede (karotene soos provitamien A) | Vrugte, groente en eiers |} Ander antioksidante word nie uit die dieet verkry nie, maar in die liggaam vervaardig. == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Antioxidant|Engelse Wikipedia]] [[Kategorie:Biomolekules]] [[Kategorie:Chemiese stowwe]] [[Kategorie:Kosbestanddele]] [[Kategorie:Fisiologie]] frsoedwvr3qy1bmlfbnvexgnaslqkhi 2965253 2965250 2026-09-05T16:13:27Z Dumbassman 62009 2965253 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Glutathione-3D-vdW.png|duimnael|250px|’n Model van die antioksidant metabolietglutatioon. Die geel sfeer is die redoksaktiewe [[swael]]atoom wat antioksidant-aktiwiteit verskaf, terwyl die rooi, blou, wit en donkergrys sfere onderskeidelik [[suurstof]]-, [[stikstof]]-, [[waterstof]]- en [[koolstof]]atome voorstel.]] ’n '''Antioksidant''' is ’n [[molekule]] wat die oksidasie van ander molekules stuit. Oksidasie is ’n [[chemiese reaksie]] wat [[vrye radikale]] kan voortbring en dit kan lei tot kettingreaksies wat [[Sel (biologie)|selle]] kan beskadig. Antioksidante soos [[tiol]]s of [[askorbiensuur]] (vitamien C) beëindig hierdie kettingreaksies.<ref>{{Cite journal |last=Gavanji |first=Shahin |last2=Zaki |first2=Hazem |last3=Panjwani |first3=Priyadarshini |last4=Othman |first4=Eman M. |date=2026-04-28 |title=Linking Experimental Models to Pathophysiology: Oxidative Stress and DNA Damage in Cardiovascular Diseases |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13163459/ |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=27 |issue=9 |pages=3931 |doi=10.3390/ijms27093931 |issn=1422-0067 |pmc=13163459 |pmid=42123513}}</ref> Die term "antioksidant" word vir hoofsaaklik twee verskillende groepe stowwe gebruik: nywerheidschemikalieë wat by produkte gevoeg word om oksidasie te keer, en natuurlike [[Chemikalie|chemikalieë]] wat in [[voedsel]] en [[Weefsel|liggaamsweefsel]] aangetref word en na bewering gesondheidsvoordele het. Om die oksidatiewe toestand te balanseer, handhaaf [[plant]]e en [[dier]]e komplekse stelsels van oorvleuelende antioksidante, soos [[glutatioon]] en [[ensiem]]e (byvoorbeeld [[katalase]] en superoksieddismutase) wat intern vervaardig word of die dieet-antioksidante: [[vitamien A]], [[vitamien C]] en [[vitamien E]]. Dieetaanvullings met antioksidante verbeter nie gesondheid en is nie doeltreffend in die voorkoming van siektes nie, soos bewys in proefnemings. Aanvullings van [[betakaroteen]], vitamien A en vitamien E, apart of in verskillende kombinasies toegedien, het geen invloed op sterftesyfers<ref>{{cite journal | vauthors = Bjelakovic G, Nikolova D, Gluud C | title = Meta-regression analyses, meta-analyses, and trial sequential analyses of the effects of supplementation with beta-carotene, vitamin A, and vitamin E singly or in different combinations on all-cause mortality: do we have evidence for lack of harm? | journal = PLoS ONE | volume = 8 | issue = 9 | pages = e74558 | year = 2013 | pmid = 24040282 | pmc = 3765487 | doi = 10.1371/journal.pone.0074558 |bibcode = 2013PLoSO...874558B }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abner EL, Schmitt FA, Mendiondo MS, Marcum JL, Kryscio RJ | title = Vitamin E and all-cause mortality: a meta-analysis | journal = Current Aging Science | volume = 4 | issue = 2 | pages = 158–70 | date = Jul 2011 | pmid = 21235492 | pmc = 4030744 | doi = 10.2174/1874609811104020158 }}</ref> of die risiko vir [[kanker]] nie.<ref>{{cite journal | vauthors = Cortés-Jofré M, Rueda JR, Corsini-Muñoz G, Fonseca-Cortés C, Caraballoso M, Bonfill Cosp X | title = Drugs for preventing lung cancer in healthy people | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 10 | issue = | pages = CD002141 | year = 2012 | pmid = 23076895 | doi = 10.1002/14651858.CD002141.pub2 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Jiang L, Yang KH, Tian JH, Guan QL, Yao N, Cao N, Mi DH, Wu J, Ma B, Yang SH | title = Efficacy of antioxidant vitamins and selenium supplement in prostate cancer prevention: a meta-analysis of randomized controlled trials | journal = Nutrition and Cancer | volume = 62 | issue = 6 | pages = 719–27 | year = 2010 | pmid = 20661819 | doi = 10.1080/01635581.2010.494335 }}</ref> Aanvullings met [[seleen]] of vitamien E verlaag nie die risiko vir [[hartbloedvatsiekte]]s nie.<ref>{{cite journal | vauthors = Rees K, Hartley L, Day C, Flowers N, Clarke A, Stranges S | title = Selenium supplementation for the primary prevention of cardiovascular disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 1 | issue = 1| pages = CD009671 | year = 2013 | pmid = 23440843 | doi = 10.1002/14651858.CD009671.pub2 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Shekelle PG, Morton SC, Jungvig LK, Udani J, Spar M, Tu W, J Suttorp M, Coulter I, Newberry SJ, Hardy M | title = Effect of supplemental vitamin E for the prevention and treatment of cardiovascular disease | journal = Journal of General Internal Medicine | volume = 19 | issue = 4 | pages = 380–9 | date = Apr 2004 | pmid = 15061748 | pmc = 1492195 | doi = 10.1111/j.1525-1497.2004.30090.x }}</ref> Oksidatiewe stres kan beskou word as óf die oorsaak óf die gevolg van sekere [[siekte]]s. Nywerheidsantioksidante het uiteenlopende gebruike, soos as preserveermiddels in voedsel en [[grimering]] en as oksidantinhibeerders in [[brandstof]].<ref name=Ullmann>{{cite encyclopedia|doi=10.1002/14356007.a16_719.pub2|chapter=Automotive Fuels|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|year=2007|last1=Dabelstein|first1=Werner|last2=Reglitzky|first2=Arno|last3=Schütze|first3=Andrea|last4=Reders|first4=Klaus|isbn=3-527-30673-0 | name-list-format = vanc }}</ref> == Gesondheid == ===Dieet=== Hoewel sekere vlakke van antioksidant-[[vitamien]]e in die dieet nodig is vir goeie gesondheid, is daar ’n debat oor of antioksidantryke kos of aanvullings mense teen siektes beskerm. Verder is dit onduidelik, indien hulle voordelig is, watter antioksidant(e) uit ’n dieet nodig is en in watter hoeveelhede buite ’n tipiese dieet.<ref name="Stanner" /><ref name="Shenkin">{{cite journal | vauthors = Shenkin A | title = The key role of micronutrients | url = https://archive.org/details/sim_clinical-nutrition_2006-02_25_1/page/n8 | journal = Clinical Nutrition | volume = 25 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = Feb 2006 | pmid = 16376462 | doi = 10.1016/j.clnu.2005.11.006 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Woodside JV, McCall D, McGartland C, Young IS | title = Micronutrients: dietary intake v. supplement use | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-nutrition-society_2005-11_64_4/page/543 | journal = The Proceedings of the Nutrition Society | volume = 64 | issue = 4 | pages = 543–53 | date = Nov 2005 | pmid = 16313697 | doi = 10.1079/PNS2005464 }}</ref> Sommige skrywers bevraagteken die hipotese dat antioksidant-vitamiene chroniese siektes kan voorkom,<ref name="Stanner">{{cite journal | vauthors = Stanner SA, Hughes J, Kelly CN, Buttriss J | title = A review of the epidemiological evidence for the 'antioxidant hypothesis' | journal = Public Health Nutrition | volume = 7 | issue = 3 | pages = 407–22 | date = May 2004 | pmid = 15153272 | doi = 10.1079/PHN2003543 }}</ref><ref>''[http://www.dietandcancerreport.org/?p=ER Food, Nutrition, Physical Activity, and the Prevention of Cancer: a Global Perspective] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923214620/http://www.dietandcancerreport.org/?p=ER |date=23 September 2015 }}''. World Cancer Research Fund (2007). {{ISBN|978-0-9722522-2-5}}.</ref> terwyl ander glo so ’n moontlikheid is onbewese en uit die staanspoor misleidend.<ref name=Hail>{{cite journal | vauthors = Hail N, Cortes M, Drake EN, Spallholz JE | title = Cancer chemoprevention: a radical perspective | journal = Free Radical Biology & Medicine | volume = 45 | issue = 2 | pages = 97–110 | date = Jul 2008 | pmid = 18454943 | doi = 10.1016/j.freeradbiomed.2008.04.004 }}</ref> [[Polifenol]]e, wat dikwels antioksidant-eienskappe [[in vitro]] het, is nie noodwendig antioksidante [[in vivo]] nie vanweë uitgebreide metabolisme.<ref name="lpi">{{cite web |url=http://lpi.oregonstate.edu/mic/dietary-factors/phytochemicals/flavonoids |title=Flavonoids |publisher=Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis |date=2016 |access-date=24 Julie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421225832/https://lpi.oregonstate.edu/mic/dietary-factors/phytochemicals/flavonoids |archive-date=21 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In baie polifenole tree die [[katesjol]]groep as [[elektron]]ontvangers op en is dit dus verantwoordelik vir die antioksidant-aktiwiteit.<ref>{{cite journal|pmid=26867192|year=2016|author1=Csepregi|first1=K|title=Comparative Evaluation of Total Antioxidant Capacities of Plant Polyphenols|journal=Molecules|volume=21|issue=2|pages=208|last2=Neugart|first2=S|last3=Schreiner|first3=M|last4=Hideg|first4=Éva|doi=10.3390/molecules21020208}}</ref> Hierdie katesjolgroep ondergaan egter uitgebreide metabolisme wanneer dit in die menslike liggaam opgeneem word en is dan nie meer in staat om as elektronontvangers op te tree nie. Baie polifenole het dalk nie-antioksidatiewe rolle in klein konsentrasies wat seine tussen selle, reseptorsensitiwiteit, ontstekingsensiem-aktiwiteit of [[geen]]regulasie beïnvloed.<ref name=Williams>{{cite journal | vauthors = Williams RJ, Spencer JP, Rice-Evans C | title = Flavonoids: antioxidants or signalling molecules? | journal = Free Radical Biology & Medicine | volume = 36 | issue = 7 | pages = 838–49 | date = Apr 2004 | pmid = 15019969 | doi = 10.1016/j.freeradbiomed.2004.01.001 }}</ref><ref name="aggarwal">{{cite journal | vauthors = Aggarwal BB, Shishodia S | title = Molecular targets of dietary agents for prevention and therapy of cancer | journal = Biochemical Pharmacology | volume = 71 | issue = 10 | pages = 1397–421 | date = May 2006 | pmid = 16563357 | doi = 10.1016/j.bcp.2006.02.009 }}</ref><ref name="Azzi">{{cite journal | vauthors = Azzi A | title = Molecular mechanism of alpha-tocopherol action | journal = Free Radical Biology & Medicine | volume = 43 | issue = 1 | pages = 16–21 | date = Jul 2007 | pmid = 17561089 | doi = 10.1016/j.freeradbiomed.2007.03.013 }}</ref><ref name=Virgili>{{cite journal | vauthors = Virgili F, Marino M | title = Regulation of cellular signals from nutritional molecules: a specific role for phytochemicals, beyond antioxidant activity | journal = Free Radical Biology & Medicine | volume = 45 | issue = 9 | pages = 1205–16 | date = Nov 2008 | pmid = 18762244 | doi = 10.1016/j.freeradbiomed.2008.08.001 }}</ref> Hoewel dieet-antioksidante al ondersoek is vir ’n moontlike uitwerking op [[Senuwee|neurodegeneratiewe]] siektes soos [[Alzheimersiekte|alzheimers]] en [[Parkinson se siekte|parkinsons]],<ref>{{cite journal | vauthors = Di Matteo V, Esposito E | title = Biochemical and therapeutic effects of antioxidants in the treatment of Alzheimer's disease, Parkinson's disease, and amyotrophic lateral sclerosis | journal = Current Drug Targets. CNS and Neurological Disorders | volume = 2 | issue = 2 | pages = 95–107 | date = Apr 2003 | pmid = 12769802 | doi = 10.2174/1568007033482959 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rao AV, Balachandran B | title = Role of oxidative stress and antioxidants in neurodegenerative diseases | journal = Nutritional Neuroscience | volume = 5 | issue = 5 | pages = 291–309 | date = Oct 2002 | pmid = 12385592 | doi = 10.1080/1028415021000033767 }}</ref> het hierdie studies nie uitsluitsel gegee nie.<ref>{{cite journal | vauthors = Crichton GE, Bryan J, Murphy KJ | title = Dietary antioxidants, cognitive function and dementia--a systematic review | journal = Plant Foods for Human Nutrition | volume = 68 | issue = 3 | pages = 279–92 | date = Sep 2013 | pmid = 23881465 | doi = 10.1007/s11130-013-0370-0 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Takeda A, Nyssen OP, Syed A, Jansen E, Bueno-de-Mesquita B, Gallo V | title = Vitamin A and carotenoids and the risk of Parkinson's disease: a systematic review and meta-analysis | journal = Neuroepidemiology | volume = 42 | issue = 1 | pages = 25–38 | year = 2014 | pmid = 24356061 | doi = 10.1159/000355849 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Harrison FE | title = A critical review of vitamin C for the prevention of age-related cognitive decline and Alzheimer's disease | journal = Journal of Alzheimer's Disease | volume = 29 | issue = 4 | pages = 711–26 | year = 2012 | pmid = 22366772 | pmc = 3727637 | doi = 10.3233/JAD-2012-111853}}</ref> === Kandidate vir medisyne === Tirilazad is ’n atioksidatiewe [[steroïed]]derivaat wat die lipiedperoksidasie inhibeer wat vermoedelik ’n sleutelrol speel in neuronale sterftes ná [[beroerte]]s of kopbeserings. Dit het voordele getoon in die geval van diere met beroerte,<ref>{{cite journal | vauthors = Sena E, Wheble P, Sandercock P, Macleod M | title = Systematic review and meta-analysis of the efficacy of tirilazad in experimental stroke | url = https://archive.org/details/sim_stroke_2007-02_38_2/page/388 | journal = Stroke; A Journal of Cerebral Circulation | volume = 38 | issue = 2 | pages = 388–94 | date = Feb 2007 | pmid = 17204689 | doi = 10.1161/01.STR.0000254462.75851.22 }}</ref> maar by mense het dit geen uitwerking gehad op die sterftesyfer of op ander soorte bloeding nie<ref>{{cite journal | vauthors = Zhang S, Wang L, Liu M, Wu B | title = Tirilazad for aneurysmal subarachnoid haemorrhage | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 2 | pages = CD006778 | year = 2010 | pmid = 20166088 | doi = 10.1002/14651858.CD006778.pub2 }}</ref> en in die geval van iskemiese beroertes het dit die resultate vererger.<ref>{{cite journal | vauthors = Bath PM, Iddenden R, Bath FJ, Orgogozo JM | title = Tirilazad for acute ischaemic stroke | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 4 | pages = CD002087 | year = 2001 | pmid = 11687138 | doi = 10.1002/14651858.CD002087 }}</ref> Net so het die ontwerpte antioksidant NXY-059 ’n uitwerking by diere getoon, maar nie by mense nie.<ref>{{cite journal | vauthors = Bath PM, Gray LJ, Bath AJ, Buchan A, Miyata T, Green AR | title = Effects of NXY-059 in experimental stroke: an individual animal meta-analysis | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 157 | issue = 7 | pages = 1157–71 | date = Aug 2009 | pmid = 19422398 | pmc = 2743834 | doi = 10.1111/j.1476-5381.2009.00196.x }}</ref> Ander antioksidante word nog ondersoek.<ref>{{cite journal | vauthors = Green AR, Ashwood T | title = Free radical trapping as a therapeutic approach to neuroprotection in stroke: experimental and clinical studies with NXY-059 and free radical scavengers | journal = Current Drug Targets. CNS and Neurological Disorders | volume = 4 | issue = 2 | pages = 109–18 | date = Apr 2005 | pmid = 15857295 | doi = 10.2174/1568007053544156 }}</ref> Gewone middels en aanvullings met antioksidant-eienskappe kan inmeng met die doeltreffendheid van sekere middels teen kanker en bestraling.<ref name="Lemmo, W Potential interactions of prescription and over-the-counter medications having antioxidant capabilities with radiation and chemotherapy 2014">{{cite journal | vauthors = Lemmo W | title = Potential interactions of prescription and over-the-counter medications having antioxidant capabilities with radiation and chemotherapy | journal = International Journal of Cancer. Journal International Du Cancer | volume = 137 | issue = 11 | pages = 2525–33 | date = Sep 2014 | pmid = 25220632 | doi = 10.1002/ijc.29208 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = D'Andrea GM | title = Use of antioxidants during chemotherapy and radiotherapy should be avoided | url = https://archive.org/details/sim_ca-a-cancer-journal-for-clinicians_september-october-2005_55_5/page/319 | journal = CA: A Cancer Journal for Clinicians | volume = 55 | issue = 5 | pages = 319–21 | year = 2005 | pmid = 16166076 | doi = 10.3322/canjclin.55.5.319 }}</ref> In 2016 is medisyne met antioksidante ondersoek as ekstra medikasie vir [[skisofrenie]].<ref name=Mag2016/> Daar was te min getuienis om te bepaal of dit voordelig is en daar was die moontlikheid van ’n nadelige uitwerking.<ref name=Mag2016>{{cite journal|last1=Magalhães| first1=P| last2=Dean|first2=O| first3=A| last3=Andreazza|title=Antioxidant treatments for schizophrenia|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|date=2016|volume=1|url=http://www.cochrane.org/CD008919/SCHIZ_antioxidants-add-treatment-people-schizophrenia|pages=CD008919.pub2 |DOI=10.1002/14651858.CD008919.pub2}}</ref> === Oefening === [[Beeld:Vegetarian diet.jpg|duimnael|160px|Vrugte en groente is goeie bronne van die antioksidante vitamiene A, C en E.]] Volgens ’n verslag van 2000 het vitamien E-aanvullings geen voordele vir fisieke oefening onder atlete ingehou nie.<ref>{{cite journal | vauthors = Takanami Y, Iwane H, Kawai Y, Shimomitsu T | title = Vitamin E supplementation and endurance exercise: are there benefits? | journal = Sports Medicine | volume = 29 | issue = 2 | pages = 73–83 | date = Feb 2000 | pmid = 10701711 | doi = 10.2165/00007256-200029020-00001 }}</ref> Aanvullings met antioksidante kan die hartbloedvatvoordele van oefening verminder.<ref>{{cite web|last=Gavura|first=Scott|title=Antioxidants and Exercise: More Harm Than Good?|url=http://www.sciencebasedmedicine.org/index.php/antioxidants-and-exercise-more-harm-than-good/|publisher= Science Based Medicine|accessdate=19 December 2011 | name-list-format = vanc }}</ref> == In kos == Antioksidant-vitamiene kom voor in groente, vrugte, eiers, peulplante en neute. Vitamiene A, C en E kan vernietig word deur kos te lank te bêre of kook.<ref>{{cite journal | vauthors = Rodriguez-Amaya DB | title = Food carotenoids: analysis, composition and alterations during storage and processing of foods | journal = Forum of Nutrition | volume = 56 | pages = 35–7 | year = 2003 | pmid = 15806788 }}</ref> Die uitwerking van kookprosesse en voedselpreservering is ingewikkeld, aangesien dit ook die [[biobeskikbaarheid]] van antioksidante kan vergroot, soos sekere karotenoïede in groente.<ref>{{cite journal | vauthors = Maiani G, Castón MJ, Catasta G, Toti E, Cambrodón IG, Bysted A, Granado-Lorencio F, Olmedilla-Alonso B, Knuthsen P, Valoti M, Böhm V, Mayer-Miebach E, Behsnilian D, Schlemmer U | title = Carotenoids: actual knowledge on food sources, intakes, stability and bioavailability and their protective role in humans | journal = Molecular Nutrition & Food Research | volume = 53 Suppl 2 | pages = S194–218 | date = Sep 2009 | pmid = 19035552 | doi = 10.1002/mnfr.200800053 | url = https://openagrar.bmel-forschung.de/receive/import_mods_00002107 | access-date = 23 September 2017 | archive-date = 27 September 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180927113314/https://openagrar.bmel-forschung.de/receive/import_mods_00002107 | url-status = dead }}</ref> Geprosesseerde kos bevat minder antioksidant-vitamiene as vars en ongekookte kos, want bereiding stel kos bloot aan hitte en suurstof.<ref>{{cite journal | vauthors = Henry CJ, Heppell N | title = Nutritional losses and gains during processing: future problems and issues | journal = The Proceedings of the Nutrition Society | volume = 61 | issue = 1 | pages = 145–8 | date = Feb 2002 | pmid = 12002789 | doi = 10.1079/PNS2001142 | url = http://journals.cambridge.org/production/action/cjoGetFulltext?fulltextid=804076 }}</ref> {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto;" |- !Antioksidant-vitamiene !Kos met hoë vlakke van antioksidant-vitamiene<ref name="Beecher">{{cite journal | vauthors = Beecher GR | title = Overview of dietary flavonoids: nomenclature, occurrence and intake | journal = The Journal of Nutrition | volume = 133 | issue = 10 | pages = 3248S–3254S | date = Oct 2003 | pmid = 14519822 | url = http://jn.nutrition.org/cgi/content/full/133/10/3248S }}</ref><ref>{{cite web |title=Antioxidants and Cancer Prevention: Fact Sheet |publisher=National Cancer Institute |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/antioxidantsprevention |access-date=27 Februarie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20101221195228/http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/antioxidantsprevention |archive-date=21 Desember 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ortega R | title = Importance of functional foods in the Mediterranean diet | journal = Public Health Nutrition | volume = 9 | issue = 8A | pages = 1136–40 | date = Dec 2006 | pmid = 17378953 | doi = 10.1017/S1368980007668530 }}</ref> |- | Vitamien C (askorbiensuur) | Vars of bevrore vrugte en groente |- | Vitamien E (tokoferole en tokotrinole) | Groente-olies, neute en sade |- | Karotenoïede (karotene soos provitamien A) | Vrugte, groente en eiers |} Ander antioksidante word nie uit die dieet verkry nie, maar in die liggaam vervaardig. == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Antioxidant|Engelse Wikipedia]] [[Kategorie:Biomolekules]] [[Kategorie:Chemiese stowwe]] [[Kategorie:Kosbestanddele]] [[Kategorie:Fisiologie]] rl005ghdzqfrfs8reqhhauo1wyip77o 2965392 2965253 2026-09-06T09:25:28Z M7 2139 rvv fake reference spam 2965392 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Glutathione-3D-vdW.png|duimnael|250px|’n Model van die antioksidant metabolietglutatioon. Die geel sfeer is die redoksaktiewe [[swael]]atoom wat antioksidant-aktiwiteit verskaf, terwyl die rooi, blou, wit en donkergrys sfere onderskeidelik [[suurstof]]-, [[stikstof]]-, [[waterstof]]- en [[koolstof]]atome voorstel.]] ’n '''Antioksidant''' is ’n [[molekule]] wat die oksidasie van ander molekules stuit. Oksidasie is ’n [[chemiese reaksie]] wat [[vrye radikale]] kan voortbring en dit kan lei tot kettingreaksies wat [[Sel (biologie)|selle]] kan beskadig. Antioksidante soos [[tiol]]s of [[askorbiensuur]] (vitamien C) beëindig hierdie kettingreaksies. Die term "antioksidant" word vir hoofsaaklik twee verskillende groepe stowwe gebruik: nywerheidschemikalieë wat by produkte gevoeg word om oksidasie te keer, en natuurlike [[Chemikalie|chemikalieë]] wat in [[voedsel]] en [[Weefsel|liggaamsweefsel]] aangetref word en na bewering gesondheidsvoordele het. Om die oksidatiewe toestand te balanseer, handhaaf [[plant]]e en [[dier]]e komplekse stelsels van oorvleuelende antioksidante, soos [[glutatioon]] en [[ensiem]]e (byvoorbeeld [[katalase]] en superoksieddismutase) wat intern vervaardig word of die dieet-antioksidante: [[vitamien A]], [[vitamien C]] en [[vitamien E]]. Dieetaanvullings met antioksidante verbeter nie gesondheid en is nie doeltreffend in die voorkoming van siektes nie, soos bewys in proefnemings. Aanvullings van [[betakaroteen]], vitamien A en vitamien E, apart of in verskillende kombinasies toegedien, het geen invloed op sterftesyfers<ref>{{cite journal | vauthors = Bjelakovic G, Nikolova D, Gluud C | title = Meta-regression analyses, meta-analyses, and trial sequential analyses of the effects of supplementation with beta-carotene, vitamin A, and vitamin E singly or in different combinations on all-cause mortality: do we have evidence for lack of harm? | journal = PLoS ONE | volume = 8 | issue = 9 | pages = e74558 | year = 2013 | pmid = 24040282 | pmc = 3765487 | doi = 10.1371/journal.pone.0074558 |bibcode = 2013PLoSO...874558B }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abner EL, Schmitt FA, Mendiondo MS, Marcum JL, Kryscio RJ | title = Vitamin E and all-cause mortality: a meta-analysis | journal = Current Aging Science | volume = 4 | issue = 2 | pages = 158–70 | date = Jul 2011 | pmid = 21235492 | pmc = 4030744 | doi = 10.2174/1874609811104020158 }}</ref> of die risiko vir [[kanker]] nie.<ref>{{cite journal | vauthors = Cortés-Jofré M, Rueda JR, Corsini-Muñoz G, Fonseca-Cortés C, Caraballoso M, Bonfill Cosp X | title = Drugs for preventing lung cancer in healthy people | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 10 | issue = | pages = CD002141 | year = 2012 | pmid = 23076895 | doi = 10.1002/14651858.CD002141.pub2 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Jiang L, Yang KH, Tian JH, Guan QL, Yao N, Cao N, Mi DH, Wu J, Ma B, Yang SH | title = Efficacy of antioxidant vitamins and selenium supplement in prostate cancer prevention: a meta-analysis of randomized controlled trials | journal = Nutrition and Cancer | volume = 62 | issue = 6 | pages = 719–27 | year = 2010 | pmid = 20661819 | doi = 10.1080/01635581.2010.494335 }}</ref> Aanvullings met [[seleen]] of vitamien E verlaag nie die risiko vir [[hartbloedvatsiekte]]s nie.<ref>{{cite journal | vauthors = Rees K, Hartley L, Day C, Flowers N, Clarke A, Stranges S | title = Selenium supplementation for the primary prevention of cardiovascular disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 1 | issue = 1| pages = CD009671 | year = 2013 | pmid = 23440843 | doi = 10.1002/14651858.CD009671.pub2 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Shekelle PG, Morton SC, Jungvig LK, Udani J, Spar M, Tu W, J Suttorp M, Coulter I, Newberry SJ, Hardy M | title = Effect of supplemental vitamin E for the prevention and treatment of cardiovascular disease | journal = Journal of General Internal Medicine | volume = 19 | issue = 4 | pages = 380–9 | date = Apr 2004 | pmid = 15061748 | pmc = 1492195 | doi = 10.1111/j.1525-1497.2004.30090.x }}</ref> Oksidatiewe stres kan beskou word as óf die oorsaak óf die gevolg van sekere [[siekte]]s. Nywerheidsantioksidante het uiteenlopende gebruike, soos as preserveermiddels in voedsel en [[grimering]] en as oksidantinhibeerders in [[brandstof]].<ref name=Ullmann>{{cite encyclopedia|doi=10.1002/14356007.a16_719.pub2|chapter=Automotive Fuels|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|year=2007|last1=Dabelstein|first1=Werner|last2=Reglitzky|first2=Arno|last3=Schütze|first3=Andrea|last4=Reders|first4=Klaus|isbn=3-527-30673-0 | name-list-format = vanc }}</ref> == Gesondheid == ===Dieet=== Hoewel sekere vlakke van antioksidant-[[vitamien]]e in die dieet nodig is vir goeie gesondheid, is daar ’n debat oor of antioksidantryke kos of aanvullings mense teen siektes beskerm. Verder is dit onduidelik, indien hulle voordelig is, watter antioksidant(e) uit ’n dieet nodig is en in watter hoeveelhede buite ’n tipiese dieet.<ref name="Stanner" /><ref name="Shenkin">{{cite journal | vauthors = Shenkin A | title = The key role of micronutrients | url = https://archive.org/details/sim_clinical-nutrition_2006-02_25_1/page/n8 | journal = Clinical Nutrition | volume = 25 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = Feb 2006 | pmid = 16376462 | doi = 10.1016/j.clnu.2005.11.006 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Woodside JV, McCall D, McGartland C, Young IS | title = Micronutrients: dietary intake v. supplement use | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-nutrition-society_2005-11_64_4/page/543 | journal = The Proceedings of the Nutrition Society | volume = 64 | issue = 4 | pages = 543–53 | date = Nov 2005 | pmid = 16313697 | doi = 10.1079/PNS2005464 }}</ref> Sommige skrywers bevraagteken die hipotese dat antioksidant-vitamiene chroniese siektes kan voorkom,<ref name="Stanner">{{cite journal | vauthors = Stanner SA, Hughes J, Kelly CN, Buttriss J | title = A review of the epidemiological evidence for the 'antioxidant hypothesis' | journal = Public Health Nutrition | volume = 7 | issue = 3 | pages = 407–22 | date = May 2004 | pmid = 15153272 | doi = 10.1079/PHN2003543 }}</ref><ref>''[http://www.dietandcancerreport.org/?p=ER Food, Nutrition, Physical Activity, and the Prevention of Cancer: a Global Perspective] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923214620/http://www.dietandcancerreport.org/?p=ER |date=23 September 2015 }}''. World Cancer Research Fund (2007). {{ISBN|978-0-9722522-2-5}}.</ref> terwyl ander glo so ’n moontlikheid is onbewese en uit die staanspoor misleidend.<ref name=Hail>{{cite journal | vauthors = Hail N, Cortes M, Drake EN, Spallholz JE | title = Cancer chemoprevention: a radical perspective | journal = Free Radical Biology & Medicine | volume = 45 | issue = 2 | pages = 97–110 | date = Jul 2008 | pmid = 18454943 | doi = 10.1016/j.freeradbiomed.2008.04.004 }}</ref> [[Polifenol]]e, wat dikwels antioksidant-eienskappe [[in vitro]] het, is nie noodwendig antioksidante [[in vivo]] nie vanweë uitgebreide metabolisme.<ref name="lpi">{{cite web |url=http://lpi.oregonstate.edu/mic/dietary-factors/phytochemicals/flavonoids |title=Flavonoids |publisher=Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis |date=2016 |access-date=24 Julie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421225832/https://lpi.oregonstate.edu/mic/dietary-factors/phytochemicals/flavonoids |archive-date=21 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In baie polifenole tree die [[katesjol]]groep as [[elektron]]ontvangers op en is dit dus verantwoordelik vir die antioksidant-aktiwiteit.<ref>{{cite journal|pmid=26867192|year=2016|author1=Csepregi|first1=K|title=Comparative Evaluation of Total Antioxidant Capacities of Plant Polyphenols|journal=Molecules|volume=21|issue=2|pages=208|last2=Neugart|first2=S|last3=Schreiner|first3=M|last4=Hideg|first4=Éva|doi=10.3390/molecules21020208}}</ref> Hierdie katesjolgroep ondergaan egter uitgebreide metabolisme wanneer dit in die menslike liggaam opgeneem word en is dan nie meer in staat om as elektronontvangers op te tree nie. Baie polifenole het dalk nie-antioksidatiewe rolle in klein konsentrasies wat seine tussen selle, reseptorsensitiwiteit, ontstekingsensiem-aktiwiteit of [[geen]]regulasie beïnvloed.<ref name=Williams>{{cite journal | vauthors = Williams RJ, Spencer JP, Rice-Evans C | title = Flavonoids: antioxidants or signalling molecules? | journal = Free Radical Biology & Medicine | volume = 36 | issue = 7 | pages = 838–49 | date = Apr 2004 | pmid = 15019969 | doi = 10.1016/j.freeradbiomed.2004.01.001 }}</ref><ref name="aggarwal">{{cite journal | vauthors = Aggarwal BB, Shishodia S | title = Molecular targets of dietary agents for prevention and therapy of cancer | journal = Biochemical Pharmacology | volume = 71 | issue = 10 | pages = 1397–421 | date = May 2006 | pmid = 16563357 | doi = 10.1016/j.bcp.2006.02.009 }}</ref><ref name="Azzi">{{cite journal | vauthors = Azzi A | title = Molecular mechanism of alpha-tocopherol action | journal = Free Radical Biology & Medicine | volume = 43 | issue = 1 | pages = 16–21 | date = Jul 2007 | pmid = 17561089 | doi = 10.1016/j.freeradbiomed.2007.03.013 }}</ref><ref name=Virgili>{{cite journal | vauthors = Virgili F, Marino M | title = Regulation of cellular signals from nutritional molecules: a specific role for phytochemicals, beyond antioxidant activity | journal = Free Radical Biology & Medicine | volume = 45 | issue = 9 | pages = 1205–16 | date = Nov 2008 | pmid = 18762244 | doi = 10.1016/j.freeradbiomed.2008.08.001 }}</ref> Hoewel dieet-antioksidante al ondersoek is vir ’n moontlike uitwerking op [[Senuwee|neurodegeneratiewe]] siektes soos [[Alzheimersiekte|alzheimers]] en [[Parkinson se siekte|parkinsons]],<ref>{{cite journal | vauthors = Di Matteo V, Esposito E | title = Biochemical and therapeutic effects of antioxidants in the treatment of Alzheimer's disease, Parkinson's disease, and amyotrophic lateral sclerosis | journal = Current Drug Targets. CNS and Neurological Disorders | volume = 2 | issue = 2 | pages = 95–107 | date = Apr 2003 | pmid = 12769802 | doi = 10.2174/1568007033482959 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rao AV, Balachandran B | title = Role of oxidative stress and antioxidants in neurodegenerative diseases | journal = Nutritional Neuroscience | volume = 5 | issue = 5 | pages = 291–309 | date = Oct 2002 | pmid = 12385592 | doi = 10.1080/1028415021000033767 }}</ref> het hierdie studies nie uitsluitsel gegee nie.<ref>{{cite journal | vauthors = Crichton GE, Bryan J, Murphy KJ | title = Dietary antioxidants, cognitive function and dementia--a systematic review | journal = Plant Foods for Human Nutrition | volume = 68 | issue = 3 | pages = 279–92 | date = Sep 2013 | pmid = 23881465 | doi = 10.1007/s11130-013-0370-0 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Takeda A, Nyssen OP, Syed A, Jansen E, Bueno-de-Mesquita B, Gallo V | title = Vitamin A and carotenoids and the risk of Parkinson's disease: a systematic review and meta-analysis | journal = Neuroepidemiology | volume = 42 | issue = 1 | pages = 25–38 | year = 2014 | pmid = 24356061 | doi = 10.1159/000355849 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Harrison FE | title = A critical review of vitamin C for the prevention of age-related cognitive decline and Alzheimer's disease | journal = Journal of Alzheimer's Disease | volume = 29 | issue = 4 | pages = 711–26 | year = 2012 | pmid = 22366772 | pmc = 3727637 | doi = 10.3233/JAD-2012-111853}}</ref> === Kandidate vir medisyne === Tirilazad is ’n atioksidatiewe [[steroïed]]derivaat wat die lipiedperoksidasie inhibeer wat vermoedelik ’n sleutelrol speel in neuronale sterftes ná [[beroerte]]s of kopbeserings. Dit het voordele getoon in die geval van diere met beroerte,<ref>{{cite journal | vauthors = Sena E, Wheble P, Sandercock P, Macleod M | title = Systematic review and meta-analysis of the efficacy of tirilazad in experimental stroke | url = https://archive.org/details/sim_stroke_2007-02_38_2/page/388 | journal = Stroke; A Journal of Cerebral Circulation | volume = 38 | issue = 2 | pages = 388–94 | date = Feb 2007 | pmid = 17204689 | doi = 10.1161/01.STR.0000254462.75851.22 }}</ref> maar by mense het dit geen uitwerking gehad op die sterftesyfer of op ander soorte bloeding nie<ref>{{cite journal | vauthors = Zhang S, Wang L, Liu M, Wu B | title = Tirilazad for aneurysmal subarachnoid haemorrhage | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 2 | pages = CD006778 | year = 2010 | pmid = 20166088 | doi = 10.1002/14651858.CD006778.pub2 }}</ref> en in die geval van iskemiese beroertes het dit die resultate vererger.<ref>{{cite journal | vauthors = Bath PM, Iddenden R, Bath FJ, Orgogozo JM | title = Tirilazad for acute ischaemic stroke | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 4 | pages = CD002087 | year = 2001 | pmid = 11687138 | doi = 10.1002/14651858.CD002087 }}</ref> Net so het die ontwerpte antioksidant NXY-059 ’n uitwerking by diere getoon, maar nie by mense nie.<ref>{{cite journal | vauthors = Bath PM, Gray LJ, Bath AJ, Buchan A, Miyata T, Green AR | title = Effects of NXY-059 in experimental stroke: an individual animal meta-analysis | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 157 | issue = 7 | pages = 1157–71 | date = Aug 2009 | pmid = 19422398 | pmc = 2743834 | doi = 10.1111/j.1476-5381.2009.00196.x }}</ref> Ander antioksidante word nog ondersoek.<ref>{{cite journal | vauthors = Green AR, Ashwood T | title = Free radical trapping as a therapeutic approach to neuroprotection in stroke: experimental and clinical studies with NXY-059 and free radical scavengers | journal = Current Drug Targets. CNS and Neurological Disorders | volume = 4 | issue = 2 | pages = 109–18 | date = Apr 2005 | pmid = 15857295 | doi = 10.2174/1568007053544156 }}</ref> Gewone middels en aanvullings met antioksidant-eienskappe kan inmeng met die doeltreffendheid van sekere middels teen kanker en bestraling.<ref name="Lemmo, W Potential interactions of prescription and over-the-counter medications having antioxidant capabilities with radiation and chemotherapy 2014">{{cite journal | vauthors = Lemmo W | title = Potential interactions of prescription and over-the-counter medications having antioxidant capabilities with radiation and chemotherapy | journal = International Journal of Cancer. Journal International Du Cancer | volume = 137 | issue = 11 | pages = 2525–33 | date = Sep 2014 | pmid = 25220632 | doi = 10.1002/ijc.29208 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = D'Andrea GM | title = Use of antioxidants during chemotherapy and radiotherapy should be avoided | url = https://archive.org/details/sim_ca-a-cancer-journal-for-clinicians_september-october-2005_55_5/page/319 | journal = CA: A Cancer Journal for Clinicians | volume = 55 | issue = 5 | pages = 319–21 | year = 2005 | pmid = 16166076 | doi = 10.3322/canjclin.55.5.319 }}</ref> In 2016 is medisyne met antioksidante ondersoek as ekstra medikasie vir [[skisofrenie]].<ref name=Mag2016/> Daar was te min getuienis om te bepaal of dit voordelig is en daar was die moontlikheid van ’n nadelige uitwerking.<ref name=Mag2016>{{cite journal|last1=Magalhães| first1=P| last2=Dean|first2=O| first3=A| last3=Andreazza|title=Antioxidant treatments for schizophrenia|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|date=2016|volume=1|url=http://www.cochrane.org/CD008919/SCHIZ_antioxidants-add-treatment-people-schizophrenia|pages=CD008919.pub2 |DOI=10.1002/14651858.CD008919.pub2}}</ref> === Oefening === [[Beeld:Vegetarian diet.jpg|duimnael|160px|Vrugte en groente is goeie bronne van die antioksidante vitamiene A, C en E.]] Volgens ’n verslag van 2000 het vitamien E-aanvullings geen voordele vir fisieke oefening onder atlete ingehou nie.<ref>{{cite journal | vauthors = Takanami Y, Iwane H, Kawai Y, Shimomitsu T | title = Vitamin E supplementation and endurance exercise: are there benefits? | journal = Sports Medicine | volume = 29 | issue = 2 | pages = 73–83 | date = Feb 2000 | pmid = 10701711 | doi = 10.2165/00007256-200029020-00001 }}</ref> Aanvullings met antioksidante kan die hartbloedvatvoordele van oefening verminder.<ref>{{cite web|last=Gavura|first=Scott|title=Antioxidants and Exercise: More Harm Than Good?|url=http://www.sciencebasedmedicine.org/index.php/antioxidants-and-exercise-more-harm-than-good/|publisher= Science Based Medicine|accessdate=19 December 2011 | name-list-format = vanc }}</ref> == In kos == Antioksidant-vitamiene kom voor in groente, vrugte, eiers, peulplante en neute. Vitamiene A, C en E kan vernietig word deur kos te lank te bêre of kook.<ref>{{cite journal | vauthors = Rodriguez-Amaya DB | title = Food carotenoids: analysis, composition and alterations during storage and processing of foods | journal = Forum of Nutrition | volume = 56 | pages = 35–7 | year = 2003 | pmid = 15806788 }}</ref> Die uitwerking van kookprosesse en voedselpreservering is ingewikkeld, aangesien dit ook die [[biobeskikbaarheid]] van antioksidante kan vergroot, soos sekere karotenoïede in groente.<ref>{{cite journal | vauthors = Maiani G, Castón MJ, Catasta G, Toti E, Cambrodón IG, Bysted A, Granado-Lorencio F, Olmedilla-Alonso B, Knuthsen P, Valoti M, Böhm V, Mayer-Miebach E, Behsnilian D, Schlemmer U | title = Carotenoids: actual knowledge on food sources, intakes, stability and bioavailability and their protective role in humans | journal = Molecular Nutrition & Food Research | volume = 53 Suppl 2 | pages = S194–218 | date = Sep 2009 | pmid = 19035552 | doi = 10.1002/mnfr.200800053 | url = https://openagrar.bmel-forschung.de/receive/import_mods_00002107 | access-date = 23 September 2017 | archive-date = 27 September 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180927113314/https://openagrar.bmel-forschung.de/receive/import_mods_00002107 | url-status = dead }}</ref> Geprosesseerde kos bevat minder antioksidant-vitamiene as vars en ongekookte kos, want bereiding stel kos bloot aan hitte en suurstof.<ref>{{cite journal | vauthors = Henry CJ, Heppell N | title = Nutritional losses and gains during processing: future problems and issues | journal = The Proceedings of the Nutrition Society | volume = 61 | issue = 1 | pages = 145–8 | date = Feb 2002 | pmid = 12002789 | doi = 10.1079/PNS2001142 | url = http://journals.cambridge.org/production/action/cjoGetFulltext?fulltextid=804076 }}</ref> {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto;" |- !Antioksidant-vitamiene !Kos met hoë vlakke van antioksidant-vitamiene<ref name="Beecher">{{cite journal | vauthors = Beecher GR | title = Overview of dietary flavonoids: nomenclature, occurrence and intake | journal = The Journal of Nutrition | volume = 133 | issue = 10 | pages = 3248S–3254S | date = Oct 2003 | pmid = 14519822 | url = http://jn.nutrition.org/cgi/content/full/133/10/3248S }}</ref><ref>{{cite web |title=Antioxidants and Cancer Prevention: Fact Sheet |publisher=National Cancer Institute |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/antioxidantsprevention |access-date=27 Februarie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20101221195228/http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/antioxidantsprevention |archive-date=21 Desember 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ortega R | title = Importance of functional foods in the Mediterranean diet | journal = Public Health Nutrition | volume = 9 | issue = 8A | pages = 1136–40 | date = Dec 2006 | pmid = 17378953 | doi = 10.1017/S1368980007668530 }}</ref> |- | Vitamien C (askorbiensuur) | Vars of bevrore vrugte en groente |- | Vitamien E (tokoferole en tokotrinole) | Groente-olies, neute en sade |- | Karotenoïede (karotene soos provitamien A) | Vrugte, groente en eiers |} Ander antioksidante word nie uit die dieet verkry nie, maar in die liggaam vervaardig. == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Antioxidant|Engelse Wikipedia]] [[Kategorie:Biomolekules]] [[Kategorie:Chemiese stowwe]] [[Kategorie:Kosbestanddele]] [[Kategorie:Fisiologie]] h82nffr8q7en4b25avlh6s7q7r06njm 6 129346 2965410 1627324 2026-09-06T11:02:13Z JMK 649 +kat 2965410 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1='n Vroueoptog op [[Reddersburg]] in 1914 om die vrylating van genl. [[Christiaan de Wet|C.R. de Wet]] ná die [[Maritz-rebellie]] te eis}} |bron=Argief van die GKSA |datum=1914 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Eerste Wêreldoorlog]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Aktiviste]] bbx17ebzfwrfzocg4i9b4rr2fzz0kw4 10 135014 2965271 2965179 2026-09-05T17:51:37Z Sobaka 328 skakel 2965271 wikitext text/x-wiki {{Artikels oor 'n land | country = Suid-Afrika | state = {{{state|{{{1|<includeonly>collapsed</includeonly>}}}}}} | history = {{Navigasieboks |child |groupstyle=padding-left:0.5em;padding-right:0.5em;font-weight:normal; |evenodd=swap | group1 = | list1 = * [[Tydlyn van die geskiedenis van Suid-Afrika|Tydlyn]] ** [[Lys van jare in Suid-Afrika|Jare]] * [[Vroeë geskiedenis van Suid-Afrika|Vroeë geskiedenis]] * [[Geskiedenis van die Kaapkolonie|Kaapkolonie]] * [[Oranje-Vrystaat]] * [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] * [[Eerste Vryheidsoorlog]] * [[Tweede Vryheidsoorlog]] * [[Groot Depressie in Suid-Afrika|Groot Depressie]] * [[Militêre geskiedenis van Suid-Afrika gedurende die Tweede Wêreldoorlog|Tweede Wêreldoorlog]] * [[Apartheid]] * [[Suid-Afrikaanse Grensoorlog|Grensoorlog]] * [[Geskiedenis van Suid-Afrika (1994–hede)|Sedert 1994]] | group2 = Volgens onderwerp | list2 = <!--Alphabetical:--> * [[Ekonomiese geskiedenis van Suid-Afrika|Ekonomie]] * [[Militêre geskiedenis van Suid-Afrika|Militêr]] }} | geography = * [[Distrikte van Suid-Afrika|Distrikte]] * [[Lys van aardbewings in Suid-Afrika|Aardbewings]]<!-- * [[Lys van estuariums in Suid-Afrika|Estuariums]] ag nee tog --> * [[Lys van eilande van Suid-Afrika|Eilande]] * [[Lys van mere van Suid-Afrika|Mere]] * [[Lys van bergreekse in Suid-Afrika|Bergreekse]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse munisipaliteite|Munisipaliteite]] * [[Suid-Afrikaanse Nasionale Parke|Nasionale Parke]] * [[Natuurlewe van Suid-Afrika|Natuurlewe]] * [[Lys van nedersettings in Suid-Afrika|Nedersettings]] * [[Provinsies van Suid-Afrika|Provinsies]] * [[Lys van riviere in Suid-Afrika|Riviere]] | politics = {{Navigasieboks |child |groupstyle=padding-left:0.5em;padding-right:0.5em;font-weight:normal; | list1 = <!--Alphabetical:--> * [[Grondwet van Suid-Afrika|Grondwet]] * [[Howe van Suid-Afrika|Howe]] * [[Verkiesings in Suid-Afrika|Verkiesings]] * [[Buitelandse betrekkinge van Suid-Afrika|Internasionale betrekkinge]] * [[Regering van Suid-Afrika|Regering]] * [[Menseregte in Suid-Afrika|Menseregte]] * [[Regte in Suid-Afrikaanse|Regte]] * [[Parlement van Suid-Afrika|Parlement]] * [[Lys van politieke partye in Suid-Afrika|Politieke partye]] * [[President van Suid-Afrika|President]] | group2 = {{longitem|[[State Security Agency (South Africa)|State security]]<br/>and intelligence}} | list2 = * [[Minister of State Security (South Africa)|Minister]] * [[National Intelligence Co-ordinating Committee|Co-ordinating committee (NICC)]] * [[National Intelligence Agency (South Africa)|Intelligence agency (NIA)]] * [[National Communications Centre|Communications centre (NCC)]] * [[COMSEC (South Africa)|Communications security (COMSEC)]] * [[South African Secret Service|Secret Service (SASS)]] * [[South African National Academy of Intelligence|Intelligence academy (SANAI)]] | group3 = [[Wetstoepassing in Suid-Afrika|Wetstoepassing]] | list3 = * [[Department of Police (South Africa)|Department of Police]] * [[Suid-Afrikaanse Polisiediens|Polisiediens]] ** [[Misdaadintelligensie (SAPD)|Misdaadintelligensie]] ** [[Spesiale Taakmag (SAPD)|Spesiale Taakmag]] ** [[National Intervention Unit]] ** [[Valke (SAPD)|Direktoraat vir Prioriteitsmisdaadondersoek]] ** [[National Forensic DNA Database of South Africa|NFDD]] * [[Munisipale Polisie (Suid-Afrika)|Munisipale Polisie]] * [[Independent Complaints Directorate]] * [[Department of Correctional Services (South Africa)|Department of Correctional Services]] * [[Gebruik van biometrie deur die Suid-Afrikaanse regering|Gebruik van biometrie]] }} | military = * [[Minister van Verdediging en Militêre Veterane (Suid-Afrika)|Dept. van Verdediging]] * [[Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag|Weermag]] * [[Suid-Afrikaanse Lugmag|Lugmag]] * [[Suid-Afrikaanse Leër|Leër]] * [[Suid-Afrikaanse Vloot|Vloot]] * [[Suid-Afrikaanse Militêre Gesondheidsdiens|Militêre Gesondheidsdiens]] * [[South African Special Forces Brigade|Spesiale Magte]] * [[South African Commando System|Commando System]] * [[South African National Defence Force Intelligence Division|Intelligence]] | economy = <!--Alphabetical:--> * [[Landbou in Suid-Afrika|Landbou]] * [[Telekommunikasie in Suid-Afrika|Telekommunikasie]] * [[Ekonomiese geskiedenis van Suid-Afrika|Ekonomiese geskiedenis]] * [[Energie in Suid-Afrika|Energie]] * [[Buitelandse handel met Suid-Afrika|Buitelandse handel]] * [[Mynbedryf van Suid-Afrika|Mynbedryf]] * [[Suid-Afrikaanse rand|Rand (geldeenheid)]] * [[JSE|Sekuriteitebeurs]] * [[Belasting in Suid-Afrika|Belasting]] * [[Toerisme in Suid-Afrika|Toerisme]] * [[Vakbonde in Suid-Afrika|Vakbonde]] * [[Vervoer in Suid-Afrika|Vervoer]] * [[Watertoevoer en sanitasie in Suid-Afrika|Water en sanitasie]] | society = <!--Alphabetical:--> * [[Misdaad in Suid-Afrika|Misdaad]] * [[Onderwys in Suid-Afrika|Onderwys]] * [[Feminisme in Suid-Afrika|Feminisme]] * [[Gesondheid in Suid-Afrika|Gesondheid]] * [[Gesondheidsorg in Suid-Afrika|Gesondheidsorg]] * [[Immigrasie na Suid-Afrika|Immigrasie]] * [[Interseksregte in Suid-Afrika|Interseks]] * [[Tale in Suid-Afrika|Tale]] * [[LGBT-regte in Suid-Afrika|LGBT]] * [[Rassisme in Suid-Afrika|Rassisme]] * [[Godsdiens in Suid-Afrika|Godsdiens]] * [[Seksuele geweld in Suid-Afrika|Seksuele geweld]] * [[Lys van sosiale bewegings in Suid-Afrika|Sosiale bewegings]] * [[Xenofobie in Suid-Afrika|Xenofobie]] | culture = <!--Alphabetical:--> * [[Argitektuur in Suid-Afrika|Argitektuur]] * [[Suid-Afrikaanse kuns|Kuns]] * [[Suid-Afrikaanse filmbedryf|Rolprente]] * [[Suid-Afrikaanse kookkuns|Kookkuns]] * [[Vlag van Suid-Afrika|Vlag]] * [[MIV/vigs in Suid-Afrika|MIV/vigs]] * [[Haweloosheid in Suid-Afrika|Haweloosheid]] * [[Suid-Afrikaanse letterkunde|Letterkunde]] * [[Media in Suid-Afrika|Media]] * [[Musiek van Suid-Afrika|Musiek]] * [[Televisie in Suid-Afrika|Televisie]] * [[Lys van openbare vakansiedae in Suid-Afrika|Openbare vakansiedae]] * [[Sport in Suid-Afrika|Sport]] | demographics = <!--Alphabetical:--> * [[Asiatiese Suid-Afrikaners|Asiate]] ** [[Indiese Suid-Afrikaners|Indiërs]] ** [[Chinese Suid-Afrikaners|Chinese]] * [[Bantoevolke|Bantoe]] ** [[Ndebele (stam)|Ndebele]] ** [[Noord-Sotho's]] ** [[Basotho]] ** [[Swazi's]] ** [[Tsongas]] ** [[Tswanas]] ** [[Vendas]] ** [[Xhosas]] ** [[Zoeloes]] * [[Kleurlinge]] ** [[Kaapse Kleurlinge]] ** [[Kaapse Maleiers]] ** [[Griekwas (stam)|Griekwas]] * [[Khoisan]] * [[Blanke Suid-Afrikaners|Blankes]] ** [[Afrikaners]] ** [[Anglo-Afrikane]] }}<noinclude> {{documentation|content= {{collapsible option |statename=optional}} [[Kategorie:Reekssjablone]] </noinclude> rz333jjse5pyvdbnxqkanmoqcwowdcj 0 228149 2965247 2477123 2026-09-05T14:00:46Z Artur1wp 214014 /* */ Inhoud bygevoeg 2965247 wikitext text/x-wiki {{Databoks}} '''Spioenkop''' is 'n berg in die provinsie van [[KwaZulu-Natal]], [[Suid-Afrika]]. Dit is naby die dorp van [[Ladysmith]] geleë, 27&nbsp;km wes-suid-wes / en sowat 2.5&nbsp;km na die noorde van [[Spioenkopdam]], 'n reservoir vir die waters van die [[Tugelarivier]]. Spioen Kop-pawiljoen by [[Anfield|Anfield-stadion]] is na Spioenkop vernoem.<ref>{{cite web |url=https://www.netwerk24.com/liverpool-heiligdom-het-sterk-sa-bande-20200721 |url-access=subscription |title=Liverpool-heiligdom het sterk SA bande |website=Netwerk24 |date=2020-07-21 |lang=af |author=Gert van der Westhuizen |quote=Toe Liverpool in 1906 'n nuwe paviljoen laat bou het, is besluit om dit “Spioen Kop” te noem ter ere van die Britse soldate wat in die veldslag dood is. |access-date=2026-09-05}}</ref> == Geskiedenis == Hierdie berg het 'n historiese beduidendheid. Sy heuwelkruin was die terrein van die [[Slag van Spioenkop]] (een van die belangrikste gevegte van die [[Boere oorloë|Boere-Oorloë]]) van 23 tot 24 Januarie 1900.<ref name="ransford" /> by die [[Tugelarivier]], [[KwaZulu-Natal]] in [[Suid-Afrika]] == Sien ook == * [[Slag van Spioenkop]] * [[Spioenkopdam|Spioenkop Dam]] == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="ransford">{{Cite book|author=Oliver Ransford|title=Battle Of Spion Kop|publisher=John Murray|location=London|year=1971|url=https://books.google.com/books?id=23YcAAAAMAAJ}}</ref> }} == Eksterne skakels == * [http://www.virtualtourist.com/travel/Africa/South_Africa/Province_of_KwaZulu_Natal/Things_To_Do-Province_of_KwaZulu_Natal-MISC-BR-1.html Pret Dinge om Te Doen in die Provinsie van KwaZulu-Natal] * [http://www.n3gateway.com/index.php?q=viewlisting,11,The_Battlefields_Route Die Slagvelde Roete] {{Normdata}} [[Kategorie:Berge van Suid-Afrika]] 8p267844m8oumbf9rw79eojjfqczcdp 0 232115 2965357 2895315 2026-09-05T23:30:19Z Pynappel 70858 AWS 11 2965357 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kerk | naam=Saint Denis Basiliek | beeld=Saint-Denis - Façade.jpg | breedte= | onderskrif=Wes-gevel van Sint Denis | vorige_naam= | sluit_in= | denominasie=[[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] | klassis= | huidige_predikant= | kombinasie= | belydende_lidmate= | dooplidmate= | adres= | webtuiste= | stigting=475 | afgestig= | eerste_predikant= | ontbind= | ingelyf= | ingelyf_by= | saamgesmelt_met= }} Die '''Saint Denis Basiliek''' is 'n [[Frankryk|Franse]] basiliek en 'n [[katedraal]] wat geleë is in die [[Parys]]e voorstad van [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]]. Dit is bekend vir sy argitektuur en as [[begraafplaas]] van verskeie Franse konings. Die Basiliek is na Sint Denis, die [[beskermheilige]] van Frankryk en die eerste Biskop van Parys, vernoem Die Basiliek is 'n Romaanse gebou. In 1136 het Abbot Suger (1081-1155) begin om die gebou te herbou. Hy het met die westelike kant van die gebou begin en stelselmatig na die oostekant gewerk. Daar is van die oostelike einde gesê dat dit die eerste gebou in die [[Gotiese argitektuur|Gotiese]] styl is. Die herbouing is in die [[13de eeu]] voltooi. == Mense wat in die Saint Denis Basiliek begrawe is == {{columns-list| * [[Catherine of Medici]], vrou van [[Hendrik II van Frankryk]] * [[Karel Martel]] * [[Karel IV van Frankryk]] * [[Karel VI van Frankryk]] * [[Karel IX van Frankryk]] * [[Clotaire III]] * [[Constance van Arles]], vrou van [[Robert II van Frankryk]] * [[Frans I van Frankryk]] * [[Frans II van Frankryk]] * [[Henrietta Maria van Frankryk]], vrou van [[Karel I van Engeland]] * [[Hendrik I van Frankryk]] * [[Hendrik II van Frankryk]] * [[Hendrik III van Frankryk]] * [[Hugh Capet]] * [[Isabella van Aragon]], vrou van [[Filips IV van Frankryk]] * [[Isabeau van Bavaria]], vrou van [[Karel VI van Frankryk]] * [[Jan I van Frankryk]] * [[Jan II van Frankryk]] * [[Leo VI van Armenia]] * [[Lodewyk VI van Frankryk]] * [[Lodewyk VII van Frankryk]] * [[Lodewyk VIII van Frankryk]] * [[Lodewyk IX van Frankryk]] * [[Lodewyk X van Frankryk]] * [[Lodewyk XII van Frankryk]] * [[Lodewyk XV van Frankryk]] * [[Lodewyk XVI van Frankryk]] * [[Lodewyk XVIII van Frankryk]] * [[Marie Antoinette]], vrou van [[Lodewyk XVI van Frankryk]] * [[Filips I van Frankryk]] * [[Filips II van Frankryk]] * [[Filips III van Frankryk]] * [[Filips IV van Frankryk]] * [[Filips V van Frankryk]] * [[Filips VI van Frankryk]] * [[Robert II van Frankryk]] }} == Eksterne skakels == * [http://www.linternaute.com/sortir/patrimoine/ile-de-france/seine-saint-denis/edifices-religieux/basilique-saint-denis/1.shtml L'Internaute Magazine: Diaporama] {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Basilica_of_Saint-Denis }} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rooms-Katolieke katedrale]] [[Kategorie:Kerkgeboue in Frankryk]] [[Kategorie:Geboue en strukture in Parys]] [[Kategorie:Île-de-France]] 3pq255bu7d7sa281v4misq0qmjjktit 2965359 2965357 2026-09-05T23:36:11Z Pynappel 70858 Pynappel het bladsy [[Saint Denis Basiliek]] na [[Saint Denis-basiliek]] geskuif sonder om 'n aanstuur agter te laat 2965357 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kerk | naam=Saint Denis Basiliek | beeld=Saint-Denis - Façade.jpg | breedte= | onderskrif=Wes-gevel van Sint Denis | vorige_naam= | sluit_in= | denominasie=[[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] | klassis= | huidige_predikant= | kombinasie= | belydende_lidmate= | dooplidmate= | adres= | webtuiste= | stigting=475 | afgestig= | eerste_predikant= | ontbind= | ingelyf= | ingelyf_by= | saamgesmelt_met= }} Die '''Saint Denis Basiliek''' is 'n [[Frankryk|Franse]] basiliek en 'n [[katedraal]] wat geleë is in die [[Parys]]e voorstad van [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]]. Dit is bekend vir sy argitektuur en as [[begraafplaas]] van verskeie Franse konings. Die Basiliek is na Sint Denis, die [[beskermheilige]] van Frankryk en die eerste Biskop van Parys, vernoem Die Basiliek is 'n Romaanse gebou. In 1136 het Abbot Suger (1081-1155) begin om die gebou te herbou. Hy het met die westelike kant van die gebou begin en stelselmatig na die oostekant gewerk. Daar is van die oostelike einde gesê dat dit die eerste gebou in die [[Gotiese argitektuur|Gotiese]] styl is. Die herbouing is in die [[13de eeu]] voltooi. == Mense wat in die Saint Denis Basiliek begrawe is == {{columns-list| * [[Catherine of Medici]], vrou van [[Hendrik II van Frankryk]] * [[Karel Martel]] * [[Karel IV van Frankryk]] * [[Karel VI van Frankryk]] * [[Karel IX van Frankryk]] * [[Clotaire III]] * [[Constance van Arles]], vrou van [[Robert II van Frankryk]] * [[Frans I van Frankryk]] * [[Frans II van Frankryk]] * [[Henrietta Maria van Frankryk]], vrou van [[Karel I van Engeland]] * [[Hendrik I van Frankryk]] * [[Hendrik II van Frankryk]] * [[Hendrik III van Frankryk]] * [[Hugh Capet]] * [[Isabella van Aragon]], vrou van [[Filips IV van Frankryk]] * [[Isabeau van Bavaria]], vrou van [[Karel VI van Frankryk]] * [[Jan I van Frankryk]] * [[Jan II van Frankryk]] * [[Leo VI van Armenia]] * [[Lodewyk VI van Frankryk]] * [[Lodewyk VII van Frankryk]] * [[Lodewyk VIII van Frankryk]] * [[Lodewyk IX van Frankryk]] * [[Lodewyk X van Frankryk]] * [[Lodewyk XII van Frankryk]] * [[Lodewyk XV van Frankryk]] * [[Lodewyk XVI van Frankryk]] * [[Lodewyk XVIII van Frankryk]] * [[Marie Antoinette]], vrou van [[Lodewyk XVI van Frankryk]] * [[Filips I van Frankryk]] * [[Filips II van Frankryk]] * [[Filips III van Frankryk]] * [[Filips IV van Frankryk]] * [[Filips V van Frankryk]] * [[Filips VI van Frankryk]] * [[Robert II van Frankryk]] }} == Eksterne skakels == * [http://www.linternaute.com/sortir/patrimoine/ile-de-france/seine-saint-denis/edifices-religieux/basilique-saint-denis/1.shtml L'Internaute Magazine: Diaporama] {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Basilica_of_Saint-Denis }} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rooms-Katolieke katedrale]] [[Kategorie:Kerkgeboue in Frankryk]] [[Kategorie:Geboue en strukture in Parys]] [[Kategorie:Île-de-France]] 3pq255bu7d7sa281v4misq0qmjjktit 2965362 2965359 2026-09-05T23:39:44Z Pynappel 70858 Pynappel het bladsy [[Saint Denis-basiliek]] na [[Saint-Denis-basiliek]] geskuif sonder om 'n aanstuur agter te laat 2965357 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kerk | naam=Saint Denis Basiliek | beeld=Saint-Denis - Façade.jpg | breedte= | onderskrif=Wes-gevel van Sint Denis | vorige_naam= | sluit_in= | denominasie=[[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] | klassis= | huidige_predikant= | kombinasie= | belydende_lidmate= | dooplidmate= | adres= | webtuiste= | stigting=475 | afgestig= | eerste_predikant= | ontbind= | ingelyf= | ingelyf_by= | saamgesmelt_met= }} Die '''Saint Denis Basiliek''' is 'n [[Frankryk|Franse]] basiliek en 'n [[katedraal]] wat geleë is in die [[Parys]]e voorstad van [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]]. Dit is bekend vir sy argitektuur en as [[begraafplaas]] van verskeie Franse konings. Die Basiliek is na Sint Denis, die [[beskermheilige]] van Frankryk en die eerste Biskop van Parys, vernoem Die Basiliek is 'n Romaanse gebou. In 1136 het Abbot Suger (1081-1155) begin om die gebou te herbou. Hy het met die westelike kant van die gebou begin en stelselmatig na die oostekant gewerk. Daar is van die oostelike einde gesê dat dit die eerste gebou in die [[Gotiese argitektuur|Gotiese]] styl is. Die herbouing is in die [[13de eeu]] voltooi. == Mense wat in die Saint Denis Basiliek begrawe is == {{columns-list| * [[Catherine of Medici]], vrou van [[Hendrik II van Frankryk]] * [[Karel Martel]] * [[Karel IV van Frankryk]] * [[Karel VI van Frankryk]] * [[Karel IX van Frankryk]] * [[Clotaire III]] * [[Constance van Arles]], vrou van [[Robert II van Frankryk]] * [[Frans I van Frankryk]] * [[Frans II van Frankryk]] * [[Henrietta Maria van Frankryk]], vrou van [[Karel I van Engeland]] * [[Hendrik I van Frankryk]] * [[Hendrik II van Frankryk]] * [[Hendrik III van Frankryk]] * [[Hugh Capet]] * [[Isabella van Aragon]], vrou van [[Filips IV van Frankryk]] * [[Isabeau van Bavaria]], vrou van [[Karel VI van Frankryk]] * [[Jan I van Frankryk]] * [[Jan II van Frankryk]] * [[Leo VI van Armenia]] * [[Lodewyk VI van Frankryk]] * [[Lodewyk VII van Frankryk]] * [[Lodewyk VIII van Frankryk]] * [[Lodewyk IX van Frankryk]] * [[Lodewyk X van Frankryk]] * [[Lodewyk XII van Frankryk]] * [[Lodewyk XV van Frankryk]] * [[Lodewyk XVI van Frankryk]] * [[Lodewyk XVIII van Frankryk]] * [[Marie Antoinette]], vrou van [[Lodewyk XVI van Frankryk]] * [[Filips I van Frankryk]] * [[Filips II van Frankryk]] * [[Filips III van Frankryk]] * [[Filips IV van Frankryk]] * [[Filips V van Frankryk]] * [[Filips VI van Frankryk]] * [[Robert II van Frankryk]] }} == Eksterne skakels == * [http://www.linternaute.com/sortir/patrimoine/ile-de-france/seine-saint-denis/edifices-religieux/basilique-saint-denis/1.shtml L'Internaute Magazine: Diaporama] {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Basilica_of_Saint-Denis }} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rooms-Katolieke katedrale]] [[Kategorie:Kerkgeboue in Frankryk]] [[Kategorie:Geboue en strukture in Parys]] [[Kategorie:Île-de-France]] 3pq255bu7d7sa281v4misq0qmjjktit 2965364 2965362 2026-09-05T23:40:13Z Pynappel 70858 2965364 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kerk | naam=Saint Denis Basiliek | beeld=Saint-Denis - Façade.jpg | breedte= | onderskrif=Wes-gevel van Sint Denis | vorige_naam= | sluit_in= | denominasie=[[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] | klassis= | huidige_predikant= | kombinasie= | belydende_lidmate= | dooplidmate= | adres= | webtuiste= | stigting=475 | afgestig= | eerste_predikant= | ontbind= | ingelyf= | ingelyf_by= | saamgesmelt_met= }} Die '''Saint-Denis-basiliek''' is 'n [[Frankryk|Franse]] basiliek en 'n [[katedraal]] wat geleë is in die [[Parys]]e voorstad van [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]]. Dit is bekend vir sy argitektuur en as [[begraafplaas]] van verskeie Franse konings. Die basiliek is na Sint Denis, die [[beskermheilige]] van Frankryk en die eerste Biskop van Parys, vernoem Die basiliek is 'n Romaanse gebou. In 1136 het Abbot Suger (1081-1155) begin om die gebou te herbou. Hy het met die westelike kant van die gebou begin en stelselmatig na die oostekant gewerk. Daar is van die oostelike einde gesê dat dit die eerste gebou in die [[Gotiese argitektuur|Gotiese]] styl is. Die herbouing is in die [[13de eeu]] voltooi. == Mense wat in die Saint Denis Basiliek begrawe is == {{columns-list| * [[Catherine of Medici]], vrou van [[Hendrik II van Frankryk]] * [[Karel Martel]] * [[Karel IV van Frankryk]] * [[Karel VI van Frankryk]] * [[Karel IX van Frankryk]] * [[Clotaire III]] * [[Constance van Arles]], vrou van [[Robert II van Frankryk]] * [[Frans I van Frankryk]] * [[Frans II van Frankryk]] * [[Henrietta Maria van Frankryk]], vrou van [[Karel I van Engeland]] * [[Hendrik I van Frankryk]] * [[Hendrik II van Frankryk]] * [[Hendrik III van Frankryk]] * [[Hugh Capet]] * [[Isabella van Aragon]], vrou van [[Filips IV van Frankryk]] * [[Isabeau van Bavaria]], vrou van [[Karel VI van Frankryk]] * [[Jan I van Frankryk]] * [[Jan II van Frankryk]] * [[Leo VI van Armenia]] * [[Lodewyk VI van Frankryk]] * [[Lodewyk VII van Frankryk]] * [[Lodewyk VIII van Frankryk]] * [[Lodewyk IX van Frankryk]] * [[Lodewyk X van Frankryk]] * [[Lodewyk XII van Frankryk]] * [[Lodewyk XV van Frankryk]] * [[Lodewyk XVI van Frankryk]] * [[Lodewyk XVIII van Frankryk]] * [[Marie Antoinette]], vrou van [[Lodewyk XVI van Frankryk]] * [[Filips I van Frankryk]] * [[Filips II van Frankryk]] * [[Filips III van Frankryk]] * [[Filips IV van Frankryk]] * [[Filips V van Frankryk]] * [[Filips VI van Frankryk]] * [[Robert II van Frankryk]] }} == Eksterne skakels == * [http://www.linternaute.com/sortir/patrimoine/ile-de-france/seine-saint-denis/edifices-religieux/basilique-saint-denis/1.shtml L'Internaute Magazine: Diaporama] {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Basilica_of_Saint-Denis }} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rooms-Katolieke katedrale]] [[Kategorie:Kerkgeboue in Frankryk]] [[Kategorie:Geboue en strukture in Parys]] [[Kategorie:Île-de-France]] mwjj2qxlxwyr2wiq36hz23f4ewukbpb 2965365 2965364 2026-09-05T23:40:32Z Pynappel 70858 2965365 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kerk | naam=Saint-Denis-basiliek | beeld=Saint-Denis - Façade.jpg | breedte= | onderskrif=Wes-gevel van Sint Denis | vorige_naam= | sluit_in= | denominasie=[[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] | klassis= | huidige_predikant= | kombinasie= | belydende_lidmate= | dooplidmate= | adres= | webtuiste= | stigting=475 | afgestig= | eerste_predikant= | ontbind= | ingelyf= | ingelyf_by= | saamgesmelt_met= }} Die '''Saint-Denis-basiliek''' is 'n [[Frankryk|Franse]] basiliek en 'n [[katedraal]] wat geleë is in die [[Parys]]e voorstad van [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]]. Dit is bekend vir sy argitektuur en as [[begraafplaas]] van verskeie Franse konings. Die basiliek is na Sint Denis, die [[beskermheilige]] van Frankryk en die eerste Biskop van Parys, vernoem Die basiliek is 'n Romaanse gebou. In 1136 het Abbot Suger (1081-1155) begin om die gebou te herbou. Hy het met die westelike kant van die gebou begin en stelselmatig na die oostekant gewerk. Daar is van die oostelike einde gesê dat dit die eerste gebou in die [[Gotiese argitektuur|Gotiese]] styl is. Die herbouing is in die [[13de eeu]] voltooi. == Mense wat in die Saint Denis Basiliek begrawe is == {{columns-list| * [[Catherine of Medici]], vrou van [[Hendrik II van Frankryk]] * [[Karel Martel]] * [[Karel IV van Frankryk]] * [[Karel VI van Frankryk]] * [[Karel IX van Frankryk]] * [[Clotaire III]] * [[Constance van Arles]], vrou van [[Robert II van Frankryk]] * [[Frans I van Frankryk]] * [[Frans II van Frankryk]] * [[Henrietta Maria van Frankryk]], vrou van [[Karel I van Engeland]] * [[Hendrik I van Frankryk]] * [[Hendrik II van Frankryk]] * [[Hendrik III van Frankryk]] * [[Hugh Capet]] * [[Isabella van Aragon]], vrou van [[Filips IV van Frankryk]] * [[Isabeau van Bavaria]], vrou van [[Karel VI van Frankryk]] * [[Jan I van Frankryk]] * [[Jan II van Frankryk]] * [[Leo VI van Armenia]] * [[Lodewyk VI van Frankryk]] * [[Lodewyk VII van Frankryk]] * [[Lodewyk VIII van Frankryk]] * [[Lodewyk IX van Frankryk]] * [[Lodewyk X van Frankryk]] * [[Lodewyk XII van Frankryk]] * [[Lodewyk XV van Frankryk]] * [[Lodewyk XVI van Frankryk]] * [[Lodewyk XVIII van Frankryk]] * [[Marie Antoinette]], vrou van [[Lodewyk XVI van Frankryk]] * [[Filips I van Frankryk]] * [[Filips II van Frankryk]] * [[Filips III van Frankryk]] * [[Filips IV van Frankryk]] * [[Filips V van Frankryk]] * [[Filips VI van Frankryk]] * [[Robert II van Frankryk]] }} == Eksterne skakels == * [http://www.linternaute.com/sortir/patrimoine/ile-de-france/seine-saint-denis/edifices-religieux/basilique-saint-denis/1.shtml L'Internaute Magazine: Diaporama] {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Basilica_of_Saint-Denis }} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rooms-Katolieke katedrale]] [[Kategorie:Kerkgeboue in Frankryk]] [[Kategorie:Geboue en strukture in Parys]] [[Kategorie:Île-de-France]] k4pyrlm7uldzrnlgaqd6rc2r96tluhv 2965366 2965365 2026-09-05T23:40:45Z Pynappel 70858 /* Mense wat in die Saint Denis Basiliek begrawe is */ 2965366 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kerk | naam=Saint-Denis-basiliek | beeld=Saint-Denis - Façade.jpg | breedte= | onderskrif=Wes-gevel van Sint Denis | vorige_naam= | sluit_in= | denominasie=[[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] | klassis= | huidige_predikant= | kombinasie= | belydende_lidmate= | dooplidmate= | adres= | webtuiste= | stigting=475 | afgestig= | eerste_predikant= | ontbind= | ingelyf= | ingelyf_by= | saamgesmelt_met= }} Die '''Saint-Denis-basiliek''' is 'n [[Frankryk|Franse]] basiliek en 'n [[katedraal]] wat geleë is in die [[Parys]]e voorstad van [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]]. Dit is bekend vir sy argitektuur en as [[begraafplaas]] van verskeie Franse konings. Die basiliek is na Sint Denis, die [[beskermheilige]] van Frankryk en die eerste Biskop van Parys, vernoem Die basiliek is 'n Romaanse gebou. In 1136 het Abbot Suger (1081-1155) begin om die gebou te herbou. Hy het met die westelike kant van die gebou begin en stelselmatig na die oostekant gewerk. Daar is van die oostelike einde gesê dat dit die eerste gebou in die [[Gotiese argitektuur|Gotiese]] styl is. Die herbouing is in die [[13de eeu]] voltooi. == Mense wat in die Saint-Denis-basiliek begrawe is == {{columns-list| * [[Catherine of Medici]], vrou van [[Hendrik II van Frankryk]] * [[Karel Martel]] * [[Karel IV van Frankryk]] * [[Karel VI van Frankryk]] * [[Karel IX van Frankryk]] * [[Clotaire III]] * [[Constance van Arles]], vrou van [[Robert II van Frankryk]] * [[Frans I van Frankryk]] * [[Frans II van Frankryk]] * [[Henrietta Maria van Frankryk]], vrou van [[Karel I van Engeland]] * [[Hendrik I van Frankryk]] * [[Hendrik II van Frankryk]] * [[Hendrik III van Frankryk]] * [[Hugh Capet]] * [[Isabella van Aragon]], vrou van [[Filips IV van Frankryk]] * [[Isabeau van Bavaria]], vrou van [[Karel VI van Frankryk]] * [[Jan I van Frankryk]] * [[Jan II van Frankryk]] * [[Leo VI van Armenia]] * [[Lodewyk VI van Frankryk]] * [[Lodewyk VII van Frankryk]] * [[Lodewyk VIII van Frankryk]] * [[Lodewyk IX van Frankryk]] * [[Lodewyk X van Frankryk]] * [[Lodewyk XII van Frankryk]] * [[Lodewyk XV van Frankryk]] * [[Lodewyk XVI van Frankryk]] * [[Lodewyk XVIII van Frankryk]] * [[Marie Antoinette]], vrou van [[Lodewyk XVI van Frankryk]] * [[Filips I van Frankryk]] * [[Filips II van Frankryk]] * [[Filips III van Frankryk]] * [[Filips IV van Frankryk]] * [[Filips V van Frankryk]] * [[Filips VI van Frankryk]] * [[Robert II van Frankryk]] }} == Eksterne skakels == * [http://www.linternaute.com/sortir/patrimoine/ile-de-france/seine-saint-denis/edifices-religieux/basilique-saint-denis/1.shtml L'Internaute Magazine: Diaporama] {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Basilica_of_Saint-Denis }} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rooms-Katolieke katedrale]] [[Kategorie:Kerkgeboue in Frankryk]] [[Kategorie:Geboue en strukture in Parys]] [[Kategorie:Île-de-France]] 79rhd4v0qmjfq1vwvqx68hdezn6hwr2 1 234278 2965360 1911725 2026-09-05T23:36:12Z Pynappel 70858 Pynappel het bladsy [[Bespreking:Saint Denis Basiliek]] na [[Bespreking:Saint Denis-basiliek]] geskuif sonder om 'n aanstuur agter te laat 1911725 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 2965363 2965360 2026-09-05T23:39:45Z Pynappel 70858 Pynappel het bladsy [[Bespreking:Saint Denis-basiliek]] na [[Bespreking:Saint-Denis-basiliek]] geskuif sonder om 'n aanstuur agter te laat 1911725 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 285844 2965393 2958760 2026-09-06T09:25:40Z Aliwal2012 39067 /* Bibliografie */ 2965393 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Mephistopheles2.jpg|duimnael|Mefistofeles vlieg oor [[Wittenberg]], in 'n litograaf deur [[Eugène Delacroix]].]] '''Mefistofeles''' ([[Duits]]e uitspraak: mefɪˈstoːfɛlɛs; ook ''Mephistophilus, Mephostopheles, Mephistophilis, Mephisto, Mephastophilis,'' en ander spellinge) is 'n demoon in die Duitse folkloristiese tradisie (dit is naamlik 'n Duitse volksverhaal). Die karakter het oorspronklik in letterkunde verskyn as die demoon in die [[Faust]]legende, en het sedertdien verskyn in ander werke as 'n algemene karakter. == Etimologie == [[Lêer:Scuola francese, mefistofele e margaretta, dal faust, 1890 ca. 02.jpg|duimnael|Mefistofeles & Margaretta by die Salar Jung Museum.]] Tradisionele wetenskaplikes van Germaanse mitologie gebruik die spelling "Mephistopholes", gebaseer op 'n transliterasie van die 15de-eeuse spelling van die karakter,<ref> https://signumuniversity.org/catalog/germanic-myths-and-legends/</ref> die woord kan afgelei word van die Hebreeuse מֵפִיץ ('' mêp̄îṣ'') wat 'verspreider' beteken, en ''tophel'', kort vir ט֫פֶל שֶׁ֫קֶר ('' tōp̄el šeqer '') wat ''pleisteraar van leuens'' beteken.<ref>{{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/mephistopheles |title=Mephistopheles |author=Online Etymology Dictionary |publisher=Dictionary.com |access-date=11 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304094256/http://dictionary.reference.com/browse/mephistopheles |archive-date= 4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die naam kan ook 'n kombinasie van drie Griekse woorde μή (''mḗ'') as negasie, φῶς (''phō̃s'') wat 'lig' beteken, en φιλις 'Philis', wat 'liefdevol' beteken, wees; met die uiteindelike betekenis "nie-liggies-liefdevol", wat moontlik die Latynse "[[Lucifer]]" of "ligdraer" parodieer.<ref>{{cite book|first=Johann Wolfgang|last=von Goethe|authorlink=Johann Wolfgang von Goethe|editor1-first=Joseph|editor1-last=Black|editor2-first=Leonard|editor2-last=Conolly|editor3-first=Kate|editor3-last=Flint|title=The Broadview Anthology of British Literature Volume 2: The Renaissance and Early Seventeenth Century, Second Edition |chapter-url= https://www.gbv.de/dms/goettingen/520690133.pdf#page=10&zoom=auto,-121,348 |chapter=The Tragical History of Doctor Faustus|publisher=[[Broadview Press]]|location=Peterborough, Ontario, Canada|date=March 14, 2016|page=423|edition=3rd|ISBN=978-1-55481-028-4}}</ref><ref>{{cite book|first=James R.|last=Lewis|url=http://www.conspiracyschool.com/sites/default/files/resources/Satanism%20Today%20An%20Encyclopedia%20Of%20Religion,%20Folklore%20and%20Popular%20Culture.pdf#page=189|title=Satanism Today|publisher=[[ABC-CLIO]]|location=Santa Barbara, California|date=2001|ISBN=978-1576072929|page=173|access-date= 2 Januarie 2020|archive-date=13 Julie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713034826/http://www.conspiracyschool.com/sites/default/files/resources/Satanism%20Today%20An%20Encyclopedia%20Of%20Religion,%20Folklore%20and%20Popular%20Culture.pdf#page=189|url-status=dead}}</ref> == Binne die Faust legende == [[Beeld:Mephistophiles Passau 1527.jpg|duimnael|regs|''MEPHISTO_PHILES'' in die 1527 ''Praxis Magia Faustiana'', toegeskryf aan Faust.]] Die naam ''Mefistofeles'' word geassosieer met die Faust-legende van 'n ambisieuse geleerde, gebaseer op die historiese [[Johann Georg Faust]]. In die legende maak Faust 'n kontrak met die [[Duiwel]] met as teenprestasie sy siel, met Mefistofeles wat as die agent van die duiwel optree. Die naam verskyn in die laat 16de eeu in die boeke van Faust. In die 1725 weergawe, wat [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] gelees het, is ''Mephostophiles'' 'n [[duiwel]] wat in die vorm van 'n Franciskaanse broeder voorkom wat deur Faust in 'n woud buite [[Wittenberg]] opgeroep word. Uit die boeke is die naam in die Faustiaanse literatuur opgeneem. Baie skrywers het dit gebruik, van [[Christopher Marlowe]] tot Goethe. In die 1616-uitgawe van Marlowe se ''The Tragical History of Doctor Faustus'' het ''Mephostophiles'' ''Mephistophilis'' geword. Mefistofeles in latere behandelings van die Faust-materiaal figureer dikwels as 'n titelkarakter: in [[Meyer Lutz]] se opera ''Mephistopheles, or Faust and Marguerite''(1855), [[Arrigo Boito]] se ''Mefistofele'' (1868), [[Klaus Mann]] se roman ''Mephisto'' en [[Franz Liszt]] se Mephisto Walse. == Interpretasies == [[Beeld:Mephisto by Mark Antokolski, marble (GTG, after 1883) by shakko 09.jpg|duimnael|''Mefistofeles'' deur [[Mark Antokolsky]], 1884.]] Alhoewel Mephistopheles vir Faustus voorkom as 'n demoon - 'n werker vir [[Lucifer]] - beweer kritici dat hy nie na mense soek om te korrupteer nie, maar dat hy die siele van diegene wat reeds verdoem is dien en uiteindelik versamel. Farnham verduidelik: "Mefistofeles verskyn nie aanvanklik voor Faustus as 'n duiwel wat daarop uit is om enige individu wat teëgekom word in die versoeking in te lei nie. Hy verskyn omdat hy in die magiese oproep van Faustus besef dat Faustus reeds korrup is, dat hy inderdaad alreeds 'in gevaar is om verdoem te word'."<ref>{{cite book|first=Willard|last=Farnham|title=Twentieth Century Interpretations of Doctor Faustus|url=https://archive.org/details/twentiethcentury0000unse_z7j1|publisher=[[Prentice-Hall]]|location=Upper Saddle River, New Jersey|isbn=| date=1969}}</ref> Mefistofeles is reeds vasgevang in sy eie [[hel]] deurdat hy die duiwel dien. Hy waarsku Faustus oor die keuse wat hy maak deur ' ''sy siel'' aan die duiwel te verkoop': "Mephistophilis, 'n agent van Lucifer, verskyn en raai Faust aan om nie die vooruitsig van die [[hemel]] vaarwel te roep ten einde sy aardse doelwitte na te streef nie". <ref>Krstovic, J. O. and Lazzardi, Marie. "Plot and Major Themes". Rpt. in ''Literature Criticism from 1400 to 1800''. Ed. Jelena O. Krstovic and Marie Lazzardi. Vol. 47. Farming Mills, MI: The Gale Group, 1999: 202</ref> Farnham voeg by tot sy teorie, "... Faustus betree 'n ewige private hel soos dié van Mephistophiles".<ref>Krstovic & Lazzardi 1999, p. 8</ref> == Buite die Faust-legende == [[Shakespeare]] noem "Mephistophilus" in die ''Merry Wives of Windsor'' (Bedryf I, Toneel I, reël 128). Teen die [[17de eeu]] het die naam onafhanklik van die Faust-legende geword. Volgens Burton Russell, <ref name="Russell 1992, p. 61"> Burton Russell 1992, p. 61 </ref> "Dat die naam 'n suiwer moderne uitvinding van onsekere oorsprong is, maak dit 'n elegante simbool van die moderne Duiwel met sy vele nuwe en uiteenlopende vorms". Mefistofeles verskyn ook as die hoofantagonis in Goethe se ''Faust'', en in die ongepubliseerde scenario's vir ''die Walpurgis-Nacht'' (Duits vir "die Walpurgis-nag") het hy en Satan as twee aparte karakters verskyn. == Verwysings == === Bibliografie === * {{cite book|last=Russell| first= Jeffrey Burton | title=Mephistopheles: The Devil in the Modern World|url=https://archive.org/details/mephistophelesde00russ|url-access=registration| location= Ithaca, New York| publisher= Cornell |year=1986| edition=1990 reprint| isbn= 978-0-8014-9718-6}} * {{cite book| editor-last=Hamlin| editor-first= Cyrus| first= Johann Wolfgang Von |last= Goethe|title= Faust: A Tragedy ; Interpretive Notes, Contexts, Modern Criticism| url=https://archive.org/details/fausttragedyinte0000goet_r6m0| edition= Norton Critical | location=New York, New York| publisher= W. W. Norton & Company| year= 2001| isbn= 978-0-393-97282-5}} * {{cite book| last= Ruickbie| first= Leo| title= Faustus: The Life and Times of a Renaissance Magician| publisher= History Press| location= Stroud, UK| year= 2009| isbn= 978-0-7509-5090-9}} === Notas === {{verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Volksverhale]] 0tntvkeu0a1610w1j8id3blwiss3tz2 2965395 2965393 2026-09-06T09:27:26Z Aliwal2012 39067 /* Etimologie */ trs 2965395 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Mephistopheles2.jpg|duimnael|Mefistofeles vlieg oor [[Wittenberg]], in 'n litograaf deur [[Eugène Delacroix]].]] '''Mefistofeles''' ([[Duits]]e uitspraak: mefɪˈstoːfɛlɛs; ook ''Mephistophilus, Mephostopheles, Mephistophilis, Mephisto, Mephastophilis,'' en ander spellinge) is 'n demoon in die Duitse folkloristiese tradisie (dit is naamlik 'n Duitse volksverhaal). Die karakter het oorspronklik in letterkunde verskyn as die demoon in die [[Faust]]legende, en het sedertdien verskyn in ander werke as 'n algemene karakter. == Etimologie == [[Lêer:Scuola francese, mefistofele e margaretta, dal faust, 1890 ca. 02.jpg|duimnael|Mefistofeles & Margaretta by die Salar Jung Museum.]] Tradisionele wetenskaplikes van Germaanse mitologie gebruik die spelling "Mephistopholes", gebaseer op 'n transliterasie van die 15de-eeuse spelling van die karakter,<ref> https://signumuniversity.org/catalog/germanic-myths-and-legends/</ref> die woord kan afgelei word van die Hebreeuse מֵפִיץ ('' mêp̄îṣ'') wat 'verspreider' beteken, en ''tophel'', kort vir ט֫פֶל שֶׁ֫קֶר ('' tōp̄el šeqer '') wat ''pleisteraar van leuens'' beteken.<ref>{{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/mephistopheles |title=Mephistopheles |author=Online Etymology Dictionary |publisher=Dictionary.com |access-date=11 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304094256/http://dictionary.reference.com/browse/mephistopheles |archive-date= 4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die naam kan ook 'n kombinasie van drie Griekse woorde μή (''mḗ'') as negasie, φῶς (''phō̃s'') wat 'lig' beteken, en φιλις 'Philis', wat 'liefdevol' beteken, wees; met die uiteindelike betekenis "nie-liggies-liefdevol", wat moontlik die Latynse "[[Lucifer]]" of "ligdraer" parodieer.<ref>{{cite book|first=Johann Wolfgang|last=von Goethe|authorlink=Johann Wolfgang von Goethe|editor1-first=Joseph|editor1-last=Black|editor2-first=Leonard|editor2-last=Conolly|editor3-first=Kate|editor3-last=Flint|title=The Broadview Anthology of British Literature Volume 2: The Renaissance and Early Seventeenth Century, Second Edition |chapter-url= https://www.gbv.de/dms/goettingen/520690133.pdf#page=10&zoom=auto,-121,348 |chapter=The Tragical History of Doctor Faustus|publisher=Broadview Press|location=Peterborough, Ontario, Canada|date=March 14, 2016|page=423|edition=3rd|ISBN=978-1-55481-028-4}}</ref><ref>{{cite book|first=James R.|last=Lewis|url=http://www.conspiracyschool.com/sites/default/files/resources/Satanism%20Today%20An%20Encyclopedia%20Of%20Religion,%20Folklore%20and%20Popular%20Culture.pdf#page=189|title=Satanism Today|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, California|date=2001|ISBN=978-1576072929|page=173|access-date= 2 Januarie 2020|archive-date=13 Julie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713034826/http://www.conspiracyschool.com/sites/default/files/resources/Satanism%20Today%20An%20Encyclopedia%20Of%20Religion,%20Folklore%20and%20Popular%20Culture.pdf#page=189|url-status=dead}}</ref> == Binne die Faust legende == [[Beeld:Mephistophiles Passau 1527.jpg|duimnael|regs|''MEPHISTO_PHILES'' in die 1527 ''Praxis Magia Faustiana'', toegeskryf aan Faust.]] Die naam ''Mefistofeles'' word geassosieer met die Faust-legende van 'n ambisieuse geleerde, gebaseer op die historiese [[Johann Georg Faust]]. In die legende maak Faust 'n kontrak met die [[Duiwel]] met as teenprestasie sy siel, met Mefistofeles wat as die agent van die duiwel optree. Die naam verskyn in die laat 16de eeu in die boeke van Faust. In die 1725 weergawe, wat [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] gelees het, is ''Mephostophiles'' 'n [[duiwel]] wat in die vorm van 'n Franciskaanse broeder voorkom wat deur Faust in 'n woud buite [[Wittenberg]] opgeroep word. Uit die boeke is die naam in die Faustiaanse literatuur opgeneem. Baie skrywers het dit gebruik, van [[Christopher Marlowe]] tot Goethe. In die 1616-uitgawe van Marlowe se ''The Tragical History of Doctor Faustus'' het ''Mephostophiles'' ''Mephistophilis'' geword. Mefistofeles in latere behandelings van die Faust-materiaal figureer dikwels as 'n titelkarakter: in [[Meyer Lutz]] se opera ''Mephistopheles, or Faust and Marguerite''(1855), [[Arrigo Boito]] se ''Mefistofele'' (1868), [[Klaus Mann]] se roman ''Mephisto'' en [[Franz Liszt]] se Mephisto Walse. == Interpretasies == [[Beeld:Mephisto by Mark Antokolski, marble (GTG, after 1883) by shakko 09.jpg|duimnael|''Mefistofeles'' deur [[Mark Antokolsky]], 1884.]] Alhoewel Mephistopheles vir Faustus voorkom as 'n demoon - 'n werker vir [[Lucifer]] - beweer kritici dat hy nie na mense soek om te korrupteer nie, maar dat hy die siele van diegene wat reeds verdoem is dien en uiteindelik versamel. Farnham verduidelik: "Mefistofeles verskyn nie aanvanklik voor Faustus as 'n duiwel wat daarop uit is om enige individu wat teëgekom word in die versoeking in te lei nie. Hy verskyn omdat hy in die magiese oproep van Faustus besef dat Faustus reeds korrup is, dat hy inderdaad alreeds 'in gevaar is om verdoem te word'."<ref>{{cite book|first=Willard|last=Farnham|title=Twentieth Century Interpretations of Doctor Faustus|url=https://archive.org/details/twentiethcentury0000unse_z7j1|publisher=[[Prentice-Hall]]|location=Upper Saddle River, New Jersey|isbn=| date=1969}}</ref> Mefistofeles is reeds vasgevang in sy eie [[hel]] deurdat hy die duiwel dien. Hy waarsku Faustus oor die keuse wat hy maak deur ' ''sy siel'' aan die duiwel te verkoop': "Mephistophilis, 'n agent van Lucifer, verskyn en raai Faust aan om nie die vooruitsig van die [[hemel]] vaarwel te roep ten einde sy aardse doelwitte na te streef nie". <ref>Krstovic, J. O. and Lazzardi, Marie. "Plot and Major Themes". Rpt. in ''Literature Criticism from 1400 to 1800''. Ed. Jelena O. Krstovic and Marie Lazzardi. Vol. 47. Farming Mills, MI: The Gale Group, 1999: 202</ref> Farnham voeg by tot sy teorie, "... Faustus betree 'n ewige private hel soos dié van Mephistophiles".<ref>Krstovic & Lazzardi 1999, p. 8</ref> == Buite die Faust-legende == [[Shakespeare]] noem "Mephistophilus" in die ''Merry Wives of Windsor'' (Bedryf I, Toneel I, reël 128). Teen die [[17de eeu]] het die naam onafhanklik van die Faust-legende geword. Volgens Burton Russell, <ref name="Russell 1992, p. 61"> Burton Russell 1992, p. 61 </ref> "Dat die naam 'n suiwer moderne uitvinding van onsekere oorsprong is, maak dit 'n elegante simbool van die moderne Duiwel met sy vele nuwe en uiteenlopende vorms". Mefistofeles verskyn ook as die hoofantagonis in Goethe se ''Faust'', en in die ongepubliseerde scenario's vir ''die Walpurgis-Nacht'' (Duits vir "die Walpurgis-nag") het hy en Satan as twee aparte karakters verskyn. == Verwysings == === Bibliografie === * {{cite book|last=Russell| first= Jeffrey Burton | title=Mephistopheles: The Devil in the Modern World|url=https://archive.org/details/mephistophelesde00russ|url-access=registration| location= Ithaca, New York| publisher= Cornell |year=1986| edition=1990 reprint| isbn= 978-0-8014-9718-6}} * {{cite book| editor-last=Hamlin| editor-first= Cyrus| first= Johann Wolfgang Von |last= Goethe|title= Faust: A Tragedy ; Interpretive Notes, Contexts, Modern Criticism| url=https://archive.org/details/fausttragedyinte0000goet_r6m0| edition= Norton Critical | location=New York, New York| publisher= W. W. Norton & Company| year= 2001| isbn= 978-0-393-97282-5}} * {{cite book| last= Ruickbie| first= Leo| title= Faustus: The Life and Times of a Renaissance Magician| publisher= History Press| location= Stroud, UK| year= 2009| isbn= 978-0-7509-5090-9}} === Notas === {{verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Volksverhale]] 58esc26sc9800ufpmwpky70qxfjjqs0 2965397 2965395 2026-09-06T09:30:22Z Aliwal2012 39067 /* Binne die Faust legende */ 2965397 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Mephistopheles2.jpg|duimnael|Mefistofeles vlieg oor [[Wittenberg]], in 'n litograaf deur [[Eugène Delacroix]].]] '''Mefistofeles''' ([[Duits]]e uitspraak: mefɪˈstoːfɛlɛs; ook ''Mephistophilus, Mephostopheles, Mephistophilis, Mephisto, Mephastophilis,'' en ander spellinge) is 'n demoon in die Duitse folkloristiese tradisie (dit is naamlik 'n Duitse volksverhaal). Die karakter het oorspronklik in letterkunde verskyn as die demoon in die [[Faust]]legende, en het sedertdien verskyn in ander werke as 'n algemene karakter. == Etimologie == [[Lêer:Scuola francese, mefistofele e margaretta, dal faust, 1890 ca. 02.jpg|duimnael|Mefistofeles & Margaretta by die Salar Jung Museum.]] Tradisionele wetenskaplikes van Germaanse mitologie gebruik die spelling "Mephistopholes", gebaseer op 'n transliterasie van die 15de-eeuse spelling van die karakter,<ref> https://signumuniversity.org/catalog/germanic-myths-and-legends/</ref> die woord kan afgelei word van die Hebreeuse מֵפִיץ ('' mêp̄îṣ'') wat 'verspreider' beteken, en ''tophel'', kort vir ט֫פֶל שֶׁ֫קֶר (''tōp̄el šeqer'') wat ''pleisteraar van leuens'' beteken.<ref>{{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/mephistopheles |title=Mephistopheles |author=Online Etymology Dictionary |publisher=Dictionary.com |access-date=11 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304094256/http://dictionary.reference.com/browse/mephistopheles |archive-date= 4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die naam kan ook 'n kombinasie van drie Griekse woorde μή (''mḗ'') as negasie, φῶς (''phō̃s'') wat 'lig' beteken, en φιλις 'Philis', wat 'liefdevol' beteken, wees; met die uiteindelike betekenis "nie-liggies-liefdevol", wat moontlik die Latynse "[[Lucifer]]" of "ligdraer" parodieer.<ref>{{cite book|first=Johann Wolfgang|last=von Goethe|authorlink=Johann Wolfgang von Goethe|editor1-first=Joseph|editor1-last=Black|editor2-first=Leonard|editor2-last=Conolly|editor3-first=Kate|editor3-last=Flint|title=The Broadview Anthology of British Literature Volume 2: The Renaissance and Early Seventeenth Century, Second Edition |chapter-url= https://www.gbv.de/dms/goettingen/520690133.pdf#page=10&zoom=auto,-121,348 |chapter=The Tragical History of Doctor Faustus|publisher=Broadview Press|location=Peterborough, Ontario, Canada|date=March 14, 2016|page=423|edition=3rd|ISBN=978-1-55481-028-4}}</ref><ref>{{cite book|first=James R.|last=Lewis|url=http://www.conspiracyschool.com/sites/default/files/resources/Satanism%20Today%20An%20Encyclopedia%20Of%20Religion,%20Folklore%20and%20Popular%20Culture.pdf#page=189|title=Satanism Today|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, California|date=2001|ISBN=978-1576072929|page=173|access-date= 2 Januarie 2020|archive-date=13 Julie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713034826/http://www.conspiracyschool.com/sites/default/files/resources/Satanism%20Today%20An%20Encyclopedia%20Of%20Religion,%20Folklore%20and%20Popular%20Culture.pdf#page=189|url-status=dead}}</ref> == Binne die Faust legende == [[Beeld:Mephistophiles Passau 1527.jpg|duimnael|regs|''MEPHISTO_PHILES'' in die 1527 ''Praxis Magia Faustiana'', toegeskryf aan Faust.]] Die naam ''Mefistofeles'' word geassosieer met die Faust-legende van 'n ambisieuse geleerde, gebaseer op die historiese Johann Georg Faust. In die legende maak Faust 'n kontrak met die [[Duiwel]] met as teenprestasie sy siel, met Mefistofeles wat as die agent van die duiwel optree. Die naam verskyn in die laat 16de eeu in die boeke van Faust. In die 1725 weergawe, wat [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] gelees het, is ''Mephostophiles'' 'n [[duiwel]] wat in die vorm van 'n Franciskaanse broeder voorkom wat deur Faust in 'n woud buite [[Wittenberg]] opgeroep word. Uit die boeke is die naam in die Faustiaanse literatuur opgeneem. Baie skrywers het dit gebruik, van [[Christopher Marlowe]] tot Goethe. In die 1616-uitgawe van Marlowe se ''The Tragical History of Doctor Faustus'' het ''Mephostophiles'' ''Mephistophilis'' geword. Mefistofeles in latere behandelings van die Faust-materiaal figureer dikwels as 'n titelkarakter: in Meyer Lutz se opera ''Mephistopheles, or Faust and Marguerite''(1855), Arrigo Boito se ''Mefistofele'' (1868), Klaus Mann se roman ''Mephisto'' en [[Franz Liszt]] se Mephisto Walse. == Interpretasies == [[Beeld:Mephisto by Mark Antokolski, marble (GTG, after 1883) by shakko 09.jpg|duimnael|''Mefistofeles'' deur [[Mark Antokolsky]], 1884.]] Alhoewel Mephistopheles vir Faustus voorkom as 'n demoon - 'n werker vir [[Lucifer]] - beweer kritici dat hy nie na mense soek om te korrupteer nie, maar dat hy die siele van diegene wat reeds verdoem is dien en uiteindelik versamel. Farnham verduidelik: "Mefistofeles verskyn nie aanvanklik voor Faustus as 'n duiwel wat daarop uit is om enige individu wat teëgekom word in die versoeking in te lei nie. Hy verskyn omdat hy in die magiese oproep van Faustus besef dat Faustus reeds korrup is, dat hy inderdaad alreeds 'in gevaar is om verdoem te word'."<ref>{{cite book|first=Willard|last=Farnham|title=Twentieth Century Interpretations of Doctor Faustus|url=https://archive.org/details/twentiethcentury0000unse_z7j1|publisher=[[Prentice-Hall]]|location=Upper Saddle River, New Jersey|isbn=| date=1969}}</ref> Mefistofeles is reeds vasgevang in sy eie [[hel]] deurdat hy die duiwel dien. Hy waarsku Faustus oor die keuse wat hy maak deur ' ''sy siel'' aan die duiwel te verkoop': "Mephistophilis, 'n agent van Lucifer, verskyn en raai Faust aan om nie die vooruitsig van die [[hemel]] vaarwel te roep ten einde sy aardse doelwitte na te streef nie". <ref>Krstovic, J. O. and Lazzardi, Marie. "Plot and Major Themes". Rpt. in ''Literature Criticism from 1400 to 1800''. Ed. Jelena O. Krstovic and Marie Lazzardi. Vol. 47. Farming Mills, MI: The Gale Group, 1999: 202</ref> Farnham voeg by tot sy teorie, "... Faustus betree 'n ewige private hel soos dié van Mephistophiles".<ref>Krstovic & Lazzardi 1999, p. 8</ref> == Buite die Faust-legende == [[Shakespeare]] noem "Mephistophilus" in die ''Merry Wives of Windsor'' (Bedryf I, Toneel I, reël 128). Teen die [[17de eeu]] het die naam onafhanklik van die Faust-legende geword. Volgens Burton Russell, <ref name="Russell 1992, p. 61"> Burton Russell 1992, p. 61 </ref> "Dat die naam 'n suiwer moderne uitvinding van onsekere oorsprong is, maak dit 'n elegante simbool van die moderne Duiwel met sy vele nuwe en uiteenlopende vorms". Mefistofeles verskyn ook as die hoofantagonis in Goethe se ''Faust'', en in die ongepubliseerde scenario's vir ''die Walpurgis-Nacht'' (Duits vir "die Walpurgis-nag") het hy en Satan as twee aparte karakters verskyn. == Verwysings == === Bibliografie === * {{cite book|last=Russell| first= Jeffrey Burton | title=Mephistopheles: The Devil in the Modern World|url=https://archive.org/details/mephistophelesde00russ|url-access=registration| location= Ithaca, New York| publisher= Cornell |year=1986| edition=1990 reprint| isbn= 978-0-8014-9718-6}} * {{cite book| editor-last=Hamlin| editor-first= Cyrus| first= Johann Wolfgang Von |last= Goethe|title= Faust: A Tragedy ; Interpretive Notes, Contexts, Modern Criticism| url=https://archive.org/details/fausttragedyinte0000goet_r6m0| edition= Norton Critical | location=New York, New York| publisher= W. W. Norton & Company| year= 2001| isbn= 978-0-393-97282-5}} * {{cite book| last= Ruickbie| first= Leo| title= Faustus: The Life and Times of a Renaissance Magician| publisher= History Press| location= Stroud, UK| year= 2009| isbn= 978-0-7509-5090-9}} === Notas === {{verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Volksverhale]] erdy2sm21i9uu7x0oy48y0umx159u8f 0 296675 2965276 2722426 2026-09-05T18:06:10Z Pynappel 70858 2965276 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Militêre konflik |konflik = Kosovo-oorlog |deelvan = Oorlog in Joegoslawië |beeld = [[Lêer:Kosovo War header.jpg|raamloos]] |byskrif = |datum = [[28 Februarie]] [[1998]] – [[11 Junie]] [[1999]] |plek = [[Kosovo]] |gebied = |resultaat = Onttrekking van Joegoslawiese troepe.<br /> Kosovo kom onder [[Verenigde Nasies|VN]]-toesig te staan. |party1= UÇK<br />{{vlag|Albanië}}<br />[[NAVO]]:<br />{{Vlag|België}}<br /> {{Vlag|Denemarke}}<br /> {{Vlag|Duitsland}}<br /> {{Vlag|Frankryk}}<br /> {{Vlag|Italië}}<br /> {{Vlag|Kanada}}<br /> {{Vlag|Nederland}}<br /> {{Vlag|Noorweë}}<br /> {{Vlag|Portugal}}<br /> {{Vlag|Spanje}}<br /> {{Vlag|Turkye}}<br /> {{Vlag|Verenigde Koninkryk}}<br /> {{Vlag|Verenigde State van Amerika}} | party2={{vlagikoon|Joegoslawië}} [[Joegoslawië|Federale Republiek Joegoslawië]]<br />{{RU-VLAG}} [[Rusland|Russiese]] vrywilligers | aanvoerder1={{vlagikoon|Europese Unie}}: Javier Solana<br />UÇK:<br />Adem Jashari †<br />Sulejman Selimi<br />Agim Çeku | aanvoerder2= {{vlagikoon|Joegoslawië}} Slobodan Milošević<br />{{vlagikoon|Joegoslawië}} Dragoljub Ojdanić<br />{{vlagikoon|Joegoslawië}} Svetozar Marjanović<br />{{vlagikoon|Joegoslawië}} Nebojša Pavković | sterkte1=[[UÇK]]:12 000-50 000 soldate<br />[[NAVO]]:1031+ vliegtuie | sterkte2={{vlagikoon|Joegoslawië}} 129&nbsp;000 soldate<br />{{vlagikoon|Joegoslawië}} 20&nbsp;000 polisie-agente | ongevalle1=[[UÇK]]:1 000+ dood<br />[[NAVO]]:2 dood | ongevalle2={{vlagikoon|Joegoslawië}} 703 dood<br />{{vlagikoon|Joegoslawië}} 2&nbsp;000 vermis | ongevalle3=1&nbsp;200-5&nbsp;700 burgerlikes }} Die '''Kosovo-oorlog''' was 'n gewapende konflik op die [[Balkan]] wat uit twee fases bestaan het: #'''1998-1999''': gevegte tussen die Joego-Slawiese leër en die [[Kosovo Bevrydingsleër|Bevrydingsleër van Kosovo]] (UÇK) #'''1999''': ''[[Operasie Allied Force]]'': lugaanvalle op die Federale Republiek [[Joegoslawië|Joego-Slawië]] deur [[NAVO]]-vegvliegtuie tussen 24 Maart en 10 Junie. {{Saadjie}} {{Commons|Kosovo War}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kosovo]] fz17y4zwyak6zh1hhls3sgmaacqbzxm 2965277 2965276 2026-09-05T18:07:31Z Pynappel 70858 2965277 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Militêre konflik |konflik = Kosovo-oorlog |deelvan = Oorlog in Joego-Slawië |beeld = [[Lêer:Kosovo War header.jpg|raamloos]] |byskrif = |datum = [[28 Februarie]] [[1998]] – [[11 Junie]] [[1999]] |plek = [[Kosovo]] |gebied = |resultaat = Onttrekking van Joego-Slawiese troepe.<br /> Kosovo kom onder [[Verenigde Nasies|VN]]-toesig te staan. |party1= UÇK<br />{{vlag|Albanië}}<br />[[NAVO]]:<br />{{Vlag|België}}<br /> {{Vlag|Denemarke}}<br /> {{Vlag|Duitsland}}<br /> {{Vlag|Frankryk}}<br /> {{Vlag|Italië}}<br /> {{Vlag|Kanada}}<br /> {{Vlag|Nederland}}<br /> {{Vlag|Noorweë}}<br /> {{Vlag|Portugal}}<br /> {{Vlag|Spanje}}<br /> {{Vlag|Turkye}}<br /> {{Vlag|Verenigde Koninkryk}}<br /> {{Vlag|Verenigde State van Amerika}} | party2={{vlagikoon|Joego-Slawië}} [[Joego-Slawië|Federale Republiek Joego-Slawië]]<br />{{RU-VLAG}} [[Rusland|Russiese]] vrywilligers | aanvoerder1={{vlagikoon|Europese Unie}}: Javier Solana<br />UÇK:<br />Adem Jashari †<br />Sulejman Selimi<br />Agim Çeku | aanvoerder2= {{vlagikoon|Joego-Slawië}} Slobodan Milošević<br />{{vlagikoon|Joego-Slawië}} Dragoljub Ojdanić<br />{{vlagikoon|Joego-Slawië}} Svetozar Marjanović<br />{{vlagikoon|Joego-Slawië}} Nebojša Pavković | sterkte1=[[UÇK]]:12 000-50 000 soldate<br />[[NAVO]]:1031+ vliegtuie | sterkte2={{vlagikoon|Joego-Slawië}} 129&nbsp;000 soldate<br />{{vlagikoon|Joego-Slawië}} 20&nbsp;000 polisie-agente | ongevalle1=[[UÇK]]:1 000+ dood<br />[[NAVO]]:2 dood | ongevalle2={{vlagikoon|Joego-Slawië}} 703 dood<br />{{vlagikoon|Joego-Slawië}} 2&nbsp;000 vermis | ongevalle3=1&nbsp;200-5&nbsp;700 burgerlikes }} Die '''Kosovo-oorlog''' was 'n gewapende konflik op die [[Balkan]] wat uit twee fases bestaan het: #'''1998-1999''': gevegte tussen die Joego-Slawiese leër en die [[Kosovo Bevrydingsleër|Bevrydingsleër van Kosovo]] (UÇK) #'''1999''': ''[[Operasie Allied Force]]'': lugaanvalle op die Federale Republiek [[Joego-Slawië]] deur [[NAVO]]-vegvliegtuie tussen 24 Maart en 10 Junie. {{Saadjie}} {{Commons|Kosovo War}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kosovo]] jg9nufh1vg4xec5gd5u0igenbxyyunc 0 307380 2965389 2890746 2026-09-06T09:10:43Z Aliwal2012 39067 /* Lees ook */ trs 2965389 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Dwarf by BrokenMachine86.jpg|duimnael]] ‘n '''Dwergie''' is ‘n fabelagtige lelike klein wese in die gedaante van ‘n man. Hy kom veral in die mites en sages in die Noorse en Germaanse volksverhale voor en beskik oor magiese kragte. Hierdie natuurgees woon in rotsskeure, grotte, hol boomstamme of onder die grond. Hulle dra gewoonlik rooi puntmusse en kan hulself onsigbaar maak. In die sprokies is hulle meesal die mens vyandiggesind, maar kan in sommige gevalle behulpsaam wees deur onafgehandelde take te voltooi. ==Lees ook== *[[draak]] *[[elf (mitologie)]] *[[engel]] *[[fee]] *[[heks]] *[[kabouter]] *[[nimf]] *[[reus]] *[[trol]] *[[zombie]] ==Bibliografie== * van Reeth, Adelaïde: Ensiklopedie van die mitologie. Kaapstad: Vlaeberg, 1994. {{ISBN|0-947461-57-4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Mitologiese wesens]] [[Kategorie:Volksverhale]] [[Kategorie:Fiktiewe karakters]] [[Kategorie:Natuurreligie]] 4iu98k72j69mre3ty7hk478x49k7mk0 0 372449 2965248 2965224 2026-09-05T14:05:15Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2965248 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Openbare universiteit in België}} {{Inligtingskas Universiteit2 | name = Universiteit Gent | native_name = Universiteit Gent | latin_name = Universitas Gandavensis<ref>{{Cite book |last=Anderson |first=Peter John |author-link=Peter John Anderson |title=Record of the Celebration of the Quatercentenary of the University of Aberdeen: From 25th to 28th September, 1906 |url=https://archive.org/details/b24749874 |date=1907 |publisher=Aberdeen University Press ([[Universiteit van Aberdeen]]) |isbn=9781363625079 |publication-place=[[Aberdeen]], [[Verenigde Koninkryk]] |language=en-GB }}</ref> / Academia Gandavensis | image = [[File:Braemtzegel.png|200px]] | caption = Seël van die Universiteit Gent | motto = ''Sapere Aude'' ([[Latyn]]) / ''Durf Denken'' ([[Vlaams (taalkunde)|Vlaams]]) | mottoafr = Durf om te dink | established = {{start date and age|1817}} | affiliations = [[Conference of European Schools for Advanced Engineering Education and Research|CESAER]]<br />[[Europese Universiteitsvereniging|EUA]]<br />[[Guild of European Research-Intensive Universities|The Guild]]<br />[[Santander-netwerk]]<br />SGroup<br />ENLIGHT<br />3I University Network<br />3C Partnership | type = [[Openbare universiteit|Openbaar]] | city = {{flagicon|Belgium}} [[Gent]] | country = [[België]] | students = +50 000 | staff = 9 000 | rector = [[Petra De Sutter]] | former_names = Ryksuniversiteit Gent | website = {{URL|http://www.ugent.be}} | colours = [[Traffic blue (RAL)|UGent-blou]] & [[wit]]<ref>[https://styleguide.ugent.be/basic-principles/colours.html#corporate-colours Basic principles: Corporate colours] – webwerf van die UGent</ref><br />{{color box|#1E64C8}} {{color box|#FFFFFF}} | logo = [[File:Ghent University logo.svg|150px]] | campus = Stedelik (universiteitstad) }} Die '''Universiteit Gent''' ({{langx|nl|Universiteit Gent}}, afgekort as '''UGent''') is 'n [[Openbare universiteit|openbare]] [[navorsingsuniversiteit]] in [[Gent]], in die provinsie [[Oos-Vlaandere]] in [[België]]. Die Universiteit Gent, geleë in [[Vlaandere]], is die tweede grootste Belgiese universiteit, met 50 000 studente en 9 000 personeellede. Die universiteit onderhou ook die [[Universiteitsbiblioteek Gent]] (insluitend die bekende [[Boekentoren]]) en die [[Universitêre Hospitaal Gent]], een van die grootste hospitale in België. Benewens satellietkampusse elders in Vlaandere en 'n Global Campus in [[Songdo International Business District|Songdo, Suid-Korea]], onderhou die Universiteit Gent talle interuniversitêre vennootskappe en programme binne sowel as buite Europa. Die universiteit is gestig voor die Belgiese staat self bestaan het, naamlik in 1817 deur die [[Nederlanders|Nederlandse]] [[Willem I van die Nederlande|koning Willem I]] van die [[Verenigde Koninkryk van die Nederlande|Verenigde Nederlande]], toe die streek ná die val van die [[Eerste Franse Keiserryk]] by dié koninkryk ingelyf is. In dieselfde jaar het hy nog twee universiteite vir die suidelike provinsies gestig, naas dié in Gent: die [[Universiteit van Luik]] en die [[Ryksuniversiteit Leuven]]. Ná die [[Belgiese Rewolusie]] van 1830 het die pas gestigte Belgiese staat die Universiteit Gent begin administreer. In 1930 het die UGent die eerste [[Nederlands]]talige universiteit in België geword. Voorheen was [[Frans]] (en, nog vroeër, Latyn) die standaard akademiese taal aan wat toe die '''''Université de [[Gent|Gand]]''''' was. In 1991 is aansienlik groter outonomie aan die instelling verleen en het dit sy naam dienooreenkomstig verander van ''Ryksuniversiteit Gent'' ({{langx|nl|Rijksuniversiteit Gent}}, afgekort as ''RUG'') na sy huidige benaming. == Geskiedenis == [[File:De plechtige installatie van de Universiteit van Gent door de prins van Oranje in de troonzaal van het stadhuis op 9 oktober 1817. Rijksmuseum SK-A-4088.jpeg|thumb|left|Skildery van die stigting van die Ryksuniversiteit Gent in 1817, toe die stad onder Nederlandse bewind was]] === Stigting in die 19de eeu === Gent was in die middeleeue een van die grootste en belangrikste stede van Europa. Die universiteit in Gent het op 9 Oktober 1817 geopen, met JC van Rotterdam as die eerste [[Rektor (akademie)|rektor]]. Die stigting van universiteite in Gent, Luik en Leuven daardie jaar – deur die Nederlandse [[Willem I van die Nederlande|koning Willem I]] – was deel van 'n groter beleid om die akademiese agterstand in die suidelike provinsies van die [[Verenigde Koninkryk van die Nederlande]] (wat later België sou word) aan te spreek.{{citation needed|date=Oktober 2019}} Die oorspronklike vier fakulteite was Lettere, Regte, Geneeskunde en Wetenskappe, met [[Latyn]] as onderrigtaal. In die eerste jaar was daar 190 studente en 16 professore. [[File:Onderzoek_farmacie_Ugent.jpg|left|thumb|Farmasiestudente tydens 'n [[praktikum]] (1890)]] In die nadraai van die [[Belgiese Rewolusie]] van 1830 het die studentetal, wat op 414 gepiek het, gedaal. Hoewel die fakulteite lettere en wetenskappe ontbind is, is hulle vyf jaar later, in 1835, herstel. In dié tyd het Frans ook die onderrigtaal geword en die plek van Latyn ingeneem. Die Universiteit Gent het 'n rol gespeel in die ontwikkeling van die moderne organiese chemie. Friedrich [[August Kekulé]] het die struktuur van benseen in Gent ontrafel, en [[Adolf von Baeyer]] (Johann Friedrich Wilhelm Adolf von Baeyer), 'n student van [[August Kekulé]], het bydraes tot die organiese chemie gelewer.{{citation needed|date=Oktober 2019}} In 1882 het Sidonie Verhelst die eerste vroulike student aan die Universiteit Gent geword, in die wetenskappe en farmakologie.<ref>{{Cite web |title=Ghent University Memorials |date=September 2010 |url=https://www.ugentmemorie.be/gebeurtenissen/1882-eerste-studentin}}</ref> [[File:2021_Boekentoren_-_University_Library_of_Ghent.jpg|left|thumb|Die Boekentoren – Universiteitsbiblioteek Gent (2021)]] === Ontwikkelinge in die 20ste eeu === In 1903 het die Vlaamse politikus [[Lodewijk De Raet]] 'n suksesvolle veldtog gelei om onderrig in [[Nederlands]] in te stel, en die eerste kursusse het in 1906 begin.{{citation needed|date=Oktober 2019}} Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] is die Universiteit Gent aanvanklik weens die vyandelikhede gesluit, en daarna omdat die akademiese personeel en die studente geweier het om klasse te hervat terwyl [[Duitse besetting van België tydens die Eerste Wêreldoorlog|België beset was]]. [[Moritz von Bissing]], die Duitse goewerneur-generaal van die besette België, wou die gebied makliker regeerbaar maak deur die voor-oorlogse taalverdeling uit te buit. Die ''[[Flamenpolitik]]'' ("Beleid rakende die Vlaamse volk") is in 1916 van stapel gestuur. Die Duitse besettingsadministrasie het die eerste Nederlandstalige universiteit in België in Gent opgerig onder die naam [[De Vlaamsche Hoogeschool|Vlaamsche Hoogeschool]] (Vlaamse Instituut vir Hoër Onderwys). Die Vlaamsche Hoogeschool, wat neerhalend as die ''Von Bissing-universiteit'' bekend gestaan het, is in 1916 gestig maar ná die oorlog ontbind, waarna die Universiteit Gent sy werksaamhede hervat het met Frans as enigste onderrigmedium. In 1923 het kabinetsminister [[Pierre Nolf]] 'n mosie ingedien om die universiteit finaal as 'n Nederlandstalige universiteit te vestig, wat in 1930 verwesenlik is. [[August Vermeylen]] was die eerste rektor van 'n Nederlandstalige universiteit in België.<ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120527083212/http://www.time.com/time/printout/0,8816,880570,00.html|title="A Language Come Back"}}, ''[[Time (tydskrif)|Time]]'', 28 April 1923</ref>[[File:Ghent University 1910 - Studentenvereniging Société Académique d'Histoire.jpg|thumb|Die [[studentevereniging]] "Société Académique d'Histoire" (1910)|alt=]]Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Duitse administrasie van die universiteit probeer om 'n Duitse oriëntasie te skep deur fakulteitslede te verwyder en lojale aktiviste aan te stel. In die naoorlogse tydperk het die Universiteit Gent 'n veel groter instelling geword, in navolging van die regeringsbeleid om hoër onderwys in Vlaandere gedurende die 1950's en 1960's te demokratiseer. Teen 1953 was daar meer as 3 000 studente, en teen 1969 meer as 11 500. Sedertdien het die studentetal tot sowat 44 000 en uiteindelik tot meer as 50 000 gegroei. Die aantal fakulteite het tot elf gegroei, beginnende met Toegepaste Wetenskappe in 1957. Dit is gevolg deur Ekonomie en Veeartsenykunde in 1968, Sielkunde en Opvoedkunde sowel as Bio-ingenieurswese in 1969, en Farmaseutiese Wetenskappe. In die 1960's was daar verskeie [[studente-aktivisme|studentebetogings]] aan die Universiteit Gent, veral rondom die [[Blandijn]]-perseel, waar die Fakulteit Lettere en Wysbegeerte gehuisves word.<ref>{{cite web |last=Danniau |first=Fien |title=Haard van verzet |date=17 Augustus 2010 |url=http://www.ugentmemorie.be/artikel/haard-van-verzet |access-date=10 Januarie 2012 |publisher=UGent Memorie |language=nl}}</ref> Die ergste van die betogings het in 1969 plaasgevind, in die nadraai van [[Mei 1968 in Frankryk|Mei 1968]]. === Sedert die einde van die Koue Oorlog === In 1991 het die universiteit sy naam amptelik van ''Rijksuniversiteit Gent'' (RUG) na ''Universiteit Gent'' (UGent) verander, ná 'n groter toekenning van outonomie deur die regering van die [[Vlaamse Gemeenskap]]. Die fakulteit [[Politiek]] en [[Sosiale wetenskappe|Sosiale Wetenskappe]] is die jongste toevoeging, in 1992. Rik Van de Walle was van 2017 tot 2025 rektor en is in 2025 deur [[Petra De Sutter]] opgevolg. Die Universiteit Gent het 'n program gehad wat in 1953 deur Andre Vlerick gestig is en toe die ''Centrum vir Produktiwiteitstudies en -navorsing'' geheet het. Die program het later in 'n afsonderlike skool ontwikkel met die naam ''Instituut Professor Vlerick voor Management''. Later, in 1999, het die Universiteit Gent saam met die [[Katolieke Universiteit Leuven|KU Leuven]] die Vlerick Business School gestig deur die twee MBA-programme van die universiteite saam te voeg, en die nuwe instituut ''Vlerick Leuven Gent Management School'' genoem. In 2006 het die skool homself herbenoem tot [[Vlerick Business School]]. Die [[Katolieke Universiteit Leuven|KU Leuven]] en die Universiteit Gent is steeds die moederinstellings van die besigheidskool, waar baie van die skool se professore ook in Leuven of Gent doseer. Nietemin bied die UGent steeds MBA-programme aan, selfs ná die samesmelting. == Akademiese profiel == === Organisasie en struktuur === [[File:IGent tower.jpg|300x300px|thumb|Die iGent-toring in die [[Wetenskapspark Zwijnaarde]]|alt=]]Die Universiteit Gent bestaan uit elf [[Fakulteit|fakulteite]] met meer as 130 afsonderlike departemente. Daarbenewens onderhou die universiteit die [[Wetenskapspark Zwijnaarde]] en die [[Wetenskapspark Greenbridge]]. === Biblioteek === Die [[Boekentoren]], wat op die [[Blandijnberg]] staan, huisves die [[Universiteitsbiblioteek Gent]], wat byna 3 miljoen bande bevat. Die universiteitsbiblioteek het by die [[Google Books Library Project]] aangesluit. Onder ander noemenswaardige versamelings bewaar dit [[Papirus 30]], 'n vroeë manuskrip van die Griekse Nuwe Testament. Die universiteit is ook 'n vennoot in die ontwikkeling van [[De Krook]], die nuwe openbare biblioteek en mediasentrum in die middestad van Gent wat in 2017 geopen het. === Reputasie en ranglyste === {{Infobox university rankings | ARWU_W = 84 | ARWU_W_year = 2023 | ARWU_W_ref = <ref name="Ghent ARWU Ranking 2023">{{cite web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2023|title=Academic Ranking of World Universities 2023|website=ShanghaiRanking|access-date=8 Januarie 2024}}</ref> | CWTS_W = 75 | CWTS_W_year = 2020 | CWTS_W_ref = <ref name="Ghent CWTS Ranking 2020">{{cite web|url=https://www.leidenranking.com/ranking/2020/list|title=CWTS Leiden Ranking 2020 - P(top 10%)|access-date=7 Maart 2021|work=CWTS Leiden Ranking}}</ref> | CWUR_W = 118 | CWUR_W_year = 2020–21 | CWUR_W_ref = <ref name="Ghent CWUR Ranking 2020-21">{{cite web|url=https://cwur.org/2020-21.php|title=World University Rankings 2020-2021|access-date=8 Januarie 2021|website=Center for World University Rankings}}</ref> | QS_W = 162 | QS_W_year = 2026 | QS_W_ref = <ref name=":QSW2026">{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings|title=QS World University Rankings}}</ref> | Reuters_W = 98 | Reuters_W_year = 2019 | Reuters_W_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/innovative-universities-2019|title=Reuters World's Top 100 Innovative Universities 2019|website=Thomson Reuters|access-date=8 Januarie 2021}}</ref> | THE_W = 115 | THE_W_year = 2024 | THE_W_ref = <ref name="Ghent THE Ranking 2024">{{cite web|url= https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/ghent-university|title=World University Rankings 2024 - Ghent University|website=Times Higher Education |access-date=3 Oktober 2023}}</ref> | USNWR_W = =95 | USNWR_W_year = 2023 | USNWR_W_ref = <ref>{{cite web| url= https://www.usnews.com/education/best-global-universities/ghent-university-506883|title=Best Global Universities 2022-23 - Ghent University| website= U.S. News Education|access-date=8 Januarie 2023}}</ref> | ARWU_N = 1 | ARWU_N_year = 2023 | ARWU_N_ref = <ref name="Ghent ARWU Ranking 2023" /> | CWTS_N = 2 | CWTS_N_year = 2020 | CWTS_N_ref = <ref name="Ghent CWTS Ranking 2020" /> | CWUR_N = 2 | CWUR_N_year = 2020–21 | CWUR_N_ref = <ref name="Ghent CWUR Ranking 2020-21" /> | QS_N = 2 | QS_N_year = 2024 | QS_N_ref = <ref name="Ghent QS Ranking 2024">{{cite web| url= https://www.topuniversities.com/universities/ghent-university|title=QS World University Rankings: Ghent University| website= QS Top Universities |access-date=8 Januarie 2024}}</ref> | THE_N = 2 | THE_N_year = 2024 | THE_N_ref = <ref name="Ghent THE Ranking 2024"/> | USNWR_N = 2 | USNWR_N_year = 2023 | USNWR_N_ref = <ref>{{cite web| url= https://www.usnews.com/education/best-global-universities/belgium|title=Best Global Universities in Belgium| website= U.S. News Education|access-date=8 Januarie 2023}}</ref> }} Die Universiteit Gent word deurgaans onder die top 100 universiteite ter wêreld gereken, naas die [[Katolieke Universiteit Leuven]]. In 2017 is dit wêreldwyd 69ste deur die [[Academic Ranking of World Universities]] (of Shanghai-ranglys)<ref>{{cite web|url=http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ghent-University.html|title=Shanghai Ranking 2017 Results|access-date=27 November 2017|archive-date=10 Februarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210235740/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ghent-University.html|url-status=dead}}</ref> en 125ste deur die ''[[QS World University Rankings]]'' gereken.<ref name="topuniversities.com">{{cite web|url=http://www.topuniversities.com/universities/ghent-university|title=QS Top Universities Ranking 2014–2015|date=16 Julie 2015}}</ref> Vir 2021 is die Universiteit Gent wêreldwyd 85ste deur [[U.S. News & World Report]]<ref>{{Cite web|url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/ghent-university-506883|title=Best Global Universities 2021}}</ref> en 96ste deur ''[[Times Higher Education]]'' gereken.<ref name="timeshighereducation.co.uk">{{cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/ghent-university|title=The Times Higher Education World University Rankings|date=3 September 2021|publisher=timeshighereducation.com}}</ref> Die Fakulteit Ekonomie en Bedryfskunde is ook met 'n internasionale akkreditasie van die [[Association to Advance Collegiate Schools of Business]] (AACSB) bekroon. === Internasionale betrekkinge === [[File:Universiteitsforum 2010PM 0603 21H7975.JPG|alt=|thumb|Die Ufo-kampus – universiteitsforum|left]] [[File:Boekentoren ugent belvedere 675.jpg|thumb|Die UGent se Boekentoren]] Die universiteit onderhou talle vennootskappe binne België, oor Europa heen en regoor die wêreld. Binne België ondersteun die Universiteit Gent die [[Belgian Co-ordinated Collections of Micro-organisms]] en die [[Vlaams Instituut voor Biotechnologie]]. Binne Europa is dit 'n lid van die [[Santander-netwerk]], die Enlight-netwerk (voorheen die U4-netwerk) en die 3i University Network. Dit neem ook deel aan die [[Conference of European Schools for Advanced Engineering Education and Research]]. Daarbenewens werk die universiteit saam met talle universiteite vir die [[Erasmus-program|Erasmus]]- en [[Erasmus Mundus]]-programme; binne die raamwerk van laasgenoemde lei dit die International Master of Science in Rural Development en die International Master of Science in Soils and Global Change (IMSOGLO).<ref>{{Cite web|url=https://imsoglo.eu/|title=Home|website=IMSOGLO|language=en-US|access-date=20 Februarie 2019}}</ref> Buite Europa bied die Universiteit Gent uitruilprogramme op alle vastelande behalwe Antarktika aan.<ref>{{cite web|url=https://www.ugent.be/student/nl/studeren/tijdens/bestemmingen.htm|title=Bestemmingen — Studentenportaal — Universiteit Gent|publisher=ugent.be|access-date= 5 September 2026|archive-date=14 Maart 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150314220605/http://www.ugent.be/student/nl/studeren/tijdens/bestemmingen.htm/|url-status=dead}}</ref> Raamwerke sluit sy kampus in Suid-Korea en sy 3C Partnership in. === Verwante bydraes en innovasies === Die Universiteit Gent was instrumenteel in die ontwikkeling van [[COinS]] en [[Unipept]].{{citation needed|date=Oktober 2019}} === Kontroversie === In 2024 het 'n groep studente 'n [[Besetting (protes)|besetting]] van 'n universiteitsgebou georganiseer, dade van [[vandalisme]] gepleeg,<ref>{{cite news|title=Pro-Palestinian activists attack Ghent University in protest against links with Israel|url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2024/02/15/pro-palestinian-activists-attack-ghent-university-in-protest-aga/|work=VRT NWS|date=15 Februarie 2024|access-date=15 Mei 2026 |language=en}}</ref> en hulle optrede geregverdig deur te beweer dat [[politieke aktivisme|hulle aktivisme]] as 'n [[klimaatsverandering]]skwessie geraam word: "'n vrye Palestina is 'n kwessie van klimaatsgeregtigheid".<ref>{{cite news|last=Kassam|first=Ashifa|title=Ghent students occupy university building in climate and Gaza protest|url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/may/06/ghent-students-occupy-university-building-in-climate-and-gaza-protest|work=The Guardian|date=6 Mei 2024|access-date=15 Mei 2026|language=en}}</ref> Gevolglik is die [[vryheid van assosiasie]] binne die universiteit gereduseer tot 'n politieke [[litmustoets]] wat om ideale van 'n "anti-Israel"-klimaat wentel, en nie op 'n beginsel van [[vryheid van denke]] berus nie. Daarby het die universiteit bande met Israeliese universiteite verbreek, op grond van beweerde [[Internasionale reg en die Arabies-Israeliese konflik|kwessies rakende die internasionale reg]].<ref>{{cite news|title=Ghent University cuts ties with all Israeli universities over Gaza war|url=https://www.jpost.com/international/article-804523|work=The Jerusalem Post|date=31 Mei 2024|access-date=15 Mei 2026|language=en}}</ref> Intussen word die [[bewering]]s deur kritici as "oppervlakkig en oorhaastig, slordige werk" beskryf.<ref>{{cite journal|last1=Boudry |first1=Maarten|last2=Salomon|first2=Marc|title=The shoddy work of the UGent Human Rights Commission|url=https://international.huji.ac.il/sites/default/files/internationalnew/files/boudry_salomon_the_shoddy_work_of_the_ugent_human_rights_commission_knack_magazine_9.5.2025.pdf|journal=Knack (via international.huji.ac.il PDF-kopie)|date=9 Mei 2025|access-date=15 Mei 2026|language=en}}</ref> Dit het kritici daartoe gelei om voor te stel dat die universiteit [[ideologie|ideologiese]] probleme en 'n gebrek aan belangstelling in [[akademiese vryheid]] het.<ref>{{cite news|title=UGent bekent ideologische kleur en pleegt verraad aan de principes van academische vrijheid |url=https://www.knack.be/nieuws/belgie/maatschappij/ugent-bekent-ideologische-kleur-en-pleegt-verraad-aan-de-principes-van-academische-vrijheid/ |work=Knack|date=31 Mei 2024|access-date=15 Mei 2026|language=nl}}</ref> Lank ná die [[Gaza-wapenstilstand]] het die nuwe rektor, die voormalige linkse politikus [[Petra De Sutter]], haar bereidwilligheid uitgespreek om die universiteit in lyn met [[kritiek op Israel]] te posisioneer, maar sy betreur die nadelige gevolge van [[politisering]] op vennootskappe en befondsing.<ref>{{cite news|title=UGent doet toegeving, studenten wijken niet: 'Dit is een begin en het toont dat protest loont|url=https://www.demorgen.be/snelnieuws/israelisch-palestijns-conflict-protest-pro-palestijnse-actievoerders-ugent-gaat-door-ondanks-toegevingen-rector~bfb5eb7f/|work=De Morgen|date=Mei 2024 |access-date=15 Mei 2026|language=nl}}</ref> Gevolglik het die universiteit besluit om polities stelling in te neem deur 'n eredoktoraat aan [[Francesca Albanese]] aan te bied vir haar aktivisme teen Israel, wat deur sommige professore as "institusionele aktivisme" gekritiseer is.<ref name="aa">{{Cite web|title=Flemish universities to honour UN rapporteur Francesca Albanese|url=https://www.belganewsagency.eu/flemish-universities-to-honour-un-rapporteur-francesca-albanese|website=Belga News Agency|date=2026-04-07|access-date=2026-05-19}}{{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Volgens sommige politici,<ref name="aa"/> Joodse organisasies<ref>{{Cite web|title=Coordinating Committee of Jewish Organisations in Belgium condemns decision by the Vrije Universiteit Brussel to award Francesca Albanese an honorary doctorate|url=https://eurojewcong.org/news/communities-news/belgium/coordinating-committee-of-jewish-organisations-in-belgium-condemns-decision-by-the-vrije-universiteit-brussel-to-award-francesca-albanese-an-honorary-doctorate/|website=European Jewish Congress|date=2026-01-22|access-date=2026-05-19}}</ref> en die [[Combat Antisemitism Movement]] is dit 'n situasie van assosiasie met [[antisemitisme]].<ref>{{Cite web|title=Leading Belgian Universities Urged to Nix Plans to Honor Notorious Anti-Israel Activists|url=https://combatantisemitism.org/cam-news/leading-belgian-universities-urged-to-nix-plans-to-honor-notorious-anti-israel-activists/|website=Combat Antisemitism Movement|date=2026-03-24|access-date=2026-05-19}}</ref> In reaksie hierop het Israel se [[Ministerie van Diasporasake en die Bestryding van Antisemitisme|minister van Diasporasake en die Bestryding van Antisemitisme]], [[Amichai Chikli]], Joodse studente aangespoor om die universiteit te verlaat, met die bewering dat antisemitisme "genormaliseer" en "aktief aangemoedig" word.<ref>{{Cite news|title=Chikli urges Jewish students to leave Belgian universities over Albanese honorary degree|url=https://www.jpost.com/diaspora/antisemitism/article-892406|work=The Jerusalem Post|date=2026-04-09|access-date=2026-05-19}}</ref> In 2026 het [[Palestynse nasionalisme|Palestyns-nasionalistiese]] betogers, met [[Wet teen gesigsbedekking|bedekte gesigte]], die [[Polisie in België|Belgiese polisie]] gekonfronteer en twee polisiebeamptes lig beseer,<ref>{{Cite news|url=https://www.tijd.be/politiek-economie/belgie/algemeen/pro-palestijnse-activisten-dringen-rectoraat-van-ugent-binnen-44-arrestaties/10661242.html |title=Pro-Palestijnse activisten dringen rectoraat van UGent binnen, 44 arrestaties |work=De Tijd|language=nl |date=2025-05-23 |access-date=2026-05-24}}</ref> terwyl hulle vandalisme as legitieme [[intimidasie]] geregverdig het. Die rektor, Petra De Sutter, het verklaar: "Die [[veiligheid]] van studente en personeel is van die uiterste belang. Ons wil sorgsaam wees teenoor alle personeel van die Universiteit Gent, maar ferm wanneer dit by [[wangedrag]] kom."<ref>{{cite news | last = Van Damme| first = Sabine| title = KIJK. Zwaarbewapende politie raakt slaags met manifestanten tijdens pro-Palestijns protest: 44 arrestaties en twee lichtgewonde agenten| url = https://www.hln.be/gent/kijk-zwaarbewapende-politie-raakt-slaags-met-manifestanten-tijdens-pro-palestijns-protest-44-arrestaties-en-twee-lichtgewonde-agenten~acd5c7c1/| work = Het Laatste Nieuws| date = 2024-06-25| access-date = 2026-05-23| language = nl }}</ref> == Mense == <gallery class="center" mode="nolines"> File:Johan Heinrich Neuman - Johan Rudolf Thorbecke.jpg|Johan Rudolf Thorbecke, staatsman File:Henry.Pirenne.Portrait.gif|Henri Pirenne, geskiedkundige File:George de Hevesy.jpg|George de Hevesy, Nobelpryswenner in Chemie File:Maurice Maeterlinck 2.jpg|Maurice Maeterlinck, Nobelpryswenner in Letterkunde File:Corneille Heymans nobel.jpg|Corneel Heymans, Nobelpryswenner in Geneeskunde File:Belgisch-Nederlandse studieconferentie te Helvoirt (NB). Minister M. de Riemaeck, Bestanddeelnr 920-8362.jpg|Marguerite Legot, eerste vroulike regeringsminister in België File:Yaakov Dori2.jpg|Yaakov Dori, president van die Technion, Haifa File:Suzanne Lilar.1980s.jpg|Suzanne Lilar, feministiese skrywer File:Marc van Montagu and Jozef Schell.jpg|Jozef Schell (regs), molekulêre bioloog File:Marmont675.jpg|Marc van Montagu, molekulêre bioloog File:Robert Cailliau On Desk.jpg|Robert Cailliau, mede-uitvinder van die Wêreldwye Web File:Guy Verhofstadt EP press conference 3.jpg|Guy Verhofstadt, politikus File:Rolin-Jacquemyn.jpg|Gustave Rolin-Jaequemyns, juris en diplomaat File:Hélène Mallebrancke (1902-1940).jpg|Hélène Mallebrancke (1902–1940), siviele ingenieur en lid van die Belgiese Verset in die Tweede Wêreldoorlog </gallery> === Bekende alumni === <!-- Hou asseblief by alfabetiese volgorde --> {{div col|colwidth=35em}} * [[Joseph Antoine Ferdinand Plateau]] (1801–1883), fisikus, wiskundige * [[Abdoel Rivai]] (1871–1937), geneesheer, joernalis, die eerste inboorling van [[Nederlands-Indië]] wat 'n [[doktorsgraad]] behaal het * [[José Alejandrino]] (1870–1951), Filippynse senator en generaal * [[Leo Apostel]] (1925–1995), filosoof * [[Leo Baekeland]] (1863–1944), chemikus, uitvinder van [[bakeliet]] * [[Max Berre]] (gebore 1981), EU-gebaseerde ekonoom wat in waardasie, KMO's en "brug-tot-makro"-navorsing spesialiseer * [[Wim Blockmans]] (gebore 1945), geskiedkundige * [[Thierry Bogaert]], stigter van [[DevGen]] * [[Luc Bossyns]], siviele ingenieur * [[Marc Bossuyt]] (gebore 1944), regter, professor * [[Dries Buytaert]] (gebore 1978), rekenaarwetenskaplike, stigter van die [[Drupal]]-[[inhoudsbestuurstelsel]] * [[Robert Cailliau]] (gebore 1947), mede-uitvinder van die Wêreldwye Web * [[Luc Coene]] (1947–2017), ekonomie, goewerneur van die [[Nasionale Bank van België]] (NBB) * [[Gerard Cooreman]], voormalige eerste minister van België * [[Marc Coucke]] (gebore 1965), medestigter van [[Omega Pharma]] * [[Franz Cumont]] (1868–1947), geskiedkundige * {{Interlanguage link|Jean Daskalidès|nl}} (1922–1992), ginekoloog, veral bekend as sjokoladevervaardiger van die handelsmerke Leonidas en Daskalidès<ref>{{cite web|url=http://www.ugentmemorie.be/personen/daskalides-jean-1922-1992 |title=Daskalidès, Jean (1922–1992) &#124; UGentMemorie |publisher=Ugentmemorie.be |date= 16 Augustus 2010|access-date=15 Oktober 2013}}</ref> * [[Pieter de Decker]], voormalige eerste minister van België * [[Bert De Graeve]] (gebore 1955), regte, sakeman * [[Arnoud De Meyer]] (tans) direkteur van die Judge Business School van die Universiteit van Cambridge * [[Martin De Prycker]] (gebore 1955), ingenieur * [[Bertha De Vriese]] (1877–1958), eerste vrou wat as geneesheer ingeskryf en gegradueer het * [[Catherine de Zegher]] (gebore 1955), internasionale kurator, kunskritikus en kunshistorikus * [[Rudy Dekeyser]], molekulêre bioloog, assistent-direkteur van die [[Vlaams Instituut voor Biotechnologie|VIB]] * [[Bart Deplancke]] (gebore 1975), professor aan die [[École Polytechnique Fédérale de Lausanne]] * [[Paul de Smet de Naeyer]], voormalige eerste minister van België * [[Martin Dobelle]] (1906–1986), veteraan-ortopediese chirurg * [[Yaakov Dori]] (1899–1973), eerste [[Hoof van die Generale Staf (Israel)|stafhoof]] van die [[Israeliese Verdedigingsmag]], president van die [[Technion – Israel Institute of Technology]] * [[Dmitri Dozortsev]], geneesheer en mediese navorser * [[Edilberto Evangelista]] (1862–1897), Filippynse siviele ingenieur en revolusionêr * [[Paul Fredericq]] (1850–1920), geskiedkundige * [[Walter Fiers]] (1931–2019), molekulêre bioloog * [[Leopold Flam]] (1912–1995), geskiedkundige, filosoof * [[Dirk Frimout]] (gebore 1941), fisikus, ruimtevaarder * [[Derrick Gosselin]] (gebore 1956), ingenieur, ekonoom, sakebestuurder * [[Joseph Guislain]] (1797–1860), fisioloog en psigiater * [[Jacques-Joseph Haus]] (1796–1881), juris * [[Lucienne Herman-Michielsens]] (1926–1995), regte, politikus * [[Philippe Herreweghe]] (gebore 1947), geneesheer, psigiater, orkesdirigent * [[Corneille Heymans]] (1892–1968), fisioloog ([[Nobelprys]]wenner) * [[Jan Hoet]] (1936–2014), kunshistorikus, museumdirekteur, stigterdirekteur van die [[Stedelijk Museum voor Actuele Kunst|SMAK]] * [[Maksymilian Horwitz]] (1877–1937), Poolse sosialistiese en kommunistiese intellektueel en aktivis * [[Friedrich August Kekulé von Stradonitz]] (1829–1896), chemikus * [[Jaap Kruithof]] (1929–2009), filosoof * [[Tom Lanoye]] (gebore 1958), filoloog, skrywer * [[François Laurent]] (1810–1887), juris * [[Théo Lefèvre]], voormalige eerste minister van België * [[Marguerite Legot]] (1913–1977), juris, eerste Belgiese vrou wat as regeringsminister gedien het * [[Yves Leterme]] (gebore 1960), voormalige eerste minister van België * [[Emma Leclercq]] (1851–1933), selbioloog * [[Herman Liebaers]] (1919–2010), skrywer, voormalige maarskalk van die Koninklike Huishouding * [[Suzanne Lilar]] (gebore Suzanne Verbist) (1901–1992), filosoof, juris, essayis, romanskrywer * [[Julius Mac Leod]] (1857–1919), plantkundige * [[Maurice Maeterlinck]] (1862–1949), juris, skrywer ([[Nobelprys]]wenner) * [[Hélène Mallebrancke]] (1902–1940), eerste Belgiese vroulike siviele ingenieur wat aan die Universiteit Gent gegradueer het, lid van die Verset in die Tweede Wêreldoorlog * [[Paul Mansion]] (1844–1919), wiskundige * [[Rudi Mariën]], farmasie, voorsitter van [[Innogenetics]] * [[Gerald Misinzo]] (gebore 1975), molekulêre biologie, Tanzaniese veeartsenykundige viroloog en professor * [[Gerard Mortier]] (1943–2014), artistieke direkteur * [[Roland Peelman]], dirigent en musikale direkteur * [[Jean-Pierre Nuel]] (1847–1920), fisioloog * [[Peter Piot]] (gebore 1949), geneesheer, adjunk-sekretaris-generaal van die [[Verenigde Nasies]] * [[Henri Pirenne]] (1862–1935), geskiedkundige * [[Karel Poma]] (1920–2014), chemikus en politikus * [[Ockert Potgieter]] (1965–2021), sendeling en filmregisseur * [[Adolphe Quetelet]] (1796–1874), statistikus * [[Godfried-Willem Raes]] (gebore 1952), komponis, uitvoerder en instrumentmaker * [[Jacques Rogge]] (1942–2021), geneesheer, president van die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] * [[Gustave Rolin-Jaequemyns]] (1835–1902), juris, diplomaat en medestigter van die [[Institut de droit international]] * [[George Sarton]] (1884–1956), chemikus en wetenskapshistorikus * [[Jozef Schell]] (1935–2003), molekulêre bioloog * [[Ferdinand Augustijn Snellaert]] (1809–1872), geneesheer en skrywer * [[Imre Takács]], omgewingsingenieur en prosesingenieur * [[Manuel Tito de Morais]] (1910–1999), elektroniese ingenieur en Portugese politikus * [[Luc Van den Bossche]] (gebore 1947), regte, politikus * [[Guido van Gheluwe]] (1926–2014), juris en stigter van die [[Orde van den Prince]] * [[Herman Vanderpoorten]] (1922–1984), politikus * [[Hugo Van Heuverswyn]] (gebore 1948), chemikus, biotegnologie-pionier en sakeman * [[Ann Van Gysel]], dierkunde * [[Dirk Van de Put]], sakeman, inkomende uitvoerende hoof van [[Mondelez International]] * [[Karel van de Woestijne]] (1878–1929), skrywer * [[Henry van de Velde]] (1863–1957), argitek * [[Prudens van Duyse]] (1804–1859), skrywer * [[Paul van Geert]] (gebore 1950), sielkundige * [[Marc Van Montagu]] (gebore 1933), biotegnologie-pionier * [[Désiré van Monckhoven]] (1834–1882), fisikus * [[Jules Van Praet]] (1806–1887), staatsman * [[Willy van Ryckeghem]] (gebore 1935), ekonoom * [[Piet Vanthemsche]] (gebore 1955), veearts * [[Daniel Varoujan]] (1884–1915), Armeense digter * [[Guy Verhofstadt]] (gebore 1953), voormalige eerste minister van België, liberale Europese politikus * [[Dirk Verhofstadt]] (gebore 1955), uitgewer * [[Etienne Vermeersch]] (1934–2019), filosoof * [[Katrien Vermeire]] (gebore 1979), kunstenaar * [[Frank J. M. Verstraete]], veeartsenykundige tandarts en akademikus * [[Swen Vincke]] (gebore 1972), videospeletjieregisseur en stigter van [[Larian Studios]] * [[André Vlerick]] (1919–1990), ekonomie * [[Emile Waxweiler]] (1867–1916), ingenieur en sosioloog * [[Marc Zabeau]] (gebore 1949), dierkunde {{div col end}} === Bekende dosente === <!-- Hou asseblief by alfabetiese volgorde --> * [[S.N. Balagangadhara]] (gebore 1952), vergelykende kultuurwetenskap * [[Jan De Maeseneer]] (gebore 1952), geneeskunde, huisartskunde * [[Georges De Moor]] (gebore 1953), geneeskunde, mediese informatika * [[George de Hevesy]] (1885–1966), [[Nobelprys]]wenner, Chemie * [[Victor D'Hondt]] (1841–1901), regsgeleerde en juris, bekend vir die [[D'Hondt-metode]] * [[Walter Fiers]] (1931–2019), molekulêre bioloog * [[August Kekulé]] (1829–1896), chemikus * [[Corneille Heymans]] (1892–1968), fisioloog ([[Nobelprys]]wenner) * [[Richard Hoogenboom]] (gebore 1978), polimeerchemie * [[François Laurent]] (1810–1887), geskiedkundige en regsgeleerde * [[Joseph Plateau]] (1801–1883), fisikus * [[Xavier Saelens]] (gebore 1965), biotegnologie * [[Jeff Schell]] (1935–2003), biotegnologie-pionier * [[Erwin Schrödinger]] (1887–1961), fisikus ([[Nobelprys]]wenner), besoekende akademikus * [[Johan Rudolf Thorbecke]] (1798–1872), staatsman * [[Jean Van Houtte]], voormalige eerste minister van België * [[Marc Van Montagu]] (gebore 1933), biotegnologie-pionier * [[August Vermeylen]] (1872–1945), skrywer, kunshistorikus, staatsman * [[Adolf von Baeyer]] (1835–1917), chemikus (Nobelpryswenner), besoekende akademikus === Rektore === {{div col|colwidth=35em}} * 1817–1818: [[Jean Charles Van Rotterdam]] * 1818–1819: {{interlanguage link|Franz-Peter Cassel|nl}} * 1819–1820: [[Jean Baptiste Hellebaut]] * 1820–1821: {{interlanguage link|Johannes Schrant|nl}} * 1821–1822: [[François Egide Verbeeck]] * 1822–1823: [[Jean Guillaume Garnier]] * 1823–1824: [[Pierre De Ryckere]] * 1824–1825: [[Louis Vincent Raoul]] * 1825–1826: [[Jacques Louis Kesteloot]] * 1826–1827: [[Jean Charles Hauff]] * 1827–1828: [[Jacques Joseph Haus]] * 1828–1829: [[Pierre Lammens]] * 1829–1830: {{interlanguage link|Jozef Kluyskens|nl}} * 1830–1831: [[Jacques Van Breda]] * 1831–1832: [[Leopold Auguste Warnkoenig]] * 1832–1833: [[François Verbeeck]] * 1833–1834: [[Jacques Joseph Haus]] * 1834–1835: [[Jacques Louis Kesteloot]] * 1835–1838: [[Jacques Joseph Haus]] * 1838–1839: [[Philippe Auguste De Rote]] * 1839–1840: {{interlanguage link|Jozef Kluyskens|nl}} * 1840–1841: [[Jean Timmermans (professor)|Jean Timmermans]] * 1841–1842: [[Josephus Nelis]] * 1842–1843: [[Georg Wilhelm Rassmann]] * 1843–1844: [[Charles Van Coetsem]] * 1844–1845: [[Marie-Charles Margerin]] * 1845–1846: [[Jean-Baptiste Minne-Barth]] * 1846–1847: [[Joseph Roulez]] * 1847–1848: [[François Verbeeck]] * 1848–1852: [[Eloi Manderlier]] * 1852–1855: {{interlanguage link|Hubert Lefebvre|qid=Q60840015}} * 1855–1857: [[Constant-Philippe Serrure]] * 1857–1864: [[Joseph Roulez]] * 1864–1867: [[Jacques Joseph Haus]] * 1867–1870: {{interlanguage link|Charles Andries|nl}} * 1870–1873: [[Joseph Jean Fuerison]] * 1873–1879: {{interlanguage link|Floribert Soupart|nl}} * 1879–1885: {{interlanguage link|Albert Callier|nl}} * 1885–1887: [[Jean-Jacques Kickx]] * 1887–1891: [[Gustave Wolters]] * 1891–1894: [[Adhémar Motte]] * 1894–1897: [[Charles Van Cauwenberghe]] * 1897–1900: [[Polynice Van Wetter]] * 1900–1903: {{interlanguage link|Gustave Van der Mensbrugghe|nl}} * 1903–1906: {{interlanguage link|Paul Thomas (Latinis)|lt=Paul Thomas|nl|Paul Thomas (latinist)}} * 1906–1909: [[Hector Leboucq]] * 1909–1912: {{interlanguage link|Victor De Brabandere|nl}} * 1912–1915: [[Henri Schoentjes]] * 1916–1918: [[Pierre Hoffmann]] * 1918–1919: [[Henri Schoentjes]] * 1919–1921: [[Henri Pirenne]] * 1921–1923: [[Eugène Eeman]] * 1923–1924: [[Jean-François Heymans]] * 1924–1927: {{interlanguage link|Georges Van Den Bossche (rektor van die Universiteit Gent)|lt=Georges Van Den Bossche|qid=Q66735909}} * 1927–1929: [[Camille De Bruyne]] * 1929–1930: {{interlanguage link|Jules Meuwissen|nl}} * 1930–1933: [[August Vermeylen]] * 1933–1936: {{interlanguage link|Albert Bessemans|nl}} * 1936–1938: {{interlanguage link|Louis Fredericq|nl}} * 1938–1939: [[Jean Haesaert]] * 1939–1941: [[René Goubau]] * 1940–1944: {{interlanguage link|Guillaume De Smet|nl}} * 1944–1947: {{interlanguage link|Edgard Blancquaert|nl}} * 1947–1950: {{interlanguage link|Norbert Goormaghtigh|nl}} * 1950–1953: {{interlanguage link|Albert Kluyskens|nl}} * 1953–1957: {{interlanguage link|Jan Gillis|nl}} * 1957–1961: [[Pieter Lambrechts]] * 1961–1969: {{interlanguage link|Jean-Jacques Bouckaert|nl}} * 1969–1973: {{interlanguage link|Daniël Vandepitte|nl}} * 1973–1977: {{interlanguage link|André Devreker|nl}} * 1977–1981: {{interlanguage link|Julien Hoste|nl}} * 1981–1985: {{interlanguage link|André Cottenie|nl}} * 1985–1993: {{interlanguage link|Leon De Meyer|nl}} * 1993–2001: {{interlanguage link|Jacques Willems|nl}} * 2001–2005: [[Andreas De Leenheer]] * 2005–2013: [[Paul Van Cauwenberge]] * 2013–2017: {{interlanguage link|Anne De Paepe|nl}} * 2017–2025: {{interlanguage link|Rik Van de Walle|nl}} * 2025–hede: [[Petra De Sutter]] {{div col end}} === Ontvangers van eredoktorate === {{col-begin}} {{col-3}} * [[Johan Gerard ten Houten|J. G. ten Houten]], [[Landbou-universiteit Wageningen]], Landbouwetenskappe * [[Mary Beard (klassikus)|Mary Beard]], [[Universiteit van Cambridge]], Klassieke Studies (2021) {{col-end}} == Notas en verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * Anne-Marie Simon-Van der Meersch en Elienne Langendries, ''175 Jaar Universiteit Gent. Een verhaal in beeld'', 1992, 335 p. {{ISBN|9072931300}} * Gita Deneckere, ''Uit de ivoren toren. 200 jaar universiteit Gent'', 2017. {{ISBN|9789490880170}} == Eksterne skakels == * {{Amptelike webwerf|http://www.ugent.be/en}} * [https://archit.ugent.be ARCH-IT] {{Coord|51.046582|3.727918|display=title}} {{Normdata}} [[Kategorie:Universiteite]] [[Kategorie:Belgiese universiteite]] 3spjqp1y7mkv5utua6jjxtyktjdghz9 0 374323 2965301 2921143 2026-09-05T19:16:35Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2965301 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Zimbabwe Krieket |kleur = |titel = |beeld = Kenteken van die Zimbabwiese nasionale krieketspan.svg |beeld_wydte = 200px |beeld_onderskrif = Kenteken van Zimbabwe Krieket |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = [[Engels]]e naam |1 = ''Zimbabwe Cricket'' |opskrif2 = Afkorting |2 = ZC |opskrif3 = [[Land]] |3 = {{vlagland|Zimbabwe}} |opskrif4 = [[Sport]]soort |4 = [[Krieket]] |opskrif5 = Stigting |5 = 1898 |opskrif6 = Lid van |6 = [[Internasionale Krieketraad]] |opskrif7 = Aangesluit op |7 = 21 Julie 1981 |opskrif8 = Vastelandse beheerliggaam |8 = [[Afrikakrieketvereniging]] |opskrif9 = Voorsitter |9 = Tavengwa Mukuhlani |opskrif10 = [[Hoof- uitvoerende beampte]] |10 = Wilfred Mukondiwa |opskrif11 = Setel |11 = [[Harare Sportklub]], [[Harare]], Zimbabwe |opskrif12 = [[Amptelike taal]] |12 = Engels |opskrif13 = Amptelike webwerf |13 = [https://zimcricket.org/ ''zimcricket.org''] |opskrif14 = |14 = |opskrif15 = |15 = |opskrif16 = |16 = |opskrif17 = |17 = |opskrif18 = |18 = |opskrif19 = |19 = |opskrif20 = |20 = }} '''Zimbabwe Krieket''' ([[Engels]]: ''Zimbabwe Cricket'', afgekort “ZC”) is die bestuursliggaam wat [[krieket]] in [[Zimbabwe]] beheer en is by die [[Harare Sportklub]] in [[Harare]] gesetel. Die beheerliggaam is in 1898 gestig as die '''Rhodesiese Krieketunie''' (''Rhodesia Cricket Union'', “RCU”) en het in 1992 sy huidige naam aangeneem. Dit verteenwoordig Zimbabwe by die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) as ’n volle lid en ook by die [[Afrikakrieketvereniging]] (''Africa Cricket Association'', “ACA”). == Geskiedenis == === Vestiging === In 1898 is die beheerliggaam Rhodesiese Krieketunie (''Rhodesia Cricket Union'', “RCU”) gestig.<ref>{{en}} {{cite book |author=Rowland Bowen |title=Cricket: a History of Its Growth and Development Throughout the World |publisher=Eyre & Spottiswoode |year=1970 |location=Londen |isbn=978-0-413-27860-9 |pages=307}}</ref> In 1980 is dit in Zimbabwiese Krieketunie (''Zimbabwe Cricket Union'', “ZCU”) hernoem en in 1992 het dit sy huidige naam Zimbabwe Krieket (''Zimbabwe Cricket'', “ZC”) aangeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwe-cricket-union-given-a-facelift-141479 |title=Zimbabwe Cricket Union given a facelift |publisher=ESPNcricinfo |date=22 April 2019 |accessdate=10 Februarie 2024}}</ref> Op 21 Julie 1981 het hulle ’n assosiaatlid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) geword en op 6 Julie 1992 ’n volle lid.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/a-brief-history-of-zimbabwe-cricket-259980 |title=A brief history of Zimbabwe cricket |publisher=ESPNcricinfo |author=John Ward |date=19 September 2006 |accessdate=10 Februarie 2024}}</ref> Hulle mag dus [[toetskrieket]] speel, wat na die belangrikste en vernaamste internasionale krieketwedstryde verwys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/cricket-zimbabwe |title=Cricket Zimbabwe |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=10 Februarie 2024}}</ref> Daarbenewens was die Zimbabwiese beheerliggaam in 1997 ’n stigtingslid van die [[Afrikakrieketvereniging]] (''Africa Cricket Association'', “ACA”).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.africacricket.com/members.php |title=Members |publisher=[[Afrikakrieketvereniging]] |accessdate=10 Februarie 2024 }}{{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Finansiële probleme === In 2013/14 het die finansiële situasie van Zimbabwe Krieket toenemend vererger. Die IKR moes inspring en ’n finasiële hupstoot gee, maar die gebruik van geldelike voordele is bevraagteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwe-cricket-mismanaged-icc-loan-724593 |title=Zimbabwe Cricket mismanaged $6m ICC loan |publisher=ESPNcricinfo |author=Tristan Holme en Liam Brickhill |date=3 Maart 2014 |accessdate=10 Februarie 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwe-cricket-turns-down-proposed-icc-bail-out-738959 |title=ZC turns down proposed ICC bail-out |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=23 April 2014 |accessdate=10 Februarie 2024}}</ref> Zimbabwiese spelers het herhaaldelik met boikot gedreig en ’n spelersvereniging gestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwe-players-extend-boycott-717839 |title=Zimbabwe players extend boycott |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=10 Februarie 2014 |accessdate=10 Februarie 2024}}</ref> Die Zimbabwiese span het gesukkel om borge te lok, wat die plaaslike struktuur geraak en tot die kansellasie van baie toernooie soos die Pro40 gelei het. ’n Aantal konsessies aan die spelers is ook afgelas. Verskeie toere is vertraag, ingetrek of gekanselleer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwe-a-tour-of-bangladesh-put-on-hold-753249 |title=Zimbabwe A tour of Bangladesh put on hold |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda en Mohammad Isam |date=17 Junie 2014 |accessdate=10 Februarie 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/afghanistan-s-zimbabwe-tour-cancelled-708291 |title=Afghanistan's Zimbabwe tour cancelled |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=9 Januarie 2014 |accessdate=10 Februarie 2024}}</ref> === Tydelike skorsing === In 2019 is die Zimbabwiese Krieketraad opgeskort en deur ’n voorlopige raad vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/zimbabwe-cricket-board-suspended/articleshow/69899851.cms |title=Zimbabwe cricket board suspended |publisher=The Times of India |accessdate=10 Februarie 2024}}</ref> Weens politieke inmenging deur die regering en die vrees dat geldmiddele vir die nasionale beheerliggaam aan die regering gaan, het die IKR op 18 Julie 2019 Zimbabwe van IKR-toernooie geskors. Dié besluit deur die IKR het ’n aantal spelers gefrustreerd gelaat.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sports.ndtv.com/cricket/icc-suspends-zimbabwe-cricket-board-sikandar-raza-says-one-decision-has-ended-so-many-careers-2071939 |title="One Decision Has Ended So Many Careers," Cricketer Tweets After ICC Suspends Zimbabwe Cricket |publisher=NDTV |date=19 Julie 2019 |accessdate=10 Februarie 2024 |archive-date=19 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719062636/https://sports.ndtv.com/cricket/icc-suspends-Zimbabwe-cricket-board-sikandar-raza-says-one-decision-has-ended-so-many-careers-2071939 |url-status=dead }}</ref> Vervolgens kon Zimbabwe nie aan die [[T20I-wêreldbeker 2021]]-kwalifisering deelneem nie (hulle is deur [[Nigerië]] vervang)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thedailystar.net/sports/cricket/news/nigeria-replace-zimbabwe-t20-world-cup-qualifier-1783081 |title=Nigeria replace Zimbabwe in T20 World Cup Qualifier |publisher=The Daily Star |date=7 Augustus 2019 |accessdate=10 Februarie 2024}}</ref> en het dié toernooi misgeloop. Die Zimbabwiese Krieketraad is kort daarna deur die regering heringestel, maar hul skorsing het bly staan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/zimbabwe-cricket-board-reinstated-team-still-suspended-119080901148_1.html |title=Zimbabwe cricket board reinstated, team still suspended |publisher=Business Standard India |date=9 Augustus 2019 |accessdate=10 Februarie 2024}}</ref> Gedurende hierdie tydperk het beide Solomon Mire en kaptein Hamilton Masakadza (onder wie Zimbabwe al sy 25 EDI-wedstryde verloor het) hul bedankings aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thecricketer.com/Topics/zimbabwe/zimbabwe_captain_hamilton_masakadza_retire_international_cricket.html |title=Zimbabwe captain Hamilton Masakadza to retire from international cricket |publisher=The Cricketer |date=3 September 2019 |accessdate=10 Februarie 2024}}</ref> Ondanks sy skorsing het Zimbabwe Krieket bevestig dat hulle steeds aan die Drienasiesreeks in Bangladesj sou kon deelneem, aangesien hulle kan voortgaan om wedstryde teen ander IKR-lede te speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwe-to-tour-bangladesh-for-tri-series-in-september-1196931 |title=Zimbabwe to tour Bangladesh for tri-series in September |publisher=ESPNcricinfo |author=Mohammad Isam |date=7 Augustus 2021 |accessdate=10 Februarie 2024}}</ref> In Oktober 2019 het die IKR Zimbabwe Krieket se skorsing gelig, waardeur hulle vir toekomstige toernooie weer toegelaat is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwe-and-nepal-readmitted-as-icc-members-1203756 |title=Zimbabwe and Nepal readmitted as ICC members |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=14 Oktober 2019 |accessdate=10 Februarie 2024}}</ref> == Taak == Zimbabwe Krieket organiseer verskeie nasionale spanne, insluitend [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe se nasionale seniorkrieketspan vir mans]] (die ''Chevrons''), vroue en jeug. Hulle is ook verantwoordelik vir die bestuur en organisasie van [[Toetskrieket|toets-]], [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-]] en [[Twintig20|T20I]]-reekse teen ander spanne, en vir die reëling van internasionale wedstryde tuis. Daarbenewens is Zimbabwe Krieket verantwoordelik vir inkomsteverkryging deur die verkoop van kaartjies, borgskappe en uitsaairegte, veral in verband met die Zimbabwiese span. Daarbenewens bestuur die beheerliggaam kinder- en jeugkrieket in Zimbabwe. Net soos ander krieketlande beskik Zimbabwe oor ’n o/19-nasionale span wat aan die [[o/19-krieketwêreldbeker]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-under-19-world-cup-232496 |title=The Under-19 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=11 Januarie 2006 |accessdate=10 Februarie 2024}}</ref> Zimbabwe A is die tweede nasionale span van Zimbabwe en van hul wedstryde geniet [[Eersterangse krieket|eersterangse]] of A-lys-status. Die beheerliggaam reël ook die plaaslike kompetisies. Die belangrikste krieketligas in Zimbabwe is die Logan Beker in eersterangse krieket (vyf spanne), die Pro50 Kampioenskap in EDI-krieket (vyf spanne) en die Stanbic Bank 20-reeks in T20-krieket (ses spanne). Zimbabwe Krieket organiseer ook gereeld internasionale toernooie. Hulle het al opgetree as gasheer van die [[Krieketwêreldbeker 2003]] (saam met [[Krieket Kenia|Kenia]] en [[Krieket Suid-Afrika|Suid-Afrika]]). Saam met [[Krieket Namibië|Namibië]] en Suid-Afrika sal Zimbabwe ook die [[Krieketwêreldbeker 2027]] aanbied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=10 Februarie 2024}}</ref> == Kenteken == Zimbabwe se bynaam ''The Chevrons''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theindependent.co.zw/2017/07/07/cricketers-became-chevrons/ |title=How our cricketers became Chevrons |publisher=Zimbabwe Independent |date=7 Julie 2017 |accessdate=10 Februarie 2024 |archive-date=31 Julie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731004643/https://www.theindependent.co.zw/2017/07/07/cricketers-became-chevrons/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.newzimbabwe.com/chevrons-stars-happy-to-be-back-playing-cricket-again/ |title=Chevrons stars Happy to be back playing cricket again |publisher=New Zimbabwe |date=28 September 2020 |accessdate=10 Februarie 2024}}</ref> is ontleen aan die sigsagpatroon in die mure by die ruïnestad [[Groot-Zimbabwe]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/criclife/%e2%80%8bhow%e2%80%8b-zimbabwe%e2%80%8ban-cricket-team-%e2%80%8bgot-the-name%e2%80%8b-chevrons-504536/ |title=How Zimbabwean cricket team got the name ‘Chevrons’ |publisher=Cricket Country |date=1 Junie 2015 |accessdate=10 Februarie 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.pindula.co.zw/The_Zimbabwe_Chevrons |title=The Zimbabwe Chevrons |publisher=Pindula |accessdate=10 Februarie 2024}}</ref> Die kenteken toon ’n paaltjie links bo, ’n krieketveldfraiing regs bo, ’n krieketbal links onder en ’n [[Zimbabwe-voël]] regs onder. == Sien ook == * [[Zimbabwiese Rugbyunie]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://zimcricket.org/ Amptelike webwerf van Zimbabwe Krieket] {{Affiliasies van die Internasionale Krieketraad}} {{Normdata}} [[Kategorie:Krieket in Zimbabwe]] [[Kategorie:Krieketbeheerliggaam]] [[Kategorie:Internasionale Krieketraad]] of9efid8n0usb3m1oxh87nip2weykoa 0 389258 2965399 2488941 2026-09-06T09:38:44Z Aliwal2012 39067 [[:Kategorie:Noord-Kaap]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2965399 wikitext text/x-wiki {{Location map|Suid-Afrika |float = right |width=220 | caption = Ligging van Aasvoëlkopvlakte in Suid-Afrika. | label = Aasvoëlkopvlakte|position=right|background=white|lat=-31.07769|long=20.46435}} Die '''Aasvoëlkopvlakte''' is 'n verlate vlakte in die [[Noord-Kaap]]provinsie, Suid-Afrika. Dit is in 'n afgeleë en ylbevolkte gebied, 1&nbsp;010 meter bo seevlak en 900&nbsp;km van die land se hoofstad, [[Pretoria]]. Die naaste [[dorp]]e is [[Calvinia]] (suidwes) en [[Brandvlei]] (noord). Koördinate: {{koördinate|31.0777|S|20.4644|O|aansig=inlyn,titel}} {{Noord-Kaap saadjie}} [[Kategorie:Noord-Kaap]] 46hgo825zaqq8gxoty63i89ozkbw8zx 0 396281 2965355 2957778 2026-09-05T23:28:04Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2965355 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Rebis Theoria Philosophiae Hermeticae 1617.jpg|220px|thumb|'n Rebis van 1617. Dit is 'n gesamentlike manlike en vroulike figuur wat in die [[Middeleeue]] en vroeë moderne gekiedenis 'n algemene androginiese ikoon was.]] '''Androginie''' is wanneer 'n mens beide [[man]]like en [[vrou]]like eienskappe besit.<ref name="x">{{cite book|author1=Chris Park|author2=Michael Allaby|title=A Dictionary of Environment and Conservation (3de uitg.)|date=2017|publisher= Oxford University Press|isbn=9780191826320|page=Androgyny}}</ref> Androginie kan gebruik word in verband met [[Geslag|biologiese geslag]], [[genderidentiteit]] of genderuitdrukking. Wanneer "androginie" verwys na gemengde biologiese geslagseienskappe in mense, verwys dit dikwels na [[interseks]] mense, wat gebore is met aangebore variasies wat dit moeilik maak om hulle geslag by geboorte te bepaal. In vergelyking is [[Hermafrodiet|hermafroditisme]] die besit van beide manlike en vroulike voortplantingsorgane.<ref name="y">{{cite book |url=https://www.britannica.com/science/hermaphroditism |title=Britannica, The Editors of Encyclopaedia |publisher=Encyclopedia Britannica |page=Hermaphroditism |accessdate=29 Januarie 2022}}</ref> Dit word deesdae as neerhalend beskou as dit vir mense gebruik word. Wat genderidentiteit betref, kan androginiese individue identifieer met niebinêre identiteite. Ander kan as [[transgender]] identifiseer. Op fisieke gebied kan 'n androginiese voorkoms bereik word deur persoonlike versorging, modes en [[hormoon]]behandeling. Androginie word vroeg in die geskiedenis al in geskrifte aangetref, asook in baie kulture wêreldwyd – van antieke [[Sumer]] tot latere [[Mesopotamië|Mesopotamiese]] kulture en die [[Griekse mitologie]]. Volgens [[Plato]] se ''Simposium'' het die mensdom as drie geslagte begin: man-mans, vrou-vroue en man-vroue. Sommige filosowe het in die laat oudheid die idee van androginie voorgestel as die mens se oorspronklike en perfekte toestand. Die Westerse esoterisme se omarming van androginie het tot in die moderne geskiedenis voortgeduur. Die simbolisme en betekenis van androginie was sentraal in die idees van die sommige mistici en filosowe. Die filosofiese begrip van die "Universele Androgien" – 'n perfekte vermenging van die geslagte wat die huidige korrupte wêreld voorafgegaan het en/of die utopie van die volgende wêreld sal wees – is ook belangrik in sommige vorme van die geloof van die [[Orde van die Rosekruis]]. In die middel 18de eeu nog was die macaroni's van Georgiaanse [[Engeland]] 'n welgestelde subkultuur van jong mans wat bekend was vir die uitdrukking van androginiese identiteit. In die 1900's, van om en by die [[Eerste Wêreldoorlog]], het genderrolle begin vervaag en modeontwerpers soos [[Coco Chanel]] het broeke vir vroue ontwerp. In die 1960's en 1970's het die vrouebevrydingsbeweging waarskynlik tot idees bygedra en modeontwerpers soos Yves Saint Laurent beïnvloed. Bekende sangers wat in die moderne tyd 'n androginiese styl met hulle kleredrag bekend gestel het, was [[Elvis Presley]], Mick Jagger, [[Boy George]], Yoshiki, [[Grace Jones]] en Annie Lennox. ==Etimologie== Die term is afgelei van die [[Grieks]]e ἀνδρόγυνος (van ἀνήρ ''andro'', "man", en γυνή ''gunē, gyné'', "vrou-") deur die [[Latyn]]se ''androgynus''.<ref>{{cite web |title=Online Etymology Dictionary: ''androgynous'' |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=androgynous&allowed_in_frame=0 |access-date=13 July 2013}}</ref> ==Geskiedenis== Androginie word in vroeë geskiedkundige geskrifte en in baie kulture aangetref. In antieke [[Sumer]] was androginiese en [[interseks]] mans nou in die kultus van [[Inanna]] betrokke.<ref name="Leick">{{cite book|last=Leick|first=Gwendolyn|title=Sex and Eroticism in Mesopotamian Literature|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-134-92074-7|location=New York City, New York|orig-year=1994|url=https://books.google.com/books?id=WKoWblE4pd0C&pg=PA64|access-date=26 May 2020|archive-date=21 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230321210620/https://books.google.com/books?id=WKoWblE4pd0C&pg=PA64|url-status=live}}</ref>{{rp|157–158}} 'n Groep priesters bekend as ''gala'' het in Inanna se tempels gewerk, waar hulle rou- en klaagliedere uitgevoer het.<ref name="Leick"/>{{rp|285}} ''Gala'' het vrouename aangeneem, in 'n dialek gepraat wat tradisioneel vir vroue gereserveer is en blykbaar [[seks]] met ander mans gehad.<ref name="Roscoe">{{cite book|last1=Roscoe|first1=Will|last2=Murray|first2=Stephen O.|date=1997|title=Islamic Homosexualities: Culture, History, and Literature|location=New York City, New York|publisher=New York University Press|isbn=0-8147-7467-9|url=https://books.google.com/books?id=6Zw-AAAAQBAJ&q=Gordon%201959%20gala&pg=PA65|pages=65–66|access-date=9 October 2020|archive-date=21 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230321210624/https://books.google.com/books?id=6Zw-AAAAQBAJ&q=Gordon%201959%20gala&pg=PA65|url-status=live}}</ref> [[Beeld:Ishtar Eshnunna Louvre AO12456.jpg|thumb|180px|links|Isjtar in die [[Louvre]].]] In latere [[Mesopotamië|Mesopotamiese]] kulture was ''kurgarrū'' en ''assinnu'' diensknegte van die godin [[Isjtar]] (Inanna se Oos-Semitiese eweknie). Hulle het vroueklere gedra en oorlogsdanse in Isjtar se tempels uitgevoer.<ref name="Roscoe"/> Volgens verskeie [[Akkadies]]e spreekwoorde het hulle blykbaar ook seks met ander mans gehad.<ref name="Roscoe"/> In een Akkadiese gesang word beskryf hoe Isjtar mans in vroue verander.<ref name="Roscoe"/> Die tweede-eeuse [[Misjna]], 'n stigtersgeskrif van die [[Rabbyn|Rabbynse Judaïsme]], noem die term ''androgynos'' 32 keer. Op een plek beskryf rabbi Meir die ''androgynos'' as "'n skepping in sy eie soort, wat die wysgeers nie kon besluit manlik of vroulik is nie".<ref>{{cite web|title=Mishnah Bikkurim 4:5|url=https://www.sefaria.org/Mishnah_Bikkurim.4.5|access-date=2021-08-10|website=www.sefaria.org|archive-date=10 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210810194946/https://www.sefaria.org/Mishnah_Bikkurim.4.5|url-status=live}}</ref> Die [[Griekse mitologie|Griekse mite]] van [[Hermafroditos|Hermafroditos en Salmakis]], twee gode wat in 'n enkele onsterflike saamgesmelt het, verskaf 'n verwysingsraamwerk wat eeue lank in die Westerse kultuur gebruik is. Androginie en [[homoseksualiteit]] word aangetref in [[Plato]] se ''Simposium'', in 'n mite waar die mensdom as drie geslagte begin het: man-mans wat van die son af kom, vrou-vroue van die aarde af en man-vroue van die maan af.<ref>{{Cite book |last=Plato |title=The Symposium and The Phaedrus: Plato's erotic dialogues |url=https://archive.org/details/symposiumandphae0000plat |last2=Cobb |first2=William S. |date=1993 |publisher=State Univ. of New York Press |isbn=978-0-7914-1617-4 |series=SUNY series in ancient Greek philosophy |location=Albany, NY}}</ref> Dit is een van die vroegste verwysings na androginie - en die enigste geval in klassieke Griekse geskrifte waar vroulike homoseksualiteit ([[Lesbiër|lesbianisme]]) genoem word. Filosowe soos Filo van Alexandrië en vroeë Christelike leiers soos [[Origenes]] het in die laat oudheid voortgegaan om die idee van androginie voor te stel as die mens se oorspronklike en perfekte toestand.<ref name="Lugt, Maaike 2010">van der Lugt, Maaike, "Sex Difference in Medieval Theology and Canon Law," ''Medieval Feminist Forum (University of Iowa)'' vol. 46 no. 1 (2010): 101–121</ref> In die [[Middeleeuse]] [[Europa]] het die begrip androginie 'n belangrike rol gespeel in beide [[teologie]]se debatte en [[alchemie]]se teorie. Invloedryke teoloë soos Johannes van Demankus en Johannes Scotus het ook die idee van androginie van voor die [[sondeval]] verkondig wat deur die vroeë [[Kerkvaders]] voorgestel is.<ref name="Lugt, Maaike 2010"/> ===Moderne geskiedenis=== {{Multibeeld | align = right | direction = horizontal | background color = | voetskrif = Emanuel Swedenborg (links) en Jakob Böhme. | beeld1 = Emanuel Swedenborg.PNG | width1 = 160 | beeld2 = Jacob-Böhme.jpg | width2 = 179 }} Die Westerse esoterisme se omarming van androginie het tot in die moderne geskiedenis voortgeduur. 'n Antologie van 1550 van alchemiese denkrigtings, ''De Alchemia'', sluit die invloedryke "Bidsnoer van die Filosowe" in, waarin die heilige huwelik van die manlike beginsel (Sol) met die vroulike beginsel (Luna) gelei het tot die geboorte van die "Goddelike Androgien", 'n voorstelling van die alchemiese [[Hermetisme|hermetiese]] geloof in dualisme, transformasie en die transendente perfeksie van die eenwording van teenoorgesteldes.<ref>{{Cite book|title=The Complete Idiot's Guide to Alchemy|url=https://archive.org/details/completeidiotsgu0000hauc|last=Hauck|first=Dennis William|date=2008|publisher=Alpha Books|isbn=9781592577354|location=New York|oclc=176917711}}</ref> Die simbolisme en betekenis van androginie was sentraal in die idees van die Duitse mistikus [[Jakob Böhme]] en die Sweedse filosoof [[Emanuel Swedenborg]]. Die filosofiese begrip van die "Universele Androgien" (of "Universele Hermafrodiet") – 'n perfekte vermenging van die geslagte wat die huidige korrupte wêreld voorafgegaan het en/of die utopie van die volgende wêreld sal wees – is ook belangrik in sommige vorme van die geloof van die [[Orde van die Rosekruis]].<ref>{{Cite book|title=The Secret Doctrine of the Rosicrucians|last=Atkinson|first=William Walker|date=2012|publisher=Weiser Books|isbn=9781578635344|editor-last=Marsh|editor-first=Clint|location=San Francisco, CA|pages=52–61|oclc=792888485}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rose-croix.org/wp-content/uploads/2015/02/rosicrucian_prophecies.pdf#page=4|title=Rosicrucian Prophecies|last=Rosicrucian Order|first=[[AMORC]]|date=13 December 2011|website=rose-croix.org|language=en-US|access-date=2017-12-04|archive-date=15 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215120054/http://www.rose-croix.org/wp-content/uploads/2015/02/rosicrucian_prophecies.pdf#page=4|url-status=live}}</ref> In die middel 18de eeu was die macaroni's van Georgiaanse [[Engeland]] 'n welgestelde subkultuur van jong mans wat bekend was vir die uitdrukking van androginiese identiteit.<ref>{{Cite journal |last=Rauser |first=Amelia |date=2004 |title=Hair, Authenticity, and the Self-Made Macaroni |url=https://www.jstor.org/stable/30053630 |journal=Eighteenth-Century Studies |volume=38 |issue=1 |pages=101–117 |issn=0013-2586}}</ref> Hulle besonder groot pruike, uitspattige klere en sentimentele gedrag het 'n hewige teenreaksie van konserwatiewes van die tydperk ontlok. In 1770 het die [[Oxford English Dictionary|Oxfordwoordeboek]] verklaar: {{blockquote|text="There is indeed a kind of animal, neither male nor female, a thing of the neuter gender, lately started up among us. It is called a macaroni."|source=Oxford English Dictionary<ref>{{Cite book |last=Shipley |first=Joseph Twadell |url=https://books.google.com/books?id=zCx4r72uVKQC&pg=PT328 |title=The Origins of English Words: A Discursive Dictionary of Indo-European Roots |date=2001-07-01 |publisher=JHU Press |isbn=978-0-8018-9643-9 |language=en |access-date=3 April 2022 |archive-date=21 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321210658/https://books.google.com/books?id=zCx4r72uVKQC&pg=PT328 |url-status=live }}</ref>}} 'n Voorbeeld was die portretkunstenaar Richard Cosway, wat "die macaronikunstenaar" genoem is.<ref>{{Cite book |last=McNeil |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=IW9yDwAAQBAJ&q=richard+cosway |title=Pretty Gentlemen: Macaroni Men and the Eighteenth-century Fashion World |date=2018-01-01 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-21746-9 |language=en |access-date=13 April 2022 |archive-date=21 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321210623/https://books.google.com/books?id=IW9yDwAAQBAJ&q=richard+cosway |url-status=live }}</ref> ==Biologiese geslag== Die woord "androginie" is histories toegepas op mense met 'n mengsel van manlike en vroulike geslagseienskappe en is soms as sinoniem vir die woord "hermafrodiet" gebruik.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/androgyny|title=Androgyny &#124; psychology}}</ref> In sommige dissiplines, soos [[botanie]], word "androginies" en "hermafrodities" steeds om die beurt gebruik. Wanneer androginie gebruik word om na fisieke eienskappe te verwys, verwys dit dikwels na iemand wie se biologiese geslag moeilik is om dadelik by geboorte vas te stel omdat hulle gemengde manlike en vroulike eienskappe het. Omdat androginie dui op bykomende betekenisse wat verband hou met genderidentiteit en {{nowrap|-uitdrukking}} wat niks met biologiese geslag te doen het nie, word die woord vandag selde gebruik om gemengde biologiese geslagseienskappe in mense te beskryf.<ref>{{cite web|url=http://www.isna.org/faq/what_is_intersex|title=What is intersex? &#124; Intersex Society of North America|access-date= 7 Desember 2022|archive-date=10 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110143819/http://www.isna.org/faq/what_is_intersex|url-status=dead}}</ref> ==Genderidentiteit== 'n Individu se genderidentiteit – sy persoonlike aanvoeling van sy eie gender – kan as androginies beskryf word as hulle voel hulle het beide manlike en vroulike eienskappe. Die woord kan verwys na iemand wat nie netjies in een van die geslagsrolle van hulle gemeenskap pas nie, of na iemand wie se gender 'n mengsel van manlik en vroulik is (nie noodwendig half-half nie). Baie androginiese individue identifiseer as geestelik of emosioneel beide manlik en vroulik. Hulle kan ook as genderneutraal, "[[Niebinêre gender|genderqueer]]" of "niebinêr" identifiseer. 'n Androginiese persoon kan vrylik deelneem aan wat as manlike en vroulike gedrag beskou word, en kan hulle dissosieer van die gedrag wat tipies toegeskryf word aan die gender waartoe hulle sosiaal of fisiek behoort.<ref name=":0">{{Cite journal|last1 = Woodhill|first1 = Brenda|date = 2004|journal = Journal of Gender Studies|doi = 10.1080/09589236.2004.10599911|first2 = Curtis|last2 = Samuels|title = Desirable and Undesirable Androgyny: A Prescription for the Twenty-First Century|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-gender-studies_2004-03_13_1/page/n14|volume = 13|pages = 15–28|s2cid = 146597061}}</ref> Sommige nie-Westerse gemeenskappe erken bykomende androginiese genderidentiteite wat die "derde geslag" genoem word. ==Genderuitdrukking== [[Beeld:Louisebrooks1.jpg|thumb|160px|Louise Brooks was die beliggaming van die ''flapper''. ''Flappers'' het tradisionele genderrolle teengestaan, en het mansagtige haarstyle en androginiese figure gehad.<ref>[https://books.google.com/books?id=_VgLtO4Lby4C&pg=PA253 ''New world coming: the 1920s and the making of modern America'']. New York: Scribner, 2003, p. 253, {{ISBN|978-0-684-85295-9}}.</ref>]] Genderuitdrukking wat 'n mengsel van manlike en vroulike eienskappe behels, kan as androginies beskryf word. Die kategorieë manlik en vroulik word maatskaplik bepaal en berus op gedeelde waarnemings van kleredrag, gedrag, kommunikasiestyl en ander aspekte van hoe 'n mens jou voordoen. In sommige kulture word androginiese genderuitdrukking gevier, terwyl dit in ander beperk is of onderdruk word. Die woord [[genderqueer]] word dikwels deur androginiese individue gebruik om na hulleself te verwys, maar die terme "genderqueer" en "androginies" is nie dieselfde of uitruilbaar nie.<ref>{{cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/genderqueer|title=Definition of GENDERQUEER}}</ref> "Genderqueer", vanweë sy verbintenis met die [[Gay|queer]] kultuur, het sosiopolitieke konnotasies wat "androginies" nie het nie. Om dié rede kan sommige androginiese mense die etiket "genderqueer" onakkuraat, ontoepaslik of beledigend ervaar. 'n Alternatief vir androginie is '''genderrol-transendensie''': die siening dat individuele bevoegdheid op 'n persoonlike basis beoordeel moet word, en nie op die basis van manlikheid, vroulikheid of androginie nie.<ref name="Pleck">Pleck, J. H. (1995). "The gender-role strain paradigm". In R. F. Levant & W. S. Pollack (reds.), ''A new psychology of men''. New York: Basic Books.</ref> In [[Niebinêre gender#Definisies en identiteit|agenderisme]] word die verdeling van mense in mans en vroue (in die fisieke sin), as verkeerd en kunsmatig beskou.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/bodiesthatmatter00butl |url-access=registration |title=Bodies that Matter: On the Discursive Limits of 'Sex' |first=Judith P. |last=Butler |year=1993 |access-date=12 Oktober 2014 |publisher=Routledge |location=New York |pages=[https://archive.org/details/bodiesthatmatter00butl/page/2 2]–3|isbn=9780415903660 }}</ref> Agender individue verwerp gender-etikettering in die waarneming van selfidentiteit en ander sake.<ref name="towson">{{cite book|last1=Galupo|first1=M. Paz|last2=Pulice-Farrow|first2=Lex|last3=Ramirez|first3=Johanna L.|title="Like a Constantly Flowing River": Gender Identity Flexibility Among Nonbinary Transgender Individuals|year=2017|pages=163–177|doi=10.1007/978-3-319-55658-1_10|isbn=978-3-319-55656-7}}</ref><ref>{{cite web|author1=Johanna Schorn|title=Taking the "Sex" out of Transsexual: Representations of Trans Identities in Popular Media|url=http://www.inter-disciplinary.net/critical-issues/wp-content/uploads/2014/08/schornglpaper.pdf|website=Inter-Disciplinary.Net|publisher=Universität zu Köln|access-date=6 February 2017|page=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20141025012342/http://www.inter-disciplinary.net/critical-issues/wp-content/uploads/2014/08/schornglpaper.pdf|archive-date=25 October 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Galupo|first1=M. Paz|last2=Henise|first2=Shane B.|last3=Davis|first3=Kyle S.|title=Transgender microaggressions in the context of friendship: Patterns of experience across friends' sexual orientation and gender identity.|journal=Psychology of Sexual Orientation and Gender Diversity|date=2014|volume=1|issue=4|page=462|doi=10.1037/sgd0000075|citeseerx=10.1.1.708.6228}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Sumerau|first1=J. E.|last2=Cragun|first2=R. T.|last3=Mathers|first3=L. A. B.|title=Contemporary Religion and the Cisgendering of Reality|journal=Social Currents|date=2015|volume=3|issue=3|page=2|doi=10.1177/2329496515604644|s2cid=148049302|url=https://www.researchgate.net/publication/283188192}}</ref> Hulle beskou hulleself as 'n "persoon" en nie as "man" of "vrou" nie.{{r|towson|page=p.16}} Volgens E.O. Wright kan genderlose mense eienskappe, gedrag en 'n gesindheid openbaar wat ooreenstem met wat tans as manlik of vroulik beskou word, en dié kombinasie kan van persoon tot persoon verskil. Dit beteken egter nie almal sal in die afwesigheid van genderverhoudings androginies in hulle identiteit en praktyke wees nie. Wat met die idee van genderloosheid verdwyn, is enige verwagting dat sommige eienskappe en gesindhede streng volgens 'n persoon se biologiese geslag bepaal word.<ref>{{cite book|author1=Erik Olin Wright|editor1-last=Axel Gosseries, Philippe Vanderborght|title=Arguing about justice|date=2011|publisher=Presses universitaires de Louvain|location=Louvain|isbn=9782874632754|pages=403–413|chapter-url=http://books.openedition.org/pucl/1851|access-date=6 February 2017|language=en|chapter=In defense of genderlessness (The Sex-Gender Distinction)}}</ref> ==Moderne neigings== Deur die grootste deel van die [[Weste]]rse geskiedenis het sosiale reëls mense se kleredrag streng volgens gender bepaal. Broeke was tradisioneel net vir mans.<ref name=":1">{{Cite book|title=History of Twentieth Century Fashion|last1=Ewing|first1=E.|last2=Mackrell|first2=A.|publisher=Quite Specific Media Group Ltd|year=2002|location=LA}}</ref> [[Beeld:Gabrielle Chanel en marinière.jpg|thumb|180px|links|[[Coco Chanel]] met 'n broek en matroostrui, 1928.]] In die 1900's, van om en by die [[Eerste Wêreldoorlog]], het genderrolle begin vervaag en modeontwerpers soos [[Paul Poiret]] en [[Coco Chanel]] het broeke vir vroue ontwerp. Die ''flapper''-styl vir vroue van dié tydperk het broeke en 'n netjiese bobhaarstyl ingesluit, en dit het vroue 'n androginiese voorkoms gegee.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Qfl0AQAAQBAJ|title=A Social History of Late Ottoman Women: New Perspectives|last1=Köksal|first1=Duygu|last2=Falierou|first2=Anastasia|date=10 October 2013|publisher=BRILL|isbn=9789004255258|language=en}}</ref> Coco Chanel, wat self graag broeke gedra het, het broekmodes vir vroue ontwerp soos strandpajamas en perdryuitrustings.<ref name=":1" /> In die 1930's het glansryke aktrises soos [[Marlene Dietrich]] baie betower en geskok met hulle broeke en androginiese styl. Dietrich word onthou as een van die eerste aktrises wat 'n broek na 'n première gedra het.<ref>{{cite web|url=https://www.barnebys.co.uk/blog/article/1293/|title=Harriet Fisher|website=The Queen of Androgyny – Marlene Dietrich – Blog|access-date=2016-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160616200113/https://www.barnebys.co.uk/blog/article/1293/|archive-date=16 Junie 2016|url-status=dead}}</ref> [[Beeld:Yves St Laurent le smoking at deYoung Museum San Francisco.jpg|thumb|170px|Yves Saint Laurent se aandpak "Le Smoking", wat in 1966 geskep is.]] In die 1960's en 1970's het die vrouebevrydingsbeweging waarskynlik tot idees bygedra en modeontwerpers soos [[Yves Saint Laurent]] beïnvloed.<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2015/07/21/opinions/kohn-seventies-sexual-revolution/index.html|title=The Seventies: The sex freakout|last=Commentator|first=Sally Kohn, CNN Political|website=CNN|date=21 July 2015|access-date=2016-05-22}}</ref> Hy het Le Smoking-aandpak vir vroue in 1966 bekend gestel, terwyl Helmut Newton se erotiese androginiese foto's daarvan dit ikonies en klassiek gemaak het.<ref>{{cite web|url=https://sophmoet.wordpress.com/2014/05/01/352mc-27/|title=Androgyny and Feminism|last=Moet|first=Sophie|date=1 May 2014|website=Sophie Moet|access-date=2016-05-22}}</ref> [[Elvis Presley]] het 'n androginiese styl in [[Rockmusiek|ruk-en-rol]] bekend gestel.<ref name=":2">{{cite web|url=http://observer.com/2016/01/elvis-never-gets-credit-for-one-of-his-greatest-gifts-to-rock-n-roll/|title=Elvis Never Gets Credit for One of His Greatest Gifts to Rock 'n Roll|date=8 Januarie 2016|website=Observer|language=en-US|access-date=2016-05-23}}</ref> Sy mooi gesig en gebruik van ooggrimering het baie mense laat dink hy is 'n taamlik "verwyfde man".<ref name=":3">{{cite book|url=https://archive.org/details/lostrevolutionss00dani|url-access=registration|title=Lost Revolutions: The South in the 1950s|last=Daniel|first=Pete|date=1 January 2000|publisher=Univ of North Carolina Press|isbn=9780807848487|language=en}}</ref> Toe die [[Rolling Stones]] in 1969 in [[Londen]] se Hyde Park optree, het [[Mick Jagger]] 'n wit "mansrok" gedra.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/culture/story/20150331-womens-clothes-for-men|title=His or hers: Will androgynous fashion catch on?|last=Baker|first=Lindsay|website=www.bbc.com|access-date=2016-05-22}}</ref> Dit is beskou as die verpersoonliking van die [[Swinging London|Swinging Sixties]].<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/music/10129974/Mick-Jaggers-white-dress-cast-him-as-a-romantic-hero.html|title=Mick Jagger's white dress cast him as a romantic hero|work=The Daily Telegraph|access-date=2016-05-22}}</ref> [[Beeld:Boy George 1995.jpg|thumb|170px|Die [[Popmusiek|popsterre]] [[Boy George]] (op foto) en [[Annie Lennox]] het in Desember 1983 op die voorblad van die tydskrif ''Smash Hits'' verskyn met die opskrif: "Which one is the boy?"<ref>{{cite book |last1=Steward |first1=Sue |title=Signed, Sealed, and Delivered: True Life Stories of Women in Pop |url=https://archive.org/details/signedsealeddeli0000stew |date=1984 |publisher=South End Press |page=[https://archive.org/details/signedsealeddeli0000stew/page/51 51]}}</ref>]] In 1972 het [[David Bowie]] sy alter ego Ziggy Stardust bekend gestel, 'n karakter wat 'n simbool van seksuele dubbelsinnigheid was, toe hy die album ''The Rise and Fall of Ziggy Stardust and Spiders from Mars'' uitreik.<ref>{{cite web|url=http://wsimag.com/fashion/91-androgyny-in-the-fashion-world|title=Androgyny in the fashion world|last=Lalovic|first=Itana|date=19 November 2013|website=Wall Street International|language=en-US|access-date=2016-05-22}}</ref> [[Beeld:Yoshiki Hayashi.jpg|thumb|240px|links|Yoshiki, 'n sanger, liedjieskrywer, rolprentregisseur en modeontwerper van Japan wat as androginies bekend is.]] [[Beeld:Grace Jones at Carriageworks (Vivid) - 1st June 2015 08.jpg|thumb|190px|links|Grace Jones tydens 'n optrede in 2015.]] Marc Bolan, nog 'n baanbreker van glam rock, het in 1971 op die BBC se ''Top of the Pops'' verskyn met blinkers en satynklere. Volgens die koerant ''The Independent'' het sy voorkoms "'n generasie tieners toegelaat om met die idee van androginie te begin speel".<ref>[https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/gary-glitter-written-out-of-glam-rock-history-in-favour-of-no-l-coward-8911627.html "Box-set billed as the definitive guide to Seventies music genre has further ostracised its disgraced former star"]. ''The Independent''. Besoek op 15 September 2017</ref> Die [[West End, Londen|Weseinde]]-musiekspel van 1973 ''The Rocky Horror Show'' het ook seksuele vloeibaarheid uitgebeeld.<ref>{{Cite news |date=25 September 2015 |title=We Live in the World 'Rocky Horror' Created |language=en-US |work=Flavorwire |url=http://flavorwire.com/539534/we-live-in-the-world-rocky-horror-created |access-date=22 Mei 2017}}</ref> In die 1980's het nuwe modeontwerpers voortgegaan om die sosiale idees van gender uit te tart. Hulle het klem gelê op androginie in modeontwerp en gendersake. Dié beeld is ook deur popsterre soos [[Annie Lennox]] en [[Boy George]] uitgedra.<ref name="WP">{{cite news |title=Boy George, The Man |url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1995/11/15/boy-george-the-man/59944def-e309-4cfc-828d-449410acd5f4/ |access-date=14 November 2021 |newspaper=The Washington Post}}</ref><ref>{{cite news|author =Andrew Anthony|url=https://www.theguardian.com/music/2010/oct/10/annie-lennox-eurythmics-christmas-cornucopia-universal-child|title=Annie Lennox: the interview|work=The Observer|access-date=2 Oktober 2012|location=Londen, VK|date=10 Oktober 2010}}</ref> Japannese ontwerpers het in die 1980's begin om androginiese modes gewild te maak, soos veral gesien is in die werk van Yohji Yamamoto en Rei Kawakubo. Hulle was die skeppers van 'n tipiese Japannese styl wat geskoei was op genderdubbelsinnigheid.<ref>{{Cite journal|title=Global Influences: Challenging Western Traditions.|journal=London: Berg.}}</ref> Yamamoto het gesê sy dink dit is onnodig dat mans en vroue verskillende style dra. "Ek het altyd gewonder wie besluit het dat mans en vroue se klere verskillend moet lyk."<ref>{{Cite web |date=2015-12-13 |title=How Japanese designers pioneered gender-neutral dressing |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/features/how-japanese-designers-pioneered-genderneutral-dressing-a6769676.html |access-date=2024-05-02 |website=The Independent |language=en}}</ref> Kragkleredrag vir vroue het in die 1980's selfs prominenter geword, terwyl dit vroeër hoofsaaklik deur mans gebruik is om invloedryk en magtig te lyk. In die artikel “The Menswear Phenomenon” deur Kathleen Beckett in 1984 in Vogue word die begrip kragkleredrag bespreek. Vroue het in die 1980's werke gekry wat hulle op 'n gelyke voet met mans geplaas het en hulle het dienooreenkomstig begin aantrek. Dit het 'n gewilde styl vir vroue geword.<ref>{{Cite journal|title=The Menswear Phenomenon.|journal=Vogue; Conde Nast}}</ref> Vroue het begin agterkom hulle kan mans met hulle kleredrag oorreed om meer aandag aan hulle intellektuele vermoëns te gee, eerder as aan hulle fisieke aantrekkingskrag. In dié tyd het [[Grace Jones]], 'n sanger en model, se androginiese voorkoms die publiek laat regop sit. Haar styl het baie mense geïnspireer en sy het 'n androginiese stylikoon vir moderne glansrykes geword.<ref>{{cite web|url=http://www.highsnobiety.com/2015/05/14/androgynous-fashion-moments/|title=Androgynous Fashion Moments|date=14 May 2015|website=Highsnobiety|access-date=2016-05-23}}</ref> Androginie het in die vroeë 21ste eeu nog groter prominensie in die populêre kultuur gekry.<ref>{{cite web |url=http://uniorb.com/RCHECK/RAndrogyny.htm |title=Androgyny becoming global? |publisher=uniorb.com |access-date=17 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101226022658/http://uniorb.com/RCHECK/RAndrogyny.htm |archive-date=26 December 2010 |url-status=dead }}</ref> Beide die modenywerheid<ref>{{cite news |url=http://www.torontosun.com/life/fashion/2010/10/04/15572956.html |title=Androgynous look back for spring |first=Astrid |last=Wendlandt |newspaper=Reuters |access-date=17 December 2010 }}</ref> en popkultuur het die androginiese voorkoms aanvaar en selfs gewild gemaak. In 2016 het [[Louis Vuitton]] bekend gemaak dat [[Jaden Smith]] aan hulle vroueklereveldtog sou deelneem. Danksy gebeure soos dié is gendervloeibaarheid in die mode lewendig in die media bespreek, met mense soos [[Lady Gaga]] en [[Ruby Rose]] wat aan die begrip uiting gegee het. Jaden Smith en ander jong individue het die beweging geïnspireer met hulle beroep dat klere nie meer genderspesifiek moet wees nie, wat beteken mans moet rompe kan dra en vroue boksbroeke as hulle sou wou.<ref>{{cite web|url=http://cubmagazine.co.uk/2016/02/gender-fluidity-in-the-fashion-industry/|title=Gender Fluidity in the Fashion Industry|date=8 February 2016|website=Cub Magazine|access-date=2017-02-19|archive-date=20 Februarie 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170220012409/http://cubmagazine.co.uk/2016/02/gender-fluidity-in-the-fashion-industry/|url-status=dead}}</ref> ==Simbole en ikonografie== In die antieke en [[Middeleeuse]] wêreld is androginiese mense en/of hermafrodiete in die kuns voorgestel deur die boodskapperstaf (''caduceus''), 'n staf met transformerende kragte in die [[Griekse mitologie|Griekse]] en [[Romeinse mitologie]]. Die boodskapperstaf is deur [[Tiresias]] geskep en verteenwoordig sy transformasie in 'n vrou deur [[Juno (mitologie)|Juno]] as straf omdat hy na parende slange geslaan het. Die staf is later deur [[Hermes]]/[[Mercurius (mitologie)|Mercurius]] gedra en was die basis vir die [[sterrekundige simbool]] vir die [[planeet]] [[Mercurius]] en die botaniese teken vir hermafrodiete. Die teken word soms vir androginiese mense gebruik. Nog 'n algemene androginiese ikoon in die Middeleeue en vroeë moderne gekiedenis was die [[rebis]], 'n gesamentlike manlike en vroulike figuur, dikwels met [[son]]- en [[maan]]motiewe. Nog 'n simbool is wat vandag die "sonkruis" genoem word en wat die kruis vir manlik verenig met die sirkel vir vroulik.<ref>William Wallace Atkinson, The Secret Doctrines of the Rosicrucians (Londen: L.N. Fowler & Co., 1918), 53-54.</ref> Die teken is nou die sterrekundige simbool vir die planeet [[Aarde]].<ref>{{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/resources/680/solar-system-symbols|title=Solar System Symbols|website=Solar System Exploration: NASA Science|access-date=December 31, 2018}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> Beeld:Chambers 1908 Caduceus.png|Die boodskapperstaf. Beeld:Mercury symbol.svg|Mercurius se simbool, wat van die boodskapperstaf afgelei is. Beeld:Earth symbol.svg|Die sonkruisteken vir androginie. </gallery> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Androgyny}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Genderidentiteit]] 81m6skijpth5dwx7kwadizy8h17ld30 0 407870 2965375 2906128 2026-09-06T00:48:17Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2965375 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''Artificial Intelligence: A Modern Approach''}} '''''Artificial Intelligence: A Modern Approach''''' ('''AIMA''') ([[Afrikaans]]: Kunsmatige intelligensie: 'n moderne benadering) is 'n universiteitshandboek oor [[kunsmatige intelligensie]], geskryf deur Stuart J. Russell en Peter Norvig. Dit is die eerste keer in 1995 gepubliseer en die vierde uitgawe van die boek is op 28 April 2020 vrygestel.<ref>{{cite web|url=https://www.pearson.com/us/higher-education/program/Russell-Artificial-Intelligence-A-Modern-Approach-4th-Edition/PGM1263338.html|title=Artificial Intelligence: A Modern Approach, 4th edition|accessdate=2020-05-11}}</ref> Dit word in meer as 1400 universiteite wêreldwyd gebruik<ref>{{cite web|url=http://aima.cs.berkeley.edu/adoptions.html|title=1178 Schools That Have Adopted AIMA|accessdate=2010-04-11|archive-date=2010-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20100202033818/http://aima.cs.berkeley.edu/adoptions.html|url-status=dead}}</ref> en is "die gewildste kunsmatige intelligensie-handboek ter wêreld" genoem. <ref>Kevin Gold (6/21/2011). [http://www.tor.com/blogs/2011/06/norvig-vs-chomsky-and-the-fight-for-the-future-of-ai "Norvig vs. Chomsky and the Fight for the Future of AI".] ''Tor Books Blog''.</ref> Dit word beskou as die standaardteks op die gebied van kunsmatige intelligensie.<ref>{{Cite web|title=Nobel Week Dialogue 2019|url=https://www.nobelprize.org/events/nobel-week-dialogue/gothenburg-2019/panellists/stuart-russell/|access-date=2022-01-19|website=NobelPrize.org|language=en-US}}</ref><ref>{{cite news |last1=John |first1=Comex |title=Artificial Intelligence |url=https://sayainstitute.org/ |access-date=7 Augustus 2021 |archive-date=27 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027090634/https://www.sayainstitute.org/ |url-status=dead }}</ref> Die boek is bedoel vir 'n voorgraadse gehoor, maar kan ook gebruik word vir nagraadse vlakstudies met die voorstel om sommige van die primêre bronne by te voeg wat in die uitgebreide bibliografie gelys word. Programme in die boek word in pseudo-kode aangebied met implementerings in [[Java (programmeertaal)|Java]], [[Python (programmeertaal)|Python]], Lisp, [[JavaScript]] en Scala wat aanlyn beskikbaar is.<ref>{{Cite web |title=aimacode |url=https://github.com/aimacode |access-date=2023-04-12 |website=GitHub |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://aima.cs.berkeley.edu/code.html|title=Online Code Repository|accessdate=2010-04-11}}</ref> Daar is ook nie-ondersteunde implementerings in Prolog, [[C++]], C# en verskeie ander tale. == Uitgawes == *1ste 1995, rooi omslag *2de 2003, groen omslag *3de 2009, blou buiteblad *4de 2020, pers omslag == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] a5eqdg68m6edq3ht9y0of0nf488qf5y 0 409859 2965246 2890318 2026-09-05T13:46:14Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2965246 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Ugandese Krieketvereniging |kleur = |titel = |beeld = Kenteken van die Ugandese nasionale krieketspan.png |beeld_wydte = 200px |beeld_onderskrif = Kenteken van die Ugandese Krieketvereniging |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = [[Engels]]e naam |1 = ''Uganda Cricket Association'' |opskrif2 = Afkorting |2 = UCA |opskrif3 = [[Swahili]]-naam |3 = ''Shirikisho la Kriketi Uganda'' |opskrif4 = [[Land]] |4 = {{vlagland|Uganda}} |opskrif5 = [[Sport]]soort |5 = [[Krieket]] |opskrif6 = Stigting |6 = 1952 |opskrif7 = Lid van |7 = [[Internasionale Krieketraad]] |opskrif8 = Aangesluit in |8 = 1998 |opskrif9 = Vastelandse beheerliggaam |9 = [[Afrikakrieketvereniging]] |opskrif10 = Voorsitter |10 = Michael Nuwagaba |opskrif11 = [[Hoof- uitvoerende beampte]] |11 = Alan Mugume |opskrif12 = Setel |12 = [[Kampala]], Uganda |opskrif13 = [[Amptelike taal|Amptelike tale]] |13 = Engels en Swahili |opskrif14 = Amptelike webwerf |14 = [http://www.ugandacricket.com/ ''ugandacricket.com''] |opskrif15 = |15 = |opskrif16 = |16 = |opskrif17 = |17 = |opskrif18 = |18 = |opskrif19 = |19 = |opskrif20 = |20 = }} Die '''Ugandese Krieketvereniging''' ([[Engels]]: ''Uganda Cricket Association'', afgekort “UCA”; [[Swahili]]: ''Shirikisho la Kriketi Uganda'') is die bestuursliggaam wat [[krieket]] in [[Uganda]] beheer. Die beheerliggaam is in 1952 gestig en in [[Kampala]] gesetel. Sedert 1998 verteenwoordig dit Uganda by die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) as ’n assosiaatlid en ook by die [[Afrikakrieketvereniging]] (''Africa Cricket Association'', “ACA”). == Geskiedenis == Die Ugandese Krieketvereniging is in 1952 gestig<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/GENERAL/TIMELINES/uganda.shtml |title=A Timeline of Uganda Cricket |publisher=[[Europese Krieketraad]] |accessdate=17 Februarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110217093206/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/GENERAL/TIMELINES/uganda.shtml |archive-date=17 Februarie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en het in 1998 ’n assosiaatlid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/uganda-cricket-association |title=Uganda Cricket Association |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=9 Februarie 2024}}</ref> In dieselfde jaar het hulle by die [[Afrikakrieketvereniging]] (''Africa Cricket Association'', “ACA”) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.africacricket.com/members.php |title=Members |publisher=[[Afrikakrieketvereniging]] |accessdate=9 Februarie 2024 }}{{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Taak == Die Ugandese Krieketvereniging organiseer verskeie nasionale spanne, insluitend [[Ugandese nasionale krieketspan|Uganda se nasionale seniorkrieketspan vir mans]] (die ''Cricket Cranes''), vroue en jeug. Hulle is ook verantwoordelik vir die bestuur en organisasie van [[Twintig20|T20I]]-reekse teen ander spanne, en vir die reëling van internasionale wedstryde tuis. Daarbenewens is die Ugandese Krieketvereniging verantwoordelik vir inkomsteverkryging deur die verkoop van kaartjies, borgskappe en uitsaairegte, veral in verband met die Ugandese span. Daarbenewens bestuur die beheerliggaam kinder- en jeugkrieket in Uganda. Net soos ander krieketlande beskik Uganda oor ’n o/19-nasionale span wat aan die [[o/19-krieketwêreldbeker]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-under-19-world-cup-232496 |title=The Under-19 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=11 Januarie 2006 |accessdate=9 Februarie 2024}}</ref> Die beheerliggaam reël ook die plaaslike kompetisies. Onder andere reël hulle saam met [[Krieket Kenia|Kenia]] die Oos-Afrikaanse Beker en die Oos-Afrikaanse Premierliga.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/east-africa-prepares-for-new-superleagues-620068 |title=East Africa prepares for new superleagues |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=26 Februarie 2013 |accessdate=9 Februarie 2024}}</ref> == Kenteken == Die Ugandese nasionale krieketspan se bynaam is ''Cricket Cranes'',<ref>{{en}} {{cite web |url=https://kawowo.com/2023/11/30/cricket-cranes-make-history-with-t20-world-cup-qualification/ |title=Cricket Cranes make history with T20 World Cup qualification |publisher=Kawowo Sports |author=Denis Musali |date=30 November 2023 |accessdate=9 Februarie 2024}}</ref> afgelei van die [[mahem]] (''Balearica regulorum''), die nasionale [[voël]] van die Afrikaland.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://gov.ug/about-uganda/sector/national-symbols |title=National Symbols |publisher=Ugandese regering |accessdate=28 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170528162336/http://gov.ug/about-uganda/sector/national-symbols |archive-date=28 Mei 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Ugandese Krieketvereniging se kenteken toon derhalwe ’n mahem. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{en}} {{sw}} [http://www.ugandacricket.com/ Amptelike webwerf van die Ugandese Krieketvereniging] {{Affiliasies van die Internasionale Krieketraad}} {{Normdata}} [[Kategorie:Krieket in Uganda]] [[Kategorie:Krieketbeheerliggaam]] [[Kategorie:Internasionale Krieketraad]] tkgps9kvx9uy05z9rkpc11v0vdvkb9z 4 411011 2965390 2646325 2026-09-06T09:20:03Z Aliwal2012 39067 2965390 wikitext text/x-wiki Op Wikipedia is 'n '''weesbladsy''' 'n artikel met geen skakels van ander bladsye af in die [[Wikipedia:Naamruimte|hoofnaamruimte]]. Hierdie bladsye kan steeds gevind word deur in Wikipedia te soek, maar dit is verkieslik dat hulle ook bereik kan word deur skakels vanaf verwante bladsye; dit is dus nuttig om skakels vanaf ander geskikte bladsye met soortgelyke of verwante inligting by te voeg. Ontwesing van artikels is 'n belangrike aspek van '''[[Wikipedia:Bou die web|die bou van die web]]'''. Meer in die omgang gebruik redakteurs ook soms "weesbladsy" om te verwys na bladsye wat nie soveel inkomende skakels het as wat hulle behoort te hê nie, selfs al voldoen hulle nie aan die tegniese definisie vir weesstatus nie. == Wat is 'n Weesbladsy? == Daar is verskeie faktore wat 'n artikel of ander bladsy as 'n weesbladsy kan klassifiseer: * '''Weesbladsy''': 'n Artikel met geen inkomende skakels wat aan die '''[[#Kriteria|kriteria vir skakeling]]''' hieronder voldoen. * '''Geïsoleerde artikel''': 'n Artikel wat nie bereik kan word via 'n reeks skakels vanaf die Tuisblad nie. * '''[[Wikipedia:Ommuurde tuin|Ommuurde tuin]]''': 'n Groep artikels wat met mekaar skakel, maar min of geen skakels na hulle van ander Wikipedia-artikels het nie. In werklikheid is die hele groep wees gelaat. Teoreties kan 'n ommuurde tuin talle artikels hê as hulle almal met mekaar skakel, maar geen ander daarheen skakel nie. * '''Verweesde projekbladsy''': 'n [[Wikipedia:Projeknaamruimte|projekbladsy]] (wat met "Wikipedia:" begin) met min of geen skakels vanaf ander projekbladsye nie. [[Wikipedia:OPSTEL|Opstelle]] is die meeste geneig om wees gelaat te word. * '''Verweesde beeld''': 'n Beeld wat nie in enige artikel gebruik word nie. == Wat is die probleem met 'n wees artikel? == Verweesde artikels, aangesien hulle geen skakels na hulle het vanaf ander bladsye nie, is moeilik om te vind, en sal heel waarskynlik slegs deur 'n lukraak soektog, of per toeval gevind word. As gevolg hiervan weet min mense dat hulle bestaan, en daarom ontvang hulle minder trefslae van lesers en verbetering van diegene wat hulle sou kon verbeter. Veral as die onderwerp meer duister is, kan dit vir baie moeilik maak om op te spoor. Indien nie vir skakels na 'n bladsy nie, is die enigste manier waarop so 'n artikel gevind kan word deur 'n persoon wat die onderwerp ken, dit in Wikipedia in te voer of 'n [[Soekenjin|websoektog]] te doen, deur 'n [[Hulp:Kategorie|kategorie]] te blaai waarin dit vervat is, die wysigingsgeskiedenis van 'n bydraer tot die bladsy te kyk, of laat dit toevallig as 'n [[Wikipedia:Lukraak|willekeurige artikel]] verskyn. == Kriteria == 'n Artikel is wees gelaat as geen ander artikels daarna skakel nie. '''Plaas slegs die [[Sjabloon:Weesbladsy]] sjabloon as die artikel <u style="font-variant: small-caps;">nul</u> inkomende skakels van ander artikels het.''' 'n Enkele, relevante inkomende skakel is voldoende om die merker te verwyder. Drie of meer inkomende skakels sal help om te verseker dat die artikel deur lesers bereikbaar is. Die volgende bladsye '''tel nie''' as inkomende skakels nie: # [[Wikipedia:DISAMBIG|Dubbelsinnigheid-bladsye]] # Enige artikel in hoofruimte wat slegs in 'n [[WP:hatnote|hoednota]] gekoppel is # [[Wikipedia:AANSTUUR|Aansture]] en [[Wikipedia:Sagte aanstuur|Sagte aansture]]<br />&nbsp; &nbsp; ...behalwe dat inkomende skakels ''na die aansture'' tel # [[Wikipedia:BESPREKING|Besprekingsbladsye van artikels]] # [[Wikipedia:Project namespace|Wikipedia-bladsye buite artikelruimte]] Die volgende bladsye tel as inkomende skakels: # Enige artikel in hoofruimte, behalwe dié wat spesifiek hierbo uitgesluit is (Dit sluit skakels in wat slegs in ingevoude [[Wikipedia:Navigasie-sjabloon|navbokse]] voorkom.) # [[Wikipedia:Stand-alone lists|Lys van...]] artikels # [[Wikipedia:Set index|Stel indekse]] 112jg3q8v6bl4co3qsu3asnuuhckbw5 2 413650 2965257 2965233 2026-09-05T16:40:24Z Pynappel 70858 /* m:List of Wikipedias by sample of articles */ 2965257 wikitext text/x-wiki {{Babel|af|en-4|de-3|nl-2|pt-1|ru-1}} {{Gebruiker Gebruikersboksies omraam| {{Gebruiker wikipedia/WikiDwergie}} }} == KI-porboodskappe == === Vertaling === Huidige [[porboodskap]] wat ek gebruik om artikels vanuit Engels te vertaal: <source>Vertaal die volgende Wikipedia-artikel na Afrikaans. Vertaal ook skakels tussen [[]], maar behou inhoud tussen {{}} en <ref></ref> onvertaald. Antwoord slegs met wikiteks.</source> Hierdie prompt doen die donkiewerk van vertaling. Ek gebruik [[Grok (kletsbot)|Grok]]. === Versmelting === Versmelt die Wikipedia-artikels https://af.wikipedia.org/wiki/Universiteit_van_Gent en https://af.wikipedia.org/wiki/Universiteit_Gent deur seker te maak alle inligting en stellings wat in een of die ander artikel voorkom, in die resultaat voorkom, en dat inligting en stellings wat in beide artikels voorkom, in die resultaat slegs een keer voorkom deur dit op 'n intelligente manier te kombineer, te herskryf of te herfraseer, tensy dit sin maak om die inligting of stellings te herhaal vanweë die posisie waar dit in die resultaat voorkom en/of om die resultaat natuurlik te laat klink. == Instandhoudingskategorieë == * [[:Kategorie:Doodloopartikels]] * [[:Kategorie:Weesbladsye]] == Bronne == === ''Maroela Media'' === ''[[Maroela Media]]'' is 'n belangrike bron omdat dit aktuele gebeure in Afrikaans dokumenteer en omdat dit gratis toeganklik is. Tans pas dit tegniese versperrings toe wat verhoed dat teks geselekteer en gekopieer kan word. Die taak om verwysings na en aanhalings uit hierdie bron by Wikipedia in te sluit, word dus bemoeilik, terwyl 'n vasberade persoon wat outeursreg wil skend, eenvoudig die HTML sal aflaai. Om bv. 'n verwysing na 'n artikel by Wikipedia in te sluit, moet die titel, datum, outeur en moontlik 'n aanhaling uit die teks gekopieer word. Hierdie versperrings forseer 'n gebruiker om die teks handmatig oor te tik of om die versperring te omseil. Ek is nie bewus van enige ander bron wat hierdie tegniese versperrings toepas nie. Dus, om hierdie versperrings te omseil, volg die volgende stappe: 1. Blokkeer die skrip wat met kopieer lol deur [https://ublockorigin.com/ uBlock Origin] te installeer en die URL <code>https://maroelamedia.co.za/wp-content/themes/bones-maroelamedia/library/js/scripts.js</code> by "My filters" (uBlock Origin-ikoon > Ratte > My filters) te voeg. 2. Maak 'n boekmerk en voeg die volgende bronkode in die URL-veld: <syntaxhighlight lang="javascript"> javascript:(function(){document.getElementsByTagName('body')[0].style.userSelect='unset';}()) </syntaxhighlight> 3. Kliek op die boekmerk op 'n bladsy waar jy teks wil kopieer. 'n Mens kan ook die skrip outomaties loop deur dit in Tampermonkey of Greasemonkey te stoor. Tampermonkey-voorbeeld: <syntaxhighlight lang="javascript"> // ==UserScript== // @name . // @version 2024-04-15 // @description . // @match https://maroelamedia.co.za/* // ==/UserScript== (function() { 'use strict'; document.getElementsByTagName('body')[0].style.userSelect = 'unset'; })(); </syntaxhighlight> == Uitstaande take == * Versmelt en opruim van sjablone ** {{ss|Inligtingskas}}, {{ss|Inligtingskas2}}, {{ss|Inligtingskas3}}, {{ss|Inligtingskas4}} ** {{ss|Inligtingskas Maatskappy}}, {{ss|Infobox company}} * Voeg dokumentasie by sjablone * Verbeter artikels in [[:meta:List of articles every Wikipedia should have|monster van artikels]] ([[:meta:List of Wikipedias by sample of articles|ranglys]]) * Gaan voorkoms van [[Sjabloon:Geen bronne]] op selfoonweergawe na (oranje vs. grys band) === Skep ontbrekende metabladsye === {| class="wikitable" |- ! Bladsy !! Engelse weergawe |- | [[Wikipedia:Verwysing benodig]] || [[:en:Wikipedia:Citation needed]] |} == [[:m:List of Wikipedias by sample of articles]] == {| class="wikitable" |- ! Datum !! Rang !! [[:m:Talk:List_of_Wikipedias_by_sample_of_articles/Archives/2007#Proposed_weighting_of_characters_for_formula_.28Option.232_using_Babel_text.29|Gewig]] !! Gemiddelde artikelgrootte !! Mediaan artikelgrootte !! Afwesig (0k) !! Saadjies (< 10k) !! Artikels (10-30k) !! Lang artikels (> 30k) !! Punt !! Groei |- | 2026-08-05 || 50 || 1.0 || 18,441 || 8,808 || 0 || 544 || 289 || 167 || 35.59 || +0.00 |- | 2026-09-05 || 47 || 1.0 || 20,734 || 10,085 || 0 || 497 || 287 || 216 || 39.88 || +4.29 |} == Skakels == * [[:m:List of Wikipedias by sample of articles]] * [[:m:List of Wikipedias by expanded sample of articles]] <div> {{Gebruiker besoekland alpha2|AU}} {{Gebruiker besoekland alpha2|BE}} {{Gebruiker besoekland alpha2|BR}} {{Gebruiker besoekland alpha2|BU}} {{Gebruiker besoekland alpha2|DK}} {{Gebruiker besoekland alpha2|DE}} {{Gebruiker besoekland alpha2|EE}} {{Gebruiker besoekland alpha2|FR}} {{Gebruiker besoekland alpha2|GR}} {{Gebruiker besoekland alpha2|IT}} {{Gebruiker besoekland alpha2|QA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|LA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|LT}} {{Gebruiker besoekland alpha2|MY}} {{Gebruiker besoekland alpha2|MA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|NL}} {{Gebruiker besoekland alpha2|NO}} {{Gebruiker besoekland alpha2|NZ}} {{Gebruiker besoekland alpha2|UA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|AT}} {{Gebruiker besoekland Orania}} {{Gebruiker besoekland alpha2|PL}} {{Gebruiker besoekland alpha2|PT}} {{Gebruiker besoekland alpha2|RU}} {{Gebruiker besoekland alpha2|CN}} {{Gebruiker besoekland alpha2|ES}} {{Gebruiker besoekland alpha2|ZA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|SE}} {{Gebruiker besoekland alpha2|CH}} {{Gebruiker besoekland alpha2|TH}} {{Gebruiker besoekland alpha2|TR}} {{Gebruiker besoekland alpha2|UK}} {{Gebruiker besoekland alpha2|US}} {{Gebruiker besoekland alpha2|IS}} {{Gebruiker besoekland alpha2|ZW}} </div> [[Kategorie:Gebruiker koppelvlakadministrateur]] f6c9vx3h94wzvt1482dg6v995g2n21l 2965346 2965257 2026-09-05T22:36:37Z Pynappel 70858 2965346 wikitext text/x-wiki {{Babel|af|en-4|de-3|nl-2|pt-1|ru-1}} {{Gebruiker Gebruikersboksies omraam| {{Gebruiker wikipedia/WikiDwergie}} }} == KI-porboodskappe == === Vertaling === Huidige [[porboodskap]] wat ek gebruik om artikels vanuit Engels te vertaal: Vertaal die artikel https://en.wikipedia.org/wiki/Ratko_Mladi%C4%87 na Afrikaans. Indien 'n sjabloon nie op afwiki bestaan nie, moet dit dan nie gebruik nie en pas die teks toepaslik aan sodat dit steeds sin maak. Moenie jou eie navorsing doen of nuwe inhoud skep nie. Bring alle verwysings oor vir stellings wat van die ander weergawe na die Afrikaanse weergawe oorgebring word. Hierdie porboodskap doen die donkiewerk van vertaling. Ek gebruik [[Grok (kletsbot)|Grok]]. === Uitbreiding === Brei die artikel https://af.wikipedia.org/wiki/X uit na aanleiding van die artikels https://en.wikipedia.org/wiki/Y en https://fr.wikipedia.org/wiki/Z. Indien 'n sjabloon nie op afwiki bestaan nie, moet dit dan nie gebruik nie en pas die teks toepaslik aan sodat dit steeds sin maak. Maak seker die resulterende weergawe dupliseer nie inligting of verwysings nie. Moenie inligting uit die huidige weergawe verwyder nie, tensy dit feitelik inkorrek is. Werk eerder die huidige weergawe by met nuwe inligting uit die ander weergawes en pas die teks aan sodat die prosa natuurlik vloei. Moenie nuwe inhoud skep nie. Gebruik slegs die inhoud van die oorspronklike Afrikaanse weergawe en die inhoud van die ander weergawes om 'n uitgebreide, nuwe Afrikaanse weergawe te skep. Bring ook alle verwysings oor vir stellings wat van die ander weergawe na die Afrikaanse weergawe oorgebring word. Indien 'n stelling reeds in die Afrikaanse weergawe is en dit het nie 'n verwysing nie, maar dieselfde stelling het 'n verwysing in 'n ander weergawe, bring die verwysing oor. Moenie onensiklopediese inhoud oorbring nie. === Versmelting === Versmelt die Wikipedia-artikels https://af.wikipedia.org/wiki/Universiteit_van_Gent en https://af.wikipedia.org/wiki/Universiteit_Gent deur seker te maak alle inligting en stellings wat in een of die ander artikel voorkom, in die resultaat voorkom, en dat inligting en stellings wat in beide artikels voorkom, in die resultaat slegs een keer voorkom deur dit op 'n intelligente manier te kombineer, te herskryf of te herfraseer, tensy dit sin maak om die inligting of stellings te herhaal vanweë die posisie waar dit in die resultaat voorkom en/of om die resultaat natuurlik te laat klink. == Instandhoudingskategorieë == * [[:Kategorie:Doodloopartikels]] * [[:Kategorie:Weesbladsye]] == Bronne == === ''Maroela Media'' === ''[[Maroela Media]]'' is 'n belangrike bron omdat dit aktuele gebeure in Afrikaans dokumenteer en omdat dit gratis toeganklik is. Tans pas dit tegniese versperrings toe wat verhoed dat teks geselekteer en gekopieer kan word. Die taak om verwysings na en aanhalings uit hierdie bron by Wikipedia in te sluit, word dus bemoeilik, terwyl 'n vasberade persoon wat outeursreg wil skend, eenvoudig die HTML sal aflaai. Om bv. 'n verwysing na 'n artikel by Wikipedia in te sluit, moet die titel, datum, outeur en moontlik 'n aanhaling uit die teks gekopieer word. Hierdie versperrings forseer 'n gebruiker om die teks handmatig oor te tik of om die versperring te omseil. Ek is nie bewus van enige ander bron wat hierdie tegniese versperrings toepas nie. Dus, om hierdie versperrings te omseil, volg die volgende stappe: 1. Blokkeer die skrip wat met kopieer lol deur [https://ublockorigin.com/ uBlock Origin] te installeer en die URL <code>https://maroelamedia.co.za/wp-content/themes/bones-maroelamedia/library/js/scripts.js</code> by "My filters" (uBlock Origin-ikoon > Ratte > My filters) te voeg. 2. Maak 'n boekmerk en voeg die volgende bronkode in die URL-veld: <syntaxhighlight lang="javascript"> javascript:(function(){document.getElementsByTagName('body')[0].style.userSelect='unset';}()) </syntaxhighlight> 3. Kliek op die boekmerk op 'n bladsy waar jy teks wil kopieer. 'n Mens kan ook die skrip outomaties loop deur dit in Tampermonkey of Greasemonkey te stoor. Tampermonkey-voorbeeld: <syntaxhighlight lang="javascript"> // ==UserScript== // @name . // @version 2024-04-15 // @description . // @match https://maroelamedia.co.za/* // ==/UserScript== (function() { 'use strict'; document.getElementsByTagName('body')[0].style.userSelect = 'unset'; })(); </syntaxhighlight> == Uitstaande take == * Versmelt en opruim van sjablone ** {{ss|Inligtingskas}}, {{ss|Inligtingskas2}}, {{ss|Inligtingskas3}}, {{ss|Inligtingskas4}} ** {{ss|Inligtingskas Maatskappy}}, {{ss|Infobox company}} * Voeg dokumentasie by sjablone * Verbeter artikels in [[:meta:List of articles every Wikipedia should have|monster van artikels]] ([[:meta:List of Wikipedias by sample of articles|ranglys]]) * Gaan voorkoms van [[Sjabloon:Geen bronne]] op selfoonweergawe na (oranje vs. grys band) === Skep ontbrekende metabladsye === {| class="wikitable" |- ! Bladsy !! Engelse weergawe |- | [[Wikipedia:Verwysing benodig]] || [[:en:Wikipedia:Citation needed]] |} == [[:m:List of Wikipedias by sample of articles]] == {| class="wikitable" |- ! Datum !! Rang !! [[:m:Talk:List_of_Wikipedias_by_sample_of_articles/Archives/2007#Proposed_weighting_of_characters_for_formula_.28Option.232_using_Babel_text.29|Gewig]] !! Gemiddelde artikelgrootte !! Mediaan artikelgrootte !! Afwesig (0k) !! Saadjies (< 10k) !! Artikels (10-30k) !! Lang artikels (> 30k) !! Punt !! Groei |- | 2026-08-05 || 50 || 1.0 || 18,441 || 8,808 || 0 || 544 || 289 || 167 || 35.59 || +0.00 |- | 2026-09-05 || 47 || 1.0 || 20,734 || 10,085 || 0 || 497 || 287 || 216 || 39.88 || +4.29 |} == Skakels == * [[:m:List of Wikipedias by sample of articles]] * [[:m:List of Wikipedias by expanded sample of articles]] <div> {{Gebruiker besoekland alpha2|AU}} {{Gebruiker besoekland alpha2|BE}} {{Gebruiker besoekland alpha2|BR}} {{Gebruiker besoekland alpha2|BU}} {{Gebruiker besoekland alpha2|DK}} {{Gebruiker besoekland alpha2|DE}} {{Gebruiker besoekland alpha2|EE}} {{Gebruiker besoekland alpha2|FR}} {{Gebruiker besoekland alpha2|GR}} {{Gebruiker besoekland alpha2|IT}} {{Gebruiker besoekland alpha2|QA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|LA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|LT}} {{Gebruiker besoekland alpha2|MY}} {{Gebruiker besoekland alpha2|MA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|NL}} {{Gebruiker besoekland alpha2|NO}} {{Gebruiker besoekland alpha2|NZ}} {{Gebruiker besoekland alpha2|UA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|AT}} {{Gebruiker besoekland Orania}} {{Gebruiker besoekland alpha2|PL}} {{Gebruiker besoekland alpha2|PT}} {{Gebruiker besoekland alpha2|RU}} {{Gebruiker besoekland alpha2|CN}} {{Gebruiker besoekland alpha2|ES}} {{Gebruiker besoekland alpha2|ZA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|SE}} {{Gebruiker besoekland alpha2|CH}} {{Gebruiker besoekland alpha2|TH}} {{Gebruiker besoekland alpha2|TR}} {{Gebruiker besoekland alpha2|UK}} {{Gebruiker besoekland alpha2|US}} {{Gebruiker besoekland alpha2|IS}} {{Gebruiker besoekland alpha2|ZW}} </div> [[Kategorie:Gebruiker koppelvlakadministrateur]] 7vo463u3ha8try342f33l3aquzgbz53 2965347 2965346 2026-09-05T22:36:52Z Pynappel 70858 /* Vertaling */ 2965347 wikitext text/x-wiki {{Babel|af|en-4|de-3|nl-2|pt-1|ru-1}} {{Gebruiker Gebruikersboksies omraam| {{Gebruiker wikipedia/WikiDwergie}} }} == KI-porboodskappe == === Vertaling === Huidige [[porboodskap]] wat ek gebruik om artikels vanuit Engels te vertaal: Vertaal die artikel https://en.wikipedia.org/wiki/Ratko_Mladi%C4%87 na Afrikaans. Indien 'n sjabloon nie op afwiki bestaan nie, moet dit dan nie gebruik nie en pas die teks toepaslik aan sodat dit steeds sin maak. Moenie jou eie navorsing doen of nuwe inhoud skep nie. Bring alle verwysings oor vir stellings wat van die ander weergawe na die Afrikaanse weergawe oorgebring word. Hierdie porboodskap doen die donkiewerk van vertaling. Ek gebruik [[Claude (groot taalmodel)|Claude]]. === Uitbreiding === Brei die artikel https://af.wikipedia.org/wiki/X uit na aanleiding van die artikels https://en.wikipedia.org/wiki/Y en https://fr.wikipedia.org/wiki/Z. Indien 'n sjabloon nie op afwiki bestaan nie, moet dit dan nie gebruik nie en pas die teks toepaslik aan sodat dit steeds sin maak. Maak seker die resulterende weergawe dupliseer nie inligting of verwysings nie. Moenie inligting uit die huidige weergawe verwyder nie, tensy dit feitelik inkorrek is. Werk eerder die huidige weergawe by met nuwe inligting uit die ander weergawes en pas die teks aan sodat die prosa natuurlik vloei. Moenie nuwe inhoud skep nie. Gebruik slegs die inhoud van die oorspronklike Afrikaanse weergawe en die inhoud van die ander weergawes om 'n uitgebreide, nuwe Afrikaanse weergawe te skep. Bring ook alle verwysings oor vir stellings wat van die ander weergawe na die Afrikaanse weergawe oorgebring word. Indien 'n stelling reeds in die Afrikaanse weergawe is en dit het nie 'n verwysing nie, maar dieselfde stelling het 'n verwysing in 'n ander weergawe, bring die verwysing oor. Moenie onensiklopediese inhoud oorbring nie. === Versmelting === Versmelt die Wikipedia-artikels https://af.wikipedia.org/wiki/Universiteit_van_Gent en https://af.wikipedia.org/wiki/Universiteit_Gent deur seker te maak alle inligting en stellings wat in een of die ander artikel voorkom, in die resultaat voorkom, en dat inligting en stellings wat in beide artikels voorkom, in die resultaat slegs een keer voorkom deur dit op 'n intelligente manier te kombineer, te herskryf of te herfraseer, tensy dit sin maak om die inligting of stellings te herhaal vanweë die posisie waar dit in die resultaat voorkom en/of om die resultaat natuurlik te laat klink. == Instandhoudingskategorieë == * [[:Kategorie:Doodloopartikels]] * [[:Kategorie:Weesbladsye]] == Bronne == === ''Maroela Media'' === ''[[Maroela Media]]'' is 'n belangrike bron omdat dit aktuele gebeure in Afrikaans dokumenteer en omdat dit gratis toeganklik is. Tans pas dit tegniese versperrings toe wat verhoed dat teks geselekteer en gekopieer kan word. Die taak om verwysings na en aanhalings uit hierdie bron by Wikipedia in te sluit, word dus bemoeilik, terwyl 'n vasberade persoon wat outeursreg wil skend, eenvoudig die HTML sal aflaai. Om bv. 'n verwysing na 'n artikel by Wikipedia in te sluit, moet die titel, datum, outeur en moontlik 'n aanhaling uit die teks gekopieer word. Hierdie versperrings forseer 'n gebruiker om die teks handmatig oor te tik of om die versperring te omseil. Ek is nie bewus van enige ander bron wat hierdie tegniese versperrings toepas nie. Dus, om hierdie versperrings te omseil, volg die volgende stappe: 1. Blokkeer die skrip wat met kopieer lol deur [https://ublockorigin.com/ uBlock Origin] te installeer en die URL <code>https://maroelamedia.co.za/wp-content/themes/bones-maroelamedia/library/js/scripts.js</code> by "My filters" (uBlock Origin-ikoon > Ratte > My filters) te voeg. 2. Maak 'n boekmerk en voeg die volgende bronkode in die URL-veld: <syntaxhighlight lang="javascript"> javascript:(function(){document.getElementsByTagName('body')[0].style.userSelect='unset';}()) </syntaxhighlight> 3. Kliek op die boekmerk op 'n bladsy waar jy teks wil kopieer. 'n Mens kan ook die skrip outomaties loop deur dit in Tampermonkey of Greasemonkey te stoor. Tampermonkey-voorbeeld: <syntaxhighlight lang="javascript"> // ==UserScript== // @name . // @version 2024-04-15 // @description . // @match https://maroelamedia.co.za/* // ==/UserScript== (function() { 'use strict'; document.getElementsByTagName('body')[0].style.userSelect = 'unset'; })(); </syntaxhighlight> == Uitstaande take == * Versmelt en opruim van sjablone ** {{ss|Inligtingskas}}, {{ss|Inligtingskas2}}, {{ss|Inligtingskas3}}, {{ss|Inligtingskas4}} ** {{ss|Inligtingskas Maatskappy}}, {{ss|Infobox company}} * Voeg dokumentasie by sjablone * Verbeter artikels in [[:meta:List of articles every Wikipedia should have|monster van artikels]] ([[:meta:List of Wikipedias by sample of articles|ranglys]]) * Gaan voorkoms van [[Sjabloon:Geen bronne]] op selfoonweergawe na (oranje vs. grys band) === Skep ontbrekende metabladsye === {| class="wikitable" |- ! Bladsy !! Engelse weergawe |- | [[Wikipedia:Verwysing benodig]] || [[:en:Wikipedia:Citation needed]] |} == [[:m:List of Wikipedias by sample of articles]] == {| class="wikitable" |- ! Datum !! Rang !! [[:m:Talk:List_of_Wikipedias_by_sample_of_articles/Archives/2007#Proposed_weighting_of_characters_for_formula_.28Option.232_using_Babel_text.29|Gewig]] !! Gemiddelde artikelgrootte !! Mediaan artikelgrootte !! Afwesig (0k) !! Saadjies (< 10k) !! Artikels (10-30k) !! Lang artikels (> 30k) !! Punt !! Groei |- | 2026-08-05 || 50 || 1.0 || 18,441 || 8,808 || 0 || 544 || 289 || 167 || 35.59 || +0.00 |- | 2026-09-05 || 47 || 1.0 || 20,734 || 10,085 || 0 || 497 || 287 || 216 || 39.88 || +4.29 |} == Skakels == * [[:m:List of Wikipedias by sample of articles]] * [[:m:List of Wikipedias by expanded sample of articles]] <div> {{Gebruiker besoekland alpha2|AU}} {{Gebruiker besoekland alpha2|BE}} {{Gebruiker besoekland alpha2|BR}} {{Gebruiker besoekland alpha2|BU}} {{Gebruiker besoekland alpha2|DK}} {{Gebruiker besoekland alpha2|DE}} {{Gebruiker besoekland alpha2|EE}} {{Gebruiker besoekland alpha2|FR}} {{Gebruiker besoekland alpha2|GR}} {{Gebruiker besoekland alpha2|IT}} {{Gebruiker besoekland alpha2|QA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|LA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|LT}} {{Gebruiker besoekland alpha2|MY}} {{Gebruiker besoekland alpha2|MA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|NL}} {{Gebruiker besoekland alpha2|NO}} {{Gebruiker besoekland alpha2|NZ}} {{Gebruiker besoekland alpha2|UA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|AT}} {{Gebruiker besoekland Orania}} {{Gebruiker besoekland alpha2|PL}} {{Gebruiker besoekland alpha2|PT}} {{Gebruiker besoekland alpha2|RU}} {{Gebruiker besoekland alpha2|CN}} {{Gebruiker besoekland alpha2|ES}} {{Gebruiker besoekland alpha2|ZA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|SE}} {{Gebruiker besoekland alpha2|CH}} {{Gebruiker besoekland alpha2|TH}} {{Gebruiker besoekland alpha2|TR}} {{Gebruiker besoekland alpha2|UK}} {{Gebruiker besoekland alpha2|US}} {{Gebruiker besoekland alpha2|IS}} {{Gebruiker besoekland alpha2|ZW}} </div> [[Kategorie:Gebruiker koppelvlakadministrateur]] m9q8afcckhrucp8rhmfapcewgkfskuy 2965413 2965347 2026-09-06T11:10:06Z Pynappel 70858 /* Skakels */ 2965413 wikitext text/x-wiki {{Babel|af|en-4|de-3|nl-2|pt-1|ru-1}} {{Gebruiker Gebruikersboksies omraam| {{Gebruiker wikipedia/WikiDwergie}} }} == KI-porboodskappe == === Vertaling === Huidige [[porboodskap]] wat ek gebruik om artikels vanuit Engels te vertaal: Vertaal die artikel https://en.wikipedia.org/wiki/Ratko_Mladi%C4%87 na Afrikaans. Indien 'n sjabloon nie op afwiki bestaan nie, moet dit dan nie gebruik nie en pas die teks toepaslik aan sodat dit steeds sin maak. Moenie jou eie navorsing doen of nuwe inhoud skep nie. Bring alle verwysings oor vir stellings wat van die ander weergawe na die Afrikaanse weergawe oorgebring word. Hierdie porboodskap doen die donkiewerk van vertaling. Ek gebruik [[Claude (groot taalmodel)|Claude]]. === Uitbreiding === Brei die artikel https://af.wikipedia.org/wiki/X uit na aanleiding van die artikels https://en.wikipedia.org/wiki/Y en https://fr.wikipedia.org/wiki/Z. Indien 'n sjabloon nie op afwiki bestaan nie, moet dit dan nie gebruik nie en pas die teks toepaslik aan sodat dit steeds sin maak. Maak seker die resulterende weergawe dupliseer nie inligting of verwysings nie. Moenie inligting uit die huidige weergawe verwyder nie, tensy dit feitelik inkorrek is. Werk eerder die huidige weergawe by met nuwe inligting uit die ander weergawes en pas die teks aan sodat die prosa natuurlik vloei. Moenie nuwe inhoud skep nie. Gebruik slegs die inhoud van die oorspronklike Afrikaanse weergawe en die inhoud van die ander weergawes om 'n uitgebreide, nuwe Afrikaanse weergawe te skep. Bring ook alle verwysings oor vir stellings wat van die ander weergawe na die Afrikaanse weergawe oorgebring word. Indien 'n stelling reeds in die Afrikaanse weergawe is en dit het nie 'n verwysing nie, maar dieselfde stelling het 'n verwysing in 'n ander weergawe, bring die verwysing oor. Moenie onensiklopediese inhoud oorbring nie. === Versmelting === Versmelt die Wikipedia-artikels https://af.wikipedia.org/wiki/Universiteit_van_Gent en https://af.wikipedia.org/wiki/Universiteit_Gent deur seker te maak alle inligting en stellings wat in een of die ander artikel voorkom, in die resultaat voorkom, en dat inligting en stellings wat in beide artikels voorkom, in die resultaat slegs een keer voorkom deur dit op 'n intelligente manier te kombineer, te herskryf of te herfraseer, tensy dit sin maak om die inligting of stellings te herhaal vanweë die posisie waar dit in die resultaat voorkom en/of om die resultaat natuurlik te laat klink. == Instandhoudingskategorieë == * [[:Kategorie:Doodloopartikels]] * [[:Kategorie:Weesbladsye]] == Bronne == === ''Maroela Media'' === ''[[Maroela Media]]'' is 'n belangrike bron omdat dit aktuele gebeure in Afrikaans dokumenteer en omdat dit gratis toeganklik is. Tans pas dit tegniese versperrings toe wat verhoed dat teks geselekteer en gekopieer kan word. Die taak om verwysings na en aanhalings uit hierdie bron by Wikipedia in te sluit, word dus bemoeilik, terwyl 'n vasberade persoon wat outeursreg wil skend, eenvoudig die HTML sal aflaai. Om bv. 'n verwysing na 'n artikel by Wikipedia in te sluit, moet die titel, datum, outeur en moontlik 'n aanhaling uit die teks gekopieer word. Hierdie versperrings forseer 'n gebruiker om die teks handmatig oor te tik of om die versperring te omseil. Ek is nie bewus van enige ander bron wat hierdie tegniese versperrings toepas nie. Dus, om hierdie versperrings te omseil, volg die volgende stappe: 1. Blokkeer die skrip wat met kopieer lol deur [https://ublockorigin.com/ uBlock Origin] te installeer en die URL <code>https://maroelamedia.co.za/wp-content/themes/bones-maroelamedia/library/js/scripts.js</code> by "My filters" (uBlock Origin-ikoon > Ratte > My filters) te voeg. 2. Maak 'n boekmerk en voeg die volgende bronkode in die URL-veld: <syntaxhighlight lang="javascript"> javascript:(function(){document.getElementsByTagName('body')[0].style.userSelect='unset';}()) </syntaxhighlight> 3. Kliek op die boekmerk op 'n bladsy waar jy teks wil kopieer. 'n Mens kan ook die skrip outomaties loop deur dit in Tampermonkey of Greasemonkey te stoor. Tampermonkey-voorbeeld: <syntaxhighlight lang="javascript"> // ==UserScript== // @name . // @version 2024-04-15 // @description . // @match https://maroelamedia.co.za/* // ==/UserScript== (function() { 'use strict'; document.getElementsByTagName('body')[0].style.userSelect = 'unset'; })(); </syntaxhighlight> == Uitstaande take == * Versmelt en opruim van sjablone ** {{ss|Inligtingskas}}, {{ss|Inligtingskas2}}, {{ss|Inligtingskas3}}, {{ss|Inligtingskas4}} ** {{ss|Inligtingskas Maatskappy}}, {{ss|Infobox company}} * Voeg dokumentasie by sjablone * Verbeter artikels in [[:meta:List of articles every Wikipedia should have|monster van artikels]] ([[:meta:List of Wikipedias by sample of articles|ranglys]]) * Gaan voorkoms van [[Sjabloon:Geen bronne]] op selfoonweergawe na (oranje vs. grys band) === Skep ontbrekende metabladsye === {| class="wikitable" |- ! Bladsy !! Engelse weergawe |- | [[Wikipedia:Verwysing benodig]] || [[:en:Wikipedia:Citation needed]] |} == [[:m:List of Wikipedias by sample of articles]] == {| class="wikitable" |- ! Datum !! Rang !! [[:m:Talk:List_of_Wikipedias_by_sample_of_articles/Archives/2007#Proposed_weighting_of_characters_for_formula_.28Option.232_using_Babel_text.29|Gewig]] !! Gemiddelde artikelgrootte !! Mediaan artikelgrootte !! Afwesig (0k) !! Saadjies (< 10k) !! Artikels (10-30k) !! Lang artikels (> 30k) !! Punt !! Groei |- | 2026-08-05 || 50 || 1.0 || 18,441 || 8,808 || 0 || 544 || 289 || 167 || 35.59 || +0.00 |- | 2026-09-05 || 47 || 1.0 || 20,734 || 10,085 || 0 || 497 || 287 || 216 || 39.88 || +4.29 |} == Skakels == * [[:m:List of Wikipedias by sample of articles]] * [[:m:List of Wikipedias by expanded sample of articles]] * [[:Kategorie:Bladsye met skripfoute]] <div> {{Gebruiker besoekland alpha2|AU}} {{Gebruiker besoekland alpha2|BE}} {{Gebruiker besoekland alpha2|BR}} {{Gebruiker besoekland alpha2|BU}} {{Gebruiker besoekland alpha2|DK}} {{Gebruiker besoekland alpha2|DE}} {{Gebruiker besoekland alpha2|EE}} {{Gebruiker besoekland alpha2|FR}} {{Gebruiker besoekland alpha2|GR}} {{Gebruiker besoekland alpha2|IT}} {{Gebruiker besoekland alpha2|QA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|LA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|LT}} {{Gebruiker besoekland alpha2|MY}} {{Gebruiker besoekland alpha2|MA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|NL}} {{Gebruiker besoekland alpha2|NO}} {{Gebruiker besoekland alpha2|NZ}} {{Gebruiker besoekland alpha2|UA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|AT}} {{Gebruiker besoekland Orania}} {{Gebruiker besoekland alpha2|PL}} {{Gebruiker besoekland alpha2|PT}} {{Gebruiker besoekland alpha2|RU}} {{Gebruiker besoekland alpha2|CN}} {{Gebruiker besoekland alpha2|ES}} {{Gebruiker besoekland alpha2|ZA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|SE}} {{Gebruiker besoekland alpha2|CH}} {{Gebruiker besoekland alpha2|TH}} {{Gebruiker besoekland alpha2|TR}} {{Gebruiker besoekland alpha2|UK}} {{Gebruiker besoekland alpha2|US}} {{Gebruiker besoekland alpha2|IS}} {{Gebruiker besoekland alpha2|ZW}} </div> [[Kategorie:Gebruiker koppelvlakadministrateur]] 6lclz9h1tsrxhqdbbggrmark7cddqtv 0 420623 2965391 2915987 2026-09-06T09:24:12Z Aliwal2012 39067 rooi LUA fout verbeter 2965391 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Charles Ernest Butler - King Arthur.jpg|duimnael|Koning Arthur, deur Charles Ernest Butler.]] '''Koning Arthur''' was volgens [[Legende|legendes]] 'n koning van [[Verenigde Koninkryk|Brittanje]]. Hy is 'n volksheld en sentrale figuur in die [[Middeleeue|Middeleeuse]] literêre tradisie bekend as ''the Matter of Britain''. In [[Wallis|Walliese]] bronne word Arthur uitgebeeld as 'n leier van die post-Romeinse Britte in gevegte teen die [[Angel-Saksers]] in die laat [[5de eeu|5de]] en vroeë [[6de eeu|6de eeue]]. Hy verskyn eers in twee vroeë Middeleeuse historiese bronne, die ''Annales Cambriae'' en die ''Historia Brittonum'', maar dit dateer tot 300 jaar nadat hy veronderstel was om te lewe, en die meeste historici wat die tydperk bestudeer, beskou hom nie as 'n historiese figuur nie. Sy naam kom ook voor in vroeë Walliese poëtiese bronne soos ''Y Gododdin''.<ref name="shippey">Tom Shippey, "So Much Smoke", ''review'' of {{Harvnb|Higham|2002}}, ''London Review of Books'', '''40''':24:23 (20 December 2018)</ref><ref name="higham">{{Harvnb|Higham|2002|pp= 11–37}}, has a summary of the debate on this point.; {{Cite book |last=Davies |first=John |url=http://archive.org/details/historyofwales0000davi |title=A history of Wales |date=1993 |publisher= Allen Lane the Penguin Press |place=London |isbn=978-0-7139-9098-0 |pages=133}}</ref><ref>{{Harvnb|Charles-Edwards|1991|p= 15}}; {{Harvnb|Sims-Williams|1991}}. ''Y Gododdin'' cannot be dated precisely: it describes 6th-century events and contains 9th- or 10th-century spelling, but the surviving copy is 13th-century.</ref><ref name="padel">See {{Harvnb|Padel|1994}}; {{Harvnb|Sims-Williams|1991}}; {{Harvnb|Green|2007b}}; and {{Harvnb|Roberts|1991a}}</ref><ref>{{Harvnb|Thorpe|1966}}, but see also {{Harvnb|Loomis|1956}}</ref> Die karakter het ontwikkel deur Walliese mitologie, en verskyn óf as 'n groot vegter wat Brittanje verdedig teen menslike en bonatuurlike vyande óf as 'n magiese figuur van [[folklore]], soms geassosieer met die Walliese anderwêreld ''Annwn''. Die legendariese Arthur het grootliks ontwikkel as 'n figuur van internasionale belang deur die gewildheid van Geoffrey van Monmouth se verbeeldingryke 12de-eeuse ''Historia Regum Britanniae'' (Geskiedenis van die Konings van Brittanje). Geoffrey het Arthur uitgebeeld as 'n koning van Brittanje wat die [[Sakse]] verslaan het en 'n groot ryk gevestig het. Baie elemente en insidente wat nou 'n integrale deel van die Arthur-verhaal is, verskyn in Geoffrey se Historia, insluitend Arthur se pa Uther Pendragon, die towenaar Merlin, Arthur se vrou Guinevere, die swaard Excalibur, Arthur se bevrugting by Tintagel, sy laaste geveg teen Mordred by Camlann, en laaste rus in Avalon.<ref name="higham" /><ref name="padel" /> Die temas, gebeure en karakters van die Arthurlegende verskil baie van teks tot teks, en daar is nie een kanonieke weergawe nie. Arthur-literatuur het gedurende die Middeleeue gedy, maar het in die daaropvolgende eeue afgeneem totdat dit weer 'n groot herlewing in die [[19de eeu]] beleef het. In die [[21ste eeu]] het die legende steeds prominensie, nie net in [[letterkunde]] nie, maar ook in verwerkings vir teater, film, televisie, strokiesprente en ander media. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Volksverhale]] tdv9u50gkkfuvi5yn1qm73fcl7f0kh6 0 421270 2965295 2964134 2026-09-05T19:06:25Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2965295 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Zcash logo (2024–present).svg|duimnael|Logo van Zcash]] '''Zcash''' is 'n privaatheid-gefokusde [[Kriptogeld|kriptogeldeenheid]] wat afgelei is van Bitcoin se kodebasis, met die belangrikste innovasie van die byvoeging van 'n geënkripteerde grootboek wat nul-kennis-bewyse gebruik. Die protokol is in [[2016]] bekendgestel en gebruik 'n [[blokketting]]-tegnologie genaamd "zk-SNARKs" (''Zero-Knowledge Succinct Non-Interactive Arguments of Knowledge'') wat 'n hoër mate van privaatheid en anonimiteit bied in vergelyking met [[Bitcoin]]. Transaksies kan deursigtig wees, soortgelyk aan bitcoin-transaksies, of dit kan beskermde transaksies wees wat 'n tipe nul-kennis-bewys gebruik om anonimiteit in transaksies te verskaf. Zcash-munte is óf in 'n deursigtige poel óf in 'n beskermde poel. Zcash is gebaseer op die Bitcoin-[[kode]], het dieselfde hoeveelheid beperkte munte beskikbaar (21 miljoen) en is geskep deur Zooko Wilcox-O'Hearn en die Zcash Company, wat later na die Electric Coin Company hernoem is. == Besonderhede == Betalings in Zcash word op 'n openbare [[blokketting]] gepubliseer, maar gebruikers kan 'n opsionele privaatheidseienskap gebruik om die sender, ontvanger en bedrag wat oorgedra word, te versteek. Soos Bitcoin het Zcash 'n vaste totale hoeveelheid van 21 miljoen eenhede. Gebruikers kan Zcash-beursies soos Zashi<ref name="zashi">{{Cite web|url=https://electriccoin.co/zashi/|titel=Zashi - Privacy by Default|werk=Electric Coin Company|taal=en}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="zashi-wikidata">{{Cite web|url=https://www.wikidata.org/wiki/Q135458358|titel=Zashi|werk=Wikidata|taal=en}}</ref> gebruik, wat privaatheid by verstek bied deur te vereis dat fondse beskerm word voordat dit bestee kan word. In Julie 2025<ref name="zechub">{{Cite web|url=https://zechub.wiki/dashboard|titel=ZecHub Dashboard|werk=ZecHub|taal=en}}</ref> is ongeveer 20 miljoen van die bestaande munte beskerm. Transaksies kan "deursigtig" wees en soortgelyk aan bitcoin-transaksies in die geval waar dit beheer word deur 'n t-addr (deursigtige adres), of dit kan 'n tipe nul-kennis-bewys wees wat zk-SNARKs genoem word; in hierdie geval word die transaksies "beskerm" genoem en word dit beheer deur 'n z-addr (beskermde adres). == Gebruik == Zcash word gebruik as 'n privaatheid-gefokusde kriptogeldeenheid wat gebruikers in staat stel om beskermde (private) of deursigtige (openbare) transaksies te stuur. Beskermde transaksies gebruik nul-kennis-bewyse om sender, ontvanger en transaksiebedrae vertroulik te hou. In Julie 2025<ref name="zechub"/> word ongeveer 20% van die totale ZEC-muntvoorraad in beskermde adresse gehou. Zashi,<ref name="zashi"/><ref name="zashi-wikidata"/> 'n moderne beursie wat deur die Electric Coin Company ontwikkel is, word tans beskou as een van die gebruikersvriendelikste beursies wat privaatheid by verstek bied. Dit dwing die beskerming van fondse voor besteding af en vereenvoudig beskermde transaksies vir gebruikers op alle platforms. Zcash gebruik 'n Bewys-van-Werk konsensusmeganisme soortgelyk aan Bitcoin. Blokbelonings word verdeel tussen delwers en die Zcash-ontwikkelingsfonds: 80% van die belonings gaan na delwers, terwyl 20% toegeken word om Zcash se ontwikkeling te ondersteun. 'n Voorgestelde toekomstige opgradering<ref name="community-funding">{{Cite web|url=https://forum.zcashcommunity.com/t/proposal-for-a-community-coin-holder-funding-model/50332|titel=Proposal for a Community Coin Holder Funding Model|werk=Zcash Community Forum|taal=en}}</ref> sal twee derdes van die ontwikkelingsfonds na ZEC-munthouers herlei, wat hulle in staat stel om te stem oor hoe die fondse versprei word—die bekendstelling van 'n meer gedesentraliseerde bestuurmeganisme. == Skaleringspogings == Zcash het deur drie belangrike beskermde poele ontwikkel, elkeen meer privaat en skaalbaar as die vorige. === Sprout (2016): Die Prototipe === * Eerste privaatheidsketting wat zk-SNARKs gebruik. * Het 'n "vertroude opstelling seremonie" vereis, wat beroemd Edward Snowden betrek het. * Swaar: Het 3GB RAM per transaksie benodig. Nie mobiel-vriendelik nie. * As die opstelling gekompromitteer was, kon oneindige munte onopgemerk geslaan gewees het. Vandag: ''in die proses van veroudring''. Beursies soos '''Zashi'''<ref name="zashi"/><ref name="zashi-wikidata"/> migreer gebruikers outomaties weg daarvan en na die mees private en veilige opsie. === Sapling (2018): Werklike Bruikbaarheid === * 100x meer doeltreffend: uiteindelik bruikbaar op telefoons. * Het '''kyksleutels''', '''gediversifiseerde adresse''' en '''ligte kliënt ondersteuning''' bekendgestel. * Vertroude opstelling steeds nodig, maar hierdie keer met honderde deelnemers in 'n twee-fase seremonie (Powers of Tau<ref name="powers-of-tau">{{Cite web|url=https://www.coindesk.com/markets/2018/04/13/zcash-completes-powers-of-tau-privacy-ceremony|titel=Zcash Completes 'Powers of Tau' Privacy Ceremony|werk=CoinDesk|datum=2018-04-13|taal=en|access-date=2025-07-27|archive-date=2025-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20250913172331/https://www.coindesk.com/markets/2018/04/13/zcash-completes-powers-of-tau-privacy-ceremony|url-status=dead}}</ref>). Meer gedesentraliseerd, maar steeds 'n vertroue-anker. Sapling word steeds ondersteun, maar word uitgeskakel. Nuwe UX stuur gebruikers weg daarvan. === Orchard (2022): Geen Vertroue Nodig === * Gebou op '''Halo 2''': 'n vertroude-opstelling-vrye, rekursiewe-bewys ZK-stelsel. * Geen seremonies nie. Geen aannames nie. Geen vertroue-ankers nie. * Ondersteun bundeling, ZK rollups en doeltreffende sinchronisering op mobiele toestelle. Orchard<ref name="orchard-github">{{Cite web|url=https://github.com/zcash/orchard|titel=Orchard|werk=GitHub - Zcash|taal=en}}</ref> is die standaard in moderne Zcash-beursies vandag. == Netwerk opgraderings == Die eerste opgradering van die Zcash-netwerk is gedoen deur middel van 'n harde vurk op bloknommer 347500, wat op 25 Junie 2018 plaasgevind het. 'n Nuwe eienskap is bekendgestel wat gebruikers toegelaat het om verstryktye vir transaksies in te stel. Hierdie opgradering het ook handtekeningverifikasie verbeter, wat gehelp het om transaksie spoed te verbeter. Sedertdien het die Zcash-netwerk verskeie betekenisvolle opgraderings ondergaan, insluitend die implementering van die Sapling-protokol in 2018 en later die Orchard-protokol<ref name="orchard-github"/> in 2022. In 2025 bly die netwerk ontwikkel met voortdurende verbeterings in privaatheid, skaalbaarheid en bruikbaarheid, met moderne beursies soos Zashi<ref name="zashi"/><ref name="zashi-wikidata"/> wat privaatheid by verstek bied en ongeveer 20% van die totale ZEC-voorraad wat in beskermde adresse gehou word.<ref name="zechub"/> == Geskiedenis == Ontwikkelingswerk aan Zcash het in 2013 begin deur professor Matthew Green van die Johns Hopkins-universiteit en sy nagraadse studente Ian Miers en Christina Garman, wat die Zerocoin-protokol ontwikkel het. Hulle het daarna kragte saamgesnoer met 'n span kriptograwe, insluitend Alessandro Chiesa en Madars Virza van MIT, en Eli Ben-Sasson van die Technion en Eran Tromer van die Universiteit van Tel Aviv, wat 'n meer doeltreffende variant genaamd zk-SNARKs ontwikkel het.<ref name="NYT">{{Cite news |last=Popper |first=Nathaniel |date=2016-10-31 |title=Zcash, a Harder-to-Trace Virtual Currency, Generates Price Frenzy |url=https://www.nytimes.com/2016/11/01/business/dealbook/zcash-a-harder-to-trace-virtual-currency-generates-price-frenzy.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190111120448/https://www.nytimes.com/2016/11/01/business/dealbook/zcash-a-harder-to-trace-virtual-currency-generates-price-frenzy.html |archive-date=11 Januarie 2019 |access-date=26 Januarie 2017 |work=The New York Times}}</ref><ref name="Fortune_Dec2017">{{Cite news |last=Hackett |first=Robert |date=2017-12-18 |title=Can This Man Build a Better Bitcoin? |work=Fortune |url=https://fortune.com/2017/12/18/jp-morgan-bitcoin-zcash-wilcox/}}</ref><ref name="Fortune_ZKP">{{Cite news |last=Weiss |first=Ben |date=2023-06-05 |title=A brief history of zero-knowledge proofs, the buzzy mathematical technique that's taken crypto by storm |url=https://fortune.com/crypto/2023/06/05/zero-knowledge-proofs-history-zk-rollups-cryptography-zcash/ |access-date=22 Maart 2026 |work=Fortune |url-access=subscription}}</ref><ref name="IEEE_Ceremony">{{Cite web |last=Peck |first=Morgen E. |date=2016-12-02 |title=The Crazy Security Behind the Birth of Zcash, the Inside Story |url=https://spectrum.ieee.org/the-crazy-security-behind-the-birth-of-zcash |website=IEEE Spectrum}}</ref> Die ontwikkeling is voltooi deur die winsgewende Zcash-maatskappy, gelei deur Zooko Wilcox, 'n rekenaarsekuriteitspesialis in [[Colorado]].<ref name="NYT"/> Die Zcash-maatskappy het meer as $3 miljoen ingesamel van beleggers, insluitend [[Naval Ravikant]].<ref name="NYT"/><ref name="Fortune_Dec2017"/> == Sien ook == * [[Monero]] * [[Bitcoin]] * [[Kriptogeld]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://z.cash Zcash Amptelike Webwerf] * [https://electriccoin.co/ Electric Coin Company] {{saadjie}} {{Kriptogeld}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geldeenhede]] [[Kategorie:Kriptogeld]] aratij8zki5ypdttuc98hodk5jv1m15 0 453921 2965258 2888362 2026-09-05T16:46:48Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2965258 wikitext text/x-wiki '''Vusimuzi “Cat” Matlala''' is 'n [[Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse]] [[sakeman]] bekend vir sy betrokkenheid by groot staatskontrakte en verwante kontroversies. Hy is gebaseer in [[Pretoria]].<ref>{{Cite web |last=Sithole |first=Siyabonga |date=2025-09-18 |title=State believes it has "water-tight" case against Pretoria businessman Cat Matlala |url=https://capetimes.co.za/news/2025-09-18-state-believes-it-has-water-tight-case-against-pretoria-businessman-cat-matlala/ |url-status=live |access-date=2025-09-19 |website=Cape Times |language=en}}</ref> Hy is in die [[Media (kommunikasie)|media]] beskryf as 'n "sekuriteitsbaas" en "[[tenderpreneur]]".<ref>{{Cite web |last=Pijoos |first=Jeff Wicks & Iavan |title=SILENCED {{!}} Police award R360m contract to Tembisa Hospital tender don |url=https://www.news24.com/investigations/silenced-police-award-r360m-contract-to-tembisa-hospital-tender-don-20241220 |access-date=2025-09-19 |website=News24 |language=en-US}}</ref> Matlala bestuur verskeie maatskappye in die sekuriteits- en mediese dienstesektore. Hy was byvoorbeeld die enigste direkteur van Medicare 24 Tshwane District,<ref>{{Cite web |last=Wicks |first=Jeff |title=9 LIVES: How tender magnate handed R360m police deal to placeholder director |url=https://www.news24.com/investigations/paris-paper-queen-how-tender-magnate-handed-r360m-police-deal-to-placeholder-director-20250305 |access-date=2025-09-19 |website=News24 |language=en-US}}</ref> 'n maatskappy wat gesondheidsrisikobestuursdienste verskaf, en 'n aktiewe direkteur van Cat VIP Protection Pty Ltd, Falcon Cat Trading and Suppliers, Lux South African Investments Pty Ltd, Cor Kabeng Trading & Suppliers en Black AK Trading.<ref>{{Cite web |last=Yoganathan |first=Venilla |date=2023-02-15 |title=Tembisa tender tycoon now under scrunity over blue-lights cavalcade |url=https://www.medicalbrief.co.za/tembisa-tender-tycoon-now-under-scrunity-over-blue-lights-cavalcade/ |access-date=2025-09-19 |website=Juta MedicalBrief |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Majadibodu |first=Simon |date=2025-09-03 |title=Businessman Vusimuzi ‘Cat’ Matlala claims 52 workers lost jobs after SAPS cancelled his R360 million contract |url=https://thestar.co.za/news/crime-and-courts/2025-09-03-businessman-vusimuzi-cat-matlala-claims-52-workers-lost-jobs-after-saps-cancelled-his-r360-million-contract/ |url-status=live |access-date=2025-09-19 |website=The Star |language=en}}</ref> Deur hierdie firmas het hy uitgebrei na regeringsverkryging en gesondheidsdienstekontrakte.<ref name=":0">{{Cite web |last=Yoganathan |first=Venilla |date=2025-01-08 |title=Tembisa Hospital tender tycoon landed R360m SAPS contract |url=https://www.medicalbrief.co.za/tembisa-hospital-tender-tycoon-landed-r360m-saps-contract/ |access-date=2025-09-19 |website=Juta MedicalBrief |language=en-US}}</ref> ==Loopbaan== Matlala het 'n loopbaan in private sekuriteit en gesondheidsorgverkryging opgebou. Benewens Medicare 24, bestuur hy sekuriteitsverwante maatskappye.<ref name=":1">{{Cite web |last=Sithole |first=Siyabonga |date=2025-09-17 |title=Serious charges lead to bail denial for Pretoria businessman Cat Matlala |url=https://iol.co.za/news/south-africa/2025-09-17-serious-charges-lead-to-bail-denial-for-pretoria-businessman-cat-matlala/ |url-status=live |access-date=2025-09-19 |website=IOL |language=en}}</ref> Hy het Black AK Trading en Cor Kabeng Trading (klein firmas geregistreer in 2017) gelei wat betrokke geraak het by hospitaalvoorsieningskontrakte.<ref name=":0" /> Ondersoekers het opgemerk dat Black AK en Cor Kabeng kort voor hulle tenders gewen het, geskep is, en Matlala het as die direkteur van beide gelys gebly.<ref name=":1" /> In die sekuriteitsektor is Matlala bekend daarvoor dat hy toesig hou oor Cat Protection and Security en Cat VIP Holdings. Hierdie firmas het sekuriteits- en verwante dienste verskaf.<ref>{{Cite web |last=Amashabalala |first=Mawande |date=2025-07-13 |title=State mum on who authorised Vusi ‘Cat’ Matlala’s blue light escorts |url=https://sundayworld.co.za/news/state-mum-on-who-authorised-vusi-cat-matlalas-blue-light-escorts/ |access-date=2025-09-19 |website=Sunday World |language=en-ZA}}</ref> Sy sakebedrywighede het hoë openbare profiel gekry na 'n reeks regeringskontrakte in die middel-2020's. Media-ondersoeke beklemtoon dat hy "deur 'n reeks winsgewende kontrakte met die Suid-Afrikaanse regering tot prominensie gestyg het". Sy maatskappye het verskeie tenders gewen, maar het ook die aandag van ouditeure en ondersoekers getrek.<ref>{{Cite web |last=Davis |first=Rebecca |date=2025-09-17 |title=Your guide to the main characters at the Madlanga Commission of Inquiry |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-09-17-your-guide-to-the-main-players-at-the-madlanga-commission-of-inquiry/ |access-date=2025-09-19 |website=[[Daily Maverick]]] |language=en}}</ref> ==Tenderbetrokkenheid== Matlala se naam is gekoppel aan verskeie groot regeringstenderkontrakte. In 2021 het fluitjieblaser [[Moord van Babita Deokaran|Babita Deokaran]], hoof van die Gautengse gesondheidsdepartement se anti-korrupsie-eenheid, onreëlmatighede in kontrakte by Tembisa-hospitaal uitgelig wat toegeken is aan maatskappye wat hy beheer het.<ref>{{Cite web |last=Manyane |first=Manyane |date=2025-09-14 |title=Investigation into Tembisa Hospital fraud implicates syndicate reportedly linked to President Ramaphosa's nephew |url=https://iol.co.za/news/2025-09-14-investigation-into-tembisa-hospital-fraud-implicates-syndicate-reportedly-linked-to-president-ramaphosas-nephew/ |url-status=live |access-date=2025-09-19 |website=IOL |language=en}}</ref> Deokaran se span het miljoene rande geïdentifiseer wat aan goedere en dienste van Black AK Trading & Suppliers en Cor Kabeng Trading & Suppliers bestee is, en het bedrogklagte teen die firmas voorgestel. Deokaran is in Augustus 2021 [[Moord van Babita Deokaran|vermoor]] voordat die ondersoek kon afsluit.<ref>{{Cite web |title=Silenced: Why Babita Deokaran was murdered |url=https://specialprojects.news24.com/silenced/ |access-date=2025-09-19 |website=specialprojects.news24.com |language=en}}</ref> Die Spesiale Ondersoekeenheid en die [[Valke (SAPD)|Valke]] het later parallelle ondersoeke na hierdie hospitaalkontrakte gedoen, met Matlala wat as die direkteur van die betrokke firmas aangewys is.<ref>{{Cite web |last=Majadibodu |first=Simon |date=2025-09-03 |title=Businessman Vusimuzi ‘Cat’ Matlala claims 52 workers lost jobs after SAPS cancelled his R360 million contract |url=https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2025-09-03-businessman-vusimuzi-cat-matlala-claims-52-workers-lost-jobs-after-saps-cancelled-his-r360-million-contract/ |url-status=live |access-date=2025-09-19 |website=IOL |language=en}}</ref> In 2024 is Matlala se maatskappy Medicare 24 Tshwane District 'n driejaar-gesondheidsdienstekontrak met die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] (SAPD) ter waarde van R360 miljoen toegeken.<ref>{{Cite web |last=Majadibodu |first=Simon |date=2025-09-03 |title=Businessman Vusimuzi ‘Cat’ Matlala claims 52 workers lost jobs after SAPS cancelled his R360 million contract |url=https://dailynews.co.za/news/crime-and-courts/2025-09-03-businessman-vusimuzi-cat-matlala-claims-52-workers-lost-jobs-after-saps-cancelled-his-r360-million-contract/ |url-status=live |access-date=2025-09-19 |website=Daily News |language=en}}</ref> Ingevolge hierdie kontrak sou Medicare 24 mediese assesserings en welstandsdienste aan ongeveer 180 000 polisielede verskaf. Toekenningsdokumente wat in Junie deur die polisie gepubliseer is, bevestig dat Matlala se maatskappy die enigste suksesvolle bieër vir die kontrak van R360 miljoen was.<ref>{{Cite web |last=Mahlangu |first=Sifiso |date=2025-07-08 |title=Bheki Cele stayed in luxury suite owned by dodgy tender mogul 'Cat' Matlala |url=https://iol.co.za/the-star/news/2025-07-08-bheki-cele-stayed-in-luxury-suite-owned-by-dodgy-tender-mogul-cat-matlala/ |url-status=live |access-date=2025-09-19 |website=IOL |language=en}}</ref> Hierdie toekenning het onmiddellike aandag getrek: ondersoekbeamptes het later bewyse van fronting en sameswering ontdek, en polisiebeamptes het erken dat die tender "gemerk is vir bedrog en ander misdade".<ref>{{Cite news |date=2025-09-11 |title=South Africa: Cele Caught Meeting Cat Matlala Weeks Before R360-Million Tender Axed |url=https://allafrica.com/stories/202509110273.html |access-date=2025-09-19 |work=Scrolla |language=en |archive-date=2025-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918174300/https://allafrica.com/stories/202509110273.html |url-status=dead }}</ref> Teen middel 2025 is die kontrak skielik gekanselleer deur die nasionale polisiekommissaris [[Fannie Masemola]], met verwysing na onreëlmatighede. ==Kontroversies== In 2024 is Matlala in hegtenis geneem en aangekla van verskeie oortredings. Volgens hofdokumente staan hy tereg op aanklagte van poging tot [[moord]], sameswering om moord te pleeg en [[geldwassery]].<ref>{{Cite web |last=Majadibodu |first=Simon |date=2025-09-17 |title=Court refuses bail for Matlala in alleged hit on actress ex-girlfriend Tebogo Thobejane |url=https://dailynews.co.za/news/crime-and-courts/2025-09-17-court-refuses-bail-for-matlala-in-alleged-hit-on-actress-ex-girlfriend-tebogo-thobejane/ |url-status=live |access-date=2025-09-19 |website=Daily News |language=en}}</ref> Hierdie aanklagte hou deels verband met 'n voorval in 2023 waarin 'n voertuig waarin sy voormalige meisie, die Suid-Afrikaanse aktrise Tebogo Thobejane, vervoer is, naby [[Sandton]] geskiet is. Matlala word daarvan beskuldig dat hy hierdie moord georkestreer het, maar hy het enige betrokkenheid of motief ontken. Thobejane is in die been gewond en het later landuit gevlug en gesê sy vrees vir haar lewe.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Central News |date=2025-09-09 |title=Tebogo Thobejane Fled South Africa Fearing for Her Life After Shooting Linked to Ex Vusimuzi Cat Matlala {{!}} Central News South Africa |url=https://centralnews.co.za/tebogo-thobejane-fled-south-africa-fearing-for-her-life-after-shooting-linked-to-ex-vusimuzi-cat-matlala/ |access-date=2025-09-19 |language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-za/news/other/actress-tebogo-thobejane-flees-south-africa-after-hit-drama-with-ex-lover-vusimuzi-cat-matlala/ar-AA1Ma5w7?apiversion=v2&noservercache=1&domshim=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1&batchservertelemetry=1&noservertelemetry=1 |access-date=2025-09-19 |website=www.msn.com}}</ref> Hy het onskuldig gepleit op alle aanklagte en bly in aanhouding nadat borgtog op 17 September 2025 geweier is,<ref>{{Cite web |last=ENCA |date=2025-09-17 |title=Vusimuzi 'Cat' Matlala denied bail |url=https://www.enca.com/news-top-stories/update-vusimuzi-cat-matlala-denied-bail |url-status=live |access-date=2025-09-19 |website=www.enca.com |language=en}}</ref> op grond daarvan dat hy 'n vlugrisiko en gevaar vir die samelewing inhou.<ref>{{Cite web |last=Zeeman |first=Kyle |date=2025-09-17 |title=Businessman Vusimuzi 'Cat' Matlala denied bail |url=https://www.citizen.co.za/news/just-in-businessman-vusimuzi-cat-matlala-denied-bail/ |access-date=2025-09-19 |website=The Citizen |language=en}}</ref> In borgtogverhore het owerhede verskeie faktore opgemerk wat daarop dui dat Matlala vervolging kan ontduik: hulle beweer dat hy 'n bedrieglike [[Eswatini]]-identiteitsdokument en buitelandse bates (soos 'n privaatstraler en buitelandse bankrekeninge) besit het wat vlugte kon help. Matlala het hierdie bewerings ontken, eienaarskap van die bates weerlê en ondersoekbeamptes blameer vir die plant van bewyse.<ref>{{Cite web |last=Majadibodu |first=Simon |date=2025-09-17 |title=Court refuses bail for Matlala in alleged hit on actress ex-girlfriend Tebogo Thobejane |url=https://thestar.co.za/news/crime-and-courts/2025-09-17-court-refuses-bail-for-matlala-in-alleged-hit-on-actress-ex-girlfriend-tebogo-thobejane/ |url-status=live |access-date=2025-09-19 |website=The Star |language=en}}</ref> Benewens die kriminele aanklagte, is Matlala ook geïmpliseer in wyer bewerings van "polisie-aanval", bewerings dat senior polisiebeamptes onbehoorlik beïnvloed is deur sakefigure. Daar word berig dat ondersoekbeamptes hom as 'n sentrale figuur in sulke bewerings beskou, wat bygedra het tot die bekendstelling van die [[Madlanga-kommissie]] van ondersoek na [[korrupsie]] in die SAPD.<ref>{{Cite web |last=Gololo |first=Thato |title=UPDATE {{!}} ‘Clear danger to the community’: Tender tycoon Vusimusi ‘Cat’ Matlala denied bail |url=https://www.news24.com/southafrica/crime-and-courts/clear-danger-to-the-community-tender-tycoon-vusimusi-cat-matlala-denied-bail-20250917-0626 |access-date=2025-09-19 |website=News24 |language=en-US}}</ref> Voormalige polisieminister [[Bheki Cele]] het erken dat hy Matlala weke voor die gekanselleerde tender van R360 miljoen met hom vergader het.<ref>{{Cite web |date=2025-09-11 |title=Cele caught meeting Cat Matlala weeks before R360-million tender axed |url=https://scrolla.africa/cele-caught-meeting-cat-matlala-weeks-before-r360-million-tender-axed/ |access-date=2025-09-19 |website=Scrolla.Africa |language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web |title=9 LIVES {{!}} How the 'Cat' captured the heart of the SAPS |url=https://specialprojects.news24.com/9-lives/ |access-date=2025-09-19 |website=specialprojects.news24.com |language=en}}</ref> Gevolglik het Matlala se sakebedrywighede en politieke konneksies intense openbare en amptelike ondersoek in Suid-Afrika getrek. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Korrupsie]] [[Kategorie:Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geboortes in 1976]] [[Kategorie:Lewende mense]] 1r8bkdxjjwai7ba2rhc7s75r1kqwymt 0 454304 2965409 2958282 2026-09-06T11:00:43Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2965409 wikitext text/x-wiki {{Moordenaar | naam = Ed Gein | beeld = Ed-Gein.jpeg | breedte = 200 | onderskrif = Gein in 1958 | gebore = {{Geboortedatum|1906|8|27}} La Crosse County, [[Wisconsin]], VSA | oorlede = {{Sterftedatum en ouderdom|1906|8|27|1984|7|26}} Madison, Wisconsin, VSA | doodsrede = | land = [[VSA]] | ander = {{hlist | The Plainfield Ghoul | The Plainfield Butcher | The Butcher of Plainfield }} | beroep = | misdaad = | plek = [[Wisconsin]] | datums = 1947 – 1957 | slagoffers = {{ubl | 2 moorde bevestig | 7 ander vermoed | 9 lyke vermink (verkry van ontheiligde grafte)}} | gedood = | beseer = | metode = | motief = | aangekeer = 16 November 1957 | vonnisdatum = | vonnis = Geïnstitusionaliseer in die Mendota Geestesgesondheidsinstituut | vrygelaat = }} '''Edward Theodore Gein'''<ref>[https://www.loc.gov/nls/who-we-are/guidelines-and-specifications/say-how/#g Say How? A Pronunciation Guide to Names of Public Figures], [[Library of Congress]]</ref> 27 Augustus 1906 – 26 Julie 1984), ook bekend as die '''Butcher of Plainfield''' en '''Plainfield Ghoul''', was 'n Amerikaanse moordenaar, moontlike [[reeksmoordenaar]], en [[lykroof|lykrower]]. Sy misdade, wat rondom sy tuisdorp Plainfield, [[Wisconsin]] gepleeg is, het in 1957 wye publisiteit ontvang nadat owerhede ontdek het dat hy lyke uit plaaslike begraafplase opgegrawe en aandenkings van hul bene en vel gemaak het. Hy het ook erken dat hy twee vroue vermoor het: taverne-eienares Mary Hogan in 1954 en ysterwarewinkel-eienares Bernice Worden in 1957. Daar word geglo dat Gein se optrede deur ernstige [[psigose]] veroorsaak is. Gein is aanvanklik ongeskik bevind om verhoor te word en is in 'n geestesgesondheidsfasiliteit opgesluit. Teen 1968 is hy bevoeg geag om verhoor te word. Hy is skuldig bevind aan die moord op Worden, maar is wettiglik kranksinnig bevind en is daarom na 'n psigiatriese instelling teruggeplaas. ==Vroeë lewe== === Kinderjare === Edward Theodore Gein is op 27 Augustus 1906 in La Crosse County, [[Wisconsin]], gebore,<ref name="birthrecord">{{cite web |date=Januarie 2012 |title=Birth Index Record: Gien, Edward |url=https://www.wisconsinhistory.org/Records/Birth/BR2625292 |website=Wisconsin Historical Society}}</ref> die tweede van twee seuns van George Philip Gein (1873–1940)<ref name="Schechter2010">{{cite book |first=Harold |last=Schechter |title=Deviant |year=2010 |publisher=Simon & Schuster |location=New York City|isbn=978-1-4391-0697-6 |page=50}}</ref> en Augusta Wilhelmine Gein (née Lehrke; 1878–1945),{{sfn|Schechter|1989|p=59}} albei van Duitse afkoms. Gein se enigste broer of suster was 'n ouer broer met die naam Henry.{{sfn|Schechter|1989|p=54}} Augusta, wat vurig godsdienstig en nominaal [[Lutheranisme|Lutheraans]] was,<ref name="autogenerated2007">{{cite book |first1=Anne |last1=Williams |first2=Vivian |last2=Head |first3=Amy |last3=Williams |title=Fiendish Killers: Perpetrators Of The Worst Possible Evil |url=https://archive.org/details/fiendishkillers0000unse |publisher=Futura Publishing |location=Londen |date=2007 |isbn=978-0708807255}}</ref> het gereeld vir haar seuns gepreek oor die aangebore immoraliteit van die wêreld, die euwels van drankgebruik en haar oortuiging dat alle vroue van nature promisku en instrumente van die duiwel was. Sy het elke middag tyd opsy gesit om vir hulle uit die Bybel te lees, gewoonlik deur verse uit die [[Ou Testament]] en die [[Openbaring]] te kies oor dood, moord en goddelike vergelding.<ref name="autogenerated2007"/> Gein het sy ma verafgod en uiteindelik obsessief oor haar geraak.<ref>{{cite web | first=Amy | last=Beeman |url=https://www.grunge.com/372470/the-truth-about-ed-geins-obsession-with-his-mother/ | title=The Truth About ed Gein's Obsession with His Mother | website=Grunge.com | date=2 April 2021 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.britannica.com/biography/Ed-Gein | title=Ed Gein &#124; Biography, Story, Movie, Crimes, & Facts | website=Britannica.com | date=26 April 2024 }}</ref><ref>{{cite web | first=Austin | last=Harvey |url=https://allthatsinteresting.com/augusta-wilhelmine-gein | title=Inside the Twisted Relationship of Serial Killer Ed Gein and His Mother — Which Helped Inspire 'Psycho' | website=All That's Interesting |date=18 September 2023 }}</ref> In La Crosse het Gein se pa as 'n skrynwerker, looier en brandweerman gewerk. Hy het ook 'n plaaslike kruidenierswinkel besit, maar het die besigheid gou verkoop en die stad saam met sy gesin verlaat om op 'n plaas van 155 akkers in die dorp Plainfield, Wisconsin, te woon,<ref name=":1">{{cite web |url=http://www.historicmapworks.com/Map/US/58945/Plainfield+Township/Waushara+County+1924/Wisconsin/ |title=Plainfield Township, Atlas: Waushara County 1924, Wisconsin Historical Map |website=Historic Map Works |access-date=2 Maart 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170304040855/http://www.historicmapworks.com/Map/US/58945/Plainfield+Township/Waushara+County+1924/Wisconsin/ |archive-date=4 Maart 2017 |url-status=live }}</ref> wat hul permanente verblyfplek geword het.<ref name="biography">{{cite AV media |people= Alex Flaster (producer)|title=Biography: Ed Gein |date=2004|publisher=A&E Television Networks|location=Los Angeles, Kalifornië }}</ref> Gein se pa was bekend as 'n gewelddadige alkoholis wat gereeld albei sy seuns geslaan het. Dit het veroorsaak dat Ed se ore gelui het as sy pa hom op die kop geslaan het.<ref>{{cite web |title=Infamous Murderer & Serial Killer Profiles - #4 Ed Gein |url=https://www.murdermiletours.com/blog/infamous-murderer-serial-killer-profiles-4-ed-gein |website=Murder Mile UK True Crime Podcast |publisher=Michael J. Buchanan-Dunne. |access-date=23 September 2025}}</ref> Augusta het die plaas se isolasie benut deur buitestaanders weg te wys wat haar seuns kon beïnvloed het.<ref name="biography"/> [[Beeld:1930 census Gein.jpg|thumb|190px|Die 1930 Verenigde State se sensus met Gein, 13de naam van bo af, in Plainfield, Wisconsin]] Gein het die plaas verlaat slegs om skool te gaan. Buite skooltyd het hy die meeste van sy tyd met takies op die plaas deurgebring. Gein was skaam. Klasmaats en onderwysers het hom onthou as iemand met vreemde maniertjies, soos sy skynbaar lukrake gelag, asof hy deur sy eie persoonlike humor vermaak is. Volgens familiekennisse het Augusta vir Gein gestraf wanneer hy probeer het om vriende te maak. Ten spyte van sy swak sosiale ontwikkeling het Gein, veral met lees, redelik goed op skool gevaar.<ref name="biography"/> === Sterftes in onmiddellike familie === Op 1 April 1940 is die Gein-broers se pa op 66-jarige ouderdom aan hartversaking oorlede. Ed en sy broer, Henry, het los werkies in die dorp begin doen om lewenskoste te dek. Die broers is oor die algemeen deur die res van die gemeenskap as betroubaar en eerlik beskou. Terwyl albei as nutsmanne gewerk het, het Ed gereeld vir bure opgepas en blykbaar makliker met kinders as met volwassenes oor die weg gekom. Henry het met 'n geskeide ma van twee begin uitgaan en beplan om by haar in te trek. Henry was bekommerd oor sy broer se gehegtheid aan hul ma en het dikwels sleg van haar gepraat rondom Ed, wat met skok en weemoed gereageer het.<ref name="biography"/> Op 16 Mei 1944 het Ed moerasplantegroei op die eiendom afgebrand.{{sfn|Gollmar|1981|p=85}} Die brand het buite beheer geraak en die aandag van die plaaslike brandweer getrek. Teen die einde van die dag – nadat die brand geblus was en die brandbestryders weg was – het Ed vir Henry as vermis aangemeld. Met lanterns en flitse het 'n soekgeselskap na die 43-jarige Henry gesoek, wie se lyk met sy gesig na onder gevind is.<ref name="Wisconsin Rapids Page 1">{{cite news |title=Rites Today For Man Who Died in Roche-a-Cri Fire |newspaper=Wisconsin Rapids Daily Tribune |publisher=Thomsen Newspapers, Inc.|location=Wisconsin Rapids, Wisconsin|date=19 Mei 1944 |page=1}}</ref> Blykbaar was Henry al 'n geruime tyd dood, en dit het gelyk of die oorsaak van dood hartversaking was, aangesien hy nie verbrand of andersins beseer was nie.<ref name="Wisconsin Rapids Page 1"/> Dit is later deur biograaf Harold Schechter berig dat Henry kneusplekke op sy kop gehad het.{{sfn|Schechter|1989|p=30}}{{sfn|Schechter|1989|p=31}} Die polisie het die moontlikheid van vuilspel van die hand gewys en die lykskouer het later versmoring as die oorsaak van dood gelys.<ref name="biography"/>{{sfn|Schechter|1989|p=30}}{{sfn|Schechter|1989|p=31}} Die owerhede het die ongeluksteorie aanvaar, maar geen amptelike ondersoek is gedoen nie en 'n lykskouing is nie uitgevoer nie.{{sfn|Gollmar|1981|p=86}} Toe hy Ed in 1957 oor die dood van Bernice Worden ondervra het, het staatsondersoeker Joe Wilimovsky vrae oor Henry se dood geopper.{{sfn|Gollmar|1981|p=85}} George Arndt, wat die saak bestudeer het, het geskryf dat dit, terugskouend, "moontlik en waarskynlik" was dat Henry se dood "die '[[Kain en Abel]]'-aspek van hierdie saak" was.{{sfn|Gollmar|1981|p=8}}{{sfn|Gollmar|1981|p=9}} Met Henry oorlede, was Ed en sy ma nou alleen. Augusta het kort na Henry se dood 'n verlammende beroerte gehad, en Ed het homself aan haar sorg gewy. Iewers in 1945, het hy later vertel, het hy en sy ma 'n man genaamd Smith, wat naby gewoon het, besoek om strooi te koop. Volgens Gein het Augusta gesien hoe Smith 'n hond slaan. 'n Vrou binne die Smith-woning het buite gekom en vir hom geskree om op te hou, maar Smith het die hond doodgeslaan. Augusta was uiters ontsteld oor hierdie toneel, maar wat haar onthuts het, was blykbaar nie die brutaliteit teenoor die hond nie, maar eerder die teenwoordigheid van die vrou.<ref name="noe">{{cite web |first=Denise|last=Noe |url=http://mensnewsdaily.com/2007/04/27/augusta-gein-the-woman-who-drove-a-man-psycho/ |title=Augusta Gein, the woman who drove a man Psycho |work=Men's News Daily |date=27 April 2007 |access-date=25 September 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927193955/http://mensnewsdaily.com/2007/04/27/augusta-gein-the-woman-who-drove-a-man-psycho/ |archive-date=27 September 2013 }}</ref> Augusta het vir Gein gesê dat die vrou nie met Smith getroud was nie en dus geen reg daar gehad het om daar te wees nie, en het haar woedend "Smith se hoer" genoem. Sy het kort daarna 'n tweede beroerte gehad, en haar gesondheid het vinnig agteruitgegaan.<ref name="noe" /> Augusta is op 29 Desember 1945 op die ouderdom van 67 oorlede. Gein was verpletter deur sy moeder se dood. In die woorde van Schechter het hy "sy enigste vriend en een ware liefde verloor", en was nou absoluut alleen in die wêreld".{{sfn|Schechter|1989|p=30}}{{sfn|Schechter|1989|p=31}} ==Werk== Gein het die plaas behou en geld met los werkies verdien. Hy het kamers wat deur sy ma gebruik is, insluitend die boonste verdieping, onderste sitkamer en sitkamer, toegemaak en hulle onaangeraak gelaat. Terwyl die res van die huis al hoe vuiler geword het, het hierdie kamers ongerep gebly. Gein het in 'n klein kamer langs die kombuis gewoon. Omstreeks hierdie tyd het hy in die lees van [[pulptydskrif]]te en avontuurverhale belanggestel, en veral dié wat kannibale of Nazi-gruweldade behels het,<ref name="biography"/> soos spesifiek rakende [[Ilse Koch]], wat daarvan beskuldig is dat sy getatoeëerde gevangenes vir die dood gekies het om lampskerms en ander items van hul velle te maak.<ref>''The Psycho Records'', p.2, by Laurence A. Rickels, 2016</ref> In 1951 het Gein 'n plaassubsidie van die federale regering begin ontvang. Hy het af en toe vir die plaaslike munisipale padwerkers en oesdorsspanne in die Plainfield-gebied gewerk. Iewers tussen 1946 en 1956 het hy 'n stuk grond van 80 [[akker]]s verkoop wat deur Henry besit is.<ref>{{cite book |last1=Mark |first1=Timothy |title=The "Ed Gein" Story |date=2015 |publisher=Lulu |isbn=978-1312995697 |page=22 |url=https://books.google.com/books?id=6m2pCQAAQBAJ&q=80+acre }}</ref> == Misdade == ===Bevestig=== Op die oggend van 16 November 1957 het die 58-jarige Plainfield-ysterwarewinkel-eienaar Bernice Worden verdwyn. Die ysterwarewinkel se vragmotor is omstreeks 9:30 vm. van die agterkant van die gebou gesien ry. Die winkel het die hele dag min klante gesien; sommige inwoners van die omgewing het geglo dat dit as gevolg van die takbokjagseisoen was.<ref name="Schechter2010"/> Worden se seun, adjunk-balju Frank Worden, het die winkel omstreeks 17:00 binnegegaan en die kasregister oop en bloedvlekke op die vloer gevind.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/image/183986412|title=Widow, 58, Found Slain in Wisconsin|date=November 17, 1957|work=Star Tribune|access-date=March 3, 2017|page=1|language=en|via=Newspapers.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170303202401/http://www.newspapers.com/image/183986412/|archive-date=March 3, 2017|url-status=live}}</ref> Frank Worden het aan ondersoekbeamptes gesê dat Gein die aand voor sy ma se verdwyning in die winkel was en dat hy die volgende oggend sou terugkeer vir 'n liter antivriesmiddel. 'n Verkoopstrokie vir die antivriesmiddel was die laaste kwitansie wat Bernice Worden geskryf het op die oggend dat sy verdwyn het.<ref>{{cite news |url=https://newspaperarchive.com/us/wisconsin/stevens-point/stevens-point-daily-journal/1957/11-18?tag=ed+gein&rtserp=tags/?pc=28055&psi=103&pci=7&pf=ed&pl=gein/ |title=Signs of 10 Victims at Farm |date=November 18, 1957 |newspaper=Stevens Point Daily Journal |page=1, cols. 7–8 }}</ref> Daardie aand is Gein by 'n kruidenierswinkel<ref>{{cite news |url=https://www.newspapers.com/image/246086117|title=Gein Admits Killing Woman, Kileen Reveals|date=November 18, 1957 |work=The Oshkosh Northwestern |access-date=March 3, 2017 |page=1 |via=Newspapers.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304193508/http://www.newspapers.com/image/246086117/ |archive-date=March 4, 2017 |url-status=live }}</ref> in West Plainfield in hegtenis geneem, en die Waushara County Sheriff's Department het die Gein-plaas deursoek.<ref name=":0"/> 'n Adjunk-balju het Worden se onthoofde liggaam in 'n skuur op Gein se eiendom ontdek, onderstebo aan haar bene gehang met 'n dwarsbalk by haar enkels en toue by haar polse. Die torso was soos 'n takbok geslag.<ref name=":0"/><ref>{{cite book |last1=Douglas |first1=John E. |first2=Mark |last2=Olshaker |title=Obsession: The FBI's Legendary Profiler Probes the Psyches of Killers, Rapists, and Stalkers and Their Victims and Tells How to Fight Back |publisher=Simon & Schuster |location=New York City|year=1998 |pages=[https://archive.org/details/obsession00john/page/367 367–368] |isbn=0-671-01704-7 |url=https://archive.org/details/obsession00john/page/367}}</ref><ref>{{cite book|first1=Michael H.|last1=Stone|first2=Gary|last2=Brucato|title=The New Evil: Understanding the Emergence of Modern Violent Crime|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, New York|date=2019|isbn=978-1633885325|page=8}}</ref> Worden is met 'n .22-kaliber geweer geskiet, en die verminkings is na haar dood aangebring. Die owerhede het Gein se huis deursoek en gevind: * Hele menslike bene en fragmente<ref name="necrophile">{{cite web |last=Ramsland |first=Katherine |url=http://www.trutv.com/library/crime/serial_killers/notorious/necrophiles/index_1.html |title=A True Necrophile |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224429/http://www.trutv.com/library/crime/serial_killers/notorious/necrophiles/index_1.html |archive-date=December 2, 2013 |work=Crime Library}}</ref><!--Do not add to this list or modify it without adding a reliable source to your changes.-->{{sfn|Gollmar|1981|p=192|loc="Judge Gollmar relied on the detailed report of state crime lab investigator Allan Wilimovsky who searched the Gein house, inventoried the evidence and interviewed Edward Gein. Gollmar also quotes other contemporary investigators, including Captain Lloyd Schoesphoester (Green Lake Sheriff's Dept.) who assisted the investigation of the Worden murder and search of Gein's home."}} * 'n Asblik gemaak van menslike vel{{sfn|Gollmar|1981|p=44}} * Menslike vel wat verskeie stoele bedek{{sfn|Gollmar|1981|p=20}} * Menslike skedels gemonteer op bedpale{{sfn|Gollmar|1981|p=22}} * Vroulike skedels, sommige met die toppe afgesaag{{sfn|Gollmar|1981|p=44}}{{sfn|Gollmar|1981|p=20}}{{sfn|Gollmar|1981|p=18}} * Bakke gemaak van menslike skedels{{sfn|Gollmar|1981|p=44}} * 'n Korset gemaak van 'n vroulike torso wat van skouers tot middel die vel afgehaal is{{sfn|Gollmar|1981|p=20}} * [[Spanbroek]] gemaak van menslike beenvel{{sfn|Gollmar|1981|p=44}} * Maskers gemaak van die vel van vroulike koppe{{sfn|Gollmar|1981|p=20}}{{sfn|Gollmar|1981|p=22}}{{sfn|Gollmar|1981|p=18}} * Mary Hogan se gesigmasker in 'n papiersak{{sfn|Gollmar|1981|p=22}} * Mary Hogan se skedel in 'n boks{{sfn|Gollmar|1981|p=17}} * Bernice Worden se hele kop in 'n jutesak{{sfn|Gollmar|1981|p=25}} * Bernice Worden se hart "in 'n plastieksak voor Gein se potpensstoof"{{sfn|Schechter|1989|p=92}} * Nege [[vulva]]s in 'n skoenboks{{sfn|Gollmar|1981|p=24}} * 'n Jong meisie se rok en "die vulvas van twee vroue wat geskat is omstreeks vyftien jaar oud te gewees het"{{sfn|Gollmar|1981|p=87}} * 'n Gordel gemaak van vroulike menslike tepels{{sfn|Gollmar|1981|p=46}} * Vier neuse<ref name="necrophile"/> * 'n Paar lippe aan 'n vensterskerm-trekkoord<ref name="necrophile"/> *'n Lampskerm gemaak van die vel van 'n menslike gesig<ref name="necrophile"/> * Vingernaels van vroulike vingers Hierdie artefakte is by die staatsmisdaadlaboratorium gefotografeer en toe "ordentlik weggedoen".{{sfn|Gollmar|1981|p=48}} Toe hy ondervra is, het Gein aan ondersoekbeamptes gesê dat hy tussen 1947 en 1952 soveel as veertig nagtelike besoeke aan drie plaaslike begraafplase afgelê het om onlangs lyke op te grawe terwyl hy in 'n "daze-agtige" toestand was.{{sfn|Schechter|1989|p=97}} Tydens omtrent dertig van daardie besoeke het hy gesê dat hy uit die beswyming gekom het terwyl hy in die begraafplaas was, die graf in goeie orde verlaat het en met leë hande huis toe gekom het.<ref>{{cite news |title=Gein Also Admits He Killed Mary Hogan; Results of Lie Tests Announced |date=November 20, 1957 |newspaper=Stevens Point Daily Journal |page=13}}</ref> By die ander geleenthede het hy die grafte van onlangs begrawe middeljarige vroue wat hy gedink het soos sy ma gelyk het, opgegrawe en die lyke huis toe geneem, waar hy hul velle gelooid het om sy toebehore te maak.<ref>{{cite web |url=http://maamodt.asp.radford.edu/Psyc%20405/serial%20killers/Gein,%20Ed.pdf |title=Edward Theodore Gein, American Psycho |website=Department of Psychology, Radford University |location=Radford, Illinois |quote=Beginning in 1947 – He saw a newspaper article of a woman who had been buried that day. The first corpse came from a grave near the grave of Gein's mother. Indeed, one report is that among the first grave robbing incidents was that of his own mother. |access-date=August 22, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180603003708/http://maamodt.asp.radford.edu/Psyc%20405/serial%20killers/Gein,%20Ed.pdf |archive-date=June 3, 2018|url-status=live }}</ref>{{sfn|Schechter|1989}} Gein het erken dat hy uit nege grafte gesteel het en ondersoekbeamptes daarheen gelei.<ref name="auto">{{cite web |url=https://hannemanarchive.com/tag/augusta-gein/|title=Augusta Gein |website=The Hanneman Archive |date=November 4, 2014 |access-date=December 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822213921/https://hannemanarchive.com/tag/augusta-gein/ |archive-date=August 22, 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.google.com/newspapers?nid=897&dat=19571126&id=buUKAAAAIBAJ&pg=2954,2739537 |title=Prescott Evening Courier |via=Google News Archive Search |access-date=October 16, 2017 |website=news.google.com}}</ref> Allan Wilimovsky van die staatsmisdaadlaboratorium het deelgeneem aan die opening van drie toetsgrafte wat deur Gein geïdentifiseer is. Die kiste was binne-in houtbokse. Die boonste planke het dwars geloop, nie in die lengte nie. Die bopunte van die bokse was ongeveer 60 cm onder die oppervlak in sanderige grond. Gein het die grafte kort na die begrafnisse beroof, terwyl die grafte onvolledig was. Die toetsgrafte is opgegrawe omdat die owerhede onseker was of die skrale Gein in staat was om op sy eie 'n graf gedurende 'n aand op te grawe. Hulle is gevind soos Gein beskryf het: een kis was leeg; 'n ander kis was leeg, maar het 'n paar bene en Gein se koevoet bevat, en die laaste kis het die meeste van die liggaam ontbreek, maar Gein het ringe en 'n paar liggaamsdele terugbesorg.<ref>{{cite web |url=https://books.google.com/books?id=PbpHAAAAIBAJ&dq=Find+2+Gein+Graves+empty&pg=PA1&article_id=6343,2632601|title=Warsaw Times Union November 26,1957|via=Google News Archive Search |access-date=November 29, 2024 |website=news.google.com}}</ref>{{sfn|Gollmar|1981|p=48}}{{sfn|Gollmar|1981|p=49}}{{sfn|Gollmar|1981|p=50}} Dus is Gein se bekentenis grootliks bevestig.<ref name="auto"/><ref>{{cite news |title=Empty Coffins Discovered in Graves at Plainfield; Appears To Back Up Gein's Story |date=November 25, 1957 |newspaper=Stevens Point Daily Journal |page=1}}</ref><ref>{{cite news |title=DA Convinced Gein Actually Raided Graves |date=November 26, 1957 |newspaper=Stevens Point Daily Journal |page=1}}</ref> Kort na sy ma se dood het Gein begin om 'n "vrouepak" te skep sodat "hy sy ma kon word—om letterlik in haar vel te kruip".<ref name="necrophile"/> Hy het ontken dat hy seks gehad het met die lyke wat hy opgegrawe het, en verduidelik: "Hulle het te sleg geruik."<ref name="psycho">{{cite web |last1=Bell |first1=Rachael |first2=Marilyn |last2=Bardsley |url=http://www.trutv.com/library/crime/serial_killers/notorious/gein/weird_3.html |title=Seriously weird |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130062755/http://www.trutv.com/library/crime/serial_killers/notorious/gein/weird_3.html |archive-date=January 30, 2009 |work=Tru TV |access-date=July 24, 2018 |publisher=Turner Broadcasting Systems|location=Atlanta, Georgia}}</ref> Tydens die ondervraging in die staatsmisdaadlaboratorium het Gein erken dat hy die 51-jarige Mary Hogan, 'n taverne-eienaar wat sedert 8 Desember 1954 vermis was, geskiet het. Haar kop is later in sy huis gevind, hoewel hy enige herinnering aan die besonderhede rondom haar dood ontken het.{{sfn|Gollmar|1981}} 'n Sestienjarige jeug, wie se ouers vriende van Gein was en wat bofbalwedstryde en flieks saam met hom bygewoon het, het berig dat Gein gekrimpte koppe in sy huis gehou het, wat hy beskryf het as oorblyfsels wat gestuur is deur 'n neef wat tydens die Tweede Wêreldoorlog in die Filippyne gedien het.<ref>{{cite news |title=Youth Tells of Seeing Gein's Heads |date=November 20, 1957 |newspaper=Stevens Point Daily Journal |page=1, col. 6}}</ref> Na ondersoek deur die polisie is daar bepaal dat dit menslike gesigvelle was, versigtig van lyke geskil en deur Gein as maskers gebruik.{{sfn|Schechter|1989|p=128}} Tydens ondervraging het balju Art Schley na bewering Gein aangerand deur sy kop en gesig teen 'n baksteenmuur te stamp. Gevolglik is Gein se aanvanklike bekentenis as ontoelaatbaar verklaar.{{sfn|Schechter|1989|pp=30–31}}{{sfn|Gollmar|1981|pp=31–34}} Schley is in 1968 op 43-jarige ouderdom aan hartversaking oorlede, voor Gein se verhoor.{{sfn|Gollmar|1981|p=34}} Baie wat Schley geken het, het gesê hy was getraumatiseer deur die gruwel van Gein se misdade en dit, tesame met die vrees om te moet getuig, veral oor die aanranding van Gein, het sy dood veroorsaak.{{sfn|Schechter|1989|pp=30–31}} ===Verdagte=== Gein is as 'n verdagte in verskeie ander onopgeloste sake in Wisconsin beskou.{{sfn|Schechter|1989|pp=95, 100}} In November 1957 het owerhede Gein gekonfronteer met gevalle van vermiste persone wat plaasgevind het tussen die dood van sy moeder en dié van Worden. Hul vermoedens is verder gewek na die ontdekking van Hogan se oorskot. Leuendetektortoetse het Gein vrygespreek van enige ander moorde, en sy psigiaters het tot die gevolgtrekking gekom dat sy geweld slegs gerig was op vroue wat fisies soos sy moeder gelyk het.{{sfn|Schechter|1989|pp=105, 177}} * Georgia Jean Weckler (8) het op 1 Mei 1947 omstreeks 15:30 naby haar huis in Fort Atkinson, Wisconsin, verdwyn.<ref>{{Cite web|title=Georgia Jean Weckler|language=en-US|work=The Charley Project|url=https://charleyproject.org/case/georgia-jean-weckler}}</ref> Sy is deur 'n buurman van laerskool in Jefferson, Wisconsin, huis toe geneem. Hy het Weckler afgelaai by die laan wat van U.S. Highway 12 na die Weckler-plaas lei. Weckler is laas gesien terwyl hy stilgehou het om die gesinsposbus oop te maak en 'n stapel pos te verwyder.<ref>{{Cite web|title=1727DFWI – Georgia Jean Weckler|language=en-US|work=The Doe Network|url=https://www.doenetwork.org/cases/1727dfwi.html|access-date=18 Oktober 2025|archive-date= 8 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260108140826/https://www.doenetwork.org/cases/1727dfwi.html|url-status=dead}}</ref> Ooggetuies het berig dat hulle daardie middag 'n donkerkleurige, moontlik swart, 1936 Ford-sedan met 'n grys plastiek-kollig in die omgewing gesien het. Gein het 'n swart 1937 Ford besit.<ref>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?nid=861&dat=19571121&id=a6pTAAAAIBAJ&pg=7001,2194001 |title=Sanity Trial Due Farmer in Murders |newspaper=The Victoria Advocate |date=November 21, 1957 |via=Google News}}</ref> * Evelyn Grace Hartley (14) het vermis geraak terwyl sy 'n 20 maande oue dogtertjie by die huis van professor Viggo Rasmussen van La Crosse State College op die aand van 24 Oktober 1953 opgepas het.<ref>{{Cite web |url=http://www.doenetwork.org/cases/1388dfwi.html |title=The Doe Network: Case File 1388DFWI |website=www.doenetwork.org|access-date=August 30, 2016}}</ref> Daardie aand het haar pa, Richard, die Rasmussen-woning verskeie kere gebel nadat sy nie soos beplan om 20:30 ingeboek het nie; hy het geen antwoord ontvang nie.<ref>{{Cite web |url=http://www.nampn.org/cases/hartley_evelyn.html |title=Evelyn Grace Hartley |website=www.nampn.org|access-date=August 29, 2016}}</ref> Bekommerd het hy na die Rasmussen-huis gery en gevind dat die deure gesluit was, die ligte en radio aan was en items oral oor die huis versprei was. Die sitkamermeubels was na verskillende plekke rondgeskuif, asook Evelyn se skoolboeke.<ref>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?nid=957&dat=19531027&id=Y_sLAAAAIBAJ&pg=1328,1920148 |title=Baby Sitter Abduction Shocks Town |first=Chris |last=Edmonds |agency=AP |newspaper=Quebec Chronicle-Telegraph |location=Quebec City, Quebec, Canada |date=October 27, 1953 |via=Google News}}</ref> Richard het haar skoene in verskillende kamers gevind, een skoen bo en een onder. Hy het sy dogter se gebreekte bril bo gevind. Richard het Evelyn nie in die huis gevind nie.<ref name=Charley>{{Cite web |url=http://charleyproject.org/cases/h/hartley_evelyn.html |title=The Charley Project: Evelyn Grace Hartley |last=Good |first=Meaghan Elizabeth |website=charleyproject.org |access-date=August 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180103172012/http://charleyproject.org/cases/h/hartley_evelyn.html |archive-date=January 3, 2018 |url-status=dead}}</ref> Na sy inhegtenisneming is Gein ondervra oor Hartley se verdwyning, maar hy het betrokkenheid ontken en twee leuenverklikkertoetse geslaag. Die polisie het geen spoor van Hartley se oorskot gevind tydens 'n deursoeking van Gein se eiendom nie.<ref>Schechter, p. 177.</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=uQvYtm-EPTEC&pg=PA177 |title=Deviant |publisher=Simon and Schuster |year=2010 |isbn=978-1-4391-0697-6 |first=Harold |last=Schechter |page=177}}</ref> * Victor Harold Travis (42), 'n inwoner van Adams County, Wisconsin, het op 1 November 1952 saam met 'n kennis Raymond Burgess herte gaan jag. Laatmiddag het die paar vir 'n paar uur by Mac's Bar in Plainfield gestop vir verversings. Teen ongeveer 19:00 het hulle albei die kroeg verlaat, in Burgess se motor geklim en weggery. Die jagters, saam met die motor wat Burgess bestuur het, is nooit weer gesien nie en geen spoor van hulle is ooit gevind nie. Travis en Burgess het op die eiendom langs Gein se plaas gejag, ten spyte van sy besware teen hulle jag op die dag van hul verdwyning.<ref name=Sarasota>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1755&dat=19571121&id=bbcqAAAAIBAJ&sjid=_WQEAAAAIBAJ&pg=4374,4166939&hl=en|title=Butcher of Humans Admits Two Killings |newspaper=Sarasota Herald-Tribune |date=November 21, 1957 |via=Google News}}</ref> * Gein is tentatief gekoppel aan die verdwyning van sy buurman James Walsh (32) in Junie 1954. Walsh en sy vrou het naby Gein gewoon, wat takies vir mev. Walsh gedoen het nadat haar man vermis geraak het.<ref name=Sarasota/> ==Sien ook== * [[Lykroof]] * [[Grafroof]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == {{refbegin}} * {{cite book |first=Robert H. |last=Gollmar |title=Edward Gein: America's Most Bizarre Murderer |url=https://archive.org/details/edwardgeinameric00goll/page/270 |location=Delavan, Wis |publisher=C. Hallberg |year=1981 |pages=[https://archive.org/details/edwardgeinameric00goll/page/270 270] |isbn=978-0873190206}} * {{cite book |first=Harold |last=Schechter |title=Deviant: The Shocking True Story of the Original 'Psycho' |url=https://books.google.com/books?id=2AZePgAACAAJ |location=New York |publisher=Pocket Books |year=1989 |page=274 |isbn=978-0671644826 |oclc=40002199}} * {{cite book |first1=Michael H. |last1=Stone |first2=Gary |last2=Brucato |name-list-style=amp |date=2019 |title=The New Evil: Understanding the Emergence of Modern Violent Crime |location=Amherst, N.Y. |publisher=Prometheus Books |pages=78–83 |isbn=978-1-63388-532-5}} {{refend}} ==Eksterne skakels== {{Commons category}} * {{IMDb name|1273684}} * {{cite news |url=https://books.google.com/books?id=uQvYtm-EPTEC&dq=Obsessive+Love+for+His+Mother+Drove+Gein+to+Slay%2C+Rob+Graves&pg=PA132 |title=Obsessive Love for His Mother Drove Gein to Slay, Rob Graves |date=November 21, 1957 |newspaper=Milwaukee Journal|last1=Schechter |first1=Harold }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/1987/10/22/obituaries/judge-robert-h-gollmar-84-presided-over-psycho-trial.html |title=Obituary: Judge Robert H. Gollmar, 84; Presided Over 'Psycho' Trial |date=October 22, 1987 |newspaper=The New York Times}} * {{cite magazine |url=https://books.google.com/books?id=j1YEAAAAMBAJ&pg=PA24 |title=House of Horror Stuns the Nation |first1=Francis |last1=Miller |first2=Frank |last2=Scherschel |name-list-style=amp |date=December 2, 1957 |magazine=Life tydskrif |volume=43 |number=23 |pages=24–32}} * {{cite web |url=https://www.academia.edu/3862225 |title=A Productive Palimpsest: Ed Gein's Textuality of Terror |first=Lee A. |last=Carleton |date=November 18, 2006 |website=Academia.edu}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Gein, Ed}} [[Kategorie:Amerikaanse moordenaars]] [[Kategorie:Geboortes in 1906]] [[Kategorie:Sterftes in 1984]] ezqcf32dd3d1ajhmwvqytycblep6d5h 0 457438 2965293 2872413 2026-09-05T19:04:38Z Aliwal2012 39067 2965293 wikitext text/x-wiki '''Monokotiele''' ({{IPAc-en|ˌ|m|ɒ|n|ə|ˌ|k|ɒ|t|ə|ˈ|l|iː|d|ə|n|z}}), ('''Lilianae''' ''[[sensu]]'' Chase & Reveal) is [[Bedeksadiges|blomplante]] waarvan die [[Saad|sade]] slegs een [[Embrio|embrioniese]] blaar, of kotiel, bevat. 'n Monokotieltakson is al vir etlike dekades in gebruik, maar met verskillende rangorde en onder verskeie verskillende name. Die APG IV-stelsel erken die [[Monofileties|monofilie]] daarvan, maar ken dit nie aan 'n taksonomiese rang toe nie, en gebruik eerder die term "monokotiele" om na die groep te verwys. Monokotiele staan in kontras met die dikotiele, wat twee kotiele het. Anders as die monokotiele, is die dikotiele egter nie [[monofileties]] nie en die twee kotiele besit eerder die voorvaderlike kenmerk van alle blomplante. Plantkundiges klassifiseer nou dikotiele in die [[Eudicots|eudikotiele]] ("ware dikotiele") en verskeie [[Basale klade|basale]] afstammelinge waaruit die monokotiele ontstaan het. Die eensaadlobbige plante is uiters belangrik ekonomies, kultureel en ekologies, en maak die meerderheid van die plantbiomassa uit wat in landbou gebruik word. Algemene gewasse soos [[Dadelpalm|dadels]], [[Ui|uie]], [[knoffel]], [[rys]], [[koring]], [[mielie]]s en suikerriet is almal eensaadlobbige plante. Die [[Grasfamilie|grasse]] alleen bedek meer as 40% van die Aarde se landoppervlakte en dra 'n beduidende deel tot die menslike dieet by. Ander eensaadlobbige plante, soos [[Orchidaceae|orgideë]], [[tulp]]e, affodille en [[lelie]]s, is algemene [[huisplant]]e en is al duisende jare die onderwerp van verskeie vieringe, vakansiedae en kunswerke. == Beskrywing == [[Lêer:Allium_crenulatum_5231.JPG|regs|duimnael|''Allium crenulatum'' ([[Asparagales]]), 'n ui, met tipiese eensaadlobbige blomdek en parallelle blaarbearing]] [[Lêer:Onion_slice.jpg|duimnael|'n Uieskyf: die dwarssnitaansig toon die are wat parallel loop langs die lengte van die bol en stingel.]] Die eensaadlobbige plante het, soos die naam aandui, 'n enkele (mono-) saadlobbige plant, of embrioniese blaar, in hul [[Saad|sade]]. Histories is hierdie kenmerk gebruik om die eensaadlobbige plante te kontrasteer met die tweesaadlobbige of dikotiele plante wat tipies twee saadlobbe het; moderne navorsing het egter getoon dat die tweesaadlobbige plante [[parafileties]] is. Vanuit 'n diagnostiese oogpunt is die aantal saadlobbe nie 'n besonder nuttige eienskap nie (aangesien hulle slegs vir 'n baie kort tydperk in 'n plant se lewe teenwoordig. Die enkele saadlobbige plant is slegs een van 'n aantal wysigings van die liggaamsplan van die voorvaderlike eensaadlobbige plante, waarvan die aanpassingsvoordele swak verstaan word, maar moontlik verband gehou het met aanpassing by [[Mariene biologie|akwatiese habitats]], voor radiasie na landhabitats. Nietemin is eensaadlobbige plante voldoende onderskeidend dat daar selde meningsverskil was oor die lidmaatskap van hierdie groep, ten spyte van aansienlike diversiteit in terme van eksterne morfologie. {{Sfn|Tillich|1998}} Met meer as 70&nbsp;000 spesies is monokotiele uiters evolusionêr suksesvol en beset hulle 'n diverse stel nisse.{{Sfn|Vogel|1998}} [[Meerjarige plant|Meerjarige]] geofiete, insluitend [[Orchidaceae|orgideë]] ([[Asparagales]]); [[tulp]]e en [[lelie]]s ([[Lelieagtiges|Liliales]]); roset- en vetplante, [[epifiet]]e (Asparagales); mikoheterotrofe (Liliales, Dioscoreales, Pandanales), almal in die lilioïde monokotiele; belangrike [[graan]]soorte ([[mielie]]s, [[rys]], [[gars]], [[rog]], [[hawer]], [[Manna (graan)|giers]], [[Graansorghum|sorghum]] en [[koring]]) in die [[grasfamilie]]; en voergrasse (Poales) sowel as houtagtige boomagtige [[Palmagtige|palmbome]] (Arecales), [[bamboes]], riete en [[Bromeliaceae|bromelia's]] (Poales), [[piesang]]s en [[gemmer]] (Zingiberales) in die kommelinïede monokotiele, sowel as drywende of ondergedompelde [[waterplant]]e soos seegras (Alismatales) is almal monokotiele.{{sfn|Kubitzki|Huber|1998}}{{sfn|Kubitzki|1998}}{{sfn|Davis et al.|2013}}{{sfn|Zeng et al|2014}} == Bewaring == Die [[IUBN-rooilys]] beskryf vier spesies as [[Uitsterwing|uitgesterf]], vier as [[Uitgestorwe in die natuur|uitgesterf in die natuur]], 626 as moontlik uitgesterf, 423 as [[Kritiek bedreigde spesie|krities bedreig]], 632 [[Bedreigde spesie|bedreig]], 621 [[Kwesbare spesie|kwesbaar]] en 269 [[Byna-bedreigde spesie|byna bedreig]] van 4&nbsp;&nbsp;492 waarvan die status bekend is. == Gebruike == Monokotiele is van die belangrikste plante ekonomies en kultureel, en is verantwoordelik vir die meeste van die [[stapelvoedsel]] van die wêreld, soos [[Graan|graankorrels]] en [[Wortelgroente|styselagtige wortelgewasse]], en palms, orgideë en lelies, boumateriaal en vele [[Geneesmiddel|medisyne]].{{Sfn|Soltis et al.|2005}} Van die monokotiele is die grasse van enorme ekonomiese belang as 'n bron van dierlike en menslike voedsel,{{Sfn|Fay|2013}} en vorm die grootste komponent van landbouspesies in terme van geproduseerde [[biomassa]].{{Sfn|Panis|2008}}{{Sfn|Tang et al|2016}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Wikispecies-inlyn|Monocots}} * {{Commons-kategorie inlyn|Monocots}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Blomme]] [[Kategorie:Eensaadlobbige plante]] o2d88qk5g3pms80n7l9vv953x712xbx 0 461250 2965269 2910585 2026-09-05T17:35:38Z KgetsiYaMasepa 185402 Foto van Loufi bygesit 2965269 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Loufi 12.jpg|duimnael|Loufi, Oorlogsmuseum, 2026]] '''Jean-Luc Handel''', professioneel bekend as '''Loufi''', is 'n [[Suid-Afrikaanse]] [[Kletsrym|kletsrymer]] en liedjieskrywer wat hoofsaaklik bekend is vir sy bydraes tot die [[Afrikaanse hiphop]]-genre. Gebaseer in [[Gqeberha]] (voorheen [[Port Elizabeth]]), word Loufi erken vir sy eerlike storievertelling en die integrasie van persoonlike stryd in kommersiële hiphop en elektroniese musiek.<ref name="Maroela">"Loufi: Van 'broke' tot baas van die plaas". Maroela Media. 2021.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theherald.co.za/news/2026-02-03-gqeberhas-loufi-returns-to-alma-mater-for-nostalgic-performance/|title=Gqeberha’s Loufi returns to alma mater for nostalgic performance|date=2026-02-03|website=The Herald|language=en|access-date=2026-05-11}}</ref> == Vroeë lewe en loopbaan == Loufi het grootgeword in Young Park, 'n voorstad van Port Elizabeth. Sy belangstelling in musiek het in sy ouma se waskamer begin, waar hy met klank geëksperimenteer het saam met 'n groep medewerkers bekend as CMB. Hy noem die film ''[[8 Mile (film)|8 Mile]]'' en die kunstenaar [[Eminem]] as primêre invloede wat hom gelei het om vrystyl-rapping en strydrap te verken.<ref name="Texx">"Loufi: Die Port Elizabeth-rapper wat die trefferlyste oorneem". Texx and the City. 2021.</ref> Voordat hy 'n professionele musiekloopbaan gevolg het, het Handel verskeie stabiele posisies beklee om sy gesin te onderhou. Na sy aflegging in 2019 het hy gekies om geheel en al op sy musiek te fokus. Hy het veral sy persoonlike voertuig verkoop om die musiekvideo vir sy deurbraak-enkelsnit, "Ek is Broke", te finansier.<ref name="Huisgenoot">"Loufi oor sy opgang: 'Ek het my kar verkoop vir my droom'". Huisgenoot/Netwerk24. 2021.</ref> In 2021 het hy 'n platekontrak met [[Universal Music Group|Universal Music South Africa]] geteken.<ref name="UMG" /> Sy enkelsnit "Boude" het beduidende virale sukses op sosiale mediaplatforms behaal en uitgebreide lugtyd op Suid-Afrikaanse radiostasies ontvang.<ref>{{Cite web|url=https://www.citizen.co.za/lowvelder/news-headlines/2023/02/03/fans-enjoy-full-loufi-experience-at-mabalel-lodge/|title=Fans enjoy full Loufi experience at Mabalel Lodge|last=Pieterse|first=Chelsea|date=2023-02-03|website=Lowvelder|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> == Persoonlike lewe == Handel was deursigtig oor sy geskiedenis met dwelmmisbruik en het sy openbare platform gebruik om te pleit vir veerkragtigheid en die belangrikheid van geestesgesondheidsbewustheid binne die musiekbedryf.<ref name="jfm" /> == Diskografie == === Studio-albums === * ''Gan Se Jou Mense'' (2021)<ref name="UMG" /> === Enkelsnitte === * "Ek is Broke" (2019) * "Pêrels" (2020) * "Boude" (2021) * "Baas van die Plaas" (2021)<ref name="jfm" /> * "Witvlag" (2022) == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="jfm">{{Cite web|url=https://m.jacarandafm.com/moremusicyoulove/must-watch-loufi-performs-baas-vannie-plaas-en-wit-skoene/|title=MUST WATCH: Loufi performs 'Baas Vannie Plaas' en 'Wit Skoene'|website=Jacaranda FM|access-date=2026-05-12}}</ref> <ref name="UMG">"UMG SA verwelkom Afrikaanse Rap-sensasie Loufi". Universal Music Group South Africa. 2021.</ref> }} {{Normdata}} [[Kategorie:Mense van Suid-Afrika volgens plek]] [[Kategorie:Sangers]] [[Kategorie:Lewende mense]] pdf15owig5fc81vip1qrnh1sj267n1m 14 464518 2965312 2921935 2026-09-05T20:12:00Z JMK 649 +kat 2965312 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{commonskat|Paul Kruger}} [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Presidente van die Zuid-Afrikaansche Republiek]] 6x2aab1y4c5ubc105exloqybum1jeon 0 465626 2965416 2963020 2026-09-06T11:13:06Z Aliwal2012 39067 2965416 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Ombella-M'Poko | nedersetting_tipe = Prefektuur | beeld_kaart = Ombella-M'Poko locator map.svg | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | seat_type = Setel | seat = [[Bimbo]] | koördinate = {{Koördinate|5.00000|18.00000|display=inline,title}} | oppervlak_totaal_km2 = 31835 | bevolking_totaal = 356&nbsp;725 | population_as_of = 2003 }} '''Ombella-M'Poko''' is 'n prefektuur van die [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. Ombella-M'Poko het 356&nbsp;725 inwoners in 2003 gehad. Die prefektuur beslaan 'n oppervlak van 31&nbsp;835&nbsp;km². Die setel is [[Bimbo]]. {{Saadjie}} {{Normdata}} 5bvkh4ou2riksamqx59u3fao49gyvn1 2965418 2965416 2026-09-06T11:15:59Z Aliwal2012 39067 koördinate verbreed 2965418 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Ombella-M'Poko | nedersetting_tipe = Prefektuur | beeld_kaart = Ombella-M'Poko locator map.svg | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | seat_type = Setel | seat = [[Bimbo]] | koördinate = {{Koördinate|5.0|18.0|display=inline,title}} | oppervlak_totaal_km2 = 31835 | bevolking_totaal = 356&nbsp;725 | population_as_of = 2003 }} '''Ombella-M'Poko''' is 'n prefektuur van die [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. Ombella-M'Poko het 356&nbsp;725 inwoners in 2003 gehad. Die prefektuur beslaan 'n oppervlak van 31&nbsp;835&nbsp;km². Die setel is [[Bimbo]]. {{Saadjie}} {{Normdata}} 7iik2bmehraahzebvqdtznfjlb7j4l9 0 465688 2965381 2964320 2026-09-06T07:27:00Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2965381 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Craig Newmark | bynaam = | beeld = Craig Newmark headshot 1 (with hat) (cropped).jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Craig Newmark in 2023 | geboortenaam = Craig Alexander Newmark | geboortedatum = [[6 Desember]] [[1952]] | geboorteplek = Morristown, [[New Jersey]], [[VSA]] | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = Verenigde State | beroep = Voorsitter en [[hoof- uitvoerende beampte]] van ''[[Amazon.com|Amazon.com, Inc.]]'' | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = Eileen Whelpley | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Craig Alexander Newmark''' (gebore [[6 Desember]] [[1952]]) is 'n [[Amerikaanse]] [[internet]]-[[entrepreneur]] en [[filantroop]], veral bekend as die stigter van die geklassifiseerde webwerf Craigslist. Voor die stigting van Craigslist het hy as 'n [[rekenaarprogrammeerder]] vir [[IBM]], Bank of America en Charles Schwab gewerk. Newmark was die hoof uitvoerende beampte van Craigslist van die stigting tot 2000. Hy het Craig Newmark Philanthropies in 2015 gestig. ==Vroeë lewe en opvoeding== Newmark is in 1952 in Morristown, [[New Jersey]], gebore aan Joyce en Lee Newmark, 'n boekhouer en versekerings- en vleisverkoper, wat [[Jood]]s was.<ref name="Harris Feb2006">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/technology/2006/feb/19/news.theobserver1 |title=The nerd who became a crusader |last=Harris |first=Paul |date=18 Februarie 2006 |website=The Guardian |publisher= |access-date=4 Januarie 2021}}</ref> As kind het Newmark van [[Wetenskapsfiksie|wetenskapfiksie]] en [[strokiesprent]]e gehou en wou hy 'n [[paleontoloog]] word.<ref name="Dolcourt July2019">{{cite web |url=https://www.cnet.com/features/nerdy-craigslist-founder-wants-to-change-the-world-starting-with-your-news/ |title=Nerdy Craigslist founder wants to change the world -- starting with your news |last=Dolcourt |first=Jessica |date=25 Julie 2019 |website=CNET |publisher= |access-date=4 Januarie 2021 |quote=}}</ref> Toe Newmark dertien was, is sy pa aan [[kanker]] oorlede. Sy ma het hom en sy jonger broer, Jeff, toe na Jacob Ford Village in Morristown verhuis.<ref name="Harris Feb2006" /><ref name="Coughlin July2015">{{cite web |url=https://morristowngreen.com/2015/07/20/you-can-go-at-home-again-as-craiglist-founder-craig-newmark-proves-with-grow-it-green-morristown/ |title=You can go (at) home again |last=Coughlin |first=Kevin |date=20 Julie 2015 |website=Morristown Green |publisher= |access-date=4 Januarie 2021}}</ref> As tiener het Newmark Morristown High School bygewoon, waar hy in [[fisika]] belanggestel het.<ref name="Coughlin July2015"/> Hy het aanmekaargeplakte, swartraamde bril en 'n sakbeskermer gedra.<ref name="LATimes June2004">{{cite web |url=https://www.latimes.com/la-tm-craigslist24jun13-story.html |title=The Craigslist Phenomenon |last=Davidson |first=Idelle |date=13 Junie 2004 |website=The Los Angeles Times |publisher= |access-date=12 Januarie 2021 |quote=}}</ref> In 'n onderhoud het hy sy hoërskoolself beskryf as "moontlike nerd-pasiënt nul".<ref name="BayCityNews June2020">{{cite web |url=https://localnewsmatters.org/2020/06/24/gotta-stand-up-craiglist-founder-shows-his-support-and-money-for-traditional-media/ |title='Gotta stand up': Craigslist founder shows his support and (money) for traditional media |last=Hill |first=Angela |date=24 Junie 2020 |website=Bay City News Foundation |publisher= |access-date=12 Januarie 2021 |quote=}}</ref> Gedurende hoërskool het hy in die skoolkoor gesing, by die fisikaklub aangesluit,<ref name="Dolcourt July2019"/> mede-kaptein van die debatspan was en in die erevereniging was.<ref name="Coughlin July2015"/> Newmark het in 1971 van hoërskool gegradueer.<ref name="Bangiolo September2008">{{cite web |url=https://www.nj.com/morristown/paulbangiola/2008/09/an_interview_with_craigs_list.html |title=An interview with Craigslist founder: Morristown native Craig Newmark |last=Bangiola |first=Paul |date=16 September 2008 |website=NJ.com |publisher=Advance Local |access-date=4 Januarie 2021 |quote=}}</ref> Gedurende sy eerste jaar op kollege het Newmark rekenaarwetenskap begin studeer.<ref name="Dolcourt July2019"/> Hy het onderskeidelik in 1975 en 1977 'n [[Baccalaureus Scientiae]]- en 'n Meestersgraad in [[rekenaarwetenskap]] en inligtingswetenskappe aan die Case Western Reserve Universiteit<ref name="Forbes Profile">{{cite web |url=https://www.forbes.com/profile/craig-newmark/?sh=16eee8e57a4c |title=#1613 Craig Newmark |last= |first= |date= |website=Forbes |publisher= |access-date=4 Januarie, 2021 |quote=}}</ref> verwerf.<ref name="CaseWestern March2008">{{cite web |url=http://blog.case.edu/case-news/2008/03/25/degrees |archive-url=https://web.archive.org/web/20110911124358/http://blog.case.edu/case-news/2008/03/25/degrees |url-status=dead |archive-date=2011-09-11 |title=Case Western Reserve University selects honorary doctorates awardees |last= |first= |date=25 Maart 2008 |website=Case Western Reserve University |publisher= |access-date=4 Januarie 2021 |quote=}}</ref> ==Loopbaan== [[Lêer:Craig Newmark by Pete Forsyth.jpg|duimnael|Newmark in 2014.]] Voordat hy Craigslist gestig het, het Newmark as 'n kontrak-rekenaarprogrammeerder vir maatskappye soos Bank of America, [[Sun Microsystems]] en ander gewerk.<ref name="NJ.COM Sept2008">{{cite news |title=An interview with Craigslist founder: Morristown native Craig Newmark |last1=Bangiola |first1=Paul |url=https://www.nj.com/morristown/paulbangiola/2008/09/an_interview_with_craigs_list.html |work=NJ.com |date=16 September 2008 |accessdate=17 Februarie 2021}}</ref> Sy eerste werk na kollege was by [[IBM]], waar hy 17 jaar lank as 'n programmeerder en [[Stelselingenieurswese|stelselingenieur]] gewerk het. Gedurende daardie tyd het hy in Boca Raton, [[Florida]], [[Detroit]], [[Michigan]], en toe [[Pittsburgh]], [[Pennsilvanië]], gewoon.<ref name="TheGuardian July2019">{{cite news |title=Craigslist's Craig Newmark: 'Outrage is profitable. Most online outrage is faked for profit' |last1=Smith |first1=David |url=https://www.theguardian.com/technology/2019/jul/14/craigslist-craig-newmark-outrage-is-profitable-most-online-outrage-is-faked-for-profit |work=The Guardian |date=14 Julie 2019 |accessdate=23 Februarie 2021}}</ref> Hy het in 1993 na [[San Francisco]] verhuis nadat hy 'n pos by Charles Schwab aanvaar het.<ref name="newmark">{{Cite web |title=Craig Newmark |url=https://www.forbes.com/profile/craig-newmark/ |access-date=2024-02-13 |website=Forbes |language=en}}</ref> Daar het 'n kollega hom aan die [[Wêreldwye web|Wêreldwye Web]] bekendgestel – wat destyds nog relatief vry van advertensies was.<ref name="DailyRecord June2004">{{cite news |title=Web guru hails from Morristown |last1=Iqbal |first1=Navid |url=https://amarillo.craigslist.org/about/press/morristown |work=Daily Record |date=26 Junie 2004 |accessdate=17 Februarie 2021}}</ref> In 1995 het Newmark begin om 'n lys van komende geleenthede per [[e-pos]] aan 'n paar vriende te stuur om "'n klein gemeenskap te kweek".<ref name="TheRinger June2017">{{cite news|last1=Bereznak|first1=Alyssa|date=1 Junie 2017|title=Craig From Craigslist's Second Act|work=The Ringer|url=https://www.theringer.com/2017/6/1/16042734/craig-newmark-interview-craigslist-journalism-421c50020179|accessdate=17 Februarie 2021}}</ref> Ander mense het gevra om op die lys ingesluit te word en soos lede gegroei het, het die soort inligting op die lys ook gegroei.<ref name="Harris Feb2006" /> Newmark het craigslist.org in 1996 bekendgestel, waar mense inligting kon uitruil, meestal gratis.<ref name="DailyRecord June2004"/> Dit het begin as 'n nuusbrief oor geleenthede in San Francisco.<ref name="newmark" /> Hy het dit as 'n [[stokperdjie]] bedryf terwyl hy as sagteware-ingenieur aangehou werk het tot 1999 toe hy Craigslist as 'n private winsgewende maatskappy geïnkorporeer het.<ref name="Gizmodo Sept2013">{{cite news |title=Everything You Ever Wanted to Know About Craig From Craigslist |last1=Boulton |first1=Terynn |url=https://gizmodo.com/everything-you-ever-wanted-to-know-about-craig-from-cra-1262446153 |work=Gizmodo |date=6 September 2013 |accessdate=17 Februarie 2021}}</ref> In haar boek ''An Internet for the People: The Politics and Promise of craigslist'', het Jessa Lingel die [[webwerf]] beskryf as "die internet ongegentrifiseerd".<ref name="PennToday Feb2020">{{cite web |title=What craigslist can teach us about Web 2.0 |last1=Lingel |first1=Jessa |url=https://penntoday.upenn.edu/news/what-craigslist-can-teach-us-about-web-2.0 |work=Penn Today |date=19 Februarie 2020 |accessdate=23 Februarie 2021}}</ref> In 2000 het Newmark as hoof uitvoerende beampte bedank en die rol aan Jim Buckmaster oorgedra. Sedertdien was Newmark nie betrokke by die "daaglikse bedrywighede" van Craigslist nie.<ref name="Forbes Aug2018">{{cite news |title=Why Billionaire Craig Of Craigslist Is Giving Millions To Journalism And Education |last1=Au-Yeung |first1=Angel |url=https://www.forbes.com/sites/angelauyeung/2018/08/13/why-billionaire-craig-of-craigslist-is-giving-millions-to-journalism-and-education |work=Forbes |date=13 Augustus 2018 |access-date=25 Maart 2021}}</ref> Vanaf 2018 het hy voortgegaan om op Craigslist-kliëntediensnavrae te reageer, hoofsaaklik met spammers en swendelaars.<ref name="Forbes Aug2018" /><ref name="NJ.COM Sept2008"/> In 2005 het [[Time (tydskrif)|Time-tydskrif]] Craig Newmark gelys as een van die 100 mense wat die wêreld vorm.<ref name="Harris Feb2006" /> Newmark dien op die raad van verskeie [[Nie-winsgewende organisasie|niewinsgewende organisasie]]s soos CUNY Graduate School of Journalism, Girls Who Code, en Vets in Tech, onder andere. Hy beklee ook rolle in die adviesrade van 18 ander niewinsgewende organisasies.<ref name="Entrepreneur July2019">{{cite news |title=What Craig Newmark Can Teach Entrepreneurs About Philanthropy |last1=Boitnott |first1=John |url=https://www.entrepreneur.com/article/336084 |work=Entrepreneur |date=2 Julie 2019 |accessdate=17 Februarie 2021}}</ref> ==Filantropie== Reeds in 2004 het Newmark sy rykdom gebruik om filantropiese oorsake te ondersteun.<ref name="DailyRecord June2004b">{{cite web |title=Web guru hails from Morristown |last1=Iqbal |first1=Navid |url=https://amarillo.craigslist.org/about/press/morristown |work=Daily Record |date=26 Junie 2004 |accessdate=17 Maart 2021}}</ref> Sy filantropiese belangstellings sluit in joernalistiek en kuberveiligheid.<ref name="MorristownGreen July2015">{{cite web | url-status = dead |title=You can go (at) home again…as craiglist founder Craig Newmark proves with Grow It Green Morristown |last1=Coughlin |first1=Kevin | archive-url = https://web.archive.org/web/20220817062136/https://morristowngreen.com/2015/07/20/you-can-go-at-home-again-as-craiglist-founder-craig-newmark-proves-with-grow-it-green-morristown/ | archive-date = 17 Augustus 2022 | url = https://morristowngreen.com/2015/07/20/you-can-go-at-home-again-as-craiglist-founder-craig-newmark-proves-with-grow-it-green-morristown/ |work=Morristown Green |date=20 Julie 2015 |accessdate=15 Maart 2021}}</ref> In 2015 het hy Craig Newmark Philanthropies gestig.<ref name="CraigNewmark ForbesProfile">{{cite web |title=#1613 Craig Newmark |last1= |first1= |url=https://www.forbes.com/profile/craig-newmark/?sh=2b21fbb7a4cc |work=Forbes |date=7 April 2020 |accessdate=17 Maart 2021}}</ref> wat as 'n sambreel dien vir sy ander stigtings,<ref name="ChronicleofPhilanthropy Feb2021" /> soos sy private liefdadigheidstigting, waaraan hy in 2016 $50 miljoen bygedra het om militêre gesinne, kieserregistrasiepogings en vroue in tegnologie te ondersteun.<ref name="Forbes Aug2018"/> In 2018 het Newmark se skenkings altesaam $143 miljoen beloop.<ref name="SFGate Feb2019">{{Cite news |last1=Robertson |first1=Michelle |url=https://www.sfgate.com/business/article/billionaire-bay-area-calif-donations-philanthropy-13646635.php|title=Which Bay Area billionaire gave away the most money last year?|date=2019-02-28|work=SFGate|access-date=2019-02-28|language=en-US}}</ref> Die Chronicle of Philanthropy het Newmark 17de uit 50 in hul 2020-ranglys van individuele skenkers geplaas, wat 'n totaal van $100 miljoen gee.<ref name="ChronicleofPhilanthropy 9Feb2021">{{cite web |title=These were the 50 biggest charitable donors in 2020 |last1=Di Mento |first1=Maria |url=https://www.philanthropy.com/article/the-philanthropy-50/#id=browse_2020 |work=The Chronicle of Philanthropy |date=9 Februarie 2021 |access-date=27 Oktober 2021}}</ref> In 2022 het Newmark $81 miljoen deur die Craig Newmark-stigting geskenk en die Craig Newmark Philanthropic Fund is weer eens in Chronicle of Philanthropy se top 50.<ref name="Focuses">{{cite news |last1=Gamboa |first1=Glenn |title=Q&A: Craig Newmark focuses gifts on journalism, cyberdefense |url=https://apnews.com/article/technology-new-york-city-craig-newmark-manhattan-business-2006258f4a70b2933184f18254b4587f |access-date=24 Mei 2023 |work=AP NEWS |date=14 Februarie 2023 |language=en}}</ref> In Desember 2022 het hy sy voorneme aangekondig om byna al sy geld aan liefdadigheid te skenk.<ref name="newmark" /> ===Veterane=== Terwyl hy konsultasiewerk gedoen het vir die VA Kantoor van Gesondheidsorginnovasie en -leer, het Newmark homself "Nerd-in-Residence" genoem terwyl hy sy rekenaarwetenskapvaardighede op die Blue Button-inisiatief gefokus het, wat ontwerp is om elektroniese gesondheidsrekords, insluitend familiegeskiedenis, beskikbaar te stel aan alle veterane, waardeur die verwerking van eise versnel word, pasiëntsorg verbeter word en lewens gered word.<ref name="GovExec Feb2004">{{cite web |title=Craig Newmark's Badge of Honor: VA 'Nerd-in-Residence' |last1=Fairchild |first1=Caitlin |url=https://www.govexec.com/management/2014/02/craig-newmarks-badge-honor-nerd-residence/78263/ |work=Government Executive |date=5 Februarie 2014 |accessdate=17 Maart 2021}}</ref> In 2022 het Craig Newmark Philanthropies 'n toelaag van $2,95 miljoen aan The Bob Woodruff Foundation se Got Your 6 Network aangekondig. Vanaf 2022 het Craig Newmark Philanthropies meer as $28 miljoen in bydraes tot militêre en veteraangemeenskappe gerapporteer, insluitend Military Veterans in Journalism.<ref name="Memorial">{{cite news |last1=Longley |first1=Liz |date=27 Mei 2022 |title=On Memorial Day, Here's How Some New and Longtime Funders Have Veterans' Six |url=https://www.insidephilanthropy.com/home/2022/5/27/on-memorial-day-heres-how-some-new-and-longtime-funders-have-veterans-six |access-date=24 Mei 2023 |work=Inside Philanthropy}}</ref> In 2023 het Newmark $1 miljoen geskenk aan Blue Star Families, 'n niewinsgewende organisasie wat die families van militêre personeel en veterane ondersteun.<ref name="BlueStarFamiles">{{cite web | title= Blue Star Families Receives $1 Million from Craig Newmark |url=https://bluestarfam.org/2023/04/bsf-receives-1-million-from-craig-newmark/ |website=Blue Star |access-date=6 Oktober 2023 |date=29 April 2023}}</ref> In 2023 het Craig Newmark Philanthropies $10 miljoen geskenk aan The Bob Woodruff Foundation se Got Your 6 Network tydens die 17de jaarlikse Stand Up for Heroes-fondsinsamelingsgala wat omvattende geestesgesondheidsdienste vir veterane en hul families sal ondersteun.<ref name="BWF">{{cite web |title=17th Annual Stand Up for Heroes |url=https://www.youtube.com/watch?v=zEtgwYqbGVY |website=YouTube | date=November 10, 2023 |publisher=Bob Woodruff Foundation |access-date=13 November 2023}}</ref> In 2023 het Newmark 'n bykomende $100 miljoen belowe aan organisasies wat fokus op veterane en militêre families.<ref>{{Cite web |last=III |first=Leo Shane |date=2023-06-20 |title=$100M pledge to vets group is money 'owed' to them, Newmark says |url=https://www.militarytimes.com/veterans/2023/06/20/100m-pledge-to-vets-group-is-money-owed-to-them-benefactor-says/ |access-date=2024-01-29 |website=Military Times |language=en}}</ref> ===Kubersekuriteit=== In Januarie 2017 het ''TechCrunch'' berig dat Newmark $500,000 geskenk het aan [[Wikipedia]] se poging om "teistering en vandalisme op die webwerf te verminder en die gereedskap wat moderators elke dag gebruik om die vrede te bewaar, te verbeter".<ref name="techcrunch.com">{{cite web|author1=Devil Coldewey|title=Craig Newmark puts $500K towards reducing harassment on Wikipedia|url=https://techcrunch.com/2017/01/26/craig-newmark-puts-500k-towards-reducing-harassment-on-wikipedia/|access-date=9 Mei 2017|date=26 Januarie 2017}}</ref> In 2019 het Newmark $6 miljoen aan ''Consumer Reports'' geskenk om 'n Digitale Laboratorium te befonds wat fokus op verbruikers se privaatheidsregte en kuberveiligheid.<ref name="The Guardian Jul2019">{{cite web |title=Craigslist's Craig Newmark: 'Outrage is profitable. Most online outrage is faked for profit' |last1=Smith |first1=David |url=https://www.theguardian.com/technology/2019/jul/14/craigslist-craig-newmark-outrage-is-profitable-most-online-outrage-is-faked-for-profit |work=The Guardian |date=14 Julie 2019 |accessdate=16 Maart 2021}}</ref> In 2021 het Newmark die Instituut vir Veiligheid en Tegnologie se anti-losprysware-program ondersteun;<ref name="CyberScoop 23June2021">{{cite web |title=Craig Newmark Philanthropies donated $450k to boost anti-ransomware coalition |last1=Riley |first1=Tonya |url=https://www.cyberscoop.com/craig-newmark-philanthropies-donated-450k-to-boost-anti-ransomware-coalition/ |work=Cyberscoop |date=23 Junie 2021 |accessdate=27 Oktober 2021}}</ref> 'n ses maande lange studie oor waninligting en [[disinformasie]] deur die Aspen Instituut se Kommissie oor Inligtingsversteuring;<ref name="Telegraph 24Mar2021">{{cite web |title=Prince Harry takes second job alongside Rupert Murdoch's daughter-in-law |last1=Ward |first1=Victoria |url=https://www.telegraph.co.uk/royal-family/2021/03/24/prince-harry-takes-second-job-alongside-rupert-murdochs-daughter/ |work=The Daily Telegraph |date=24 Maart 2021 |accessdate=27 Oktober 2021}}</ref> die stigting van die Instituut vir die Herlaai van Sosiale Media aan die [[Harvard-universiteit]];<ref name="BBC 10Sept2021">{{cite web |title=Could a reboot make social media a nicer place? |last1=Mello |first1=John P. |url=https://www.bbc.com/news/business-58501172 |work=[[BBC News]] |date=10 September 2021 |access-date=27 Oktober 2021}}</ref> die Reporters Without Borders Journalism Trust Initiative;<ref name="RFI 18May2021">{{cite web |title=French media watchdog launches bid to promote trustworthy news sources |last1=Fitzpatrick |first1=Michael |url=https://www.rfi.fr/en/international/20210518-french-media-watchdog-launches-bid-to-promote-trustworthy-news-sources |work=Radio France Internationale |date=18 Mei 2021 |access-date=27 Oktober 2021}}</ref> en befondsing verskaf om ''PBS NewsHour'' se dekking van onderverteenwoordigde gemeenskappe uit te brei.<ref name="Adweek 18Mar2021">{{cite web |title=Here's How PBS NewsHour Is Expanding Its Coverage Capacity |last1=Katz |first1=A.J. |url=https://www.adweek.com/tvnewser/heres-how-pbs-newshour-is-expanding-its-coverage-capacity/474217/ |work=Adweek |date=18 Maart 2021 |access-date=27 Oktober 2021}}</ref> In 2022 het Newmark $50 miljoen aan die Cyber Civil Defense-inisiatief toegewy.<ref name="Defend">{{cite news |last1=Gamboa |first1=Glenn |title=Q&A: Craig Newmark aims to defend democracy via philanthropy |url=https://apnews.com/article/new-york-journalism-philanthropy-democracy-c05e9f83c12b1bca40c69b7621ca1f5d |access-date=24 Mei 2023 |work=Associated Press |date=16 September 2022 |language=en}}</ref> Teen April 2022 is ongeveer $30 miljoen van hierdie verbintenis toegeken.<ref name="Pioneer">{{cite news |last1=Karon |first1=Paul |title=A Tech Industry Pioneer Targets Cybersecurity, and Calls for a New Era of "Cyber Civil Defense" |url=https://www.insidephilanthropy.com/home/2022/4/19/a-tech-industry-pioneer-targets-cybersecurity-and-calls-for-a-new-era-of-cyber-civil-defense |access-date=24 Mei 2023 |work=Inside Philanthropy |date=19 April 2022}}</ref> In 2023 het Craig Newmark Philanthropies aangekondig dat hulle hul skenkings van $50 miljoen tot $100 miljoen vir die bestryding van kuberbedreigings sou verdubbel.<ref name="Experts">{{cite web |last1=Frank |first1=Nehemiah |title=White House hosts roundtable with Black cybersecurity experts |url=https://theblackwallsttimes.com/2023/03/05/white-house-hosts-roundtable-with-black-cybersecurity-experts/ |website=The Black Wall Street Times |access-date=6 Junie 2023 |date=5 Maart 2023}}</ref> In 2026 het Newmark 'n openbare diensveldtog, "Take9", gestig, wat gebruikers aanmoedig om te stop en dink voordat hulle op 'n teks of e-pos reageer om te help verhoed dat hulle bedrieg word.<ref name="pcm-1jun2026">{{cite news |last1=Pegoraro |first1=Rob |title=Craigslist Founder Teams Up With a Muppet to Persuade People to Stop Clicking on Scams |url=https://www.pcmag.com/news/craigslist-craig-newmark-the-count-muppet-take9-security-video-campaign |access-date=5 Junie 2026 |work=[[PCMag]] |date= Junie 2026}}</ref><ref name="t9-about">{{cite web |title=About - Take a 9-second pause and think |url=https://pausetake9.org/about/ |website=Take9 |access-date=June 5, 2026}}</ref>] 'n Video vir die veldtog het Newmark uitgebeeld wat saam met Graaf von Count van Sesame Street werk. <ref name="pcm-1jun2026" /><ref name="t9-about" /> Ander skenkings wat Newmark gemaak het, sluit in: $1 miljoen aan die Global Cyber Alliance, $150 000 aan Women in CyberSecurity, en $250 000 aan die Girl Scouts vir kuberveiligheidsprogramme.<ref name="Forbes Aug2020">{{cite web |title=Craig Newmark says misinformation is dismantling our democracy. Here's how he plans to fight it. |last1=Au-Yeung |first1=Angel |url=https://www.forbes.com/sites/angelauyeung/2020/08/04/craig-the-billionaire-behind-craigslist-is-spending-nearly-200-million-to-save-journalism-beat-president-trump-and-end-information-warfare/?sh=645481f442f4 |work=Forbes |date=4 Augustus 2020 |accessdate=6 Maarrt 2020}}</ref> Hy is ook 'n ywerige ondersteuner van Girls Who Code.<ref name ="Girlswhocode board">{{Cite news|date=2017-05-08|title=Craig Newmark Joins Girls Who Code's Board of Directors - girlswhocode|language=en-US|work=girlswhocode|url=https://girlswhocode.com/about-us/team}}</ref><ref name="InsidePhilanthropy Mei 2017">{{cite web|title=Craig Newmark|url=https://www.insidephilanthropy.com/guide-to-individual-donors/craig-newmark.html|access-date=17 Maart 2021|work=Inside Philanthropy|archive-date=30 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230730102815/https://www.insidephilanthropy.com/guide-to-individual-donors/craig-newmark.html|url-status=dead}}</ref> ===Joernalistiek=== In 2006 het The Guardian berig dat Newmark "sy arsenaal van kontant gereedmaak om in burgerjoernalistiekprojekte te belê".<ref name="Harris Feb2006"/> Tussen 2016 en 2020 het Newmark $170 miljoen geskenk om joernalistiek te ondersteun, teistering van [[joernalis]]te te bestry, kuberveiligheid en verkiesingsintegriteit, insluitend $1 miljoen elk aan ProPublica en die Poynter Instituut in 2017.<ref name="Forbes Aug2018" /> In September 2018 het hy $20 miljoen geskenk om die stigting van The Markup, 'n niewinsgewende nuusorganisasie, te befonds.<ref name="Forbes Aug2020"/> Daardie jaar het Newmark $1 miljoen aan ''Mother Jones'' geskenk om die tydskrif te help om vals nuus te bestry.<ref>{{cite news |last1=Beard |first1=David |title=A million-dollar gift to journalism, without ties, and the reason for that |url=https://www.poynter.org/news/million-dollar-gift-journalism-without-ties-and-reason |access-date=27 Augustus 2018 |publisher=Poynter Institute |date=27 Augustus 2018}}</ref> In 2021 het Newmark $5 miljoen aan die Shorenstein Sentrum vir Media, Politiek en Openbare Beleid aan die Harvard Kennedy Skool geskenk.<ref name="Pioneer"/> Newmark het 'n skenking van $20 miljoen by die CUNY Nagraadse Skool vir Joernalistiek gestig, wat later herdoop is tot die Craig Newmark Nagraadse Skool vir Joernalistiek.<ref name="Forbes Aug2018" /> Volgens ''The Chronicle of Philanthropy'' het Newmark se 2020-skenkings $1 miljoen aan die Anti-Defamation League ingesluit.<ref name="ChronicleofPhilanthropy Feb2021">{{cite web|url=https://www.philanthropy.com/article/the-philanthropy-50/#id=details_589_2020 |website=www.philanthropy.com |title=The Philanthropy 50 |access-date=25 Maart 2021}}</ref> Newmark het $5 miljoen aan die Poynter Instituut geskenk, wat die fondse gebruik het om die Craig Newmark Sentrum vir Etiek en Leierskap te stig. Newmark se vorige skenking van $1 miljoen aan die Poynter het die Craig Newmark Joernalistiek Etiek Leerstoel gestig. Hy het ook $10 miljoen aan die Columbia-universiteit geskenk om 'n sentrum vir joernalistiek etiek en sekuriteit te vestig, sowel as 'n professoraat.<ref name="TampaBayTimes Feb2019">{{cite web |title=Craiglist's Craig Newmark gives Poynter $5 million for ethics center |last1=Richard |first1=Danielson|url=https://www.tampabay.com/business/craiglists-craig-newmark-gives-poynter-5-million-for-ethics-center-20190206/ |work=Tampa Bay Times |date=5 Februarie 2019 |accessdate=16 Maart 2021}}</ref> In 2021 het Newmark die stigting van die Instituut vir die Herlaai van Sosiale Media aan die Harvard-universiteit ondersteun;<ref name="BBC 10Sept2021" /> die Reporters Without Borders Journalism Trust Initiative;<ref name="RFI 18May2021"/> en befondsing verskaf om PBS NewsHour se dekking van onderverteenwoordigde gemeenskappe uit te brei.<ref name="Adweek 18Mar2021"/> Teen 2022 is beraam dat Newmark tussen $180 miljoen en $200 miljoen vir joernalistiek en die bestryding van disinformasie geskenk het.<ref name="Pioneer"/> In 2024 het Craig Newmark Philanthropies 'n bekendstellingsgeskenk van $10 miljoen dollar aan die Craig Newmark Nagraadse Skool vir Joernalistiek aan die City University van New York aangekondig met die doel om die skool uiteindelik klasgeldvry vir al sy studente te maak.<ref>{{Cite web |date=2024-01-25 |title=Craig Newmark Is Donating $10M to Help CUNY's Journalism School Become Tuition-Free |url=https://observer.com/2024/01/craig-newmark-donation-cuny-journalism-school-tuition-free/ |access-date=2024-01-29 |website=Observer |language=en-US}}</ref> Ander joernalistieke oorsake wat Newmark ondersteun het, sluit in: die Sentrum vir Openbare Integriteit, die Sentrum vir Ondersoekende Verslaggewing, PolitiFact,<ref name="Poynter August 27, 2018">{{cite web |title=Newmark's gift to Mother Jones follows threats to journalism, factual information |last1=Beard |first1=David |url=https://www.poynter.org/newsletters/2018/a-million-dollar-gift-to-journalism-without-ties-and-the-reason-for-that/ |work=Poynter |date=27 Augustus 2018 |accessdate=17 Maart 2021}}</ref> die Poynter Instituut, Columbia Journalism Review,<ref name="MorristownGreen July2015"/> Columbia se Tow Sentrum vir Digitale Joernalistiek, The GroundTruth Project, die Berkeley Nagraadse Skool vir Joernalistiek, en die Berkeley Sentrum vir Nuwe Media.<ref name="CNET Aug2018">{{cite web |title=Craigslist founder gives Mother Jones $1 million to fight fake news |last1=Zhou |first1=Marrian |url=https://www.cnet.com/news/founder-of-craigslist-gives-1m-to-mother-jones-to-fight-fake-news/ |work=CNET |date=28 Augustus 2018 |accessdate=16 Maart 2021}}</ref><ref name="TheRinger June2017"/> ===Ander filantropiese aktiwiteite=== In 2015 het hy $10 000 aan Grow It Green Morristown geskenk vir die installering van 'n kompostoilet by die Early Street Community Garden. Die fasiliteit is "Craig Newmark Memorial Latrine #2" genoem. Die eerste toilet wat Newmark geborg het, was in die stad Jericho.<ref name="MorristownGreen July2015"/> ''Bloomberg News'' het berig dat Newmark ook in 2020 $10 miljoen aan liefdadigheidsorganisasies geskenk het wat op hongerkwessies fokus.<ref name="Bloomberg Oct2020">{{cite web |title=Craigslist Founder Is Donating $10 Million to Fight U.S. Hunger Crisis |last1=Krader |first1=Katy |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-07/craigslist-founder-newmark-donating-10-million-to-fight-hunger |work=Bloomberg |date=7 Oktober 2020 |accessdate=17 Maart 2020}}</ref> Volgens Newmark het hy teen Mei 2021 altesaam $25 miljoen aan organisasies geskenk wat aan voedselsekerheid werk.<ref name="WashingtonCityPaper 21May2021">{{cite web |title=Boost from Craigslist Founder Helps D.C. Central Kitchen Invest in Small Farms|last1=Hayes |first1=Laura |url=https://washingtoncitypaper.com/article/517502/boost-from-craigslist-founder-helps-d-c-central-kitchen-invest-in-small-farms/ |work=Washington City Paper |date=21 Mei 2021 |access-date=27 Oktober 2021}}</ref> Newmark was onder 'n groep prominente individue wat die Marshall-plan vir ma's gesteun het, wat die Biden-administrasie versoek het om beleide aan te neem wat betaalde gesinsverlof, opleidingsprogramme vir vroue wat terugkeer werk toe, en gelyke betaling aanspreek.<ref name="CNN 26Feb2021">{{cite web |title=50 prominent men join push for 'Marshall Plan for Moms' proposal |last1=Stracqualursi |first1=Veronica |url=https://www.cnn.com/2021/02/26/politics/marshall-plan-for-moms-male-allies/index.html |work=[[CNN]] |date=26 Februarie 2021 |access-date=27 Oktober 2021}}</ref> Ander voorbeelde van organisasies en oorsake wat Newmark ondersteun het, sluit in: OneVoice,<ref name="DailyRecord June2004b" /> Sunlight Foundation,<ref name="MorristownGreen July2015"/> Voto Latino,<ref name="SFChronicle Aug2019">{{cite news |title=Craigslist founder Craig Newmark donates $250,000 for election security |last1=Wildermuth |first1=John |url=https://www.sfchronicle.com/politics/article/Craigslist-founder-Craig-Newmark-donates-250-000-14396081.php |work=San Francisco Chronicle |date=28 Augustus 2019 |accessdate=17 Maart 2021}}</ref> en die [[Wikimedia-stigting]].<ref name="CNET Aug2018"/> Hy het $100,000 geskenk om wildreddinggroepe te ondersteun.<ref name="Forbes Aug2020"/> Newmark het gesê dat hy betrokke is by duiweredding.<ref name="Focuses" /> In 'n onderhoud in 2021 het Newmark gesê dat hy sy liefdadigheidskenkings wou "verminder" om die manier waarop hy oorsake ondersteun, te vereenvoudig en meer diep op geselekteerde belangstellingsgebiede te fokus.<ref>Craig Newmark on TeachPitch, https://open.spotify.com/episode/6VtKkSIf9jAXenYnjWnlN5?si=f1VJMWFSQjOkRStNfpuM9w TeachPitch Podcast (Spotify) November 2021, besoek 2025-08-07</ref> ==Persoonlike lewe== Newmark is in Desember 2012 met Eileen Whelpley getroud,<ref name="Garchik12">{{cite news | url=http://www.sfgate.com/entertainment/garchik/article/Drowned-in-a-tsunami-of-Frappuccinos-4150067.php |last1=Garchik | first1=Leah | title=Drowned in a tsunami of Frappuccinos | work=SFGate |date=17 Desember 2012 |access-date=2 April 2021}}</ref> en hulle geniet dit om saam voëls te kyk.<ref name="TheRinger June2017" /> Hy woon tans in [[New York Stad]],<ref>{{Cite web |title=Craig Newmark: Craigslist founder fights to protect democracy |url=https://www.ny1.com/nyc/all-boroughs/you-decide-with-errol-louis/2022/09/22/craig-newmark-craigslist-founder-fights-to-protect-democracy |access-date=2022-12-27 |website=www.ny1.com |language=en}}</ref><ref name="TheRinger June2017" /> vlieg ekonomiese klas,<ref name="Times18">{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2018/10/17/technology/craig-newmark-journalism-gifts.html |last1=Streitfield | first1=David | title=Craig Newmark, Newspaper Villain, Is Working to Save Journalism | work=The New York Times |date=17 Oktober 2018 |accessdate=2 April 2021}}</ref> besit nie 'n motor nie en verkies om openbare vervoer te gebruik.<ref name="Times18"/> Newmark beskryf homself as 'n nie-praktiserende, sekulêre Jood en skerts dat sy rabbi die sanger [[Leonard Cohen]] was.<ref name="KCRW">{{cite news |title=Guest DJ Project: Craig Newmark |url=https://www.kcrw.com/music/shows/guest-dj-project/craig-newmark |date=25 Februarie 2009 |last1=Litt |first1=Anne |work=KCRW |accessdate=2 April 2021 |archive-date=17 Januarie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250117125450/https://www.kcrw.com/music/shows/guest-dj-project/craig-newmark |url-status=dead }}</ref> Hy is ook 'n aanhanger van [[Tori Amos]], [[Lou Reed]],<ref name="KCRW"/> en die TV-programme ''Pushing Daisies'' en ''[[The Simpsons]]''.<ref name="WaPo Oct2008">{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/posttech/2008/10/craigslist_founder_gets_politi_wap.html | title=Craigslist Founder Gets Political | last1=Hart |first1=Kim |newspaper=Washington Post | date=3 Oktober 2008 | access-date=2 April 2021}}{{dead link|date=September 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Newmark se netto waarde word geskat op honderde miljoene dollars. In April 2020 het Forbes sy netto waarde op $1,3 miljard geraam, maar hy het sedertdien van hul miljardêrslys verwyder.<ref>{{Cite web|title=Craig Newmark|url=https://www.forbes.com/profile/craig-newmark/|access-date=2021-04-21|website=Forbes|language=en}}</ref> In 'n onderhoud wat in 2017 deur Nieman Lab gepubliseer is, het hy 'n vorige ''[[Forbes]]''-skatting van $400 miljoen van sy netto waarde as "vals" bestempel en gesê dat "deur Craigslist te monetiseer soos ek in 1999 gedoen het, ek waarskynlik reeds 90 persent of meer van my potensiële netto waarde weggegee het."<ref name="Niemanlab 2017">{{cite web |first1=Ken |last1=Doctor|title=Newsonomics: Craig Newmark, journalism's new Six Million Dollar Man|url=http://www.niemanlab.org/2017/02/newsonomics-craig-newmark-journalisms-new-six-million-dollar-man/|work=Nieman Lab|access-date=March 29, 2021|date=16 Februarie 2017}}</ref> Newmark het die [[Irakse Oorlog|Irak-oorlog]] teengestaan en geglo dat Withuis-joernaliste "in hul werk misluk het" en nie "die waarheid aan die magte gepraat het nie".<ref name="TheGuardian Feb2006">{{cite news|title=The nerd who became a crusader |author= Paul Harris |url=https://www.theguardian.com/technology/2006/feb/19/news.theobserver1 |work=The Guardian |access-date=28 Maart 2021 |date=18 Februarie, 2006}}</ref> In 2014 was hy een van 60 [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]]-skenkers wat die skepping van 'n stelsel van openbare verkiesingsbefondsing aangemoedig het.<ref name="UPI14">{{cite web|title=Major Democratic donors press Congress for campaign finance reform|url=http://www.upi.com/Major-Democratic-donors-press-Congress-for-campaign-finance-reform/64881391791192/?spt=su|work=United Press International |access-date=31 Maart 2021 |date=7 Februarie 2014}}</ref> In 2016 het Newmark by die progressiewe RAD-veldtog en Lincoln Park Strategies aangesluit om 'n peiling te laat doen wat gebruikerspersepsies oor sosiale media-konflikte tydens die 2016-verkiesing ondersoek het.<ref name="Adweek May2017">{{cite web|author1=Brandy Shaul|title=Poll: 57% of Americans Feel Trump Supporters Have 'Very Aggressive' Online Behavior|url=http://www.adweek.com/digital/poll-57-of-americans-feel-trump-supporters-have-very-aggressive-online-behavior/|work=Adweek|access-date=2 April 2021|date=6 Mei 2016}}</ref> Newmark het [[Barack Obama]] se verkiesingsveldtog in 2008 ondersteun, vrywillig vir hom op die veldtog as 'n "amptelike tegnologie-plaasvervanger" geprys en sy gebruik van tegnologie geprys om demokrasie op grondvlak te bevorder.<ref name="Observer">{{cite web | url=http://observer.com/2008/10/craig-newmark-tech-genius-is-an-obama-man/ | title=Craig Newmark, Tech Genius, Is an Obama Man |work=Observer | last1=Reagan |first1=Gillian | date=29 Oktober 2008 | access-date= 29 Maart 2021}}</ref> In die 2020-verkiesing het Newmark [[Joe Biden]] se veldtog ondersteun en sy "toewyding tot die bekamping van korrupsie" en "rekord van opstaan vir ons veterane" aangehaal.<ref name="Tindera20">{{cite news|author=Michela Tindera|title=Biden Extends Lead Over Trump In Race For Billionaire Donors|url=https://www.forbes.com/sites/michelatindera/2020/05/29/biden-extends-lead-over-trump-in-race-for-billionaire-donors/?sh=46b785845596 |work=Forbes |access-date=31 Maart 2021|date=5 Mei 2020}}</ref> In Maart 2026 het Newmark 'n artikel op [[LinkedIn]] gepubliseer met die titel "My politiek vir-regtig", waarin hy geskryf het: "Die meeste van wat oor my sienings aangeneem of geskryf word, is nonsens" en "Woorde soos 'liberaal' en 'konserwatief' en selfs 'libertaries' het nie meer veel betekenis nie. Hulle beskryf my nie en hulle beskryf nie regtig baie mense wat ek ken nie."<ref name="li-11mar2026">{{cite web |last1=Newmark |first1=Craig |title=My politics for-real |url=https://www.linkedin.com/pulse/my-politics-for-real-craig-newmark-dfo6e/ |website=[[LinkedIn]] |access-date=11 Maart 2026 |date=11 Maart 2026}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Newmark, Craig}} [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Geboortes in 1953]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse filantrope]] 8fw4h06uv491wzfqtkzoptn58xug1tj 0 465749 2965334 2959254 2026-09-05T21:27:39Z Pynappel 70858 Pynappel het bladsy [[Bimbo]] na [[Bimbo (subprefektuur)]] geskuif sonder om 'n aanstuur agter te laat 2959254 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Bimbo | nedersetting_tipe = Administratiewe eenheid | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | koördinate = {{Koördinate|4.32433|18.50962|display=inline,title}} }} '''Bimbo''' is 'n administratiewe eenheid van die [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. {{Saadjie}} {{Normdata}} ncz190y7eh245iltgvofets6ewa0r5y 2965337 2965334 2026-09-05T21:28:04Z Pynappel 70858 2965337 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Bimbo | nedersetting_tipe = Subprefektuur | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | koördinate = {{Koördinate|4.32433|18.50962|display=inline,title}} }} '''Bimbo''' is 'n subprefektuur in die [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. {{Saadjie}} {{Normdata}} p9eim4unxn6f230yu0no75og79gr348 1 466330 2965335 2959953 2026-09-05T21:27:39Z Pynappel 70858 Pynappel het bladsy [[Bespreking:Bimbo]] na [[Bespreking:Bimbo (subprefektuur)]] geskuif sonder om 'n aanstuur agter te laat 2959953 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 468300 2965319 2963154 2026-09-05T20:35:51Z Pynappel 70858 Brei uit 2965319 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Bimbo | ander_naam = Bimo | nedersetting_tipe = Stad | beeld_stadsilhoeët = KIMG0504 05.jpg | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Bangui (subprefektuur)|Bangui]] | onderafdelingtipe2 = Subprefektuur | onderafdelingnaam2 = Bangui-Kagas | koördinate = {{Koördinate|4.33131|18.51633|display=inline,title}} | hoogte_m = 338 | bevolking_totaal = 124176 | bevolking_soos_op = 2003 | bevolkingnota = Beraming vir 2013: 267&nbsp;859<ref name="WG"/> }} '''Bimbo''' (ook '''Bimo''') is die tweede grootste stad<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=gaBuNrdAYLoC&pg=PA79 |page=79 |title=République Centrafricaine 2010-11 |year=2010 |isbn=2746926075 |author=Dominique Auzias |chapter=Un peu d'histoire |language=fr}}</ref> van die [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]] en lê suidwes van die land se hoofstad, [[Bangui]]. Dit was tot Desember 2020 die [[hoofstad]] van die prefektuur [[Ombella-M'Poko]] en behoort sedertdien tot die prefektuur [[Bangui (subprefektuur)|Bangui]].<ref name="Oubangui">{{Cite web |author=Oubangui Médias |title=La Centrafrique dispose désormais de 20 préfectures et de 84 sous-préfectures |url=https://oubanguimedias.com/2020/12/11/la-centrafrique-dispose-desormais-de-20-prefectures-et-de-84-sous-prefectures/ |website=oubanguimedias.com |publisher=Oubangi Medias |access-date=27 Mei 2023 |language=fr}}</ref> Bimbo het volgens die [[sensus]] van 2003 124&nbsp;176 inwoners gehad, en die bevolking is vir 2013 op 267&nbsp;859 bereken.<ref name="WG">{{Cite web |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-47&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan |title=Central African Republic: largest cities and towns and statistics of their population |publisher=World Gazetteer |access-date=30 Maart 2013 |url-status=dead }}</ref> Die stad lê 338&nbsp;m bo seevlak. Bimbo is die setel van die land se enigste afsonderlike [[tronk|gevangenis]] vir vroue, die Sentrale Gevangenis van Bimbo. Die gevangenis is in 1980 gebou om 200 gevangenes te huisves, maar het in 2005 slegs 44 gehuisves, van wie die meeste verhoorafwagtend was.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=UCE2AAAAIAAJ |title=Country reports on human rights practices |page=91 |year=2005 |publisher=US Government Printing Office}}</ref> == Geskiedenis == Bimbo is in 1908 gestig.<ref>{{Cite book |last1=Rius |first1=Juan Fandos |last2=Bradshaw |first2=Richard |title=Historical Dictionary of the Central African Republic |date=2016 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Maryland |isbn=9780810879928 |page=120}}</ref> Op 20 November 1964 het Bimbo die hoofstad van Ombella-M'Poko geword, maar is twee jaar later deur [[Boali]] vervang. In 1969 is Bimbo egter weer as hoofstad van Ombella-M'Poko aangewys.<ref>{{Cite book |last1=Serre |first1=Jacques |last2=Fandos-Rius |first2=Juan |title=Répertoire de l'administration territoriale de la République centrafricaine |date=2014 |publisher=L'Harmattan |location=Parys |isbn=978-2-343-01298-8 |page=64 |language=fr}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Serre |first1=Jacques |last2=Fandos-Rius |first2=Juan |title=Répertoire de l'administration territoriale de la République centrafricaine |date=2014 |publisher=L'Harmattan |location=Parys |isbn=978-2-343-01298-8 |page=49 |language=fr}}</ref> Op 10 Desember 2020 is Bimbo van die prefektuur Ombella-M'Poko na die prefektuur Bangui oorgedra, en Boali het weer die hoofstad van Ombella-M'Poko geword.<ref name="Oubangui"/> == Klimaat == Volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]] het Bimbo 'n tropiese nat-en-droë klimaat (savanneklimaat, Aw).<ref name="Climate-Data.org">{{Cite web |url=http://en.climate-data.org/location/764241/ |title=Climate: Bimbo - Climate graph, Temperature graph, Climate table |publisher=Climate-Data.org |access-date=21 Oktober 2013}}</ref> Die hoogste temperatuur wat nog aangeteken is, was {{Omreken|44|C|0}} op 25 Februarie 2004, en die laagste {{Omreken|3|C|0}} op 22 Januarie 1993.<ref name="Voodoo Skies">{{Cite web |url=http://voodooskies.com/weather/central-african-republic/bimbo |title=Bimbo, Central African Republic |publisher=Voodoo Skies |access-date=21 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021171004/http://voodooskies.com/weather/central-african-republic/bimbo |archive-date=2013-10-21 |url-status=dead}}</ref> {{Tabel weergemiddeldes | locatie = Bimbo | bron = ''Climate-Data.org'', hoogte 365 m<ref name="Climate-Data.org"/>; ''Voodoo Skies'' vir rekords<ref name="Voodoo Skies"/> | jan_a_max=39 | jan_gem_max=31.8 | jan_gem=25.2 | jan_gem_min=18.6 | jan_a_min=3 | jan_gem_ns=22 | feb_a_max=44 | feb_gem_max=33.4 | feb_gem=26.4 | feb_gem_min=19.5 | feb_a_min=8 | feb_gem_ns=41 | mrt_a_max=42 | mrt_gem_max=32.8 | mrt_gem=26.7 | mrt_gem_min=20.7 | mrt_a_min=13 | mrt_gem_ns=107 | apr_a_max=40 | apr_gem_max=32.2 | apr_gem=26.6 | apr_gem_min=21 | apr_a_min=5 | apr_gem_ns=124 | mei_a_max=39 | mei_gem_max=31.5 | mei_gem=26.2 | mei_gem_min=20.9 | mei_a_min=11 | mei_gem_ns=169 | jun_a_max=39 | jun_gem_max=30.2 | jun_gem=25.3 | jun_gem_min=20.4 | jun_a_min=16 | jun_gem_ns=151 | jul_a_max=40 | jul_gem_max=30 | jul_gem=25 | jul_gem_min=20 | jul_a_min=12 | jul_gem_ns=193 | aug_a_max=38 | aug_gem_max=29.7 | aug_gem=24.9 | aug_gem_min=20.2 | aug_a_min=8 | aug_gem_ns=229 | sep_a_max=40 | sep_gem_max=30.2 | sep_gem=25.1 | sep_gem_min=20 | sep_a_min=10 | sep_gem_ns=191 | okt_a_max=38 | okt_gem_max=30.5 | okt_gem=25.3 | okt_gem_min=20.1 | okt_a_min=11 | okt_gem_ns=195 | nov_a_max=41 | nov_gem_max=30.8 | nov_gem=25.1 | nov_gem_min=19.5 | nov_a_min=12 | nov_gem_ns=94 | dec_a_max=39 | dec_gem_max=31.2 | dec_gem=24.6 | dec_gem_min=18.1 | dec_a_min=10 | dec_gem_ns=32 }} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] gtin3hb93t4vgkb316kdyd0uveta6yj 2965321 2965319 2026-09-05T20:45:20Z Pynappel 70858 Brei uit 2965321 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Bimbo | ander_naam = Bimo | nedersetting_tipe = Stad | beeld_stadsilhoeët = KIMG0504 05.jpg | beeldbyskrif = Die stadhuis van Bimbo | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Bangui (subprefektuur)|Bangui]] | onderafdelingtipe2 = Subprefektuur | onderafdelingnaam2 = Bangui-Kagas | leiertitel = Burgemeester | leiernaam = Jeannette Déa | koördinate = {{Koördinate|4.33131|18.51633|display=inline,title}} | hoogte_m = 338 | bevolking_totaal = 348802 | bevolking_soos_op = 2021, raming | bevolkingnotas = <ref name="ICASEES"/> | bevolkingnota = Sensus van 2003: 124&nbsp;176<ref name="citypop"/> }} '''Bimbo''' (ook '''Bimo''') is 'n stad in die [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]] wat suidwes van die land se hoofstad, [[Bangui]], lê. Dit was tot Desember 2020 die [[hoofstad]] van die prefektuur [[Ombella-M'Poko]] en behoort sedertdien tot die prefektuur en die agglomerasie van [[Bangui (subprefektuur)|Bangui]].<ref name="Oubangui">{{Cite web |author=Oubangui Médias |title=La Centrafrique dispose désormais de 20 préfectures et de 84 sous-préfectures |url=https://oubanguimedias.com/2020/12/11/la-centrafrique-dispose-desormais-de-20-prefectures-et-de-84-sous-prefectures/ |website=oubanguimedias.com |publisher=Oubangi Medias |access-date=27 Mei 2023 |language=fr}}</ref> Tot met sy inlywing by Groot-Bangui in 2021 was Bimbo na bevolking die tweede grootste stad van die land,<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=gaBuNrdAYLoC&pg=PA79 |page=79 |title=République Centrafricaine 2010-11 |year=2010 |isbn=2746926075 |author=Dominique Auzias |chapter=Un peu d'histoire |language=fr}}</ref> met 124&nbsp;176 inwoners volgens die [[sensus]] van 2003.<ref name="citypop">{{Cite web |author=Thomas Brinkhoff |title=City Population, Central African Republic |url=http://www.citypopulation.de/Centralafrica.html |website=citypopulation.de}}</ref> == Geografie == Die stad lê op die linkeroewer van die Mpokorivier, 'n sytak van die [[Ubangirivier|Ubangi]], sowat 9&nbsp;km van die middestad van Bangui (PK 0). Dit lê 338&nbsp;m bo seevlak. [[Lêer:Berge bimbo pk9 en RCA 04.jpg|duimnael|senter|Brug oor die Mpokorivier (PK 9)]] === Klimaat === Volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]] het Bimbo 'n tropiese nat-en-droë klimaat (savanneklimaat, Aw).<ref name="Climate-Data.org">{{Cite web |url=http://en.climate-data.org/location/764241/ |title=Climate: Bimbo - Climate graph, Temperature graph, Climate table |publisher=Climate-Data.org |access-date=21 Oktober 2013}}</ref> Die hoogste temperatuur wat nog aangeteken is, was {{Omreken|44|C|0}} op 25 Februarie 2004, en die laagste {{Omreken|3|C|0}} op 22 Januarie 1993.<ref name="Voodoo Skies">{{Cite web |url=http://voodooskies.com/weather/central-african-republic/bimbo |title=Bimbo, Central African Republic |publisher=Voodoo Skies |access-date=21 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021171004/http://voodooskies.com/weather/central-african-republic/bimbo |archive-date=2013-10-21 |url-status=dead}}</ref> {{Tabel weergemiddeldes | locatie = Bimbo | bron = ''Climate-Data.org'', hoogte 365 m<ref name="Climate-Data.org"/>; ''Voodoo Skies'' vir rekords<ref name="Voodoo Skies"/> | jan_a_max=39 | jan_gem_max=31.8 | jan_gem=25.2 | jan_gem_min=18.6 | jan_a_min=3 | jan_gem_ns=22 | feb_a_max=44 | feb_gem_max=33.4 | feb_gem=26.4 | feb_gem_min=19.5 | feb_a_min=8 | feb_gem_ns=41 | mrt_a_max=42 | mrt_gem_max=32.8 | mrt_gem=26.7 | mrt_gem_min=20.7 | mrt_a_min=13 | mrt_gem_ns=107 | apr_a_max=40 | apr_gem_max=32.2 | apr_gem=26.6 | apr_gem_min=21 | apr_a_min=5 | apr_gem_ns=124 | mei_a_max=39 | mei_gem_max=31.5 | mei_gem=26.2 | mei_gem_min=20.9 | mei_a_min=11 | mei_gem_ns=169 | jun_a_max=39 | jun_gem_max=30.2 | jun_gem=25.3 | jun_gem_min=20.4 | jun_a_min=16 | jun_gem_ns=151 | jul_a_max=40 | jul_gem_max=30 | jul_gem=25 | jul_gem_min=20 | jul_a_min=12 | jul_gem_ns=193 | aug_a_max=38 | aug_gem_max=29.7 | aug_gem=24.9 | aug_gem_min=20.2 | aug_a_min=8 | aug_gem_ns=229 | sep_a_max=40 | sep_gem_max=30.2 | sep_gem=25.1 | sep_gem_min=20 | sep_a_min=10 | sep_gem_ns=191 | okt_a_max=38 | okt_gem_max=30.5 | okt_gem=25.3 | okt_gem_min=20.1 | okt_a_min=11 | okt_gem_ns=195 | nov_a_max=41 | nov_gem_max=30.8 | nov_gem=25.1 | nov_gem_min=19.5 | nov_a_min=12 | nov_gem_ns=94 | dec_a_max=39 | dec_gem_max=31.2 | dec_gem=24.6 | dec_gem_min=18.1 | dec_a_min=10 | dec_gem_ns=32 }} == Geskiedenis == In 1908 is 'n Franse pos by Bimbo gestig.<ref>{{Cite book |last1=Rius |first1=Juan Fandos |last2=Bradshaw |first2=Richard |title=Historical Dictionary of the Central African Republic |date=2016 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Maryland |isbn=9780810879928 |page=120}}</ref> Op 1 Oktober 1914 het die nedersetting die hoofsetel van 'n onderafdeling in die militêre distrik van die M'Poko geword. Op 27 Januarie 1919 is die onderafdeling Bimbo afgeskaf en die nedersetting by die kommune Bangui ingelyf. Na die oorlog, op 16 Oktober 1946, is die distrik Bimbo in die streek Ombella-M'Poko geskep. Op 23 Januarie 1961 het Bimbo 'n subprefektuur van Ombella-M'Poko geword.<ref>Wet 60-179 van 23 Januarie 1961 (''Loi 60-179 du 23 janvier 1961 portant création des préfectures et des sous-préfectures sur le territoire de la République Centrafricaine'')</ref> Op 20 November 1964 het Bimbo die hoofstad van die prefektuur Ombella-M'Poko geword, aangesien Bangui sedert 3 Januarie 1964 'n outonome kommune was. Op 12 Mei 1967 is die hoofsetel van die prefektuur na [[Boali]] verplaas, maar in 1969 is Bimbo weer as hoofstad van Ombella-M'Poko aangewys.<ref>{{Cite book |last1=Serre |first1=Jacques |last2=Fandos-Rius |first2=Juan |title=Répertoire de l'administration territoriale de la République centrafricaine |date=2014 |publisher=L'Harmattan |location=Parys |isbn=978-2-343-01298-8 |page=64 |language=fr}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Serre |first1=Jacques |last2=Fandos-Rius |first2=Juan |title=Répertoire de l'administration territoriale de la République centrafricaine |date=2014 |publisher=L'Harmattan |location=Parys |isbn=978-2-343-01298-8 |page=49 |language=fr}}</ref> In Maart 2012 is die noordelike deel van die kommune Bimbo afgestig om die nuwe kommune Bégoua te vorm. Op 10 Desember 2020 is Bimbo van die prefektuur Ombella-M'Poko na die prefektuur Bangui oorgedra, en Boali het weer die hoofstad van Ombella-M'Poko geword.<ref name="Oubangui"/><ref name="RJDH2020">{{Cite web |author=Fiacre Salabe |title=Vers la circonscription administrative en République Centrafricaine |url=https://www.rjdhrca.org/centrafrique-vers-la-circonscription-administrative-en-republique-centrafricaine/ |publisher=RJDH-RCA |date=13 Desember 2020 |language=fr}}</ref> == Demografie == Die bevolking van Bimbo is vir 2013 op 267&nbsp;859 bereken,<ref name="WG">{{Cite web |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-47&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan |title=Central African Republic: largest cities and towns and statistics of their population |publisher=World Gazetteer |access-date=30 Maart 2013 |url-status=dead }}</ref> en in 2021 het die ICASEES dit op 348&nbsp;802 geraam.<ref name="ICASEES">{{Cite web |author=Appolinaire Godom Oualou |title=Région 7 (Grand Bangui) |url=https://icasees.org/index.php/regions/region-7-grand-bangui-1-425-276-hbts |publisher=ICASEES |date=10 Junie 2022 |language=fr}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:right;" |+ Bevolkingsontwikkeling ! Jaar !! 1975 !! 1988 !! 1996 !! 2003 !! 2007 !! 2012 !! 2013 !! 2021 |- ! Inwoners | 3&nbsp;576 || 10&nbsp;751 || 22&nbsp;031 || 124&nbsp;176 || 146&nbsp;550 || 250&nbsp;195 || 267&nbsp;859 || 348&nbsp;802 |- | colspan="9" style="text-align:left; font-size:88%;" | Bronne: 1975, 1988 en 2003: Bureau central du recensement;<ref name="citypop"/> 1996: offisiële raming;<ref>{{Cite web |title=AFCAM, estimation officielle |url=http://www.afcam.org/index.php/fr/?option=com_content&view=article&id=1106&Itemid=1106 |publisher=AFCAM |language=fr}}</ref> 2007, 2012 en 2013: ramings;<ref name="WG"/> 2021: raming van die ICASEES.<ref name="ICASEES"/> |} == Administrasie == === Woonbuurte === Die stad bestaan uit 40 woonbuurte wat in die sensus van 2003 getel is:<ref>RGPH 2003, ''Recensement général de la population et de l'habitat'', 2003</ref> Balapa 1, Balapa 2, Batalimo 1, Batalimo 2, Bégoua Centre 1, Bégoua Centre 2, Bégoua Centre 3, Cité Elevage, Damala 1, Damala 2, Damala Centre, Gbalikola, Gbanikola 1, Guitangola 1, Guitangola 2, Guitangola 3, Guitangola Source, Kokoro 1, Kokoro 2, Kokoro 3, Le Plateau, Mangapou 1, Mbembe (1 en 2), Mpoko Bac, Mpoko Pont, Mpoko Pont 2, Ngola 1, Ngola 2, Ngola Centre, Pala, Poto Poto 1, Poto Poto 2, Sambrola, Toungoufara, Yembi 1, Yembi 2, Yembi 3, Zacko 2 en Zako 1. === Howe === Die stad is die setel van 'n streekhof (''tribunal de grande instance''), wat sedert einde Februarie 2016 oor 'n nuwe gebou beskik.<ref>{{Cite web |author=Saint Cyr Gbegbe |title=Le Tribunal de Grande Instance de Bimbo dispose désormais d'un bâtiment |url=http://rjdh.org/le-tribunal-de-grande-instance-de-bimbo-dispose-desormais-dun-batiment/?platform=hootsuite |publisher=RJDH |date=26 Februarie 2016 |language=fr}}</ref> === Gevangenis === Bimbo is die setel van die land se enigste afsonderlike [[tronk|gevangenis]] vir vroue, die Sentrale Gevangenis van Bimbo. Die gevangenis is in 1980 gebou om 200 gevangenes te huisves, maar het in 2005 slegs 44 gehuisves, van wie die meeste verhoorafwagtend was.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=UCE2AAAAIAAJ |title=Country reports on human rights practices |page=91 |year=2005 |publisher=US Government Printing Office}}</ref> Dit het die vroue oorgeneem wat voorheen in die sentrale gevangenis van Ngaragba in Bangui aangehou is.<ref>{{Cite web |author=Commission africaine des droits de l'homme et des peuples (CADHP) |title=Rapport de visite |url=http://www.achpr.org/files/sessions/28th/mission-reports/centralafricanrepublic/achpr28_misrep_specmec_priso_car_2000_fra.pdf |date=23 Junie 2000 |language=fr}}</ref> === Dorpe === In die landelike gebied strek die kommune oor 140 dorpe wat in die sensus van 2003 getel is: Bimon 1, Bimon 2, Bobadoungo, Bobandio, Bobassa 1, Bobassa 2, Bobele, Boda 1, Bodengbe, Bogbade, Bogbaya 1, Boh, Bombabia, Bombele, Bomboko, Bondio, Bondokpo, Borosse, Bossin, Bossouamo, Botambi, Boteke, Bouboui 1, Bouboui 2, Bouboui 3, Boutili, Bozere Bali, Bozere Kala, Dana, Danzi Tho, Dele Bama, Ebou, Fafara, Gbaloko 1, Gbaloko 2, Gbaloko 3, Gbangba, Gbengara, Gbili, Gbo Kila, Guerengou Pont, Kala, Kapou Cuisinier, Kassiembe, Kembe 1, Kodozilo, Kombo, Konga, Koukoulou, Koula Mandja, Kpakpa, Kpalongo 1, Kpalongo 2, Kpama (1 en 2), Kpangaladeke, Kpangba 1, Kpangba 2, Kpata (1 en 2), Kpetene, Kpobanga, Lilando, Limassa, Liton, Maka 1, Maka 2, Mbaye 1, Mbaye 2, Mboko 1, Mboko 2, Mboko 3, Modale, Modale 2, Mokelo, Mondoli, Monzan, Mpoko 1, Mpoko Loko, Mpoko Nzanla, Ndangala, Ndayen, Ndere, Ndia, Ndimba, Ndjongo, Ngako, Ngbo, Ngbodo, Ngola 1, Ngoukomba 1, Ngoukomba 2, Ngoukomba Central, Ngoulanga 1, Ngoulanga 2, Ngoulanga Pont, Ngoumbala, Ngoumbeti, Ngouyingo, Nguito 5, Nguito Source, Ouata, Pani, Pelemongo, Pindao, Poto Poto, Sabiri, Sabongo 1, Sabongo 2, Sakai 1, Sakai 2, Sakai 3, Sakai 4, Sakai 5, Sakpa, Sakpambororo, Salanga, Sambia, Sandjimba 1, Sandjimba 2, Sangba, Sebala, Sebokele 1, Sebokele 2, Sebokele 3, Sehondo, Sekia Dale, Sekia Mote, So, Sobo, Soh, Yakoli, Yamboro, Yangana, Yatimbo, Yombo, Zado, Zawara, Zeregongo, Zilla en Zoubourou. == Ekonomie == Die brouery Mocaf is in die suide van die stad in die woonbuurt Batalimo 1 geleë. === Ontwikkelingsprojekte === In 2018 het die vereniging Jeunesse en marche Centrafrique, as deel van die inisiatief Objectif 2030, die projek "Production de poulets de chair grâce à l'assainissement écologique dans la commune de Bimbo" (produksie van braaikuikens deur ekologiese sanitasie in die kommune Bimbo) uitgevoer.<ref>{{Cite web |title=Objectif 2030 – 4 nouveaux projets citoyens pour la mise en œuvre du Programme de développement durable des Nations Unies soutenus par l'IFDD en 2018 |url=http://www.ifdd.francophonie.org/ifdd/nouvelle.php?id=557 |website=ifdd.francophonie.org |access-date=30 November 2018 |language=fr}}</ref> == Onderwys == Sekondêre onderwys word by die Lycée de Bimbo aangebied. Daar is ook verskeie privaatskole, onder meer die [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolieke]] skool Saint-Padre-Pio, die tweetalige skool Pasteur Seregue en die Katolieke skool Sainte-Anne. Die inwoners van Bimbo is tevrede met die onderwys, en die peil van die onderwysers by dié skole word deur leerlinge sowel as ouers waardeer.<ref name="RJDH2020"/> == Gesondheid == Die Élisabeth Domitien-[[hospitaal]], met 'n kapasiteit van honderd beddens, is op 27 Februarie 2012 geopen en bied algemene geneeskunde, [[chirurgie]] en ginekologie aan.<ref>{{Cite web |title=L'hôpital Elisabeth Domitien de Bimbo reçoit ses premiers malades |url=http://www.radiondekeluka.org/item/7644-l%E2%80%99h%C3%B4pital-elisabeth-domitien-de-bimbo-re%C3%A7oit-ses-premiers-malades.html |publisher=Radio Ndeke Luka |date=26 Februarie 2012 |language=fr}}</ref> Bimbo is die hoofsetel van gesondheidstreek nr. 1 van die Sentraal-Afrikaanse gesondheidstelsel, wat twee prefekture dek: Ombella-M'Poko en [[Lobaye]].<ref>{{Cite web |author=OCHA |title=Structures de santé de la région sanitaire n°1 |url=https://www.humanitarianresponse.info/system/files/documents/files/CAR_MAP_20141027_OCHA_STRUCTURE%20SANTE_REGION%20N%C2%B01_A3_P.pdf |date=2014 |language=fr}}</ref> == Godsdiens == Die Katolieke gemeente Saint-Antoine-de-Padoue in Bimbo is in 1980 gestig en val onder die dekenaat Notre-Dame-de-Fatima van die aartsbisdom Bangui. Die Katolieke grootseminarie Saint-Marc-de-Bimbo is in die woonbuurt Bimbo geleë. Verskeie herlewingskerke is ook in Bimbo gebou, onder meer die Église apostolique Pierre vivante en die Chapelle des vainqueurs, asook Baptistekerke en gebedselle. Bimbo het plekke van aanbidding in verskeie dele van die stad. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] 5oeu0602svsvpmgtflpxep4hq6ruvs8 2965331 2965321 2026-09-05T21:03:29Z Pynappel 70858 2965331 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Bimbo | ander_naam = Bimo | nedersetting_tipe = Stad | beeld_stadsilhoeët = KIMG0504 05.jpg | beeldbyskrif = Die stadhuis van Bimbo | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Bangui (subprefektuur)|Bangui]] | onderafdelingtipe2 = Subprefektuur | onderafdelingnaam2 = Bangui-Kagas | leiertitel = Burgemeester | leiernaam = Jeannette Déa | koördinate = {{Koördinate|4.33131|18.51633|display=inline,title}} | hoogte_m = 338 | bevolking_totaal = 348802 | bevolking_soos_op = 2021, raming | bevolkingnotas = <ref name="ICASEES"/> | bevolkingnota = Sensus van 2003: 124&nbsp;176<ref name="citypop"/> }} '''Bimbo''' (ook '''Bimo''') is 'n stad in die [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]] wat suidwes van die land se hoofstad, [[Bangui]], lê. Dit was tot Desember 2020 die [[hoofstad]] van die prefektuur [[Ombella-M'Poko]] en behoort sedertdien tot die prefektuur en die agglomerasie van [[Bangui (subprefektuur)|Bangui]].<ref name="Oubangui">{{Cite web |author=Oubangui Médias |title=La Centrafrique dispose désormais de 20 préfectures et de 84 sous-préfectures |url=https://oubanguimedias.com/2020/12/11/la-centrafrique-dispose-desormais-de-20-prefectures-et-de-84-sous-prefectures/ |website=oubanguimedias.com |publisher=Oubangi Medias |access-date=27 Mei 2023 |language=fr}}</ref> Tot met sy inlywing by Groot-Bangui in 2021 was Bimbo na bevolking die tweede grootste stad van die land,<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=gaBuNrdAYLoC&pg=PA79 |page=79 |title=République Centrafricaine 2010-11 |year=2010 |isbn=2746926075 |author=Dominique Auzias |chapter=Un peu d'histoire |language=fr}}</ref> met 124&nbsp;176 inwoners volgens die [[sensus]] van 2003.<ref name="citypop">{{Cite web |author=Thomas Brinkhoff |title=City Population, Central African Republic |url=http://www.citypopulation.de/Centralafrica.html |website=citypopulation.de}}</ref> == Geografie == Die stad lê op die linkeroewer van die Mpokorivier, 'n sytak van die [[Ubangirivier|Ubangi]], sowat 9&nbsp;km van die middestad van Bangui (PK 0). Dit lê 338&nbsp;m bo seevlak. [[Lêer:Berge bimbo pk9 en RCA 04.jpg|duimnael|senter|Brug oor die Mpokorivier (PK 9)]] === Klimaat === Volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]] het Bimbo 'n tropiese nat-en-droë klimaat (savanneklimaat, Aw).<ref name="Climate-Data.org">{{Cite web |url=http://en.climate-data.org/location/764241/ |title=Climate: Bimbo - Climate graph, Temperature graph, Climate table |publisher=Climate-Data.org |access-date=21 Oktober 2013}}</ref> Die hoogste temperatuur wat nog aangeteken is, was {{Omreken|44|C|0}} op 25 Februarie 2004, en die laagste {{Omreken|3|C|0}} op 22 Januarie 1993.<ref name="Voodoo Skies">{{Cite web |url=http://voodooskies.com/weather/central-african-republic/bimbo |title=Bimbo, Central African Republic |publisher=Voodoo Skies |access-date=21 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021171004/http://voodooskies.com/weather/central-african-republic/bimbo |archive-date=2013-10-21 |url-status=dead}}</ref> {{Tabel weergemiddeldes | locatie = Bimbo | bron = ''Climate-Data.org'', hoogte 365 m<ref name="Climate-Data.org"/>; ''Voodoo Skies'' vir rekords<ref name="Voodoo Skies"/> | jan_a_max=39 | jan_gem_max=31.8 | jan_gem=25.2 | jan_gem_min=18.6 | jan_a_min=3 | jan_gem_ns=22 | feb_a_max=44 | feb_gem_max=33.4 | feb_gem=26.4 | feb_gem_min=19.5 | feb_a_min=8 | feb_gem_ns=41 | mrt_a_max=42 | mrt_gem_max=32.8 | mrt_gem=26.7 | mrt_gem_min=20.7 | mrt_a_min=13 | mrt_gem_ns=107 | apr_a_max=40 | apr_gem_max=32.2 | apr_gem=26.6 | apr_gem_min=21 | apr_a_min=5 | apr_gem_ns=124 | mei_a_max=39 | mei_gem_max=31.5 | mei_gem=26.2 | mei_gem_min=20.9 | mei_a_min=11 | mei_gem_ns=169 | jun_a_max=39 | jun_gem_max=30.2 | jun_gem=25.3 | jun_gem_min=20.4 | jun_a_min=16 | jun_gem_ns=151 | jul_a_max=40 | jul_gem_max=30 | jul_gem=25 | jul_gem_min=20 | jul_a_min=12 | jul_gem_ns=193 | aug_a_max=38 | aug_gem_max=29.7 | aug_gem=24.9 | aug_gem_min=20.2 | aug_a_min=8 | aug_gem_ns=229 | sep_a_max=40 | sep_gem_max=30.2 | sep_gem=25.1 | sep_gem_min=20 | sep_a_min=10 | sep_gem_ns=191 | okt_a_max=38 | okt_gem_max=30.5 | okt_gem=25.3 | okt_gem_min=20.1 | okt_a_min=11 | okt_gem_ns=195 | nov_a_max=41 | nov_gem_max=30.8 | nov_gem=25.1 | nov_gem_min=19.5 | nov_a_min=12 | nov_gem_ns=94 | dec_a_max=39 | dec_gem_max=31.2 | dec_gem=24.6 | dec_gem_min=18.1 | dec_a_min=10 | dec_gem_ns=32 }} == Geskiedenis == In 1908 is 'n Franse pos by Bimbo gestig.<ref>{{Cite book |last1=Rius |first1=Juan Fandos |last2=Bradshaw |first2=Richard |title=Historical Dictionary of the Central African Republic |date=2016 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Maryland |isbn=9780810879928 |page=120}}</ref> Op 1 Oktober 1914 het die nedersetting die hoofsetel van 'n onderafdeling in die militêre distrik van die M'Poko geword. Op 27 Januarie 1919 is die onderafdeling Bimbo afgeskaf en die nedersetting by die kommune Bangui ingelyf. Na die oorlog, op 16 Oktober 1946, is die distrik Bimbo in die streek Ombella-M'Poko geskep. Op 23 Januarie 1961 het Bimbo 'n subprefektuur van Ombella-M'Poko geword.<ref>Wet 60-179 van 23 Januarie 1961 (''Loi 60-179 du 23 janvier 1961 portant création des préfectures et des sous-préfectures sur le territoire de la République Centrafricaine'')</ref> Op 20 November 1964 het Bimbo die hoofstad van die prefektuur Ombella-M'Poko geword, aangesien Bangui sedert 3 Januarie 1964 'n outonome kommune was. Op 12 Mei 1967 is die hoofsetel van die prefektuur na [[Boali]] verplaas, maar in 1969 is Bimbo weer as hoofstad van Ombella-M'Poko aangewys.<ref>{{Cite book |last1=Serre |first1=Jacques |last2=Fandos-Rius |first2=Juan |title=Répertoire de l'administration territoriale de la République centrafricaine |date=2014 |publisher=L'Harmattan |location=Parys |isbn=978-2-343-01298-8 |page=64 |language=fr}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Serre |first1=Jacques |last2=Fandos-Rius |first2=Juan |title=Répertoire de l'administration territoriale de la République centrafricaine |date=2014 |publisher=L'Harmattan |location=Parys |isbn=978-2-343-01298-8 |page=49 |language=fr}}</ref> In Maart 2012 is die noordelike deel van die kommune Bimbo afgestig om die nuwe kommune Bégoua te vorm. Op 10 Desember 2020 is Bimbo van die prefektuur Ombella-M'Poko na die prefektuur Bangui oorgedra, en Boali het weer die hoofstad van Ombella-M'Poko geword.<ref name="Oubangui"/><ref name="RJDH2020">{{Cite web |author=Fiacre Salabe |title=Vers la circonscription administrative en République Centrafricaine |url=https://www.rjdhrca.org/centrafrique-vers-la-circonscription-administrative-en-republique-centrafricaine/ |publisher=RJDH-RCA |date=13 Desember 2020 |language=fr}}</ref> == Demografie == Die bevolking van Bimbo is vir 2013 op 267&nbsp;859 bereken,<ref name="WG">{{Cite web |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-47&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan |title=Central African Republic: largest cities and towns and statistics of their population |publisher=World Gazetteer |access-date=30 Maart 2013 |url-status=dead }}</ref> en in 2021 het die ICASEES dit op 348&nbsp;802 geraam.<ref name="ICASEES">{{Cite web |author=Appolinaire Godom Oualou |title=Région 7 (Grand Bangui) |url=https://icasees.org/index.php/regions/region-7-grand-bangui-1-425-276-hbts |publisher=ICASEES |date=10 Junie 2022 |language=fr}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:right;" |+ Bevolkingsontwikkeling ! Jaar !! 1975 !! 1988 !! 1996 !! 2003 !! 2007 !! 2012 !! 2013 !! 2021 |- ! Inwoners | 3&nbsp;576 || 10&nbsp;751 || 22&nbsp;031 || 124&nbsp;176 || 146&nbsp;550 || 250&nbsp;195 || 267&nbsp;859 || 348&nbsp;802 |- | colspan="9" style="text-align:left; font-size:88%;" | Bronne: 1975, 1988 en 2003: Bureau central du recensement;<ref name="citypop"/> 1996: offisiële raming;<ref>{{Cite web |title=AFCAM, estimation officielle |url=http://www.afcam.org/index.php/fr/?option=com_content&view=article&id=1106&Itemid=1106 |publisher=AFCAM |language=fr}}</ref> 2007, 2012 en 2013: ramings;<ref name="WG"/> 2021: raming van die ICASEES.<ref name="ICASEES"/> |} == Administrasie == === Woonbuurte === Die stad bestaan uit 40 woonbuurte wat in die sensus van 2003 getel is:<ref>RGPH 2003, ''Recensement général de la population et de l'habitat'', 2003</ref> Balapa 1, Balapa 2, Batalimo 1, Batalimo 2, Bégoua Centre 1, Bégoua Centre 2, Bégoua Centre 3, Cité Elevage, Damala 1, Damala 2, Damala Centre, Gbalikola, Gbanikola 1, Guitangola 1, Guitangola 2, Guitangola 3, Guitangola Source, Kokoro 1, Kokoro 2, Kokoro 3, Le Plateau, Mangapou 1, Mbembe (1 en 2), Mpoko Bac, Mpoko Pont, Mpoko Pont 2, Ngola 1, Ngola 2, Ngola Centre, Pala, Poto Poto 1, Poto Poto 2, Sambrola, Toungoufara, Yembi 1, Yembi 2, Yembi 3, Zacko 2 en Zako 1. === Howe === Die stad is die setel van 'n streekhof (''tribunal de grande instance''), wat sedert einde Februarie 2016 oor 'n nuwe gebou beskik.<ref>{{Cite web |author=Saint Cyr Gbegbe |title=Le Tribunal de Grande Instance de Bimbo dispose désormais d'un bâtiment |url=http://rjdh.org/le-tribunal-de-grande-instance-de-bimbo-dispose-desormais-dun-batiment/?platform=hootsuite |publisher=RJDH |date=26 Februarie 2016 |language=fr}}</ref> === Gevangenis === Bimbo is die setel van die land se enigste afsonderlike [[tronk|gevangenis]] vir vroue, die Sentrale Gevangenis van Bimbo. Die gevangenis is in 1980 gebou om 200 gevangenes te huisves, maar het in 2005 slegs 44 gehuisves, van wie die meeste verhoorafwagtend was.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=UCE2AAAAIAAJ |title=Country reports on human rights practices |page=91 |year=2005 |publisher=US Government Printing Office}}</ref> Dit het die vroue oorgeneem wat voorheen in die sentrale gevangenis van Ngaragba in Bangui aangehou is.<ref>{{Cite web |author=Commission africaine des droits de l'homme et des peuples (CADHP) |title=Rapport de visite |url=http://www.achpr.org/files/sessions/28th/mission-reports/centralafricanrepublic/achpr28_misrep_specmec_priso_car_2000_fra.pdf |date=23 Junie 2000 |language=fr}}</ref> === Dorpe === In die landelike gebied strek die kommune oor 140 dorpe wat in die sensus van 2003 getel is: Bimon 1, Bimon 2, Bobadoungo, Bobandio, Bobassa 1, Bobassa 2, Bobele, Boda 1, Bodengbe, Bogbade, Bogbaya 1, Boh, Bombabia, Bombele, Bomboko, Bondio, Bondokpo, Borosse, Bossin, Bossouamo, Botambi, Boteke, Bouboui 1, Bouboui 2, Bouboui 3, Boutili, Bozere Bali, Bozere Kala, Dana, Danzi Tho, Dele Bama, Ebou, Fafara, Gbaloko 1, Gbaloko 2, Gbaloko 3, Gbangba, Gbengara, Gbili, Gbo Kila, Guerengou Pont, Kala, Kapou Cuisinier, Kassiembe, Kembe 1, Kodozilo, Kombo, Konga, Koukoulou, Koula Mandja, Kpakpa, Kpalongo 1, Kpalongo 2, Kpama (1 en 2), Kpangaladeke, Kpangba 1, Kpangba 2, Kpata (1 en 2), Kpetene, Kpobanga, Lilando, Limassa, Liton, Maka 1, Maka 2, Mbaye 1, Mbaye 2, Mboko 1, Mboko 2, Mboko 3, Modale, Modale 2, Mokelo, Mondoli, Monzan, Mpoko 1, Mpoko Loko, Mpoko Nzanla, Ndangala, Ndayen, Ndere, Ndia, Ndimba, Ndjongo, Ngako, Ngbo, Ngbodo, Ngola 1, Ngoukomba 1, Ngoukomba 2, Ngoukomba Central, Ngoulanga 1, Ngoulanga 2, Ngoulanga Pont, Ngoumbala, Ngoumbeti, Ngouyingo, Nguito 5, Nguito Source, Ouata, Pani, Pelemongo, Pindao, Poto Poto, Sabiri, Sabongo 1, Sabongo 2, Sakai 1, Sakai 2, Sakai 3, Sakai 4, Sakai 5, Sakpa, Sakpambororo, Salanga, Sambia, Sandjimba 1, Sandjimba 2, Sangba, Sebala, Sebokele 1, Sebokele 2, Sebokele 3, Sehondo, Sekia Dale, Sekia Mote, So, Sobo, Soh, Yakoli, Yamboro, Yangana, Yatimbo, Yombo, Zado, Zawara, Zeregongo, Zilla en Zoubourou. == Ekonomie == Die brouery Mocaf is in die suide van die stad in die woonbuurt Batalimo 1 geleë. === Ontwikkelingsprojekte === In 2018 het die vereniging Jeunesse en marche Centrafrique, as deel van die inisiatief Objectif 2030, die projek "Production de poulets de chair grâce à l'assainissement écologique dans la commune de Bimbo" (produksie van braaikuikens deur ekologiese sanitasie in die kommune Bimbo) uitgevoer.<ref>{{Cite web |title=Objectif 2030 – 4 nouveaux projets citoyens pour la mise en œuvre du Programme de développement durable des Nations Unies soutenus par l'IFDD en 2018 |url=http://www.ifdd.francophonie.org/ifdd/nouvelle.php?id=557 |website=ifdd.francophonie.org |access-date=30 November 2018 |language=fr}}</ref> == Onderwys == Sekondêre onderwys word by die Lycée de Bimbo aangebied. Daar is ook verskeie privaatskole, onder meer die [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolieke]] skool Saint-Padre-Pio, die tweetalige skool Pasteur Seregue en die Katolieke skool Sainte-Anne. == Gesondheid == Die Élisabeth Domitien-[[hospitaal]], met 'n kapasiteit van honderd beddens, is op 27 Februarie 2012 geopen en bied algemene geneeskunde, [[chirurgie]] en ginekologie aan.<ref>{{Cite web |title=L'hôpital Elisabeth Domitien de Bimbo reçoit ses premiers malades |url=http://www.radiondekeluka.org/item/7644-l%E2%80%99h%C3%B4pital-elisabeth-domitien-de-bimbo-re%C3%A7oit-ses-premiers-malades.html |publisher=Radio Ndeke Luka |date=26 Februarie 2012 |language=fr}}</ref> Bimbo is die hoofsetel van gesondheidstreek nr. 1 van die Sentraal-Afrikaanse gesondheidstelsel, wat twee prefekture dek: Ombella-M'Poko en [[Lobaye]].<ref>{{Cite web |author=OCHA |title=Structures de santé de la région sanitaire n°1 |url=https://www.humanitarianresponse.info/system/files/documents/files/CAR_MAP_20141027_OCHA_STRUCTURE%20SANTE_REGION%20N%C2%B01_A3_P.pdf |date=2014 |language=fr}}</ref> == Godsdiens == Die Katolieke gemeente Saint-Antoine-de-Padoue in Bimbo is in 1980 gestig en val onder die dekenaat Notre-Dame-de-Fatima van die aartsbisdom Bangui. Die Katolieke grootseminarie Saint-Marc-de-Bimbo is in die woonbuurt Bimbo geleë. Verskeie herlewingskerke is ook in Bimbo gebou, onder meer die Église apostolique Pierre vivante en die Chapelle des vainqueurs, asook Baptistekerke en gebedselle. Bimbo het plekke van aanbidding in verskeie dele van die stad. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] p5qf28rj9t6gk0tybtt47a1gweqqgah 2965338 2965331 2026-09-05T21:28:30Z Pynappel 70858 Pynappel het bladsy [[Bimbo, Ombella-M'Poko]] na [[Bimbo]] geskuif 2965331 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Bimbo | ander_naam = Bimo | nedersetting_tipe = Stad | beeld_stadsilhoeët = KIMG0504 05.jpg | beeldbyskrif = Die stadhuis van Bimbo | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Bangui (subprefektuur)|Bangui]] | onderafdelingtipe2 = Subprefektuur | onderafdelingnaam2 = Bangui-Kagas | leiertitel = Burgemeester | leiernaam = Jeannette Déa | koördinate = {{Koördinate|4.33131|18.51633|display=inline,title}} | hoogte_m = 338 | bevolking_totaal = 348802 | bevolking_soos_op = 2021, raming | bevolkingnotas = <ref name="ICASEES"/> | bevolkingnota = Sensus van 2003: 124&nbsp;176<ref name="citypop"/> }} '''Bimbo''' (ook '''Bimo''') is 'n stad in die [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]] wat suidwes van die land se hoofstad, [[Bangui]], lê. Dit was tot Desember 2020 die [[hoofstad]] van die prefektuur [[Ombella-M'Poko]] en behoort sedertdien tot die prefektuur en die agglomerasie van [[Bangui (subprefektuur)|Bangui]].<ref name="Oubangui">{{Cite web |author=Oubangui Médias |title=La Centrafrique dispose désormais de 20 préfectures et de 84 sous-préfectures |url=https://oubanguimedias.com/2020/12/11/la-centrafrique-dispose-desormais-de-20-prefectures-et-de-84-sous-prefectures/ |website=oubanguimedias.com |publisher=Oubangi Medias |access-date=27 Mei 2023 |language=fr}}</ref> Tot met sy inlywing by Groot-Bangui in 2021 was Bimbo na bevolking die tweede grootste stad van die land,<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=gaBuNrdAYLoC&pg=PA79 |page=79 |title=République Centrafricaine 2010-11 |year=2010 |isbn=2746926075 |author=Dominique Auzias |chapter=Un peu d'histoire |language=fr}}</ref> met 124&nbsp;176 inwoners volgens die [[sensus]] van 2003.<ref name="citypop">{{Cite web |author=Thomas Brinkhoff |title=City Population, Central African Republic |url=http://www.citypopulation.de/Centralafrica.html |website=citypopulation.de}}</ref> == Geografie == Die stad lê op die linkeroewer van die Mpokorivier, 'n sytak van die [[Ubangirivier|Ubangi]], sowat 9&nbsp;km van die middestad van Bangui (PK 0). Dit lê 338&nbsp;m bo seevlak. [[Lêer:Berge bimbo pk9 en RCA 04.jpg|duimnael|senter|Brug oor die Mpokorivier (PK 9)]] === Klimaat === Volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]] het Bimbo 'n tropiese nat-en-droë klimaat (savanneklimaat, Aw).<ref name="Climate-Data.org">{{Cite web |url=http://en.climate-data.org/location/764241/ |title=Climate: Bimbo - Climate graph, Temperature graph, Climate table |publisher=Climate-Data.org |access-date=21 Oktober 2013}}</ref> Die hoogste temperatuur wat nog aangeteken is, was {{Omreken|44|C|0}} op 25 Februarie 2004, en die laagste {{Omreken|3|C|0}} op 22 Januarie 1993.<ref name="Voodoo Skies">{{Cite web |url=http://voodooskies.com/weather/central-african-republic/bimbo |title=Bimbo, Central African Republic |publisher=Voodoo Skies |access-date=21 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021171004/http://voodooskies.com/weather/central-african-republic/bimbo |archive-date=2013-10-21 |url-status=dead}}</ref> {{Tabel weergemiddeldes | locatie = Bimbo | bron = ''Climate-Data.org'', hoogte 365 m<ref name="Climate-Data.org"/>; ''Voodoo Skies'' vir rekords<ref name="Voodoo Skies"/> | jan_a_max=39 | jan_gem_max=31.8 | jan_gem=25.2 | jan_gem_min=18.6 | jan_a_min=3 | jan_gem_ns=22 | feb_a_max=44 | feb_gem_max=33.4 | feb_gem=26.4 | feb_gem_min=19.5 | feb_a_min=8 | feb_gem_ns=41 | mrt_a_max=42 | mrt_gem_max=32.8 | mrt_gem=26.7 | mrt_gem_min=20.7 | mrt_a_min=13 | mrt_gem_ns=107 | apr_a_max=40 | apr_gem_max=32.2 | apr_gem=26.6 | apr_gem_min=21 | apr_a_min=5 | apr_gem_ns=124 | mei_a_max=39 | mei_gem_max=31.5 | mei_gem=26.2 | mei_gem_min=20.9 | mei_a_min=11 | mei_gem_ns=169 | jun_a_max=39 | jun_gem_max=30.2 | jun_gem=25.3 | jun_gem_min=20.4 | jun_a_min=16 | jun_gem_ns=151 | jul_a_max=40 | jul_gem_max=30 | jul_gem=25 | jul_gem_min=20 | jul_a_min=12 | jul_gem_ns=193 | aug_a_max=38 | aug_gem_max=29.7 | aug_gem=24.9 | aug_gem_min=20.2 | aug_a_min=8 | aug_gem_ns=229 | sep_a_max=40 | sep_gem_max=30.2 | sep_gem=25.1 | sep_gem_min=20 | sep_a_min=10 | sep_gem_ns=191 | okt_a_max=38 | okt_gem_max=30.5 | okt_gem=25.3 | okt_gem_min=20.1 | okt_a_min=11 | okt_gem_ns=195 | nov_a_max=41 | nov_gem_max=30.8 | nov_gem=25.1 | nov_gem_min=19.5 | nov_a_min=12 | nov_gem_ns=94 | dec_a_max=39 | dec_gem_max=31.2 | dec_gem=24.6 | dec_gem_min=18.1 | dec_a_min=10 | dec_gem_ns=32 }} == Geskiedenis == In 1908 is 'n Franse pos by Bimbo gestig.<ref>{{Cite book |last1=Rius |first1=Juan Fandos |last2=Bradshaw |first2=Richard |title=Historical Dictionary of the Central African Republic |date=2016 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Maryland |isbn=9780810879928 |page=120}}</ref> Op 1 Oktober 1914 het die nedersetting die hoofsetel van 'n onderafdeling in die militêre distrik van die M'Poko geword. Op 27 Januarie 1919 is die onderafdeling Bimbo afgeskaf en die nedersetting by die kommune Bangui ingelyf. Na die oorlog, op 16 Oktober 1946, is die distrik Bimbo in die streek Ombella-M'Poko geskep. Op 23 Januarie 1961 het Bimbo 'n subprefektuur van Ombella-M'Poko geword.<ref>Wet 60-179 van 23 Januarie 1961 (''Loi 60-179 du 23 janvier 1961 portant création des préfectures et des sous-préfectures sur le territoire de la République Centrafricaine'')</ref> Op 20 November 1964 het Bimbo die hoofstad van die prefektuur Ombella-M'Poko geword, aangesien Bangui sedert 3 Januarie 1964 'n outonome kommune was. Op 12 Mei 1967 is die hoofsetel van die prefektuur na [[Boali]] verplaas, maar in 1969 is Bimbo weer as hoofstad van Ombella-M'Poko aangewys.<ref>{{Cite book |last1=Serre |first1=Jacques |last2=Fandos-Rius |first2=Juan |title=Répertoire de l'administration territoriale de la République centrafricaine |date=2014 |publisher=L'Harmattan |location=Parys |isbn=978-2-343-01298-8 |page=64 |language=fr}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Serre |first1=Jacques |last2=Fandos-Rius |first2=Juan |title=Répertoire de l'administration territoriale de la République centrafricaine |date=2014 |publisher=L'Harmattan |location=Parys |isbn=978-2-343-01298-8 |page=49 |language=fr}}</ref> In Maart 2012 is die noordelike deel van die kommune Bimbo afgestig om die nuwe kommune Bégoua te vorm. Op 10 Desember 2020 is Bimbo van die prefektuur Ombella-M'Poko na die prefektuur Bangui oorgedra, en Boali het weer die hoofstad van Ombella-M'Poko geword.<ref name="Oubangui"/><ref name="RJDH2020">{{Cite web |author=Fiacre Salabe |title=Vers la circonscription administrative en République Centrafricaine |url=https://www.rjdhrca.org/centrafrique-vers-la-circonscription-administrative-en-republique-centrafricaine/ |publisher=RJDH-RCA |date=13 Desember 2020 |language=fr}}</ref> == Demografie == Die bevolking van Bimbo is vir 2013 op 267&nbsp;859 bereken,<ref name="WG">{{Cite web |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-47&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan |title=Central African Republic: largest cities and towns and statistics of their population |publisher=World Gazetteer |access-date=30 Maart 2013 |url-status=dead }}</ref> en in 2021 het die ICASEES dit op 348&nbsp;802 geraam.<ref name="ICASEES">{{Cite web |author=Appolinaire Godom Oualou |title=Région 7 (Grand Bangui) |url=https://icasees.org/index.php/regions/region-7-grand-bangui-1-425-276-hbts |publisher=ICASEES |date=10 Junie 2022 |language=fr}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:right;" |+ Bevolkingsontwikkeling ! Jaar !! 1975 !! 1988 !! 1996 !! 2003 !! 2007 !! 2012 !! 2013 !! 2021 |- ! Inwoners | 3&nbsp;576 || 10&nbsp;751 || 22&nbsp;031 || 124&nbsp;176 || 146&nbsp;550 || 250&nbsp;195 || 267&nbsp;859 || 348&nbsp;802 |- | colspan="9" style="text-align:left; font-size:88%;" | Bronne: 1975, 1988 en 2003: Bureau central du recensement;<ref name="citypop"/> 1996: offisiële raming;<ref>{{Cite web |title=AFCAM, estimation officielle |url=http://www.afcam.org/index.php/fr/?option=com_content&view=article&id=1106&Itemid=1106 |publisher=AFCAM |language=fr}}</ref> 2007, 2012 en 2013: ramings;<ref name="WG"/> 2021: raming van die ICASEES.<ref name="ICASEES"/> |} == Administrasie == === Woonbuurte === Die stad bestaan uit 40 woonbuurte wat in die sensus van 2003 getel is:<ref>RGPH 2003, ''Recensement général de la population et de l'habitat'', 2003</ref> Balapa 1, Balapa 2, Batalimo 1, Batalimo 2, Bégoua Centre 1, Bégoua Centre 2, Bégoua Centre 3, Cité Elevage, Damala 1, Damala 2, Damala Centre, Gbalikola, Gbanikola 1, Guitangola 1, Guitangola 2, Guitangola 3, Guitangola Source, Kokoro 1, Kokoro 2, Kokoro 3, Le Plateau, Mangapou 1, Mbembe (1 en 2), Mpoko Bac, Mpoko Pont, Mpoko Pont 2, Ngola 1, Ngola 2, Ngola Centre, Pala, Poto Poto 1, Poto Poto 2, Sambrola, Toungoufara, Yembi 1, Yembi 2, Yembi 3, Zacko 2 en Zako 1. === Howe === Die stad is die setel van 'n streekhof (''tribunal de grande instance''), wat sedert einde Februarie 2016 oor 'n nuwe gebou beskik.<ref>{{Cite web |author=Saint Cyr Gbegbe |title=Le Tribunal de Grande Instance de Bimbo dispose désormais d'un bâtiment |url=http://rjdh.org/le-tribunal-de-grande-instance-de-bimbo-dispose-desormais-dun-batiment/?platform=hootsuite |publisher=RJDH |date=26 Februarie 2016 |language=fr}}</ref> === Gevangenis === Bimbo is die setel van die land se enigste afsonderlike [[tronk|gevangenis]] vir vroue, die Sentrale Gevangenis van Bimbo. Die gevangenis is in 1980 gebou om 200 gevangenes te huisves, maar het in 2005 slegs 44 gehuisves, van wie die meeste verhoorafwagtend was.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=UCE2AAAAIAAJ |title=Country reports on human rights practices |page=91 |year=2005 |publisher=US Government Printing Office}}</ref> Dit het die vroue oorgeneem wat voorheen in die sentrale gevangenis van Ngaragba in Bangui aangehou is.<ref>{{Cite web |author=Commission africaine des droits de l'homme et des peuples (CADHP) |title=Rapport de visite |url=http://www.achpr.org/files/sessions/28th/mission-reports/centralafricanrepublic/achpr28_misrep_specmec_priso_car_2000_fra.pdf |date=23 Junie 2000 |language=fr}}</ref> === Dorpe === In die landelike gebied strek die kommune oor 140 dorpe wat in die sensus van 2003 getel is: Bimon 1, Bimon 2, Bobadoungo, Bobandio, Bobassa 1, Bobassa 2, Bobele, Boda 1, Bodengbe, Bogbade, Bogbaya 1, Boh, Bombabia, Bombele, Bomboko, Bondio, Bondokpo, Borosse, Bossin, Bossouamo, Botambi, Boteke, Bouboui 1, Bouboui 2, Bouboui 3, Boutili, Bozere Bali, Bozere Kala, Dana, Danzi Tho, Dele Bama, Ebou, Fafara, Gbaloko 1, Gbaloko 2, Gbaloko 3, Gbangba, Gbengara, Gbili, Gbo Kila, Guerengou Pont, Kala, Kapou Cuisinier, Kassiembe, Kembe 1, Kodozilo, Kombo, Konga, Koukoulou, Koula Mandja, Kpakpa, Kpalongo 1, Kpalongo 2, Kpama (1 en 2), Kpangaladeke, Kpangba 1, Kpangba 2, Kpata (1 en 2), Kpetene, Kpobanga, Lilando, Limassa, Liton, Maka 1, Maka 2, Mbaye 1, Mbaye 2, Mboko 1, Mboko 2, Mboko 3, Modale, Modale 2, Mokelo, Mondoli, Monzan, Mpoko 1, Mpoko Loko, Mpoko Nzanla, Ndangala, Ndayen, Ndere, Ndia, Ndimba, Ndjongo, Ngako, Ngbo, Ngbodo, Ngola 1, Ngoukomba 1, Ngoukomba 2, Ngoukomba Central, Ngoulanga 1, Ngoulanga 2, Ngoulanga Pont, Ngoumbala, Ngoumbeti, Ngouyingo, Nguito 5, Nguito Source, Ouata, Pani, Pelemongo, Pindao, Poto Poto, Sabiri, Sabongo 1, Sabongo 2, Sakai 1, Sakai 2, Sakai 3, Sakai 4, Sakai 5, Sakpa, Sakpambororo, Salanga, Sambia, Sandjimba 1, Sandjimba 2, Sangba, Sebala, Sebokele 1, Sebokele 2, Sebokele 3, Sehondo, Sekia Dale, Sekia Mote, So, Sobo, Soh, Yakoli, Yamboro, Yangana, Yatimbo, Yombo, Zado, Zawara, Zeregongo, Zilla en Zoubourou. == Ekonomie == Die brouery Mocaf is in die suide van die stad in die woonbuurt Batalimo 1 geleë. === Ontwikkelingsprojekte === In 2018 het die vereniging Jeunesse en marche Centrafrique, as deel van die inisiatief Objectif 2030, die projek "Production de poulets de chair grâce à l'assainissement écologique dans la commune de Bimbo" (produksie van braaikuikens deur ekologiese sanitasie in die kommune Bimbo) uitgevoer.<ref>{{Cite web |title=Objectif 2030 – 4 nouveaux projets citoyens pour la mise en œuvre du Programme de développement durable des Nations Unies soutenus par l'IFDD en 2018 |url=http://www.ifdd.francophonie.org/ifdd/nouvelle.php?id=557 |website=ifdd.francophonie.org |access-date=30 November 2018 |language=fr}}</ref> == Onderwys == Sekondêre onderwys word by die Lycée de Bimbo aangebied. Daar is ook verskeie privaatskole, onder meer die [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolieke]] skool Saint-Padre-Pio, die tweetalige skool Pasteur Seregue en die Katolieke skool Sainte-Anne. == Gesondheid == Die Élisabeth Domitien-[[hospitaal]], met 'n kapasiteit van honderd beddens, is op 27 Februarie 2012 geopen en bied algemene geneeskunde, [[chirurgie]] en ginekologie aan.<ref>{{Cite web |title=L'hôpital Elisabeth Domitien de Bimbo reçoit ses premiers malades |url=http://www.radiondekeluka.org/item/7644-l%E2%80%99h%C3%B4pital-elisabeth-domitien-de-bimbo-re%C3%A7oit-ses-premiers-malades.html |publisher=Radio Ndeke Luka |date=26 Februarie 2012 |language=fr}}</ref> Bimbo is die hoofsetel van gesondheidstreek nr. 1 van die Sentraal-Afrikaanse gesondheidstelsel, wat twee prefekture dek: Ombella-M'Poko en [[Lobaye]].<ref>{{Cite web |author=OCHA |title=Structures de santé de la région sanitaire n°1 |url=https://www.humanitarianresponse.info/system/files/documents/files/CAR_MAP_20141027_OCHA_STRUCTURE%20SANTE_REGION%20N%C2%B01_A3_P.pdf |date=2014 |language=fr}}</ref> == Godsdiens == Die Katolieke gemeente Saint-Antoine-de-Padoue in Bimbo is in 1980 gestig en val onder die dekenaat Notre-Dame-de-Fatima van die aartsbisdom Bangui. Die Katolieke grootseminarie Saint-Marc-de-Bimbo is in die woonbuurt Bimbo geleë. Verskeie herlewingskerke is ook in Bimbo gebou, onder meer die Église apostolique Pierre vivante en die Chapelle des vainqueurs, asook Baptistekerke en gebedselle. Bimbo het plekke van aanbidding in verskeie dele van die stad. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] p5qf28rj9t6gk0tybtt47a1gweqqgah 2965340 2965338 2026-09-05T21:29:07Z Pynappel 70858 2965340 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die stad. Vir die subprefektuur, sien [[Bimbo (subprefektuur)]].'' {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Bimbo | ander_naam = Bimo | nedersetting_tipe = Stad | beeld_stadsilhoeët = KIMG0504 05.jpg | beeldbyskrif = Die stadhuis van Bimbo | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Bangui (subprefektuur)|Bangui]] | onderafdelingtipe2 = Subprefektuur | onderafdelingnaam2 = Bangui-Kagas | leiertitel = Burgemeester | leiernaam = Jeannette Déa | koördinate = {{Koördinate|4.33131|18.51633|display=inline,title}} | hoogte_m = 338 | bevolking_totaal = 348802 | bevolking_soos_op = 2021, raming | bevolkingnotas = <ref name="ICASEES"/> | bevolkingnota = Sensus van 2003: 124&nbsp;176<ref name="citypop"/> }} '''Bimbo''' (ook '''Bimo''') is 'n stad in die [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]] wat suidwes van die land se hoofstad, [[Bangui]], lê. Dit was tot Desember 2020 die [[hoofstad]] van die prefektuur [[Ombella-M'Poko]] en behoort sedertdien tot die prefektuur en die agglomerasie van [[Bangui (subprefektuur)|Bangui]].<ref name="Oubangui">{{Cite web |author=Oubangui Médias |title=La Centrafrique dispose désormais de 20 préfectures et de 84 sous-préfectures |url=https://oubanguimedias.com/2020/12/11/la-centrafrique-dispose-desormais-de-20-prefectures-et-de-84-sous-prefectures/ |website=oubanguimedias.com |publisher=Oubangi Medias |access-date=27 Mei 2023 |language=fr}}</ref> Tot met sy inlywing by Groot-Bangui in 2021 was Bimbo na bevolking die tweede grootste stad van die land,<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=gaBuNrdAYLoC&pg=PA79 |page=79 |title=République Centrafricaine 2010-11 |year=2010 |isbn=2746926075 |author=Dominique Auzias |chapter=Un peu d'histoire |language=fr}}</ref> met 124&nbsp;176 inwoners volgens die [[sensus]] van 2003.<ref name="citypop">{{Cite web |author=Thomas Brinkhoff |title=City Population, Central African Republic |url=http://www.citypopulation.de/Centralafrica.html |website=citypopulation.de}}</ref> == Geografie == Die stad lê op die linkeroewer van die Mpokorivier, 'n sytak van die [[Ubangirivier|Ubangi]], sowat 9&nbsp;km van die middestad van Bangui (PK 0). Dit lê 338&nbsp;m bo seevlak. [[Lêer:Berge bimbo pk9 en RCA 04.jpg|duimnael|senter|Brug oor die Mpokorivier (PK 9)]] === Klimaat === Volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]] het Bimbo 'n tropiese nat-en-droë klimaat (savanneklimaat, Aw).<ref name="Climate-Data.org">{{Cite web |url=http://en.climate-data.org/location/764241/ |title=Climate: Bimbo - Climate graph, Temperature graph, Climate table |publisher=Climate-Data.org |access-date=21 Oktober 2013}}</ref> Die hoogste temperatuur wat nog aangeteken is, was {{Omreken|44|C|0}} op 25 Februarie 2004, en die laagste {{Omreken|3|C|0}} op 22 Januarie 1993.<ref name="Voodoo Skies">{{Cite web |url=http://voodooskies.com/weather/central-african-republic/bimbo |title=Bimbo, Central African Republic |publisher=Voodoo Skies |access-date=21 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021171004/http://voodooskies.com/weather/central-african-republic/bimbo |archive-date=2013-10-21 |url-status=dead}}</ref> {{Tabel weergemiddeldes | locatie = Bimbo | bron = ''Climate-Data.org'', hoogte 365 m<ref name="Climate-Data.org"/>; ''Voodoo Skies'' vir rekords<ref name="Voodoo Skies"/> | jan_a_max=39 | jan_gem_max=31.8 | jan_gem=25.2 | jan_gem_min=18.6 | jan_a_min=3 | jan_gem_ns=22 | feb_a_max=44 | feb_gem_max=33.4 | feb_gem=26.4 | feb_gem_min=19.5 | feb_a_min=8 | feb_gem_ns=41 | mrt_a_max=42 | mrt_gem_max=32.8 | mrt_gem=26.7 | mrt_gem_min=20.7 | mrt_a_min=13 | mrt_gem_ns=107 | apr_a_max=40 | apr_gem_max=32.2 | apr_gem=26.6 | apr_gem_min=21 | apr_a_min=5 | apr_gem_ns=124 | mei_a_max=39 | mei_gem_max=31.5 | mei_gem=26.2 | mei_gem_min=20.9 | mei_a_min=11 | mei_gem_ns=169 | jun_a_max=39 | jun_gem_max=30.2 | jun_gem=25.3 | jun_gem_min=20.4 | jun_a_min=16 | jun_gem_ns=151 | jul_a_max=40 | jul_gem_max=30 | jul_gem=25 | jul_gem_min=20 | jul_a_min=12 | jul_gem_ns=193 | aug_a_max=38 | aug_gem_max=29.7 | aug_gem=24.9 | aug_gem_min=20.2 | aug_a_min=8 | aug_gem_ns=229 | sep_a_max=40 | sep_gem_max=30.2 | sep_gem=25.1 | sep_gem_min=20 | sep_a_min=10 | sep_gem_ns=191 | okt_a_max=38 | okt_gem_max=30.5 | okt_gem=25.3 | okt_gem_min=20.1 | okt_a_min=11 | okt_gem_ns=195 | nov_a_max=41 | nov_gem_max=30.8 | nov_gem=25.1 | nov_gem_min=19.5 | nov_a_min=12 | nov_gem_ns=94 | dec_a_max=39 | dec_gem_max=31.2 | dec_gem=24.6 | dec_gem_min=18.1 | dec_a_min=10 | dec_gem_ns=32 }} == Geskiedenis == In 1908 is 'n Franse pos by Bimbo gestig.<ref>{{Cite book |last1=Rius |first1=Juan Fandos |last2=Bradshaw |first2=Richard |title=Historical Dictionary of the Central African Republic |date=2016 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Maryland |isbn=9780810879928 |page=120}}</ref> Op 1 Oktober 1914 het die nedersetting die hoofsetel van 'n onderafdeling in die militêre distrik van die M'Poko geword. Op 27 Januarie 1919 is die onderafdeling Bimbo afgeskaf en die nedersetting by die kommune Bangui ingelyf. Na die oorlog, op 16 Oktober 1946, is die distrik Bimbo in die streek Ombella-M'Poko geskep. Op 23 Januarie 1961 het Bimbo 'n subprefektuur van Ombella-M'Poko geword.<ref>Wet 60-179 van 23 Januarie 1961 (''Loi 60-179 du 23 janvier 1961 portant création des préfectures et des sous-préfectures sur le territoire de la République Centrafricaine'')</ref> Op 20 November 1964 het Bimbo die hoofstad van die prefektuur Ombella-M'Poko geword, aangesien Bangui sedert 3 Januarie 1964 'n outonome kommune was. Op 12 Mei 1967 is die hoofsetel van die prefektuur na [[Boali]] verplaas, maar in 1969 is Bimbo weer as hoofstad van Ombella-M'Poko aangewys.<ref>{{Cite book |last1=Serre |first1=Jacques |last2=Fandos-Rius |first2=Juan |title=Répertoire de l'administration territoriale de la République centrafricaine |date=2014 |publisher=L'Harmattan |location=Parys |isbn=978-2-343-01298-8 |page=64 |language=fr}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Serre |first1=Jacques |last2=Fandos-Rius |first2=Juan |title=Répertoire de l'administration territoriale de la République centrafricaine |date=2014 |publisher=L'Harmattan |location=Parys |isbn=978-2-343-01298-8 |page=49 |language=fr}}</ref> In Maart 2012 is die noordelike deel van die kommune Bimbo afgestig om die nuwe kommune Bégoua te vorm. Op 10 Desember 2020 is Bimbo van die prefektuur Ombella-M'Poko na die prefektuur Bangui oorgedra, en Boali het weer die hoofstad van Ombella-M'Poko geword.<ref name="Oubangui"/><ref name="RJDH2020">{{Cite web |author=Fiacre Salabe |title=Vers la circonscription administrative en République Centrafricaine |url=https://www.rjdhrca.org/centrafrique-vers-la-circonscription-administrative-en-republique-centrafricaine/ |publisher=RJDH-RCA |date=13 Desember 2020 |language=fr}}</ref> == Demografie == Die bevolking van Bimbo is vir 2013 op 267&nbsp;859 bereken,<ref name="WG">{{Cite web |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-47&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan |title=Central African Republic: largest cities and towns and statistics of their population |publisher=World Gazetteer |access-date=30 Maart 2013 |url-status=dead }}</ref> en in 2021 het die ICASEES dit op 348&nbsp;802 geraam.<ref name="ICASEES">{{Cite web |author=Appolinaire Godom Oualou |title=Région 7 (Grand Bangui) |url=https://icasees.org/index.php/regions/region-7-grand-bangui-1-425-276-hbts |publisher=ICASEES |date=10 Junie 2022 |language=fr}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:right;" |+ Bevolkingsontwikkeling ! Jaar !! 1975 !! 1988 !! 1996 !! 2003 !! 2007 !! 2012 !! 2013 !! 2021 |- ! Inwoners | 3&nbsp;576 || 10&nbsp;751 || 22&nbsp;031 || 124&nbsp;176 || 146&nbsp;550 || 250&nbsp;195 || 267&nbsp;859 || 348&nbsp;802 |- | colspan="9" style="text-align:left; font-size:88%;" | Bronne: 1975, 1988 en 2003: Bureau central du recensement;<ref name="citypop"/> 1996: offisiële raming;<ref>{{Cite web |title=AFCAM, estimation officielle |url=http://www.afcam.org/index.php/fr/?option=com_content&view=article&id=1106&Itemid=1106 |publisher=AFCAM |language=fr}}</ref> 2007, 2012 en 2013: ramings;<ref name="WG"/> 2021: raming van die ICASEES.<ref name="ICASEES"/> |} == Administrasie == === Woonbuurte === Die stad bestaan uit 40 woonbuurte wat in die sensus van 2003 getel is:<ref>RGPH 2003, ''Recensement général de la population et de l'habitat'', 2003</ref> Balapa 1, Balapa 2, Batalimo 1, Batalimo 2, Bégoua Centre 1, Bégoua Centre 2, Bégoua Centre 3, Cité Elevage, Damala 1, Damala 2, Damala Centre, Gbalikola, Gbanikola 1, Guitangola 1, Guitangola 2, Guitangola 3, Guitangola Source, Kokoro 1, Kokoro 2, Kokoro 3, Le Plateau, Mangapou 1, Mbembe (1 en 2), Mpoko Bac, Mpoko Pont, Mpoko Pont 2, Ngola 1, Ngola 2, Ngola Centre, Pala, Poto Poto 1, Poto Poto 2, Sambrola, Toungoufara, Yembi 1, Yembi 2, Yembi 3, Zacko 2 en Zako 1. === Howe === Die stad is die setel van 'n streekhof (''tribunal de grande instance''), wat sedert einde Februarie 2016 oor 'n nuwe gebou beskik.<ref>{{Cite web |author=Saint Cyr Gbegbe |title=Le Tribunal de Grande Instance de Bimbo dispose désormais d'un bâtiment |url=http://rjdh.org/le-tribunal-de-grande-instance-de-bimbo-dispose-desormais-dun-batiment/?platform=hootsuite |publisher=RJDH |date=26 Februarie 2016 |language=fr}}</ref> === Gevangenis === Bimbo is die setel van die land se enigste afsonderlike [[tronk|gevangenis]] vir vroue, die Sentrale Gevangenis van Bimbo. Die gevangenis is in 1980 gebou om 200 gevangenes te huisves, maar het in 2005 slegs 44 gehuisves, van wie die meeste verhoorafwagtend was.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=UCE2AAAAIAAJ |title=Country reports on human rights practices |page=91 |year=2005 |publisher=US Government Printing Office}}</ref> Dit het die vroue oorgeneem wat voorheen in die sentrale gevangenis van Ngaragba in Bangui aangehou is.<ref>{{Cite web |author=Commission africaine des droits de l'homme et des peuples (CADHP) |title=Rapport de visite |url=http://www.achpr.org/files/sessions/28th/mission-reports/centralafricanrepublic/achpr28_misrep_specmec_priso_car_2000_fra.pdf |date=23 Junie 2000 |language=fr}}</ref> === Dorpe === In die landelike gebied strek die kommune oor 140 dorpe wat in die sensus van 2003 getel is: Bimon 1, Bimon 2, Bobadoungo, Bobandio, Bobassa 1, Bobassa 2, Bobele, Boda 1, Bodengbe, Bogbade, Bogbaya 1, Boh, Bombabia, Bombele, Bomboko, Bondio, Bondokpo, Borosse, Bossin, Bossouamo, Botambi, Boteke, Bouboui 1, Bouboui 2, Bouboui 3, Boutili, Bozere Bali, Bozere Kala, Dana, Danzi Tho, Dele Bama, Ebou, Fafara, Gbaloko 1, Gbaloko 2, Gbaloko 3, Gbangba, Gbengara, Gbili, Gbo Kila, Guerengou Pont, Kala, Kapou Cuisinier, Kassiembe, Kembe 1, Kodozilo, Kombo, Konga, Koukoulou, Koula Mandja, Kpakpa, Kpalongo 1, Kpalongo 2, Kpama (1 en 2), Kpangaladeke, Kpangba 1, Kpangba 2, Kpata (1 en 2), Kpetene, Kpobanga, Lilando, Limassa, Liton, Maka 1, Maka 2, Mbaye 1, Mbaye 2, Mboko 1, Mboko 2, Mboko 3, Modale, Modale 2, Mokelo, Mondoli, Monzan, Mpoko 1, Mpoko Loko, Mpoko Nzanla, Ndangala, Ndayen, Ndere, Ndia, Ndimba, Ndjongo, Ngako, Ngbo, Ngbodo, Ngola 1, Ngoukomba 1, Ngoukomba 2, Ngoukomba Central, Ngoulanga 1, Ngoulanga 2, Ngoulanga Pont, Ngoumbala, Ngoumbeti, Ngouyingo, Nguito 5, Nguito Source, Ouata, Pani, Pelemongo, Pindao, Poto Poto, Sabiri, Sabongo 1, Sabongo 2, Sakai 1, Sakai 2, Sakai 3, Sakai 4, Sakai 5, Sakpa, Sakpambororo, Salanga, Sambia, Sandjimba 1, Sandjimba 2, Sangba, Sebala, Sebokele 1, Sebokele 2, Sebokele 3, Sehondo, Sekia Dale, Sekia Mote, So, Sobo, Soh, Yakoli, Yamboro, Yangana, Yatimbo, Yombo, Zado, Zawara, Zeregongo, Zilla en Zoubourou. == Ekonomie == Die brouery Mocaf is in die suide van die stad in die woonbuurt Batalimo 1 geleë. === Ontwikkelingsprojekte === In 2018 het die vereniging Jeunesse en marche Centrafrique, as deel van die inisiatief Objectif 2030, die projek "Production de poulets de chair grâce à l'assainissement écologique dans la commune de Bimbo" (produksie van braaikuikens deur ekologiese sanitasie in die kommune Bimbo) uitgevoer.<ref>{{Cite web |title=Objectif 2030 – 4 nouveaux projets citoyens pour la mise en œuvre du Programme de développement durable des Nations Unies soutenus par l'IFDD en 2018 |url=http://www.ifdd.francophonie.org/ifdd/nouvelle.php?id=557 |website=ifdd.francophonie.org |access-date=30 November 2018 |language=fr}}</ref> == Onderwys == Sekondêre onderwys word by die Lycée de Bimbo aangebied. Daar is ook verskeie privaatskole, onder meer die [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolieke]] skool Saint-Padre-Pio, die tweetalige skool Pasteur Seregue en die Katolieke skool Sainte-Anne. == Gesondheid == Die Élisabeth Domitien-[[hospitaal]], met 'n kapasiteit van honderd beddens, is op 27 Februarie 2012 geopen en bied algemene geneeskunde, [[chirurgie]] en ginekologie aan.<ref>{{Cite web |title=L'hôpital Elisabeth Domitien de Bimbo reçoit ses premiers malades |url=http://www.radiondekeluka.org/item/7644-l%E2%80%99h%C3%B4pital-elisabeth-domitien-de-bimbo-re%C3%A7oit-ses-premiers-malades.html |publisher=Radio Ndeke Luka |date=26 Februarie 2012 |language=fr}}</ref> Bimbo is die hoofsetel van gesondheidstreek nr. 1 van die Sentraal-Afrikaanse gesondheidstelsel, wat twee prefekture dek: Ombella-M'Poko en [[Lobaye]].<ref>{{Cite web |author=OCHA |title=Structures de santé de la région sanitaire n°1 |url=https://www.humanitarianresponse.info/system/files/documents/files/CAR_MAP_20141027_OCHA_STRUCTURE%20SANTE_REGION%20N%C2%B01_A3_P.pdf |date=2014 |language=fr}}</ref> == Godsdiens == Die Katolieke gemeente Saint-Antoine-de-Padoue in Bimbo is in 1980 gestig en val onder die dekenaat Notre-Dame-de-Fatima van die aartsbisdom Bangui. Die Katolieke grootseminarie Saint-Marc-de-Bimbo is in die woonbuurt Bimbo geleë. Verskeie herlewingskerke is ook in Bimbo gebou, onder meer die Église apostolique Pierre vivante en die Chapelle des vainqueurs, asook Baptistekerke en gebedselle. Bimbo het plekke van aanbidding in verskeie dele van die stad. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] 275vbi4vllpyvnzjrmb5x8ywedls0kj 2965376 2965340 2026-09-06T03:02:34Z InternetArchiveBot 131157 Red 3 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2965376 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die stad. Vir die subprefektuur, sien [[Bimbo (subprefektuur)]].'' {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Bimbo | ander_naam = Bimo | nedersetting_tipe = Stad | beeld_stadsilhoeët = KIMG0504 05.jpg | beeldbyskrif = Die stadhuis van Bimbo | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Bangui (subprefektuur)|Bangui]] | onderafdelingtipe2 = Subprefektuur | onderafdelingnaam2 = Bangui-Kagas | leiertitel = Burgemeester | leiernaam = Jeannette Déa | koördinate = {{Koördinate|4.33131|18.51633|display=inline,title}} | hoogte_m = 338 | bevolking_totaal = 348802 | bevolking_soos_op = 2021, raming | bevolkingnotas = <ref name="ICASEES"/> | bevolkingnota = Sensus van 2003: 124&nbsp;176<ref name="citypop"/> }} '''Bimbo''' (ook '''Bimo''') is 'n stad in die [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]] wat suidwes van die land se hoofstad, [[Bangui]], lê. Dit was tot Desember 2020 die [[hoofstad]] van die prefektuur [[Ombella-M'Poko]] en behoort sedertdien tot die prefektuur en die agglomerasie van [[Bangui (subprefektuur)|Bangui]].<ref name="Oubangui">{{Cite web |author=Oubangui Médias |title=La Centrafrique dispose désormais de 20 préfectures et de 84 sous-préfectures |url=https://oubanguimedias.com/2020/12/11/la-centrafrique-dispose-desormais-de-20-prefectures-et-de-84-sous-prefectures/ |website=oubanguimedias.com |publisher=Oubangi Medias |access-date=27 Mei 2023 |language=fr}}</ref> Tot met sy inlywing by Groot-Bangui in 2021 was Bimbo na bevolking die tweede grootste stad van die land,<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=gaBuNrdAYLoC&pg=PA79 |page=79 |title=République Centrafricaine 2010-11 |year=2010 |isbn=2746926075 |author=Dominique Auzias |chapter=Un peu d'histoire |language=fr}}</ref> met 124&nbsp;176 inwoners volgens die [[sensus]] van 2003.<ref name="citypop">{{Cite web |author=Thomas Brinkhoff |title=City Population, Central African Republic |url=http://www.citypopulation.de/Centralafrica.html |website=citypopulation.de}}</ref> == Geografie == Die stad lê op die linkeroewer van die Mpokorivier, 'n sytak van die [[Ubangirivier|Ubangi]], sowat 9&nbsp;km van die middestad van Bangui (PK 0). Dit lê 338&nbsp;m bo seevlak. [[Lêer:Berge bimbo pk9 en RCA 04.jpg|duimnael|senter|Brug oor die Mpokorivier (PK 9)]] === Klimaat === Volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]] het Bimbo 'n tropiese nat-en-droë klimaat (savanneklimaat, Aw).<ref name="Climate-Data.org">{{Cite web |url=http://en.climate-data.org/location/764241/ |title=Climate: Bimbo - Climate graph, Temperature graph, Climate table |publisher=Climate-Data.org |access-date=21 Oktober 2013}}</ref> Die hoogste temperatuur wat nog aangeteken is, was {{Omreken|44|C|0}} op 25 Februarie 2004, en die laagste {{Omreken|3|C|0}} op 22 Januarie 1993.<ref name="Voodoo Skies">{{Cite web |url=http://voodooskies.com/weather/central-african-republic/bimbo |title=Bimbo, Central African Republic |publisher=Voodoo Skies |access-date=21 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021171004/http://voodooskies.com/weather/central-african-republic/bimbo |archive-date=2013-10-21 |url-status=dead}}</ref> {{Tabel weergemiddeldes | locatie = Bimbo | bron = ''Climate-Data.org'', hoogte 365 m<ref name="Climate-Data.org"/>; ''Voodoo Skies'' vir rekords<ref name="Voodoo Skies"/> | jan_a_max=39 | jan_gem_max=31.8 | jan_gem=25.2 | jan_gem_min=18.6 | jan_a_min=3 | jan_gem_ns=22 | feb_a_max=44 | feb_gem_max=33.4 | feb_gem=26.4 | feb_gem_min=19.5 | feb_a_min=8 | feb_gem_ns=41 | mrt_a_max=42 | mrt_gem_max=32.8 | mrt_gem=26.7 | mrt_gem_min=20.7 | mrt_a_min=13 | mrt_gem_ns=107 | apr_a_max=40 | apr_gem_max=32.2 | apr_gem=26.6 | apr_gem_min=21 | apr_a_min=5 | apr_gem_ns=124 | mei_a_max=39 | mei_gem_max=31.5 | mei_gem=26.2 | mei_gem_min=20.9 | mei_a_min=11 | mei_gem_ns=169 | jun_a_max=39 | jun_gem_max=30.2 | jun_gem=25.3 | jun_gem_min=20.4 | jun_a_min=16 | jun_gem_ns=151 | jul_a_max=40 | jul_gem_max=30 | jul_gem=25 | jul_gem_min=20 | jul_a_min=12 | jul_gem_ns=193 | aug_a_max=38 | aug_gem_max=29.7 | aug_gem=24.9 | aug_gem_min=20.2 | aug_a_min=8 | aug_gem_ns=229 | sep_a_max=40 | sep_gem_max=30.2 | sep_gem=25.1 | sep_gem_min=20 | sep_a_min=10 | sep_gem_ns=191 | okt_a_max=38 | okt_gem_max=30.5 | okt_gem=25.3 | okt_gem_min=20.1 | okt_a_min=11 | okt_gem_ns=195 | nov_a_max=41 | nov_gem_max=30.8 | nov_gem=25.1 | nov_gem_min=19.5 | nov_a_min=12 | nov_gem_ns=94 | dec_a_max=39 | dec_gem_max=31.2 | dec_gem=24.6 | dec_gem_min=18.1 | dec_a_min=10 | dec_gem_ns=32 }} == Geskiedenis == In 1908 is 'n Franse pos by Bimbo gestig.<ref>{{Cite book |last1=Rius |first1=Juan Fandos |last2=Bradshaw |first2=Richard |title=Historical Dictionary of the Central African Republic |date=2016 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Maryland |isbn=9780810879928 |page=120}}</ref> Op 1 Oktober 1914 het die nedersetting die hoofsetel van 'n onderafdeling in die militêre distrik van die M'Poko geword. Op 27 Januarie 1919 is die onderafdeling Bimbo afgeskaf en die nedersetting by die kommune Bangui ingelyf. Na die oorlog, op 16 Oktober 1946, is die distrik Bimbo in die streek Ombella-M'Poko geskep. Op 23 Januarie 1961 het Bimbo 'n subprefektuur van Ombella-M'Poko geword.<ref>Wet 60-179 van 23 Januarie 1961 (''Loi 60-179 du 23 janvier 1961 portant création des préfectures et des sous-préfectures sur le territoire de la République Centrafricaine'')</ref> Op 20 November 1964 het Bimbo die hoofstad van die prefektuur Ombella-M'Poko geword, aangesien Bangui sedert 3 Januarie 1964 'n outonome kommune was. Op 12 Mei 1967 is die hoofsetel van die prefektuur na [[Boali]] verplaas, maar in 1969 is Bimbo weer as hoofstad van Ombella-M'Poko aangewys.<ref>{{Cite book |last1=Serre |first1=Jacques |last2=Fandos-Rius |first2=Juan |title=Répertoire de l'administration territoriale de la République centrafricaine |date=2014 |publisher=L'Harmattan |location=Parys |isbn=978-2-343-01298-8 |page=64 |language=fr}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Serre |first1=Jacques |last2=Fandos-Rius |first2=Juan |title=Répertoire de l'administration territoriale de la République centrafricaine |date=2014 |publisher=L'Harmattan |location=Parys |isbn=978-2-343-01298-8 |page=49 |language=fr}}</ref> In Maart 2012 is die noordelike deel van die kommune Bimbo afgestig om die nuwe kommune Bégoua te vorm. Op 10 Desember 2020 is Bimbo van die prefektuur Ombella-M'Poko na die prefektuur Bangui oorgedra, en Boali het weer die hoofstad van Ombella-M'Poko geword.<ref name="Oubangui"/><ref name="RJDH2020">{{Cite web |author=Fiacre Salabe |title=Vers la circonscription administrative en République Centrafricaine |url=https://www.rjdhrca.org/centrafrique-vers-la-circonscription-administrative-en-republique-centrafricaine/ |publisher=RJDH-RCA |date=13 Desember 2020 |language=fr}}</ref> == Demografie == Die bevolking van Bimbo is vir 2013 op 267&nbsp;859 bereken,<ref name="WG">{{Cite web |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-47&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan |title=Central African Republic: largest cities and towns and statistics of their population |publisher=World Gazetteer |access-date=30 Maart 2013 |url-status=dead |archive-date=17 Junie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617195802/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-47&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan }}</ref> en in 2021 het die ICASEES dit op 348&nbsp;802 geraam.<ref name="ICASEES">{{Cite web |author=Appolinaire Godom Oualou |title=Région 7 (Grand Bangui) |url=https://icasees.org/index.php/regions/region-7-grand-bangui-1-425-276-hbts |publisher=ICASEES |date=10 Junie 2022 |language=fr |access-date= 5 September 2026 |archive-date= 3 Junie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603010055/https://icasees.org/index.php/regions/region-7-grand-bangui-1-425-276-hbts |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:right;" |+ Bevolkingsontwikkeling ! Jaar !! 1975 !! 1988 !! 1996 !! 2003 !! 2007 !! 2012 !! 2013 !! 2021 |- ! Inwoners | 3&nbsp;576 || 10&nbsp;751 || 22&nbsp;031 || 124&nbsp;176 || 146&nbsp;550 || 250&nbsp;195 || 267&nbsp;859 || 348&nbsp;802 |- | colspan="9" style="text-align:left; font-size:88%;" | Bronne: 1975, 1988 en 2003: Bureau central du recensement;<ref name="citypop"/> 1996: offisiële raming;<ref>{{Cite web |title=AFCAM, estimation officielle |url=http://www.afcam.org/index.php/fr/?option=com_content&view=article&id=1106&Itemid=1106 |publisher=AFCAM |language=fr}}</ref> 2007, 2012 en 2013: ramings;<ref name="WG"/> 2021: raming van die ICASEES.<ref name="ICASEES"/> |} == Administrasie == === Woonbuurte === Die stad bestaan uit 40 woonbuurte wat in die sensus van 2003 getel is:<ref>RGPH 2003, ''Recensement général de la population et de l'habitat'', 2003</ref> Balapa 1, Balapa 2, Batalimo 1, Batalimo 2, Bégoua Centre 1, Bégoua Centre 2, Bégoua Centre 3, Cité Elevage, Damala 1, Damala 2, Damala Centre, Gbalikola, Gbanikola 1, Guitangola 1, Guitangola 2, Guitangola 3, Guitangola Source, Kokoro 1, Kokoro 2, Kokoro 3, Le Plateau, Mangapou 1, Mbembe (1 en 2), Mpoko Bac, Mpoko Pont, Mpoko Pont 2, Ngola 1, Ngola 2, Ngola Centre, Pala, Poto Poto 1, Poto Poto 2, Sambrola, Toungoufara, Yembi 1, Yembi 2, Yembi 3, Zacko 2 en Zako 1. === Howe === Die stad is die setel van 'n streekhof (''tribunal de grande instance''), wat sedert einde Februarie 2016 oor 'n nuwe gebou beskik.<ref>{{Cite web |author=Saint Cyr Gbegbe |title=Le Tribunal de Grande Instance de Bimbo dispose désormais d'un bâtiment |url=http://rjdh.org/le-tribunal-de-grande-instance-de-bimbo-dispose-desormais-dun-batiment/?platform=hootsuite |publisher=RJDH |date=26 Februarie 2016 |language=fr}}</ref> === Gevangenis === Bimbo is die setel van die land se enigste afsonderlike [[tronk|gevangenis]] vir vroue, die Sentrale Gevangenis van Bimbo. Die gevangenis is in 1980 gebou om 200 gevangenes te huisves, maar het in 2005 slegs 44 gehuisves, van wie die meeste verhoorafwagtend was.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=UCE2AAAAIAAJ |title=Country reports on human rights practices |page=91 |year=2005 |publisher=US Government Printing Office}}</ref> Dit het die vroue oorgeneem wat voorheen in die sentrale gevangenis van Ngaragba in Bangui aangehou is.<ref>{{Cite web |author=Commission africaine des droits de l'homme et des peuples (CADHP) |title=Rapport de visite |url=http://www.achpr.org/files/sessions/28th/mission-reports/centralafricanrepublic/achpr28_misrep_specmec_priso_car_2000_fra.pdf |date=23 Junie 2000 |language=fr}}</ref> === Dorpe === In die landelike gebied strek die kommune oor 140 dorpe wat in die sensus van 2003 getel is: Bimon 1, Bimon 2, Bobadoungo, Bobandio, Bobassa 1, Bobassa 2, Bobele, Boda 1, Bodengbe, Bogbade, Bogbaya 1, Boh, Bombabia, Bombele, Bomboko, Bondio, Bondokpo, Borosse, Bossin, Bossouamo, Botambi, Boteke, Bouboui 1, Bouboui 2, Bouboui 3, Boutili, Bozere Bali, Bozere Kala, Dana, Danzi Tho, Dele Bama, Ebou, Fafara, Gbaloko 1, Gbaloko 2, Gbaloko 3, Gbangba, Gbengara, Gbili, Gbo Kila, Guerengou Pont, Kala, Kapou Cuisinier, Kassiembe, Kembe 1, Kodozilo, Kombo, Konga, Koukoulou, Koula Mandja, Kpakpa, Kpalongo 1, Kpalongo 2, Kpama (1 en 2), Kpangaladeke, Kpangba 1, Kpangba 2, Kpata (1 en 2), Kpetene, Kpobanga, Lilando, Limassa, Liton, Maka 1, Maka 2, Mbaye 1, Mbaye 2, Mboko 1, Mboko 2, Mboko 3, Modale, Modale 2, Mokelo, Mondoli, Monzan, Mpoko 1, Mpoko Loko, Mpoko Nzanla, Ndangala, Ndayen, Ndere, Ndia, Ndimba, Ndjongo, Ngako, Ngbo, Ngbodo, Ngola 1, Ngoukomba 1, Ngoukomba 2, Ngoukomba Central, Ngoulanga 1, Ngoulanga 2, Ngoulanga Pont, Ngoumbala, Ngoumbeti, Ngouyingo, Nguito 5, Nguito Source, Ouata, Pani, Pelemongo, Pindao, Poto Poto, Sabiri, Sabongo 1, Sabongo 2, Sakai 1, Sakai 2, Sakai 3, Sakai 4, Sakai 5, Sakpa, Sakpambororo, Salanga, Sambia, Sandjimba 1, Sandjimba 2, Sangba, Sebala, Sebokele 1, Sebokele 2, Sebokele 3, Sehondo, Sekia Dale, Sekia Mote, So, Sobo, Soh, Yakoli, Yamboro, Yangana, Yatimbo, Yombo, Zado, Zawara, Zeregongo, Zilla en Zoubourou. == Ekonomie == Die brouery Mocaf is in die suide van die stad in die woonbuurt Batalimo 1 geleë. === Ontwikkelingsprojekte === In 2018 het die vereniging Jeunesse en marche Centrafrique, as deel van die inisiatief Objectif 2030, die projek "Production de poulets de chair grâce à l'assainissement écologique dans la commune de Bimbo" (produksie van braaikuikens deur ekologiese sanitasie in die kommune Bimbo) uitgevoer.<ref>{{Cite web |title=Objectif 2030 – 4 nouveaux projets citoyens pour la mise en œuvre du Programme de développement durable des Nations Unies soutenus par l'IFDD en 2018 |url=http://www.ifdd.francophonie.org/ifdd/nouvelle.php?id=557 |website=ifdd.francophonie.org |access-date=30 November 2018 |language=fr |archive-date= 1 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181201051249/http://www.ifdd.francophonie.org/ifdd/nouvelle.php?id=557 |url-status=dead }}</ref> == Onderwys == Sekondêre onderwys word by die Lycée de Bimbo aangebied. Daar is ook verskeie privaatskole, onder meer die [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolieke]] skool Saint-Padre-Pio, die tweetalige skool Pasteur Seregue en die Katolieke skool Sainte-Anne. == Gesondheid == Die Élisabeth Domitien-[[hospitaal]], met 'n kapasiteit van honderd beddens, is op 27 Februarie 2012 geopen en bied algemene geneeskunde, [[chirurgie]] en ginekologie aan.<ref>{{Cite web |title=L'hôpital Elisabeth Domitien de Bimbo reçoit ses premiers malades |url=http://www.radiondekeluka.org/item/7644-l%E2%80%99h%C3%B4pital-elisabeth-domitien-de-bimbo-re%C3%A7oit-ses-premiers-malades.html |publisher=Radio Ndeke Luka |date=26 Februarie 2012 |language=fr}}</ref> Bimbo is die hoofsetel van gesondheidstreek nr. 1 van die Sentraal-Afrikaanse gesondheidstelsel, wat twee prefekture dek: Ombella-M'Poko en [[Lobaye]].<ref>{{Cite web |author=OCHA |title=Structures de santé de la région sanitaire n°1 |url=https://www.humanitarianresponse.info/system/files/documents/files/CAR_MAP_20141027_OCHA_STRUCTURE%20SANTE_REGION%20N%C2%B01_A3_P.pdf |date=2014 |language=fr}}</ref> == Godsdiens == Die Katolieke gemeente Saint-Antoine-de-Padoue in Bimbo is in 1980 gestig en val onder die dekenaat Notre-Dame-de-Fatima van die aartsbisdom Bangui. Die Katolieke grootseminarie Saint-Marc-de-Bimbo is in die woonbuurt Bimbo geleë. Verskeie herlewingskerke is ook in Bimbo gebou, onder meer die Église apostolique Pierre vivante en die Chapelle des vainqueurs, asook Baptistekerke en gebedselle. Bimbo het plekke van aanbidding in verskeie dele van die stad. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] hx1gi0bclpweccm07m94230m1nhm0n1 0 468386 2965256 2964376 2026-09-05T16:26:22Z Pynappel 70858 /* Vroeë lewe en aktivisme */ 2965256 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër 2 | birth_place = [[Zeerust]], [[Transvaal|Wes-Transvaal]]<br />[[Unie van Suid-Afrika]] | birth_name = Carl Gerhardus Niehaus | image = Carl Niehaus, August 2024 (cropped).jpg | caption = Niehaus in 2024 | alt = 'n Man wat sit, met 'n wit baard, 'n swart bofbalpet, swart dikraambrille en 'n rooi golfhemp | party = [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (sedert 2023) | otherparty = African Radical Economic Transformation Alliance (2023)<br />[[African National Congress]] (1980–2022) | honorific_prefix = Die Edele | honorific_suffix = [[Parlement van Suid-Afrika|LP]] | office = [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Lid van die Nasionale Vergadering]] | term_start = 14 Junie 2024 | term_start1 = 1994 | term_end1 = 1996 | birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1959|12|25}} | alma_mater = [[Universiteit van Suid-Afrika]] | spouse = {{Huwelik|Noluthando Mdluli|2022}}<br />{{Huwelik|Jansie Lourens|1986|2002|reason=divorced}} }} '''Carl Gerhardus Niehaus''' (gebore 25 Desember 1959) is 'n Suid-Afrikaanse politikus wat die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (EFF) in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] verteenwoordig. Hy was voorheen nasionale woordvoerder van die [[African National Congress]] (ANC) en is in Desember 2022 weens wangedrag uit dié party gesit. Hy het in Desember 2023 by die EFF aangesluit en is in [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|Mei 2024]] tot die Nasionale Vergadering verkies. Niehaus is in 'n [[Afrikaners|Afrikaner]]gesin in [[Transvaal|Wes-Transvaal]] gebore. Hy het as student by anti-apartheidsaktivisme betrokke geraak en in 1980 by die ANC se ondergrondse struktuur aangesluit. Tussen November 1983 en Maart 1991 is hy in die gevangenis aangehou op aanklagte van [[Landverraad|hoogverraad]] wat met sy aktivisme verband gehou het, en veral met 'n ANC-komplot om die Johannesburgse gasfabriek te saboteer. Ná sy vrylating uit die gevangenis het hy 'n invloedryke figuur in die ANC geword. Nadat hy 'n tyd lank die party se woordvoerder tydens die [[Onderhandelinge om apartheid te beëindig|oorgang ná apartheid]] was, was hy van 1994 tot 1996 lid van die Nasionale Vergadering, van 1996 tot 2000 [[Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse ambassadeur in Nederland]] en van 1994 tot 1997 lid van die ANC se Nasionale Uitvoerende Komitee. In November 2008 het hy as die party se nasionale woordvoerder na die ANC se mediakantoor teruggekeer. In Februarie 2009 het hy egter uit dié amp bedank en 'n reeks onreëlmatighede bely wat hy weens sy persoonlike finansiële probleme gepleeg het. Hy het in 2017 na die politieke voorpunt teruggekeer as nasionale woordvoerder van die [[Umkhonto we Sizwe]] Militêre Veterane-vereniging. Van 2019 was hy ook in die Luthuli-huis werksaam as 'n personeellid in die kantoor van die ANC se sekretaris-generaal, [[Ace Magashule]]. In dié tydperk het hy gereeld met die ANC-leierskap gebots oor sy openlike steun aan die voormalige president [[Jacob Zuma]] en aan die Zuma-gerigte program van radikale ekonomiese transformasie (RET). Sy pro-Zuma-uitlatings in die openbaar het in Julie 2021 tot die skorsing van sy ANC-lidmaatskap gelei en uiteindelik, in Desember 2022, tot sy uitsetting uit die party. Daarna het hy sy eie kortstondige politieke platforms gestig – die Radical Economic Transformation Movement (RETMO) en die African Radical Economic Transformation Alliance (ARETA) – voordat hy in Desember 2023 by die EFF aangesluit het. == Vroeë lewe en aktivisme == Niehaus is op 25 Desember 1959 in [[Zeerust]], 'n dorpie in die voormalige [[Transvaal|Wes-Transvaal]] (nou deel van die provinsie [[Noordwes]]), gebore.<ref name=":4">{{Cite book |last=Niehaus |first=Carl |title=Om te veg vir hoop |publisher=Human & Rousseau |year=1993 |isbn=0798132027 |location=Kaapstad |pages=108, 131}}</ref><ref name=":7">{{Cite news |date=8 November 2018 |title=The Indaba Show: A conversation with Carl Niehaus |url=https://www.iol.co.za/lifestyle/the-indaba-show-a-conversation-with-carl-niehaus-958dc5b0-20fb-4a42-ab72-7b7457f0b4b5 |access-date=14 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref> Sy ouers, Carl Niehaus en Magrieta Arlow, was werkersklas-[[Afrikaners]];<ref>{{Cite web |last=Koko |first=Khaya |date=2023-01-06 |title=Carl Niehaus, the saviour of black volk |url=https://mg.co.za/thought-leader/opinion/2023-01-06-carl-niehaus-the-saviour-of-black-volk/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref><ref name=":3" /> sy pa was 'n spoorwegklerk.<ref name=":8">{{Cite news |last=Sparks |first=Allister |date=25 November 1983 |title=S. African Whites Sentenced To Prison for Guerrilla Work |url=https://www.washingtonpost.com/web/20170828113938/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1983/11/25/s-african-whites-sentenced-to-prison-for-guerrilla-work/906c8dbd-dd18-4bab-99ec-baceb31cad73/?utm_term=.546d958d55ba |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828113938/https://www.washingtonpost.com/web/20170828113938/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1983/11/25/s-african-whites-sentenced-to-prison-for-guerrilla-work/906c8dbd-dd18-4bab-99ec-baceb31cad73/?utm_term=.546d958d55ba |url-status=dead |archive-date=2017-08-28 |access-date=14 Junie 2024 |work=Washington Post |language=en}}</ref> Volgens sy weergawe het hulle later die verregse [[Konserwatiewe Party]] gesteun,<ref name=":0">{{Cite web |date=30 Julie 2017 |title=Carl Niehaus: monopoly capital or bust in Ballito? |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/news/2017-07-29-monopoly-capital-or-bust-in-ballito/ |access-date=2024-06-14 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> en hulle het hom [[Christene|Christelik]] in die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] grootgemaak.<ref name=":0" /> Hy was inderwaarheid 'n tyd lank van voorneme om [[dominee]] te word.<ref name=":0" /> Nadat sy gesin na [[Johannesburg]] verhuis het, het hy vrywilligerstoere van die kerk na [[Soweto]] onderneem, waar hy as tienerseun ontsteld was oor die swart inwoners se lewensomstandighede;<ref name=":0" /> hy het later gesê dat hy tot die oortuiging gekom het dat [[apartheid]] [[kettery]] was.<ref name=":7" /> Hy het as student aan die [[Randse Afrikaanse Universiteit]], waar hy [[Teologie|teologie]] studeer het, by anti-apartheidsaktivisme betrokke geraak.<ref name=":10">{{Cite web |date=17 Februarie 2011 |title=Carl Niehaus |url=https://www.sahistory.org.za/people/carl-niehaus |access-date=2024-06-14 |website=South African History Online |language=en}}</ref> In sy finale studiejaar, in 1980, het hy die Nederduitse Gereformeerde Kerk verlaat as protes teen hul standpunt oor apartheid; hy het in die plek daarvan by die Nederduitse Gereformeerde Kerk in Afrika aangesluit en as diaken in die swart [[Township|township]] [[Alexandra]] gedien.<ref name=":10" /> In Julie 1980 het hy by die ondergrondse struktuur van die [[African National Congress]] (ANC) aangesluit, wat destyds 'n verbode organisasie was.<ref name=":10" /> Daar is later gesê dat sy politieke styl "vreeslik radikaal, byna [[Stalinisme|Stalinisties]]" was.<ref name="Evans">{{Cite web |last=Evans |first=Sarah |date=14 Junie 2019 |title=The fantastical Carl Niehaus rises again |url=https://www.news24.com/news24/opinions/analysis/the-fantastical-carl-niehaus-rises-again-20190613 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Kort voor sy finale eksamens in 1980 is Niehaus weens sy politieke bedrywighede uit die Randse Afrikaanse Universiteit gesit, onder meer omdat hy "[[Nelson Mandela|Free Mandela]]"-plakkate op die kampus opgeplak het.<ref name=":10" /> Daarna het hy by die [[Universiteit van die Witwatersrand]] ingeskryf om sy graad te voltooi.<ref name=":11">{{Cite web |date=2009-02-17 |title=Niehaus: Yet more lies on CV |url=https://witness.co.za/archive/2009/02/18/niehaus-yet-more-lies-on-cv-20150430/ |access-date=2024-06-14 |website=The Witness |language=en}}</ref> === Skuldigbevinding aan hoogverraad en aanhouding === {{Aanhalingskas | quote = Aan die een kant is daar die geweld wat in die Suid-Afrikaanse samelewing geïnstitusionaliseer is. Aan die ander kant is daar die soort geweld wat die ANC gebruik. Dis nie dat die ANC dit geniet om bomme te laat ontplof nie. Dit is deur die Suid-Afrikaanse regering daartoe gedwing, en so lank as wat die situasie voortduur, sal bomme aanhou ontplof. | source = – Niehaus getuig oor die ANC se gewapende stryd, November 1983<ref name=":13" /> | align = right | width = 25em }} In Augustus 1983 is Niehaus en sy meisie, Jansie Lourens, gearresteer en op aanklagte van [[hoogverraad]] en verwante politieke misdade aangekla.<ref name=":12">{{Cite news |last=Cowell |first=Alan |date=1983-11-13 |title=Two Afrikaners on Trial for Treason |url=https://www.nytimes.com/1983/11/13/world/two-afrikaners-on-trial-for-treason.html |access-date=2024-06-14 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331}}</ref> Weens die beskuldigdes se agtergrond het die saak "vyandigheid, verbystering en aansienlike belangstelling" onder wit gehore ontlok.<ref name=":13">{{Cite news |date=28 November 1983 |title=A white South African joins the 'black struggle' – and pays the price |url=https://www.csmonitor.com/1983/1128/112845.html |access-date=2024-06-14 |work=Christian Science Monitor |language=en |issn=0882-7729}}</ref> Tydens hul verhoor in die [[Hooggeregshof van Suid-Afrika|Hooggeregshof]] was die staat se hoofgetuie Robert Whitecross, Niehaus en Lourens se medehuisbewoner. In sy getuienis het hy aan die lig gebring dat hy in 1980 deur Craig Williamson vir die Veiligheidstak gewerf is en dat hy in werklikheid 'n polisieadjudant-offisier was.<ref name=":12" /><ref name=":8" /> Whitecross kon onder meer uitvoerige getuienis lewer dat Niehaus by verkenning van die Johannesburgse gasfabriek betrokke was, klaarblyklik as deel van 'n ANC-komplot om [[Sabotasie|sabotasie]] daar te pleeg. Whitecross het Niehaus op 'n verkenningstog vergesel wat deur ander polisiebeamptes afgeneem is; Niehaus het ook die foto's wat hy van die terrein geneem het aan Whitecross gegee.<ref name=":12" /> Niehaus het onskuldig gepleit op die aanklag van hoogverraad, maar in die hof het hy openlik sy steun aan die ANC verklaar en was hy verder onboetvaardig.<ref name=":8" /><ref name=":13" /> Die hof het bevind dat Niehaus, benewens die verkenning by die gasfabriek, politieke pamflette versprei het, ANC-lede gehelp het om die land onwettig te ontvlug en gekodeerde boodskappe tussen ANC-lede vervoer het. Op 25 November 1983 is hy skuldig bevind en tot vyftien jaar gevangenisstraf gevonnis.<ref name=":8" /> Volgens die verslaggewer [[Allister Sparks]], wat in die hofsaal was, het Niehaus ''Amandla!'' uitgeroep voordat hy in aanhouding weggelei is.<ref name=":8" /> Hy is in die [[Kgoši Mampuru II-bestuursgebied|Pretoria-Sentraal-gevangenis]] aangehou<ref>{{Cite news |last=Wren |first=Christopher S. |date=1992-10-11 |title=Apartheid's Children: Afrikaner Writers Today |url=https://www.nytimes.com/1992/10/11/books/apartheid-s-children-afrikaner-writers-today.html |access-date=2024-06-14 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331}}</ref> en het meer as sewe jaar van sy vonnis uitgedien voordat hy op 20 Maart 1991 vrygelaat is.<ref name=":4" /> In 2008 het ''[[LitNet]]'' 'n blog deur Niehaus gepubliseer – geskryf in die vorm van 'n oop brief aan sy jong dogter – waarin hy beskryf het hoe hy die nag voordat die Hooggeregshof hom in 1983 skuldig bevind het, deur ander aangehoudenes groepsverkrag is.<ref>{{Cite news |date=16 Junie 2008 |title=Niehaus tells of prison horror |url=https://www.iol.co.za/news/politics/niehaus-tells-of-prison-horror-404595 |access-date=14 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref> Joernaliste het dié weergawe sedertdien bevraagteken weens 'n gebrek aan ondersteunende bewyse.<ref>{{Cite web |last=Scholtz |first=Leopold |date=16 Februarie 2009 |title=Niehaus lied over doctorate |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-lied-over-doctorate-20090216 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> In Februarie 2021<ref>{{Cite web |last=Ho |first=Ufrieda |date=2021-02-15 |title=Carl Niehaus forced to retract part of affidavit at Neil Aggett inquest |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-02-16-carl-niehaus-forced-to-retract-part-of-affidavit-at-neil-aggett-inquest/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> het Niehaus by die geregtelike doodsondersoek na Neil Aggett se dood in aanhouding getuig; hy is kruisondervra oor die inhoud van 'n beëdigde verklaring wat hy oor sy ervaring van [[Marteling|marteling]] in aanhouding ingedien het.<ref>{{Cite web |last=Feketha |first=Siviwe |date=13 Februarie 2020 |title=Carl Niehaus to be subpoenaed to appear at inquiry into Aggett's death |url=https://www.iol.co.za/news/politics/carl-niehaus-to-be-subpoenaed-to-appear-at-inquiry-into-aggetts-death-42641260 |access-date=16 November 2020 |website=Independent Online |language=en}}</ref> === Opleiding === Terwyl hy in die gevangenis was, het Niehaus per korrespondensie teologie deur die [[Universiteit van Suid-Afrika]] gestudeer en sowel 'n baccalaureusgraad as 'n honneursgraad voltooi.<ref name=":2" /> Volgens berigte was hy die beste student in sy honneursklas.<ref>{{Cite web |date=2009-02-23 |title=Niehaus a top performer at Unisa, claims professor |url=https://mg.co.za/article/2009-02-23-niehaus-a-top-performer-at-unisa-claims-professor/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Tot 2009 het Niehaus se curriculum vitae en amptelike profiel ook beweer dat hy sy eerste baccalaureusgraad voor sy arrestasie aan die Universiteit van die Witwatersrand voltooi het en dat hy later 'n meesters- en 'n doktorsgraad in teologie aan die [[Universiteit Utrecht]] verwerf het. Joernaliste het ontdek dat hy nie een van hierdie grade voltooi het nie.<ref name=":11" /><ref name=":2" /> == Loopbaan in die African National Congress == === Demokratiese oorgang: 1991–1994 === Ná sy vrylating uit die gevangenis het Niehaus aktief geword in die [[African National Congress]] (ANC), wat kort tevore deur die apartheidsregering ontban is tydens die [[Onderhandelinge om apartheid te beëindig|onderhandelinge om apartheid te beëindig]]. Volgens sy amptelike biografie is hy aangestel in die ANC se Provinsiale Uitvoerende Komitee in PWV, in sy Onderhandelingskommissie en aan die hoof van sy nasionale mediaskakeleenheid, waar hy as woordvoerder van [[Nelson Mandela]] gedien het.<ref name=":2" /> === Vroeë demokratiese tydperk: 1994–2009 === In Suid-Afrika se [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|eerste demokratiese verkiesing]] in April 1994 is Niehaus verkies om die ANC in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]], die laerhuis van die nuwe [[Parlement van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse Parlement]], te verteenwoordig. Hy was voorsitter van die Parlement se Portefeuljekomitee oor Korrektiewe Dienste tydens die Eerste Parlement.<ref name=":2">{{Cite web |date=20 Februarie 2009 |title=Fact Check: Carl Niehaus |url=https://www.news24.com/news24/fact-check-carl-niehaus-20090218 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Daarby het hy in Desember 1994 die ANC se 49ste Nasionale Konferensie bygewoon, waar hy vir 'n termyn van drie jaar tot die party se Nasionale Uitvoerende Komitee verkies is; volgens die aantal stemme wat hy ontvang het, was hy 20ste uit die 60 kandidate wat tot die komitee verkies is.<ref>{{Cite web |title=49th National Conference: National Executive Committee Voting Results |url=https://www.anc1912.org.za/49th-national-conference-national-executive-committee-voting-results/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109172547/https://www.anc1912.org.za/49th-national-conference-national-executive-committee-voting-results/ |archive-date=2021-11-09 |access-date=2021-12-04 |website=ANC |language=en}}</ref> Laat in 1996, voor die einde van die parlementêre termyn, het president Mandela Niehaus aangestel om [[Zach de Beer]] as [[Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse ambassadeur in Nederland]] op te volg.<ref name="Gov1" /><ref>{{Cite web |date=1996-11-09 |title=The Indian Ocean Newsletter: Carl Niehaus |url=https://www.africaintelligence.com/southern-africa-and-islands/1996/11/09/carl-niehaus,40128-art |access-date=2024-06-14 |website=Africa Intelligence |language=en}}</ref> Terwyl hy in Nederland was, was hy hoof van die Suid-Afrikaanse afvaardiging na die Organisasie vir die Verbod op Chemiese Wapens in [[Den Haag]].<ref name=":2" /> Aan die einde van sy diplomatieke diens in die middel van 2000 het [[Beatrix van Nederland|koningin Beatrix van Nederland]] hom tot Ridder Grootkruis in die Orde van Oranje-Nassau geslaan.<ref name=":2" /><ref>{{Cite news |date=19 Mei 2000 |title=Niehaus Gets Top Netherlands Award |url=https://allafrica.com/stories/200005190148.html |access-date=14 Junie 2024 |work=AllAfrica |via=Panafrican News Agency |language=en}}</ref> Hy het ook die Universiteit Utrecht se Internasionale Medalje ontvang.<ref>{{Cite web |title=Internationale medailles |url=http://www.uu.nl/NL/onderzoek/toponderzoekers/internationalemedailles/Pages/default.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527024705/http://www.uu.nl/NL/onderzoek/toponderzoekers/internationalemedailles/Pages/default.aspx |archive-date=2009-05-27 |access-date=2024-06-14 |website=Universiteit Utrecht |language=nl}}</ref> Ná sy terugkeer na Suid-Afrika het Niehaus met ingang van 1 Junie 2000 uitvoerende direkteur van die Nasionale Instituut vir Misdaadvoorkoming en die Herintegrasie van Oortreders (Nicro) geword.<ref>{{Cite news |date=27 April 2000 |title=Carl Niehaus lands top Nicro job |url=https://www.iol.co.za/news/south-africa/carl-niehaus-lands-top-nicro-job-35753 |access-date=14 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref> Op [[Versoeningsdag]] 2000 het Niehaus en Mary Burton tydens 'n byeenkoms in die St. George's-katedraal in Kaapstad die Home For All-inisiatief van stapel gestuur, wat [[Wit Suid-Afrikaners|wit Suid-Afrikaners]] opgeroep het om tot nasionale versoening by te dra deur die skade van apartheid in die openbaar te erken en te herstel.<ref>{{Cite news |date=2000-12-16 |title=White S Africans urge reconciliation |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1073546.stm |access-date=2024-06-14 |work=BBC News |language=en}}</ref> Niehaus en Burton was medeskrywers van 'n "Verklaring van Verbintenis deur Wit Suid-Afrikaners" in dieselfde gees.<ref name=":3">{{Cite web |last=Davis |first=Rebecca |date=2021-02-11 |title=Carl Niehaus against the world |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-02-12-carl-niehaus-against-the-world/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Hoewel dit deur meer as 900 prominente wit Suid-Afrikaners onderteken is,<ref>{{Cite web |date=27 Februarie 2001 |title=Home for All endorsed by 900 |url=http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,9294,2-7-12_987997,00.html |url-status=dead |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}} [http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,9294,2-7-12_987997,00.html Alternatiewe URL]</ref> is dit deur ander heftig verkleineer.<ref>{{Cite web |last=Hawthorne |first=Peter |date=8 Januarie 2001 |title=The Trouble with "Sorry" |url=http://www.time.com/time/europe/magazine/2001/0108/apology.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071110012036/http://www.time.com/time/europe/magazine/2001/0108/apology.html |archive-date=2007-11-10 |access-date=2024-06-14 |website=TIME Europe |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2000-12-12 |title=To apologise, or not to apologise? |url=https://mg.co.za/article/2000-12-12-to-apologise-or-not-to-apologise/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Niehaus het later gesê dat die ontvangs van die inisiatief – "verwerping en 'n hele klomp bespotting" – 'n groot rol gespeel het in "die verharding van my sienings oor die kwessie van [[Wit oppergesag|wit rassisme]]".<ref name=":3" /> In 2001 het Niehaus Nicro verlaat om 'n vennoot te word by die professionele-dienstefirma Deloitte & Touche, wat destyds 'n Nederlandse toonbank van stapel gestuur het.<ref>{{Cite web |date=2001-08-18 |title=Establishment of new Dutch desk at Deloitte & Touche |url=https://www.itweb.co.za/article/establishment-of-new-dutch-desk-at-deloitte-amp-touche/DZQ587VJegN7zXy2 |access-date=2024-06-14 |website=ITWeb |language=en}}</ref> Hy het in 2003 uit dié pos bedank en daarna 'n reeks kortstondige poste beklee: die [[President van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse Presidensie]] het hom gekontrakteer om in 2004 aan sy Dekade van Demokrasie-vierings te werk; hy was uitvoerende hoof en woordvoerder van [[Ray McCauley]] se Rhema-kerk van 2004 tot sy bedanking in 2005;<ref>{{Cite web |last=Jackson |first=Neels |date=13 Maart 2005 |title=Niehaus quits Rhema |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-quits-rhema-20050313 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> en laastens was hy vir die laaste sewe maande van 2005 uitvoerende hoof van die Gauteng Economic Development Agency (GEDA), 'n departement van die [[Gauteng|Gautengse provinsiale regering]].<ref name=":6">{{Cite web |last=Joubert |first=Pearlie |date=13 Februarie 2009 |title=Tearful Niehaus admits fraud |url=http://www.mg.co.za/article/2009-02-13-tearful-niehaus-admits-fraud |archive-url=https://web.archive.org/web/20190809104702/https://mg.co.za/article/2009-02-13-tearful-niehaus-admits-fraud |archive-date=2019-08-09 |access-date=2009-02-13 |website=Mail & Guardian |language=en}}</ref> In November 2008, tydens die ANC se veldtog vir die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|algemene verkiesing van 2009]], het Niehaus na die ANC se kommunikasiedepartement teruggekeer toe hy as die party se tweede nasionale woordvoerder aangestel is, waar hy saam met [[Jessie Duarte]] gewerk het.<ref>{{Cite web |date=11 November 2008 |title=ANC Media Liaison Team |url=http://www.anc.org.za/ancdocs/pr/2008/pr1111a.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220122354/http://www.anc.org.za/ancdocs/pr/2008/pr1111a.html |archive-date=2009-02-20 |access-date=2024-06-14 |website=African National Congress |language=en}}</ref> Volgens berigte is hy vir die pos deur die ANC se sekretaris-generaal, [[Gwede Mantashe]], gewerf.<ref name=":6" /> Die ''[[Daily Maverick]]'' het gesê dat hy "volgens byna alle weergawes baie goed" in die werk was.<ref name=":3" /> Hy was egter net iets meer as drie maande in die pos: op 13 Februarie 2009 het die pers die berig oor Niehaus se finansiële probleme en verwante [[Bedrog|bedrog]] gepubliseer (sien [[#Oneerlikheidskandale|hieronder]]),<ref name=":6" /> en Mantashe het aangekondig dat die party Niehaus se bedanking as woordvoerder aanvaar het.<ref name="iAfrica1" /> === Steun vir RET: 2017–2022 === Niehaus was die grootste deel van die volgende dekade weg van die politieke voorpunt; volgens sy weergawe het hy konsultasiewerk gedoen en sy oorblywende skuld bestuur.<ref name=":0" /> In 2017 het hy weer op die voorgrond getree as nasionale woordvoerder van die ANC-geaffilieerde [[Umkhonto we Sizwe]] Militêre Veterane-vereniging (MKMVA) en as 'n gereelde kommentator op ANN7.<ref name=":0" /> Hy het ook 'n belangrike lobbyis geword in [[Nkosazana Dlamini-Zuma]] se veldtog om as ANC-president verkies te word.<ref name=":14">{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2017-10-24 |title=Unforgiven: The extraordinary tale of Carl Niehaus |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2017-10-25-unforgiven-the-extraordinary-tale-of-carl-niehaus/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Dlamini-Zuma het by die ANC se 54ste Nasionale Konferensie in Desember 2017 teen [[Cyril Ramaphosa]] verloor, maar Niehaus is nietemin 'n rol in Ramaphosa se nuwe administrasie gegee: van Januarie 2019 het hy in die Luthuli-huis in die kantoor van die ANC se sekretaris-generaal, [[Ace Magashule]], gewerk.<ref name="Evans" /> Oor die volgende drie jaar het MKMVA en Niehaus self toenemend in konflik gekom met die Nasionale Uitvoerende Komitee onder Ramaphosa se leiding. Niehaus was die stem van MKMVA se stryd om samesmelting in 'n nuwe en meer geformaliseerde struktuur vir veterane te weerstaan.<ref>{{Cite web |last=Leshwiti-Jones |first=Pule |date=14 Junie 2021 |title='The MKMVA will not disband' says Kebby Maphatsoe after meeting with Mantashe goes awry |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/the-mkmva-will-not-disband-says-kebby-maphatsoe-after-meeting-with-mantashe-goes-awry-20210614 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Hy het ook sy persoonlike en MKMVA-platforms gebruik om die voormalige president [[Jacob Zuma]], teen wie korrupsie-aanklagte ingebring is, te verdedig,<ref>{{Cite web |last=Nair |first=Nivashni |date=6 April 2018 |title=I'll support Zuma no matter what' says Carl Niehaus outside court |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2018-04-06-ill-support-zuma-no-matter-what-says-carl-niehaus-outside-court/ |access-date=16 November 2020 |website=Sunday Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=15 Februarie 2021 |title=Carl Niehaus uses ANC podium to defend Zuma's defiance of Zondo Commission |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/carl-niehaus-uses-anc-podium-to-defend-zumas-defiance-of-zondo-commission-20210215 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> om die ANC se leierskap aan te val,<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=19 Januarie 2021 |title=ANC wants to suspend Niehaus from his job for attacking a party leader |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/breaking-carl-niehaus-suspended-from-his-anc-job-for-attacking-a-party-leader-20210119 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-01-21 |title=Power shift at Luthuli House |url=https://mg.co.za/politics/2021-01-21-power-shift-at-luthuli-house/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> en om 'n ideologiese program van sogenaamde radikale ekonomiese transformasie te bevorder.<ref>{{Cite web |last=Haffajee |first=Ferial |date=2021-03-14 |title=Carl Niehaus tables radical economic transformation plan ahead of Ace Magashule's campaign for ANC president |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-03-14-carl-niehaus-tables-radical-economic-transformation-plan-ahead-of-ace-magashules-campaign-for-anc-president/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Masuabi |first=Queenin |date=11 Maart 2021 |title=RET faction vow to remain in the ANC, criticise party discussion documents and call for axing of Cele |url=https://www.news24.com/citypress/politics/ret-faction-vow-to-remain-in-the-anc-criticise-party-discussion-documents-and-call-for-axing-of-cele-20210311 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref> In 2018 het MKMVA hom gedistansieer van opmerkings wat Niehaus oor die grondvraagstuk en die bestuur van die Ingonyama Trust gemaak het.<ref>{{Cite web |date=2018-07-08 |title=MKMVA apologises to ANC for Carl Niehaus' apology to king |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/mkmva-apologises-to-anc-for-carl-niehaus-apology-to-king/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref> [[File:Jacob Zuma, 2009 World Economic Forum on Africa-1 (cropped).jpg|thumb|Niehaus is 'n onwrikbare verdediger van die voormalige president [[Jacob Zuma]]]] Hierdie botsing het in Julie 2021 'n hoogtepunt bereik toe die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika|Konstitusionele Hof]] Zuma se inhegtenisneming op aanklagte van [[Minagting van die hof deur Jacob Zuma|minagting van die hof]] beveel het. Niehaus het by MKMVA aangesluit in militante teenstand teen die hof se bevel; tydens een van 'n reeks byeenkomste buite Zuma se Nkandla-woning het hy aan die pers gesê dat MKMVA "'n menslike skild" om Zuma sou vorm om hom teen inhegtenisneming te beskerm, en hy het "gewaarsku" dat Zuma se gevangenisstraf "onstabiliteit en onrus" sou veroorsaak.<ref>{{Cite web |last=Amashabalala |first=Mawande |date=2 Julie 2021 |title=MK vets will form 'human shield' around Zuma, says Carl Niehaus |url=https://www.sowetanlive.co.za/news/south-africa/2021-07-02-mk-vets-will-form-human-shield-around-zuma-says-carl-niehaus/ |access-date=2024-06-14 |website=Sowetan |language=en}}</ref> Op 7 Julie het die ANC formele dissiplinêre aanklagte teen Niehaus ingebring, met die bewering dat opmerkings wat hy by Nkandla gemaak het die ANC se dissiplinêre reëls oortree het.<ref>{{Cite web |last=Tandwa |first=Lizeka |date=2021-07-07 |title=ANC suspends MKMVA spokesperson Carl Niehaus |url=https://mg.co.za/politics/2021-07-07-anc-suspends-mkmva-spokesperson-carl-niehaus/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Sy ANC-lidmaatskap is geskors hangende 'n dissiplinêre verhoor.<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2021-07-07 |title=Carl Niehaus suspended from ANC for inflammatory speeches — other members are not far behind |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-07-07-carl-niehaus-suspended-from-anc-for-inflammatory-speeches-other-members-are-not-far-behind/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die volgende dag het Niehaus weer by Zuma se ondersteuners aangesluit by 'n betoging buite die Estcourt-korrektiewe sentrum, waar Zuma in die gevangenis was; hy is onmiddellik deur die plaaslike [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] gearresteer omdat hy die [[Covid-19-pandemie in Suid-Afrika|Covid-19-inperkingsreëls]] oortree het, hoewel hy kort daarna met 'n boete van [[Suid-Afrikaanse rand|R]]3 000 vrygelaat is.<ref>{{Cite web |last=Letshwiti-Jones |first=Pule |date=8 Julie 2021 |title='You address no one, you' – cops tell Zuma ally Carl Niehaus as they arrest him outside Estcourt prison |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/you-address-no-one-you-cops-tell-zuma-ally-carl-niehaus-as-they-arrest-him-outside-estcourt-prison-20210708 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Jenni |date=17 Augustus 2021 |title=Niehaus plans to challenge lockdown arrest, fine in court |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/niehaus-plans-to-challenge-lockdown-arrest-fine-in-court-20210817 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Terwyl Niehaus op sy dissiplinêre verhoor gewag het, is hy ook as ANC-personeellid afgedank: op 9 September is hy summier uit sy pos in die sekretaris-generaal se kantoor ontslaan nadat hy nóg 'n uittartende openbare verklaring gemaak het.<ref>{{Cite web |last=Masuabi |first=Queenin |date=9 September 2021 |title=Niehaus fired, told to fetch belongings from Luthuli House |url=https://www.news24.com/citypress/politics/niehaus-fired-told-to-fetch-belongings-from-luthuli-house-20210909 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Khumalo |first=Juniour |date=9 September 2021 |title=ANC boots Carl Niehaus from Luthuli House for allegedly making false statements |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/suspended-anc-member-carl-niehaus-now-fired-as-luthuli-house-employee-20210909 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Die ANC-woordvoerder [[Pule Mabe]] het gesê dat sy gedrag "verdelend, opportunisties en anti-ANC" was.<ref>{{Cite web |date=2021-09-09 |title=ANC fires Carl Niehaus as a party employee |url=https://mg.co.za/politics/2021-09-09-anc-fires-carl-niehaus-as-a-party-employee/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> In Maart 2022 is hy verhinder om by MKMVA se opvolgerorganisasie aan te sluit op grond daarvan dat hy nooit 'n lid van [[Umkhonto we Sizwe]] was nie.<ref>{{Cite web |last=Makhafola |first=Getrude |date=2022-03-10 |title=Carl the toy soldier? Niehaus fails Umkhonto we Sizwe credentials test |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/carl-niehaus-was-political-prisoner-not-mk-fails-test/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Jenni |date=12 Maart 2022 |title=Carl Niehaus insists he is an MK veteran: 'We didn't have years of training, we got crash courses' |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/carl-niehaus-insists-he-is-an-mk-veteran-we-didnt-have-years-of-training-we-got-crash-courses-20220312 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Die dissiplinêre verrigtinge, wat teen Niehaus in sy hoedanigheid as ANC-lid ingestel is, is intussen eers op 12 Desember 2022 afgehandel, toe die ANC se Nasionale Dissiplinêre Komitee Niehaus aan wangedrag skuldig bevind en hom uit die ANC gesit het.<ref>{{Cite web |last=Khumalo |first=Juniour |date=12 Desember 2022 |title=Former president Jacob Zuma's staunch ally Carl Niehaus expelled from the ANC |url=https://www.news24.com/news24/politics/political-parties/former-president-jacob-zumas-staunch-ally-carl-niehaus-expelled-from-the-anc-20221212 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Niehaus het onmiddellik geappelleer.<ref>{{Cite web |last=Erasmus |first=Des |date=2022-12-12 |title='I am still an ANC member', says sacked troublemaker Carl Niehaus |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-12-12-i-am-still-an-anc-member-says-perennial-troublemaker-carl-niehaus-after-party-gives-him-the-boot/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Op 23 Desember, ná die ANC se [[55ste Nasionale Konferensie van die African National Congress|55ste Nasionale Konferensie]], het Niehaus sy "bedanking" uit die ANC aangekondig en gesê dat hy 'n appèl teen sy uitsetting nie verder sou voer nie.<ref>{{Cite web |last=Gerber |first=Jan |date=23 Desember 2022 |title=Already-expelled Carl Niehaus 'resigns' from ANC |url=https://www.news24.com/news24/politics/political-parties/already-expelled-carl-niehaus-resigns-from-anc-20221223 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> == Loopbaan in opposisiepolitiek == === RETMO en ARETA: 2023 === Minder as 'n maand ná sy uitsetting uit die ANC, in 'n [[Twitter|Twitter Space]] op 11 Januarie 2023,<ref>{{Cite web |last=Erasmus |first=Des |date=2023-01-11 |title=Carl Niehaus launches Radical Economic Transformation Movement |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2023-01-12-carl-niehaus-launches-radical-economic-transformation-movement/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> het Niehaus die stigting van die Radical Economic Transformation Movement (RETMO) aangekondig.<ref>{{Cite web |date=2023-01-10 |title=Carl Niehaus launches RET Movement, says it could become a political party |url=https://mg.co.za/politics/2023-01-10-carl-niehaus-launches-ret-movement-says-it-could-become-a-political-party/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Die beweging is gestig om vir radikale ekonomiese transformasie te lobby, en Niehaus, as sy voorsitter, het 'n tienpuntbeleidsplatform uiteengesit wat grondonteiening sonder vergoeding, teenstand teen die privatisering van staatsondernemings en strenger grensbeheer ingesluit het.<ref name=":1">{{Cite web |last=Feketha |first=Siviwe |date=5 Februarie 2023 |title=Niehaus' RET movement woos ANC members |url=https://www.news24.com/citypress/politics/niehaus-ret-movement-woos-anc-members-20230204 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref> Die ''[[City Press]]'' het berig dat twee prominente Zuma-bondgenote, Magashule en [[Tony Yengeni]], 'n groot rol in die stigting van die beweging gespeel het.<ref name=":1" /> Op 22 Februarie is RETMO vervang deur die African Radical Economic Transformation Alliance (ARETA), 'n politieke party wat Niehaus tydens 'n geleentheid in [[Johannesburg]] van stapel gestuur het; hy het gesê die party sou oorweeg om aan die volgende verkiesing deel te neem.<ref>{{Cite web |last=Khumalo |first=Juniour |date=23 Februarie 2023 |title=Carl Niehaus lambasts 'ideological hollowing out of ANC' as he launches ARETA |url=https://www.news24.com/news24/politics/political-parties/carl-niehaus-lambasts-ideological-hollowing-out-of-anc-as-he-launches-areta-20230223 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> ARETA het die volgende maand aan die sogenaamde Nasionale Afsluiting deelgeneem.<ref>{{Cite web |last=Kgosana |first=Rorisang |date=20 Maart 2023 |title=Carl Niehaus says deployment of law enforcers reminiscent of 1976 Soweto uprising |url=https://www.timeslive.co.za/politics/2023-03-20-carl-niehaus-says-deployment-of-law-enforcers-reminiscent-of-1976-soweto-uprising/ |access-date=2024-06-14 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> Die party was egter kortstondig: Niehaus het dit op 14 Desember 2023 laat vaar toe hy aangekondig het dat hy by die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (EFF) sou aansluit.<ref>{{Cite web |last=Nemakonde |first=Vhahangwele |date=2023-12-25 |title=Carl Niehaus says he doesn't regret joining EFF: 'Stop the patronising messages' |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/cal-niehaus-does-not-regret-joing-eff/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 Desember 2023 |title=Carl Niehaus finally acknowledges that he and his party of three people have no future |url=https://www.news24.com/citypress/voices/carl-niehaus-finally-acknowledged-that-he-and-his-party-of-three-people-have-no-future-as-a-political-party-20231217 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref> === Ekonomiese Vryheidsvegters: 2023–hede === As nuwe lid van die EFF het Niehaus gerugte ontken dat hy van plan was om na Zuma se nuwe [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|Umkhonto we Sizwe-party]] oor te loop,<ref>{{Cite web |last=Mafisa |first=Itumeleng |date=2024-04-11 |title='I am happy with the EFF': Niehaus denies ditching red berets to join MK party |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/elections/i-am-happy-with-the-eff-niehaus-denies-joining-mk-party/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref> en in Maart 2024 het die EFF aangekondig dat Niehaus 27ste op sy partylys vir die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|algemene verkiesing van Mei 2024]] sou wees.<ref>{{Cite web |last=Macupe |first=Bongekile |date=26 Maart 2024 |title=Out with the old, in with the new: Carl Niehaus sitting pretty at number 27 on EFF's list for Parliament |url=https://www.news24.com/news24/politics/out-with-the-old-in-with-the-old-carl-niehaus-sitting-pretty-at-number-27-on-effs-list-for-parliament-20240326 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Hy is tot 'n EFF-setel verkies en op 14 Junie 2024 as lid van die Nasionale Vergadering ingesweer.<ref>{{Cite web |last=Kgobotlo |first=Boitumelo |date=2024-06-14 |title=Carl Niehaus elated as he is sworn in as EFF MP |url=https://sundayworld.co.za/news/carl-niehaus-elated-as-he-is-sworn-in-as-eff-mp/ |access-date=2024-06-14 |website=Sunday World |language=en}}</ref> == Oneerlikheidskandale == In Februarie 2009 het die ''[[Mail & Guardian]]'' se Pearlie Joubert 'n lang blootleggingsberig oor Niehaus se "breë spoor van slegte skuld en gebroke beloftes" gepubliseer.<ref name=":6" /> In dieselfde artikel, toe Joubert hom daarmee gekonfronteer het, het hy 'n reeks onreëlmatighede bely en erken dat hy 'n herhaaldelike oorbesteder was en dat hy sy laaste paar werke – by Deloitte & Touche, die Rhema-kerk en GEDA – weens die wanbestuur van sy persoonlike skuld en voortgesette leen verlaat het. In die geval van GEDA het hy erken dat hy probeer het om 'n persoonlike lening te bekom met 'n bedrogspul-brief waarop hy die handtekeninge van vier Gautengse provinsiale ministers ([[Paul Mashatile]], Ignatius Jacobs, [[Angie Motshekga]] en Khabisi Mosunkutu) vervals het; hy het bedank nadat hy die bedrog aan minister Mashatile bely het.<ref name=":6" /><ref name="Times1" /> Hy het verdere bewerings betwis dat sy kontrak van 2004 met die Presidensie vroeg beëindig is weens bewerings van finansiële onreëlmatighede. {{Aanhalingskas | quote = Die meeste van wat jy my mee gekonfronteer het, is waar. Ek wens dit was nie so nie. Ek het reusagtige foute gemaak en ek het baie mense vreeslik teleurgestel. Ek het geen illusies dat as jy hierdie artikel publiseer, dit die einde van my loopbaan sal beteken nie. Ek het mense soos Saki Macozoma, [[Cyril Ramaphosa]], [[Tokyo Sexwale]], [[Gill Marcus]], [[Pallo Jordan]] en Rick Menell gevra om my finansieel te help. Ek was neergeslaan en uitgeput. Sommige van hulle het my geld gegee en sommige nie. Ek is vreeslik in die skuld. Ek het ook geld van Brett Kebble ontvang ... Die ANC-werk is 'n lewensredder vir my en dinge het nou op 'n vreeslike manier verkeerd geloop. Ek moet betroubaar wees om my werk te doen. Ek leef onder geen illusies oor wat hierdie artikel aan my lewe kan doen nie. Ek wens ek kon die klok terugdraai. | source = – Niehaus se bekentenis aan die ''[[Mail & Guardian]]'', Februarie 2009<ref name=":6" /> | align = right | width = 25em }} Niehaus se bekentenis het onmiddellik 'n groot nuusberig geword,<ref>{{Cite news |last=Hamlyn |first=Michael |date=13 Februarie 2009 |title=Tearful Carl confesses all |url=http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2469491,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215073322/http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0%2C%2C2-7-12_2469491%2C00.html |archive-date=15 Februarie 2009 |work=News24 |language=en}}</ref> en hy het later dieselfde dag as ANC-woordvoerder bedank.<ref name="iAfrica1" /> Intussen het ander mediahuise hul eie ondersoeke na Niehaus se sake begin en nuwe bewerings gepubliseer, onder meer dat hy valslik beweer het dat sy suster oorlede is om 'n vlugkaartjie in besigheidsklas van 'n regsfirma te bekom waar hy [[Swart Ekonomiese Bemagtiging|SEB]]-konsultasiewerk gedoen het,<ref>{{Cite news |date=14 Februarie 2009 |title=Niehaus fraud: ANC knew all about it |url=https://www.iol.co.za/news/politics/niehaus-fraud-anc-knew-all-about-it-434520 |access-date=16 November 2020 |work=Independent Online |language=en}}</ref> en dat hy valslik beweer het dat hy [[Leukemie|leukemie]] het om 'n gratis vakansie na [[Mauritius]] van 'n reisagentskap te bekom.<ref name=":15">{{Cite web |date=17 Februarie 2009 |title=Niehaus 'lied to get free holiday' |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-lied-to-get-free-holiday-20090217 |access-date=2024-06-16 |website=News24 |language=en}}</ref> Die ''Times'' het beraam dat hy meer as [[Suid-Afrikaanse rand|R]]4,4 miljoen in die skuld was,<ref>{{Cite web |last1=la Grange |first1=Borrie |last2=Ncana |first2=Nkululeko |date=19 Februarie 2009 |title=Niehaus owes R4.5m |url=http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=942452 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090222212355/http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=942452 |archive-date=22 Februarie 2009 |access-date=2009-02-20 |website=The Times |language=en}}</ref> hoewel die ANC-geaffilieerde sakeman Vivian Reddy in die openbaar gesê het dat hy Niehaus finansieel sou ondersteun.<ref>{{Cite news |date=16 Februarie 2009 |title=Zuma ally rescues Niehaus |url=https://www.iol.co.za/news/politics/zuma-ally-rescues-niehaus-434649 |access-date=16 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2009-02-21 |title=Rescue Reddy's cash cures |url=https://mg.co.za/article/2009-02-21-rescue-reddys-cash-cures/ |access-date=2024-06-16 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Ook in dié tydperk het ''[[Beeld]]'' die berig gepubliseer dat Niehaus op sy curriculum vitae gelieg het.<ref name=":15" /> Niehaus se finansiële sake het in later jare steeds mediabelangstelling gelok. Op 1 Mei 2012 het hy sy eerste onderhoud sedert die skandaal van Februarie 2009 gegee toe hy op John Robbie se geselsprogram op Radio 702 verskyn het om aan te kondig dat hy al sy skuld terugbetaal het en verwag het om in "'n formele pos" in die ANC-administrasie aangestel te word.<ref>{{Cite web |date=2012-05-04 |title=Never-say-die Niehaus: The lies keep coming |url=https://mg.co.za/article/2012-05-04-neversaydie-niehaus/ |access-date=2024-06-16 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Die ANC het laasgenoemde bewering ontken, en verskeie krediteure het na vore gekom om eersgenoemde te betwis, onder wie adjunkminister [[Derek Hanekom]],<ref>{{Cite web |date=3 Mei 2012 |title=Niehaus has not repaid debts |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-has-not-repaid-debts-20120503 |access-date=2024-06-16 |website=News24 |language=en}}</ref> die ANC-geaffilieerde vakbond SACCAWU<ref>{{Cite news |date=21 Mei 2012 |title=Niehaus still owes union pile of cash, says curator |url=https://www.iol.co.za/sundayindependent/news/niehaus-still-owes-union-pile-of-cash-says-curator-1301047 |access-date=16 Junie 2024 |work=Sunday Independent |language=en}}</ref> en Niehaus se voormalige huisbaas in [[Midrand]].<ref>{{Cite web |date=11 Mei 2012 |title=Niehaus 'still owing' his former landlord |url=https://www.sowetanlive.co.za/news/2012-05-11-niehaus-still-owing-his-former-landlord/ |access-date=2024-06-16 |website=Sowetan |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 Mei 2012 |title=Niehaus owes landlord thousands |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-owes-landlord-thousands-20120511 |access-date=2024-06-16 |website=News24 |language=en}}</ref> Die ''Mail & Guardian'' het ook berig dat Niehaus laat in 2011 'n klein bedrag geld van adjunkminister van justisie [[Andries Nel]] ontvang het, na bewering om die begrafniskoste van Niehaus se pa te dek, wat tot verwarring gelei het toe Nel na Zeerust gegaan het om sy meelewing te betoon maar geen begrafnis gevind het nie. Niehaus het gesê dit was 'n miskommunikasie.<ref name=":16">{{Cite news |last=Underhill |first=Glynnis |date=4 Mei 2012 |title=Three weddings and a funeral |url=https://mg.co.za/article/2012-05-04-three-weddings-and-a-funeral/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210330023819/https://mg.co.za/article/2012-05-04-three-weddings-and-a-funeral/ |archive-date=2021-03-30 |access-date=16 November 2020 |work=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> In Desember 2017, nadat Niehaus na politieke prominensie teruggekeer het, het die ''[[Sunday Times]]'' se Toby Shapshak berig dat Niehaus R4,3 miljoen vir twee gehuurde woonstelle in [[Sandton]] geskuld het en dat hy, in 'n poging om regsstappe oor die skuld te vermy, sy krediteure valslik meegedeel het dat sy ma oorlede is en dat hy op die punt was om haar boedel te erf.<ref>{{Cite web |last=Shapshak |first=Toby |date=10 Desember 2017 |title=Carl 'of the dead and debt' cooks up scheme to avoid R4m bill |url=https://www.timeslive.co.za/news/2017-12-09-carl-of-the-dead-and-debt-cooks-up-scheme-to-avoid-r4m-bill-/ |access-date=16 November 2020 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> Sy ma was in werklikheid nog lewend in 'n aftreeoord;<ref>{{Cite web |last=Shapshak |first=Toby |date=10 Desember 2017 |title=How Carl Niehaus 'killed' mom to pay R4.3-million debt |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/news/2017-12-09-how-carl-niehaus-killed-mom-to-pay-r43-million-debt/ |access-date=2024-06-16 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> sy is in Oktober 2023 oorlede.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Faizel |date=2023-10-21 |title=Carl Niehaus 'heartbroken' after passing of mother Magrietha |url=https://www.citizen.co.za/news/carl-niehaus-heartbroken-passing-mother-magrietha/ |access-date=2024-06-16 |website=The Citizen |language=en}}</ref> Niehaus het gesê die ''Sunday Times''-berig was deel van 'n smeerveldtog "deur die wit-besitte media" teen bondgenote van Nkosazana Dlamini-Zuma.<ref>{{Cite web |date=10 Desember 2017 |title=Niehaus says allegations against him part of smear campaign against NDZ |url=https://www.sowetanlive.co.za/news/south-africa/2017-12-10-niehaus-says-allegations-against-him-part-of-smear-campaign-against-ndz/ |access-date=2024-06-16 |website=Sowetan |language=en}}</ref> In Mei 2018 het dieselfde koerant nog 'n berig gepubliseer, hierdie een deur Mzilikazi wa Afrika, waarin beweer is dat Niehaus agterstallig was met ander, nuut aangegane skuld.<ref>{{Cite web |last=wa Afrika |first=Mzilikazi |date=13 Mei 2018 |title=Carl Niehaus runs short of cash again as new debt woes mount |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/news/2018-05-12-carl-niehaus-runs-short-of-cash-again-as-new-debt-woes-mount/ |access-date=16 November 2020 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> == Persoonlike lewe == In 1986 is Niehaus in die Pretoria-Sentraal-gevangenis met Johanna "Jansie" Lourens getroud, wat in 1983 saam met hom in die gevangenis was; hulle het by die universiteit ontmoet, waar sy hom vir die gewapende stryd gewerf het.<ref name=":4" /> Hul dogter is tydens Niehaus se ambassadeurskap in Nederland gebore en is na [[Helen Joseph]] vernoem.<ref name=":5">{{Cite web |last=Waldner |first=Mariechen |date=7 April 2002 |title=Carl Niehaus divorcing Jansie |url=http://www.news24.com/News24/South_Africa/0,9294,2-7_1165442,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090216122022/http://www.news24.com/News24/South_Africa/0%2C9294%2C2-7_1165442%2C00.html |archive-date=16 Februarie 2009 |access-date=2009-02-13 |website=News24 |language=en}}</ref> Nadat Niehaus en Lourens in 2002 geskei is, is Niehaus weer getroud, met Linda Thango, 'n bestuurskonsultant.<ref name=":5" /> Hy is in September 2008 met sy derde vrou, die sakevrou Mafani Gunguluza, getroud.<ref>{{Cite web |last1=Smillie |first1=Shaun |last2=Gifford |first2=Gill |last3=Flanagan |first3=Louise |last4=Posthumus |first4=Niels |date=20 Februarie 2009 |title=Niehaus's lobola splurge |url=http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=13&art_id=vn20090220053953591C667704 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020042625/http://www.iol.co.za/news/south-africa/niehaus-s-lobola-splurge-1.435179 |archive-date=2012-10-20 |access-date=2009-02-20 |website=Independent Online |language=en}}</ref> In 2012 het hy aan Radio 702 gesê dat hy van Gunguluza geskei leef,<ref name=":16" /> en in 2019 is berig dat hy 'n nuwe meisie het.<ref>{{Cite news |date=7 Oktober 2019 |title=Carl Niehaus defends 23-year-old girlfriend against internet trolls |url=https://citizen.co.za/news/south-africa/social-media/2188274/carl-niehaus-defends-23-year-old-girlfriend-against-internet-trolls/ |url-status=live |access-date=16 November 2020 |work=The Citizen |language=en}}</ref> In 2022 is hy met Noluthando Mdluli, 'n sakevrou en model, getroud.<ref>{{Cite web |date=2022-07-02 |title='Carl Niehaus is the love of my life' – Noluthando Mdluli |url=https://www.citizen.co.za/witness/news/carl-niehaus-is-the-love-of-my-life-noluthando-mdluli/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702083744/https://www.citizen.co.za/witness/news/carl-niehaus-is-the-love-of-my-life-noluthando-mdluli/ |archive-date=2022-07-02 |access-date=2024-06-14 |website=Witness |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Patel |first=Faizel |date=2022-10-31 |title=Carl Niehaus pays lobola for Noluthando Mdluli |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/carl-niehaus-pays-lobola-31-october-2022/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref> Niehaus se memoir, ''Om te veg vir hoop'', is in 2003 in Engels as ''Fighting for Hope'' gepubliseer. Die ''Daily Maverick'' het gesê dit was "'n skraal, pretensielose memoir" en "Niehaus op sy mees geliefde".<ref name=":3" /> Hy is steeds 'n praktiserende Christen.<ref name=":7" /> In Desember 2017 het Niehaus gesê dat hy 'n formele klag by [[Wikipedia]] sou indien oor vandalisme van die Wikipedia-artikel oor hom.<ref>{{Cite web |last=Chabalala |first=Jeanette |date=13 Desember 2017 |title=Carl Niehaus Wikipedia page edited to call him an 'embarrassment to the human race' |url=https://www.news24.com/news24/carl-niehaus-wikipedia-page-edited-to-call-him-an-embarrassment-to-the-human-race-20171213 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> == Verwysings == <references> <ref name="Gov1">{{Cite web |title=Appointment of new South African heads of diplomatic missions, 23 December 1996 |url=http://www.search.gov.za/info/previewDocument.jsp?dk=%2Fdata%2Fstatic%2Finfo%2Fspeeches%2F1996%2F12300w50496.htm%40Gov&q=(+(dc.Date%3E%3D1996%2F01%2F01)%3CAND%3E(dc.Date%3C%3D1996%2F12%2F31)+)%3CAND%3E(category%3Ccontains%3Es)&t=NEW+SA+HEADS+OF+DIPLOMATIC+MISSIONS |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728191120/http://www.search.gov.za/info/previewDocument.jsp?dk=%2Fdata%2Fstatic%2Finfo%2Fspeeches%2F1996%2F12300w50496.htm%40Gov&q=%28+%28dc.Date%3E%3D1996%2F01%2F01%29%3CAND%3E%28dc.Date%3C%3D1996%2F12%2F31%29+%29%3CAND%3E%28category%3Ccontains%3Es%29&t=NEW+SA+HEADS+OF+DIPLOMATIC+MISSIONS |archive-date=28 Julie 2011 |publisher=Suid-Afrikaanse regering |access-date=2009-02-13 |language=en}}</ref> <ref name="Times1">{{Cite news |date=13 Februarie 2009 |title=Gauteng denies Niehaus claims |work=The Times |url=http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=939043 |url-status=dead |access-date=2009-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214163542/http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=939043 |archive-date=14 Februarie 2009 |language=en}}</ref> <ref name="iAfrica1">{{Cite news |title=Niehaus steps down |publisher=iAfrica.com |url=http://news.iafrica.com/sa/1294784.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218130059/http://news.iafrica.com/sa/1294784.htm |archive-date=18 Februarie 2009 |access-date=2009-02-13 |language=en}}</ref> </references> {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Niehaus, Carl}} [[Kategorie:Geboortes in 1959]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Politici van die Economic Freedom Fighters]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse diplomate]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ambassadeurs]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Alumni van die Randse Afrikaanse Universiteit]] ikuarfh6t3seb4veepwqlz35ams0cs1 0 468498 2965278 2965133 2026-09-05T18:08:04Z Aliwal2012 39067 /* Uitslag */ VO3 2965278 wikitext text/x-wiki {{sportnuus}} {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 22em; " |+ style="font-size:95%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{vlagikoon|ITA}} 2026 Formule 1 Pirelli<br>Gran Premio d'Italia |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Monza track map.svg|200px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>6 September 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Autodromo Nazionale Monza]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste rondte</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |-<!-- | '''<small>1</small>''' || <small></small> || <small></small> |- | '''<small>2</small>''' || <small></small> || <small></small> |- | '''<small>3</small>''' || <small></small> || <small></small>--> |} Die [[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Italiaanse Grand Prix]] word op [[6 September]] [[2026]] op die [[Autodromo Nazionale Monza]], in [[Italië]], gehou. Dit sal die dertiende wedren van die kampioenskapseisoen wees. == Bande deur Pirelli beskikbaar gestel == {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ [[Pirelli]]bande vir gebruik te Monza |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br>Hard C3 |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br>Medium C4 |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br>Sag C5 |align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br>Tussen-in |align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br>Reën |} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1 !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:23.008 |- !2 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:23.181 |- !3 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:23.312 |- !4 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]] | 1:23.433 |- !5 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:23.644 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2 !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:22.559 |- !2 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:22.679 |- !3 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:22.700 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:22.943 |- !5 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:23.016 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1293/italy/practice/3 |titel=Formula 1 Pirelli Gran Premio d'Italia 2026 – Practice 3 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-05}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:22.219 |- !2 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:22.445 |- !3 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]] | 1:22.569 |- !4 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:22.580 |- !5 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:22.625 |} == Kwalifisering == {| class="wikitable" style="font-size:95%" {| class="wikitable sortable" !rowspan=2|Plek !rowspan=2|Nr. !rowspan=2|Renjaer !rowspan=2|Vervaardiger !colspan=3|Kwalifiseertyd !rowspan=2|Rooster |- !K1 !K2 !K3 |- |- !1 | align=center| | | | | | | align=center| 1 |- !2 | align=center| | | | | | | align=center| 2 |- !3 | align=center| | | | | | | align=center| 3 |- !4 | align=center| | | | | | | align=center| 4 |- !5 | align=center| | | | | | | align=center| 5 |- !6 | align=center| | | | | | | align=center| 6 |- !7 | align=center| | | | | | | align=center| 7 |- !8 | align=center| | | | | | | align=center| 8 |- !9 | align=center| | | | | | | align=center| 9 |- !10 | align=center| | | | | | | align=center| 10 |- !11 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=11| | align=center| 11 |- !12 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=12| | align=center| 12 |- !13 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=13| | align=center| 13 |- !14 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=14| | align=center| 14 |- !15 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=15| | align=center| 15 |- !16 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=16| | align=center| 16 |- !17 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | align=center| 17 |- !18 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | align=center| 18 |- !19 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | align=center| 19 |- !20 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | align=center| 20 |- !21 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align=center| 21 |- !22 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align=center| 22 |- !colspan="8"| K1 107% tyd: |} == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''25''' |- !2 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''18''' |- !3 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''15''' |- !4 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''12''' |- !5 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''10''' |- !6 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''8''' |- !7 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''6''' |- !8 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''4''' |- !9 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''2''' |- !10 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''1''' |- !11 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !12 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !13 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !14 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !15 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !16 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !17 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !18 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !19 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !20 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !21 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !22 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |} == Puntestand vóór die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|242 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|183 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|183 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|159 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|155 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|112 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|106 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|71 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|51 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|35 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|25 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|19 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|18 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|6 |- !16 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|6 |- !17 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !18 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|3 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|0 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|425 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|338 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|265 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|189 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|70 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|54 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|21 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|16 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|11 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} == Sien ook == * [[2026 Formule Een-seisoen]] * [[Lys van Formule Een Grands Prix]] ==Verwysings== {{Verwysings}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Italiaanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Italië]] nhesyyh7f1zam9eaefc25dfaikwt5bn 2965286 2965278 2026-09-05T18:47:10Z Aliwal2012 39067 /* Kwalifisering */ 2965286 wikitext text/x-wiki {{sportnuus}} {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 22em; " |+ style="font-size:95%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{vlagikoon|ITA}} 2026 Formule 1 Pirelli<br>Gran Premio d'Italia |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Monza track map.svg|200px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>6 September 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Autodromo Nazionale Monza]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste rondte</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |-<!-- | '''<small>1</small>''' || <small></small> || <small></small> |- | '''<small>2</small>''' || <small></small> || <small></small> |- | '''<small>3</small>''' || <small></small> || <small></small>--> |} Die [[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Italiaanse Grand Prix]] word op [[6 September]] [[2026]] op die [[Autodromo Nazionale Monza]], in [[Italië]], gehou. Dit sal die dertiende wedren van die kampioenskapseisoen wees. == Bande deur Pirelli beskikbaar gestel == {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ [[Pirelli]]bande vir gebruik te Monza |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br>Hard C3 |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br>Medium C4 |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br>Sag C5 |align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br>Tussen-in |align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br>Reën |} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1 !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:23.008 |- !2 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:23.181 |- !3 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:23.312 |- !4 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]] | 1:23.433 |- !5 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:23.644 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2 !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:22.559 |- !2 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:22.679 |- !3 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:22.700 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:22.943 |- !5 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:23.016 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1293/italy/practice/3 |titel=Formula 1 Pirelli Gran Premio d'Italia 2026 – Practice 3 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-05}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:22.219 |- !2 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:22.445 |- !3 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]] | 1:22.569 |- !4 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:22.580 |- !5 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:22.625 |} == Kwalifisering == {| class="wikitable" style="font-size:95%" {| class="wikitable sortable" !rowspan=2|Plek !rowspan=2|Nr. !rowspan=2|Renjaer !rowspan=2|Vervaardiger !colspan=3|Kwalifiseertyd !rowspan=2|Rooster |- !K1 !K2 !K3 |- !1 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | '''1:22.612''' | 1:22.077 | '''1:21.786''' | align=center|1 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:22.779 | 1:22.161 | 1:21.846 | align=center|2 |- !3 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:22.924 | 1:22.017 | 1:21.966 | align=center|6 '''*¹''' |- !4 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:22.902 | 1:22.509 | 1:22.004 | align=center|3 |- !5 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:22.847 | 1:22.516 | 1:22.011 | align=center|4 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:22.631 | 1:22.188 | 1:22.070 | align=center|5 |- !7 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:22.758 | '''1:21.882''' | 1:22.093 | align=center|20 '''*²''' |- !8 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:22.662 | 1:22.400 | 1:22.220 | align=center|7 |- !9 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:22.659 | 1:22.067 | 1:22.256 | align=center|8 |- !10 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:22.727 | 1:22.345 | 1:22.286 | align=center|9 |- !11 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:22.946 | 1:22.517 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="11"| | align=center|10 |- !12 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | 1:22.986 | 1:22.756 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="12"| | align=center|11 |- !13 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:23.440 | 1:22.779 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="13"| | align=center|12 |- !14 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:22.989 | 1:22.821 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="14"| | align=center|22 '''*³''' |- !15 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:23.616 | 1:23.453 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="15"| | align=center|13 |- !16 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | 1:23.466 | 1:23.454 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="16"| | align=center|14 |- !17 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:23.755 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="17"| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="17"| | align=center|15 |- !18 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:24.356 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="18"| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="18"| | align=center|21 '''*⁴''' |- !19 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | 1:24.364 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="19"| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="19"| | align=center|16 |- !20 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | 1:24.595 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="20"| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="20"| | align=center|17 |- !21 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:25.150 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align=center|18 |- !22 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:25.222 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align=center|19 |- !colspan=8|K1 107% tyd: 1:28.394<ref>{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/2026/italie/qualification.aspx |titel=Italië 2026 – Kwalificaties |uitgever=Statsf1.com |bezochtdatum=2026-09-05}}</ref> |- !colspan=8|Bron:<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1293/italy/qualifying |titel=Formula 1 Pirelli Gran Premio d'Italia 2026 – Qualifying |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-05}}</ref> |}<!-- '''*¹''' [[Oscar Piastri]] kreeg een gridstraf van drie plaatsen vanwege het hinderen van [[Liam Lawson]] tijdens de tweede kwalificatiesessie.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_italian_grand_prix_-_infringement_-_car_81_-_impeding_of_car_30.pdf |titel=2026 Italian Grand Prix – Infringement – Car 81 – Impeding of Car 30 |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-05}}</ref><br> '''*²''' [[Kimi Antonelli]] kreeg een gridstraf van 30 plaatsen en moest daarom achteraan op de startopstelling starten vanwege het overschrijden van het quota van motoronderdelen. In dit geval werd een vijfde verbrandingsmotor, een vierde elektronica-eenheid en vierde opslag voor energie gebruikt.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_italian_grand_prix_-_infringement_-_car_12_-_changes_to_pu_elements.pdf |titel=2026 Italian Grand Prix – Infringement – Car 12 – Changes to PU elements |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-05}}</ref><br> '''*³''' [[Liam Lawson]] kreeg een gridstraf van 35 plaatsen en moest daarom achteraan op de startopstelling starten vanwege het overschrijden van het quota van motoronderdelen. In dit geval werd een zesde verbrandingsmotor, een zesde [[turbolader]] en een zesde uitlaatset gebruikt.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_italian_grand_prix_-_infringement_-_car_30_-_change_to_pu_elements.pdf |titel=2026 Italian Grand Prix – Infringement – Car 30 – Change to PU elements |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-05}}</ref><br> '''*⁴''' [[Alexander Albon]] kreeg een gridstraf van 20 plaatsen en moest daarom achteraan op de startopstelling starten vanwege het overschrijden van het quota van motoronderdelen. In dit geval werd een vijfde verbrandingsmotor en een vierde elektronica-eenheid gebruikt.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_italian_grand_prix_-_infringement_-_car_23_-_changes_to_pu_elements.pdf |titel=2026 Italian Grand Prix – Infringement – Car 23 – Changes to PU elements |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-05}}</ref>--> == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''25''' |- !2 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''18''' |- !3 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''15''' |- !4 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''12''' |- !5 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''10''' |- !6 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''8''' |- !7 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''6''' |- !8 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''4''' |- !9 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''2''' |- !10 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''1''' |- !11 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !12 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !13 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !14 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !15 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !16 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !17 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !18 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !19 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !20 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !21 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !22 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |} == Puntestand vóór die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|242 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|183 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|183 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|159 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|155 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|112 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|106 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|71 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|51 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|35 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|25 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|19 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|18 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|6 |- !16 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|6 |- !17 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !18 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|3 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|0 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|425 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|338 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|265 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|189 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|70 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|54 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|21 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|16 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|11 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} == Sien ook == * [[2026 Formule Een-seisoen]] * [[Lys van Formule Een Grands Prix]] ==Verwysings== {{Verwysings}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Italiaanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Italië]] 7i0f451rfnx9dnivj4q02wmbqbdep1m 2965287 2965286 2026-09-05T18:55:26Z Aliwal2012 39067 voorwegspring in kassie 2965287 wikitext text/x-wiki {{sportnuus}} {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 22em; " |+ style="font-size:95%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{vlagikoon|ITA}} 2026 Formule 1 Pirelli<br/>Gran Premio d'Italia |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Monza track map.svg|200px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>6 September 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Autodromo Nazionale Monza]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small>{{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]]</small> | <small>[[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]</small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small>1:21.786</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste rondte</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |-<!-- | '''<small>1</small>''' || <small></small> || <small></small> |- | '''<small>2</small>''' || <small></small> || <small></small> |- | '''<small>3</small>''' || <small></small> || <small></small>--> |} Die [[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Italiaanse Grand Prix]] word op [[6 September]] [[2026]] op die [[Autodromo Nazionale Monza]], in [[Italië]], gehou. Dit sal die dertiende wedren van die kampioenskapseisoen wees. == Bande deur Pirelli beskikbaar gestel == {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ [[Pirelli]]bande vir gebruik te Monza |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br>Hard (C3) |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br>Medium (C4) |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br>Sag (C5) |align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br>Tussen-in |align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br>Reën |} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1 !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:23.008 |- !2 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:23.181 |- !3 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:23.312 |- !4 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]] | 1:23.433 |- !5 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:23.644 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2 !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:22.559 |- !2 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:22.679 |- !3 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:22.700 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:22.943 |- !5 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:23.016 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1293/italy/practice/3 |titel=Formula 1 Pirelli Gran Premio d'Italia 2026 – Practice 3 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-05}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:22.219 |- !2 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:22.445 |- !3 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]] | 1:22.569 |- !4 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:22.580 |- !5 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:22.625 |} == Kwalifisering == {| class="wikitable" style="font-size:95%" {| class="wikitable sortable" !rowspan=2|Plek !rowspan=2|Nr. !rowspan=2|Renjaer !rowspan=2|Vervaardiger !colspan=3|Kwalifiseertyd !rowspan=2|Rooster |- !K1 !K2 !K3 |- !1 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | '''1:22.612''' | 1:22.077 | '''1:21.786''' | align=center|1 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:22.779 | 1:22.161 | 1:21.846 | align=center|2 |- !3 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:22.924 | 1:22.017 | 1:21.966 | align=center|6 '''*¹''' |- !4 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:22.902 | 1:22.509 | 1:22.004 | align=center|3 |- !5 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:22.847 | 1:22.516 | 1:22.011 | align=center|4 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:22.631 | 1:22.188 | 1:22.070 | align=center|5 |- !7 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:22.758 | '''1:21.882''' | 1:22.093 | align=center|20 '''*²''' |- !8 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:22.662 | 1:22.400 | 1:22.220 | align=center|7 |- !9 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:22.659 | 1:22.067 | 1:22.256 | align=center|8 |- !10 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:22.727 | 1:22.345 | 1:22.286 | align=center|9 |- !11 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:22.946 | 1:22.517 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="11"| | align=center|10 |- !12 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | 1:22.986 | 1:22.756 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="12"| | align=center|11 |- !13 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:23.440 | 1:22.779 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="13"| | align=center|12 |- !14 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:22.989 | 1:22.821 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="14"| | align=center|22 '''*³''' |- !15 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:23.616 | 1:23.453 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="15"| | align=center|13 |- !16 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | 1:23.466 | 1:23.454 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="16"| | align=center|14 |- !17 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:23.755 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="17"| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="17"| | align=center|15 |- !18 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:24.356 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="18"| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="18"| | align=center|21 '''*⁴''' |- !19 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | 1:24.364 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="19"| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="19"| | align=center|16 |- !20 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | 1:24.595 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="20"| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="20"| | align=center|17 |- !21 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:25.150 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align=center|18 |- !22 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:25.222 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align=center|19 |- !colspan=8|K1 107% tyd: 1:28.394<ref>{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/2026/italie/qualification.aspx |titel=Italië 2026 – Kwalificaties |uitgever=Statsf1.com |bezochtdatum=2026-09-05}}</ref> |- !colspan=8|Bron:<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1293/italy/qualifying |titel=Formula 1 Pirelli Gran Premio d'Italia 2026 – Qualifying |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-05}}</ref> |}<!-- '''*¹''' [[Oscar Piastri]] kreeg een gridstraf van drie plaatsen vanwege het hinderen van [[Liam Lawson]] tijdens de tweede kwalificatiesessie.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_italian_grand_prix_-_infringement_-_car_81_-_impeding_of_car_30.pdf |titel=2026 Italian Grand Prix – Infringement – Car 81 – Impeding of Car 30 |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-05}}</ref><br> '''*²''' [[Kimi Antonelli]] kreeg een gridstraf van 30 plaatsen en moest daarom achteraan op de startopstelling starten vanwege het overschrijden van het quota van motoronderdelen. In dit geval werd een vijfde verbrandingsmotor, een vierde elektronica-eenheid en vierde opslag voor energie gebruikt.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_italian_grand_prix_-_infringement_-_car_12_-_changes_to_pu_elements.pdf |titel=2026 Italian Grand Prix – Infringement – Car 12 – Changes to PU elements |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-05}}</ref><br> '''*³''' [[Liam Lawson]] kreeg een gridstraf van 35 plaatsen en moest daarom achteraan op de startopstelling starten vanwege het overschrijden van het quota van motoronderdelen. In dit geval werd een zesde verbrandingsmotor, een zesde [[turbolader]] en een zesde uitlaatset gebruikt.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_italian_grand_prix_-_infringement_-_car_30_-_change_to_pu_elements.pdf |titel=2026 Italian Grand Prix – Infringement – Car 30 – Change to PU elements |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-05}}</ref><br> '''*⁴''' [[Alexander Albon]] kreeg een gridstraf van 20 plaatsen en moest daarom achteraan op de startopstelling starten vanwege het overschrijden van het quota van motoronderdelen. In dit geval werd een vijfde verbrandingsmotor en een vierde elektronica-eenheid gebruikt.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_italian_grand_prix_-_infringement_-_car_23_-_changes_to_pu_elements.pdf |titel=2026 Italian Grand Prix – Infringement – Car 23 – Changes to PU elements |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-05}}</ref>--> == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''25''' |- !2 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''18''' |- !3 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''15''' |- !4 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''12''' |- !5 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''10''' |- !6 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''8''' |- !7 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''6''' |- !8 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''4''' |- !9 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''2''' |- !10 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''1''' |- !11 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !12 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !13 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !14 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !15 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !16 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !17 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !18 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !19 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !20 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !21 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !22 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |} == Puntestand vóór die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|242 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|183 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|183 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|159 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|155 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|112 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|106 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|71 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|51 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|35 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|25 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|19 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|18 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|6 |- !16 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|6 |- !17 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !18 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|3 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|0 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|425 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|338 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|265 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|189 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|70 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|54 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|21 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|16 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|11 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} == Sien ook == * [[2026 Formule Een-seisoen]] * [[Lys van Formule Een Grands Prix]] ==Verwysings== {{Verwysings}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Italiaanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Italië]] lw497ilmrgnfk8rcfpyccm7fvbifzk9 2965411 2965287 2026-09-06T11:05:12Z Aliwal2012 39067 /* Kwalifisering */ vertaal roosterstrawwe 2965411 wikitext text/x-wiki {{sportnuus}} {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 22em; " |+ style="font-size:95%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{vlagikoon|ITA}} 2026 Formule 1 Pirelli<br/>Gran Premio d'Italia |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Monza track map.svg|200px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>6 September 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Autodromo Nazionale Monza]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small>{{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]]</small> | <small>[[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]</small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small>1:21.786</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste rondte</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |-<!-- | '''<small>1</small>''' || <small></small> || <small></small> |- | '''<small>2</small>''' || <small></small> || <small></small> |- | '''<small>3</small>''' || <small></small> || <small></small>--> |} Die [[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Italiaanse Grand Prix]] word op [[6 September]] [[2026]] op die [[Autodromo Nazionale Monza]], in [[Italië]], gehou. Dit sal die dertiende wedren van die kampioenskapseisoen wees. == Bande deur Pirelli beskikbaar gestel == {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ [[Pirelli]]bande vir gebruik te Monza |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br>Hard (C3) |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br>Medium (C4) |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br>Sag (C5) |align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br>Tussen-in |align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br>Reën |} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1 !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:23.008 |- !2 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:23.181 |- !3 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:23.312 |- !4 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]] | 1:23.433 |- !5 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:23.644 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2 !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:22.559 |- !2 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:22.679 |- !3 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:22.700 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:22.943 |- !5 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:23.016 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1293/italy/practice/3 |titel=Formula 1 Pirelli Gran Premio d'Italia 2026 – Practice 3 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-05}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:22.219 |- !2 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:22.445 |- !3 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]] | 1:22.569 |- !4 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:22.580 |- !5 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:22.625 |} == Kwalifisering == {| class="wikitable" style="font-size:95%" {| class="wikitable sortable" !rowspan=2|Plek !rowspan=2|Nr. !rowspan=2|Renjaer !rowspan=2|Vervaardiger !colspan=3|Kwalifiseertyd !rowspan=2|Rooster |- !K1 !K2 !K3 |- !1 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | '''1:22.612''' | 1:22.077 | '''1:21.786''' | align=center|1 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:22.779 | 1:22.161 | 1:21.846 | align=center|2 |- !3 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:22.924 | 1:22.017 | 1:21.966 | align=center|6 '''*¹''' |- !4 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:22.902 | 1:22.509 | 1:22.004 | align=center|3 |- !5 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:22.847 | 1:22.516 | 1:22.011 | align=center|4 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:22.631 | 1:22.188 | 1:22.070 | align=center|5 |- !7 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:22.758 | '''1:21.882''' | 1:22.093 | align=center|20 '''*²''' |- !8 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:22.662 | 1:22.400 | 1:22.220 | align=center|7 |- !9 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:22.659 | 1:22.067 | 1:22.256 | align=center|8 |- !10 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:22.727 | 1:22.345 | 1:22.286 | align=center|9 |- !11 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:22.946 | 1:22.517 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="11"| | align=center|10 |- !12 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | 1:22.986 | 1:22.756 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="12"| | align=center|11 |- !13 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:23.440 | 1:22.779 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="13"| | align=center|12 |- !14 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:22.989 | 1:22.821 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="14"| | align=center|22 '''*³''' |- !15 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:23.616 | 1:23.453 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="15"| | align=center|13 |- !16 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | 1:23.466 | 1:23.454 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="16"| | align=center|14 |- !17 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:23.755 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="17"| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="17"| | align=center|15 |- !18 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:24.356 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="18"| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="18"| | align=center|21 '''*⁴''' |- !19 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | 1:24.364 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="19"| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="19"| | align=center|16 |- !20 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | 1:24.595 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="20"| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value="20"| | align=center|17 |- !21 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:25.150 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align=center|18 |- !22 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:25.222 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align=center|19 |- !colspan=8|K1 107% tyd: 1:28.394<ref>{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/2026/italie/qualification.aspx |titel=Italië 2026 – Kwalificaties |uitgever=Statsf1.com |bezochtdatum=2026-09-05}}</ref> |- !colspan=8|Bron:<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1293/italy/qualifying |titel=Formula 1 Pirelli Gran Premio d'Italia 2026 – Qualifying |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-05}}</ref> |} '''*¹''' [[Oscar Piastri]] het 'n roosterstraf van drie plekke gekry omdat hy [[Liam Lawson]] tydens die tweede kwalifiseersessie gehinder het.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_italian_grand_prix_-_infringement_-_car_81_-_impeding_of_car_30.pdf |titel=2026 Italian Grand Prix – Infringement – Car 81 – Impeding of Car 30 |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-05}}</ref><br> '''*²''' [[Kimi Antonelli]] het ’n roosterstraf van 30 plekke gekry en moes daarom agter in die beginopstelling begin weens die oorskryding van die motoronderdelekwota. In hierdie geval is ’n vyfde verbrandingsenjin, ’n vierde elektronika-eenheid en ’n vierde energieopbergings-eenheid gebruik.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_italian_grand_prix_-_infringement_-_car_12_-_changes_to_pu_elements.pdf |titel=2026 Italian Grand Prix – Infringement – Car 12 – Changes to PU elements |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-05}}</ref><br> '''*³''' [[Liam Lawson]] het ’n roosterstraf van 35 plekke gekry en moes daarom agter in die beginopstelling begin weens die oorskryding van die motoronderdelekwota. In hierdie geval is ’n sesde verbrandingsenjin, ’n sesde [[turboaanjaer]] en ’n sesde uitlaatstel gebruik.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_italian_grand_prix_-_infringement_-_car_30_-_change_to_pu_elements.pdf |titel=2026 Italian Grand Prix – Infringement – Car 30 – Change to PU elements |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-05}}</ref><br> '''*⁴''' [[Alexander Albon]] het 'n roosterstraf van 20 plekke gekry en moes dus agter in die beginopstelling begin omdat hy sy enjinonderdelekwota oorskry het. In hierdie geval is 'n vyfde verbrandingsenjin en 'n vierde elektronika-eenheid gebruik.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_italian_grand_prix_-_infringement_-_car_23_-_changes_to_pu_elements.pdf |titel=2026 Italian Grand Prix – Infringement – Car 23 – Changes to PU elements |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-05}}</ref> == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''25''' |- !2 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''18''' |- !3 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''15''' |- !4 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''12''' |- !5 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''10''' |- !6 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''8''' |- !7 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''6''' |- !8 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''4''' |- !9 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''2''' |- !10 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''1''' |- !11 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !12 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !13 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !14 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !15 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !16 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !17 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !18 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !19 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !20 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !21 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !22 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |} == Puntestand vóór die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|242 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|183 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|183 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|159 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|155 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|112 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|106 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|71 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|51 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|35 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|25 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|19 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|18 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|6 |- !16 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|6 |- !17 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !18 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|3 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|0 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|425 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|338 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|265 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|189 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|70 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|54 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|21 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|16 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|11 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} == Sien ook == * [[2026 Formule Een-seisoen]] * [[Lys van Formule Een Grands Prix]] ==Verwysings== {{Verwysings}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Italiaanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Italië]] fyps88f292mfyi591shonlixzn9odz5 0 468695 2965273 2965189 2026-09-05T18:01:21Z Sobaka 328 bywerk 2965273 wikitext text/x-wiki '''Suid-Afrikaanse kuns''' omvat die visuele [[kuns]]tradisies wat oor duisende jare ontwikkel het in die gebied wat vandag as [[Suid-Afrika]] bekend staan. Dit sluit prehistoriese [[rotskuns]] en dekoratiewe voorwerpe, die kunstradisies van inheemse gemeenskappe, kuns wat tydens die koloniale en apartheidstydperke ontstaan het, asook moderne en kontemporêre Suid-Afrikaanse kuns. Van die vroegste bekende getuienis van [[Simbool|simboliese]] en artistieke gedrag deur moderne mense is in Suid-Afrika gevind. Argeologiese opgrawings by onder meer [[Blombosgrot]] in die [[Wes-Kaap]] het gegraveerde [[Oker (kleur)|oker]]stukke, skulpkraletjies en toerusting vir die verwerking van oker opgelewer. Sommige van hierdie vondste dateer van ongeveer 100 000 jaar gelede en word deur navorsers verbind met die ontwikkeling van simboliese denke en komplekse menslike gedrag. Geperforeerde [[skulp]]e van ongeveer 75 000 jaar oud, wat waarskynlik as persoonlike versiering gebruik is, is ook daar gevind. Hierdie ontdekkings vorm deel van die omvangryke [[argeologie]]se getuienis vir die vroeë ontwikkeling van [[Homo sapiens]] in Suider-Afrika. Die [[San]] en ander [[Khoisan]]-gemeenskappe het ’n besonder ryk tradisie van [[rotskuns]] nagelaat. Duisende rotskilderye en gravures kom regoor Suider-Afrika voor, met belangrike konsentrasies in onder meer die [[Drakensberge]].<ref name="South African art">{{cite web|title=South African art|url=http://www.southafrica.info/about/arts/art.htm#.Vw5td8d6FlI|website=www.southafrica.info|access-date=13 April 2016}}</ref> Hierdie kuns beeld mense, diere, jagtonele en rituele of geestelike temas uit en bied belangrike insigte in die [[wêreldbeskouing]]s en sosiale lewe van vroeë jagter-versamelaarsgemeenskappe. Met die latere vestiging en uitbreiding van Bantoesprekende gemeenskappe in Suider-Afrika het verdere kunstradisies ontwikkel, onder meer in [[pottebakkery]], metaalwerk, kralewerk, houtsneewerk en [[argitektuur]]. Vanaf die koloniale tydperk het Suid-Afrikaanse kuns toenemend deur die wisselwerking tussen plaaslike tradisies en Europese artistieke strominge ontwikkel. Nederlandse en later Britse invloede was onder meer sigbaar in [[skilderkuns]], argitektuur, meubelmaak en dekoratiewe kuns, terwyl [[Afrikaners|Afrikaner]]-volkskuns en uiteenlopende Afrika-kunstradisies hul eie ontwikkeling voortgesit het. Gedurende die 20ste eeu het industrialisering, [[verstedeliking]] en [[apartheid]] ingrypende gevolge vir Suid-Afrikaanse kunstenaars en kunsproduksie gehad. Nuwe kunsvorme het onder meer in myngemeenskappe en stedelike woongebiede ontstaan, terwyl kunstenaars toenemend temas soos [[identiteit]], ras, politieke onderdrukking en [[sosiale verandering]] ondersoek het. Kunstenaars het ’n groot verskeidenheid materiale en mediums gebruik, van tradisionele skilder- en beeldhoukuns tot kralewerk, draadwerk en gevonde of herwonne materiaal. Sedert die einde van apartheid het Suid-Afrikaanse kuns verder ontwikkel binne ’n internasionaal geïntegreerde kontemporêre kunswêreld, terwyl temas soos [[geskiedenis]], identiteit, ongelykheid, [[grond]], [[geheue]] en [[postkolonialisme]] steeds ’n belangrike rol speel. ==Paleolitiese rotskuns== [[Lêer:San Bushman rock art Perdekop Farm North of Mossel bay.jpg|links|duimnael|San-rotstekeninge, Perdekop-plaas, (Mosselbaai, Suid-Afrika).]] Die pre-Bantoe-volke wat vanaf ongeveer 30 000 v.C. suidwaarts migreer het, was nomadiese jagter-versamelaars wat grotte as wonings verkies het. Voor die opkoms van die [[Nguni-taalfamilie|Nguni]]-volke langs die oos- en suidkus en in sentraal-Afrika, was hierdie nomadiese jagters wyd verspreid. Daar word geglo dat hulle Suid-Afrika minstens 1000 jaar gelede binnegekom het. Hulle het baie tekens van lewe gelaat, soos [[Boesmanrotskuns|kunswerke]] ([[San]]-skilderye) wat jag, huishoudelike en magie-verwante kuns uitbeeld.<ref name="Britannica">{{cite web|title=Paleolithic Period|url=http://www.britannica.com/event/Paleolithic-Period|website=Britannica|access-date=13 April 2016}}</ref> Daar is 'n stilistiese eenheid regoor die streek en selfs met meer antieke kuns in die Tassili n'Ajjer-streek van Noord-Afrika, en ook in wat nou woestyn [[Tsjad]] is, maar eens 'n welige landskap was. Die figure is dinamies en verleng, en die kleure (waarskynlik afgelei van grond- en plantpigmente, en moontlik van insekte) kombineer [[Oker (kleur)|oker]]rooi, wit, grys, swart en baie warm kleure wat wissel van rooi tot primêre geel. Tipiese onderwerpe sluit in [[jag]], wat dikwels groot diere uitbeeld wat nie meer die streek in die moderne era bewoon nie, met groot akkuraatheid; [[oorlogvoering]] tussen mense; [[dans]]; huishoudelike tonele; en verskeie beelde van verskeie diere, insluitend kameelperde, wildsbokke van baie soorte en slange. Die laaste van hierdie werke is aangrypend in sy voorstelling van groter, donkerder mense en selfs van wit jagters te perd, wat albei die San-mense sou vervang. Baie van die "dansende" figure is versier met kenmerkende patrone en dra moontlik maskers en ander feestelike klere. Ander skilderye, wat patroonvierhoeke en ander simbole uitbeeld, is onduidelik in hul betekenis en is moontlik nie-verteenwoordigend. Soortgelyke simbole word wêreldwyd in sjamanistiese kuns gesien. Hierdie kunsvorm word versprei van Angola in die weste tot [[Mosambiek]] en [[Kenia]], dwarsdeur [[Zimbabwe]] en Suid-Afrika, en dwarsdeur [[Botswana]] waar grottoestande bewaring teen die elemente bevoordeel het. ==Prekoloniale kuns buite rotskuns== Prekoloniale visuele en materiële kultuur in Suid-Afrika het veel verder as rotskuns gestrek en het onder meer liggaamsversiering, kralewerk, [[keramiek]], [[metaalbewerking]], houtwerk en argitektuur ingesluit. Baie van hierdie voorwerpe het terselfdertyd praktiese, sosiale, rituele en estetiese funksies vervul, en dit is daarom nie altyd moontlik om moderne onderskeidings tussen kuns, handwerk en gebruiksvoorwerpe daarop toe te pas nie. Argeologiese versamelings uit Suid-Afrika bevat onder meer versierde beenvoorwerpe, skulphangertjies, volstruiseierdopkrale, keramiek en ander dekoratiewe voorwerpe uit die [[Steentydperk]] en [[Ystertydperk]].<ref>{{Cite web |title=Archaeology |url=https://www.iziko.org.za/collection/archaeology/ |website=Iziko Museums of South Africa |access-date=4 September 2026}}</ref> Iziko Museums se etnografiese versamelings sluit ook [[Khoisan]]-kleredrag, inheemse kralewerk, mandjiewerk en keramiek in.<ref>{{Cite web |title=Social History Centre |url=https://www.iziko.org.za/museums/social-history-centre/ |website=Iziko Museums of South Africa |access-date=4 September 2026}}</ref> Versiering van die liggaam het ’n lang geskiedenis in suidelike Afrika. Voor die grootskaalse invoer van Europese glaskrale is krale onder meer van volstruiseierdop, been, skulpe, hout en klip vervaardig. Hierdie materiale is as halssnoere, [[gordel]]s en ander vorme van persoonlike versiering gebruik. In latere eeue het ingevoerde glas- en keramiekkrale toenemend plaaslike materiale aangevul en uiteindelik ’n belangrike komponent van die uitgebreide kralewerktradisies van onder meer Nguni-sprekende gemeenskappe geword.<ref>{{Cite web |title=Belt (Umutsha) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/314790 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=4 September 2026}}</ref> Kralewerk kon benewens versiering ook ouderdom, [[geslag]], status en ander aspekte van sosiale identiteit aandui.<ref>{{Cite web |title=Belt (Umutsha) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/318023 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=4 September 2026}}</ref> Keramiek vorm een van die belangrikste oorblywende uitdrukkings van prekoloniale materiële kultuur. Vanaf die eerste millennium n.C. het landbougemeenskappe in verskillende dele van Suid-Afrika potte vervaardig waarvan vorm, afwerking en ingekerfde of ingeprikte versiering tussen streke en tydperke verskil het. Argeoloë gebruik keramiekstyle onder andere om kulturele kontakte, tegnologiese verandering en die verspreiding van gemeenskappe te bestudeer.<ref>{{Cite journal |last1=Pikirayi |first1=Innocent |last2=Lindahl |first2=Anders |year=2013 |title=Ceramics, ethnohistory, and ethnography: locating meaning in southern African Iron Age ceramic assemblages |journal=African Archaeological Review |volume=30 |issue=4 |pages=455–475|https://www.researchgate.net/publication/259633295_Ceramics_Ethnohistory_and_Ethnography_Locating_Meaning_in_Southern_African_Iron_Age_Ceramic_Assemblages |doi=10.1007/s10437-013-9147-0}}</ref> Onder [[Sotho]]-[[Tswana]]- en [[Nguni-taalfamilie|Nguni]]-sprekende gemeenskappe het kenmerkende keramiektradisies oor eeue ontwikkel, terwyl vervaardigingstegnieke, grondstowwe en dekorasie ook binne dieselfde kulturele gebied kon verskil.<ref>{{Cite web |title=Archaeology Ceramics Lab |url=https://www.up.ac.za/anthropology-archaeology/archaeology-ceramics-lab |website=University of Pretoria |access-date=4 September 2026}}</ref> Metaalbewerking het vanaf die vroeë [[Ystertydperk]] ’n verdere belangrike vorm van tegnologiese en materiële uitdrukking geword. Argeologiese terreine soos [[Broederstroom]] wes van [[Pretoria]] toon dat [[yster]] reeds tussen ongeveer 550 en 700 n.C. daar gesmee is.<ref>{{Cite web |title=Prehistory of the Pretoria area |url=https://sahistory.org.za/article/prehistory-pretoria-area |website=South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Benewens werktuie is [[koper]], yster en later [[goud]] ook vir [[Juweliersware|juwele]], ornamente en voorwerpe wat met status verbind is, gebruik. Vroeë Sotho-sprekende gemeenskappe het byvoorbeeld gevestigde tradisies van metaalbewerking gehad, waarvan argeologiese getuienis op verskeie terreine in Gauteng, Noordwes en Limpopo gevind is.<ref>{{Cite web |title=Sotho (South Sotho or Basotho) |url=https://sahistory.org.za/article/sotho-south-sotho-or-basotho |website=South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Die mees opvallende voorbeeld van prekoloniale metaal- en dekoratiewe kuns in Suid-Afrika kom uit [[Mapungubwe]], wat tussen ongeveer 900 en 1300 n.C. tot die belangrikste politieke en handelsentrums in die binneland van Suider-Afrika ontwikkel het. Die terrein het voorwerpe van goud, koper, yster, ivoor, keramiek en ingevoerde glaskrale opgelewer. Die bekendste voorwerp is die [[Goue renoster van Mapungubwe]], waarvan die dun goudfoelie oor ’n gekerfde houtkern aangebring is. Ander goue voorwerpe sluit krale, armbande, draad, penne en met goud bedekte dier- en houerfigure in.<ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/list/1099/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape: Nomination File |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1099.pdf |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref> Die vervaardiging van hierdie voorwerpe dui op hoogs ontwikkelde metaalbewerking en op die gebruik van visuele materiaal om rykdom, elite-status en politieke gesag uit te druk. Argitektuur en die uitleg van nedersettings was eweneens ’n betekenisvolle deel van prekoloniale visuele kultuur. [[Khoekhoen|Khoekhoe]]-veeboere het onder meer draagbare koepelvormige wonings van raamwerke, rietmatte en diervelle gebruik, terwyl Nguni-sprekende landbougemeenskappe hoofsaaklik grasbedekte koepelvormige wonings gebou het. Onder Sotho-Tswana-gemeenskappe was ronde of silindriese huise met koniese dakke algemeen, en klipmure is op groot skaal gebruik om woongebiede, veekrale en ander ruimtes af te baken.<ref>{{Cite web |title=The Pre-Industrial Architecture of the Transvaal |url=https://francofrescura.sahistory.org.za/architecture/indigenous/indiginous-preindustrial-tvl/ |website=Franco Frescura Archive, South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Teen ongeveer die 13de eeu het die argitektoniese uitleg van Mapungubwe ook ’n toenemende sosiale hiërargie weerspieël, met die politieke elite wat afgesonder op Mapungubwe-heuwel gewoon het terwyl die meerderheid van die bevolking op die omliggende vlaktes gevestig was.<ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/list/1099/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref> Hierdie uiteenlopende tradisies toon dat die visuele kultuur van prekoloniale Suid-Afrika nie tot rotskuns beperk was nie. Estetiese uitdrukking was verweef met alledaagse lewe, [[tegnologie]], identiteit, handel, ritueel en politieke gesag, en het in media gewissel van die versiering van die liggaam en huishoudelike keramiek tot argitektuur en die goudbewerking van komplekse Ystertydperkstate. ==Vroeë koloniale kuns, 17de en 18de eeu== Met die stigting van 'n verversingspos deur die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] (VOC) aan die [[Kaap]] in 1652 is Europese beeldtradisies na die gebied oorgedra. Dit het naas die bestaande kuns- en materiële tradisies van die [[Khoikhoi, [[San]] en ander inheemse gemeenskappe ontwikkel. Die visuele kultuur van die vroeë kolonie het skilderye, tekeninge, kaarte, boukundige ontwerpe en dekoratiewe voorwerpe ingesluit. Baie van hierdie werke is nie as selfstandige fynkuns geskep nie, maar het praktiese, wetenskaplike, administratiewe of dokumentêre funksies vervul.<ref name="Fehr">{{cite web |title=The Castle of Good Hope: William Fehr Collection |url=https://www.iziko.org.za/museums/the-castle-of-good-hope/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=5 September 2026}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Artikels oor Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kuns]] [[Kategorie:Suid-Afrika]] 9dbvap98jezvki2t0tlstu7600w0xt3 2965274 2965273 2026-09-05T18:04:00Z Sobaka 328 /* Vroeë koloniale kuns, 17de en 18de eeu */ bywerk 2965274 wikitext text/x-wiki '''Suid-Afrikaanse kuns''' omvat die visuele [[kuns]]tradisies wat oor duisende jare ontwikkel het in die gebied wat vandag as [[Suid-Afrika]] bekend staan. Dit sluit prehistoriese [[rotskuns]] en dekoratiewe voorwerpe, die kunstradisies van inheemse gemeenskappe, kuns wat tydens die koloniale en apartheidstydperke ontstaan het, asook moderne en kontemporêre Suid-Afrikaanse kuns. Van die vroegste bekende getuienis van [[Simbool|simboliese]] en artistieke gedrag deur moderne mense is in Suid-Afrika gevind. Argeologiese opgrawings by onder meer [[Blombosgrot]] in die [[Wes-Kaap]] het gegraveerde [[Oker (kleur)|oker]]stukke, skulpkraletjies en toerusting vir die verwerking van oker opgelewer. Sommige van hierdie vondste dateer van ongeveer 100 000 jaar gelede en word deur navorsers verbind met die ontwikkeling van simboliese denke en komplekse menslike gedrag. Geperforeerde [[skulp]]e van ongeveer 75 000 jaar oud, wat waarskynlik as persoonlike versiering gebruik is, is ook daar gevind. Hierdie ontdekkings vorm deel van die omvangryke [[argeologie]]se getuienis vir die vroeë ontwikkeling van [[Homo sapiens]] in Suider-Afrika. Die [[San]] en ander [[Khoisan]]-gemeenskappe het ’n besonder ryk tradisie van [[rotskuns]] nagelaat. Duisende rotskilderye en gravures kom regoor Suider-Afrika voor, met belangrike konsentrasies in onder meer die [[Drakensberge]].<ref name="South African art">{{cite web|title=South African art|url=http://www.southafrica.info/about/arts/art.htm#.Vw5td8d6FlI|website=www.southafrica.info|access-date=13 April 2016}}</ref> Hierdie kuns beeld mense, diere, jagtonele en rituele of geestelike temas uit en bied belangrike insigte in die [[wêreldbeskouing]]s en sosiale lewe van vroeë jagter-versamelaarsgemeenskappe. Met die latere vestiging en uitbreiding van Bantoesprekende gemeenskappe in Suider-Afrika het verdere kunstradisies ontwikkel, onder meer in [[pottebakkery]], metaalwerk, kralewerk, houtsneewerk en [[argitektuur]]. Vanaf die koloniale tydperk het Suid-Afrikaanse kuns toenemend deur die wisselwerking tussen plaaslike tradisies en Europese artistieke strominge ontwikkel. Nederlandse en later Britse invloede was onder meer sigbaar in [[skilderkuns]], argitektuur, meubelmaak en dekoratiewe kuns, terwyl [[Afrikaners|Afrikaner]]-volkskuns en uiteenlopende Afrika-kunstradisies hul eie ontwikkeling voortgesit het. Gedurende die 20ste eeu het industrialisering, [[verstedeliking]] en [[apartheid]] ingrypende gevolge vir Suid-Afrikaanse kunstenaars en kunsproduksie gehad. Nuwe kunsvorme het onder meer in myngemeenskappe en stedelike woongebiede ontstaan, terwyl kunstenaars toenemend temas soos [[identiteit]], ras, politieke onderdrukking en [[sosiale verandering]] ondersoek het. Kunstenaars het ’n groot verskeidenheid materiale en mediums gebruik, van tradisionele skilder- en beeldhoukuns tot kralewerk, draadwerk en gevonde of herwonne materiaal. Sedert die einde van apartheid het Suid-Afrikaanse kuns verder ontwikkel binne ’n internasionaal geïntegreerde kontemporêre kunswêreld, terwyl temas soos [[geskiedenis]], identiteit, ongelykheid, [[grond]], [[geheue]] en [[postkolonialisme]] steeds ’n belangrike rol speel. ==Paleolitiese rotskuns== [[Lêer:San Bushman rock art Perdekop Farm North of Mossel bay.jpg|links|duimnael|San-rotstekeninge, Perdekop-plaas, (Mosselbaai, Suid-Afrika).]] Die pre-Bantoe-volke wat vanaf ongeveer 30 000 v.C. suidwaarts migreer het, was nomadiese jagter-versamelaars wat grotte as wonings verkies het. Voor die opkoms van die [[Nguni-taalfamilie|Nguni]]-volke langs die oos- en suidkus en in sentraal-Afrika, was hierdie nomadiese jagters wyd verspreid. Daar word geglo dat hulle Suid-Afrika minstens 1000 jaar gelede binnegekom het. Hulle het baie tekens van lewe gelaat, soos [[Boesmanrotskuns|kunswerke]] ([[San]]-skilderye) wat jag, huishoudelike en magie-verwante kuns uitbeeld.<ref name="Britannica">{{cite web|title=Paleolithic Period|url=http://www.britannica.com/event/Paleolithic-Period|website=Britannica|access-date=13 April 2016}}</ref> Daar is 'n stilistiese eenheid regoor die streek en selfs met meer antieke kuns in die Tassili n'Ajjer-streek van Noord-Afrika, en ook in wat nou woestyn [[Tsjad]] is, maar eens 'n welige landskap was. Die figure is dinamies en verleng, en die kleure (waarskynlik afgelei van grond- en plantpigmente, en moontlik van insekte) kombineer [[Oker (kleur)|oker]]rooi, wit, grys, swart en baie warm kleure wat wissel van rooi tot primêre geel. Tipiese onderwerpe sluit in [[jag]], wat dikwels groot diere uitbeeld wat nie meer die streek in die moderne era bewoon nie, met groot akkuraatheid; [[oorlogvoering]] tussen mense; [[dans]]; huishoudelike tonele; en verskeie beelde van verskeie diere, insluitend kameelperde, wildsbokke van baie soorte en slange. Die laaste van hierdie werke is aangrypend in sy voorstelling van groter, donkerder mense en selfs van wit jagters te perd, wat albei die San-mense sou vervang. Baie van die "dansende" figure is versier met kenmerkende patrone en dra moontlik maskers en ander feestelike klere. Ander skilderye, wat patroonvierhoeke en ander simbole uitbeeld, is onduidelik in hul betekenis en is moontlik nie-verteenwoordigend. Soortgelyke simbole word wêreldwyd in sjamanistiese kuns gesien. Hierdie kunsvorm word versprei van Angola in die weste tot [[Mosambiek]] en [[Kenia]], dwarsdeur [[Zimbabwe]] en Suid-Afrika, en dwarsdeur [[Botswana]] waar grottoestande bewaring teen die elemente bevoordeel het. ==Prekoloniale kuns buite rotskuns== Prekoloniale visuele en materiële kultuur in Suid-Afrika het veel verder as rotskuns gestrek en het onder meer liggaamsversiering, kralewerk, [[keramiek]], [[metaalbewerking]], houtwerk en argitektuur ingesluit. Baie van hierdie voorwerpe het terselfdertyd praktiese, sosiale, rituele en estetiese funksies vervul, en dit is daarom nie altyd moontlik om moderne onderskeidings tussen kuns, handwerk en gebruiksvoorwerpe daarop toe te pas nie. Argeologiese versamelings uit Suid-Afrika bevat onder meer versierde beenvoorwerpe, skulphangertjies, volstruiseierdopkrale, keramiek en ander dekoratiewe voorwerpe uit die [[Steentydperk]] en [[Ystertydperk]].<ref>{{Cite web |title=Archaeology |url=https://www.iziko.org.za/collection/archaeology/ |website=Iziko Museums of South Africa |access-date=4 September 2026}}</ref> Iziko Museums se etnografiese versamelings sluit ook [[Khoisan]]-kleredrag, inheemse kralewerk, mandjiewerk en keramiek in.<ref>{{Cite web |title=Social History Centre |url=https://www.iziko.org.za/museums/social-history-centre/ |website=Iziko Museums of South Africa |access-date=4 September 2026}}</ref> Versiering van die liggaam het ’n lang geskiedenis in suidelike Afrika. Voor die grootskaalse invoer van Europese glaskrale is krale onder meer van volstruiseierdop, been, skulpe, hout en klip vervaardig. Hierdie materiale is as halssnoere, [[gordel]]s en ander vorme van persoonlike versiering gebruik. In latere eeue het ingevoerde glas- en keramiekkrale toenemend plaaslike materiale aangevul en uiteindelik ’n belangrike komponent van die uitgebreide kralewerktradisies van onder meer Nguni-sprekende gemeenskappe geword.<ref>{{Cite web |title=Belt (Umutsha) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/314790 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=4 September 2026}}</ref> Kralewerk kon benewens versiering ook ouderdom, [[geslag]], status en ander aspekte van sosiale identiteit aandui.<ref>{{Cite web |title=Belt (Umutsha) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/318023 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=4 September 2026}}</ref> Keramiek vorm een van die belangrikste oorblywende uitdrukkings van prekoloniale materiële kultuur. Vanaf die eerste millennium n.C. het landbougemeenskappe in verskillende dele van Suid-Afrika potte vervaardig waarvan vorm, afwerking en ingekerfde of ingeprikte versiering tussen streke en tydperke verskil het. Argeoloë gebruik keramiekstyle onder andere om kulturele kontakte, tegnologiese verandering en die verspreiding van gemeenskappe te bestudeer.<ref>{{Cite journal |last1=Pikirayi |first1=Innocent |last2=Lindahl |first2=Anders |year=2013 |title=Ceramics, ethnohistory, and ethnography: locating meaning in southern African Iron Age ceramic assemblages |journal=African Archaeological Review |volume=30 |issue=4 |pages=455–475|https://www.researchgate.net/publication/259633295_Ceramics_Ethnohistory_and_Ethnography_Locating_Meaning_in_Southern_African_Iron_Age_Ceramic_Assemblages |doi=10.1007/s10437-013-9147-0}}</ref> Onder [[Sotho]]-[[Tswana]]- en [[Nguni-taalfamilie|Nguni]]-sprekende gemeenskappe het kenmerkende keramiektradisies oor eeue ontwikkel, terwyl vervaardigingstegnieke, grondstowwe en dekorasie ook binne dieselfde kulturele gebied kon verskil.<ref>{{Cite web |title=Archaeology Ceramics Lab |url=https://www.up.ac.za/anthropology-archaeology/archaeology-ceramics-lab |website=University of Pretoria |access-date=4 September 2026}}</ref> Metaalbewerking het vanaf die vroeë [[Ystertydperk]] ’n verdere belangrike vorm van tegnologiese en materiële uitdrukking geword. Argeologiese terreine soos [[Broederstroom]] wes van [[Pretoria]] toon dat [[yster]] reeds tussen ongeveer 550 en 700 n.C. daar gesmee is.<ref>{{Cite web |title=Prehistory of the Pretoria area |url=https://sahistory.org.za/article/prehistory-pretoria-area |website=South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Benewens werktuie is [[koper]], yster en later [[goud]] ook vir [[Juweliersware|juwele]], ornamente en voorwerpe wat met status verbind is, gebruik. Vroeë Sotho-sprekende gemeenskappe het byvoorbeeld gevestigde tradisies van metaalbewerking gehad, waarvan argeologiese getuienis op verskeie terreine in Gauteng, Noordwes en Limpopo gevind is.<ref>{{Cite web |title=Sotho (South Sotho or Basotho) |url=https://sahistory.org.za/article/sotho-south-sotho-or-basotho |website=South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Die mees opvallende voorbeeld van prekoloniale metaal- en dekoratiewe kuns in Suid-Afrika kom uit [[Mapungubwe]], wat tussen ongeveer 900 en 1300 n.C. tot die belangrikste politieke en handelsentrums in die binneland van Suider-Afrika ontwikkel het. Die terrein het voorwerpe van goud, koper, yster, ivoor, keramiek en ingevoerde glaskrale opgelewer. Die bekendste voorwerp is die [[Goue renoster van Mapungubwe]], waarvan die dun goudfoelie oor ’n gekerfde houtkern aangebring is. Ander goue voorwerpe sluit krale, armbande, draad, penne en met goud bedekte dier- en houerfigure in.<ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/list/1099/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape: Nomination File |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1099.pdf |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref> Die vervaardiging van hierdie voorwerpe dui op hoogs ontwikkelde metaalbewerking en op die gebruik van visuele materiaal om rykdom, elite-status en politieke gesag uit te druk. Argitektuur en die uitleg van nedersettings was eweneens ’n betekenisvolle deel van prekoloniale visuele kultuur. [[Khoekhoen|Khoekhoe]]-veeboere het onder meer draagbare koepelvormige wonings van raamwerke, rietmatte en diervelle gebruik, terwyl Nguni-sprekende landbougemeenskappe hoofsaaklik grasbedekte koepelvormige wonings gebou het. Onder Sotho-Tswana-gemeenskappe was ronde of silindriese huise met koniese dakke algemeen, en klipmure is op groot skaal gebruik om woongebiede, veekrale en ander ruimtes af te baken.<ref>{{Cite web |title=The Pre-Industrial Architecture of the Transvaal |url=https://francofrescura.sahistory.org.za/architecture/indigenous/indiginous-preindustrial-tvl/ |website=Franco Frescura Archive, South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Teen ongeveer die 13de eeu het die argitektoniese uitleg van Mapungubwe ook ’n toenemende sosiale hiërargie weerspieël, met die politieke elite wat afgesonder op Mapungubwe-heuwel gewoon het terwyl die meerderheid van die bevolking op die omliggende vlaktes gevestig was.<ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/list/1099/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref> Hierdie uiteenlopende tradisies toon dat die visuele kultuur van prekoloniale Suid-Afrika nie tot rotskuns beperk was nie. Estetiese uitdrukking was verweef met alledaagse lewe, [[tegnologie]], identiteit, handel, ritueel en politieke gesag, en het in media gewissel van die versiering van die liggaam en huishoudelike keramiek tot argitektuur en die goudbewerking van komplekse Ystertydperkstate. ==Vroeë koloniale kuns, 17de en 18de eeu== Met die stigting van 'n verversingspos deur die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] (VOC) aan die [[Kaap]] in 1652 is Europese beeldtradisies na die gebied oorgedra. Dit het naas die bestaande kuns- en materiële tradisies van die [[Khoikhoi]], [[San]] en ander inheemse gemeenskappe ontwikkel. Die visuele kultuur van die vroeë kolonie het skilderye, tekeninge, kaarte, boukundige ontwerpe en dekoratiewe voorwerpe ingesluit. Baie van hierdie werke is nie as selfstandige fynkuns geskep nie, maar het praktiese, wetenskaplike, administratiewe of dokumentêre funksies vervul.<ref name="Fehr">{{cite web |title=The Castle of Good Hope: William Fehr Collection |url=https://www.iziko.org.za/museums/the-castle-of-good-hope/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=5 September 2026}}</ref> Kaarte, seeprofiele en topografiese tekeninge was vir die VOC belangrik omdat dit navigasie, verdediging, grondbesit en die uitbreiding van die kolonie ondersteun het. Kunstenaars en reisigers het ook die Kaapse landskap, nedersettings en inwoners uitgebeeld. Hierdie voorstellings het waardevolle historiese inligting bewaar, maar weerspieël terselfdertyd die belange en wêreldbeskouing van Europese reisigers, amptenare en koloniale beskermhere. Uitbeeldings van Khoekhoe-, San- en ander gemeenskappe moet daarom ook as koloniale voorstellings gelees word en nie bloot as neutrale weergawes van hul voorkoms en leefwyses nie. Een van die vroegste bekende tekenaars wat aan die Kaap werksaam was, was die Duitsgebore apteker en kunstenaar [[Hendrik Claudius]]. Hy het in 1682 uit [[Batavia]] aan die Kaap aangekom en waterverftekeninge van plaaslike plante en diere vervaardig. Hy het ook aan ekspedisies na die binneland deelgeneem. Honderde natuurhistoriese illustrasies word aan hom toegeskryf, waaronder werk wat met die ''Codex Witsenii'' verbind word.<ref name="Claudius">{{cite web |title=Claudius, Hendrik |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=520 |work=S2A3 Biographical Database of Southern African Science |access-date=5 September 2026}}</ref> Hierdie soort illustrasie het 'n belangrike rol gespeel in die Europese optekening en klassifikasie van die Kaap se fauna en flora. Gedurende die tweede helfte van die 18de eeu het reisekspedisies 'n groot hoeveelheid visuele materiaal opgelewer. [[Johannes Schumacher]], 'n VOC-soldaat en tekenaar, het [[Hendrik Swellengrebel]] die Jongere op sy reise van 1776 en 1777 vergesel. Sy waterverftekeninge beeld Kaapse dorpe, plase, landskappe en tonele uit die binneland uit en tel onder die vroeë topografiese voorstellings van hierdie gebiede.<ref name="Swellengrebel">{{cite web |title=Hendrik Swellengrebel in Africa: Journals of Three Journeys in 1776–1777 |url=https://hipsa.org.za/publication/hendrik-swellengrebel-in-africa-journals-of-three-journeys-in-1776-1777/ |publisher=Historical Publications Southern Africa |access-date=5 September 2026}}</ref> Die soldaat, ontdekkingsreisiger en natuurkundige [[Robert Jacob Gordon]] het tussen 1777 en 1795 talle reise deur Suider-Afrika onderneem. Hy en tekenaars wat met hom saamgewerk het, het honderde gekleurde tekeninge, panoramas en kaarte van landskappe, plante, diere en mense vervaardig.<ref name="GordonUCT">{{cite web |title=Robert Jacob Gordon Journal Archive |url=https://ibali.uct.ac.za/s/rjgj/ |publisher=Universiteit van Kaapstad |access-date=5 September 2026}}</ref> Gordon se visuele en geskrewe nalatenskap vorm een van die omvangrykste rekords van die Kaap gedurende die laat 18de eeu, maar is ook deel van die koloniale proses waardeur grondgebied en gemeenskappe opgeteken, geklassifiseer en vir Europese gehore voorgestel is.<ref>{{cite web |title=Robert Jacob Gordon: Writings and Drawings |url=https://www.robertjacobgordon.nl/ |publisher=Rijksmuseum en Brenthurst Library |access-date=5 September 2026}}</ref> Portretskildering was in hierdie tyd hoofsaaklik tot koloniale amptenare en welgestelde inwoners beperk. Die breër visuele kultuur het egter ook Kaapse meubels, silwerwerk, keramiek, glasware en argitektoniese versiering ingesluit. Hierdie voorwerpe is dikwels deur plaaslike ambagslui vervaardig en het Europese ontwerpe met materiale, tegnieke en invloede uit Afrika en die gebiede rondom die [[Indiese Oseaan]] verbind. Versamelings soos die [[William Fehr-versameling]] bevat skilderye, werke op papier, meubels en ander dekoratiewe kuns wat die visuele en materiële kultuur van die koloniale Kaap dokumenteer.<ref name="Fehr"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Artikels oor Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kuns]] [[Kategorie:Suid-Afrika]] f2l0cf5eho43400orwg2zei22c550nq 2965275 2965274 2026-09-05T18:05:04Z Sobaka 328 /* Vroeë koloniale kuns, 17de en 18de eeu */ 2965275 wikitext text/x-wiki '''Suid-Afrikaanse kuns''' omvat die visuele [[kuns]]tradisies wat oor duisende jare ontwikkel het in die gebied wat vandag as [[Suid-Afrika]] bekend staan. Dit sluit prehistoriese [[rotskuns]] en dekoratiewe voorwerpe, die kunstradisies van inheemse gemeenskappe, kuns wat tydens die koloniale en apartheidstydperke ontstaan het, asook moderne en kontemporêre Suid-Afrikaanse kuns. Van die vroegste bekende getuienis van [[Simbool|simboliese]] en artistieke gedrag deur moderne mense is in Suid-Afrika gevind. Argeologiese opgrawings by onder meer [[Blombosgrot]] in die [[Wes-Kaap]] het gegraveerde [[Oker (kleur)|oker]]stukke, skulpkraletjies en toerusting vir die verwerking van oker opgelewer. Sommige van hierdie vondste dateer van ongeveer 100 000 jaar gelede en word deur navorsers verbind met die ontwikkeling van simboliese denke en komplekse menslike gedrag. Geperforeerde [[skulp]]e van ongeveer 75 000 jaar oud, wat waarskynlik as persoonlike versiering gebruik is, is ook daar gevind. Hierdie ontdekkings vorm deel van die omvangryke [[argeologie]]se getuienis vir die vroeë ontwikkeling van [[Homo sapiens]] in Suider-Afrika. Die [[San]] en ander [[Khoisan]]-gemeenskappe het ’n besonder ryk tradisie van [[rotskuns]] nagelaat. Duisende rotskilderye en gravures kom regoor Suider-Afrika voor, met belangrike konsentrasies in onder meer die [[Drakensberge]].<ref name="South African art">{{cite web|title=South African art|url=http://www.southafrica.info/about/arts/art.htm#.Vw5td8d6FlI|website=www.southafrica.info|access-date=13 April 2016}}</ref> Hierdie kuns beeld mense, diere, jagtonele en rituele of geestelike temas uit en bied belangrike insigte in die [[wêreldbeskouing]]s en sosiale lewe van vroeë jagter-versamelaarsgemeenskappe. Met die latere vestiging en uitbreiding van Bantoesprekende gemeenskappe in Suider-Afrika het verdere kunstradisies ontwikkel, onder meer in [[pottebakkery]], metaalwerk, kralewerk, houtsneewerk en [[argitektuur]]. Vanaf die koloniale tydperk het Suid-Afrikaanse kuns toenemend deur die wisselwerking tussen plaaslike tradisies en Europese artistieke strominge ontwikkel. Nederlandse en later Britse invloede was onder meer sigbaar in [[skilderkuns]], argitektuur, meubelmaak en dekoratiewe kuns, terwyl [[Afrikaners|Afrikaner]]-volkskuns en uiteenlopende Afrika-kunstradisies hul eie ontwikkeling voortgesit het. Gedurende die 20ste eeu het industrialisering, [[verstedeliking]] en [[apartheid]] ingrypende gevolge vir Suid-Afrikaanse kunstenaars en kunsproduksie gehad. Nuwe kunsvorme het onder meer in myngemeenskappe en stedelike woongebiede ontstaan, terwyl kunstenaars toenemend temas soos [[identiteit]], ras, politieke onderdrukking en [[sosiale verandering]] ondersoek het. Kunstenaars het ’n groot verskeidenheid materiale en mediums gebruik, van tradisionele skilder- en beeldhoukuns tot kralewerk, draadwerk en gevonde of herwonne materiaal. Sedert die einde van apartheid het Suid-Afrikaanse kuns verder ontwikkel binne ’n internasionaal geïntegreerde kontemporêre kunswêreld, terwyl temas soos [[geskiedenis]], identiteit, ongelykheid, [[grond]], [[geheue]] en [[postkolonialisme]] steeds ’n belangrike rol speel. ==Paleolitiese rotskuns== [[Lêer:San Bushman rock art Perdekop Farm North of Mossel bay.jpg|links|duimnael|San-rotstekeninge, Perdekop-plaas, (Mosselbaai, Suid-Afrika).]] Die pre-Bantoe-volke wat vanaf ongeveer 30 000 v.C. suidwaarts migreer het, was nomadiese jagter-versamelaars wat grotte as wonings verkies het. Voor die opkoms van die [[Nguni-taalfamilie|Nguni]]-volke langs die oos- en suidkus en in sentraal-Afrika, was hierdie nomadiese jagters wyd verspreid. Daar word geglo dat hulle Suid-Afrika minstens 1000 jaar gelede binnegekom het. Hulle het baie tekens van lewe gelaat, soos [[Boesmanrotskuns|kunswerke]] ([[San]]-skilderye) wat jag, huishoudelike en magie-verwante kuns uitbeeld.<ref name="Britannica">{{cite web|title=Paleolithic Period|url=http://www.britannica.com/event/Paleolithic-Period|website=Britannica|access-date=13 April 2016}}</ref> Daar is 'n stilistiese eenheid regoor die streek en selfs met meer antieke kuns in die Tassili n'Ajjer-streek van Noord-Afrika, en ook in wat nou woestyn [[Tsjad]] is, maar eens 'n welige landskap was. Die figure is dinamies en verleng, en die kleure (waarskynlik afgelei van grond- en plantpigmente, en moontlik van insekte) kombineer [[Oker (kleur)|oker]]rooi, wit, grys, swart en baie warm kleure wat wissel van rooi tot primêre geel. Tipiese onderwerpe sluit in [[jag]], wat dikwels groot diere uitbeeld wat nie meer die streek in die moderne era bewoon nie, met groot akkuraatheid; [[oorlogvoering]] tussen mense; [[dans]]; huishoudelike tonele; en verskeie beelde van verskeie diere, insluitend kameelperde, wildsbokke van baie soorte en slange. Die laaste van hierdie werke is aangrypend in sy voorstelling van groter, donkerder mense en selfs van wit jagters te perd, wat albei die San-mense sou vervang. Baie van die "dansende" figure is versier met kenmerkende patrone en dra moontlik maskers en ander feestelike klere. Ander skilderye, wat patroonvierhoeke en ander simbole uitbeeld, is onduidelik in hul betekenis en is moontlik nie-verteenwoordigend. Soortgelyke simbole word wêreldwyd in sjamanistiese kuns gesien. Hierdie kunsvorm word versprei van Angola in die weste tot [[Mosambiek]] en [[Kenia]], dwarsdeur [[Zimbabwe]] en Suid-Afrika, en dwarsdeur [[Botswana]] waar grottoestande bewaring teen die elemente bevoordeel het. ==Prekoloniale kuns buite rotskuns== Prekoloniale visuele en materiële kultuur in Suid-Afrika het veel verder as rotskuns gestrek en het onder meer liggaamsversiering, kralewerk, [[keramiek]], [[metaalbewerking]], houtwerk en argitektuur ingesluit. Baie van hierdie voorwerpe het terselfdertyd praktiese, sosiale, rituele en estetiese funksies vervul, en dit is daarom nie altyd moontlik om moderne onderskeidings tussen kuns, handwerk en gebruiksvoorwerpe daarop toe te pas nie. Argeologiese versamelings uit Suid-Afrika bevat onder meer versierde beenvoorwerpe, skulphangertjies, volstruiseierdopkrale, keramiek en ander dekoratiewe voorwerpe uit die [[Steentydperk]] en [[Ystertydperk]].<ref>{{Cite web |title=Archaeology |url=https://www.iziko.org.za/collection/archaeology/ |website=Iziko Museums of South Africa |access-date=4 September 2026}}</ref> Iziko Museums se etnografiese versamelings sluit ook [[Khoisan]]-kleredrag, inheemse kralewerk, mandjiewerk en keramiek in.<ref>{{Cite web |title=Social History Centre |url=https://www.iziko.org.za/museums/social-history-centre/ |website=Iziko Museums of South Africa |access-date=4 September 2026}}</ref> Versiering van die liggaam het ’n lang geskiedenis in suidelike Afrika. Voor die grootskaalse invoer van Europese glaskrale is krale onder meer van volstruiseierdop, been, skulpe, hout en klip vervaardig. Hierdie materiale is as halssnoere, [[gordel]]s en ander vorme van persoonlike versiering gebruik. In latere eeue het ingevoerde glas- en keramiekkrale toenemend plaaslike materiale aangevul en uiteindelik ’n belangrike komponent van die uitgebreide kralewerktradisies van onder meer Nguni-sprekende gemeenskappe geword.<ref>{{Cite web |title=Belt (Umutsha) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/314790 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=4 September 2026}}</ref> Kralewerk kon benewens versiering ook ouderdom, [[geslag]], status en ander aspekte van sosiale identiteit aandui.<ref>{{Cite web |title=Belt (Umutsha) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/318023 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=4 September 2026}}</ref> Keramiek vorm een van die belangrikste oorblywende uitdrukkings van prekoloniale materiële kultuur. Vanaf die eerste millennium n.C. het landbougemeenskappe in verskillende dele van Suid-Afrika potte vervaardig waarvan vorm, afwerking en ingekerfde of ingeprikte versiering tussen streke en tydperke verskil het. Argeoloë gebruik keramiekstyle onder andere om kulturele kontakte, tegnologiese verandering en die verspreiding van gemeenskappe te bestudeer.<ref>{{Cite journal |last1=Pikirayi |first1=Innocent |last2=Lindahl |first2=Anders |year=2013 |title=Ceramics, ethnohistory, and ethnography: locating meaning in southern African Iron Age ceramic assemblages |journal=African Archaeological Review |volume=30 |issue=4 |pages=455–475|https://www.researchgate.net/publication/259633295_Ceramics_Ethnohistory_and_Ethnography_Locating_Meaning_in_Southern_African_Iron_Age_Ceramic_Assemblages |doi=10.1007/s10437-013-9147-0}}</ref> Onder [[Sotho]]-[[Tswana]]- en [[Nguni-taalfamilie|Nguni]]-sprekende gemeenskappe het kenmerkende keramiektradisies oor eeue ontwikkel, terwyl vervaardigingstegnieke, grondstowwe en dekorasie ook binne dieselfde kulturele gebied kon verskil.<ref>{{Cite web |title=Archaeology Ceramics Lab |url=https://www.up.ac.za/anthropology-archaeology/archaeology-ceramics-lab |website=University of Pretoria |access-date=4 September 2026}}</ref> Metaalbewerking het vanaf die vroeë [[Ystertydperk]] ’n verdere belangrike vorm van tegnologiese en materiële uitdrukking geword. Argeologiese terreine soos [[Broederstroom]] wes van [[Pretoria]] toon dat [[yster]] reeds tussen ongeveer 550 en 700 n.C. daar gesmee is.<ref>{{Cite web |title=Prehistory of the Pretoria area |url=https://sahistory.org.za/article/prehistory-pretoria-area |website=South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Benewens werktuie is [[koper]], yster en later [[goud]] ook vir [[Juweliersware|juwele]], ornamente en voorwerpe wat met status verbind is, gebruik. Vroeë Sotho-sprekende gemeenskappe het byvoorbeeld gevestigde tradisies van metaalbewerking gehad, waarvan argeologiese getuienis op verskeie terreine in Gauteng, Noordwes en Limpopo gevind is.<ref>{{Cite web |title=Sotho (South Sotho or Basotho) |url=https://sahistory.org.za/article/sotho-south-sotho-or-basotho |website=South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Die mees opvallende voorbeeld van prekoloniale metaal- en dekoratiewe kuns in Suid-Afrika kom uit [[Mapungubwe]], wat tussen ongeveer 900 en 1300 n.C. tot die belangrikste politieke en handelsentrums in die binneland van Suider-Afrika ontwikkel het. Die terrein het voorwerpe van goud, koper, yster, ivoor, keramiek en ingevoerde glaskrale opgelewer. Die bekendste voorwerp is die [[Goue renoster van Mapungubwe]], waarvan die dun goudfoelie oor ’n gekerfde houtkern aangebring is. Ander goue voorwerpe sluit krale, armbande, draad, penne en met goud bedekte dier- en houerfigure in.<ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/list/1099/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape: Nomination File |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1099.pdf |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref> Die vervaardiging van hierdie voorwerpe dui op hoogs ontwikkelde metaalbewerking en op die gebruik van visuele materiaal om rykdom, elite-status en politieke gesag uit te druk. Argitektuur en die uitleg van nedersettings was eweneens ’n betekenisvolle deel van prekoloniale visuele kultuur. [[Khoekhoen|Khoekhoe]]-veeboere het onder meer draagbare koepelvormige wonings van raamwerke, rietmatte en diervelle gebruik, terwyl Nguni-sprekende landbougemeenskappe hoofsaaklik grasbedekte koepelvormige wonings gebou het. Onder Sotho-Tswana-gemeenskappe was ronde of silindriese huise met koniese dakke algemeen, en klipmure is op groot skaal gebruik om woongebiede, veekrale en ander ruimtes af te baken.<ref>{{Cite web |title=The Pre-Industrial Architecture of the Transvaal |url=https://francofrescura.sahistory.org.za/architecture/indigenous/indiginous-preindustrial-tvl/ |website=Franco Frescura Archive, South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Teen ongeveer die 13de eeu het die argitektoniese uitleg van Mapungubwe ook ’n toenemende sosiale hiërargie weerspieël, met die politieke elite wat afgesonder op Mapungubwe-heuwel gewoon het terwyl die meerderheid van die bevolking op die omliggende vlaktes gevestig was.<ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/list/1099/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref> Hierdie uiteenlopende tradisies toon dat die visuele kultuur van prekoloniale Suid-Afrika nie tot rotskuns beperk was nie. Estetiese uitdrukking was verweef met alledaagse lewe, [[tegnologie]], identiteit, handel, ritueel en politieke gesag, en het in media gewissel van die versiering van die liggaam en huishoudelike keramiek tot argitektuur en die goudbewerking van komplekse Ystertydperkstate. ==Vroeë koloniale kuns, 17de en 18de eeu== Met die stigting van 'n verversingspos deur die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] (VOC) aan die [[Kaap]] in 1652 is Europese beeldtradisies na die gebied oorgedra. Dit het naas die bestaande kuns- en materiële tradisies van die [[Khoikhoi]], [[San]] en ander inheemse gemeenskappe ontwikkel. Die visuele kultuur van die vroeë kolonie het skilderye, tekeninge, kaarte, boukundige ontwerpe en dekoratiewe voorwerpe ingesluit. Baie van hierdie werke is nie as selfstandige fynkuns geskep nie, maar het praktiese, wetenskaplike, administratiewe of dokumentêre funksies vervul.<ref name="Fehr">{{cite web |title=The Castle of Good Hope: William Fehr Collection |url=https://www.iziko.org.za/museums/the-castle-of-good-hope/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=5 September 2026}}</ref> Kaarte, seeprofiele en topografiese tekeninge was vir die VOC belangrik omdat dit navigasie, verdediging, grondbesit en die uitbreiding van die kolonie ondersteun het. Kunstenaars en reisigers het ook die Kaapse landskap, nedersettings en inwoners uitgebeeld. Hierdie voorstellings het waardevolle historiese inligting bewaar, maar weerspieël terselfdertyd die belange en wêreldbeskouing van Europese reisigers, amptenare en koloniale beskermhere. Uitbeeldings van Khoekhoe-, San- en ander gemeenskappe moet daarom ook as koloniale voorstellings gelees word en nie bloot as neutrale weergawes van hul voorkoms en leefwyses nie. Een van die vroegste bekende tekenaars wat aan die Kaap werksaam was, was die Duitsgebore apteker en kunstenaar [[Hendrik Claudius]]. Hy het in 1682 uit [[Batavia]] aan die Kaap aangekom en waterverftekeninge van plaaslike plante en diere vervaardig. Hy het ook aan ekspedisies na die binneland deelgeneem. Honderde natuurhistoriese illustrasies word aan hom toegeskryf, waaronder werk wat met die ''Codex Witsenii'' verbind word.<ref name="Claudius">{{cite web |title=Claudius, Hendrik |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=520 |work=S2A3 Biographical Database of Southern African Science |access-date=5 September 2026}}</ref> Hierdie soort illustrasie het 'n belangrike rol gespeel in die Europese optekening en klassifikasie van die Kaap se fauna en flora. Gedurende die tweede helfte van die 18de eeu het reisekspedisies 'n groot hoeveelheid visuele materiaal opgelewer. [[Johannes Schumacher]], 'n VOC-soldaat en tekenaar, het Hendrik Swellengrebel die Jongere op sy reise van 1776 en 1777 vergesel. Sy waterverftekeninge beeld Kaapse dorpe, plase, landskappe en tonele uit die binneland uit en tel onder die vroeë topografiese voorstellings van hierdie gebiede.<ref name="Swellengrebel">{{cite web |title=Hendrik Swellengrebel in Africa: Journals of Three Journeys in 1776–1777 |url=https://hipsa.org.za/publication/hendrik-swellengrebel-in-africa-journals-of-three-journeys-in-1776-1777/ |publisher=Historical Publications Southern Africa |access-date=5 September 2026}}</ref> Die soldaat, ontdekkingsreisiger en natuurkundige [[Robert Jacob Gordon]] het tussen 1777 en 1795 talle reise deur Suider-Afrika onderneem. Hy en tekenaars wat met hom saamgewerk het, het honderde gekleurde tekeninge, panoramas en kaarte van landskappe, plante, diere en mense vervaardig.<ref name="GordonUCT">{{cite web |title=Robert Jacob Gordon Journal Archive |url=https://ibali.uct.ac.za/s/rjgj/ |publisher=Universiteit van Kaapstad |access-date=5 September 2026}}</ref> Gordon se visuele en geskrewe nalatenskap vorm een van die omvangrykste rekords van die Kaap gedurende die laat 18de eeu, maar is ook deel van die koloniale proses waardeur grondgebied en gemeenskappe opgeteken, geklassifiseer en vir Europese gehore voorgestel is.<ref>{{cite web |title=Robert Jacob Gordon: Writings and Drawings |url=https://www.robertjacobgordon.nl/ |publisher=Rijksmuseum en Brenthurst Library |access-date=5 September 2026}}</ref> Portretskildering was in hierdie tyd hoofsaaklik tot koloniale amptenare en welgestelde inwoners beperk. Die breër visuele kultuur het egter ook Kaapse meubels, silwerwerk, keramiek, glasware en argitektoniese versiering ingesluit. Hierdie voorwerpe is dikwels deur plaaslike ambagslui vervaardig en het Europese ontwerpe met materiale, tegnieke en invloede uit Afrika en die gebiede rondom die [[Indiese Oseaan]] verbind. Versamelings soos die [[William Fehr-versameling]] bevat skilderye, werke op papier, meubels en ander dekoratiewe kuns wat die visuele en materiële kultuur van die koloniale Kaap dokumenteer.<ref name="Fehr"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Artikels oor Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kuns]] [[Kategorie:Suid-Afrika]] sjqcq1dy7c5h0qt0pth7b2t8ufrd0gh 2965280 2965275 2026-09-05T18:14:33Z Sobaka 328 /* Vroeë koloniale kuns, 17de en 18de eeu */ Beeld 2965280 wikitext text/x-wiki '''Suid-Afrikaanse kuns''' omvat die visuele [[kuns]]tradisies wat oor duisende jare ontwikkel het in die gebied wat vandag as [[Suid-Afrika]] bekend staan. Dit sluit prehistoriese [[rotskuns]] en dekoratiewe voorwerpe, die kunstradisies van inheemse gemeenskappe, kuns wat tydens die koloniale en apartheidstydperke ontstaan het, asook moderne en kontemporêre Suid-Afrikaanse kuns. Van die vroegste bekende getuienis van [[Simbool|simboliese]] en artistieke gedrag deur moderne mense is in Suid-Afrika gevind. Argeologiese opgrawings by onder meer [[Blombosgrot]] in die [[Wes-Kaap]] het gegraveerde [[Oker (kleur)|oker]]stukke, skulpkraletjies en toerusting vir die verwerking van oker opgelewer. Sommige van hierdie vondste dateer van ongeveer 100 000 jaar gelede en word deur navorsers verbind met die ontwikkeling van simboliese denke en komplekse menslike gedrag. Geperforeerde [[skulp]]e van ongeveer 75 000 jaar oud, wat waarskynlik as persoonlike versiering gebruik is, is ook daar gevind. Hierdie ontdekkings vorm deel van die omvangryke [[argeologie]]se getuienis vir die vroeë ontwikkeling van [[Homo sapiens]] in Suider-Afrika. Die [[San]] en ander [[Khoisan]]-gemeenskappe het ’n besonder ryk tradisie van [[rotskuns]] nagelaat. Duisende rotskilderye en gravures kom regoor Suider-Afrika voor, met belangrike konsentrasies in onder meer die [[Drakensberge]].<ref name="South African art">{{cite web|title=South African art|url=http://www.southafrica.info/about/arts/art.htm#.Vw5td8d6FlI|website=www.southafrica.info|access-date=13 April 2016}}</ref> Hierdie kuns beeld mense, diere, jagtonele en rituele of geestelike temas uit en bied belangrike insigte in die [[wêreldbeskouing]]s en sosiale lewe van vroeë jagter-versamelaarsgemeenskappe. Met die latere vestiging en uitbreiding van Bantoesprekende gemeenskappe in Suider-Afrika het verdere kunstradisies ontwikkel, onder meer in [[pottebakkery]], metaalwerk, kralewerk, houtsneewerk en [[argitektuur]]. Vanaf die koloniale tydperk het Suid-Afrikaanse kuns toenemend deur die wisselwerking tussen plaaslike tradisies en Europese artistieke strominge ontwikkel. Nederlandse en later Britse invloede was onder meer sigbaar in [[skilderkuns]], argitektuur, meubelmaak en dekoratiewe kuns, terwyl [[Afrikaners|Afrikaner]]-volkskuns en uiteenlopende Afrika-kunstradisies hul eie ontwikkeling voortgesit het. Gedurende die 20ste eeu het industrialisering, [[verstedeliking]] en [[apartheid]] ingrypende gevolge vir Suid-Afrikaanse kunstenaars en kunsproduksie gehad. Nuwe kunsvorme het onder meer in myngemeenskappe en stedelike woongebiede ontstaan, terwyl kunstenaars toenemend temas soos [[identiteit]], ras, politieke onderdrukking en [[sosiale verandering]] ondersoek het. Kunstenaars het ’n groot verskeidenheid materiale en mediums gebruik, van tradisionele skilder- en beeldhoukuns tot kralewerk, draadwerk en gevonde of herwonne materiaal. Sedert die einde van apartheid het Suid-Afrikaanse kuns verder ontwikkel binne ’n internasionaal geïntegreerde kontemporêre kunswêreld, terwyl temas soos [[geskiedenis]], identiteit, ongelykheid, [[grond]], [[geheue]] en [[postkolonialisme]] steeds ’n belangrike rol speel. ==Paleolitiese rotskuns== [[Lêer:San Bushman rock art Perdekop Farm North of Mossel bay.jpg|links|duimnael|San-rotstekeninge, Perdekop-plaas, (Mosselbaai, Suid-Afrika).]] Die pre-Bantoe-volke wat vanaf ongeveer 30 000 v.C. suidwaarts migreer het, was nomadiese jagter-versamelaars wat grotte as wonings verkies het. Voor die opkoms van die [[Nguni-taalfamilie|Nguni]]-volke langs die oos- en suidkus en in sentraal-Afrika, was hierdie nomadiese jagters wyd verspreid. Daar word geglo dat hulle Suid-Afrika minstens 1000 jaar gelede binnegekom het. Hulle het baie tekens van lewe gelaat, soos [[Boesmanrotskuns|kunswerke]] ([[San]]-skilderye) wat jag, huishoudelike en magie-verwante kuns uitbeeld.<ref name="Britannica">{{cite web|title=Paleolithic Period|url=http://www.britannica.com/event/Paleolithic-Period|website=Britannica|access-date=13 April 2016}}</ref> Daar is 'n stilistiese eenheid regoor die streek en selfs met meer antieke kuns in die Tassili n'Ajjer-streek van Noord-Afrika, en ook in wat nou woestyn [[Tsjad]] is, maar eens 'n welige landskap was. Die figure is dinamies en verleng, en die kleure (waarskynlik afgelei van grond- en plantpigmente, en moontlik van insekte) kombineer [[Oker (kleur)|oker]]rooi, wit, grys, swart en baie warm kleure wat wissel van rooi tot primêre geel. Tipiese onderwerpe sluit in [[jag]], wat dikwels groot diere uitbeeld wat nie meer die streek in die moderne era bewoon nie, met groot akkuraatheid; [[oorlogvoering]] tussen mense; [[dans]]; huishoudelike tonele; en verskeie beelde van verskeie diere, insluitend kameelperde, wildsbokke van baie soorte en slange. Die laaste van hierdie werke is aangrypend in sy voorstelling van groter, donkerder mense en selfs van wit jagters te perd, wat albei die San-mense sou vervang. Baie van die "dansende" figure is versier met kenmerkende patrone en dra moontlik maskers en ander feestelike klere. Ander skilderye, wat patroonvierhoeke en ander simbole uitbeeld, is onduidelik in hul betekenis en is moontlik nie-verteenwoordigend. Soortgelyke simbole word wêreldwyd in sjamanistiese kuns gesien. Hierdie kunsvorm word versprei van Angola in die weste tot [[Mosambiek]] en [[Kenia]], dwarsdeur [[Zimbabwe]] en Suid-Afrika, en dwarsdeur [[Botswana]] waar grottoestande bewaring teen die elemente bevoordeel het. ==Prekoloniale kuns buite rotskuns== Prekoloniale visuele en materiële kultuur in Suid-Afrika het veel verder as rotskuns gestrek en het onder meer liggaamsversiering, kralewerk, [[keramiek]], [[metaalbewerking]], houtwerk en argitektuur ingesluit. Baie van hierdie voorwerpe het terselfdertyd praktiese, sosiale, rituele en estetiese funksies vervul, en dit is daarom nie altyd moontlik om moderne onderskeidings tussen kuns, handwerk en gebruiksvoorwerpe daarop toe te pas nie. Argeologiese versamelings uit Suid-Afrika bevat onder meer versierde beenvoorwerpe, skulphangertjies, volstruiseierdopkrale, keramiek en ander dekoratiewe voorwerpe uit die [[Steentydperk]] en [[Ystertydperk]].<ref>{{Cite web |title=Archaeology |url=https://www.iziko.org.za/collection/archaeology/ |website=Iziko Museums of South Africa |access-date=4 September 2026}}</ref> Iziko Museums se etnografiese versamelings sluit ook [[Khoisan]]-kleredrag, inheemse kralewerk, mandjiewerk en keramiek in.<ref>{{Cite web |title=Social History Centre |url=https://www.iziko.org.za/museums/social-history-centre/ |website=Iziko Museums of South Africa |access-date=4 September 2026}}</ref> Versiering van die liggaam het ’n lang geskiedenis in suidelike Afrika. Voor die grootskaalse invoer van Europese glaskrale is krale onder meer van volstruiseierdop, been, skulpe, hout en klip vervaardig. Hierdie materiale is as halssnoere, [[gordel]]s en ander vorme van persoonlike versiering gebruik. In latere eeue het ingevoerde glas- en keramiekkrale toenemend plaaslike materiale aangevul en uiteindelik ’n belangrike komponent van die uitgebreide kralewerktradisies van onder meer Nguni-sprekende gemeenskappe geword.<ref>{{Cite web |title=Belt (Umutsha) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/314790 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=4 September 2026}}</ref> Kralewerk kon benewens versiering ook ouderdom, [[geslag]], status en ander aspekte van sosiale identiteit aandui.<ref>{{Cite web |title=Belt (Umutsha) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/318023 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=4 September 2026}}</ref> Keramiek vorm een van die belangrikste oorblywende uitdrukkings van prekoloniale materiële kultuur. Vanaf die eerste millennium n.C. het landbougemeenskappe in verskillende dele van Suid-Afrika potte vervaardig waarvan vorm, afwerking en ingekerfde of ingeprikte versiering tussen streke en tydperke verskil het. Argeoloë gebruik keramiekstyle onder andere om kulturele kontakte, tegnologiese verandering en die verspreiding van gemeenskappe te bestudeer.<ref>{{Cite journal |last1=Pikirayi |first1=Innocent |last2=Lindahl |first2=Anders |year=2013 |title=Ceramics, ethnohistory, and ethnography: locating meaning in southern African Iron Age ceramic assemblages |journal=African Archaeological Review |volume=30 |issue=4 |pages=455–475|https://www.researchgate.net/publication/259633295_Ceramics_Ethnohistory_and_Ethnography_Locating_Meaning_in_Southern_African_Iron_Age_Ceramic_Assemblages |doi=10.1007/s10437-013-9147-0}}</ref> Onder [[Sotho]]-[[Tswana]]- en [[Nguni-taalfamilie|Nguni]]-sprekende gemeenskappe het kenmerkende keramiektradisies oor eeue ontwikkel, terwyl vervaardigingstegnieke, grondstowwe en dekorasie ook binne dieselfde kulturele gebied kon verskil.<ref>{{Cite web |title=Archaeology Ceramics Lab |url=https://www.up.ac.za/anthropology-archaeology/archaeology-ceramics-lab |website=University of Pretoria |access-date=4 September 2026}}</ref> Metaalbewerking het vanaf die vroeë [[Ystertydperk]] ’n verdere belangrike vorm van tegnologiese en materiële uitdrukking geword. Argeologiese terreine soos [[Broederstroom]] wes van [[Pretoria]] toon dat [[yster]] reeds tussen ongeveer 550 en 700 n.C. daar gesmee is.<ref>{{Cite web |title=Prehistory of the Pretoria area |url=https://sahistory.org.za/article/prehistory-pretoria-area |website=South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Benewens werktuie is [[koper]], yster en later [[goud]] ook vir [[Juweliersware|juwele]], ornamente en voorwerpe wat met status verbind is, gebruik. Vroeë Sotho-sprekende gemeenskappe het byvoorbeeld gevestigde tradisies van metaalbewerking gehad, waarvan argeologiese getuienis op verskeie terreine in Gauteng, Noordwes en Limpopo gevind is.<ref>{{Cite web |title=Sotho (South Sotho or Basotho) |url=https://sahistory.org.za/article/sotho-south-sotho-or-basotho |website=South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Die mees opvallende voorbeeld van prekoloniale metaal- en dekoratiewe kuns in Suid-Afrika kom uit [[Mapungubwe]], wat tussen ongeveer 900 en 1300 n.C. tot die belangrikste politieke en handelsentrums in die binneland van Suider-Afrika ontwikkel het. Die terrein het voorwerpe van goud, koper, yster, ivoor, keramiek en ingevoerde glaskrale opgelewer. Die bekendste voorwerp is die [[Goue renoster van Mapungubwe]], waarvan die dun goudfoelie oor ’n gekerfde houtkern aangebring is. Ander goue voorwerpe sluit krale, armbande, draad, penne en met goud bedekte dier- en houerfigure in.<ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/list/1099/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape: Nomination File |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1099.pdf |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref> Die vervaardiging van hierdie voorwerpe dui op hoogs ontwikkelde metaalbewerking en op die gebruik van visuele materiaal om rykdom, elite-status en politieke gesag uit te druk. Argitektuur en die uitleg van nedersettings was eweneens ’n betekenisvolle deel van prekoloniale visuele kultuur. [[Khoekhoen|Khoekhoe]]-veeboere het onder meer draagbare koepelvormige wonings van raamwerke, rietmatte en diervelle gebruik, terwyl Nguni-sprekende landbougemeenskappe hoofsaaklik grasbedekte koepelvormige wonings gebou het. Onder Sotho-Tswana-gemeenskappe was ronde of silindriese huise met koniese dakke algemeen, en klipmure is op groot skaal gebruik om woongebiede, veekrale en ander ruimtes af te baken.<ref>{{Cite web |title=The Pre-Industrial Architecture of the Transvaal |url=https://francofrescura.sahistory.org.za/architecture/indigenous/indiginous-preindustrial-tvl/ |website=Franco Frescura Archive, South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Teen ongeveer die 13de eeu het die argitektoniese uitleg van Mapungubwe ook ’n toenemende sosiale hiërargie weerspieël, met die politieke elite wat afgesonder op Mapungubwe-heuwel gewoon het terwyl die meerderheid van die bevolking op die omliggende vlaktes gevestig was.<ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/list/1099/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref> Hierdie uiteenlopende tradisies toon dat die visuele kultuur van prekoloniale Suid-Afrika nie tot rotskuns beperk was nie. Estetiese uitdrukking was verweef met alledaagse lewe, [[tegnologie]], identiteit, handel, ritueel en politieke gesag, en het in media gewissel van die versiering van die liggaam en huishoudelike keramiek tot argitektuur en die goudbewerking van komplekse Ystertydperkstate. ==Vroeë koloniale kuns, 17de en 18de eeu== Met die stigting van 'n verversingspos deur die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] (VOC) aan die [[Kaap]] in 1652 is Europese beeldtradisies na die gebied oorgedra. Dit het naas die bestaande kuns- en materiële tradisies van die [[Khoikhoi]], [[San]] en ander inheemse gemeenskappe ontwikkel. Die visuele kultuur van die vroeë kolonie het skilderye, tekeninge, kaarte, boukundige ontwerpe en dekoratiewe voorwerpe ingesluit. Baie van hierdie werke is nie as selfstandige fynkuns geskep nie, maar het praktiese, wetenskaplike, administratiewe of dokumentêre funksies vervul.<ref name="Fehr">{{cite web |title=The Castle of Good Hope: William Fehr Collection |url=https://www.iziko.org.za/museums/the-castle-of-good-hope/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=5 September 2026}}</ref> Kaarte, seeprofiele en topografiese tekeninge was vir die VOC belangrik omdat dit navigasie, verdediging, grondbesit en die uitbreiding van die kolonie ondersteun het. Kunstenaars en reisigers het ook die Kaapse landskap, nedersettings en inwoners uitgebeeld. Hierdie voorstellings het waardevolle historiese inligting bewaar, maar weerspieël terselfdertyd die belange en wêreldbeskouing van Europese reisigers, amptenare en koloniale beskermhere. Uitbeeldings van Khoekhoe-, San- en ander gemeenskappe moet daarom ook as koloniale voorstellings gelees word en nie bloot as neutrale weergawes van hul voorkoms en leefwyses nie. Een van die vroegste bekende tekenaars wat aan die Kaap werksaam was, was die Duitsgebore apteker en kunstenaar [[Hendrik Claudius]]. Hy het in 1682 uit [[Batavia]] aan die Kaap aangekom en waterverftekeninge van plaaslike plante en diere vervaardig. Hy het ook aan ekspedisies na die binneland deelgeneem. Honderde natuurhistoriese illustrasies word aan hom toegeskryf, waaronder werk wat met die ''Codex Witsenii'' verbind word.<ref name="Claudius">{{cite web |title=Claudius, Hendrik |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=520 |work=S2A3 Biographical Database of Southern African Science |access-date=5 September 2026}}</ref> Hierdie soort illustrasie het 'n belangrike rol gespeel in die Europese optekening en klassifikasie van die Kaap se fauna en flora. Gedurende die tweede helfte van die 18de eeu het reisekspedisies 'n groot hoeveelheid visuele materiaal opgelewer. [[Johannes Schumacher]], 'n VOC-soldaat en tekenaar, het Hendrik Swellengrebel die Jongere op sy reise van 1776 en 1777 vergesel. Sy waterverftekeninge beeld Kaapse dorpe, plase, landskappe en tonele uit die binneland uit en tel onder die vroeë topografiese voorstellings van hierdie gebiede.<ref name="Swellengrebel">{{cite web |title=Hendrik Swellengrebel in Africa: Journals of Three Journeys in 1776–1777 |url=https://hipsa.org.za/publication/hendrik-swellengrebel-in-africa-journals-of-three-journeys-in-1776-1777/ |publisher=Historical Publications Southern Africa |access-date=5 September 2026}}</ref> [[Lêer:De veeplaats Queekvallei van de weduwe Zacharias de Beer, oost van de Gamkarivier, RP-T-1914-17-65.jpg|duimnael|Die veeplaas Queekvallei van die weduwee Zacharias die Beer, oos van die Gamkarivier deur Robert Gordon. (geskep tussen Augustus 1778 en Januarie 1779)]] Die soldaat, ontdekkingsreisiger en natuurkundige [[Robert Jacob Gordon]] het tussen 1777 en 1795 talle reise deur Suider-Afrika onderneem. Hy en tekenaars wat met hom saamgewerk het, het honderde gekleurde tekeninge, panoramas en kaarte van landskappe, plante, diere en mense vervaardig.<ref name="GordonUCT">{{cite web |title=Robert Jacob Gordon Journal Archive |url=https://ibali.uct.ac.za/s/rjgj/ |publisher=Universiteit van Kaapstad |access-date=5 September 2026}}</ref> Gordon se visuele en geskrewe nalatenskap vorm een van die omvangrykste rekords van die Kaap gedurende die laat 18de eeu, maar is ook deel van die koloniale proses waardeur grondgebied en gemeenskappe opgeteken, geklassifiseer en vir Europese gehore voorgestel is.<ref>{{cite web |title=Robert Jacob Gordon: Writings and Drawings |url=https://www.robertjacobgordon.nl/ |publisher=Rijksmuseum en Brenthurst Library |access-date=5 September 2026}}</ref> Portretskildering was in hierdie tyd hoofsaaklik tot koloniale amptenare en welgestelde inwoners beperk. Die breër visuele kultuur het egter ook Kaapse meubels, silwerwerk, keramiek, glasware en argitektoniese versiering ingesluit. Hierdie voorwerpe is dikwels deur plaaslike ambagslui vervaardig en het Europese ontwerpe met materiale, tegnieke en invloede uit Afrika en die gebiede rondom die [[Indiese Oseaan]] verbind. Versamelings soos die [[William Fehr-versameling]] bevat skilderye, werke op papier, meubels en ander dekoratiewe kuns wat die visuele en materiële kultuur van die koloniale Kaap dokumenteer.<ref name="Fehr"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Artikels oor Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kuns]] [[Kategorie:Suid-Afrika]] gltuvisswih51lnoxr23qc4ptu5fyn9 2965281 2965280 2026-09-05T18:16:43Z Sobaka 328 /* Vroeë koloniale kuns, 17de en 18de eeu */ skakel 2965281 wikitext text/x-wiki '''Suid-Afrikaanse kuns''' omvat die visuele [[kuns]]tradisies wat oor duisende jare ontwikkel het in die gebied wat vandag as [[Suid-Afrika]] bekend staan. Dit sluit prehistoriese [[rotskuns]] en dekoratiewe voorwerpe, die kunstradisies van inheemse gemeenskappe, kuns wat tydens die koloniale en apartheidstydperke ontstaan het, asook moderne en kontemporêre Suid-Afrikaanse kuns. Van die vroegste bekende getuienis van [[Simbool|simboliese]] en artistieke gedrag deur moderne mense is in Suid-Afrika gevind. Argeologiese opgrawings by onder meer [[Blombosgrot]] in die [[Wes-Kaap]] het gegraveerde [[Oker (kleur)|oker]]stukke, skulpkraletjies en toerusting vir die verwerking van oker opgelewer. Sommige van hierdie vondste dateer van ongeveer 100 000 jaar gelede en word deur navorsers verbind met die ontwikkeling van simboliese denke en komplekse menslike gedrag. Geperforeerde [[skulp]]e van ongeveer 75 000 jaar oud, wat waarskynlik as persoonlike versiering gebruik is, is ook daar gevind. Hierdie ontdekkings vorm deel van die omvangryke [[argeologie]]se getuienis vir die vroeë ontwikkeling van [[Homo sapiens]] in Suider-Afrika. Die [[San]] en ander [[Khoisan]]-gemeenskappe het ’n besonder ryk tradisie van [[rotskuns]] nagelaat. Duisende rotskilderye en gravures kom regoor Suider-Afrika voor, met belangrike konsentrasies in onder meer die [[Drakensberge]].<ref name="South African art">{{cite web|title=South African art|url=http://www.southafrica.info/about/arts/art.htm#.Vw5td8d6FlI|website=www.southafrica.info|access-date=13 April 2016}}</ref> Hierdie kuns beeld mense, diere, jagtonele en rituele of geestelike temas uit en bied belangrike insigte in die [[wêreldbeskouing]]s en sosiale lewe van vroeë jagter-versamelaarsgemeenskappe. Met die latere vestiging en uitbreiding van Bantoesprekende gemeenskappe in Suider-Afrika het verdere kunstradisies ontwikkel, onder meer in [[pottebakkery]], metaalwerk, kralewerk, houtsneewerk en [[argitektuur]]. Vanaf die koloniale tydperk het Suid-Afrikaanse kuns toenemend deur die wisselwerking tussen plaaslike tradisies en Europese artistieke strominge ontwikkel. Nederlandse en later Britse invloede was onder meer sigbaar in [[skilderkuns]], argitektuur, meubelmaak en dekoratiewe kuns, terwyl [[Afrikaners|Afrikaner]]-volkskuns en uiteenlopende Afrika-kunstradisies hul eie ontwikkeling voortgesit het. Gedurende die 20ste eeu het industrialisering, [[verstedeliking]] en [[apartheid]] ingrypende gevolge vir Suid-Afrikaanse kunstenaars en kunsproduksie gehad. Nuwe kunsvorme het onder meer in myngemeenskappe en stedelike woongebiede ontstaan, terwyl kunstenaars toenemend temas soos [[identiteit]], ras, politieke onderdrukking en [[sosiale verandering]] ondersoek het. Kunstenaars het ’n groot verskeidenheid materiale en mediums gebruik, van tradisionele skilder- en beeldhoukuns tot kralewerk, draadwerk en gevonde of herwonne materiaal. Sedert die einde van apartheid het Suid-Afrikaanse kuns verder ontwikkel binne ’n internasionaal geïntegreerde kontemporêre kunswêreld, terwyl temas soos [[geskiedenis]], identiteit, ongelykheid, [[grond]], [[geheue]] en [[postkolonialisme]] steeds ’n belangrike rol speel. ==Paleolitiese rotskuns== [[Lêer:San Bushman rock art Perdekop Farm North of Mossel bay.jpg|links|duimnael|San-rotstekeninge, Perdekop-plaas, (Mosselbaai, Suid-Afrika).]] Die pre-Bantoe-volke wat vanaf ongeveer 30 000 v.C. suidwaarts migreer het, was nomadiese jagter-versamelaars wat grotte as wonings verkies het. Voor die opkoms van die [[Nguni-taalfamilie|Nguni]]-volke langs die oos- en suidkus en in sentraal-Afrika, was hierdie nomadiese jagters wyd verspreid. Daar word geglo dat hulle Suid-Afrika minstens 1000 jaar gelede binnegekom het. Hulle het baie tekens van lewe gelaat, soos [[Boesmanrotskuns|kunswerke]] ([[San]]-skilderye) wat jag, huishoudelike en magie-verwante kuns uitbeeld.<ref name="Britannica">{{cite web|title=Paleolithic Period|url=http://www.britannica.com/event/Paleolithic-Period|website=Britannica|access-date=13 April 2016}}</ref> Daar is 'n stilistiese eenheid regoor die streek en selfs met meer antieke kuns in die Tassili n'Ajjer-streek van Noord-Afrika, en ook in wat nou woestyn [[Tsjad]] is, maar eens 'n welige landskap was. Die figure is dinamies en verleng, en die kleure (waarskynlik afgelei van grond- en plantpigmente, en moontlik van insekte) kombineer [[Oker (kleur)|oker]]rooi, wit, grys, swart en baie warm kleure wat wissel van rooi tot primêre geel. Tipiese onderwerpe sluit in [[jag]], wat dikwels groot diere uitbeeld wat nie meer die streek in die moderne era bewoon nie, met groot akkuraatheid; [[oorlogvoering]] tussen mense; [[dans]]; huishoudelike tonele; en verskeie beelde van verskeie diere, insluitend kameelperde, wildsbokke van baie soorte en slange. Die laaste van hierdie werke is aangrypend in sy voorstelling van groter, donkerder mense en selfs van wit jagters te perd, wat albei die San-mense sou vervang. Baie van die "dansende" figure is versier met kenmerkende patrone en dra moontlik maskers en ander feestelike klere. Ander skilderye, wat patroonvierhoeke en ander simbole uitbeeld, is onduidelik in hul betekenis en is moontlik nie-verteenwoordigend. Soortgelyke simbole word wêreldwyd in sjamanistiese kuns gesien. Hierdie kunsvorm word versprei van Angola in die weste tot [[Mosambiek]] en [[Kenia]], dwarsdeur [[Zimbabwe]] en Suid-Afrika, en dwarsdeur [[Botswana]] waar grottoestande bewaring teen die elemente bevoordeel het. ==Prekoloniale kuns buite rotskuns== Prekoloniale visuele en materiële kultuur in Suid-Afrika het veel verder as rotskuns gestrek en het onder meer liggaamsversiering, kralewerk, [[keramiek]], [[metaalbewerking]], houtwerk en argitektuur ingesluit. Baie van hierdie voorwerpe het terselfdertyd praktiese, sosiale, rituele en estetiese funksies vervul, en dit is daarom nie altyd moontlik om moderne onderskeidings tussen kuns, handwerk en gebruiksvoorwerpe daarop toe te pas nie. Argeologiese versamelings uit Suid-Afrika bevat onder meer versierde beenvoorwerpe, skulphangertjies, volstruiseierdopkrale, keramiek en ander dekoratiewe voorwerpe uit die [[Steentydperk]] en [[Ystertydperk]].<ref>{{Cite web |title=Archaeology |url=https://www.iziko.org.za/collection/archaeology/ |website=Iziko Museums of South Africa |access-date=4 September 2026}}</ref> Iziko Museums se etnografiese versamelings sluit ook [[Khoisan]]-kleredrag, inheemse kralewerk, mandjiewerk en keramiek in.<ref>{{Cite web |title=Social History Centre |url=https://www.iziko.org.za/museums/social-history-centre/ |website=Iziko Museums of South Africa |access-date=4 September 2026}}</ref> Versiering van die liggaam het ’n lang geskiedenis in suidelike Afrika. Voor die grootskaalse invoer van Europese glaskrale is krale onder meer van volstruiseierdop, been, skulpe, hout en klip vervaardig. Hierdie materiale is as halssnoere, [[gordel]]s en ander vorme van persoonlike versiering gebruik. In latere eeue het ingevoerde glas- en keramiekkrale toenemend plaaslike materiale aangevul en uiteindelik ’n belangrike komponent van die uitgebreide kralewerktradisies van onder meer Nguni-sprekende gemeenskappe geword.<ref>{{Cite web |title=Belt (Umutsha) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/314790 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=4 September 2026}}</ref> Kralewerk kon benewens versiering ook ouderdom, [[geslag]], status en ander aspekte van sosiale identiteit aandui.<ref>{{Cite web |title=Belt (Umutsha) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/318023 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=4 September 2026}}</ref> Keramiek vorm een van die belangrikste oorblywende uitdrukkings van prekoloniale materiële kultuur. Vanaf die eerste millennium n.C. het landbougemeenskappe in verskillende dele van Suid-Afrika potte vervaardig waarvan vorm, afwerking en ingekerfde of ingeprikte versiering tussen streke en tydperke verskil het. Argeoloë gebruik keramiekstyle onder andere om kulturele kontakte, tegnologiese verandering en die verspreiding van gemeenskappe te bestudeer.<ref>{{Cite journal |last1=Pikirayi |first1=Innocent |last2=Lindahl |first2=Anders |year=2013 |title=Ceramics, ethnohistory, and ethnography: locating meaning in southern African Iron Age ceramic assemblages |journal=African Archaeological Review |volume=30 |issue=4 |pages=455–475|https://www.researchgate.net/publication/259633295_Ceramics_Ethnohistory_and_Ethnography_Locating_Meaning_in_Southern_African_Iron_Age_Ceramic_Assemblages |doi=10.1007/s10437-013-9147-0}}</ref> Onder [[Sotho]]-[[Tswana]]- en [[Nguni-taalfamilie|Nguni]]-sprekende gemeenskappe het kenmerkende keramiektradisies oor eeue ontwikkel, terwyl vervaardigingstegnieke, grondstowwe en dekorasie ook binne dieselfde kulturele gebied kon verskil.<ref>{{Cite web |title=Archaeology Ceramics Lab |url=https://www.up.ac.za/anthropology-archaeology/archaeology-ceramics-lab |website=University of Pretoria |access-date=4 September 2026}}</ref> Metaalbewerking het vanaf die vroeë [[Ystertydperk]] ’n verdere belangrike vorm van tegnologiese en materiële uitdrukking geword. Argeologiese terreine soos [[Broederstroom]] wes van [[Pretoria]] toon dat [[yster]] reeds tussen ongeveer 550 en 700 n.C. daar gesmee is.<ref>{{Cite web |title=Prehistory of the Pretoria area |url=https://sahistory.org.za/article/prehistory-pretoria-area |website=South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Benewens werktuie is [[koper]], yster en later [[goud]] ook vir [[Juweliersware|juwele]], ornamente en voorwerpe wat met status verbind is, gebruik. Vroeë Sotho-sprekende gemeenskappe het byvoorbeeld gevestigde tradisies van metaalbewerking gehad, waarvan argeologiese getuienis op verskeie terreine in Gauteng, Noordwes en Limpopo gevind is.<ref>{{Cite web |title=Sotho (South Sotho or Basotho) |url=https://sahistory.org.za/article/sotho-south-sotho-or-basotho |website=South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Die mees opvallende voorbeeld van prekoloniale metaal- en dekoratiewe kuns in Suid-Afrika kom uit [[Mapungubwe]], wat tussen ongeveer 900 en 1300 n.C. tot die belangrikste politieke en handelsentrums in die binneland van Suider-Afrika ontwikkel het. Die terrein het voorwerpe van goud, koper, yster, ivoor, keramiek en ingevoerde glaskrale opgelewer. Die bekendste voorwerp is die [[Goue renoster van Mapungubwe]], waarvan die dun goudfoelie oor ’n gekerfde houtkern aangebring is. Ander goue voorwerpe sluit krale, armbande, draad, penne en met goud bedekte dier- en houerfigure in.<ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/list/1099/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape: Nomination File |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1099.pdf |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref> Die vervaardiging van hierdie voorwerpe dui op hoogs ontwikkelde metaalbewerking en op die gebruik van visuele materiaal om rykdom, elite-status en politieke gesag uit te druk. Argitektuur en die uitleg van nedersettings was eweneens ’n betekenisvolle deel van prekoloniale visuele kultuur. [[Khoekhoen|Khoekhoe]]-veeboere het onder meer draagbare koepelvormige wonings van raamwerke, rietmatte en diervelle gebruik, terwyl Nguni-sprekende landbougemeenskappe hoofsaaklik grasbedekte koepelvormige wonings gebou het. Onder Sotho-Tswana-gemeenskappe was ronde of silindriese huise met koniese dakke algemeen, en klipmure is op groot skaal gebruik om woongebiede, veekrale en ander ruimtes af te baken.<ref>{{Cite web |title=The Pre-Industrial Architecture of the Transvaal |url=https://francofrescura.sahistory.org.za/architecture/indigenous/indiginous-preindustrial-tvl/ |website=Franco Frescura Archive, South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Teen ongeveer die 13de eeu het die argitektoniese uitleg van Mapungubwe ook ’n toenemende sosiale hiërargie weerspieël, met die politieke elite wat afgesonder op Mapungubwe-heuwel gewoon het terwyl die meerderheid van die bevolking op die omliggende vlaktes gevestig was.<ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/list/1099/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref> Hierdie uiteenlopende tradisies toon dat die visuele kultuur van prekoloniale Suid-Afrika nie tot rotskuns beperk was nie. Estetiese uitdrukking was verweef met alledaagse lewe, [[tegnologie]], identiteit, handel, ritueel en politieke gesag, en het in media gewissel van die versiering van die liggaam en huishoudelike keramiek tot argitektuur en die goudbewerking van komplekse Ystertydperkstate. ==Vroeë koloniale kuns, 17de en 18de eeu== Met die stigting van 'n verversingspos deur die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] (VOC) aan die [[Kaap]] in 1652 is Europese beeldtradisies na die gebied oorgedra. Dit het naas die bestaande kuns- en materiële tradisies van die [[Khoikhoi]], [[San]] en ander inheemse gemeenskappe ontwikkel. Die visuele kultuur van die vroeë kolonie het skilderye, tekeninge, kaarte, boukundige ontwerpe en dekoratiewe voorwerpe ingesluit. Baie van hierdie werke is nie as selfstandige fynkuns geskep nie, maar het praktiese, wetenskaplike, administratiewe of dokumentêre funksies vervul.<ref name="Fehr">{{cite web |title=The Castle of Good Hope: William Fehr Collection |url=https://www.iziko.org.za/museums/the-castle-of-good-hope/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=5 September 2026}}</ref> Kaarte, seeprofiele en topografiese tekeninge was vir die VOC belangrik omdat dit navigasie, verdediging, grondbesit en die uitbreiding van die kolonie ondersteun het. Kunstenaars en reisigers het ook die Kaapse landskap, nedersettings en inwoners uitgebeeld. Hierdie voorstellings het waardevolle historiese inligting bewaar, maar weerspieël terselfdertyd die belange en wêreldbeskouing van Europese reisigers, amptenare en koloniale beskermhere. Uitbeeldings van Khoekhoe-, San- en ander gemeenskappe moet daarom ook as koloniale voorstellings gelees word en nie bloot as neutrale weergawes van hul voorkoms en leefwyses nie. Een van die vroegste bekende tekenaars wat aan die Kaap werksaam was, was die Duitsgebore apteker en kunstenaar [[Hendrik Claudius]]. Hy het in 1682 uit [[Batavia]] aan die Kaap aangekom en waterverftekeninge van plaaslike plante en diere vervaardig. Hy het ook aan ekspedisies na die binneland deelgeneem. Honderde natuurhistoriese illustrasies word aan hom toegeskryf, waaronder werk wat met die ''Codex Witsenii'' verbind word.<ref name="Claudius">{{cite web |title=Claudius, Hendrik |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=520 |work=S2A3 Biographical Database of Southern African Science |access-date=5 September 2026}}</ref> Hierdie soort illustrasie het 'n belangrike rol gespeel in die Europese optekening en klassifikasie van die Kaap se fauna en flora. Gedurende die tweede helfte van die 18de eeu het reisekspedisies 'n groot hoeveelheid visuele materiaal opgelewer. [[Johannes Schumacher]], 'n VOC-soldaat en tekenaar, het Hendrik Swellengrebel die Jongere op sy reise van 1776 en 1777 vergesel. Sy waterverftekeninge beeld Kaapse dorpe, plase, landskappe en tonele uit die binneland uit en tel onder die vroeë topografiese voorstellings van hierdie gebiede.<ref name="Swellengrebel">{{cite web |title=Hendrik Swellengrebel in Africa: Journals of Three Journeys in 1776–1777 |url=https://hipsa.org.za/publication/hendrik-swellengrebel-in-africa-journals-of-three-journeys-in-1776-1777/ |publisher=Historical Publications Southern Africa |access-date=5 September 2026}}</ref> [[Lêer:De veeplaats Queekvallei van de weduwe Zacharias de Beer, oost van de Gamkarivier, RP-T-1914-17-65.jpg|duimnael|Die veeplaas Queekvallei van die weduwee Zacharias die Beer, oos van die [[Gamkarivier]] deur Robert Gordon. (geskep tussen Augustus 1778 en Januarie 1779)]] Die soldaat, ontdekkingsreisiger en natuurkundige [[Robert Jacob Gordon]] het tussen 1777 en 1795 talle reise deur Suider-Afrika onderneem. Hy en tekenaars wat met hom saamgewerk het, het honderde gekleurde tekeninge, panoramas en kaarte van landskappe, plante, diere en mense vervaardig.<ref name="GordonUCT">{{cite web |title=Robert Jacob Gordon Journal Archive |url=https://ibali.uct.ac.za/s/rjgj/ |publisher=Universiteit van Kaapstad |access-date=5 September 2026}}</ref> Gordon se visuele en geskrewe nalatenskap vorm een van die omvangrykste rekords van die Kaap gedurende die laat 18de eeu, maar is ook deel van die koloniale proses waardeur grondgebied en gemeenskappe opgeteken, geklassifiseer en vir Europese gehore voorgestel is.<ref>{{cite web |title=Robert Jacob Gordon: Writings and Drawings |url=https://www.robertjacobgordon.nl/ |publisher=Rijksmuseum en Brenthurst Library |access-date=5 September 2026}}</ref> Portretskildering was in hierdie tyd hoofsaaklik tot koloniale amptenare en welgestelde inwoners beperk. Die breër visuele kultuur het egter ook Kaapse meubels, silwerwerk, keramiek, glasware en argitektoniese versiering ingesluit. Hierdie voorwerpe is dikwels deur plaaslike ambagslui vervaardig en het Europese ontwerpe met materiale, tegnieke en invloede uit Afrika en die gebiede rondom die [[Indiese Oseaan]] verbind. Versamelings soos die [[William Fehr-versameling]] bevat skilderye, werke op papier, meubels en ander dekoratiewe kuns wat die visuele en materiële kultuur van die koloniale Kaap dokumenteer.<ref name="Fehr"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Artikels oor Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kuns]] [[Kategorie:Suid-Afrika]] 2kz9gkhamc4v54279tav87ma79n2gas 2965284 2965281 2026-09-05T18:34:04Z Sobaka 328 /* Vroeë koloniale kuns, 17de en 18de eeu */ beeld 2965284 wikitext text/x-wiki '''Suid-Afrikaanse kuns''' omvat die visuele [[kuns]]tradisies wat oor duisende jare ontwikkel het in die gebied wat vandag as [[Suid-Afrika]] bekend staan. Dit sluit prehistoriese [[rotskuns]] en dekoratiewe voorwerpe, die kunstradisies van inheemse gemeenskappe, kuns wat tydens die koloniale en apartheidstydperke ontstaan het, asook moderne en kontemporêre Suid-Afrikaanse kuns. Van die vroegste bekende getuienis van [[Simbool|simboliese]] en artistieke gedrag deur moderne mense is in Suid-Afrika gevind. Argeologiese opgrawings by onder meer [[Blombosgrot]] in die [[Wes-Kaap]] het gegraveerde [[Oker (kleur)|oker]]stukke, skulpkraletjies en toerusting vir die verwerking van oker opgelewer. Sommige van hierdie vondste dateer van ongeveer 100 000 jaar gelede en word deur navorsers verbind met die ontwikkeling van simboliese denke en komplekse menslike gedrag. Geperforeerde [[skulp]]e van ongeveer 75 000 jaar oud, wat waarskynlik as persoonlike versiering gebruik is, is ook daar gevind. Hierdie ontdekkings vorm deel van die omvangryke [[argeologie]]se getuienis vir die vroeë ontwikkeling van [[Homo sapiens]] in Suider-Afrika. Die [[San]] en ander [[Khoisan]]-gemeenskappe het ’n besonder ryk tradisie van [[rotskuns]] nagelaat. Duisende rotskilderye en gravures kom regoor Suider-Afrika voor, met belangrike konsentrasies in onder meer die [[Drakensberge]].<ref name="South African art">{{cite web|title=South African art|url=http://www.southafrica.info/about/arts/art.htm#.Vw5td8d6FlI|website=www.southafrica.info|access-date=13 April 2016}}</ref> Hierdie kuns beeld mense, diere, jagtonele en rituele of geestelike temas uit en bied belangrike insigte in die [[wêreldbeskouing]]s en sosiale lewe van vroeë jagter-versamelaarsgemeenskappe. Met die latere vestiging en uitbreiding van Bantoesprekende gemeenskappe in Suider-Afrika het verdere kunstradisies ontwikkel, onder meer in [[pottebakkery]], metaalwerk, kralewerk, houtsneewerk en [[argitektuur]]. Vanaf die koloniale tydperk het Suid-Afrikaanse kuns toenemend deur die wisselwerking tussen plaaslike tradisies en Europese artistieke strominge ontwikkel. Nederlandse en later Britse invloede was onder meer sigbaar in [[skilderkuns]], argitektuur, meubelmaak en dekoratiewe kuns, terwyl [[Afrikaners|Afrikaner]]-volkskuns en uiteenlopende Afrika-kunstradisies hul eie ontwikkeling voortgesit het. Gedurende die 20ste eeu het industrialisering, [[verstedeliking]] en [[apartheid]] ingrypende gevolge vir Suid-Afrikaanse kunstenaars en kunsproduksie gehad. Nuwe kunsvorme het onder meer in myngemeenskappe en stedelike woongebiede ontstaan, terwyl kunstenaars toenemend temas soos [[identiteit]], ras, politieke onderdrukking en [[sosiale verandering]] ondersoek het. Kunstenaars het ’n groot verskeidenheid materiale en mediums gebruik, van tradisionele skilder- en beeldhoukuns tot kralewerk, draadwerk en gevonde of herwonne materiaal. Sedert die einde van apartheid het Suid-Afrikaanse kuns verder ontwikkel binne ’n internasionaal geïntegreerde kontemporêre kunswêreld, terwyl temas soos [[geskiedenis]], identiteit, ongelykheid, [[grond]], [[geheue]] en [[postkolonialisme]] steeds ’n belangrike rol speel. ==Paleolitiese rotskuns== [[Lêer:San Bushman rock art Perdekop Farm North of Mossel bay.jpg|links|duimnael|San-rotstekeninge, Perdekop-plaas, (Mosselbaai, Suid-Afrika).]] Die pre-Bantoe-volke wat vanaf ongeveer 30 000 v.C. suidwaarts migreer het, was nomadiese jagter-versamelaars wat grotte as wonings verkies het. Voor die opkoms van die [[Nguni-taalfamilie|Nguni]]-volke langs die oos- en suidkus en in sentraal-Afrika, was hierdie nomadiese jagters wyd verspreid. Daar word geglo dat hulle Suid-Afrika minstens 1000 jaar gelede binnegekom het. Hulle het baie tekens van lewe gelaat, soos [[Boesmanrotskuns|kunswerke]] ([[San]]-skilderye) wat jag, huishoudelike en magie-verwante kuns uitbeeld.<ref name="Britannica">{{cite web|title=Paleolithic Period|url=http://www.britannica.com/event/Paleolithic-Period|website=Britannica|access-date=13 April 2016}}</ref> Daar is 'n stilistiese eenheid regoor die streek en selfs met meer antieke kuns in die Tassili n'Ajjer-streek van Noord-Afrika, en ook in wat nou woestyn [[Tsjad]] is, maar eens 'n welige landskap was. Die figure is dinamies en verleng, en die kleure (waarskynlik afgelei van grond- en plantpigmente, en moontlik van insekte) kombineer [[Oker (kleur)|oker]]rooi, wit, grys, swart en baie warm kleure wat wissel van rooi tot primêre geel. Tipiese onderwerpe sluit in [[jag]], wat dikwels groot diere uitbeeld wat nie meer die streek in die moderne era bewoon nie, met groot akkuraatheid; [[oorlogvoering]] tussen mense; [[dans]]; huishoudelike tonele; en verskeie beelde van verskeie diere, insluitend kameelperde, wildsbokke van baie soorte en slange. Die laaste van hierdie werke is aangrypend in sy voorstelling van groter, donkerder mense en selfs van wit jagters te perd, wat albei die San-mense sou vervang. Baie van die "dansende" figure is versier met kenmerkende patrone en dra moontlik maskers en ander feestelike klere. Ander skilderye, wat patroonvierhoeke en ander simbole uitbeeld, is onduidelik in hul betekenis en is moontlik nie-verteenwoordigend. Soortgelyke simbole word wêreldwyd in sjamanistiese kuns gesien. Hierdie kunsvorm word versprei van Angola in die weste tot [[Mosambiek]] en [[Kenia]], dwarsdeur [[Zimbabwe]] en Suid-Afrika, en dwarsdeur [[Botswana]] waar grottoestande bewaring teen die elemente bevoordeel het. ==Prekoloniale kuns buite rotskuns== Prekoloniale visuele en materiële kultuur in Suid-Afrika het veel verder as rotskuns gestrek en het onder meer liggaamsversiering, kralewerk, [[keramiek]], [[metaalbewerking]], houtwerk en argitektuur ingesluit. Baie van hierdie voorwerpe het terselfdertyd praktiese, sosiale, rituele en estetiese funksies vervul, en dit is daarom nie altyd moontlik om moderne onderskeidings tussen kuns, handwerk en gebruiksvoorwerpe daarop toe te pas nie. Argeologiese versamelings uit Suid-Afrika bevat onder meer versierde beenvoorwerpe, skulphangertjies, volstruiseierdopkrale, keramiek en ander dekoratiewe voorwerpe uit die [[Steentydperk]] en [[Ystertydperk]].<ref>{{Cite web |title=Archaeology |url=https://www.iziko.org.za/collection/archaeology/ |website=Iziko Museums of South Africa |access-date=4 September 2026}}</ref> Iziko Museums se etnografiese versamelings sluit ook [[Khoisan]]-kleredrag, inheemse kralewerk, mandjiewerk en keramiek in.<ref>{{Cite web |title=Social History Centre |url=https://www.iziko.org.za/museums/social-history-centre/ |website=Iziko Museums of South Africa |access-date=4 September 2026}}</ref> Versiering van die liggaam het ’n lang geskiedenis in suidelike Afrika. Voor die grootskaalse invoer van Europese glaskrale is krale onder meer van volstruiseierdop, been, skulpe, hout en klip vervaardig. Hierdie materiale is as halssnoere, [[gordel]]s en ander vorme van persoonlike versiering gebruik. In latere eeue het ingevoerde glas- en keramiekkrale toenemend plaaslike materiale aangevul en uiteindelik ’n belangrike komponent van die uitgebreide kralewerktradisies van onder meer Nguni-sprekende gemeenskappe geword.<ref>{{Cite web |title=Belt (Umutsha) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/314790 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=4 September 2026}}</ref> Kralewerk kon benewens versiering ook ouderdom, [[geslag]], status en ander aspekte van sosiale identiteit aandui.<ref>{{Cite web |title=Belt (Umutsha) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/318023 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=4 September 2026}}</ref> Keramiek vorm een van die belangrikste oorblywende uitdrukkings van prekoloniale materiële kultuur. Vanaf die eerste millennium n.C. het landbougemeenskappe in verskillende dele van Suid-Afrika potte vervaardig waarvan vorm, afwerking en ingekerfde of ingeprikte versiering tussen streke en tydperke verskil het. Argeoloë gebruik keramiekstyle onder andere om kulturele kontakte, tegnologiese verandering en die verspreiding van gemeenskappe te bestudeer.<ref>{{Cite journal |last1=Pikirayi |first1=Innocent |last2=Lindahl |first2=Anders |year=2013 |title=Ceramics, ethnohistory, and ethnography: locating meaning in southern African Iron Age ceramic assemblages |journal=African Archaeological Review |volume=30 |issue=4 |pages=455–475|https://www.researchgate.net/publication/259633295_Ceramics_Ethnohistory_and_Ethnography_Locating_Meaning_in_Southern_African_Iron_Age_Ceramic_Assemblages |doi=10.1007/s10437-013-9147-0}}</ref> Onder [[Sotho]]-[[Tswana]]- en [[Nguni-taalfamilie|Nguni]]-sprekende gemeenskappe het kenmerkende keramiektradisies oor eeue ontwikkel, terwyl vervaardigingstegnieke, grondstowwe en dekorasie ook binne dieselfde kulturele gebied kon verskil.<ref>{{Cite web |title=Archaeology Ceramics Lab |url=https://www.up.ac.za/anthropology-archaeology/archaeology-ceramics-lab |website=University of Pretoria |access-date=4 September 2026}}</ref> Metaalbewerking het vanaf die vroeë [[Ystertydperk]] ’n verdere belangrike vorm van tegnologiese en materiële uitdrukking geword. Argeologiese terreine soos [[Broederstroom]] wes van [[Pretoria]] toon dat [[yster]] reeds tussen ongeveer 550 en 700 n.C. daar gesmee is.<ref>{{Cite web |title=Prehistory of the Pretoria area |url=https://sahistory.org.za/article/prehistory-pretoria-area |website=South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Benewens werktuie is [[koper]], yster en later [[goud]] ook vir [[Juweliersware|juwele]], ornamente en voorwerpe wat met status verbind is, gebruik. Vroeë Sotho-sprekende gemeenskappe het byvoorbeeld gevestigde tradisies van metaalbewerking gehad, waarvan argeologiese getuienis op verskeie terreine in Gauteng, Noordwes en Limpopo gevind is.<ref>{{Cite web |title=Sotho (South Sotho or Basotho) |url=https://sahistory.org.za/article/sotho-south-sotho-or-basotho |website=South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Die mees opvallende voorbeeld van prekoloniale metaal- en dekoratiewe kuns in Suid-Afrika kom uit [[Mapungubwe]], wat tussen ongeveer 900 en 1300 n.C. tot die belangrikste politieke en handelsentrums in die binneland van Suider-Afrika ontwikkel het. Die terrein het voorwerpe van goud, koper, yster, ivoor, keramiek en ingevoerde glaskrale opgelewer. Die bekendste voorwerp is die [[Goue renoster van Mapungubwe]], waarvan die dun goudfoelie oor ’n gekerfde houtkern aangebring is. Ander goue voorwerpe sluit krale, armbande, draad, penne en met goud bedekte dier- en houerfigure in.<ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/list/1099/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape: Nomination File |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1099.pdf |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref> Die vervaardiging van hierdie voorwerpe dui op hoogs ontwikkelde metaalbewerking en op die gebruik van visuele materiaal om rykdom, elite-status en politieke gesag uit te druk. Argitektuur en die uitleg van nedersettings was eweneens ’n betekenisvolle deel van prekoloniale visuele kultuur. [[Khoekhoen|Khoekhoe]]-veeboere het onder meer draagbare koepelvormige wonings van raamwerke, rietmatte en diervelle gebruik, terwyl Nguni-sprekende landbougemeenskappe hoofsaaklik grasbedekte koepelvormige wonings gebou het. Onder Sotho-Tswana-gemeenskappe was ronde of silindriese huise met koniese dakke algemeen, en klipmure is op groot skaal gebruik om woongebiede, veekrale en ander ruimtes af te baken.<ref>{{Cite web |title=The Pre-Industrial Architecture of the Transvaal |url=https://francofrescura.sahistory.org.za/architecture/indigenous/indiginous-preindustrial-tvl/ |website=Franco Frescura Archive, South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Teen ongeveer die 13de eeu het die argitektoniese uitleg van Mapungubwe ook ’n toenemende sosiale hiërargie weerspieël, met die politieke elite wat afgesonder op Mapungubwe-heuwel gewoon het terwyl die meerderheid van die bevolking op die omliggende vlaktes gevestig was.<ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/list/1099/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref> Hierdie uiteenlopende tradisies toon dat die visuele kultuur van prekoloniale Suid-Afrika nie tot rotskuns beperk was nie. Estetiese uitdrukking was verweef met alledaagse lewe, [[tegnologie]], identiteit, handel, ritueel en politieke gesag, en het in media gewissel van die versiering van die liggaam en huishoudelike keramiek tot argitektuur en die goudbewerking van komplekse Ystertydperkstate. ==Vroeë koloniale kuns, 17de en 18de eeu== Met die stigting van 'n verversingspos deur die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] (VOC) aan die [[Kaap]] in 1652 is Europese beeldtradisies na die gebied oorgedra. Dit het naas die bestaande kuns- en materiële tradisies van die [[Khoikhoi]], [[San]] en ander inheemse gemeenskappe ontwikkel. Die visuele kultuur van die vroeë kolonie het skilderye, tekeninge, kaarte, boukundige ontwerpe en dekoratiewe voorwerpe ingesluit. Baie van hierdie werke is nie as selfstandige fynkuns geskep nie, maar het praktiese, wetenskaplike, administratiewe of dokumentêre funksies vervul.<ref name="Fehr">{{cite web |title=The Castle of Good Hope: William Fehr Collection |url=https://www.iziko.org.za/museums/the-castle-of-good-hope/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=5 September 2026}}</ref> [[Lêer:Hendrik Claudius05.jpg|links|duimnael|Hendrik Claudius se illustrasie van Cordylus cataphractus Boie, 1828.]] Kaarte, seeprofiele en topografiese tekeninge was vir die VOC belangrik omdat dit navigasie, verdediging, grondbesit en die uitbreiding van die kolonie ondersteun het. Kunstenaars en reisigers het ook die Kaapse landskap, nedersettings en inwoners uitgebeeld. Hierdie voorstellings het waardevolle historiese inligting bewaar, maar weerspieël terselfdertyd die belange en wêreldbeskouing van Europese reisigers, amptenare en koloniale beskermhere. Uitbeeldings van Khoekhoe-, San- en ander gemeenskappe moet daarom ook as koloniale voorstellings gelees word en nie bloot as neutrale weergawes van hul voorkoms en leefwyses nie. Een van die vroegste bekende tekenaars wat aan die Kaap werksaam was, was die Duitsgebore apteker en kunstenaar [[Hendrik Claudius]]. Hy het in 1682 uit [[Batavia]] aan die Kaap aangekom en waterverftekeninge van plaaslike plante en diere vervaardig. Hy het ook aan ekspedisies na die binneland deelgeneem. Honderde natuurhistoriese illustrasies word aan hom toegeskryf, waaronder werk wat met die ''Codex Witsenii'' verbind word.<ref name="Claudius">{{cite web |title=Claudius, Hendrik |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=520 |work=S2A3 Biographical Database of Southern African Science |access-date=5 September 2026}}</ref> Hierdie soort illustrasie het 'n belangrike rol gespeel in die Europese optekening en klassifikasie van die Kaap se fauna en flora. Gedurende die tweede helfte van die 18de eeu het reisekspedisies 'n groot hoeveelheid visuele materiaal opgelewer. [[Johannes Schumacher]], 'n VOC-soldaat en tekenaar, het Hendrik Swellengrebel die Jongere op sy reise van 1776 en 1777 vergesel. Sy waterverftekeninge beeld Kaapse dorpe, plase, landskappe en tonele uit die binneland uit en tel onder die vroeë topografiese voorstellings van hierdie gebiede.<ref name="Swellengrebel">{{cite web |title=Hendrik Swellengrebel in Africa: Journals of Three Journeys in 1776–1777 |url=https://hipsa.org.za/publication/hendrik-swellengrebel-in-africa-journals-of-three-journeys-in-1776-1777/ |publisher=Historical Publications Southern Africa |access-date=5 September 2026}}</ref> [[Lêer:De veeplaats Queekvallei van de weduwe Zacharias de Beer, oost van de Gamkarivier, RP-T-1914-17-65.jpg|duimnael|Die veeplaas Queekvallei van die weduwee Zacharias die Beer, oos van die [[Gamkarivier]] deur Robert Gordon. (geskep tussen Augustus 1778 en Januarie 1779)]] Die soldaat, ontdekkingsreisiger en natuurkundige [[Robert Jacob Gordon]] het tussen 1777 en 1795 talle reise deur Suider-Afrika onderneem. Hy en tekenaars wat met hom saamgewerk het, het honderde gekleurde tekeninge, panoramas en kaarte van landskappe, plante, diere en mense vervaardig.<ref name="GordonUCT">{{cite web |title=Robert Jacob Gordon Journal Archive |url=https://ibali.uct.ac.za/s/rjgj/ |publisher=Universiteit van Kaapstad |access-date=5 September 2026}}</ref> Gordon se visuele en geskrewe nalatenskap vorm een van die omvangrykste rekords van die Kaap gedurende die laat 18de eeu, maar is ook deel van die koloniale proses waardeur grondgebied en gemeenskappe opgeteken, geklassifiseer en vir Europese gehore voorgestel is.<ref>{{cite web |title=Robert Jacob Gordon: Writings and Drawings |url=https://www.robertjacobgordon.nl/ |publisher=Rijksmuseum en Brenthurst Library |access-date=5 September 2026}}</ref> Portretskildering was in hierdie tyd hoofsaaklik tot koloniale amptenare en welgestelde inwoners beperk. Die breër visuele kultuur het egter ook Kaapse meubels, silwerwerk, keramiek, glasware en argitektoniese versiering ingesluit. Hierdie voorwerpe is dikwels deur plaaslike ambagslui vervaardig en het Europese ontwerpe met materiale, tegnieke en invloede uit Afrika en die gebiede rondom die [[Indiese Oseaan]] verbind. Versamelings soos die [[William Fehr-versameling]] bevat skilderye, werke op papier, meubels en ander dekoratiewe kuns wat die visuele en materiële kultuur van die koloniale Kaap dokumenteer.<ref name="Fehr"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Artikels oor Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kuns]] [[Kategorie:Suid-Afrika]] o76oc958co7v0u8zl76gkdagwdxa211 2965285 2965284 2026-09-05T18:41:42Z Sobaka 328 /* Vroeë koloniale kuns, 17de en 18de eeu */ 2965285 wikitext text/x-wiki '''Suid-Afrikaanse kuns''' omvat die visuele [[kuns]]tradisies wat oor duisende jare ontwikkel het in die gebied wat vandag as [[Suid-Afrika]] bekend staan. Dit sluit prehistoriese [[rotskuns]] en dekoratiewe voorwerpe, die kunstradisies van inheemse gemeenskappe, kuns wat tydens die koloniale en apartheidstydperke ontstaan het, asook moderne en kontemporêre Suid-Afrikaanse kuns. Van die vroegste bekende getuienis van [[Simbool|simboliese]] en artistieke gedrag deur moderne mense is in Suid-Afrika gevind. Argeologiese opgrawings by onder meer [[Blombosgrot]] in die [[Wes-Kaap]] het gegraveerde [[Oker (kleur)|oker]]stukke, skulpkraletjies en toerusting vir die verwerking van oker opgelewer. Sommige van hierdie vondste dateer van ongeveer 100 000 jaar gelede en word deur navorsers verbind met die ontwikkeling van simboliese denke en komplekse menslike gedrag. Geperforeerde [[skulp]]e van ongeveer 75 000 jaar oud, wat waarskynlik as persoonlike versiering gebruik is, is ook daar gevind. Hierdie ontdekkings vorm deel van die omvangryke [[argeologie]]se getuienis vir die vroeë ontwikkeling van [[Homo sapiens]] in Suider-Afrika. Die [[San]] en ander [[Khoisan]]-gemeenskappe het ’n besonder ryk tradisie van [[rotskuns]] nagelaat. Duisende rotskilderye en gravures kom regoor Suider-Afrika voor, met belangrike konsentrasies in onder meer die [[Drakensberge]].<ref name="South African art">{{cite web|title=South African art|url=http://www.southafrica.info/about/arts/art.htm#.Vw5td8d6FlI|website=www.southafrica.info|access-date=13 April 2016}}</ref> Hierdie kuns beeld mense, diere, jagtonele en rituele of geestelike temas uit en bied belangrike insigte in die [[wêreldbeskouing]]s en sosiale lewe van vroeë jagter-versamelaarsgemeenskappe. Met die latere vestiging en uitbreiding van Bantoesprekende gemeenskappe in Suider-Afrika het verdere kunstradisies ontwikkel, onder meer in [[pottebakkery]], metaalwerk, kralewerk, houtsneewerk en [[argitektuur]]. Vanaf die koloniale tydperk het Suid-Afrikaanse kuns toenemend deur die wisselwerking tussen plaaslike tradisies en Europese artistieke strominge ontwikkel. Nederlandse en later Britse invloede was onder meer sigbaar in [[skilderkuns]], argitektuur, meubelmaak en dekoratiewe kuns, terwyl [[Afrikaners|Afrikaner]]-volkskuns en uiteenlopende Afrika-kunstradisies hul eie ontwikkeling voortgesit het. Gedurende die 20ste eeu het industrialisering, [[verstedeliking]] en [[apartheid]] ingrypende gevolge vir Suid-Afrikaanse kunstenaars en kunsproduksie gehad. Nuwe kunsvorme het onder meer in myngemeenskappe en stedelike woongebiede ontstaan, terwyl kunstenaars toenemend temas soos [[identiteit]], ras, politieke onderdrukking en [[sosiale verandering]] ondersoek het. Kunstenaars het ’n groot verskeidenheid materiale en mediums gebruik, van tradisionele skilder- en beeldhoukuns tot kralewerk, draadwerk en gevonde of herwonne materiaal. Sedert die einde van apartheid het Suid-Afrikaanse kuns verder ontwikkel binne ’n internasionaal geïntegreerde kontemporêre kunswêreld, terwyl temas soos [[geskiedenis]], identiteit, ongelykheid, [[grond]], [[geheue]] en [[postkolonialisme]] steeds ’n belangrike rol speel. ==Paleolitiese rotskuns== [[Lêer:San Bushman rock art Perdekop Farm North of Mossel bay.jpg|links|duimnael|San-rotstekeninge, Perdekop-plaas, (Mosselbaai, Suid-Afrika).]] Die pre-Bantoe-volke wat vanaf ongeveer 30 000 v.C. suidwaarts migreer het, was nomadiese jagter-versamelaars wat grotte as wonings verkies het. Voor die opkoms van die [[Nguni-taalfamilie|Nguni]]-volke langs die oos- en suidkus en in sentraal-Afrika, was hierdie nomadiese jagters wyd verspreid. Daar word geglo dat hulle Suid-Afrika minstens 1000 jaar gelede binnegekom het. Hulle het baie tekens van lewe gelaat, soos [[Boesmanrotskuns|kunswerke]] ([[San]]-skilderye) wat jag, huishoudelike en magie-verwante kuns uitbeeld.<ref name="Britannica">{{cite web|title=Paleolithic Period|url=http://www.britannica.com/event/Paleolithic-Period|website=Britannica|access-date=13 April 2016}}</ref> Daar is 'n stilistiese eenheid regoor die streek en selfs met meer antieke kuns in die Tassili n'Ajjer-streek van Noord-Afrika, en ook in wat nou woestyn [[Tsjad]] is, maar eens 'n welige landskap was. Die figure is dinamies en verleng, en die kleure (waarskynlik afgelei van grond- en plantpigmente, en moontlik van insekte) kombineer [[Oker (kleur)|oker]]rooi, wit, grys, swart en baie warm kleure wat wissel van rooi tot primêre geel. Tipiese onderwerpe sluit in [[jag]], wat dikwels groot diere uitbeeld wat nie meer die streek in die moderne era bewoon nie, met groot akkuraatheid; [[oorlogvoering]] tussen mense; [[dans]]; huishoudelike tonele; en verskeie beelde van verskeie diere, insluitend kameelperde, wildsbokke van baie soorte en slange. Die laaste van hierdie werke is aangrypend in sy voorstelling van groter, donkerder mense en selfs van wit jagters te perd, wat albei die San-mense sou vervang. Baie van die "dansende" figure is versier met kenmerkende patrone en dra moontlik maskers en ander feestelike klere. Ander skilderye, wat patroonvierhoeke en ander simbole uitbeeld, is onduidelik in hul betekenis en is moontlik nie-verteenwoordigend. Soortgelyke simbole word wêreldwyd in sjamanistiese kuns gesien. Hierdie kunsvorm word versprei van Angola in die weste tot [[Mosambiek]] en [[Kenia]], dwarsdeur [[Zimbabwe]] en Suid-Afrika, en dwarsdeur [[Botswana]] waar grottoestande bewaring teen die elemente bevoordeel het. ==Prekoloniale kuns buite rotskuns== Prekoloniale visuele en materiële kultuur in Suid-Afrika het veel verder as rotskuns gestrek en het onder meer liggaamsversiering, kralewerk, [[keramiek]], [[metaalbewerking]], houtwerk en argitektuur ingesluit. Baie van hierdie voorwerpe het terselfdertyd praktiese, sosiale, rituele en estetiese funksies vervul, en dit is daarom nie altyd moontlik om moderne onderskeidings tussen kuns, handwerk en gebruiksvoorwerpe daarop toe te pas nie. Argeologiese versamelings uit Suid-Afrika bevat onder meer versierde beenvoorwerpe, skulphangertjies, volstruiseierdopkrale, keramiek en ander dekoratiewe voorwerpe uit die [[Steentydperk]] en [[Ystertydperk]].<ref>{{Cite web |title=Archaeology |url=https://www.iziko.org.za/collection/archaeology/ |website=Iziko Museums of South Africa |access-date=4 September 2026}}</ref> Iziko Museums se etnografiese versamelings sluit ook [[Khoisan]]-kleredrag, inheemse kralewerk, mandjiewerk en keramiek in.<ref>{{Cite web |title=Social History Centre |url=https://www.iziko.org.za/museums/social-history-centre/ |website=Iziko Museums of South Africa |access-date=4 September 2026}}</ref> Versiering van die liggaam het ’n lang geskiedenis in suidelike Afrika. Voor die grootskaalse invoer van Europese glaskrale is krale onder meer van volstruiseierdop, been, skulpe, hout en klip vervaardig. Hierdie materiale is as halssnoere, [[gordel]]s en ander vorme van persoonlike versiering gebruik. In latere eeue het ingevoerde glas- en keramiekkrale toenemend plaaslike materiale aangevul en uiteindelik ’n belangrike komponent van die uitgebreide kralewerktradisies van onder meer Nguni-sprekende gemeenskappe geword.<ref>{{Cite web |title=Belt (Umutsha) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/314790 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=4 September 2026}}</ref> Kralewerk kon benewens versiering ook ouderdom, [[geslag]], status en ander aspekte van sosiale identiteit aandui.<ref>{{Cite web |title=Belt (Umutsha) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/318023 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=4 September 2026}}</ref> Keramiek vorm een van die belangrikste oorblywende uitdrukkings van prekoloniale materiële kultuur. Vanaf die eerste millennium n.C. het landbougemeenskappe in verskillende dele van Suid-Afrika potte vervaardig waarvan vorm, afwerking en ingekerfde of ingeprikte versiering tussen streke en tydperke verskil het. Argeoloë gebruik keramiekstyle onder andere om kulturele kontakte, tegnologiese verandering en die verspreiding van gemeenskappe te bestudeer.<ref>{{Cite journal |last1=Pikirayi |first1=Innocent |last2=Lindahl |first2=Anders |year=2013 |title=Ceramics, ethnohistory, and ethnography: locating meaning in southern African Iron Age ceramic assemblages |journal=African Archaeological Review |volume=30 |issue=4 |pages=455–475|https://www.researchgate.net/publication/259633295_Ceramics_Ethnohistory_and_Ethnography_Locating_Meaning_in_Southern_African_Iron_Age_Ceramic_Assemblages |doi=10.1007/s10437-013-9147-0}}</ref> Onder [[Sotho]]-[[Tswana]]- en [[Nguni-taalfamilie|Nguni]]-sprekende gemeenskappe het kenmerkende keramiektradisies oor eeue ontwikkel, terwyl vervaardigingstegnieke, grondstowwe en dekorasie ook binne dieselfde kulturele gebied kon verskil.<ref>{{Cite web |title=Archaeology Ceramics Lab |url=https://www.up.ac.za/anthropology-archaeology/archaeology-ceramics-lab |website=University of Pretoria |access-date=4 September 2026}}</ref> Metaalbewerking het vanaf die vroeë [[Ystertydperk]] ’n verdere belangrike vorm van tegnologiese en materiële uitdrukking geword. Argeologiese terreine soos [[Broederstroom]] wes van [[Pretoria]] toon dat [[yster]] reeds tussen ongeveer 550 en 700 n.C. daar gesmee is.<ref>{{Cite web |title=Prehistory of the Pretoria area |url=https://sahistory.org.za/article/prehistory-pretoria-area |website=South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Benewens werktuie is [[koper]], yster en later [[goud]] ook vir [[Juweliersware|juwele]], ornamente en voorwerpe wat met status verbind is, gebruik. Vroeë Sotho-sprekende gemeenskappe het byvoorbeeld gevestigde tradisies van metaalbewerking gehad, waarvan argeologiese getuienis op verskeie terreine in Gauteng, Noordwes en Limpopo gevind is.<ref>{{Cite web |title=Sotho (South Sotho or Basotho) |url=https://sahistory.org.za/article/sotho-south-sotho-or-basotho |website=South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Die mees opvallende voorbeeld van prekoloniale metaal- en dekoratiewe kuns in Suid-Afrika kom uit [[Mapungubwe]], wat tussen ongeveer 900 en 1300 n.C. tot die belangrikste politieke en handelsentrums in die binneland van Suider-Afrika ontwikkel het. Die terrein het voorwerpe van goud, koper, yster, ivoor, keramiek en ingevoerde glaskrale opgelewer. Die bekendste voorwerp is die [[Goue renoster van Mapungubwe]], waarvan die dun goudfoelie oor ’n gekerfde houtkern aangebring is. Ander goue voorwerpe sluit krale, armbande, draad, penne en met goud bedekte dier- en houerfigure in.<ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/list/1099/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape: Nomination File |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1099.pdf |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref> Die vervaardiging van hierdie voorwerpe dui op hoogs ontwikkelde metaalbewerking en op die gebruik van visuele materiaal om rykdom, elite-status en politieke gesag uit te druk. Argitektuur en die uitleg van nedersettings was eweneens ’n betekenisvolle deel van prekoloniale visuele kultuur. [[Khoekhoen|Khoekhoe]]-veeboere het onder meer draagbare koepelvormige wonings van raamwerke, rietmatte en diervelle gebruik, terwyl Nguni-sprekende landbougemeenskappe hoofsaaklik grasbedekte koepelvormige wonings gebou het. Onder Sotho-Tswana-gemeenskappe was ronde of silindriese huise met koniese dakke algemeen, en klipmure is op groot skaal gebruik om woongebiede, veekrale en ander ruimtes af te baken.<ref>{{Cite web |title=The Pre-Industrial Architecture of the Transvaal |url=https://francofrescura.sahistory.org.za/architecture/indigenous/indiginous-preindustrial-tvl/ |website=Franco Frescura Archive, South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Teen ongeveer die 13de eeu het die argitektoniese uitleg van Mapungubwe ook ’n toenemende sosiale hiërargie weerspieël, met die politieke elite wat afgesonder op Mapungubwe-heuwel gewoon het terwyl die meerderheid van die bevolking op die omliggende vlaktes gevestig was.<ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/list/1099/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref> Hierdie uiteenlopende tradisies toon dat die visuele kultuur van prekoloniale Suid-Afrika nie tot rotskuns beperk was nie. Estetiese uitdrukking was verweef met alledaagse lewe, [[tegnologie]], identiteit, handel, ritueel en politieke gesag, en het in media gewissel van die versiering van die liggaam en huishoudelike keramiek tot argitektuur en die goudbewerking van komplekse Ystertydperkstate. ==Vroeë koloniale kuns, 17de en 18de eeu== Met die stigting van 'n verversingspos deur die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] (VOC) aan die [[Kaap]] in 1652 is Europese beeldtradisies na die gebied oorgedra. Dit het naas die bestaande kuns- en materiële tradisies van die [[Khoikhoi]], [[San]] en ander inheemse gemeenskappe ontwikkel. Die visuele kultuur van die vroeë kolonie het skilderye, tekeninge, kaarte, boukundige ontwerpe en dekoratiewe voorwerpe ingesluit. Baie van hierdie werke is nie as selfstandige fynkuns geskep nie, maar het praktiese, wetenskaplike, administratiewe of dokumentêre funksies vervul.<ref name="Fehr">{{cite web |title=The Castle of Good Hope: William Fehr Collection |url=https://www.iziko.org.za/museums/the-castle-of-good-hope/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=5 September 2026}}</ref> [[Lêer:Hendrik Claudius05.jpg|links|duimnael|Hendrik Claudius se illustrasie van ''Cordylus cataphractus'' Boie, 1828.]] Kaarte, seeprofiele en topografiese tekeninge was vir die VOC belangrik omdat dit navigasie, verdediging, grondbesit en die uitbreiding van die kolonie ondersteun het. Kunstenaars en reisigers het ook die Kaapse landskap, nedersettings en inwoners uitgebeeld. Hierdie voorstellings het waardevolle historiese inligting bewaar, maar weerspieël terselfdertyd die belange en wêreldbeskouing van Europese reisigers, amptenare en koloniale beskermhere. Uitbeeldings van Khoekhoe-, San- en ander gemeenskappe moet daarom ook as koloniale voorstellings gelees word en nie bloot as neutrale weergawes van hul voorkoms en leefwyses nie. Een van die vroegste bekende tekenaars wat aan die Kaap werksaam was, was die Duitsgebore apteker en kunstenaar [[Hendrik Claudius]]. Hy het in 1682 uit [[Batavia]] aan die Kaap aangekom en waterverftekeninge van plaaslike plante en diere vervaardig. Hy het ook aan ekspedisies na die binneland deelgeneem. Honderde natuurhistoriese illustrasies word aan hom toegeskryf, waaronder werk wat met die ''Codex Witsenii'' verbind word.<ref name="Claudius">{{cite web |title=Claudius, Hendrik |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=520 |work=S2A3 Biographical Database of Southern African Science |access-date=5 September 2026}}</ref> Hierdie soort illustrasie het 'n belangrike rol gespeel in die Europese optekening en klassifikasie van die Kaap se fauna en flora. Gedurende die tweede helfte van die 18de eeu het reisekspedisies 'n groot hoeveelheid visuele materiaal opgelewer. [[Johannes Schumacher]], 'n VOC-soldaat en tekenaar, het Hendrik Swellengrebel die Jongere op sy reise van 1776 en 1777 vergesel. Sy waterverftekeninge beeld Kaapse dorpe, plase, landskappe en tonele uit die binneland uit en tel onder die vroeë topografiese voorstellings van hierdie gebiede.<ref name="Swellengrebel">{{cite web |title=Hendrik Swellengrebel in Africa: Journals of Three Journeys in 1776–1777 |url=https://hipsa.org.za/publication/hendrik-swellengrebel-in-africa-journals-of-three-journeys-in-1776-1777/ |publisher=Historical Publications Southern Africa |access-date=5 September 2026}}</ref> [[Lêer:De veeplaats Queekvallei van de weduwe Zacharias de Beer, oost van de Gamkarivier, RP-T-1914-17-65.jpg|duimnael|Die veeplaas Queekvallei van die weduwee Zacharias die Beer, oos van die [[Gamkarivier]] deur Robert Gordon. (geskep tussen Augustus 1778 en Januarie 1779)]] Die soldaat, ontdekkingsreisiger en natuurkundige [[Robert Jacob Gordon]] het tussen 1777 en 1795 talle reise deur Suider-Afrika onderneem. Hy en tekenaars wat met hom saamgewerk het, het honderde gekleurde tekeninge, panoramas en kaarte van landskappe, plante, diere en mense vervaardig.<ref name="GordonUCT">{{cite web |title=Robert Jacob Gordon Journal Archive |url=https://ibali.uct.ac.za/s/rjgj/ |publisher=Universiteit van Kaapstad |access-date=5 September 2026}}</ref> Gordon se visuele en geskrewe nalatenskap vorm een van die omvangrykste rekords van die Kaap gedurende die laat 18de eeu, maar is ook deel van die koloniale proses waardeur grondgebied en gemeenskappe opgeteken, geklassifiseer en vir Europese gehore voorgestel is.<ref>{{cite web |title=Robert Jacob Gordon: Writings and Drawings |url=https://www.robertjacobgordon.nl/ |publisher=Rijksmuseum en Brenthurst Library |access-date=5 September 2026}}</ref> Portretskildering was in hierdie tyd hoofsaaklik tot koloniale amptenare en welgestelde inwoners beperk. Die breër visuele kultuur het egter ook Kaapse meubels, silwerwerk, keramiek, glasware en argitektoniese versiering ingesluit. Hierdie voorwerpe is dikwels deur plaaslike ambagslui vervaardig en het Europese ontwerpe met materiale, tegnieke en invloede uit Afrika en die gebiede rondom die [[Indiese Oseaan]] verbind. Versamelings soos die [[William Fehr-versameling]] bevat skilderye, werke op papier, meubels en ander dekoratiewe kuns wat die visuele en materiële kultuur van die koloniale Kaap dokumenteer.<ref name="Fehr"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Artikels oor Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kuns]] [[Kategorie:Suid-Afrika]] n1w7cv3i8rcvhy3ag8womkuag09pht9 0 468703 2965242 2026-09-05T12:45:24Z BurgertB 2401 Nuwe artkel, besig 2965242 wikitext text/x-wiki Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] 1lduicb4fksezlhhezdx9q5bq3ucbj0 2965244 2965242 2026-09-05T12:52:59Z BurgertB 2401 2965244 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|280px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] 60myw3wfkgx2nkw34hxyedgyhi3cg7i 2965306 2965244 2026-09-05T20:02:12Z BurgertB 2401 Besig 2965306 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|280px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de" /> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com" /><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th" /> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes" /><ref name="UNapproves" /> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] bdjwrpf0hcv760pnr81al10a8ncdgn0 2965310 2965306 2026-09-05T20:11:13Z BurgertB 2401 Besig 2965310 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|280px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] 37mgkn5crr6x81d0c37lr0i69tv2ze7 2965322 2965310 2026-09-05T20:49:45Z BurgertB 2401 Besig 2965322 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|280px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] 68smq7j6oelvvevu4vz2rjq18kkg1pt 2965336 2965322 2026-09-05T21:28:00Z BurgertB 2401 Besig 2965336 wikitext text/x-wiki === Etniese suiwering === Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric]] het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref>ic[[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|280px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] c1k6n1335kdcxr35jd5ywn9zfv42vr5 2965341 2965336 2026-09-05T21:32:45Z BurgertB 2401 Besig 2965341 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|280px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] a78qahd9xr1fhb9dji77dlcnfu0mtbs 2965351 2965341 2026-09-05T23:08:21Z BurgertB 2401 Besig 2965351 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|280px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ===1992-'93: Stryd om Srebrenica=== Teen die einde van 1992 het offensiewe deur magte van die Bosniese regering uit Srebrenica die gebied onder hulle beheer vergroot. In Julie 1992 het Bosniese magte naburige Serwiese dorpe in Srebrenica en Bratunac aangeval en 69 mense gedood.<ref>{{cite news |ref={{harvid|BBC 12 July 2018}} |last1=Živić |first1=Petra |title=Srebrenica i Bratunac: Pomen za srpske žrtve ubijene na početku rata u Bosni |trans-title=Srebrenica and Bratunac: Memorial for the Serbian victims killed at the beginning of the war in Bosnia |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-44813483 |work=[[BBC]] |date=12 July 2018 |language=Serbian}}</ref> Teen Januarie 1993 het hulle met die Bosniesbeheerde Zepa in die suide en Cerska in die weste saamgesnoer. Die Srebrenica-enklave het sy grootste omvang van 900&nbsp;km² bereik, hoewel dit ’n "kwesbare eiland te midde van Serwiesbeheerde grondgebied" gebly het.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |title=Prosecutor vs. Radislav Krstic Judgement |access-date=8 June 2006 |author=ICTY |publisher=United Nations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205104015/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |archive-date=5 February 2006 }}</ref> Magte van die leër van die Republiek Bosnië en Herzegowina (ARBiH) onder Naser Oric het Srebrenica as ’n basis gebruik van waar naburige Serwiese dorpe aangeval is, wat talle slagoffers tot gevolg gehad het.<ref name="OricIndict">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|title=Naser Orić: second amended indictment|publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303134851/http://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|archive-date=3 March 2009}}</ref><ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> In 1993 is die Serwiese dorp Kravica deur die ARBiH aangeval, wat tot burgerlike Serwiese slagoffers gelei het. Die weerstand teen die Serwiese beleg van Srebrenica deur die ARBiH onder Oric is as ’n katalisator vir die slagting beskou. Serwiese propaganda het Bosniese weerstand teen Serwiese aanvalle as ’n grond vir wraak voorgestel. Serwiërs het in 1992 begin om Bosniërs te vervolg. In die daaropvolgende paar maande het die Serwiese weermag die dorpe Konjevic Polje en Cerska ingeneem, die samewerking tussen Srebrenica en Zepa verbreek en die Srebrenica-enklave tot 150 km² verklein. Bosniese inwoners van die buitegebiede het na Srebrenica saamgetrek, en die bevolking daarvan het tot tussen 50&nbsp;000 en 60&nbsp;000 toegeneem, ongeveer tien keer die vooroorlogse bevolking.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> Teen Maart 1993 was die dorp oorvol en belegtoestande het geheers. Daar was byna geen lopende water nie, aangesien die oprukkende Serwiese magte die watervoorrade vernietig het; mense was vir elektrisiteit van tydelike kragopwekkers afhanklik. Voedsel, medisyne en ander noodsaaklikhede was skaars. Die toestande het van Srebrenica ’n stadige doodskamp gemaak.<ref name="Bartrop Essential Reference" /> Die Serwiese owerhede was steeds vasbeslote om die enklave in te neem. Op 13 April 1993 het die Serwiërs aan die UNHCR-verteenwoordigers gesê hulle sou die dorp binne twee dae aanval tensy die Bosniërs oorgee en instem om ontruim te word.<ref>ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 13–17.</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] c29c64ktb5n8ulqsr406toxvunnvigp 2965358 2965351 2026-09-05T23:35:36Z BurgertB 2401 Besig 2965358 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|280px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ===1992-'93: Stryd om Srebrenica=== Teen die einde van 1992 het offensiewe deur magte van die Bosniese regering uit Srebrenica die gebied onder hulle beheer vergroot. In Julie 1992 het Bosniese magte naburige Serwiese dorpe in Srebrenica en Bratunac aangeval en 69 mense gedood.<ref>{{cite news |ref={{harvid|BBC 12 July 2018}} |last1=Živić |first1=Petra |title=Srebrenica i Bratunac: Pomen za srpske žrtve ubijene na početku rata u Bosni |trans-title=Srebrenica and Bratunac: Memorial for the Serbian victims killed at the beginning of the war in Bosnia |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-44813483 |work=[[BBC]] |date=12 July 2018 |language=Serbian}}</ref> Teen Januarie 1993 het hulle met die Bosniesbeheerde Zepa in die suide en Cerska in die weste saamgesnoer. Die Srebrenica-enklave het sy grootste omvang van 900&nbsp;km² bereik, hoewel dit ’n "kwesbare eiland te midde van Serwiesbeheerde grondgebied" gebly het.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |title=Prosecutor vs. Radislav Krstic Judgement |access-date=8 June 2006 |author=ICTY |publisher=United Nations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205104015/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |archive-date=5 February 2006 }}</ref> Magte van die leër van die Republiek Bosnië en Herzegowina (ARBiH) onder Naser Oric het Srebrenica as ’n basis gebruik van waar naburige Serwiese dorpe aangeval is, wat talle slagoffers tot gevolg gehad het.<ref name="OricIndict">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|title=Naser Orić: second amended indictment|publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303134851/http://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|archive-date=3 March 2009}}</ref><ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> In 1993 is die Serwiese dorp Kravica deur die ARBiH aangeval, wat tot burgerlike Serwiese slagoffers gelei het. Die weerstand teen die Serwiese beleg van Srebrenica deur die ARBiH onder Oric is as ’n katalisator vir die slagting beskou. Serwiese propaganda het Bosniese weerstand teen Serwiese aanvalle as ’n grond vir wraak voorgestel. Serwiërs het in 1992 begin om Bosniërs te vervolg. In die daaropvolgende paar maande het die Serwiese weermag die dorpe Konjevic Polje en Cerska ingeneem, die samewerking tussen Srebrenica en Zepa verbreek en die Srebrenica-enklave tot 150 km² verklein. Bosniese inwoners van die buitegebiede het na Srebrenica saamgetrek, en die bevolking daarvan het tot tussen 50&nbsp;000 en 60&nbsp;000 toegeneem, ongeveer tien keer die vooroorlogse bevolking.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> Teen Maart 1993 was die dorp oorvol en belegtoestande het geheers. Daar was byna geen lopende water nie, aangesien die oprukkende Serwiese magte die watervoorrade vernietig het; mense was vir elektrisiteit van tydelike kragopwekkers afhanklik. Voedsel, medisyne en ander noodsaaklikhede was skaars. Die toestande het van Srebrenica ’n stadige doodskamp gemaak.<ref name="Bartrop Essential Reference" /> Die Serwiese owerhede was steeds vasbeslote om die enklave in te neem. Op 13 April 1993 het die Serwiërs aan die UNHCR-verteenwoordigers gesê hulle sou die dorp binne twee dae aanval tensy die Bosniërs oorgee en instem om ontruim te word.<ref>ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 13–17.</ref> ====Verhongering==== Met die mislukking om te demilitariseer en die tekort aan voorrade wat die gebied binnekom, het Oric sy mag gekonsolideer en die swartmark beheer. Sy manne het begin om kos, brandstof en sigarette op te gaar en geld te verduister wat deur hulporganisasies gestuur is om Moslemweeskinders te ondersteun.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=232}}</ref> Basiese benodigdhede was vir baie mense in Srebrenica buite bereik weens Orc se optrede. VN-amptenare het hulle geduld met die ARBiH in Srebrenica begin verloor en hulle as "misdadige bendeleiers en swartmarkhandelaars" beskou.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=233}}</ref> ’n Voormalige Serwiese soldaat van die "Rooi Barette"-eenheid het die taktiek beskryf wat gebruik is om die beleërde bevolking uit te honger en dood te maak: {{blockquote|Dit was amper soos ’n kat-en-muis-speletjie. Maar natuurlik was ons baie meer as die Moslems, so in byna alle gevalle was ons die jagters en hulle die prooi. Ons wou hê hulle moes oorgee, maar hoe kry jy iemand om in ’n oorlog soos dié oor te gee? Jy honger hulle uit. Ons het dus baie vinnig besef dit is nie eintlik wapens wat na Srebrenica ingesmokkel is waaroor ons ons moes bekommer nie, maar kos. Hulle het daar binne werklik honger gely, en daarom het hulle mense uitgestuur om beeste te steel of oeste in te samel, en ons taak was om hulle te vind en dood te maak ... Geen gevangenes nie. Die plaaslike mense het taamlik verontwaardig geraak, so soms het ons iemand aan die lewe gehou om hom aan hulle oor te gee [om dood te maak], net om hulle gelukkig te hou.<ref name="nytimes.com">{{cite news |work=The New York Times Magazine |first=Scott |last=Anderson |date=28 May 2014 |url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/05/29/magazine/srebrenica-life-in-the-valley-of-death.html |title=Life in the Valley of Death |access-date=18 April 2017}}</ref>}} Toe die Britse joernalis Tony Birtley Srebrenica in Maart 1993 besoek, het hy beeldmateriaal geneem van burgerlikes wat van honger sterf.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cz_dVScxOtg|title=Starvation in Pre-Genocide Srebrenica / Gladovanje u Srebrenici (1993)|date=15 August 2010|via=YouTube}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] gxh1nzwuu179cwptttfki7v470nmouj 2965370 2965358 2026-09-06T00:07:37Z BurgertB 2401 Besig 2965370 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|280px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> [[Beeld:Srebrenica massacre memorial wall of names 2009 2.jpg|thumb|links|240px|'n Muur met 'n lys name van slagoffers by die Srebrenica-volksmoordgedenkteken.]] 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ===1992-'93: Stryd om Srebrenica=== Teen die einde van 1992 het offensiewe deur magte van die Bosniese regering uit Srebrenica die gebied onder hulle beheer vergroot. In Julie 1992 het Bosniese magte naburige Serwiese dorpe in Srebrenica en Bratunac aangeval en 69 mense gedood.<ref>{{cite news |ref={{harvid|BBC 12 July 2018}} |last1=Živić |first1=Petra |title=Srebrenica i Bratunac: Pomen za srpske žrtve ubijene na početku rata u Bosni |trans-title=Srebrenica and Bratunac: Memorial for the Serbian victims killed at the beginning of the war in Bosnia |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-44813483 |work=[[BBC]] |date=12 July 2018 |language=Serbian}}</ref> Teen Januarie 1993 het hulle met die Bosniesbeheerde Zepa in die suide en Cerska in die weste saamgesnoer. Die Srebrenica-enklave het sy grootste omvang van 900&nbsp;km² bereik, hoewel dit ’n "kwesbare eiland te midde van Serwiesbeheerde grondgebied" gebly het.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |title=Prosecutor vs. Radislav Krstic Judgement |access-date=8 June 2006 |author=ICTY |publisher=United Nations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205104015/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |archive-date=5 February 2006 }}</ref> Magte van die leër van die Republiek Bosnië en Herzegowina (ARBiH) onder Naser Oric het Srebrenica as ’n basis gebruik van waar naburige Serwiese dorpe aangeval is, wat talle slagoffers tot gevolg gehad het.<ref name="OricIndict">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|title=Naser Orić: second amended indictment|publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303134851/http://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|archive-date=3 March 2009}}</ref><ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> In 1993 is die Serwiese dorp Kravica deur die ARBiH aangeval, wat tot burgerlike Serwiese slagoffers gelei het. [[Beeld:Exhumation Site in Čančari valley.jpg|thumb|links|240px|Opgrawing van die lyke van die Srebrenica-slagting.]] Die weerstand teen die Serwiese beleg van Srebrenica deur die ARBiH onder Oric is as ’n katalisator vir die slagting beskou. Serwiese propaganda het Bosniese weerstand teen Serwiese aanvalle as ’n grond vir wraak voorgestel. Serwiërs het in 1992 begin om Bosniërs te vervolg. In die daaropvolgende paar maande het die Serwiese weermag die dorpe Konjevic Polje en Cerska ingeneem, die samewerking tussen Srebrenica en Zepa verbreek en die Srebrenica-enklave tot 150 km² verklein. Bosniese inwoners van die buitegebiede het na Srebrenica saamgetrek, en die bevolking daarvan het tot tussen 50&nbsp;000 en 60&nbsp;000 toegeneem, ongeveer tien keer die vooroorlogse bevolking.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> Teen Maart 1993 was die dorp oorvol en belegtoestande het geheers. Daar was byna geen lopende water nie, aangesien die oprukkende Serwiese magte die watervoorrade vernietig het; mense was vir elektrisiteit van tydelike kragopwekkers afhanklik. Voedsel, medisyne en ander noodsaaklikhede was skaars. Die toestande het van Srebrenica ’n stadige doodskamp gemaak.<ref name="Bartrop Essential Reference" /> Die Serwiese owerhede was steeds vasbeslote om die enklave in te neem. Op 13 April 1993 het die Serwiërs aan die UNHCR-verteenwoordigers gesê hulle sou die dorp binne twee dae aanval tensy die Bosniërs oorgee en instem om ontruim te word.<ref>ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 13–17.</ref> ====Verhongering==== Met die mislukking om te demilitariseer en die tekort aan voorrade wat die gebied binnekom, het Oric sy mag gekonsolideer en die swartmark beheer. Sy manne het begin om kos, brandstof en sigarette op te gaar en geld te verduister wat deur hulporganisasies gestuur is om Moslemweeskinders te ondersteun.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=232}}</ref> Basiese benodigdhede was vir baie mense in Srebrenica buite bereik weens Orc se optrede. VN-amptenare het hulle geduld met die ARBiH in Srebrenica begin verloor en hulle as "misdadige bendeleiers en swartmarkhandelaars" beskou.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=233}}</ref> ’n Voormalige Serwiese soldaat van die "Rooi Barette"-eenheid het die taktiek beskryf wat gebruik is om die beleërde bevolking uit te honger en dood te maak: {{blockquote|Dit was amper soos ’n kat-en-muis-speletjie. Maar natuurlik was ons baie meer as die Moslems, so in byna alle gevalle was ons die jagters en hulle die prooi. Ons wou hê hulle moes oorgee, maar hoe kry jy iemand om in ’n oorlog soos dié oor te gee? Jy honger hulle uit. Ons het dus baie vinnig besef dit is nie eintlik wapens wat na Srebrenica ingesmokkel is waaroor ons ons moes bekommer nie, maar kos. Hulle het daar binne werklik honger gely, en daarom het hulle mense uitgestuur om beeste te steel of oeste in te samel, en ons taak was om hulle te vind en dood te maak ... Geen gevangenes nie. Die plaaslike mense het taamlik verontwaardig geraak, so soms het ons iemand aan die lewe gehou om hom aan hulle oor te gee [om dood te maak], net om hulle gelukkig te hou.<ref name="nytimes.com">{{cite news |work=The New York Times Magazine |first=Scott |last=Anderson |date=28 May 2014 |url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/05/29/magazine/srebrenica-life-in-the-valley-of-death.html |title=Life in the Valley of Death |access-date=18 April 2017}}</ref>}} Toe die Britse joernalis Tony Birtley Srebrenica in Maart 1993 besoek, het hy beeldmateriaal geneem van burgerlikes wat van honger sterf.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cz_dVScxOtg|title=Starvation in Pre-Genocide Srebrenica / Gladovanje u Srebrenici (1993)|date=15 August 2010|via=YouTube}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] r2dumnu4lkbjmeod2aexgj45yfmu4j8 2965371 2965370 2026-09-06T00:09:35Z BurgertB 2401 Besig 2965371 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|280px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> [[Beeld:Srebrenica massacre memorial wall of names 2009 2.jpg|thumb|links|260px|'n Muur met 'n lys name van slagoffers by die Srebrenica-volksmoordgedenkteken.]] 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ===1992-'93: Stryd om Srebrenica=== Teen die einde van 1992 het offensiewe deur magte van die Bosniese regering uit Srebrenica die gebied onder hulle beheer vergroot. In Julie 1992 het Bosniese magte naburige Serwiese dorpe in Srebrenica en Bratunac aangeval en 69 mense gedood.<ref>{{cite news |ref={{harvid|BBC 12 July 2018}} |last1=Živić |first1=Petra |title=Srebrenica i Bratunac: Pomen za srpske žrtve ubijene na početku rata u Bosni |trans-title=Srebrenica and Bratunac: Memorial for the Serbian victims killed at the beginning of the war in Bosnia |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-44813483 |work=[[BBC]] |date=12 July 2018 |language=Serbian}}</ref> Teen Januarie 1993 het hulle met die Bosniesbeheerde Zepa in die suide en Cerska in die weste saamgesnoer. Die Srebrenica-enklave het sy grootste omvang van 900&nbsp;km² bereik, hoewel dit ’n "kwesbare eiland te midde van Serwiesbeheerde grondgebied" gebly het.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |title=Prosecutor vs. Radislav Krstic Judgement |access-date=8 June 2006 |author=ICTY |publisher=United Nations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205104015/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |archive-date=5 February 2006 }}</ref> Magte van die leër van die Republiek Bosnië en Herzegowina (ARBiH) onder Naser Oric het Srebrenica as ’n basis gebruik van waar naburige Serwiese dorpe aangeval is, wat talle slagoffers tot gevolg gehad het.<ref name="OricIndict">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|title=Naser Orić: second amended indictment|publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303134851/http://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|archive-date=3 March 2009}}</ref><ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> In 1993 is die Serwiese dorp Kravica deur die ARBiH aangeval, wat tot burgerlike Serwiese slagoffers gelei het. [[Beeld:Exhumation Site in Čančari valley.jpg|thumb|links|240px|Opgrawing van die lyke van die Srebrenica-slagting.]] Die weerstand teen die Serwiese beleg van Srebrenica deur die ARBiH onder Oric is as ’n katalisator vir die slagting beskou. Serwiese propaganda het Bosniese weerstand teen Serwiese aanvalle as ’n grond vir wraak voorgestel. Serwiërs het in 1992 begin om Bosniërs te vervolg. In die daaropvolgende paar maande het die Serwiese weermag die dorpe Konjevic Polje en Cerska ingeneem, die samewerking tussen Srebrenica en Zepa verbreek en die Srebrenica-enklave tot 150 km² verklein. Bosniese inwoners van die buitegebiede het na Srebrenica saamgetrek, en die bevolking daarvan het tot tussen 50&nbsp;000 en 60&nbsp;000 toegeneem, ongeveer tien keer die vooroorlogse bevolking.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> Teen Maart 1993 was die dorp oorvol en belegtoestande het geheers. Daar was byna geen lopende water nie, aangesien die oprukkende Serwiese magte die watervoorrade vernietig het; mense was vir elektrisiteit van tydelike kragopwekkers afhanklik. Voedsel, medisyne en ander noodsaaklikhede was skaars. Die toestande het van Srebrenica ’n stadige doodskamp gemaak.<ref name="Bartrop Essential Reference" /> Die Serwiese owerhede was steeds vasbeslote om die enklave in te neem. Op 13 April 1993 het die Serwiërs aan die UNHCR-verteenwoordigers gesê hulle sou die dorp binne twee dae aanval tensy die Bosniërs oorgee en instem om ontruim te word.<ref>ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 13–17.</ref> ====Verhongering==== Met die mislukking om te demilitariseer en die tekort aan voorrade wat die gebied binnekom, het Oric sy mag gekonsolideer en die swartmark beheer. Sy manne het begin om kos, brandstof en sigarette op te gaar en geld te verduister wat deur hulporganisasies gestuur is om Moslemweeskinders te ondersteun.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=232}}</ref> Basiese benodigdhede was vir baie mense in Srebrenica buite bereik weens Orc se optrede. VN-amptenare het hulle geduld met die ARBiH in Srebrenica begin verloor en hulle as "misdadige bendeleiers en swartmarkhandelaars" beskou.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=233}}</ref> ’n Voormalige Serwiese soldaat van die "Rooi Barette"-eenheid het die taktiek beskryf wat gebruik is om die beleërde bevolking uit te honger en dood te maak: {{blockquote|Dit was amper soos ’n kat-en-muis-speletjie. Maar natuurlik was ons baie meer as die Moslems, so in byna alle gevalle was ons die jagters en hulle die prooi. Ons wou hê hulle moes oorgee, maar hoe kry jy iemand om in ’n oorlog soos dié oor te gee? Jy honger hulle uit. Ons het dus baie vinnig besef dit is nie eintlik wapens wat na Srebrenica ingesmokkel is waaroor ons ons moes bekommer nie, maar kos. Hulle het daar binne werklik honger gely, en daarom het hulle mense uitgestuur om beeste te steel of oeste in te samel, en ons taak was om hulle te vind en dood te maak ... Geen gevangenes nie. Die plaaslike mense het taamlik verontwaardig geraak, so soms het ons iemand aan die lewe gehou om hom aan hulle oor te gee [om dood te maak], net om hulle gelukkig te hou.<ref name="nytimes.com">{{cite news |work=The New York Times Magazine |first=Scott |last=Anderson |date=28 May 2014 |url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/05/29/magazine/srebrenica-life-in-the-valley-of-death.html |title=Life in the Valley of Death |access-date=18 April 2017}}</ref>}} Toe die Britse joernalis Tony Birtley Srebrenica in Maart 1993 besoek, het hy beeldmateriaal geneem van burgerlikes wat van honger sterf.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cz_dVScxOtg|title=Starvation in Pre-Genocide Srebrenica / Gladovanje u Srebrenici (1993)|date=15 August 2010|via=YouTube}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] 173p1rd9my06yvnqxfwg1twcv58xm78 2965373 2965371 2026-09-06T00:19:05Z BurgertB 2401 /* Etniese suiwering */ 2965373 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|280px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> [[Beeld:Srebrenica massacre memorial wall of names 2009 2.jpg|thumb|links|260px|'n Muur met 'n lys name van slagoffers by die Srebrenica-volksmoordgedenkteken.]] 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === [[Beeld:Naser Oric (cropped).jpg|thumb|links|180px|Naser Oric in 2008 by die ICTY.]] Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ===1992-'93: Stryd om Srebrenica=== Teen die einde van 1992 het offensiewe deur magte van die Bosniese regering uit Srebrenica die gebied onder hulle beheer vergroot. In Julie 1992 het Bosniese magte naburige Serwiese dorpe in Srebrenica en Bratunac aangeval en 69 mense gedood.<ref>{{cite news |ref={{harvid|BBC 12 July 2018}} |last1=Živić |first1=Petra |title=Srebrenica i Bratunac: Pomen za srpske žrtve ubijene na početku rata u Bosni |trans-title=Srebrenica and Bratunac: Memorial for the Serbian victims killed at the beginning of the war in Bosnia |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-44813483 |work=[[BBC]] |date=12 July 2018 |language=Serbian}}</ref> Teen Januarie 1993 het hulle met die Bosniesbeheerde Zepa in die suide en Cerska in die weste saamgesnoer. Die Srebrenica-enklave het sy grootste omvang van 900&nbsp;km² bereik, hoewel dit ’n "kwesbare eiland te midde van Serwiesbeheerde grondgebied" gebly het.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |title=Prosecutor vs. Radislav Krstic Judgement |access-date=8 June 2006 |author=ICTY |publisher=United Nations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205104015/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |archive-date=5 February 2006 }}</ref> Magte van die leër van die Republiek Bosnië en Herzegowina (ARBiH) onder Naser Oric het Srebrenica as ’n basis gebruik van waar naburige Serwiese dorpe aangeval is, wat talle slagoffers tot gevolg gehad het.<ref name="OricIndict">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|title=Naser Orić: second amended indictment|publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303134851/http://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|archive-date=3 March 2009}}</ref><ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> In 1993 is die Serwiese dorp Kravica deur die ARBiH aangeval, wat tot burgerlike Serwiese slagoffers gelei het. [[Beeld:Exhumation Site in Čančari valley.jpg|thumb|links|240px|Opgrawing van die lyke van die Srebrenica-slagting.]] Die weerstand teen die Serwiese beleg van Srebrenica deur die ARBiH onder Oric is as ’n katalisator vir die slagting beskou. Serwiese propaganda het Bosniese weerstand teen Serwiese aanvalle as ’n grond vir wraak voorgestel. Serwiërs het in 1992 begin om Bosniërs te vervolg. In die daaropvolgende paar maande het die Serwiese weermag die dorpe Konjevic Polje en Cerska ingeneem, die samewerking tussen Srebrenica en Zepa verbreek en die Srebrenica-enklave tot 150 km² verklein. Bosniese inwoners van die buitegebiede het na Srebrenica saamgetrek, en die bevolking daarvan het tot tussen 50&nbsp;000 en 60&nbsp;000 toegeneem, ongeveer tien keer die vooroorlogse bevolking.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> Teen Maart 1993 was die dorp oorvol en belegtoestande het geheers. Daar was byna geen lopende water nie, aangesien die oprukkende Serwiese magte die watervoorrade vernietig het; mense was vir elektrisiteit van tydelike kragopwekkers afhanklik. Voedsel, medisyne en ander noodsaaklikhede was skaars. Die toestande het van Srebrenica ’n stadige doodskamp gemaak.<ref name="Bartrop Essential Reference" /> Die Serwiese owerhede was steeds vasbeslote om die enklave in te neem. Op 13 April 1993 het die Serwiërs aan die UNHCR-verteenwoordigers gesê hulle sou die dorp binne twee dae aanval tensy die Bosniërs oorgee en instem om ontruim te word.<ref>ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 13–17.</ref> ====Verhongering==== Met die mislukking om te demilitariseer en die tekort aan voorrade wat die gebied binnekom, het Oric sy mag gekonsolideer en die swartmark beheer. Sy manne het begin om kos, brandstof en sigarette op te gaar en geld te verduister wat deur hulporganisasies gestuur is om Moslemweeskinders te ondersteun.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=232}}</ref> Basiese benodigdhede was vir baie mense in Srebrenica buite bereik weens Orc se optrede. VN-amptenare het hulle geduld met die ARBiH in Srebrenica begin verloor en hulle as "misdadige bendeleiers en swartmarkhandelaars" beskou.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=233}}</ref> ’n Voormalige Serwiese soldaat van die "Rooi Barette"-eenheid het die taktiek beskryf wat gebruik is om die beleërde bevolking uit te honger en dood te maak: {{blockquote|Dit was amper soos ’n kat-en-muis-speletjie. Maar natuurlik was ons baie meer as die Moslems, so in byna alle gevalle was ons die jagters en hulle die prooi. Ons wou hê hulle moes oorgee, maar hoe kry jy iemand om in ’n oorlog soos dié oor te gee? Jy honger hulle uit. Ons het dus baie vinnig besef dit is nie eintlik wapens wat na Srebrenica ingesmokkel is waaroor ons ons moes bekommer nie, maar kos. Hulle het daar binne werklik honger gely, en daarom het hulle mense uitgestuur om beeste te steel of oeste in te samel, en ons taak was om hulle te vind en dood te maak ... Geen gevangenes nie. Die plaaslike mense het taamlik verontwaardig geraak, so soms het ons iemand aan die lewe gehou om hom aan hulle oor te gee [om dood te maak], net om hulle gelukkig te hou.<ref name="nytimes.com">{{cite news |work=The New York Times Magazine |first=Scott |last=Anderson |date=28 May 2014 |url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/05/29/magazine/srebrenica-life-in-the-valley-of-death.html |title=Life in the Valley of Death |access-date=18 April 2017}}</ref>}} Toe die Britse joernalis Tony Birtley Srebrenica in Maart 1993 besoek, het hy beeldmateriaal geneem van burgerlikes wat van honger sterf.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cz_dVScxOtg|title=Starvation in Pre-Genocide Srebrenica / Gladovanje u Srebrenici (1993)|date=15 August 2010|via=YouTube}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] in10ext5k5k66xo7htahvuj276ko6jj 2965374 2965373 2026-09-06T00:21:58Z BurgertB 2401 Besig 2965374 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|280px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> [[Beeld:Srebrenica massacre memorial wall of names 2009 2.jpg|thumb|links|260px|'n Muur met 'n lys name van slagoffers by die Srebrenica-volksmoordgedenkteken.]] 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === [[Beeld:Naser Oric (cropped).jpg|thumb|links|180px|Naser Oric in 2008 by die ICTY.]] Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ===1992-'93: Stryd om Srebrenica=== Teen die einde van 1992 het offensiewe deur magte van die Bosniese regering uit Srebrenica die gebied onder hulle beheer vergroot. In Julie 1992 het Bosniese magte naburige Serwiese dorpe in Srebrenica en Bratunac aangeval en 69 mense gedood.<ref>{{cite news |ref={{harvid|BBC 12 July 2018}} |last1=Živić |first1=Petra |title=Srebrenica i Bratunac: Pomen za srpske žrtve ubijene na početku rata u Bosni |trans-title=Srebrenica and Bratunac: Memorial for the Serbian victims killed at the beginning of the war in Bosnia |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-44813483 |work=[[BBC]] |date=12 July 2018 |language=Serbian}}</ref> Teen Januarie 1993 het hulle met die Bosniesbeheerde Zepa in die suide en Cerska in die weste saamgesnoer. Die Srebrenica-enklave het sy grootste omvang van 900&nbsp;km² bereik, hoewel dit ’n "kwesbare eiland te midde van Serwiesbeheerde grondgebied" gebly het.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |title=Prosecutor vs. Radislav Krstic Judgement |access-date=8 June 2006 |author=ICTY |publisher=United Nations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205104015/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |archive-date=5 February 2006 }}</ref> Magte van die leër van die Republiek Bosnië en Herzegowina (ARBiH) onder Naser Oric het Srebrenica as ’n basis gebruik van waar naburige Serwiese dorpe aangeval is, wat talle slagoffers tot gevolg gehad het.<ref name="OricIndict">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|title=Naser Orić: second amended indictment|publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303134851/http://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|archive-date=3 March 2009}}</ref><ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> In 1993 is die Serwiese dorp Kravica deur die ARBiH aangeval, wat tot burgerlike Serwiese slagoffers gelei het. [[Beeld:Exhumation Site in Čančari valley.jpg|thumb|240px|Opgrawing van die lyke van die Srebrenica-slagting.]] Die weerstand teen die Serwiese beleg van Srebrenica deur die ARBiH onder Oric is as ’n katalisator vir die slagting beskou. Serwiese propaganda het Bosniese weerstand teen Serwiese aanvalle as ’n grond vir wraak voorgestel. Serwiërs het in 1992 begin om Bosniërs te vervolg. In die daaropvolgende paar maande het die Serwiese weermag die dorpe Konjevic Polje en Cerska ingeneem, die samewerking tussen Srebrenica en Zepa verbreek en die Srebrenica-enklave tot 150 km² verklein. Bosniese inwoners van die buitegebiede het na Srebrenica saamgetrek, en die bevolking daarvan het tot tussen 50&nbsp;000 en 60&nbsp;000 toegeneem, ongeveer tien keer die vooroorlogse bevolking.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> Teen Maart 1993 was die dorp oorvol en belegtoestande het geheers. Daar was byna geen lopende water nie, aangesien die oprukkende Serwiese magte die watervoorrade vernietig het; mense was vir elektrisiteit van tydelike kragopwekkers afhanklik. Voedsel, medisyne en ander noodsaaklikhede was skaars. Die toestande het van Srebrenica ’n stadige doodskamp gemaak.<ref name="Bartrop Essential Reference" /> Die Serwiese owerhede was steeds vasbeslote om die enklave in te neem. Op 13 April 1993 het die Serwiërs aan die UNHCR-verteenwoordigers gesê hulle sou die dorp binne twee dae aanval tensy die Bosniërs oorgee en instem om ontruim te word.<ref>ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 13–17.</ref> ====Verhongering==== Met die mislukking om te demilitariseer en die tekort aan voorrade wat die gebied binnekom, het Oric sy mag gekonsolideer en die swartmark beheer. Sy manne het begin om kos, brandstof en sigarette op te gaar en geld te verduister wat deur hulporganisasies gestuur is om Moslemweeskinders te ondersteun.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=232}}</ref> Basiese benodigdhede was vir baie mense in Srebrenica buite bereik weens Orc se optrede. VN-amptenare het hulle geduld met die ARBiH in Srebrenica begin verloor en hulle as "misdadige bendeleiers en swartmarkhandelaars" beskou.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=233}}</ref> ’n Voormalige Serwiese soldaat van die "Rooi Barette"-eenheid het die taktiek beskryf wat gebruik is om die beleërde bevolking uit te honger en dood te maak: {{blockquote|Dit was amper soos ’n kat-en-muis-speletjie. Maar natuurlik was ons baie meer as die Moslems, so in byna alle gevalle was ons die jagters en hulle die prooi. Ons wou hê hulle moes oorgee, maar hoe kry jy iemand om in ’n oorlog soos dié oor te gee? Jy honger hulle uit. Ons het dus baie vinnig besef dit is nie eintlik wapens wat na Srebrenica ingesmokkel is waaroor ons ons moes bekommer nie, maar kos. Hulle het daar binne werklik honger gely, en daarom het hulle mense uitgestuur om beeste te steel of oeste in te samel, en ons taak was om hulle te vind en dood te maak ... Geen gevangenes nie. Die plaaslike mense het taamlik verontwaardig geraak, so soms het ons iemand aan die lewe gehou om hom aan hulle oor te gee [om dood te maak], net om hulle gelukkig te hou.<ref name="nytimes.com">{{cite news |work=The New York Times Magazine |first=Scott |last=Anderson |date=28 May 2014 |url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/05/29/magazine/srebrenica-life-in-the-valley-of-death.html |title=Life in the Valley of Death |access-date=18 April 2017}}</ref>}} Toe die Britse joernalis Tony Birtley Srebrenica in Maart 1993 besoek, het hy beeldmateriaal geneem van burgerlikes wat van honger sterf.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cz_dVScxOtg|title=Starvation in Pre-Genocide Srebrenica / Gladovanje u Srebrenici (1993)|date=15 August 2010|via=YouTube}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] cdsvypbb6qv4wi8k7iqtjevfpzekln6 1 468704 2965243 2026-09-05T12:46:11Z BurgertB 2401 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2965243 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 468705 2965245 2026-09-05T12:53:16Z Pynappel 70858 Stuur aan na [[Srebrenica-slagting]] 2965245 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Srebrenica-slagting]] cqwkw3oez7krfullyd05blb7a21w6y9 0 468706 2965255 2026-09-05T16:18:56Z ~2026-47470-06 213840 dis die teks van 'n silwerrug 2965255 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Power at the zoo-Silverback Gorilla DSCN3670 - Flickr - ianpreston.jpg|duimnael|310x310px|'n foto van 'n silwerrug]] 'n [[Silwerrug]] is nie 'n ander tipe [[aap]] nie, maar is bloot 'n volwasse manlike gorilla wat heeltemal grootgeword het. Wanneer 'n jong manlike silwerrug die ouderdom van twaalf jaar bereik, verander die donker hare wat hy op sy rug en heupe het na 'n silwergrys [[Kleur|kleu]]<ref>{{Cite journal |last=Toonstra |first=Johan |date=2020-07 |title=Oranje kleur aan de voeten is zeldzamer dan een gele kleur |url=https://doi.org/10.1007/s12480-020-1325-2 |journal=PodoPost |volume=33 |issue=6 |pages=45–47 |doi=10.1007/s12480-020-1325-2 |issn=0922-4742}}</ref>[[Kleur|r]]. Dit wys vir al die ander ape in die bos dat hy nou 'n volwassene is. Hierdie groot diere kan 'n gewig van 450 pond bereik en is baie sterker as mense. Al lyk hulle dalk groot en gevaarlik, is hulle eintlik vredeliewend en stil en verkies hulle om weg te bly van moeilikheid. Die manlike silwerrug tree op as die leier en baas van sy familiegroep<ref>{{Cite journal |last=Bruyn |first=J. |date=1983 |title=Aanvullingen op: Maerten van Heemskercks Familiegroep te Kassel |url=https://doi.org/10.1163/187501783x00253 |journal=Oud Holland - Quarterly for Dutch Art History |volume=97 |issue=4 |pages=284–285 |doi=10.1163/187501783x00253 |issn=0030-672X}}</ref>; die groep word 'n trop genoem. 'n Normale groep het gewoonlik baie wyfies en hul jong nageslag. Die mannetjie se belangrikste taak is om die moeders en klein babas te beskerm; hy beskerm hulle teen roofdiere soos luiperds of ander manlike gorillas wat op soek is na 'n geveg. Die mannetjie is ook die een wat moet besluit waar die familie loop, eet en slaap. As hy 'n bedreiging aanvoel, sal hy op sy bors slaat met sy hande, brul en sy voete stamp om dit weg te skrik. Omdat hulle so groot is, moet silwerrugte die meeste van hul daglig opsyit om kos te soek om te eet in die Afrika-reënwoud<ref>{{Cite journal |last=Afrika Focus |first=Editors |date=1991-01-26 |title=Afrika Focus wordt sinds 1988 uitgegeven door Afrika Brug Vzw |url=https://doi.org/10.1163/2031356x-00704014 |journal=Afrika Focus |volume=7 |issue=4 |pages=439–440 |doi=10.1163/2031356x-00704014 |issn=0772-084X}}</ref>. Hul hele dieet bestaan hoofsaaklik uit plante, plante soos [[groen blare]], [[Stingel|stingels]], [[bamboestriebe]], boombas en soet wildeprevrugte. 'n Groot mannetjie kan tot 50 pond per dag eet net om vol te bly. Vandag staar silwerrug gorillas baie ernstige probleme in die gesig weens mense. Mense kap groot dele van hul woudtuistes skoon om paaie en plase te bou, en sommige mense jag silwerrugte [[onwettig]]. Dit is sleg omdat silwerruggroepe baie stadig groei, aangesien die moeders slegs elke vier of vyf jaar aan een baba geboorte gee. Dit is belangrik om hierdie goedhartige diere te beskerm.<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.24894/sprengglossarium_d01937|title=Diere|date=2025|website=Johann Jakob Spreng, Allgemeines deutsches Glossarium. Historisch-etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache online|access-date=2026-09-05}}</ref> == VERWYSINGS == <references /> [[Kategorie:Aap]] [[Kategorie:Gorilla]] [[Kategorie:Natuur in Afrika]] 64rp9kcr2zi11zpv29cp7y24t76u5n3 0 468707 2965259 2026-09-05T16:51:21Z Pynappel 70858 Vertaal uit die Engelse Wikipedia: [[:en:Special:Permalink/1373349101|List of stewards of the Chiltern Hundreds]] 2965259 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Prosedurele meganisme waarmee Britse parlementslede kan bedank}} Die amp van '''Kroonrentmeester en Balju van die Chiltern Hundreds''' dien as 'n prosedurele meganisme waarmee 'n [[Member of Parliament (United Kingdom)|parlementslid]] (LP) uit die [[Britse Laerhuis|Laerhuis]] van die Verenigde Koninkryk kan [[Resignation from the House of Commons of the United Kingdom|bedank]]. Die Laerhuis laat, kragtens sy eie besluit, nie toe dat sy lede bedank nie. 'n LP wat die Huis wil verlaat, bewerkstellig dus sy of haar bedanking deur tot die rentmeesterskap aangestel te word, wat die [[House of Commons Disqualification Act 1975]] aanwys as 'n amp wat die bekleër daarvan van lidmaatskap van die Huis diskwalifiseer; die wet wys die amp van [[Steward of the Manor of Northstead|Rentmeester van die Manor of Northstead]] op dieselfde wyse aan.<ref name="hcio">{{cite web |url=http://www.parliament.uk/documents/commons-information-office/p11.pdf |title=The Chiltern Hundreds |date=August 2010 |work=Factsheet P11 Procedure Series |publisher=[[House of Commons Information Office]] |access-date=14 January 2011 |archive-date=13 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111013075421/http://www.parliament.uk/documents/commons-information-office/p11.pdf |url-status=live}}</ref> Die [[Chancellor of the Exchequer|kanselier van die skatkis]] doen tradisioneel die aanstelling. Die bedankende LP word bloot aangestel en hoef nie die amp te aanvaar nie: die aanstelling self bewerkstellig die diskwalifikasie en maak die setel vakant. Die gebruik van die rentmeesterskap vir hierdie doel het as 'n [[legal fiction|regsfiksie]] begin: histories het aanstelling tot 'n "[[office of profit|winsgewende amp]] onder [[the Crown|die Kroon]]" 'n individu gediskwalifiseer om as LP te dien, en verskeie sulke ampte is gebruik om LP's toe te laat om te bedank voordat die diskwalifikasie op sy huidige statutêre grondslag geplaas is.<ref name="hcio"/> Die posisie is in 1861 deur [[William Ewart Gladstone]] herbewerk, wat bekommerd was oor die eer wat deur aanstelling verleen word aan mense soos [[Edwin James (barrister)|Edwin James]], wat met meer as £100 000 skuld na die Verenigde State gevlug het. Die kanselier se brief is gevolglik herskryf om enige verwysings na eer weg te laat. Die amp is op 9 Februarie 1850 die eerste keer op hierdie wyse gebruik om [[Sir George Smyth, 6th Baronet|Sir George Smyth]], LP vir [[Colchester (UK Parliament constituency)|Colchester]], toe te laat om sy setel te ontruim. Aanstellings tot die ampte van Rentmeester van die Manor of Northstead en Rentmeester van die Chiltern Hundreds word afgewissel sodat twee LP's gelyktydig kan bedank (soos op 23 Januarie 2017 gebeur het toe [[Tristram Hunt]] en [[Jamie Reed]] bedank het). Elke nuwe aanstelling herroep egter die vorige een, sodat daar geen probleem is in situasies waar meer as twee bedank nie, soos [[Anglo-Irish Agreement#Unionist and Loyalist opposition|die uitstapping van 1985]] deur [[Ulster Unionist|Ulster-Unionistiese]] LP's toe verskeie afsonderlike aanstellings op een dag gedoen is.<ref name="hcio"/> As 'n bedankende LP die daaropvolgende tussenverkiesing wil betwis, soos [[Douglas Carswell]] in 2014 gedoen het, moet hy of sy die rentmeesterskap neerlê om verdere diskwalifikasie te vermy.<ref>{{cite book|url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN06395/SN06395.pdf|title=Resignation from the House of Commons (Briefing Paper)|date=11 Sep 2019|publisher=House of Commons Library|first=Edward|last=Hicks|access-date=2 June 2021|archive-date=1 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101025511/https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN06395/SN06395.pdf|url-status=live}}</ref> Die huidige rentmeester van die Chiltern Hundreds is sedert 1 September 2026 [[Keir Starmer]], voorheen die LP vir [[Holborn and St Pancras]] en, tot Julie 2026, die [[Eerste minister van die Verenigde Koninkryk|eerste minister van die Verenigde Koninkryk]]. ==Sleutel tot partyafkortings== {|class="wikitable" !Party !Afkorting |- |[[All-for-Ireland League]] |AFIL |- |[[Coalition Conservative]] |Co Con |- |[[Coalition Liberal]] |Co Lib |- |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Konserwatiewe Party]] |Con |- |[[Demokratiese Unionisteparty]] |DUP |- |[[English National Party]] |Eng Nat |- |[[Home Rule League]] |HRL |- |[[Independent politician|Onafhanklik]] |Ind |- |[[Irish National Federation]] |INF |- |[[Irish Parliamentary Party]] |IPP |- |[[Irish nationalism|Ongespesifiseerde Ierse Nasionalistiese party (voor 1922)]] |Nat |- |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Arbeidersparty]] |Lab |- |[[Labour and Co-operative Party]] |Lab Co-op |- |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Liberale Party (voor 1988)]] |Lib |- |[[Liberaal-Demokrate]] |Lib Dem |- |[[Liberal Unionist Party]] |LU |- |[[National Labour Organisation|National Labour]] |N Lab |- |[[National Liberal Party (UK, 1931)|National Liberal Party]] |N Lib |- |[[Sinn Féin]] |SF |- |[[Skotse Nasionale Party]] |SNP |- |[[Unionist Party (Scotland)|Unionist Party]] |UP |- |[[Ulster Popular Unionist Party]] |UPUP |- |[[Ulster Unionist Party]] |UU |- |[[Whig Party|Whig]] |Whig |} ==Tot 1849== {{Vir|ampsbekleërs voor 1850|List of Stewards of the Chiltern Hundreds 1751-1849}} ==1850 tot 1899== {| class="wikitable sortable collapsible plainrowheaders" !Datum !Lid<ref name="pp">{{cite book |title=Parliamentary papers |volume=62, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=L1ETAAAAYAAJ |last1=House of Commons |first1=Great Britain. Parliament |year=1878 |access-date=24 September 2016 |archive-date=24 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724125753/https://books.google.com/books?id=L1ETAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> !Kiesafdeling !colspan=2 |Party !class="unsortable" |Reden vir bedanking |- |{{Sorteerdatum|1850|2|9}} |data-sort-value="Smyth, Sir George" |[[Sir George Smyth, 6th Baronet|Sir George Smyth]]<ref name="pp"/> |[[Colchester (UK Parliament constituency)|Colchester]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |"Ouderdom en swakheid"<ref>{{cite web |last1=Fisher |first1=David R. |title=SMYTH, Sir George Henry, 6th bt. (1784–1852), of Berechurch Hall, nr. Colchester, Essex |url=https://www.historyofparliamentonline.org/volume/1820-1832/member/smyth-sir-george-1784-1852 |website=The History of Parliament |access-date=1 November 2018 |date=2009 |archive-date=1 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180401075404/http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1820-1832/member/smyth-sir-george-1784-1852 |url-status=live}}</ref> (Is voorheen, in 1829, tot die rentmeesterskap aangestel) |- |{{Sorteerdatum|1850|3|4}} |data-sort-value="Conyngham, Lord Albert" |[[Albert Denison, 1st Baron Londesborough|Lord Albert Conyngham]]<ref name="pp"/> |[[Canterbury (UK Parliament constituency)|Canterbury]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Tot die adelstand verhef as [[Baron Londesborough]] |- |{{Sorteerdatum|1850|3|12}} |data-sort-value="Ffolliott, John" |[[John Ffolliott]]<ref name="pp"/> |[[County Sligo (UK Parliament constituency)|County Sligo]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1850|4|30}} |data-sort-value="Keppel, Hon. George" |[[George Keppel, 6th Earl of Albemarle|Hon. George Keppel]]<ref name="pp"/> |[[Lymington (UK Parliament constituency)|Lymington]] |style="background:#EBC396" | |Whig |Het sy broer as [[Earl of Albemarle|Graaf van Albemarle]] opgevolg |- |{{Sorteerdatum|1850|7|22}} |data-sort-value="Jervis, Sir John" |[[John Jervis (judge)|Sir John Jervis]]<ref name="pp"/> |[[City of Chester (UK Parliament constituency)|City of Chester]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Om [[Chief Justice of the Common Pleas|Hoofregter van die Common Pleas]] te word |- |{{Sorteerdatum|1850|8|3}} |data-sort-value="Northland, Viscount" |[[Thomas Knox, 3rd Earl of Ranfurly|Viscount Northland]]<ref name="pp"/> |[[Dungannon (UK Parliament constituency)|Dungannon]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>{{cite web|work=Tyrone Constitution|title=Borough of Dungannon Election|date=1851-02-14|url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0001144/18510214/021/0002}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1850|8|7}} |data-sort-value="Pearson, Charles" |[[Charles Pearson]]<ref>{{London Gazette|issue=21125|page=2183|date=9 August 1850}}</ref> |[[Lambeth (UK Parliament constituency)|Lambeth]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1850|12|24}} |data-sort-value="Adare, Viscount" |[[Edwin Wyndham-Quin, 3rd Earl of Dunraven and Mount-Earl|Viscount Adare]] |[[Glamorganshire (UK Parliament constituency)|Glamorganshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Het sy vader as [[Earl of Dunraven and Mount-Earl|Graaf van Dunraven en Mount-Earl]] opgevolg<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/22959?docPos=1 |title=Oxford DNB article: Quin, Edwin Richard Windham Wyndham (subscription needed) |last=Norgate |first=G. Le G. |editor1-first=Michael |editor1-last=Herity |volume=1 |year=2004 |access-date=8 December 2008 |doi=10.1093/ref:odnb/22959 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1851|2|3}} |data-sort-value="Northland, Viscount" |[[Thomas Knox, 3rd Earl of Ranfurly|Viscount Northland]] |[[Dungannon (UK Parliament constituency)|Dungannon]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1851|2|3}} |data-sort-value="Hobhouse, Bt, Sir John" |[[John Hobhouse, 1st Baron Broughton|Sir John Hobhouse, Bt]] |[[Harwich (UK Parliament constituency)|Harwich]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Tot die adelstand verhef as [[Baron Broughton]]<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/13404?docPos=1 |title=Oxford DNB article: Hobhouse, John Cam (subscription needed) |last=Cochran |first=Peter |volume=1 |year=2004 |access-date=8 December 2008 |doi=10.1093/ref:odnb/13404 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1851|3|1}} |data-sort-value="Sheil, Richard Lalor" |[[Richard Lalor Sheil]] |[[Dungarvan (UK Parliament constituency)|Dungarvan]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Uitgetree weens swak gesondheid en omdat hy in November 1850 as [[Minister Plenipotentiary|gevolmagtigde minister]] by die [[Grand Duchy of Tuscany|Groothertogdom Toskane]] aangestel is.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/25301?docPos=2 |title=Shiel, Richard Lalor |last=Jenkins |first=Brian |year=2004 |access-date=8 December 2008 |doi=10.1093/ref:odnb/25301 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref><ref>{{London Gazette |issue=21149 |page=2853 |date=1 November 1850}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1851|3|31}} |data-sort-value="Cole, Hon. Henry" |[[Henry Cole (Conservative politician)|Hon. Henry Cole]] |[[Enniskillen (UK Parliament constituency)|Enniskillen]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1851|4|14}} |data-sort-value="Fagan, William Trant" |[[William Trant Fagan]] |[[Cork City (UK Parliament constituency)|Cork City]] |colspan=2 |[[Repeal Association|RA]] |Om Kommissaris van Insolvensie te word |- |{{Sorteerdatum|1851|5|5}} |data-sort-value="Simeon, John" |[[Sir John Simeon, 3rd Baronet|John Simeon]] |[[Isle of Wight (UK Parliament constituency)|Isle of Wight]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Na sy bekering tot die Katolisisme, "uit 'n fyn eergevoel teenoor diegene wat hom verkies het terwyl hy 'n lidmaat van die Anglikaanse Kerk was — in die oortuiging dat hy geen reg gehad het om aan te neem dat hulle onverskillig sou staan teenoor die verandering wat hy gemaak het."<ref>"[https://books.google.com/books?id=EgUFAAAAQAAJ&dq=rosary%20intitle%3Amonth&pg=PA481 The Last Days of Sir John Simeon]", ''[[The Month|The Month: A Magazine and Review]]'' new series, vol. II (XIII), July to December 1870, pp. 481–484.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1851|7|10}} |data-sort-value="Surrey, The Earl of" |[[Henry Fitzalan-Howard, 14th Duke of Norfolk|The Earl of Surrey]] |[[Arundel (UK Parliament constituency)|Arundel]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Uit protes teen die aanvaarding van die [[Ecclesiastical Titles Act 1851]]<ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddnb.com/view/article/13916?docPos=5 |title=Oxford DNB article: Howard, Henry Granville Fitzalan- (subscription needed) |year=2004 |access-date=23 January 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/13916 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1851|7|23}} |data-sort-value="O'Connell, John" |[[John O'Connell (MP)|John O'Connell]] |[[Limerick City (UK Parliament constituency)|Limerick City]] |colspan=2 |[[Repeal Association|RA]] |Om die [[Henry Fitzalan-Howard, 14th Duke of Norfolk|Graaf van Surrey]] toe te laat om sy plek in te neem<ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddnb.com/view/article/20502?docPos=8 |title=Oxford DNB article: O'Connell, John (subscription needed) |last1=Hamilton |first1=J. A. |editor1-first=R. V |editor1-last=Comerford |volume=1 |year=2004 |access-date=23 January 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/20502 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1851|8|1}} |data-sort-value="Ker, Richard" |[[Richard Ker]] |[[Downpatrick (UK Parliament constituency)|Downpatrick]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1851|9|12}} |data-sort-value="Duncombe, Hon. Arthur" |[[Arthur Duncombe (Royal Navy officer)|Hon. Arthur Duncombe]] |[[East Retford (UK Parliament constituency)|East Retford]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Om [[Fourth Naval Lord]] te word |- |{{Sorteerdatum|1851|10|25}} |data-sort-value="Hawes, Benjamin" |[[Benjamin Hawes]] |[[Kinsale (UK Parliament constituency)|Kinsale]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Om Adjunk-sekretaris van Oorlog te word |- |{{Sorteerdatum|1852|1|29}} |data-sort-value="Plumptre, John" |[[John Pemberton Plumptre|John Plumptre]] |[[East Kent (UK Parliament constituency)|East Kent]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1852|3|16}} |data-sort-value="Boyd, John" |[[John Boyd (Irish politician)|John Boyd]] |[[Coleraine (UK Parliament constituency)|Coleraine]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1852|4|20}} |data-sort-value="Rufford, Francis" |[[Francis Rufford]] |[[Worcester (UK Parliament constituency)|Worcester]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1853|7|5}} |data-sort-value="Evans, William" |[[William Evans (1788–1856)|William Evans]] |[[North Derbyshire (UK Parliament constituency)|North Derbyshire]] |style="background:#EBC396" | |[[Whig Party|Whig]] |? |- |{{Sorteerdatum|1853|8|3}} |data-sort-value="Anson, Hon. George" |[[George Anson (British Army officer, born 1797)|Hon. George Anson]] |[[South Staffordshire (UK Parliament constituency)|South Staffordshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Aangestel om 'n [[Division (military)|divisie]] in [[Bengale]] te beveel<ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddnb.com/view/article/575?docPos=2 |title=Oxford DNB article:Anson, George (subscription needed |year=2004 |access-date=24 January 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/575 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1853|8|13}} |data-sort-value="Maguire, John" |[[John Maguire (MP)|John Maguire]] |[[Dungarvan (UK Parliament constituency)|Dungarvan]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Het burgemeester van Cork geword<ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddnb.com/view/article/17792 |title=Oxford DNB article:Maguire, John Francis (subscription needed) |year=2004 |access-date=24 January 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/17792 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1854|1|28}} |data-sort-value="Prime, Richard" |[[Richard Prime]] |[[West Sussex (UK Parliament constituency)|West Sussex]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1854|5|5}} |data-sort-value="Brisco, Musgrave" |[[Musgrave Brisco]] |[[Hastings (UK Parliament constituency)|Hastings]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid; is vier dae later oorlede |- |{{Sorteerdatum|1854|8|5}} |data-sort-value="Gordon, Hon. William" |[[William Gordon (Royal Navy officer)|Hon. William Gordon]] |[[Aberdeenshire (UK Parliament constituency)|Aberdeenshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1854|8|11}} |data-sort-value="Stuart, Lord Dudley" |[[Lord Dudley Stuart]] |[[Marylebone (UK Parliament constituency)|Marylebone]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1855|3|30}} |data-sort-value="Roche, Edmond" |[[Edmond Roche, 1st Baron Fermoy|Edmond Roche]] |[[County Cork (UK Parliament constituency)|County Cork]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1855|5|2}} |data-sort-value="Mure, William" |[[William Mure (scholar)|William Mure]] |[[Renfrewshire (UK Parliament constituency)|Renfrewshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1855|7|6}} |data-sort-value="Berkeley, Charles" |[[Grenville Berkeley|Charles Berkeley]] |[[Evesham (UK Parliament constituency)|Evesham]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1855|11|22}} |data-sort-value="Villiers, Hon. Francis Child" |[[Francis Child Villiers|Hon. Francis Child Villiers]] |[[Rochester (UK Parliament constituency)|Rochester]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1856|1|25}} |data-sort-value="Heathcote, Bt, Sir Gilbert" |[[Gilbert Heathcote, 1st Baron Aveland|Sir Gilbert Heathcote, Bt]] |[[Rutland (UK Parliament constituency)|Rutland]] |style="background:#EBC396" | |[[Whig Party|Whig]] |? |- |{{Sorteerdatum|1856|3|3}} |data-sort-value="Duffy, Charles Gavan" |[[Charles Gavan Duffy (Australian politician)|Charles Gavan Duffy]] |[[New Ross (UK Parliament constituency)|New Ross]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1856|5|2}} |data-sort-value="Berkeley, Charles" |[[Grenville Berkeley|Charles Berkeley]] |[[Cheltenham (UK Parliament constituency)|Cheltenham]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1856|7|15}} |data-sort-value="Sturt, Henry" |[[Henry Sturt, 1st Baron Alington|Henry Sturt]] |[[Dorchester (UK Parliament constituency)|Dorchester]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1857|1|7}} |data-sort-value="Biggs, William" |[[William Biggs]] |[[Newport (Isle of Wight) (UK Parliament constituency)|Newport]] |style="background:#EBC396" | |[[Whig Party|Whig]] |? |- |{{Sorteerdatum|1857|2|17}} |data-sort-value="Frewen, Charles" |[[Charles Frewen]] |[[East Sussex (UK Parliament constituency)|East Sussex]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1857|7|23}} |data-sort-value="Rothschild, Lionel de" |[[Lionel de Rothschild]] |[[City of London (UK Parliament constituency)|City of London]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Kon as Jood nie sy eed van getrouheid aflê op 'n Bybel wat die Nuwe Testament bevat nie. 'n Wetsontwerp wat hom sou toelaat om op die Ou Testament te sweer, is verwerp.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddnb.com/view/article/24160?docPos=7 |title=Oxford DNB article:Rothschild, Lionel de (subscription needed) |year=2004 |access-date=24 January 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/24160 |isbn=9780198614111 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1857|11|30}} |data-sort-value="Baring, Hon. Francis" |[[Francis Baring, 3rd Baron Ashburton|Hon. Francis Baring]] |[[Thetford (UK Parliament constituency)|Thetford]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1857|12|19}} |data-sort-value="Duff, George Skene" |[[George Skene Duff]] |[[Elgin Burghs (UK Parliament constituency)|Elgin Burghs]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1858|11|4}} |data-sort-value="Tancred, Henry" |[[Henry William Tancred|Henry Tancred]] |[[Banbury (UK Parliament constituency)|Banbury]] |style="background:#EBC396" | |[[Whig Party|Whig]] |? |- |{{Sorteerdatum|1859|2|9}} |data-sort-value="Ramsden, Bt, Sir John" |[[Sir John Ramsden, 5th Baronet|Sir John Ramsden, Bt]] |[[Hythe (UK Parliament constituency)|Hythe]] |style="background:#EBC396" | |[[Whig Party|Whig]] |? |- |{{Sorteerdatum|1859|3|9}} |data-sort-value="Bagshaw, John" |[[John Bagshaw]] |[[Harwich (UK Parliament constituency)|Harwich]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1859|8|2}} |data-sort-value="Labouchere, Henry" |[[Henry Labouchere, 1st Baron Taunton|Henry Labouchere]] |[[Taunton (UK Parliament constituency)|Taunton]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Tot die adelstand verhef as [[Baron Taunton]]<ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddnb.com/view/article/15838?docPos=3 |title=Oxford DNB article:Labouchere, Henry (subscription needed) |year=2004 |access-date=24 January 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/15838 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1859|8|12}} |data-sort-value="Earle, Ralph" |[[Ralph Earle (MP)|Ralph Earle]] |[[Berwick-upon-Tweed (UK Parliament constituency)|Berwick-upon-Tweed]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Beskuldigings van onbehoorlike finansiële transaksies met spoorwegmaatskappye<ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddnb.com/view/article/55742?docPos=10 |title=Oxford DNB article:Earle, Ralph Astruther (subscription needed) |last1=Millar |first1=Mary S. |volume=1 |year=2004 |access-date=24 January 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/55742 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1860|3|6}} |data-sort-value="Laslett, William" |[[William Laslett]] |[[Worcester (UK Parliament constituency)|Worcester]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1860|6|4}} |data-sort-value="Davison, Richard" |[[Richard Davison (MP)|Richard Davison]] |[[Belfast (UK Parliament constituency)|Belfast]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1860|8|27}} |data-sort-value="Herbert, Hon. Percy Egerton" |[[Percy Egerton Herbert|Hon. Percy Egerton Herbert]] |[[Ludlow (UK Parliament constituency)|Ludlow]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1861|2|4}} |data-sort-value="Salt, Titus" |[[Titus Salt]] |[[Bradford (UK Parliament constituency)|Bradford]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Uitgetree weens swak gesondheid. |- |{{Sorteerdatum|1861|4|22}} |data-sort-value="Gordon-Duff, Lachlan" |[[Lachlan Gordon-Duff]] |[[Banffshire (UK Parliament constituency)|Banffshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1861|7|18}} |data-sort-value="Eliott-Lockhart, Allen" |[[Allen Eliott-Lockhart]] |[[Selkirkshire (UK Parliament constituency)|Selkirkshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1862|1}} |data-sort-value="Heneage, George" |[[George Heneage]] |[[Lincoln (UK Parliament constituency)|Lincoln]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1862|3|26}} |data-sort-value="Cross, R. A." |[[R. A. Cross, 1st Viscount Cross|R. A. Cross]] |[[Preston (UK Parliament constituency)|Preston]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1862|5|19}} |data-sort-value="Bristow, Alfred Rhodes" |[[Alfred Rhodes Bristow]] |[[Kidderminster (UK Parliament constituency)|Kidderminster]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1863|1|7}} |data-sort-value="Ball, Edward" |[[Edward Ball (MP)|Edward Ball]] |[[Cambridgeshire (UK Parliament constituency)|Cambridgeshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1863|2|5}} |data-sort-value="Seymour, Michael" |[[Michael Seymour (Royal Navy officer)|Michael Seymour]] |[[Plymouth Devonport]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1863|3|14}} |data-sort-value="Close, Maxwell" |[[Maxwell Close]] |[[Armagh (UK Parliament constituency)|Armagh]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1863|4|14}} |data-sort-value="Hamilton, Ion" |[[Ion Hamilton, 1st Baron HolmPatrick|Ion Hamilton]] |[[County Dublin (UK Parliament constituency)|County Dublin]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1863|5|28}} |data-sort-value="Tottenham, Charles" |[[Charles Tottenham (1807–1886)|Charles Tottenham]] |[[New Ross (UK Parliament constituency)|New Ross]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1864|2|4}} |data-sort-value="East, Bt, Sir James Buller" |[[Sir James Buller East, 2nd Baronet|Sir James Buller East, Bt]] |[[Winchester (UK Parliament constituency)|Winchester]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1865|2|11}} |data-sort-value="O'Donoghue, Daniel" |[[Daniel O'Donoghue (Irish politician)|Daniel O'Donoghue]] |[[Tipperary (UK Parliament constituency)|Tipperary]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1865|6|16}} |data-sort-value="Buller, Arthur William" |[[Arthur William Buller]] |[[Plymouth Devonport]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1866|3|1}} |data-sort-value="Dowdeswell, William Edward" |[[William Edward Dowdeswell]] |[[Tewkesbury (UK Parliament constituency)|Tewkesbury]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1866|4|28}} |data-sort-value="Paget, Lord Clarence" |[[Lord Clarence Paget]] |[[Sandwich (UK Parliament constituency)|Sandwich]] |style="background:#EBC396" | |[[Whig Party|Whig]] |? |- |{{Sorteerdatum|1866|5|7}} |data-sort-value="Leslie, William" |[[William Leslie (MP)|William Leslie]] |[[Aberdeenshire (UK Parliament constituency)|Aberdeenshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1866|8|8}} |data-sort-value="Cust, Hon. Charles" |[[Charles Cust|Hon. Charles Cust]] |[[North Shropshire (UK Parliament constituency)|North Shropshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1867|2|5}} |data-sort-value="Humphery, William" |[[Sir William Humphery, 1st Baronet|William Humphery]] |[[Andover (UK Parliament constituency)|Andover]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1867|2|5}} |data-sort-value="Kerrison, Bt, Sir Edward" |[[Sir Edward Kerrison, 2nd Baronet|Sir Edward Kerrison, Bt]] |[[East Suffolk (UK Parliament constituency)|East Suffolk]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1867|5|10}} |data-sort-value="Dundas, David" |[[David Dundas (solicitor)|David Dundas]] |[[Sutherland (UK Parliament constituency)|Sutherland]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1867|7|26}} |data-sort-value="Ker, David Stewart" |[[David Stewart Ker]] |[[Downpatrick (UK Parliament constituency)|Downpatrick]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1867|11|25}} |data-sort-value="Baring, Hon. Alexander" |[[Alexander Baring, 4th Baron Ashburton|Hon. Alexander Baring]] |[[Thetford (UK Parliament constituency)|Thetford]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1868|2|19}} |data-sort-value="Finlay, Alexander Struthers" |[[Alexander Struthers Finlay]] |[[Argyllshire (UK Parliament constituency)|Argyllshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1868|4|14}} |data-sort-value="Welby-Gregory, William" |[[Sir William Welby-Gregory, 4th Baronet|William Welby-Gregory]] |[[Grantham (UK Parliament constituency)|Grantham]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1868|4|22}} |data-sort-value="Oliphant, Laurence" |[[Laurence Oliphant (author)|Laurence Oliphant]] |[[Stirling Burghs]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1869|2|17}} |data-sort-value="Green-Price, Richard" |[[Sir Richard Green-Price, 1st Baronet|Richard Green-Price]] |[[Radnor (UK Parliament constituency)|Radnor]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1869|7|28}} |data-sort-value="Hamilton, Edward" |[[Edward Hamilton (MP)|Edward Hamilton]] |[[Salisbury (UK Parliament constituency)|Salisbury]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1870|2|7}} |data-sort-value="Layard, Austen Henry" |[[Austen Henry Layard]] |[[Southwark (UK Parliament constituency)|Southwark]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1870|2|9}} |data-sort-value="Whitmore, Henry" |[[Henry Whitmore]] |[[Bridgnorth (UK Parliament constituency)|Bridgnorth]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1870|2|16}} |data-sort-value="Lee, William" |[[William Lee (1801–1881)|William Lee]] |[[Maidstone (UK Parliament constituency)|Maidstone]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1870|2|16}} |data-sort-value="Wright, Charles Ichabod" |[[Charles Ichabod Wright]] |[[Nottingham (UK Parliament constituency)|Nottingham]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1870|3|30}} |data-sort-value="Courtenay, Lord" |[[Edward Courtenay, 12th Earl of Devon|Lord Courtenay]] |[[East Devon (UK Parliament constituency)|East Devon]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1871|2|9}} |data-sort-value="Hay, Lord John" |[[Lord John Hay (Royal Navy admiral of the fleet)|Lord John Hay]] |[[Ripon (UK Parliament constituency)|Ripon]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1871|2|9}} |data-sort-value="Burke, Bt, Sir Thomas" |[[Sir Thomas Burke, 3rd Baronet|Sir Thomas Burke, Bt]] |[[County Galway (UK Parliament constituency)|County Galway]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1871|2|22}} |data-sort-value="Clive, Edward" |[[Edward Clive (1837–1916)|Edward Clive]] |[[Hereford (UK Parliament constituency)|Hereford]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1871|2|24}} |data-sort-value="Somerset, Poulett" |[[Poulett Somerset]] |[[Monmouthshire (UK Parliament constituency)|Monmouthshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1872|2|6}} |data-sort-value="Tollemache, John" |[[John Tollemache, 1st Baron Tollemache|John Tollemache]] |[[West Cheshire (UK Parliament constituency)|West Cheshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1872|2|29}} |data-sort-value="Holford, Robert Stayner" |[[Robert Stayner Holford]] |[[East Gloucestershire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1872|4|17}} |data-sort-value="Devereux, Richard Joseph" |[[Richard Joseph Devereux]] |[[Wexford (UK Parliament constituency)|Wexford]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |28 June 1872 |data-sort-value="Wentworth-Fitzwilliam, William" |[[William Wentworth-Fitzwilliam, Viscount Milton|William Wentworth-Fitzwilliam]] |[[Southern West Riding of Yorkshire (UK Parliament constituency)|Southern West Riding of Yorkshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Uitgetree weens swak gesondheid |- |{{Sorteerdatum|1873|2|7}} |data-sort-value="Verner, Edward Wingfield" |[[Edward Wingfield Verner]] |[[Lisburn (UK Parliament constituency)|Lisburn]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1873|2|21}} |data-sort-value="Legh, George" |[[George Legh]] |[[Mid Cheshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1873|4|29}} |data-sort-value="Price, William Philip" |[[William Philip Price]] |[[Gloucester (UK Parliament constituency)|Gloucester]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1873|6|24}} |data-sort-value="de la Poer, Edmond" |[[Edmond de la Poer, 1st Count de la Poer|Edmond de la Poer]] |[[County Waterford (UK Parliament constituency)|County Waterford]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1873|7|21}} |data-sort-value="Armitstead, George" |[[George Armitstead, 1st Baron Armitstead|George Armitstead]] |[[Dundee (UK Parliament constituency)|Dundee]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1875|2|5}} |data-sort-value="Melly, George" |[[George Melly (MP)|George Melly]] |[[Stoke-upon-Trent (UK Parliament constituency)|Stoke-upon-Trent]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1875|2|6}} |data-sort-value="White, Charles William" |[[Charles William White]] |[[Tipperary (UK Parliament constituency)|Tipperary]] |colspan=2 |[[Irish nationalism|Nat]] |? |- |{{Sorteerdatum|1875|4|15}} |data-sort-value="Bassett, Francis" |[[Francis Bassett (MP)|Francis Bassett]] |[[Bedfordshire (UK Parliament constituency)|Bedfordshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1875|7|20}} |data-sort-value="Richardson, Thomas" |[[Thomas Richardson (Hartlepool MP died 1890)|Thomas Richardson]] |[[Hartlepool (UK Parliament constituency)|Hartlepool]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1876|2|8}} |data-sort-value="Arkwright, Richard" |[[Richard Arkwright (barrister)|Richard Arkwright]] |[[Leominster (UK Parliament constituency)|Leominster]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1876|4|24}} |data-sort-value="McCombie, William" |[[William McCombie]] |[[West Aberdeenshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1876|6|21}} |data-sort-value="Dixon, George" |[[George Dixon (MP)|George Dixon]] |[[Birmingham (UK Parliament constituency)|Birmingham]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1876|6|28}} |data-sort-value="Dowdeswell, William Edward" |[[William Edward Dowdeswell]] |[[West Worcestershire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1876|7|14}} |data-sort-value="Knatchbull, Bt, Sir Wyndham" |[[Sir Wyndham Knatchbull, 12th Baronet|Sir Wyndham Knatchbull, Bt]] |[[East Kent (UK Parliament constituency)|East Kent]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1876|7|31}} |data-sort-value="Nevill, Charles William" |[[Charles William Nevill]] |[[Carmarthen (UK Parliament constituency)|Carmarthen]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1877|2|8}} |data-sort-value="Antrobus, Bt, Sir Edmund" |[[Sir Edmund Antrobus, 3rd Baronet|Sir Edmund Antrobus, Bt]] |[[Wilton (UK Parliament constituency)|Wilton]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1877|2|12}} |data-sort-value="Crossley, John" |[[John Crossley]] |[[Halifax (UK Parliament constituency)|Halifax]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1877|8|7}} |data-sort-value="Corbett, Edward" |[[Edward Corbett (MP)|Edward Corbett]] |[[South Shropshire (UK Parliament constituency)|South Shropshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1878|1|16}} |data-sort-value="Grieve, James" |[[James Grieve (Liberal politician)|James Grieve]] |[[Greenock (UK Parliament constituency)|Greenock]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1878|1|29}} |data-sort-value="Henley, J. W." |[[J. W. Henley]] |[[Oxfordshire (UK Parliament constituency)|Oxfordshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1878|3|8}} |data-sort-value="Pateshall, Evan" |[[Evan Pateshall]] |[[Hereford (UK Parliament constituency)|Hereford]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1878|4|16}} |data-sort-value="Hanbury, Robert William" |[[Robert William Hanbury]] |[[Tamworth (UK Parliament constituency)|Tamworth]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1878|5|6}} |data-sort-value="Cowell-Stepney, Bt, Sir Arthur" |[[Sir Arthur Cowell-Stepney, 2nd Baronet|Sir Arthur Cowell-Stepney, Bt]] |[[Carmarthen (UK Parliament constituency)|Carmarthen]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1878|8|3}} |data-sort-value="Lorne, The Marquess of" |[[John Campbell, 9th Duke of Argyll|The Marquess of Lorne]] |[[Argyllshire (UK Parliament constituency)|Argyllshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1878|8|15}} |data-sort-value="Sir Edmund Buckley, Bt" |[[Sir Edmund Buckley, 1st Baronet|Edmund Buckley]] |[[Newcastle-under-Lyme (UK Parliament constituency)|Newcastle-under-Lyme]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1878|12|5}} |data-sort-value="Hodgson, Kirkman Daniel" |[[Kirkman Daniel Hodgson]] |[[Bristol (UK Parliament constituency)|Bristol]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1879|5|1}} |data-sort-value="Majendie, Lewis" |[[Lewis Majendie]] |[[Canterbury (UK Parliament constituency)|Canterbury]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1879|12|3}} |data-sort-value="Waddy, Samuel Danks" |[[Samuel Danks Waddy]] |[[Barnstaple (UK Parliament constituency)|Barnstaple]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1880|5|1}} |data-sort-value="Brinton, John" |[[John Brinton]] |[[Kidderminster (UK Parliament constituency)|Kidderminster]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1880|5|20}} |data-sort-value="Plimsoll, Samuel" |[[Samuel Plimsoll]] |[[Derby (UK Parliament constituency)|Derby]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1880|7|23}} |data-sort-value="Vanden-Bempde-Johnstone, Bt, Sir Harcourt" |[[Harcourt Vanden-Bempde-Johnstone, 1st Baron Derwent|Sir Harcourt Vanden-Bempde-Johnstone, Bt]] |[[Scarborough (UK Parliament constituency)|Scarborough]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1881|1|18}} |data-sort-value="McLaren, Duncan" |[[Duncan McLaren]] |[[Edinburgh (UK Parliament constituency)|Edinburgh]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1881|4|5}} |data-sort-value="Havelock-Allan, Bt, Sir Henry" |[[Sir Henry Havelock-Allan, 1st Baronet|Sir Henry Havelock-Allan, Bt]] |[[Sunderland (UK Parliament constituency)|Sunderland]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1882|2|3}} |data-sort-value="Sullivan, Alexander Martin" |[[Alexander Martin Sullivan]] |[[Meath (UK Parliament constituency)|Meath]] |colspan=2 |[[Home Rule League|HRL]] |? |- |{{Sorteerdatum|1882|4|18}} |data-sort-value="Vaughan-Lee, Vaughan" |[[Vaughan Vaughan-Lee]] |[[West Somerset (UK Parliament constituency)|West Somerset]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1882|8|15}} |data-sort-value="Hutchinson, John Dyson" |[[John Dyson Hutchinson]] |[[Halifax (UK Parliament constituency)|Halifax]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1882|10|19}} |data-sort-value="Cowan, James" |[[James Cowan (Scottish politician)|James Cowan]] |[[Edinburgh (UK Parliament constituency)|Edinburgh]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1882|11|16}} |data-sort-value="Raikes, Henry Cecil" |[[Henry Cecil Raikes]] |[[Preston (UK Parliament constituency)|Preston]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1883|2|16}} |data-sort-value="Gill, Henry Joseph" |[[Henry Joseph Gill]] |[[Westmeath (UK Parliament constituency)|Westmeath]] |colspan=2 |[[Home Rule League|HRL]] |? |- |{{Sorteerdatum|1883|3|6}} |data-sort-value="Dillon, John" |[[John Dillon]] |[[Tipperary (UK Parliament constituency)|Tipperary]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1883|6|6}} |data-sort-value="Bass, Michael Thomas" |[[Michael Thomas Bass]] |[[Derby (UK Parliament constituency)|Derby]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1883|6|16}} |data-sort-value="Healy, Tim" |[[Tim Healy (politician)|Tim Healy]] |[[Wexford (UK Parliament constituency)|Wexford]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1883|7|30}} |data-sort-value="Metge, Robert Henry" |[[Robert Henry Metge]] |[[Meath (UK Parliament constituency)|Meath]] |colspan=2 |[[Irish nationalism|Nat]] |- |{{Sorteerdatum|1883|8|21}} |data-sort-value="Noel, Hon. Gerard" |[[Gerard Noel (politician)|Hon. Gerard Noel]] |[[Rutland (UK Parliament constituency)|Rutland]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|1|24}} |data-sort-value="Holms, William" |[[William Holms (politician)|William Holms]] |[[Paisley (UK Parliament constituency)|Paisley]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|2|12}} |data-sort-value="Bradlaugh, Charles" |[[Charles Bradlaugh]] |[[Northampton (UK Parliament constituency)|Northampton]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|2|12}} |data-sort-value="Bentinck, George" |[[George Bentinck (Norfolk MP)|George Bentinck]] |[[West Norfolk (UK Parliament constituency)|West Norfolk]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|2|20}} |data-sort-value="Marriott, William Thackeray" |[[William Thackeray Marriott]] |[[Brighton (UK Parliament constituency)|Brighton]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|5|7}} |data-sort-value="Filmer, Edmund" |[[Sir Edmund Filmer, 9th Baronet|Edmund Filmer]] |[[Mid Kent (historic UK Parliament constituency)|Mid Kent]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|5|7}} |data-sort-value="Peek, Bt, Sir Henry" |[[Sir Henry Peek, 1st Baronet|Sir Henry Peek, Bt]] |[[Mid Surrey]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|8|5}} |data-sort-value="Garnier, John Carpenter" |[[John Carpenter Garnier]] |[[South Devon (UK Parliament constituency)|South Devon]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|8|8}} |data-sort-value="Blake, John Aloysius" |[[John Aloysius Blake]] |[[County Waterford (UK Parliament constituency)|County Waterford]] |colspan=2 |[[Home Rule League|HRL]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|10|24}} |data-sort-value="Dodson, John George" |[[John George Dodson, 1st Baron Monk Bretton|John George Dodson]] |[[Scarborough (UK Parliament constituency)|Scarborough]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1885|2|19}} |data-sort-value="Gore-Langton, William" |[[William Temple-Gore-Langton, 4th Earl Temple of Stowe|William Gore-Langton]] |[[Mid Somerset]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1886|2|17}} |data-sort-value="Grosvenor, Lord Richard" |[[Richard Grosvenor, 1st Baron Stalbridge|Lord Richard Grosvenor]] |[[Flintshire (UK Parliament constituency)|Flintshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1886|6|8}} |data-sort-value="O'Shea, William" |[[William O'Shea]] |[[Galway Borough]] |colspan=2 |[[Irish nationalism|Nat]] |? |- |{{Sorteerdatum|1886|9|25}} |data-sort-value="Leamy, Edmund" |[[Edmund Leamy]] |[[North East Cork (UK Parliament constituency)|North East Cork]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1887|4|30}} |data-sort-value="Borlase, William Copeland" |[[William Copeland Borlase]] |[[St Austell (UK Parliament constituency)|St Austell]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1887|7|4}} |data-sort-value="McGarel-Hogg, Bt, Sir James" |[[James McGarel-Hogg, 1st Baron Magheramorne|Sir James McGarel-Hogg, Bt]] |[[Hornsey (UK Parliament constituency)|Hornsey]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1887|7|5}} |data-sort-value="Sclater-Booth, George" |[[George Sclater-Booth, 1st Baron Basing|George Sclater-Booth]] |[[North Hampshire (UK Parliament constituency)|North Hampshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1887|7|15}} |data-sort-value="Blake, Thomas" |[[Thomas Blake (MP)|Thomas Blake]] |[[Forest of Dean (UK Parliament constituency)|Forest of Dean]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1887|9|8}} |data-sort-value="O'Connor, John" |[[John O'Connor (Irish Parliamentary Party politician)|John O'Connor]] |[[South Kerry (UK Parliament constituency)|South Kerry]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1888|2|7}} |data-sort-value="Lacaita, Charles" |[[Charles Lacaita]] |[[Dundee (UK Parliament constituency)|Dundee]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1888|2|9}} |data-sort-value="Shirley, Walter Shirley" |[[Walter Shirley Shirley]] |[[Doncaster (UK Parliament constituency)|Doncaster]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1888|3|3}} |data-sort-value="3, The Earl of" |[[Charles Gordon-Lennox, 7th Duke of Richmond|The Earl of 3]] |[[Chichester (UK Parliament constituency)|Chichester]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1888|4|6}} |data-sort-value="Gill, Henry Joseph" |[[Henry Joseph Gill]] |[[Limerick City (UK Parliament constituency)|Limerick City]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1888|5|15}} |data-sort-value="Commerell, John Edmund" |[[John Edmund Commerell]] |[[Southampton (UK Parliament constituency)|Southampton]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1888|11|8}} |data-sort-value="Simon, John" |[[John Simon (19th century MP)|John Simon]] |[[Dewsbury (UK Parliament constituency)|Dewsbury]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1889|2|22}} |data-sort-value="Slagg, John" |[[John Slagg]] |[[Burnley (UK Parliament constituency)|Burnley]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1889|2|27}} |data-sort-value="Gent-Davis, Robert" |[[Robert Gent-Davis]] |[[Kennington (UK Parliament constituency)|Kennington]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1889|4|6}} |data-sort-value="Hughes-Hallett, Francis" |[[Francis Hughes-Hallett]] |[[Rochester (UK Parliament constituency)|Rochester]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1889|7|10}} |data-sort-value="Beresford, Lord Charles" |[[Lord Charles Beresford]] |[[Marylebone East]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1890|3|4}} |data-sort-value="Leatham Bright, William" |[[William Leatham Bright]] |[[Stoke-upon-Trent (UK Parliament constituency)|Stoke-upon-Trent]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1890|3|17}} |data-sort-value="Ker, Richard" |[[Richard Ker]] |[[East Down (UK Parliament constituency)|East Down]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1890|3|26}} |data-sort-value="Richardson-Gardner, Robert" |[[Robert Richardson-Gardner]] |[[Windsor (UK Parliament constituency)|Windsor]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1890|6|12}} |data-sort-value="O'Doherty, James Edward" |[[James Edward O'Doherty]] |[[North Donegal]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1891|7|4}} |data-sort-value="William Selwyn, Charles" |[[Charles William Selwyn]] |[[Wisbech (UK Parliament constituency)|Wisbech]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1892|12|12}} |data-sort-value="Balfour, Jabez" |[[Jabez Balfour]] |[[Burnley (UK Parliament constituency)|Burnley]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1893|5|9}} |data-sort-value="Davitt, Michael" |[[Michael Davitt]] |[[North East Cork (UK Parliament constituency)|North East Cork]] |colspan=2 |[[Irish National Federation|INF]] |? |- |{{Sorteerdatum|1893|6|16}} |data-sort-value="Morrogh, John" |[[John Morrogh]] |[[South East Cork (UK Parliament constituency)|South East Cork]] |colspan=2 |[[Irish National Federation|INF]] |? |- |{{Sorteerdatum|1893|8|4}} |data-sort-value="Grenfell, William" |[[William Grenfell, 1st Baron Desborough|William Grenfell]] |[[Hereford (UK Parliament constituency)|Hereford]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1893|12|8}} |data-sort-value="Marriott, William Thackeray" |[[William Thackeray Marriott]] |[[Brighton (UK Parliament constituency)|Brighton]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1894|3|21}} |data-sort-value="Philipps, John" |[[John Philipps, 1st Viscount St Davids|John Philipps]] |[[Mid Lanarkshire (UK Parliament constituency)|Mid Lanarkshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1894|6|26}} |data-sort-value="Coleridge, Hon. Bernard" |[[Bernard Coleridge, 2nd Baron Coleridge|Hon. Bernard Coleridge]] |[[Sheffield Attercliffe]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1894|8|17}} |data-sort-value="Picton, James Allanson" |[[James Allanson Picton]] |[[Leicester (UK Parliament constituency)|Leicester]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1894|8|21}} |data-sort-value="Chance, Patrick" |[[Patrick Chance]] |[[South Kilkenny]] |colspan=2 |[[Irish National Federation|INF]] |? |- |{{Sorteerdatum|1895|4|2}} |data-sort-value="Higgins, Clement" |[[Clement Higgins]] |[[Mid Norfolk]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1895|5|18}} |data-sort-value="Herbert, Hon. Sidney" |[[Sidney Herbert, 14th Earl of Pembroke|Hon. Sidney Herbert]] |[[Croydon (UK Parliament constituency)|Croydon]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1895|6|15}} |data-sort-value="O'Brien, William" |[[William O'Brien]] |[[Cork City (UK Parliament constituency)|Cork City]] |colspan=2 |[[Irish National Federation|INF]] |? |- |{{Sorteerdatum|1895|8|24}} |data-sort-value="Webb, Alfred" |[[Alfred Webb]] |[[West Waterford]] |colspan=2 |[[Irish National Federation|INF]] |? |- |{{Sorteerdatum|1896|2|19}}<ref name="thomas-sexton">In die publikasie [http://www.parliament.uk/documents/commons/lib/research/briefings/snpc-04731.pdf Appointments to the Chiltern Hundreds and Manor of Northstead Stewardships since 1850] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110206041753/http://www.parliament.uk/documents/commons/lib/research/briefings/snpc-04731.pdf |date=6 February 2011}} van die House of Commons Information Office word aangeteken dat [[Thomas Sexton (Irish politician)|Thomas Sexton]] die Chiltern Hundreds op 19 Februarie 1895 aanvaar het. Dit blyk egter 'n fout te wees. Die London Gazette lys hom as verkose vir North Kerry in die algemene verkiesing van Augustus 1895 (sien [http://www.thegazette.co.uk/London/issue/26651/page/4488 London Gazette, Issue 26651 published on 9 August 1895] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211108111351/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/26651/page/4488 |date=8 November 2021}}), en die lasbrief vir die tussenverkiesing is in April 1896 ingedien (sien [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1896/apr/14/new-writ#S4V0039P0_18960414_HOC_105 House of Commons Debates 14 April 1896 vol 39 c882] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626051738/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1896/apr/14/new-writ#S4V0039P0_18960414_HOC_105 |date=26 June 2009}}). Die datum van sy bedanking word dus hier as 19 Februarie 1896 aangegee, in plaas van 1895.</ref> |data-sort-value="Sexton, Thomas" |[[Thomas Sexton (Irish politician)|Thomas Sexton]] |[[North Kerry (UK Parliament constituency)|North Kerry]] |colspan=2 |[[Irish National Federation|INF]] |? |- |{{Sorteerdatum|1896|4|24}} |data-sort-value="Hunter, William" |[[William Hunter (Aberdeen MP)|William Hunter]] |[[Aberdeen North (UK Parliament constituency)|Aberdeen North]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1896|11|20}} |data-sort-value="White, Martin" |[[Martin White (politician)|Martin White]] |[[Forfar (UK Parliament constituency)|Forfar]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1897|1|16}} |data-sort-value="Wigram, Alfred" |[[Alfred Wigram]] |[[Romford (UK Parliament constituency)|Romford]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1897|2|2}} |data-sort-value="Trevelyan, Bt, Sir George" |[[Sir George Trevelyan, 2nd Baronet|Sir George Trevelyan, Bt]] |[[Glasgow Bridgeton (UK Parliament constituency)|Glasgow Bridgeton]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1897|2|4}} |data-sort-value="Combe, Charles Harvey" |[[Charles Harvey Combe]] |[[Chertsey (UK Parliament constituency)|Chertsey]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1898|2|5}} |data-sort-value="Hopkinson, Alfred" |[[Alfred Hopkinson]] |[[Cricklade (UK Parliament constituency)|Cricklade]] |colspan=2 |[[Liberal Unionist Party|LU]] |? |- |{{Sorteerdatum|1898|4|22}} |data-sort-value="Taylor, Francis" |[[Francis Taylor (MP)|Francis Taylor]] |[[South Norfolk (UK Parliament constituency)|South Norfolk]] |colspan=2 |[[Liberal Unionist Party|LU]] |? |- |{{Sorteerdatum|1898|7|2}} |data-sort-value="Palmer, James Dampier" |[[James Dampier Palmer]] |[[Gravesend (UK Parliament constituency)|Gravesend]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1898|7|21}} |data-sort-value="Doughty, George" |[[George Doughty (politician)|George Doughty]] |[[Great Grimsby (UK Parliament constituency)|Great Grimsby]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1899|2|7}} |data-sort-value="Kenrick, William" |[[William Kenrick (Birmingham MP)|William Kenrick]] |[[Birmingham North (UK Parliament constituency)|Birmingham North]] |colspan=2 |[[Liberal Unionist Party|LU]] |? |- |{{Sorteerdatum|1899|2|17}} |data-sort-value="Wayman, Thomas" |[[Thomas Wayman]] |[[Elland (UK Parliament constituency)|Elland]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1899|6|16}} |data-sort-value="Austin, Bt, Sir John" |[[Sir John Austin, 1st Baronet|Sir John Austin, Bt]] |[[Osgoldcross (UK Parliament constituency)|Osgoldcross]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1899|7|1}} |data-sort-value="Webster, Robert Grant" |[[Robert Grant Webster]] |[[St Pancras East (UK Parliament constituency)|St Pancras East]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1899|10|26}} |data-sort-value="Northcote, Hon. Henry" |[[Henry Northcote, 1st Baron Northcote|Hon. Henry Northcote]] |[[Exeter (UK Parliament constituency)|Exeter]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |} ==1900 tot 1949== {| class="wikitable sortable collapsible plainrowheaders" !Datum !Lid<ref name="ppd">{{cite book |title=Parliamentary papers |volume=62, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=L1ETAAAAYAAJ|last1=House of Commons |first1=Great Britain. Parliament |year=1878}}</ref> !Kiesafdeling !colspan=2 |Party !class="unsortable" |Reden vir bedanking |- |{{Sorteerdatum|1900|1|26}}<ref>{{London Gazette|issue=27157 |page=519 |date=26 January 1900}}</ref> |data-sort-value="Beresford, Lord Charles" |[[Lord Charles Beresford]] |[[City of York (UK Parliament constituency)|City of York]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as tweede in bevel van die [[Mediterranean Fleet|Middellandse See-vloot]]. |- |{{Sorteerdatum|1900|1|27}}<ref>{{London Gazette|issue=27159 |page=606 |date=30 January 1900}}</ref> |data-sort-value="Collery, Bernard" |[[Bernard Collery]] |[[North Sligo]] |colspan=2 |[[Irish National Federation|INF]] |? |- |{{Sorteerdatum|1900|3|14}} |data-sort-value="Hubbard, Evelyn" |[[Evelyn Hubbard]] |[[Brixton (UK Parliament constituency)|Brixton]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Op advies van sy dokters<ref>{{cite news |work=The Times |title=Election intelligence|date=12 March 1900 |page=10 |issue=36087}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1900|12|11}} |data-sort-value="White Ridley, Bt, Sir Matthew" |[[Matthew White Ridley, 1st Viscount Ridley|Sir Matthew White Ridley, Bt]] |[[Blackpool (UK Parliament constituency)|Blackpool]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1902|1|9}}<ref>{{London Gazette |issue=27396 |date=10 January 1902 |page=219}}</ref> |data-sort-value="Hoare, Edward Brodie" |[[Edward Brodie Hoare]] |[[Hampstead (UK Parliament constituency)|Hampstead]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>{{cite news |title=Election Intelligence|work=[[The Times]]|date=8 January 1902|page=4}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1902|2|1}}<ref>{{London Gazette |issue=27403 |date=4 February 1902 |page=709}}</ref> |data-sort-value="McCartan, Michael" |[[Michael McCartan]] |[[South Down (UK Parliament constituency)|South Down]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |Swak gesondheid |- |{{Sorteerdatum|1902|2|7}}<ref>{{London Gazette|issue=27405|page=843|date=11 February 1902}}</ref> |data-sort-value="Daly, James" |[[James Daly (Irish nationalist politician)|James Daly]] |[[South Monaghan]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |Die weiering van partyleiers om die name te publiseer van dié lede wat betaling uit die Parlementêre fonds ontvang het en dié wat nie het nie<ref>{{cite news |work=The Times |title=Election intelligence|date=8 February 1902 |page=12 |issue=36686}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1902|4|18}}<ref>{{London Gazette|issue=27427 |page=2687 |date=22 April 1902}}</ref> |data-sort-value="Hughes, Edwin" |[[Edwin Hughes (MP)|Edwin Hughes]] |[[Woolwich (UK Parliament constituency)|Woolwich]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1902|10|7}}<ref>{{London Gazette|issue=27481 |page=6409 |date=10 October 1902}}</ref> |data-sort-value="Wason, Cathcart" |[[Cathcart Wason]] |[[Orkney and Shetland (UK Parliament constituency)|Orkney and Shetland]] |colspan=2 |[[Liberal Unionist Party|LU]] |Om weer as Onafhanklike Liberaal te staan. |- |{{Sorteerdatum|1902|10|27}} |data-sort-value="Warr, Augustus Frederick" |[[Augustus Frederick Warr]] |[[Liverpool East Toxteth (UK Parliament constituency)|Liverpool East Toxteth]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Het die werklas van die Parlement onverenigbaar gevind met sy regswerk in Liverpool en sy vrou se langdurige siekte.<ref>{{cite news |work=The Times |title=Election Intelligence |date=27 October 1902 |page=10 |issue=36909}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1903|2|17}}<ref>{{London Gazette|issue=27526|page=1129|date=20 February 1903}}</ref> |data-sort-value="Lecky, William Edward Hartpole" |[[William Edward Hartpole Lecky]] |[[Dublin University (constituency)|Dublin University]] |colspan=2 |[[Liberal Unionist Party|LU]] |Swak gesondheid<ref>{{cite encyclopedia |last=Prothero |first=George Walter |author-link=George Prothero |title=Lecky, William Edward Hartpole |url=https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1912_supplement/Lecky,_William_Edward_Hartpole |editor-last=Lee |editor-first=Sidney |encyclopedia=Dictionary of National Biography (2nd supplement) |volume=2 |location=London |publisher=Smith, Elder & Co |year=1912}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1903|3|5}} |data-sort-value="Archdale, Edward" |[[Sir Edward Archdale, 1st Baronet|Edward Archdale]] |[[North Fermanagh]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1904|1|1}} |data-sort-value="O'Brien, William" |[[William O'Brien]] |[[Cork City (UK Parliament constituency)|Cork City]] |colspan=2 |[[All-for-Ireland League|AFIL]] |? |- |{{Sorteerdatum|1904|3|22}} |data-sort-value="Seely, J. E. B." |[[J. E. B. Seely, 1st Baron Mottistone|J. E. B. Seely]] |[[Isle of Wight (UK Parliament constituency)|Isle of Wight]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Om weer as [[Independent Conservative|Onafhanklike Konserwatief]] te staan |- |{{Sorteerdatum|1904|6|8}} |data-sort-value="Lockie, John" |[[John Lockie]] |[[Plymouth Devonport]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid |- |{{Sorteerdatum|1904|6|16}} |data-sort-value="Fyler, John Arthur" |[[John Arthur Fyler]] |[[Chertsey (UK Parliament constituency)|Chertsey]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Bankrotskap |- |{{Sorteerdatum|1905|2|11}} |data-sort-value="Willox, John Archibald" |[[John Archibald Willox]] |[[Liverpool Everton]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid |- |{{Sorteerdatum|1905|6|28}} |data-sort-value="Hill, Arthur" |[[Arthur Hill (politician)|Arthur Hill]] |[[West Down (UK Parliament constituency)|West Down]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1906|3|19}} |data-sort-value="Broadhurst, Henry" |[[Henry Broadhurst]] |[[Leicester (UK Parliament constituency)|Leicester]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1906|5|7}} |data-sort-value="Harris, Frederick Rutherfoord" |[[Frederick Rutherfoord Harris]] |[[Dulwich (UK Parliament constituency)|Dulwich]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1906|6|11}} |data-sort-value="Legge, Heneage" |[[Heneage Legge (1845–1911)|Heneage Legge]] |[[Westminster St George's]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1906|12|10}} |data-sort-value="Sheehan, Daniel" |[[D. D. Sheehan|Daniel Sheehan]] |[[Mid Cork]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |Om weer as [[Independent Nationalist|Onafhanklike Nasionalis]] te staan |- |{{Sorteerdatum|1907|2|12}} |data-sort-value="Reckitt, Harold James" |[[Harold James Reckitt]] |[[Brigg (UK Parliament constituency)|Brigg]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1907|5|1}} |data-sort-value="Evans-Gordon, William" |[[William Evans-Gordon]] |[[Stepney (UK Parliament constituency)|Stepney]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1907|6|10}} |data-sort-value="Cogan, Denis Joseph" |[[Denis Joseph Cogan]] |[[East Wicklow]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1907|7|1}} |data-sort-value="O'Mara, James" |[[James O'Mara]] |[[South Kilkenny]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1907|8|15}} |data-sort-value="Blake, Edward" |[[Edward Blake]] |[[South Longford]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Swak gesondheid na 'n [[Beroerte|beroerte]] |- |{{Sorteerdatum|1908|1|22}} |data-sort-value="McArthur, William Alexander" |[[William Alexander McArthur]] |[[St Austell (UK Parliament constituency)|St Austell]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1908|2|22}} |data-sort-value="Cros, Harvey du" |[[Harvey du Cros]] |[[Hastings (UK Parliament constituency)|Hastings]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid |- |{{Sorteerdatum|1908|4|23}} |data-sort-value="Fowler, Henry" |[[Henry Fowler, 1st Viscount Wolverhampton|Henry Fowler]] |[[Wolverhampton East (UK Parliament constituency)|Wolverhampton East]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Tot die adelstand verhef as [[Viscount Wolverhampton|Burggraaf Wolverhampton]] |- |{{Sorteerdatum|1908|4|28}} |data-sort-value="Robertson, Edmund" |[[Edmund Robertson, 1st Baron Lochee|Edmund Robertson]] |[[Dundee (UK Parliament constituency)|Dundee]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Tot die adelstand verhef as Baron Lochee |- |{{Sorteerdatum|1908|6|29}} |data-sort-value="Philipps, John" |[[John Philipps, 1st Viscount St Davids|John Philipps]] |[[Pembrokeshire (UK Parliament constituency)|Pembrokeshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1909|2|10}} |data-sort-value="Sinclair, John" |[[John Sinclair, 1st Baron Pentland|John Sinclair]] |[[Forfar (UK Parliament constituency)|Forfar]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1909|3|27}} |data-sort-value="O'Brien, William" |[[William O'Brien]] |[[Cork City (UK Parliament constituency)|Cork City]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1909|4|23}} |data-sort-value="Langley, J. Batty" |[[J. Batty Langley]] |[[Sheffield Attercliffe]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1909|6|25}} |data-sort-value="Samuel, Herbert" |[[Herbert Samuel, 1st Viscount Samuel|Herbert Samuel]] |[[Cleveland (UK Parliament constituency)|Cleveland]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1910|2|22}} |data-sort-value="Holland, Bt, Sir William" |[[William Holland, 1st Baron Rotherham|Sir William Holland, Bt]] |[[Rotherham (UK Parliament constituency)|Rotherham]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1911|2|20}} |data-sort-value="Wilson, Thomas Fleming" |[[Thomas Fleming Wilson]] |[[North East Lanarkshire (UK Parliament constituency)|North East Lanarkshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1911|3|15}} |data-sort-value="Compton, Lord Alwyne" |[[Lord Alwyne Compton (politician)|Lord Alwyne Compton]] |[[Brentford (UK Parliament constituency)|Brentford]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1911|4|27}} |data-sort-value="Morpeth, Viscount" |[[Charles Howard, 10th Earl of Carlisle|Viscount Morpeth]] |[[Birmingham South (UK Parliament constituency)|Birmingham South]] |colspan=2 |[[Liberal Unionist Party|LU]] |? |- |{{Sorteerdatum|1911|6|28}} |data-sort-value="Ashton, Thomas" |[[Thomas Ashton, 1st Baron Ashton of Hyde|Thomas Ashton]] |[[Luton (UK Parliament constituency)|Luton]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1911|7|4}} |data-sort-value="Fuller-Acland-Hood, Bt, Sir Alexander" |[[Alexander Fuller-Acland-Hood, 1st Baron St Audries|Sir Alexander Fuller-Acland-Hood, Bt]] |[[Wellington (Somerset) (UK Parliament constituency)|Wellington]] |colspan=2 |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|CU]] |? |- |{{Sorteerdatum|1911|7|5}} |data-sort-value="Muldoon, John" |[[John Muldoon (politician)|John Muldoon]] |[[East Wicklow]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1911|10|27}} |data-sort-value="Emmott, Alfred" |[[Alfred Emmott, 1st Baron Emmott|Alfred Emmott]] |[[Oldham (UK Parliament constituency)|Oldham]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1912|3|8}} |data-sort-value="Kirkwood, John Hendley Morrison" |[[John Hendley Morrison Kirkwood]] |[[South East Essex (UK Parliament constituency)|South East Essex]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1912|3|13}} |data-sort-value="Rankin, Bt, Sir James" |[[Sir James Rankin, 1st Baronet|Sir James Rankin, Bt]] |[[Leominster (UK Parliament constituency)|Leominster]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1912|5|16}} |data-sort-value="Bottomley, Horatio" |[[Horatio Bottomley]] |[[Hackney South]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1912|7|30}} |data-sort-value="Kemp, George" |[[George Kemp, 1st Baron Rochdale|George Kemp]] |[[Manchester North West]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1912|11|14}} |data-sort-value="Lansbury, George" |[[George Lansbury]] |[[Bow and Bromley]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1913|2|5}} |data-sort-value="Balniel, Lord" |[[David Lindsay, 27th Earl of Crawford|Lord Balniel]] |[[Chorley (UK Parliament constituency)|Chorley]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1913|6|2}} |data-sort-value="Kimber, Bt, Sir Henry" |[[Sir Henry Kimber, 1st Baronet|Sir Henry Kimber, Bt]] |[[Wandsworth (UK Parliament constituency)|Wandsworth]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1914|1|19}} |data-sort-value="O'Brien, William" |[[William O'Brien]] |[[Cork City (UK Parliament constituency)|Cork City]] |colspan=2 |[[All-for-Ireland League|AFIL]] |? |- |{{Sorteerdatum|1914|5|26}} |data-sort-value="Hazleton, Richard" |[[Richard Hazleton]] |[[North Galway]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1914|7|7}} |data-sort-value="Chamberlain, Austen" |[[Austen Chamberlain]] |[[East Worcestershire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Om [[Birmingham West (UK Parliament constituency)|Birmingham West]] te betwis |- |{{Sorteerdatum|1915|2|16}} |data-sort-value="Castlereagh, Viscount" |[[Charles Vane-Tempest-Stewart, 7th Marquess of Londonderry|Viscount Castlereagh]] |[[Maidstone (UK Parliament constituency)|Maidstone]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1915|12|3}} |data-sort-value="Walker, William" |[[William Walker, 1st Baron Wavertree|William Walker]] |[[Widnes (UK Parliament constituency)|Widnes]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|1|6}} |data-sort-value="Henderson, Bt, Sir Alexander" |[[Alexander Henderson, 1st Baron Faringdon|Sir Alexander Henderson, Bt]] |[[Westminster St George's]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|1|13}} |data-sort-value="Levy-Lawson, Hon. Harry" |[[Harry Levy-Lawson, 1st Viscount Burnham|Hon. Harry Levy-Lawson]] |[[Mile End (UK Parliament constituency)|Mile End]] |colspan=2 |[[Liberal Unionist Party|LU]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|2|22}} |data-sort-value="Yerburgh, Robert" |[[Robert Yerburgh]] |[[City of Chester (UK Parliament constituency)|City of Chester]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|2|24}} |data-sort-value="Rolleston, John" |[[John Rolleston (British politician)|John Rolleston]] |[[Hertford (UK Parliament constituency)|Hertford]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|3|6}} |data-sort-value="Logan, Paddy" |[[Paddy Logan (politician)|Paddy Logan]] |[[Harborough (UK Parliament constituency)|Harborough]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|4|8}} |data-sort-value="Chaplin, Henry" |[[Henry Chaplin, 1st Viscount Chaplin|Henry Chaplin]] |[[Wimbledon (UK Parliament constituency)|Wimbledon]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|8|7}} |data-sort-value="Pole-Carew, Reginald" |[[Reginald Pole Carew|Reginald Pole-Carew]] |[[Bodmin (UK Parliament constituency)|Bodmin]] |colspan=2 |[[Liberal Unionist Party|LU]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|10|10}} |data-sort-value="Cassel, Felix" |[[Felix Cassel]] |[[St Pancras West]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|11|27}} |data-sort-value="Ronaldshay, The Earl of" |[[Lawrence Dundas, 2nd Marquess of Zetland|The Earl of Ronaldshay]] |[[Hornsey (UK Parliament constituency)|Hornsey]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|12|16}} |data-sort-value="Stuart-Wortley, Charles" |[[Charles Stuart-Wortley, 1st Baron Stuart of Wortley|Charles Stuart-Wortley]] |[[Sheffield Hallam (UK Parliament constituency)|Sheffield Hallam]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|12|21}} |data-sort-value="Dewar, Bt, Sir John" |[[John Dewar, 1st Baron Forteviot|Sir John Dewar, Bt]] |[[Inverness-shire (UK Parliament constituency)|Inverness-shire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1917|2|10}} |data-sort-value="Tullibardine, The Marquess of" |[[John Stewart-Murray, 8th Duke of Atholl|The Marquess of Tullibardine]] |[[West Perthshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1917|3|22}} |data-sort-value="Annesley, Arthur" |[[Arthur Annesley, 11th Viscount Valentia|Arthur Annesley]] |[[Oxford (UK Parliament constituency)|Oxford]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1917|5|7}} |data-sort-value="Lyell, Charles Henry" |[[Charles Henry Lyell]] |[[Edinburgh South (UK Parliament constituency)|Edinburgh South]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1917|6|19}} |data-sort-value="Lockwood, Amelius" |[[Amelius Lockwood, 1st Baron Lambourne|Amelius Lockwood]] |[[Epping (UK Parliament constituency)|Epping]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1918|1|12}} |data-sort-value="Lonsdale, Bt, Sir John" |[[John Lonsdale, 1st Baron Armaghdale|Sir John Lonsdale, Bt]] |[[Mid Armagh (UK Parliament constituency)|Mid Armagh]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1918|3|14}} |data-sort-value="Redmond, William" |[[William Redmond (1886–1932)|William Redmond]] |[[East Tyrone (UK Parliament constituency)|East Tyrone]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1918|6|12}} |data-sort-value="Faber, Denison" |[[Denison Faber, 1st Baron Wittenham|Denison Faber]] |[[Clapham (UK Parliament constituency)|Clapham]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1918|11|4}} |data-sort-value="Healy, Timothy Michael" |[[Timothy Michael Healy]] |[[North East Cork (UK Parliament constituency)|North East Cork]] |colspan=2 |[[All-for-Ireland League|AFIL]] |? |- |{{Sorteerdatum|1919|3|21}} |data-sort-value="McCalmont, Robert" |[[Robert McCalmont]] |[[East Antrim (UK Parliament constituency)|East Antrim]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as bevelvoerder van die [[Irish Guards]] |- |{{Sorteerdatum|1919|10|22}} |data-sort-value="Taylor, John Wilkinson" |[[John Wilkinson Taylor (politician)|John Wilkinson Taylor]] |[[Chester-le-Street (UK Parliament constituency)|Chester-le-Street]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1919|10|29}} |data-sort-value="Astor, Hon. Waldorf" |[[Waldorf Astor, 2nd Viscount Astor|Hon. Waldorf Astor]] |[[Plymouth Sutton]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1919|12|2}} |data-sort-value="Forster, Henry" |[[Henry Forster, 1st Baron Forster|Henry Forster]] |[[Sevenoaks (UK Parliament constituency)|Sevenoaks]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1920|2|8}} |data-sort-value="Crooks, Will" |[[Will Crooks]] |[[Woolwich East (UK Parliament constituency)|Woolwich East]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1920|2|15}} |data-sort-value="Arnold, Sydney" |[[Sydney Arnold, 1st Baron Arnold|Sydney Arnold]] |[[Penistone (UK Parliament constituency)|Penistone]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1920|3|9}} |data-sort-value="Wardle, George" |[[George Wardle]] |[[Stockport (UK Parliament constituency)|Stockport]] |colspan=2 |[[Coalition Labour|Co Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1920|3|25}} |data-sort-value="Clyde, James" |[[James Avon Clyde, Lord Clyde|James Clyde]] |[[Edinburgh North (UK Parliament constituency)|Edinburgh North]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1920|7|7}} |data-sort-value="Peel, Robert Francis" |[[Robert Francis Peel]] |[[Woodbridge (UK Parliament constituency)|Woodbridge]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1920|11|25}} |data-sort-value="Brace, William" |[[William Brace]] |[[Abertillery (UK Parliament constituency)|Abertillery]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1920|12|17}} |data-sort-value="Duncannon, Viscount" |[[Vere Ponsonby, 9th Earl of Bessborough|Viscount Duncannon]] |[[Dover (UK Parliament constituency)|Dover]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1921|3|18}} |data-sort-value="Boles, Dennis" |[[Sir Dennis Boles, 1st Baronet|Dennis Boles]] |[[Taunton (UK Parliament constituency)|Taunton]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1921|4|15}} |data-sort-value="Talbot, Lord Edmund" |[[Edmund FitzAlan-Howard, 1st Viscount FitzAlan of Derwent|Lord Edmund Talbot]] |[[Chichester (UK Parliament constituency)|Chichester]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1921|5|24}} |data-sort-value="Long, Walter" |[[Walter Long, 1st Viscount Long|Walter Long]] |[[Westminster St George's]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1922|1|9}} |data-sort-value="Knights, Henry Newton" |[[Henry Newton Knights]] |[[Camberwell North (UK Parliament constituency)|Camberwell North]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1922|2|27}} |data-sort-value="Morison, Thomas Brash" |[[Thomas Brash Morison]] |[[Inverness (UK Parliament constituency)|Inverness]] |colspan=2 |[[Coalition Liberal|Co Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1922|5|26}} |data-sort-value="Mount, Bt, Sir William" |[[Sir William Mount, 1st Baronet|Sir William Mount, Bt]] |[[Newbury (UK Parliament constituency)|Newbury]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1922|11|27}} |data-sort-value="Cayzer, Herbert" |[[Herbert Cayzer, 1st Baron Rotherwick|Herbert Cayzer]] |[[Portsmouth South]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1923|2|13}} |data-sort-value="Worsfold, Thomas" |[[Sir Thomas Worsfold, 1st Baronet|Thomas Worsfold]] |[[Mitcham (UK Parliament constituency)|Mitcham]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1923|2|15}} |data-sort-value="Rutherford, William" |[[Sir William Rutherford, 1st Baronet|William Rutherford]] |[[Liverpool Edge Hill]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1923|11|10}} |data-sort-value="Shaw, Hon. Alexander" |[[Alexander Shaw, 2nd Baron Craigmyle|Hon. Alexander Shaw]] |[[Kilmarnock (UK Parliament constituency)|Kilmarnock]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1924|4|26}} |data-sort-value="Houston, Bt, Sir Robert" |[[Sir Robert Houston, 1st Baronet|Sir Robert Houston, Bt]] |[[Liverpool West Toxteth (UK Parliament constituency)|Liverpool West Toxteth]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1924|7|19}} |data-sort-value="Ellis-Griffith, Bt, Sir Ellis" |[[Sir Ellis Ellis-Griffith, 1st Baronet|Sir Ellis Ellis-Griffith, Bt]] |[[Carmarthen (UK Parliament constituency)|Carmarthen]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1925|5|25}} |data-sort-value="Baird, Bt, Sir John" |[[John Baird, 1st Viscount Stonehaven|Sir John Baird, Bt]] |[[Ayr Burghs]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1926|2|15}} |data-sort-value="Fisher, Herbert" |[[H. A. L. Fisher|Herbert Fisher]] |[[Combined English Universities]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1926|4|30}} |data-sort-value="Ashmead-Bartlett, Ellis" |[[Ellis Ashmead-Bartlett]] |[[Hammersmith North (UK Parliament constituency)|Hammersmith North]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1926|8|24}} |data-sort-value="Howard, Hon. Donald" |[[Donald Howard, 3rd Baron Strathcona and Mount Royal|Hon. Donald Howard]] |[[North Cumberland]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1926|11|4}} |data-sort-value="Kenworthy, Hon. Joseph" |[[Joseph Kenworthy, 10th Baron Strabolgi|Hon. Joseph Kenworthy]] |[[Kingston upon Hull Central]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1926|11|30}} |data-sort-value="Davison, John" |[[John Davison (politician)|John Davison]] |[[Smethwick (UK Parliament constituency)|Smethwick]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1927|3|9}} |data-sort-value="Haden-Guest, Leslie" |[[Leslie Haden-Guest, 1st Baron Haden-Guest|Leslie Haden-Guest]] |[[Southwark North]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1927|6|9}} |data-sort-value="Dalziel, Bt, Sir Davison" |[[Davison Dalziel, 1st Baron Dalziel of Wooler|Sir Davison Dalziel, Bt]] |[[Brixton (UK Parliament constituency)|Brixton]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1928|6|7}} |data-sort-value="Mond, Bt, Sir Alfred" |[[Alfred Mond, 1st Baron Melchett|Sir Alfred Mond, Bt]] |[[Carmarthen (UK Parliament constituency)|Carmarthen]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1928|6|18}} |data-sort-value="Blades, Bt, Sir Rowland" |[[Rowland Blades, 1st Baron Ebbisham|Sir Rowland Blades, Bt]] |[[Epsom (UK Parliament constituency)|Epsom]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1929|7|12}} |data-sort-value="Jowitt, William" |[[William Jowitt, 1st Earl Jowitt|William Jowitt]] |[[Preston (UK Parliament constituency)|Preston]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1930|4|9}} |data-sort-value="Spero, Ernest" |[[Ernest Spero]] |[[Fulham West]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1930|6|17}} |data-sort-value="Buxton, Noel" |[[Noel Noel-Buxton, 1st Baron Noel-Buxton|Noel Buxton]] |[[North Norfolk (UK Parliament constituency)|North Norfolk]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1931|2|3}} |data-sort-value="Davidson, John Humphrey" |[[John Humphrey Davidson]] |[[Fareham (UK Parliament constituency)|Fareham]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1931|2|16}} |data-sort-value="Morrison, Hugh" |[[Hugh Morrison (UK politician)|Hugh Morrison]] |[[Salisbury (UK Parliament constituency)|Salisbury]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1931|4|20}} |data-sort-value="Herbert, Sidney" |[[Sir Sidney Herbert, 1st Baronet|Sidney Herbert]] |[[Scarborough and Whitby]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1931|6|3}} |data-sort-value="Tinné, John" |[[John Tinné]] |[[Liverpool Wavertree]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1932|4|4}} |data-sort-value="Moore, Newton" |[[Newton Moore]] |[[Richmond (Surrey) (UK Parliament constituency)|Richmond upon Thames]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1932|6|7}} |data-sort-value="Hutchinson, Sir Robert" |[[Robert Hutchison, 1st Baron Hutchison of Montrose|Sir Robert Hutchinson]] |[[Montrose Burghs]] |colspan=2 |[[National Liberal Party (UK, 1931)|N Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1933|2|6}} |data-sort-value="Herbert, George" |[[George Herbert (politician)|George Herbert]] |[[Rotherham (UK Parliament constituency)|Rotherham]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1934|2|16}} |data-sort-value="Lymington, Viscount" |[[Gerard Wallop, 9th Earl of Portsmouth|Viscount Lymington]] |[[Basingstoke (UK Parliament constituency)|Basingstoke]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1934|5|30}} |data-sort-value="Erskine, Lord" |[[John Erskine, Lord Erskine|Lord Erskine]] |[[Weston-super-Mare (UK Parliament constituency)|Weston-super-Mare]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1935|5|22}} |data-sort-value="Buchan, John" |[[John Buchan]] |[[Combined Scottish Universities]] |colspan=2 |[[Unionist Party (Scotland)|UP]] |Na sy aanstelling as [[Governor General of Canada|goewerneur-generaal van Kanada]] |- |{{Sorteerdatum|1935|7|9}} |data-sort-value="Young, Hilton" |[[Hilton Young, 1st Baron Kennet|Hilton Young]] |[[Sevenoaks (UK Parliament constituency)|Sevenoaks]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1936|4|18}} |data-sort-value="Borodale, Viscount" |[[David Beatty, 2nd Earl Beatty|Viscount Borodale]] |[[Peckham (UK Parliament constituency)|Peckham]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1936|6|11}} |data-sort-value="Thomas, James Henry" |[[James Henry Thomas]] |[[Derby (UK Parliament constituency)|Derby]] |colspan=2 |[[National Labour Organisation|N Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1936|10|19}} |data-sort-value="Kirkpatrick, William" |[[William Kirkpatrick (Conservative politician)|William Kirkpatrick]] |[[Preston (UK Parliament constituency)|Preston]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1937|1|14}} |data-sort-value="Fraser, Ian" |[[Ian Fraser, Baron Fraser of Lonsdale|Ian Fraser]] |[[St Pancras North (UK Parliament constituency)|St Pancras North]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1937|3|16}} |data-sort-value="Dunne, Philip Russell Rendel" |[[Philip Russell Rendel Dunne]] |[[Stalybridge and Hyde]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1937|5|25}} |data-sort-value="Horne, Robert Stevenon" |[[Robert Horne, 1st Viscount Horne of Slamannan|Robert Stevenon Horne]] |[[Glasgow Hillhead]] |colspan=2 |[[Unionist Party (Scotland)|UP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1937|6|1}} |data-sort-value="Baldwin, Stanley" |[[Stanley Baldwin]] |[[Bewdley (UK Parliament constituency)|Bewdley]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1937|6|3}} |data-sort-value="Runciman, Hon. Walter" |[[Walter Runciman, 1st Viscount Runciman of Doxford|Hon. Walter Runciman]] |[[St Ives (UK Parliament constituency)|St Ives]] |colspan=2 |[[National Liberal Party (UK, 1931)|N Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1937|10|26}} |data-sort-value="Percy, Lord Eustace" |[[Eustace Percy, 1st Baron Percy of Newcastle|Lord Eustace Percy]] |[[Hastings (UK Parliament constituency)|Hastings]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |- |{{Sorteerdatum|1938|11|28}} |data-sort-value="Atholl, The Duchess of" |[[Katharine Stewart-Murray, Duchess of Atholl|The Duchess of Atholl]] |[[Kinross and Western Perthshire]] |colspan=2 |[[Unionist Party (Scotland)|UP]] |Uit protes teen die paaiing van [[Adolf Hitler]].<ref>{{cite book|title=The Lives of Scottish Women|last=Knox|first=William|year=2006|publisher=Edinburgh University Press|location=Edinburgh|isbn=978-0-7486-1788-3|page=175|url=https://books.google.com/books?id=FR3oUZO71KUC&pg=PA175|archive-date=8 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211108111226/https://books.google.com/books?id=FR3oUZO71KUC&q=%22Duchess+of+Atholl%22+resign&pg=PA175|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1939|3|27}} |data-sort-value="Hope, Hon. Arthur" |[[Arthur Hope, 2nd Baron Rankeillour|Hon. Arthur Hope]] |[[Birmingham Aston]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1939|7|1}} |data-sort-value="Herbert, John" |[[John Herbert (Conservative politician)|John Herbert]] |[[Monmouth (UK Parliament constituency)|Monmouth]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1939|11|6}} |data-sort-value="Remer, John" |[[John Remer]] |[[Macclesfield (UK Parliament constituency)|Macclesfield]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1940|1|24}} |data-sort-value="Barrie, Sir Charles" |[[Charles Barrie, 1st Baron Abertay|Sir Charles Barrie]] |[[Southampton (UK Parliament constituency)|Southampton]] |colspan=2 |[[National Liberal Party (UK, 1931)|N Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1940|1|29}} |data-sort-value="Anderson, Alan Garrett" |[[Alan Garrett Anderson]] |[[City of London (UK Parliament constituency)|City of London]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1940|2|8}} |data-sort-value="Birchall, John" |[[John Birchall]] |[[Leeds North East]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1940|4|10}} |data-sort-value="Grattan-Doyle, Nicholas" |[[Nicholas Grattan-Doyle]] |[[Newcastle upon Tyne North]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1940|6|18}} |data-sort-value="Nathan, Harry" |[[Harry Nathan, 1st Baron Nathan|Harry Nathan]] |[[Wandsworth Central]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Om 'n setel vir [[Ernest Bevin]] beskikbaar te stel |- |{{Sorteerdatum|1940|7|12}} |data-sort-value="Cruddas, Bernard" |[[Bernard Cruddas]] |[[Wansbeck (UK Parliament constituency)|Wansbeck]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1940|9|18}} |data-sort-value="Sinclair, Thomas" |[[Thomas Sinclair (politician, 1857–1940)|Thomas Sinclair]] |[[Queen's University of Belfast (UK Parliament constituency)|Queen's University of Belfast]] |colspan=2 |[[Ulster Unionist Party|UU]] |? |- |{{Sorteerdatum|1940|11|11}} |data-sort-value="Wolmer, Viscount" |[[Roundell Palmer, 3rd Earl of Selborne|Viscount Wolmer]] |[[Aldershot (UK Parliament constituency)|Aldershot]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Deur 'n [[writ of acceleration]] tot die Hoërhuis opgeroep in sy vader se [[Earl of Selborne|baronie van Selborne]] |- |{{Sorteerdatum|1941|4|3}} |data-sort-value="Roberts, Frederick" |[[Frederick Roberts (politician)|Frederick Roberts]] |[[West Bromwich (UK Parliament constituency)|West Bromwich]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1941|7|11}} |data-sort-value="Seely, Bt, Sir Hugh" |[[Hugh Seely, 1st Baron Sherwood|Sir Hugh Seely, Bt]] |[[Berwick-upon-Tweed (UK Parliament constituency)|Berwick-upon-Tweed]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Tot die adelstand verhef as [[Baron Sherwood]] |- |{{Sorteerdatum|1941|11|10}} |data-sort-value="Erskine, Lord" |[[John Erskine, Lord Erskine|Lord Erskine]] |[[Brighton (UK Parliament constituency)|Brighton]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1942|2|25}} |data-sort-value="Warrender, Bt, Sir Victor" |[[Victor Warrender, 1st Baron Bruntisfield|Sir Victor Warrender, Bt]] |[[Grantham (UK Parliament constituency)|Grantham]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Tot die adelstand verhef as [[Baron Bruntisfield]] |- |{{Sorteerdatum|1942|4|9}} |data-sort-value="Moore-Brabazon, John" |[[John Moore-Brabazon, 1st Baron Brabazon of Tara|John Moore-Brabazon]] |[[Wallasey (UK Parliament constituency)|Wallasey]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Het openlik die hoop uitgespreek dat Duitsland en Brittanje se bondgenoot, die Sowjetunie, wat destyds in die [[Slag van Stalingrad]] gewikkel was, mekaar sou vernietig.<ref>Arnold-Baker, Charles (1996, 2001): ''The Companion to British History.'' Routledge, London. {{ISBN|0-415-18583-1}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1942|7|9}} |data-sort-value="Macdonald, Gordon" |[[Gordon Macdonald, 1st Baron Macdonald of Gwaenysgor|Gordon Macdonald]] |[[Ince (UK Parliament constituency)|Ince]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as streekskontroleur van die [[Ministry of Fuel and Power]] vir die streek Lancashire, Cheshire en Noord-Wallis |- |{{Sorteerdatum|1943|1|14}} |data-sort-value="Colville, John" |[[John Colville, 1st Baron Clydesmuir|John Colville]] |[[Midlothian and Peebles Northern (UK Parliament constituency)|Midlothian and Peebles Northern]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as [[Governor of Bombay|goewerneur van Bombaai]] |- |{{Sorteerdatum|1943|9|20}} |data-sort-value="Burghley, Lord" |[[David Cecil, 6th Marquess of Exeter|Lord Burghley]] |[[Peterborough (UK Parliament constituency)|Peterborough]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as [[Governor of Bermuda|goewerneur van Bermuda]] |- |{{Sorteerdatum|1944|1|24}} |data-sort-value="Kennedy, Tom" |[[Tom Kennedy (Kirkcaldy MP)|Tom Kennedy]] |[[Kirkcaldy Burghs (UK Parliament constituency)|Kirkcaldy Burghs]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1944|2|7}} |data-sort-value="Wilson, Cecil" |[[Cecil Wilson (Labour politician)|Cecil Wilson]] |[[Sheffield Attercliffe]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Swak gesondheid |- |{{Sorteerdatum|1946|2|26}} |data-sort-value="Williams, Ted" |[[Edward Williams (UK politician)|Ted Williams]] |[[Ogmore (UK Parliament constituency)|Ogmore]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as [[British High Commissioner to Australia|Britse Hoë Kommissaris in Australië]]<ref>"High Commissioner in Australia", ''The Times'', 27 February 1946, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1946|5|24}} |data-sort-value="Douglas, Francis" |[[Francis Douglas, 1st Baron Douglas of Barloch|Francis Douglas]] |[[Battersea North (UK Parliament constituency)|Battersea North]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as goewerneur van Malta<ref>"New Governor of Malta", ''The Times'', 25 May 1946, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1946|10|2}} |data-sort-value="Shaw, Clarice" |[[Clarice Shaw]] |[[Kilmarnock (UK Parliament constituency)|Kilmarnock]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Swak gesondheid<ref>"Four by-elections", ''The Times'', 5 October 1946, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1946|10|16}} |data-sort-value="Orr, John Boyd" |[[John Boyd Orr, 1st Baron Boyd-Orr|John Boyd Orr]] |[[Combined Scottish Universities]] |style="background:#DCDCDC" | |[[Independent politician|Ind]] |Om te konsentreer op sy werk as direkteur-generaal van die [[Food and Agriculture Organization|Voedsel- en Landbou-organisasie]] |- |{{Sorteerdatum|1946|11|4}} |data-sort-value="Thomson, Bt, Sir Douglas" |[[Sir Douglas Thomson, 2nd Baronet|Sir Douglas Thomson, Bt]] |[[Aberdeen South (UK Parliament constituency)|Aberdeen South]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Druk van sakebelange<ref>"Two M.P.s to Resign", ''The Times'', 11 October 1946, p. 8.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1947|11|3}} |data-sort-value="Southby, Bt, Sir Archibald" |[[Sir Archibald Southby, 1st Baronet|Sir Archibald Southby, Bt]] |[[Epsom (UK Parliament constituency)|Epsom]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>"Resignation of Sir A. Southby", ''The Times'', 3 November 1947, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1948|3|1}} |data-sort-value="Williamson, Tom" |[[Tom Williamson, Baron Williamson|Tom Williamson]] |[[Brigg (UK Parliament constituency)|Brigg]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Om te konsentreer op sy werk as algemene sekretaris van die [[GMWU]] |- |{{Sorteerdatum|1948|7|2}} |data-sort-value="Buchanan, George" |[[George Buchanan (politician)|George Buchanan]] |[[Glasgow Gorbals]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as voorsitter van die [[National Assistance Board]]<ref>"Minister of Pensions Vacating Office", ''The Times'', 2 July 1948, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1949|12|19}} |data-sort-value="Lawson, Jack" |[[Jack Lawson]] |[[Chester-le-Street (UK Parliament constituency)|Chester-le-Street]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as ondervoorsitter van die National Parks Commission<ref>"Mr. Lawson, M.P., Resigns", ''The Times'', 21 December 1949, p. 4.</ref> |} ==1950 tot 1999== {| class="wikitable sortable collapsible plainrowheaders" !Datum !Lid<ref name="ppd"/> !Kiesafdeling !colspan=2 |Party !class="unsortable" |Reden vir bedanking |- |{{Sorteerdatum|1950|10|25}} |data-sort-value="Cripps, Hon. Sir Stafford" |[[Stafford Cripps|Hon. Sir Stafford Cripps]] |[[Bristol South East]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Mediese advies<ref>"Sir Stafford Cripps Resigns", ''The Times'', 20 October 1950, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1951|3|22}} |data-sort-value="Ross, Bt, Sir Ronald" |[[Sir Ronald Ross, 2nd Baronet|Sir Ronald Ross, Bt]] |[[Londonderry (UK Parliament constituency)|Londonderry]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as Agent van die Regering van Noord-Ierland in Londen |- |{{Sorteerdatum|1951|5|11}} |data-sort-value="Davies, Rhys" |[[Rhys Davies (politician)|Rhys Davies]] |[[Westhoughton (UK Parliament constituency)|Westhoughton]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Swak gesondheid<ref>"M.P. not to seek re-election", ''The Times'', 10 April 1951, p. 7.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1952|10|8}} |data-sort-value="O'Neill, Hon. Sir Hugh" |[[Hugh O'Neill, 1st Baron Rathcavan|Hon. Sir Hugh O'Neill]] |[[North Antrim (UK Parliament constituency)|North Antrim]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Uittrede<ref>"'Father' of Commons to Retire", ''The Times'', 5 July 1952, p. 6.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1953|1|21}} |data-sort-value="Schofield, Sidney" |[[Sidney Schofield]] |[[Barnsley (UK Parliament constituency)|Barnsley]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Persoonlike en huishoudelike redes<ref>"Two M.P.s to Resign", ''The Times'', 13 January 1953, p. 3.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1953|2|14}} |data-sort-value="Carson, Hon. Edward" |[[Edward Carson (Conservative politician)|Hon. Edward Carson]] |[[Isle of Thanet (UK Parliament constituency)|Isle of Thanet]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>"Mr. Edward Carson", ''The Times'', 18 February 1953, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1953|6|3}} |data-sort-value="Bennett, Peter" |[[Peter Bennett, 1st Baron Bennett of Edgbaston|Peter Bennett]] |[[Birmingham Edgbaston]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Tot die adelstand verhef as Baron Bennett of Edgbaston<ref>"Two by-elections", ''The Times'', 6 June 1953, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1953|10|27}} |data-sort-value="Field, William J." |[[William J. Field]] |[[Paddington North]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Skuldig bevind aan werwing vir onsedelike doeleindes<ref>"Mr. W. J. Field, M.P., To Resign", ''The Times'', 14 October 1953, p. 5."</ref> |- |{{Sorteerdatum|1954|1|15}} |data-sort-value="Law, Richard" |[[Richard Law, 1st Baron Coleraine|Richard Law]] |[[Haltemprice (UK Parliament constituency)|Haltemprice]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Tot die adelstand verhef as [[Baron Coleraine]]<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/31338 |title=Law, Richard Kidston |volume=1 |year=2004 |access-date=6 March 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/31338 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1954|2|12}} |data-sort-value="Cuthbert, William" |[[William Cuthbert]] |[[Arundel and Shoreham]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>"Conservative M.P.s' Resignations", ''The Times'', 17 February 1954, p. 8.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1954|10|3}} |data-sort-value="Marshall, Sidney" |[[Sidney Marshall]] |[[Sutton and Cheam]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>"Chiltern Hundreds for Sir Sidney Marshall", ''The Times'', 6 October 1954, p. 6.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1954|11|28}} |data-sort-value="Douglas-Hamilton, Lord Malcolm" |[[Lord Malcolm Douglas-Hamilton]] |[[Inverness (UK Parliament constituency)|Inverness]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid; om die ekonomiese ontwikkeling van die Hoogland deur private onderneming te help bevorder<ref>"M.P. for Inverness to Resign", ''The Times'', 3 December 1954, p. 8.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1956|5|7}} |data-sort-value="Williams, Gerald Wellington" |[[Gerald Wellington Williams]] |[[Tonbridge (UK Parliament constituency)|Tonbridge]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>"Conservative M.P. To Resign", ''The Times'', 28 April 1956, p. 6.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1956|11|26}} |data-sort-value="Evans, Stanley" |[[Stanley Evans]] |[[Wednesbury (UK Parliament constituency)|Wednesbury]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Deur sy [[Constituency Labour Party|kiesafdelings-Arbeidersparty]] versoek om te bedank nadat hy die Regering oor die [[Suezkrisis]] gesteun het |- |{{Sorteerdatum|1957|5|2}} |data-sort-value="Darling, William" |[[William Darling (politician)|William Darling]] |[[Edinburgh South (UK Parliament constituency)|Edinburgh South]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>"Sir William Darling Resigns Seat", ''The Times'', 4 May 1957, p 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1957|11|8}} |data-sort-value="Raikes, Victor" |[[Victor Raikes]] |[[Liverpool Garston]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Om 'n sakeaanstelling in [[Suid-Rhodesië]] te aanvaar<ref>"Sir Victor Raikes Resigns Seat", ''The Times'', 9 November 1957, p. 3.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1958|4|18}} |data-sort-value="Maude, Angus" |[[Angus Maude]] |[[Ealing South]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Om redakteur van ''[[The Sydney Morning Herald]]'' te word.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/44629 |title=Oxford DNB article:Maude, Angus (subscription needed) |last1=Garnett |first1=Mark |volume=1 |year=2004 |access-date=6 March 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/44629 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1961|6|1}} |data-sort-value="Ormsby-Gore, Hon. David" |[[David Ormsby-Gore, 5th Baron Harlech|Hon. David Ormsby-Gore]] |[[Oswestry (UK Parliament constituency)|Oswestry]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as [[British Ambassador to the United States|Britse ambassadeur in die Verenigde State]]<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/31518 |title=Oxford DNB article:Gore (William) David Ormsby (subscription needed) |year=2004 |access-date=6 March 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/31518 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1961|11|29}} |data-sort-value="Marquand, Hilary" |[[Hilary Marquand]] |[[Middlesbrough East]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as direkteur van die Institute of Labour Studies by die [[International Labour Office|Internasionale Arbeidsburo]]<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/31412 |title=Oxford DNB article: Marquand, Hilary (subscription needed) |year=2004 |access-date=6 March 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/31412 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1962|1|22}} |data-sort-value="Chetwynd, George" |[[George Chetwynd]] |[[Stockton-on-Tees (UK Parliament constituency)|Stockton-on-Tees]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as direkteur van die North East Development Council<ref>"Chiltern Hundreds for Mr. Chetwynd", ''The Times'', 23 January 1962, p. 10.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1963|6|6}} |data-sort-value="Profumo, John" |[[John Profumo]] |[[Stratford-on-Avon (UK Parliament constituency)|Stratford-on-Avon]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Het erken dat hy die Huis mislei het (die [[Profumo affair|Profumo-affêre]])<ref>{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article739657.ece|title=Times obituary: John Profumo|date=10 March 2006|newspaper=The Times|access-date=7 January 2009|first1=Charles|last1=Bremner|first2=David|last2=Robertson|archive-date=13 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070213222640/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article739657.ece|url-status=dead}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1964|3|9}} |data-sort-value="Smithers, Peter" |[[Peter Smithers]] |[[Winchester (UK Parliament constituency)|Winchester]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as [[Secretary General of the Council of Europe|sekretaris-generaal van die Raad van Europa]]<ref>{{cite web|url=https://www.ft.com/content/d59c413e-fbd6-11da-b1a1-0000779e2340|title=Sir Peter Smithers, model for 007, dies at 92|date=14 June 2006|work=Financial Times|access-date=7 January 2009|archive-date=19 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080319004625/http://www.ft.com/cms/s/0/d59c413e-fbd6-11da-b1a1-0000779e2340.html?nclick_check=1|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1965|6|24}} |data-sort-value="Marlowe, Anthony" |[[Anthony Marlowe]] |[[Hove (UK Parliament constituency)|Hove]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Mediese advies |- |{{Sorteerdatum|1967|9|29}} |data-sort-value="Roots, William" |[[William Roots]] |[[Kensington South]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>"Conservative MP to resign", ''The Times'', 30 September 1967, p. 1.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1968|1|15}} |data-sort-value="Hale, Leslie" |[[Leslie Hale, Baron Hale|Leslie Hale]] |[[Oldham West]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Swak gesondheid<ref>"Ill-health causes MP to resign", ''The Times'', 16 January 1968, p. 1.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1969|2|6}} |data-sort-value="Teeling, William" |[[William Teeling]] |[[Brighton Pavilion (UK Parliament constituency)|Brighton Pavilion]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid |- |{{Sorteerdatum|1969|3|7}} |data-sort-value="Noel-Baker, Francis" |[[Francis Noel-Baker]] |[[Swindon (UK Parliament constituency)|Swindon]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Swak gesondheid<ref>"Swindon MP resigns his seat", ''The Times'', 8 March 1969, p. 1.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1971|1|11}} |data-sort-value="King, Horace" |[[Horace Maybray King, Baron Maybray-King|Horace King]] |[[Southampton Itchen]] !style="background:black" | |[[Speaker of the House of Commons (United Kingdom)|Speaker]] |Uittredende [[Speaker of the House of Commons (United Kingdom)|Speaker van die Laerhuis]] |- |{{Sorteerdatum|1972|3|30}} |data-sort-value="Gunter, Ray" |[[Ray Gunter]] |[[Southwark (UK Parliament constituency)|Southwark]] |style="background:#DCDCDC" | |[[Independent politician|Ind]] |Het die [[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Arbeidersparty]] verlaat; het besluit dit sou onbehoorlik wees om as onafhanklike aan te bly nadat hy as Arbeiderslid verkies is<ref>"Mr Gunter resigning: 'Improper to stay'", ''The Times'', 4 March 1972, p. 1</ref> |- |{{Sorteerdatum|1972|12|29}} |data-sort-value="Thomson, George" |[[George Thomson, Baron Thomson of Monifieth|George Thomson]] |[[Dundee East (UK Parliament constituency)|Dundee East]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as [[Europese Kommissaris]] |- |{{Sorteerdatum|1973|6|1}} |data-sort-value="Lambton, Antony" |[[Antony Lambton]] |[[Berwick-upon-Tweed (UK Parliament constituency)|Berwick-upon-Tweed]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Prostitusieskandaal |- |{{Sorteerdatum|1976|8|27}} |data-sort-value="Stonehouse, John" |[[John Stonehouse]] |[[Walsall North]] |style="background:#801818" | |[[English National Party|Eng Nat]] |Skuldig bevind op 18 aanklagte van diefstal en bedrog, gevonnis tot sewe jaar gevangenisstraf |- |{{Sorteerdatum|1976|11|12}} |data-sort-value="Lane, David" |[[David Lane (British politician)|David Lane]] |[[Cambridge (UK Parliament constituency)|Cambridge]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as voorsitter van die [[Commission for Racial Equality]]<ref>David Leigh, "Ex-Tory junior minister to head race body", ''The Times'', 30 July 1976, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1977|1|5}} |data-sort-value="Jenkins, Roy" |[[Roy Jenkins]] |[[Birmingham Stechford (UK Parliament constituency)|Birmingham Stechford]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as [[President of the European Commission|president van die Europese Kommissie]] |- |{{Sorteerdatum|1977|6|16}} |data-sort-value="Walden, Brian" |[[Brian Walden]] |[[Birmingham Ladywood]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Om 'n uitsaaijoernalis by ''[[Weekend World]]'' te word |- |{{Sorteerdatum|1978|4|6}} |data-sort-value="Rawlinson, Peter" |[[Peter Rawlinson, Baron Rawlinson of Ewell|Peter Rawlinson]] |[[Epsom and Ewell (UK Parliament constituency)|Epsom and Ewell]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Uittrede uit die Laerhuis; is 'n lewenslange adelstitel toegeken<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1522560/Lord-Rawlinson-of-Ewell.html|title=Lord Rawlinson of Ewell |type=obituary|date=29 June 2006|newspaper=The Daily Telegraph|access-date=24 January 2009|location=London|archive-date=13 May 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513211318/http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1522560/Lord-Rawlinson-of-Ewell.html|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1979|10|24}} |data-sort-value="Dodsworth, Geoffrey" |[[Geoffrey Dodsworth]] |[[South West Hertfordshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Mediese advies{{Feit|date=March 2019}} |- |{{Sorteerdatum|1982|11|1}} |data-sort-value="Mellish, Bob" |[[Bob Mellish, Baron Mellish|Bob Mellish]] |[[Bermondsey (UK Parliament constituency)|Bermondsey]] |style="background:#DCDCDC" | |[[Independent politician|Ind]] |Het die [[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Arbeidersparty]] verlaat uit verset teen die keuse van sy opvolger; om ondervoorsitter van die [[London Docklands Development Corporation]] te word<ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddnb.com/view/article/69859?docPos=3 |title=Mellish, Robert Joseph |year=2004 |access-date=24 January 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/69859 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1985|12|17}} |data-sort-value="Molyneaux, James" |[[James Molyneaux, Baron Molyneaux of Killead|James Molyneaux]] |[[Lagan Valley (UK Parliament constituency)|Lagan Valley]] |style="background:#48A5EE" | |[[Ulster Unionist Party|UUP]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Anglo-Irish Agreement|Anglo-Ierse Ooreenkoms]]<ref name="bbc1">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/82115.stm|title=Resignations|date=24 October 2008|work=BBC News|access-date=24 January 2009|archive-date=7 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090607012024/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/82115.stm|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1985|12|17}} |data-sort-value="Beggs, Roy" |[[Roy Beggs]] |[[East Antrim (UK Parliament constituency)|East Antrim]] |style="background:#48A5EE" | |[[Ulster Unionist Party|UUP]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Anglo-Irish Agreement|Anglo-Ierse Ooreenkoms]]<ref name="bbc1"/> |- |{{Sorteerdatum|1985|12|17}} |data-sort-value="McCusker, Harold" |[[Harold McCusker]] |[[Armagh (UK Parliament constituency)|Armagh]] |style="background:#48A5EE" | |[[Ulster Unionist Party|UUP]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Anglo-Irish Agreement|Anglo-Ierse Ooreenkoms]]<ref name="bbc1"/> |- |{{Sorteerdatum|1985|12|17}} |data-sort-value="Ross, William" |[[William Ross (Northern Irish politician)|William Ross]] |[[Londonderry (UK Parliament constituency)|Londonderry]] |style="background:#48A5EE" | |[[Ulster Unionist Party|UUP]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Anglo-Irish Agreement|Anglo-Ierse Ooreenkoms]]<ref name="bbc1"/> |- |{{Sorteerdatum|1985|12|17}} |data-sort-value="Taylor, John" |[[John Taylor, Baron Kilclooney|John Taylor]] |[[Strangford (UK Parliament constituency)|Strangford]] |style="background:#48A5EE" | |[[Ulster Unionist Party|UUP]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Anglo-Irish Agreement|Anglo-Ierse Ooreenkoms]]<ref name="bbc1"/> |- |{{Sorteerdatum|1985|12|17}} |data-sort-value="Kilfedder, James" |[[James Kilfedder]] |[[North Down (UK Parliament constituency)|North Down]] |style="background:#ffdead" | |[[UPUP]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Anglo-Irish Agreement|Anglo-Ierse Ooreenkoms]]<ref name="bbc1"/> |- |{{Sorteerdatum|1985|12|17}} |data-sort-value="Nicholson, Jim" |[[Jim Nicholson (Northern Ireland politician)|Jim Nicholson]] |[[Newry and Armagh (UK Parliament constituency)|Newry and Armagh]] |style="background:#48A5EE" | |[[Ulster Unionist Party|UUP]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Anglo-Irish Agreement|Anglo-Ierse Ooreenkoms]]<ref name="bbc1"/> |- |{{Sorteerdatum|1985|12|17}} |data-sort-value="McCrea, William" |[[William McCrea, Baron McCrea of Magherafelt and Cookstown|William McCrea]] |[[Mid Ulster (UK Parliament constituency)|Mid Ulster]] |style="background:#D46A4C" | |[[Demokratiese Unionisteparty|DUP]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Anglo-Irish Agreement|Anglo-Ierse Ooreenkoms]]<ref name="bbc1"/> |- |{{Sorteerdatum|1986|6|24}} |data-sort-value="Golding, John" |[[John Golding (British politician)|John Golding]] |[[Newcastle-under-Lyme (UK Parliament constituency)|Newcastle-under-Lyme]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Verkies as algemene sekretaris van die [[National Communications Union]]<ref>{{cite web|url=http://pawilton.net/keelealumni/KeeleLife/John_Golding.htm|title=Keele University Alumni Website|date=22 January 1999|newspaper=The Guardian|access-date=24 January 2009|archive-date=11 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011232612/http://pawilton.net/keelealumni/KeeleLife/John_Golding.htm|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1988|10|18}} |data-sort-value="Millan, Bruce" |[[Bruce Millan]] |[[Glasgow Govan (UK Parliament constituency)|Glasgow Govan]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as [[Europese Kommissaris]]<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/blogs/newsnight/michaelcrick/2008/09/hoon_madness.html|title=Newsnight – Michael Crick's Blog – Hoon Madness|date=24 September 2008|publisher=British Broadcasting Corporation|access-date=24 January 2009|archive-date=18 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090118171138/http://www.bbc.co.uk/blogs/newsnight/michaelcrick/2008/09/hoon_madness.html|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1989|5|18}} |data-sort-value="Holland, Stuart" |[[Stuart Holland]] |[[Vauxhall (UK Parliament constituency)|Vauxhall]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Om 'n lektoraat by die [[European University Institute|Europese Universiteitsinstituut]] te aanvaar |- |{{Sorteerdatum|1995|1|20}} |data-sort-value="Kinnock, Neil" |[[Neil Kinnock]] |[[Islwyn (UK Parliament constituency)|Islwyn]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as [[Europese Kommissaris]]<ref>{{cite web|url=http://www.labourhistory.org.uk/?p=24|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003124616/http://www.labourhistory.org.uk/?p=24|url-status=dead|archive-date=3 October 2011|title=Neil Kinnock 1983–92 |date=4 March 2007|publisher=The Labour History Group|access-date=23 January 2009}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1999|6|28}} |data-sort-value="Goodlad, Alastair" |[[Alastair Goodlad]] |[[Eddisbury (UK Parliament constituency)|Eddisbury]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as [[British High Commissioner to Australia|Britse Hoë Kommissaris in Australië]]<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/vote2001/results_constituencies/constituencies/226.stm|title=Vote 2001 – Results and Constituencies – Eddisbury|publisher=British Broadcasting Corporation|access-date=23 January 2009|archive-date=3 July 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040703184944/http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/vote2001/results_constituencies/constituencies/226.stm|url-status=live}}</ref> |} ==Sedert 2000== {| class="wikitable sortable collapsible plainrowheaders" !Datum !width=100 |Lid<ref name="ppd"/> !width=150 |Kiesafdeling !colspan=2 width=70 |Party !class="unsortable" |Reden vir bedanking |- |{{Sorteerdatum|2000|10|23}}<ref>{{cite web |title=Chancellor of the Exchequer |url=https://www.thegazette.co.uk/notice/L-56014-1015 |publisher=The Gazette |access-date=17 March 2026 |date=23 October 2000 |quote=The Chancellor of the Exchequer has this day appointed the Right Honourable Betty Boothroyd to be Steward and Bailiff of the Three Hundreds of Chiltern. 23rd October 2000. |url-status=live}}</ref> |data-sort-value="Boothroyd, Betty" |{{nowrap|[[Betty Boothroyd]]}} |[[West Bromwich West]] !style="background:black" | |[[Speaker of the House of Commons (United Kingdom)|Speaker]] |Uittrede as [[Speaker of the House of Commons (United Kingdom)|Speaker van die Laerhuis]].<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/830497.stm|title=– Speaker Betty Boothroyd to retire|date=12 July 2000|publisher=British Broadcasting Corporation|access-date=23 January 2009|archive-date=19 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090519050102/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/830497.stm|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2004|6|22}} |data-sort-value="Davis, Terry" |[[Terry Davis (politician)|Terry Davis]] |{{nowrap|[[Birmingham Hodge Hill]]}} !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as sekretaris-generaal van die [[Raad van Europa]]. |- |{{Sorteerdatum|2007|6|27}} |data-sort-value="Blair, Tony" |[[Tony Blair]] |[[Sedgefield (UK Parliament constituency)|Sedgefield]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as gesant van die [[Quartet on the Middle East|Kwartet vir die Midde-Ooste]].<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6243558.stm|title=Blair resigns as Prime Minister|date=27 June 2007|publisher=British Broadcasting Corporation|access-date=23 January 2009|archive-date=13 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913084307/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6243558.stm|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2008|6|18}} |data-sort-value="Davis, David" |[[David Davis (British politician)|David Davis]] |{{nowrap|[[Haltemprice and Howden]]}} !style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Counter-Terrorism Act 2008]].<ref name="davis">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7450627.stm|title=David Davis resigns from Commons|date=13 June 2008|publisher=British Broadcasting Corporation|access-date=23 January 2009|archive-date=4 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081004230844/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7450627.stm|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2009|6|8}}<ref name="ian_gibson">{{cite web|url=http://www.hm-treasury.gov.uk/press_53_09.htm|title=Three Hundreds of Chiltern|author=The Chancellor of the Exchequer|date=8 June 2009|publisher=HM Treasury|access-date=8 June 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090612025301/http://www.hm-treasury.gov.uk/press_53_09.htm|archive-date=12 June 2009|df=dmy-all}}</ref> |data-sort-value="Gibson, Ian" |[[Ian Gibson (politician)|Ian Gibson]] |[[Norwich North]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Beweerde [[United Kingdom parliamentary expenses scandal|misbruik van toelaes]] het daartoe gelei dat 'n paneel van die [[National Executive Committee of the Labour Party|NEC]] hom onverkiesbaar as Arbeiderskandidaat verklaar het.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/8080154.stm|title=Gibson barred from standing again|date=2 June 2009|work=BBC News |access-date=2 June 2009|archive-date=5 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090605154905/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/8080154.stm|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2010|1|13}}<ref name="iris_robinson">{{cite press release |title=Three Hundreds of Chiltern |publisher=[[HM Treasury]] |date=13 January 2010 |url=http://www.hm-treasury.gov.uk/press_03_10.htm |access-date=14 January 2011 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100407220822/http://www.hm-treasury.gov.uk/press_03_10.htm |archive-date=7 April 2010}}</ref> |data-sort-value="Robinson, Iris" |[[Iris Robinson]] |[[Strangford (UK Parliament constituency)|Strangford]] !style="background:#D46A4C" | |[[Demokratiese Unionisteparty|DUP]] |Swak gesondheid; het gevolg op [[Iris Robinson scandal|bewerings oor haar persoonlike lewe]].<ref name="BBC1">{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/northern_ireland_politics/8457931.stm |title=Iris Robinson formally resigns as Strangford MP |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923154811/http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/northern_ireland_politics/8457931.stm |archive-date=23 September 2021 |work=BBC News |date=11 January 2010}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2011|2|8}} |data-sort-value="Illsley, Eric" |[[Eric Illsley]] |[[Barnsley Central]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Het skuldig gepleit op valse boekhouding in verband met eise vir parlementêre uitgawes.<ref name="eric_illsley">{{cite press release |title=Expenses fraud Barnsley Central MP Eric Illsley resigns |work=[[BBC News]] |date=8 February 2011 |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-south-yorkshire-12400076 |access-date=8 February 2011 |archive-date=9 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110209050541/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-south-yorkshire-12400076 |url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2012|3|2}}<ref name="marsha singh">{{cite press release |title=Three Hundreds of Chiltern |publisher=[[HM Treasury]] |date=2 March 2012 |url=http://www.hm-treasury.gov.uk/press_17_12.htm |access-date=2 March 2012 |archive-date=6 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130406035923/http://www.hm-treasury.gov.uk/press_17_12.htm |url-status=live}}</ref> |data-sort-value="Singh, Marsha" |[[Marsha Singh]] |[[Bradford West]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Swak gesondheid.<ref>{{cite web |url=http://www.thetelegraphandargus.co.uk/news/9561895.Bradford_MP_Marsha_Singh_to_quit/ |title=Bradford MP Marsha Singh to quit |last=Cowburn |first=Dolores |publisher=Bradford Telegraph and Argus |date=1 March 2012 |access-date=2 March 2012 |archive-date=2 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302102240/http://www.thetelegraphandargus.co.uk/news/9561895.Bradford_MP_Marsha_Singh_to_quit/ |url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2012|10|22}}<ref>{{London Gazette |issue=60309 |date=25 October 2012 |page=20527}}</ref> |data-sort-value="Michael, Alun" |[[Alun Michael]] |[[Cardiff South and Penarth (UK Parliament constituency)|Cardiff South and Penarth]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Om die verkiesing vir [[Police and Crime Commissioner|Polisie- en Misdaadkommissaris]] van die [[South Wales Police]]-magsgebied te betwis.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-20031849|title=Tony Lloyd and Alun Michael quit Commons to fight police election|work=BBC News|date=22 October 2012|access-date=20 June 2018|archive-date=18 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181118161932/https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-20031849|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2012|11|5}}<ref>{{cite web |title=The Three Hundreds of Chiltern |url=https://www.gov.uk/government/news/the-three-hundreds-of-chiltern |publisher=HM Treasury |access-date=16 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190723180222/https://www.gov.uk/government/news/the-three-hundreds-of-chiltern |archive-date=23 July 2019|url-status=live |date=5 November 2012}}</ref> |data-sort-value="MacShane, Denis" |[[Denis MacShane]] |[[Rotherham (UK Parliament constituency)|Rotherham]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Die Standaarde-en-Voorregtekomitee van die Laerhuis het aanbeveel dat hy vir ses maande uit die dienste van die Huis geskors word omdat hy wetens valse fakture ingedien het. |- |{{Sorteerdatum|2013|2|5}}<ref>{{cite web |title=Three Hundreds of Chiltern: Chris Huhne |url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern-chris-huhne |publisher=HM Treasury |access-date=16 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309060144/https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern-chris-huhne |archive-date=9 March 2016 |date=5 February 2013 |url-status=live}}</ref> |data-sort-value="Huhne, Chris" |[[Chris Huhne]] |[[Eastleigh (UK Parliament constituency)|Eastleigh]] !style="background:#FAA61A" | |[[Liberaal-Demokrate|Lib Dem]] |Het skuldig gepleit op die [[perverting the course of justice|dwarsboming van die regsgang]].<ref>{{cite web |title=Chris Huhne admits perverting the course of justice |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-21320992 |access-date=16 March 2026 |publisher=BBC News |date=4 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130206105205/http://www.bbc.co.uk/news/uk-21320992 |archive-date=6 February 2013 |url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2014|4|30}}<ref>{{cite web |title=Patrick Mercer appointed to the Three Hundreds of Chiltern |url=https://www.parliament.uk/business/news/2014/april/patrick-mercer-appointed-to-the-three-hundreds-of-chiltern/ |access-date=16 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502032632/https://www.parliament.uk/business/news/2014/april/patrick-mercer-appointed-to-the-three-hundreds-of-chiltern/ |archive-date=2 May 2014 |date=30 April 2014 |url-status=dead}}</ref> |data-sort-value="Mercer, Patrick" |[[Patrick Mercer]] |[[Newark (UK Parliament constituency)|Newark]] !style="background:#DCDCDC" | |[[Independent politician|Ind]] |As Konserwatief verkies, maar het die partysweep verlaat toe ondersoeke op 31 Mei 2013 begin het.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-22727903|title=MP Patrick Mercer quits Tory whip over Panorama lobbying inquiry|newspaper=BBC News|date=31 May 2013|access-date=20 June 2018|archive-date=10 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170610055139/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-22727903|url-status=live}}</ref> Die Standaardekomitee van die Laerhuis het 'n verslag aanvaar wat aanbeveel het dat hy vir ses maande uit die dienste van die Huis geskors word omdat hy die reël teen betaalde voorspraak oortree het. |- |{{Sorteerdatum|2014|9|30}}<ref name="Reckless move">{{cite web |url=http://www.hmtreasury.presscentre.com/Press-Releases/Three-Hundreds-of-Chiltern-69d10.aspx |title=Three Hundreds of Chiltern |date=30 September 2014 |publisher=HM Treasury Press Centre |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140930145353/http://www.hmtreasury.presscentre.com/Press-Releases/Three-Hundreds-of-Chiltern-69d10.aspx |archive-date=30 September 2014 |df=dmy-all}}</ref> |data-sort-value="Reckless, Mark" |[[Mark Reckless]] |[[Rochester and Strood]] !style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Om herverkiesing as kandidaat van die [[Verenigde Koninkryk Onafhanklikheidsparty|UKIP]] te soek. |- |{{Sorteerdatum|2016|5|9}}<ref>{{cite web|url=http://www.parliament.uk/business/news/2016/may/sadiq-khan-resigns-as-mp-for-tooting/|title=Sadiq Khan resigns as MP for Tooting|publisher=[[UK Parliament]]|date=10 May 2016|access-date=10 May 2016|archive-date=11 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160511133538/http://www.parliament.uk/business/news/2016/may/sadiq-khan-resigns-as-mp-for-tooting/|url-status=dead}}</ref> |data-sort-value="Khan, Sadiq" |[[Sadiq Khan]] |[[Tooting (UK Parliament constituency)|Tooting]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Verkies as [[Mayor of London|burgemeester van Londen]]. |- |{{Sorteerdatum|2016|10|26}}<ref>{{London Gazette |issue=61749 |date=2 November 2016 |page=23224}}</ref><ref>{{cite web |publisher=News from Parliament |title=Zac Goldsmith resigns as MP for Richmond Park |url=http://www.parliament.uk/business/news/2016/october/zac-goldsmith-resigns-as-mp-for-richmond-park/ |date=26 October 2016 |access-date=27 October 2016 |archive-date=27 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027144643/http://www.parliament.uk/business/news/2016/october/zac-goldsmith-resigns-as-mp-for-richmond-park/ |url-status=live}}</ref> |data-sort-value="Goldsmith, Zac" |[[Zac Goldsmith]] |[[Richmond Park (UK Parliament constituency)|Richmond Park]] !style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Het herverkiesing gesoek nadat hy belowe het om dit te doen indien die Regering 'n derde aanloopbaan by die [[Lughawe Londen-Heathrow|Heathrow-lughawe]] sou goedkeur. |- |{{Sorteerdatum|2017|1|23}}<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern-tristram-hunt|title=Three Hundreds of Chiltern: Tristram Hunt|date=23 January 2017|access-date=23 January 2017|archive-date=31 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131075616/https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern-tristram-hunt|url-status=live}}</ref> |data-sort-value="Hunt, Tristram" |[[Tristram Hunt]] |[[Stoke-on-Trent Central]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Om die [[Victoria and Albert Museum]] te bestuur. |- |{{Sorteerdatum|2018|1|16}}<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern-barry-mcelduff|title=Three Hundreds of Chiltern: Barry McElduff|date=16 January 2018|access-date=17 January 2018|archive-date=16 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180116213711/https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern-barry-mcelduff|url-status=live}}</ref> |data-sort-value="McElduff, Barry" |[[Barry McElduff]] |[[West Tyrone (UK Parliament constituency)|West Tyrone]] !style="background:#326760" | |[[Sinn Féin|SF]] |Het op sosiale media in 'n omstredenheid oor die [[Kingsmill massacre|Kingsmill-slagting]] betrokke geraak. |- |{{Sorteerdatum|2019|10|28}}<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern-john-mann|title=Three Hundreds of Chiltern: John Mann|date=28 October 2019|access-date=28 October 2019|archive-date=28 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191028152247/https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern-john-mann|url-status=live}}</ref> |data-sort-value="Mann, John" |[[John Mann, Baron Mann|John Mann]] |[[Bassetlaw (UK Parliament constituency)|Bassetlaw]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Benoeming tot die Hoërhuis aangekondig in die [[2019 Prime Minister's Resignation Honours|eerste minister se bedankingseerbewyse van 2019]]. Geen tussenverkiesing is gehou nie omdat die [[Britse algemene verkiesing van 2019|algemene verkiesing van 2019]] uitgeroep is. |- |{{Sorteerdatum|2021|3|16}}<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--9|title=Three Hundreds of Chiltern: Mike Hill|date=16 March 2021|access-date=16 March 2021|archive-date=16 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316192854/https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--9|url-status=live}}</ref> |data-sort-value="Hill, Mike" |[[Mike Hill (British politician)|Mike Hill]] |[[Hartlepool (UK Parliament constituency)|Hartlepool]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Hangende 'n tribunaal oor seksuele teistering. |- |{{Sorteerdatum|2021|5|10}}<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--10|title=Three Hundreds of Chiltern: Tracy Brabin|date=10 May 2021|access-date=10 May 2021|archive-date=10 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510131255/https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--10|url-status=live}}</ref> |data-sort-value="Brabin, Tracy" |[[Tracy Brabin]] |[[Batley and Spen]] !style="background:#E41C3E" | |[[Lab Co-op]] |Verkiesing as [[Mayor of West Yorkshire|burgemeester van West Yorkshire]]. |- |{{Sorteerdatum|2022|5|3}}<ref>{{cite web|url= https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--11 |title=Three Hundreds of Chiltern|date=3 May 2022|access-date=3 May 2022}}</ref> |data-sort-value="Ahmad Khan, Imran" |[[Imran Ahmad Khan]] |[[Wakefield (UK Parliament constituency)|Wakefield]] !style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Strafregtelike skuldigbevinding aan seksuele aanranding. In 2019 as Konserwatief verkies, in Junie 2021 hangende 'n verhoor uit die party geskors. Uitgesit nadat hy in April 2022 skuldig bevind is.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/jun/18/tory-mp-faces-trial-over-alleged-2008-assault-on-15-year-old-boy|work=[[The Guardian]]|title=Tory MP faces trial over alleged 2008 assault on 15-year-old boy|date=18 June 2021|archive-date=19 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220419062523/https://www.theguardian.com/uk-news/2021/jun/18/tory-mp-faces-trial-over-alleged-2008-assault-on-15-year-old-boy|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Imran Ahmad Khan expelled from Conservative party |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2022/apr/11/imran-ahmad-khan-expelled-from-conservative-party |work=The Guardian |date=11 April 2022 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417161419/https://www.theguardian.com/uk-news/2022/apr/11/imran-ahmad-khan-expelled-from-conservative-party |url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2022|10|21}}<ref>{{Cite web |title=Three Hundreds of Chiltern |url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--14 |access-date=2022-10-21 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> |data-sort-value="Matheson, Chris" |[[Chris Matheson (politician)|Chris Matheson]] |[[City of Chester (UK Parliament constituency)|City of Chester]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Die parlementêre waghond Independent Expert Panel het aanbeveel dat hy geskors word weens "ernstige seksuele wangedrag".<ref>{{cite web |date=2022-10-21 |title=Labour MP Christian Matheson resigns over sexual misconduct |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-63344752 |access-date=2022-10-21}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2022|11|30}}<ref>{{London Gazette |issue=63896 |date=5 December 2022 |page=23374 |title=Chancellor of the Exchequer: Three Hundreds of Chiltern |quote=}}</ref> |data-sort-value="Cooper, Rosie" |[[Rosie Cooper]] |[[West Lancashire (UK Parliament constituency)|West Lancashire]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Om die rol van voorsitter van die [[Mersey Care NHS Foundation Trust]] te aanvaar.<ref>{{cite web |date=2022-09-20 |title=Rosie Cooper: Labour MP victim of murder plot quits for NHS role |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-lancashire-62968372 |access-date=2022-11-30}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2023|6|12}}<ref>{{cite web |title=Three Hundreds of Chiltern |website=GOV.UK |date=12 June 2023 |url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--16 |access-date=12 June 2023}}</ref> |data-sort-value="Johnson, Boris" |[[Boris Johnson]] |[[Uxbridge and South Ruislip]] !style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Bedanking nadat hy die konsepbevindings ontvang het van die ondersoek na bewerings dat hy die Parlement oor [[Partygate]] mislei het.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-65863267 |title=Boris Johnson: I've been forced out over Partygate report|work=BBC News|date=9 June 2023}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2023|8|29}}<ref>{{London Gazette |issue=64160|date=1 September 2023 |page=17458}}</ref> |data-sort-value="Dorries, Nadine" |[[Nadine Dorries]] |[[Mid Bedfordshire (UK Parliament constituency)|Mid Bedfordshire]] !style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Het bedank weens 'n dispuut daaroor dat sy nie 'n adelstitel in [[2022 Prime Minister's Resignation Honours (Boris Johnson)|Johnson se bedankingseerbewyse]] ontvang het nie. Die aanstelling het 81 dae gekom nadat sy haar bedanking "met onmiddellike effek" aangekondig het.<ref>{{Cite web |title=Nadine Dorries officially out as MP, 81 days after announcing resignation with 'immediate effect' |url=https://news.sky.com/story/nadine-dorries-officially-out-as-mp-81-days-after-announcing-resignation-with-immediate-effect-12950086 |access-date=2023-08-30 |website=Sky News |language=en}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2024|1|8}}<ref>{{London Gazette |issue=64287|date=11 January 2024 |page=558}}</ref> |data-sort-value="Skidmore, Chris" |[[Chris Skidmore]] |[[Kingswood (UK Parliament constituency)|Kingswood]] !style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Het bedank weens meningsverskille met die Regering se beleid oor [[net zero|netto nul]].<ref>{{Cite web |title=Tory MP Chris Skidmore quits over oil and gas drilling |url=https://news.sky.com/story/tory-mp-chris-skidmore-quits-over-oil-and-gas-drilling-13044206 |access-date=2024-01-08 |website=Sky News |language=en}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2025|3|17}}<ref>{{London Gazette |issue=64687|date=21 March 2024 |page=5658}}</ref> |data-sort-value="Amesbury, Mike" |[[Mike Amesbury]] |[[Runcorn and Helsby (UK Parliament constituency)|Runcorn and Helsby]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Het bedank nadat hy 'n opgeskorte gevangenisstraf ontvang het vir die aanranding van 'n kieser. |- |{{Sorteerdatum|2026|5|14}}<ref>{{Cite web |title=Three Hundreds of Chiltern |url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--2 |access-date=2026-05-14 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> |data-sort-value="Gethins, Stephen" |[[Stephen Gethins]] |[[Arbroath and Broughty Ferry]] !style="background:#FDF38E" | |[[Skotse Nasionale Party|SNP]] |Het bedank nadat hy vir [[Dundee City East]] tot die [[Skotse Parlement]] verkies is, aangesien die Scottish Elections (Representation and Reform) Act 2025 individue verbied om gelyktydig 'n setel in die Skotse Parlement en die [[Britse Laerhuis|Laerhuis]] te beklee.<ref>{{cite web |title=Scotland set for Westminster by-election as SNP MP Stephen Gethins wins Holyrood seat |url=https://www.thenational.scot/news/26090232.snp-hold-dundee-city-east-seat-stephen-gethins-becomes-msp/ |website=The National |access-date=8 May 2026 |language=en |date=8 May 2026}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2026|5|18}}<ref>{{Cite web |title=Three Hundreds of Chiltern |url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--3 |access-date=2026-05-18 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> |data-sort-value="Simons, Josh" |[[Josh Simons]] |[[Makerfield (constituency)|Makerfield]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Het bedank om 'n tussenverkiesing te veroorsaak sodat [[Andy Burnham]] hom vir die Laerhuis verkiesbaar kon stel.<ref>{{cite web |last=Crerar |first=Pippa |last2=Stacey |first2=Kiran |last3=Elgot |first3=Jessica |date=2026-05-14 |title=Andy Burnham has path to challenge PM but must win byelection first |url=https://www.theguardian.com/politics/2026/may/14/labour-mp-to-stand-down-to-allow-burnham-run-for-byelection-amid-leadership-row |access-date=2026-05-18 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2026|9|1}}<ref>{{Cite web |title=Three Hundreds of Chiltern |url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--4 |access-date=2026-09-01 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> |data-sort-value="Starmer, Sir Keir" |[[Keir Starmer|Sir Keir Starmer]] |[[Holborn and St Pancras]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Het bedank na sy uittrede as eerste minister, om op wêreldsake te fokus.<ref>{{Cite web |last=Elgot |first=Jessica|date=2026-09-01|title= Keir Starmer to stand down as MP to focus on world affairs |url=https://www.theguardian.com/politics/2026/sep/01/keir-starmer-to-stand-down-as-mp|access-date=2026-09-01 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> |} ==Sien ook== ===Amp steeds in gebruik=== *[[List of stewards of the Manor of Northstead|Lys van rentmeesters van die Manor of Northstead]] ===Ampte nie meer in gebruik nie=== *[[List of Stewards of the Manor of East Hendred|Lys van rentmeesters van die Manor of East Hendred]] *[[List of Stewards of the Manor of Hempholme|Lys van rentmeesters van die Manor of Hempholme]] *[[List of Stewards of the Manor of Old Shoreham|Lys van rentmeesters van die Manor of Old Shoreham]] *[[List of Stewards of the Manor of Poynings|Lys van rentmeesters van die Manor of Poynings]] ==Verwysings== '''Algemeen''' *{{cite web |url=http://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN04731/SN04731.pdf |title=MPs appointed to the Chiltern Hundreds or Manor of Northstead stewardships since the 1945 Parliament |author=Department of Information Services |publisher=[[House of Commons Library]] |date=24 March 2016 |access-date=25 March 2016}} '''Spesifiek''' {{Reflist}} [[Kategorie:Politiek van die Verenigde Koninkryk]] [[Kategorie:Lyste van ampsbekleërs]] 104qqdfux85pdum0fk4ogy8n7fcgdab 2965262 2965259 2026-09-05T16:54:12Z Pynappel 70858 2965262 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Prosedurele meganisme waarmee Britse parlementslede kan bedank}} {{Infobox political post |post = Kroonrentmeester en Balju van die Chiltern Hundreds van Stoke, Desborough en Burnham |image = Prime Minister Sir Keir Starmer Official Portrait (cropped 2).jpg |incumbent = [[Keir Starmer|Sir Keir Starmer]] |incumbentsince = 1 September 2026 |appointer = [[Chancellor of the Exchequer]] }} Die amp van '''Kroonrentmeester en Balju van die Chiltern Hundreds''' dien as 'n prosedurele meganisme waarmee 'n [[Member of Parliament (United Kingdom)|parlementslid]] (LP) uit die [[Britse Laerhuis|Laerhuis]] van die Verenigde Koninkryk kan [[Resignation from the House of Commons of the United Kingdom|bedank]]. Die Laerhuis laat, kragtens sy eie besluit, nie toe dat sy lede bedank nie. 'n LP wat die Huis wil verlaat, bewerkstellig dus sy of haar bedanking deur tot die rentmeesterskap aangestel te word, wat die [[House of Commons Disqualification Act 1975]] aanwys as 'n amp wat die bekleër daarvan van lidmaatskap van die Huis diskwalifiseer; die wet wys die amp van [[Steward of the Manor of Northstead|Rentmeester van die Manor of Northstead]] op dieselfde wyse aan.<ref name="hcio">{{cite web |url=http://www.parliament.uk/documents/commons-information-office/p11.pdf |title=The Chiltern Hundreds |date=August 2010 |work=Factsheet P11 Procedure Series |publisher=[[House of Commons Information Office]] |access-date=14 January 2011 |archive-date=13 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111013075421/http://www.parliament.uk/documents/commons-information-office/p11.pdf |url-status=live}}</ref> Die [[Chancellor of the Exchequer|kanselier van die skatkis]] doen tradisioneel die aanstelling. Die bedankende LP word bloot aangestel en hoef nie die amp te aanvaar nie: die aanstelling self bewerkstellig die diskwalifikasie en maak die setel vakant. Die gebruik van die rentmeesterskap vir hierdie doel het as 'n [[legal fiction|regsfiksie]] begin: histories het aanstelling tot 'n "[[office of profit|winsgewende amp]] onder [[the Crown|die Kroon]]" 'n individu gediskwalifiseer om as LP te dien, en verskeie sulke ampte is gebruik om LP's toe te laat om te bedank voordat die diskwalifikasie op sy huidige statutêre grondslag geplaas is.<ref name="hcio"/> Die posisie is in 1861 deur [[William Ewart Gladstone]] herbewerk, wat bekommerd was oor die eer wat deur aanstelling verleen word aan mense soos [[Edwin James (barrister)|Edwin James]], wat met meer as £100 000 skuld na die Verenigde State gevlug het. Die kanselier se brief is gevolglik herskryf om enige verwysings na eer weg te laat. Die amp is op 9 Februarie 1850 die eerste keer op hierdie wyse gebruik om [[Sir George Smyth, 6th Baronet|Sir George Smyth]], LP vir [[Colchester (UK Parliament constituency)|Colchester]], toe te laat om sy setel te ontruim. Aanstellings tot die ampte van Rentmeester van die Manor of Northstead en Rentmeester van die Chiltern Hundreds word afgewissel sodat twee LP's gelyktydig kan bedank (soos op 23 Januarie 2017 gebeur het toe [[Tristram Hunt]] en [[Jamie Reed]] bedank het). Elke nuwe aanstelling herroep egter die vorige een, sodat daar geen probleem is in situasies waar meer as twee bedank nie, soos [[Anglo-Irish Agreement#Unionist and Loyalist opposition|die uitstapping van 1985]] deur [[Ulster Unionist|Ulster-Unionistiese]] LP's toe verskeie afsonderlike aanstellings op een dag gedoen is.<ref name="hcio"/> As 'n bedankende LP die daaropvolgende tussenverkiesing wil betwis, soos [[Douglas Carswell]] in 2014 gedoen het, moet hy of sy die rentmeesterskap neerlê om verdere diskwalifikasie te vermy.<ref>{{cite book|url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN06395/SN06395.pdf|title=Resignation from the House of Commons (Briefing Paper)|date=11 Sep 2019|publisher=House of Commons Library|first=Edward|last=Hicks|access-date=2 June 2021|archive-date=1 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101025511/https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN06395/SN06395.pdf|url-status=live}}</ref> Die huidige rentmeester van die Chiltern Hundreds is sedert 1 September 2026 [[Keir Starmer]], voorheen die LP vir [[Holborn and St Pancras]] en, tot Julie 2026, die [[Eerste minister van die Verenigde Koninkryk|eerste minister van die Verenigde Koninkryk]]. ==Sleutel tot partyafkortings== {|class="wikitable" !Party !Afkorting |- |[[All-for-Ireland League]] |AFIL |- |[[Coalition Conservative]] |Co Con |- |[[Coalition Liberal]] |Co Lib |- |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Konserwatiewe Party]] |Con |- |[[Demokratiese Unionisteparty]] |DUP |- |[[English National Party]] |Eng Nat |- |[[Home Rule League]] |HRL |- |[[Independent politician|Onafhanklik]] |Ind |- |[[Irish National Federation]] |INF |- |[[Irish Parliamentary Party]] |IPP |- |[[Irish nationalism|Ongespesifiseerde Ierse Nasionalistiese party (voor 1922)]] |Nat |- |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Arbeidersparty]] |Lab |- |[[Labour and Co-operative Party]] |Lab Co-op |- |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Liberale Party (voor 1988)]] |Lib |- |[[Liberaal-Demokrate]] |Lib Dem |- |[[Liberal Unionist Party]] |LU |- |[[National Labour Organisation|National Labour]] |N Lab |- |[[National Liberal Party (UK, 1931)|National Liberal Party]] |N Lib |- |[[Sinn Féin]] |SF |- |[[Skotse Nasionale Party]] |SNP |- |[[Unionist Party (Scotland)|Unionist Party]] |UP |- |[[Ulster Popular Unionist Party]] |UPUP |- |[[Ulster Unionist Party]] |UU |- |[[Whig Party|Whig]] |Whig |} ==Tot 1849== {{Vir|ampsbekleërs voor 1850|List of Stewards of the Chiltern Hundreds 1751-1849}} ==1850 tot 1899== {| class="wikitable sortable collapsible plainrowheaders" !Datum !Lid<ref name="pp">{{cite book |title=Parliamentary papers |volume=62, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=L1ETAAAAYAAJ |last1=House of Commons |first1=Great Britain. Parliament |year=1878 |access-date=24 September 2016 |archive-date=24 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724125753/https://books.google.com/books?id=L1ETAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> !Kiesafdeling !colspan=2 |Party !class="unsortable" |Reden vir bedanking |- |{{Sorteerdatum|1850|2|9}} |data-sort-value="Smyth, Sir George" |[[Sir George Smyth, 6th Baronet|Sir George Smyth]]<ref name="pp"/> |[[Colchester (UK Parliament constituency)|Colchester]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |"Ouderdom en swakheid"<ref>{{cite web |last1=Fisher |first1=David R. |title=SMYTH, Sir George Henry, 6th bt. (1784–1852), of Berechurch Hall, nr. Colchester, Essex |url=https://www.historyofparliamentonline.org/volume/1820-1832/member/smyth-sir-george-1784-1852 |website=The History of Parliament |access-date=1 November 2018 |date=2009 |archive-date=1 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180401075404/http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1820-1832/member/smyth-sir-george-1784-1852 |url-status=live}}</ref> (Is voorheen, in 1829, tot die rentmeesterskap aangestel) |- |{{Sorteerdatum|1850|3|4}} |data-sort-value="Conyngham, Lord Albert" |[[Albert Denison, 1st Baron Londesborough|Lord Albert Conyngham]]<ref name="pp"/> |[[Canterbury (UK Parliament constituency)|Canterbury]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Tot die adelstand verhef as [[Baron Londesborough]] |- |{{Sorteerdatum|1850|3|12}} |data-sort-value="Ffolliott, John" |[[John Ffolliott]]<ref name="pp"/> |[[County Sligo (UK Parliament constituency)|County Sligo]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1850|4|30}} |data-sort-value="Keppel, Hon. George" |[[George Keppel, 6th Earl of Albemarle|Hon. George Keppel]]<ref name="pp"/> |[[Lymington (UK Parliament constituency)|Lymington]] |style="background:#EBC396" | |Whig |Het sy broer as [[Earl of Albemarle|Graaf van Albemarle]] opgevolg |- |{{Sorteerdatum|1850|7|22}} |data-sort-value="Jervis, Sir John" |[[John Jervis (judge)|Sir John Jervis]]<ref name="pp"/> |[[City of Chester (UK Parliament constituency)|City of Chester]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Om [[Chief Justice of the Common Pleas|Hoofregter van die Common Pleas]] te word |- |{{Sorteerdatum|1850|8|3}} |data-sort-value="Northland, Viscount" |[[Thomas Knox, 3rd Earl of Ranfurly|Viscount Northland]]<ref name="pp"/> |[[Dungannon (UK Parliament constituency)|Dungannon]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>{{cite web|work=Tyrone Constitution|title=Borough of Dungannon Election|date=1851-02-14|url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0001144/18510214/021/0002}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1850|8|7}} |data-sort-value="Pearson, Charles" |[[Charles Pearson]]<ref>{{London Gazette|issue=21125|page=2183|date=9 August 1850}}</ref> |[[Lambeth (UK Parliament constituency)|Lambeth]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1850|12|24}} |data-sort-value="Adare, Viscount" |[[Edwin Wyndham-Quin, 3rd Earl of Dunraven and Mount-Earl|Viscount Adare]] |[[Glamorganshire (UK Parliament constituency)|Glamorganshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Het sy vader as [[Earl of Dunraven and Mount-Earl|Graaf van Dunraven en Mount-Earl]] opgevolg<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/22959?docPos=1 |title=Oxford DNB article: Quin, Edwin Richard Windham Wyndham (subscription needed) |last=Norgate |first=G. Le G. |editor1-first=Michael |editor1-last=Herity |volume=1 |year=2004 |access-date=8 December 2008 |doi=10.1093/ref:odnb/22959 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1851|2|3}} |data-sort-value="Northland, Viscount" |[[Thomas Knox, 3rd Earl of Ranfurly|Viscount Northland]] |[[Dungannon (UK Parliament constituency)|Dungannon]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1851|2|3}} |data-sort-value="Hobhouse, Bt, Sir John" |[[John Hobhouse, 1st Baron Broughton|Sir John Hobhouse, Bt]] |[[Harwich (UK Parliament constituency)|Harwich]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Tot die adelstand verhef as [[Baron Broughton]]<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/13404?docPos=1 |title=Oxford DNB article: Hobhouse, John Cam (subscription needed) |last=Cochran |first=Peter |volume=1 |year=2004 |access-date=8 December 2008 |doi=10.1093/ref:odnb/13404 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1851|3|1}} |data-sort-value="Sheil, Richard Lalor" |[[Richard Lalor Sheil]] |[[Dungarvan (UK Parliament constituency)|Dungarvan]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Uitgetree weens swak gesondheid en omdat hy in November 1850 as [[Minister Plenipotentiary|gevolmagtigde minister]] by die [[Grand Duchy of Tuscany|Groothertogdom Toskane]] aangestel is.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/25301?docPos=2 |title=Shiel, Richard Lalor |last=Jenkins |first=Brian |year=2004 |access-date=8 December 2008 |doi=10.1093/ref:odnb/25301 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref><ref>{{London Gazette |issue=21149 |page=2853 |date=1 November 1850}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1851|3|31}} |data-sort-value="Cole, Hon. Henry" |[[Henry Cole (Conservative politician)|Hon. Henry Cole]] |[[Enniskillen (UK Parliament constituency)|Enniskillen]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1851|4|14}} |data-sort-value="Fagan, William Trant" |[[William Trant Fagan]] |[[Cork City (UK Parliament constituency)|Cork City]] |colspan=2 |[[Repeal Association|RA]] |Om Kommissaris van Insolvensie te word |- |{{Sorteerdatum|1851|5|5}} |data-sort-value="Simeon, John" |[[Sir John Simeon, 3rd Baronet|John Simeon]] |[[Isle of Wight (UK Parliament constituency)|Isle of Wight]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Na sy bekering tot die Katolisisme, "uit 'n fyn eergevoel teenoor diegene wat hom verkies het terwyl hy 'n lidmaat van die Anglikaanse Kerk was — in die oortuiging dat hy geen reg gehad het om aan te neem dat hulle onverskillig sou staan teenoor die verandering wat hy gemaak het."<ref>"[https://books.google.com/books?id=EgUFAAAAQAAJ&dq=rosary%20intitle%3Amonth&pg=PA481 The Last Days of Sir John Simeon]", ''[[The Month|The Month: A Magazine and Review]]'' new series, vol. II (XIII), July to December 1870, pp. 481–484.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1851|7|10}} |data-sort-value="Surrey, The Earl of" |[[Henry Fitzalan-Howard, 14th Duke of Norfolk|The Earl of Surrey]] |[[Arundel (UK Parliament constituency)|Arundel]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Uit protes teen die aanvaarding van die [[Ecclesiastical Titles Act 1851]]<ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddnb.com/view/article/13916?docPos=5 |title=Oxford DNB article: Howard, Henry Granville Fitzalan- (subscription needed) |year=2004 |access-date=23 January 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/13916 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1851|7|23}} |data-sort-value="O'Connell, John" |[[John O'Connell (MP)|John O'Connell]] |[[Limerick City (UK Parliament constituency)|Limerick City]] |colspan=2 |[[Repeal Association|RA]] |Om die [[Henry Fitzalan-Howard, 14th Duke of Norfolk|Graaf van Surrey]] toe te laat om sy plek in te neem<ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddnb.com/view/article/20502?docPos=8 |title=Oxford DNB article: O'Connell, John (subscription needed) |last1=Hamilton |first1=J. A. |editor1-first=R. V |editor1-last=Comerford |volume=1 |year=2004 |access-date=23 January 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/20502 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1851|8|1}} |data-sort-value="Ker, Richard" |[[Richard Ker]] |[[Downpatrick (UK Parliament constituency)|Downpatrick]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1851|9|12}} |data-sort-value="Duncombe, Hon. Arthur" |[[Arthur Duncombe (Royal Navy officer)|Hon. Arthur Duncombe]] |[[East Retford (UK Parliament constituency)|East Retford]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Om [[Fourth Naval Lord]] te word |- |{{Sorteerdatum|1851|10|25}} |data-sort-value="Hawes, Benjamin" |[[Benjamin Hawes]] |[[Kinsale (UK Parliament constituency)|Kinsale]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Om Adjunk-sekretaris van Oorlog te word |- |{{Sorteerdatum|1852|1|29}} |data-sort-value="Plumptre, John" |[[John Pemberton Plumptre|John Plumptre]] |[[East Kent (UK Parliament constituency)|East Kent]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1852|3|16}} |data-sort-value="Boyd, John" |[[John Boyd (Irish politician)|John Boyd]] |[[Coleraine (UK Parliament constituency)|Coleraine]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1852|4|20}} |data-sort-value="Rufford, Francis" |[[Francis Rufford]] |[[Worcester (UK Parliament constituency)|Worcester]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1853|7|5}} |data-sort-value="Evans, William" |[[William Evans (1788–1856)|William Evans]] |[[North Derbyshire (UK Parliament constituency)|North Derbyshire]] |style="background:#EBC396" | |[[Whig Party|Whig]] |? |- |{{Sorteerdatum|1853|8|3}} |data-sort-value="Anson, Hon. George" |[[George Anson (British Army officer, born 1797)|Hon. George Anson]] |[[South Staffordshire (UK Parliament constituency)|South Staffordshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Aangestel om 'n [[Division (military)|divisie]] in [[Bengale]] te beveel<ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddnb.com/view/article/575?docPos=2 |title=Oxford DNB article:Anson, George (subscription needed |year=2004 |access-date=24 January 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/575 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1853|8|13}} |data-sort-value="Maguire, John" |[[John Maguire (MP)|John Maguire]] |[[Dungarvan (UK Parliament constituency)|Dungarvan]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Het burgemeester van Cork geword<ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddnb.com/view/article/17792 |title=Oxford DNB article:Maguire, John Francis (subscription needed) |year=2004 |access-date=24 January 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/17792 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1854|1|28}} |data-sort-value="Prime, Richard" |[[Richard Prime]] |[[West Sussex (UK Parliament constituency)|West Sussex]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1854|5|5}} |data-sort-value="Brisco, Musgrave" |[[Musgrave Brisco]] |[[Hastings (UK Parliament constituency)|Hastings]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid; is vier dae later oorlede |- |{{Sorteerdatum|1854|8|5}} |data-sort-value="Gordon, Hon. William" |[[William Gordon (Royal Navy officer)|Hon. William Gordon]] |[[Aberdeenshire (UK Parliament constituency)|Aberdeenshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1854|8|11}} |data-sort-value="Stuart, Lord Dudley" |[[Lord Dudley Stuart]] |[[Marylebone (UK Parliament constituency)|Marylebone]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1855|3|30}} |data-sort-value="Roche, Edmond" |[[Edmond Roche, 1st Baron Fermoy|Edmond Roche]] |[[County Cork (UK Parliament constituency)|County Cork]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1855|5|2}} |data-sort-value="Mure, William" |[[William Mure (scholar)|William Mure]] |[[Renfrewshire (UK Parliament constituency)|Renfrewshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1855|7|6}} |data-sort-value="Berkeley, Charles" |[[Grenville Berkeley|Charles Berkeley]] |[[Evesham (UK Parliament constituency)|Evesham]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1855|11|22}} |data-sort-value="Villiers, Hon. Francis Child" |[[Francis Child Villiers|Hon. Francis Child Villiers]] |[[Rochester (UK Parliament constituency)|Rochester]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1856|1|25}} |data-sort-value="Heathcote, Bt, Sir Gilbert" |[[Gilbert Heathcote, 1st Baron Aveland|Sir Gilbert Heathcote, Bt]] |[[Rutland (UK Parliament constituency)|Rutland]] |style="background:#EBC396" | |[[Whig Party|Whig]] |? |- |{{Sorteerdatum|1856|3|3}} |data-sort-value="Duffy, Charles Gavan" |[[Charles Gavan Duffy (Australian politician)|Charles Gavan Duffy]] |[[New Ross (UK Parliament constituency)|New Ross]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1856|5|2}} |data-sort-value="Berkeley, Charles" |[[Grenville Berkeley|Charles Berkeley]] |[[Cheltenham (UK Parliament constituency)|Cheltenham]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1856|7|15}} |data-sort-value="Sturt, Henry" |[[Henry Sturt, 1st Baron Alington|Henry Sturt]] |[[Dorchester (UK Parliament constituency)|Dorchester]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1857|1|7}} |data-sort-value="Biggs, William" |[[William Biggs]] |[[Newport (Isle of Wight) (UK Parliament constituency)|Newport]] |style="background:#EBC396" | |[[Whig Party|Whig]] |? |- |{{Sorteerdatum|1857|2|17}} |data-sort-value="Frewen, Charles" |[[Charles Frewen]] |[[East Sussex (UK Parliament constituency)|East Sussex]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1857|7|23}} |data-sort-value="Rothschild, Lionel de" |[[Lionel de Rothschild]] |[[City of London (UK Parliament constituency)|City of London]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Kon as Jood nie sy eed van getrouheid aflê op 'n Bybel wat die Nuwe Testament bevat nie. 'n Wetsontwerp wat hom sou toelaat om op die Ou Testament te sweer, is verwerp.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddnb.com/view/article/24160?docPos=7 |title=Oxford DNB article:Rothschild, Lionel de (subscription needed) |year=2004 |access-date=24 January 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/24160 |isbn=9780198614111 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1857|11|30}} |data-sort-value="Baring, Hon. Francis" |[[Francis Baring, 3rd Baron Ashburton|Hon. Francis Baring]] |[[Thetford (UK Parliament constituency)|Thetford]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1857|12|19}} |data-sort-value="Duff, George Skene" |[[George Skene Duff]] |[[Elgin Burghs (UK Parliament constituency)|Elgin Burghs]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1858|11|4}} |data-sort-value="Tancred, Henry" |[[Henry William Tancred|Henry Tancred]] |[[Banbury (UK Parliament constituency)|Banbury]] |style="background:#EBC396" | |[[Whig Party|Whig]] |? |- |{{Sorteerdatum|1859|2|9}} |data-sort-value="Ramsden, Bt, Sir John" |[[Sir John Ramsden, 5th Baronet|Sir John Ramsden, Bt]] |[[Hythe (UK Parliament constituency)|Hythe]] |style="background:#EBC396" | |[[Whig Party|Whig]] |? |- |{{Sorteerdatum|1859|3|9}} |data-sort-value="Bagshaw, John" |[[John Bagshaw]] |[[Harwich (UK Parliament constituency)|Harwich]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1859|8|2}} |data-sort-value="Labouchere, Henry" |[[Henry Labouchere, 1st Baron Taunton|Henry Labouchere]] |[[Taunton (UK Parliament constituency)|Taunton]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Tot die adelstand verhef as [[Baron Taunton]]<ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddnb.com/view/article/15838?docPos=3 |title=Oxford DNB article:Labouchere, Henry (subscription needed) |year=2004 |access-date=24 January 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/15838 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1859|8|12}} |data-sort-value="Earle, Ralph" |[[Ralph Earle (MP)|Ralph Earle]] |[[Berwick-upon-Tweed (UK Parliament constituency)|Berwick-upon-Tweed]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Beskuldigings van onbehoorlike finansiële transaksies met spoorwegmaatskappye<ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddnb.com/view/article/55742?docPos=10 |title=Oxford DNB article:Earle, Ralph Astruther (subscription needed) |last1=Millar |first1=Mary S. |volume=1 |year=2004 |access-date=24 January 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/55742 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1860|3|6}} |data-sort-value="Laslett, William" |[[William Laslett]] |[[Worcester (UK Parliament constituency)|Worcester]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1860|6|4}} |data-sort-value="Davison, Richard" |[[Richard Davison (MP)|Richard Davison]] |[[Belfast (UK Parliament constituency)|Belfast]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1860|8|27}} |data-sort-value="Herbert, Hon. Percy Egerton" |[[Percy Egerton Herbert|Hon. Percy Egerton Herbert]] |[[Ludlow (UK Parliament constituency)|Ludlow]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1861|2|4}} |data-sort-value="Salt, Titus" |[[Titus Salt]] |[[Bradford (UK Parliament constituency)|Bradford]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Uitgetree weens swak gesondheid. |- |{{Sorteerdatum|1861|4|22}} |data-sort-value="Gordon-Duff, Lachlan" |[[Lachlan Gordon-Duff]] |[[Banffshire (UK Parliament constituency)|Banffshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1861|7|18}} |data-sort-value="Eliott-Lockhart, Allen" |[[Allen Eliott-Lockhart]] |[[Selkirkshire (UK Parliament constituency)|Selkirkshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1862|1}} |data-sort-value="Heneage, George" |[[George Heneage]] |[[Lincoln (UK Parliament constituency)|Lincoln]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1862|3|26}} |data-sort-value="Cross, R. A." |[[R. A. Cross, 1st Viscount Cross|R. A. Cross]] |[[Preston (UK Parliament constituency)|Preston]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1862|5|19}} |data-sort-value="Bristow, Alfred Rhodes" |[[Alfred Rhodes Bristow]] |[[Kidderminster (UK Parliament constituency)|Kidderminster]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1863|1|7}} |data-sort-value="Ball, Edward" |[[Edward Ball (MP)|Edward Ball]] |[[Cambridgeshire (UK Parliament constituency)|Cambridgeshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1863|2|5}} |data-sort-value="Seymour, Michael" |[[Michael Seymour (Royal Navy officer)|Michael Seymour]] |[[Plymouth Devonport]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1863|3|14}} |data-sort-value="Close, Maxwell" |[[Maxwell Close]] |[[Armagh (UK Parliament constituency)|Armagh]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1863|4|14}} |data-sort-value="Hamilton, Ion" |[[Ion Hamilton, 1st Baron HolmPatrick|Ion Hamilton]] |[[County Dublin (UK Parliament constituency)|County Dublin]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1863|5|28}} |data-sort-value="Tottenham, Charles" |[[Charles Tottenham (1807–1886)|Charles Tottenham]] |[[New Ross (UK Parliament constituency)|New Ross]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1864|2|4}} |data-sort-value="East, Bt, Sir James Buller" |[[Sir James Buller East, 2nd Baronet|Sir James Buller East, Bt]] |[[Winchester (UK Parliament constituency)|Winchester]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1865|2|11}} |data-sort-value="O'Donoghue, Daniel" |[[Daniel O'Donoghue (Irish politician)|Daniel O'Donoghue]] |[[Tipperary (UK Parliament constituency)|Tipperary]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1865|6|16}} |data-sort-value="Buller, Arthur William" |[[Arthur William Buller]] |[[Plymouth Devonport]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1866|3|1}} |data-sort-value="Dowdeswell, William Edward" |[[William Edward Dowdeswell]] |[[Tewkesbury (UK Parliament constituency)|Tewkesbury]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1866|4|28}} |data-sort-value="Paget, Lord Clarence" |[[Lord Clarence Paget]] |[[Sandwich (UK Parliament constituency)|Sandwich]] |style="background:#EBC396" | |[[Whig Party|Whig]] |? |- |{{Sorteerdatum|1866|5|7}} |data-sort-value="Leslie, William" |[[William Leslie (MP)|William Leslie]] |[[Aberdeenshire (UK Parliament constituency)|Aberdeenshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1866|8|8}} |data-sort-value="Cust, Hon. Charles" |[[Charles Cust|Hon. Charles Cust]] |[[North Shropshire (UK Parliament constituency)|North Shropshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1867|2|5}} |data-sort-value="Humphery, William" |[[Sir William Humphery, 1st Baronet|William Humphery]] |[[Andover (UK Parliament constituency)|Andover]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1867|2|5}} |data-sort-value="Kerrison, Bt, Sir Edward" |[[Sir Edward Kerrison, 2nd Baronet|Sir Edward Kerrison, Bt]] |[[East Suffolk (UK Parliament constituency)|East Suffolk]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1867|5|10}} |data-sort-value="Dundas, David" |[[David Dundas (solicitor)|David Dundas]] |[[Sutherland (UK Parliament constituency)|Sutherland]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1867|7|26}} |data-sort-value="Ker, David Stewart" |[[David Stewart Ker]] |[[Downpatrick (UK Parliament constituency)|Downpatrick]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1867|11|25}} |data-sort-value="Baring, Hon. Alexander" |[[Alexander Baring, 4th Baron Ashburton|Hon. Alexander Baring]] |[[Thetford (UK Parliament constituency)|Thetford]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1868|2|19}} |data-sort-value="Finlay, Alexander Struthers" |[[Alexander Struthers Finlay]] |[[Argyllshire (UK Parliament constituency)|Argyllshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1868|4|14}} |data-sort-value="Welby-Gregory, William" |[[Sir William Welby-Gregory, 4th Baronet|William Welby-Gregory]] |[[Grantham (UK Parliament constituency)|Grantham]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1868|4|22}} |data-sort-value="Oliphant, Laurence" |[[Laurence Oliphant (author)|Laurence Oliphant]] |[[Stirling Burghs]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1869|2|17}} |data-sort-value="Green-Price, Richard" |[[Sir Richard Green-Price, 1st Baronet|Richard Green-Price]] |[[Radnor (UK Parliament constituency)|Radnor]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1869|7|28}} |data-sort-value="Hamilton, Edward" |[[Edward Hamilton (MP)|Edward Hamilton]] |[[Salisbury (UK Parliament constituency)|Salisbury]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1870|2|7}} |data-sort-value="Layard, Austen Henry" |[[Austen Henry Layard]] |[[Southwark (UK Parliament constituency)|Southwark]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1870|2|9}} |data-sort-value="Whitmore, Henry" |[[Henry Whitmore]] |[[Bridgnorth (UK Parliament constituency)|Bridgnorth]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1870|2|16}} |data-sort-value="Lee, William" |[[William Lee (1801–1881)|William Lee]] |[[Maidstone (UK Parliament constituency)|Maidstone]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1870|2|16}} |data-sort-value="Wright, Charles Ichabod" |[[Charles Ichabod Wright]] |[[Nottingham (UK Parliament constituency)|Nottingham]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1870|3|30}} |data-sort-value="Courtenay, Lord" |[[Edward Courtenay, 12th Earl of Devon|Lord Courtenay]] |[[East Devon (UK Parliament constituency)|East Devon]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1871|2|9}} |data-sort-value="Hay, Lord John" |[[Lord John Hay (Royal Navy admiral of the fleet)|Lord John Hay]] |[[Ripon (UK Parliament constituency)|Ripon]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1871|2|9}} |data-sort-value="Burke, Bt, Sir Thomas" |[[Sir Thomas Burke, 3rd Baronet|Sir Thomas Burke, Bt]] |[[County Galway (UK Parliament constituency)|County Galway]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1871|2|22}} |data-sort-value="Clive, Edward" |[[Edward Clive (1837–1916)|Edward Clive]] |[[Hereford (UK Parliament constituency)|Hereford]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1871|2|24}} |data-sort-value="Somerset, Poulett" |[[Poulett Somerset]] |[[Monmouthshire (UK Parliament constituency)|Monmouthshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1872|2|6}} |data-sort-value="Tollemache, John" |[[John Tollemache, 1st Baron Tollemache|John Tollemache]] |[[West Cheshire (UK Parliament constituency)|West Cheshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1872|2|29}} |data-sort-value="Holford, Robert Stayner" |[[Robert Stayner Holford]] |[[East Gloucestershire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1872|4|17}} |data-sort-value="Devereux, Richard Joseph" |[[Richard Joseph Devereux]] |[[Wexford (UK Parliament constituency)|Wexford]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |28 June 1872 |data-sort-value="Wentworth-Fitzwilliam, William" |[[William Wentworth-Fitzwilliam, Viscount Milton|William Wentworth-Fitzwilliam]] |[[Southern West Riding of Yorkshire (UK Parliament constituency)|Southern West Riding of Yorkshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Uitgetree weens swak gesondheid |- |{{Sorteerdatum|1873|2|7}} |data-sort-value="Verner, Edward Wingfield" |[[Edward Wingfield Verner]] |[[Lisburn (UK Parliament constituency)|Lisburn]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1873|2|21}} |data-sort-value="Legh, George" |[[George Legh]] |[[Mid Cheshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1873|4|29}} |data-sort-value="Price, William Philip" |[[William Philip Price]] |[[Gloucester (UK Parliament constituency)|Gloucester]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1873|6|24}} |data-sort-value="de la Poer, Edmond" |[[Edmond de la Poer, 1st Count de la Poer|Edmond de la Poer]] |[[County Waterford (UK Parliament constituency)|County Waterford]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1873|7|21}} |data-sort-value="Armitstead, George" |[[George Armitstead, 1st Baron Armitstead|George Armitstead]] |[[Dundee (UK Parliament constituency)|Dundee]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1875|2|5}} |data-sort-value="Melly, George" |[[George Melly (MP)|George Melly]] |[[Stoke-upon-Trent (UK Parliament constituency)|Stoke-upon-Trent]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1875|2|6}} |data-sort-value="White, Charles William" |[[Charles William White]] |[[Tipperary (UK Parliament constituency)|Tipperary]] |colspan=2 |[[Irish nationalism|Nat]] |? |- |{{Sorteerdatum|1875|4|15}} |data-sort-value="Bassett, Francis" |[[Francis Bassett (MP)|Francis Bassett]] |[[Bedfordshire (UK Parliament constituency)|Bedfordshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1875|7|20}} |data-sort-value="Richardson, Thomas" |[[Thomas Richardson (Hartlepool MP died 1890)|Thomas Richardson]] |[[Hartlepool (UK Parliament constituency)|Hartlepool]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1876|2|8}} |data-sort-value="Arkwright, Richard" |[[Richard Arkwright (barrister)|Richard Arkwright]] |[[Leominster (UK Parliament constituency)|Leominster]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1876|4|24}} |data-sort-value="McCombie, William" |[[William McCombie]] |[[West Aberdeenshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1876|6|21}} |data-sort-value="Dixon, George" |[[George Dixon (MP)|George Dixon]] |[[Birmingham (UK Parliament constituency)|Birmingham]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1876|6|28}} |data-sort-value="Dowdeswell, William Edward" |[[William Edward Dowdeswell]] |[[West Worcestershire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1876|7|14}} |data-sort-value="Knatchbull, Bt, Sir Wyndham" |[[Sir Wyndham Knatchbull, 12th Baronet|Sir Wyndham Knatchbull, Bt]] |[[East Kent (UK Parliament constituency)|East Kent]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1876|7|31}} |data-sort-value="Nevill, Charles William" |[[Charles William Nevill]] |[[Carmarthen (UK Parliament constituency)|Carmarthen]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1877|2|8}} |data-sort-value="Antrobus, Bt, Sir Edmund" |[[Sir Edmund Antrobus, 3rd Baronet|Sir Edmund Antrobus, Bt]] |[[Wilton (UK Parliament constituency)|Wilton]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1877|2|12}} |data-sort-value="Crossley, John" |[[John Crossley]] |[[Halifax (UK Parliament constituency)|Halifax]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1877|8|7}} |data-sort-value="Corbett, Edward" |[[Edward Corbett (MP)|Edward Corbett]] |[[South Shropshire (UK Parliament constituency)|South Shropshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1878|1|16}} |data-sort-value="Grieve, James" |[[James Grieve (Liberal politician)|James Grieve]] |[[Greenock (UK Parliament constituency)|Greenock]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1878|1|29}} |data-sort-value="Henley, J. W." |[[J. W. Henley]] |[[Oxfordshire (UK Parliament constituency)|Oxfordshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1878|3|8}} |data-sort-value="Pateshall, Evan" |[[Evan Pateshall]] |[[Hereford (UK Parliament constituency)|Hereford]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1878|4|16}} |data-sort-value="Hanbury, Robert William" |[[Robert William Hanbury]] |[[Tamworth (UK Parliament constituency)|Tamworth]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1878|5|6}} |data-sort-value="Cowell-Stepney, Bt, Sir Arthur" |[[Sir Arthur Cowell-Stepney, 2nd Baronet|Sir Arthur Cowell-Stepney, Bt]] |[[Carmarthen (UK Parliament constituency)|Carmarthen]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1878|8|3}} |data-sort-value="Lorne, The Marquess of" |[[John Campbell, 9th Duke of Argyll|The Marquess of Lorne]] |[[Argyllshire (UK Parliament constituency)|Argyllshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1878|8|15}} |data-sort-value="Sir Edmund Buckley, Bt" |[[Sir Edmund Buckley, 1st Baronet|Edmund Buckley]] |[[Newcastle-under-Lyme (UK Parliament constituency)|Newcastle-under-Lyme]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1878|12|5}} |data-sort-value="Hodgson, Kirkman Daniel" |[[Kirkman Daniel Hodgson]] |[[Bristol (UK Parliament constituency)|Bristol]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1879|5|1}} |data-sort-value="Majendie, Lewis" |[[Lewis Majendie]] |[[Canterbury (UK Parliament constituency)|Canterbury]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1879|12|3}} |data-sort-value="Waddy, Samuel Danks" |[[Samuel Danks Waddy]] |[[Barnstaple (UK Parliament constituency)|Barnstaple]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1880|5|1}} |data-sort-value="Brinton, John" |[[John Brinton]] |[[Kidderminster (UK Parliament constituency)|Kidderminster]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1880|5|20}} |data-sort-value="Plimsoll, Samuel" |[[Samuel Plimsoll]] |[[Derby (UK Parliament constituency)|Derby]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1880|7|23}} |data-sort-value="Vanden-Bempde-Johnstone, Bt, Sir Harcourt" |[[Harcourt Vanden-Bempde-Johnstone, 1st Baron Derwent|Sir Harcourt Vanden-Bempde-Johnstone, Bt]] |[[Scarborough (UK Parliament constituency)|Scarborough]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1881|1|18}} |data-sort-value="McLaren, Duncan" |[[Duncan McLaren]] |[[Edinburgh (UK Parliament constituency)|Edinburgh]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1881|4|5}} |data-sort-value="Havelock-Allan, Bt, Sir Henry" |[[Sir Henry Havelock-Allan, 1st Baronet|Sir Henry Havelock-Allan, Bt]] |[[Sunderland (UK Parliament constituency)|Sunderland]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1882|2|3}} |data-sort-value="Sullivan, Alexander Martin" |[[Alexander Martin Sullivan]] |[[Meath (UK Parliament constituency)|Meath]] |colspan=2 |[[Home Rule League|HRL]] |? |- |{{Sorteerdatum|1882|4|18}} |data-sort-value="Vaughan-Lee, Vaughan" |[[Vaughan Vaughan-Lee]] |[[West Somerset (UK Parliament constituency)|West Somerset]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1882|8|15}} |data-sort-value="Hutchinson, John Dyson" |[[John Dyson Hutchinson]] |[[Halifax (UK Parliament constituency)|Halifax]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1882|10|19}} |data-sort-value="Cowan, James" |[[James Cowan (Scottish politician)|James Cowan]] |[[Edinburgh (UK Parliament constituency)|Edinburgh]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1882|11|16}} |data-sort-value="Raikes, Henry Cecil" |[[Henry Cecil Raikes]] |[[Preston (UK Parliament constituency)|Preston]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1883|2|16}} |data-sort-value="Gill, Henry Joseph" |[[Henry Joseph Gill]] |[[Westmeath (UK Parliament constituency)|Westmeath]] |colspan=2 |[[Home Rule League|HRL]] |? |- |{{Sorteerdatum|1883|3|6}} |data-sort-value="Dillon, John" |[[John Dillon]] |[[Tipperary (UK Parliament constituency)|Tipperary]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1883|6|6}} |data-sort-value="Bass, Michael Thomas" |[[Michael Thomas Bass]] |[[Derby (UK Parliament constituency)|Derby]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1883|6|16}} |data-sort-value="Healy, Tim" |[[Tim Healy (politician)|Tim Healy]] |[[Wexford (UK Parliament constituency)|Wexford]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1883|7|30}} |data-sort-value="Metge, Robert Henry" |[[Robert Henry Metge]] |[[Meath (UK Parliament constituency)|Meath]] |colspan=2 |[[Irish nationalism|Nat]] |- |{{Sorteerdatum|1883|8|21}} |data-sort-value="Noel, Hon. Gerard" |[[Gerard Noel (politician)|Hon. Gerard Noel]] |[[Rutland (UK Parliament constituency)|Rutland]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|1|24}} |data-sort-value="Holms, William" |[[William Holms (politician)|William Holms]] |[[Paisley (UK Parliament constituency)|Paisley]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|2|12}} |data-sort-value="Bradlaugh, Charles" |[[Charles Bradlaugh]] |[[Northampton (UK Parliament constituency)|Northampton]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|2|12}} |data-sort-value="Bentinck, George" |[[George Bentinck (Norfolk MP)|George Bentinck]] |[[West Norfolk (UK Parliament constituency)|West Norfolk]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|2|20}} |data-sort-value="Marriott, William Thackeray" |[[William Thackeray Marriott]] |[[Brighton (UK Parliament constituency)|Brighton]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|5|7}} |data-sort-value="Filmer, Edmund" |[[Sir Edmund Filmer, 9th Baronet|Edmund Filmer]] |[[Mid Kent (historic UK Parliament constituency)|Mid Kent]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|5|7}} |data-sort-value="Peek, Bt, Sir Henry" |[[Sir Henry Peek, 1st Baronet|Sir Henry Peek, Bt]] |[[Mid Surrey]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|8|5}} |data-sort-value="Garnier, John Carpenter" |[[John Carpenter Garnier]] |[[South Devon (UK Parliament constituency)|South Devon]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|8|8}} |data-sort-value="Blake, John Aloysius" |[[John Aloysius Blake]] |[[County Waterford (UK Parliament constituency)|County Waterford]] |colspan=2 |[[Home Rule League|HRL]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|10|24}} |data-sort-value="Dodson, John George" |[[John George Dodson, 1st Baron Monk Bretton|John George Dodson]] |[[Scarborough (UK Parliament constituency)|Scarborough]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1885|2|19}} |data-sort-value="Gore-Langton, William" |[[William Temple-Gore-Langton, 4th Earl Temple of Stowe|William Gore-Langton]] |[[Mid Somerset]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1886|2|17}} |data-sort-value="Grosvenor, Lord Richard" |[[Richard Grosvenor, 1st Baron Stalbridge|Lord Richard Grosvenor]] |[[Flintshire (UK Parliament constituency)|Flintshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1886|6|8}} |data-sort-value="O'Shea, William" |[[William O'Shea]] |[[Galway Borough]] |colspan=2 |[[Irish nationalism|Nat]] |? |- |{{Sorteerdatum|1886|9|25}} |data-sort-value="Leamy, Edmund" |[[Edmund Leamy]] |[[North East Cork (UK Parliament constituency)|North East Cork]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1887|4|30}} |data-sort-value="Borlase, William Copeland" |[[William Copeland Borlase]] |[[St Austell (UK Parliament constituency)|St Austell]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1887|7|4}} |data-sort-value="McGarel-Hogg, Bt, Sir James" |[[James McGarel-Hogg, 1st Baron Magheramorne|Sir James McGarel-Hogg, Bt]] |[[Hornsey (UK Parliament constituency)|Hornsey]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1887|7|5}} |data-sort-value="Sclater-Booth, George" |[[George Sclater-Booth, 1st Baron Basing|George Sclater-Booth]] |[[North Hampshire (UK Parliament constituency)|North Hampshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1887|7|15}} |data-sort-value="Blake, Thomas" |[[Thomas Blake (MP)|Thomas Blake]] |[[Forest of Dean (UK Parliament constituency)|Forest of Dean]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1887|9|8}} |data-sort-value="O'Connor, John" |[[John O'Connor (Irish Parliamentary Party politician)|John O'Connor]] |[[South Kerry (UK Parliament constituency)|South Kerry]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1888|2|7}} |data-sort-value="Lacaita, Charles" |[[Charles Lacaita]] |[[Dundee (UK Parliament constituency)|Dundee]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1888|2|9}} |data-sort-value="Shirley, Walter Shirley" |[[Walter Shirley Shirley]] |[[Doncaster (UK Parliament constituency)|Doncaster]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1888|3|3}} |data-sort-value="3, The Earl of" |[[Charles Gordon-Lennox, 7th Duke of Richmond|The Earl of 3]] |[[Chichester (UK Parliament constituency)|Chichester]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1888|4|6}} |data-sort-value="Gill, Henry Joseph" |[[Henry Joseph Gill]] |[[Limerick City (UK Parliament constituency)|Limerick City]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1888|5|15}} |data-sort-value="Commerell, John Edmund" |[[John Edmund Commerell]] |[[Southampton (UK Parliament constituency)|Southampton]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1888|11|8}} |data-sort-value="Simon, John" |[[John Simon (19th century MP)|John Simon]] |[[Dewsbury (UK Parliament constituency)|Dewsbury]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1889|2|22}} |data-sort-value="Slagg, John" |[[John Slagg]] |[[Burnley (UK Parliament constituency)|Burnley]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1889|2|27}} |data-sort-value="Gent-Davis, Robert" |[[Robert Gent-Davis]] |[[Kennington (UK Parliament constituency)|Kennington]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1889|4|6}} |data-sort-value="Hughes-Hallett, Francis" |[[Francis Hughes-Hallett]] |[[Rochester (UK Parliament constituency)|Rochester]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1889|7|10}} |data-sort-value="Beresford, Lord Charles" |[[Lord Charles Beresford]] |[[Marylebone East]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1890|3|4}} |data-sort-value="Leatham Bright, William" |[[William Leatham Bright]] |[[Stoke-upon-Trent (UK Parliament constituency)|Stoke-upon-Trent]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1890|3|17}} |data-sort-value="Ker, Richard" |[[Richard Ker]] |[[East Down (UK Parliament constituency)|East Down]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1890|3|26}} |data-sort-value="Richardson-Gardner, Robert" |[[Robert Richardson-Gardner]] |[[Windsor (UK Parliament constituency)|Windsor]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1890|6|12}} |data-sort-value="O'Doherty, James Edward" |[[James Edward O'Doherty]] |[[North Donegal]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1891|7|4}} |data-sort-value="William Selwyn, Charles" |[[Charles William Selwyn]] |[[Wisbech (UK Parliament constituency)|Wisbech]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1892|12|12}} |data-sort-value="Balfour, Jabez" |[[Jabez Balfour]] |[[Burnley (UK Parliament constituency)|Burnley]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1893|5|9}} |data-sort-value="Davitt, Michael" |[[Michael Davitt]] |[[North East Cork (UK Parliament constituency)|North East Cork]] |colspan=2 |[[Irish National Federation|INF]] |? |- |{{Sorteerdatum|1893|6|16}} |data-sort-value="Morrogh, John" |[[John Morrogh]] |[[South East Cork (UK Parliament constituency)|South East Cork]] |colspan=2 |[[Irish National Federation|INF]] |? |- |{{Sorteerdatum|1893|8|4}} |data-sort-value="Grenfell, William" |[[William Grenfell, 1st Baron Desborough|William Grenfell]] |[[Hereford (UK Parliament constituency)|Hereford]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1893|12|8}} |data-sort-value="Marriott, William Thackeray" |[[William Thackeray Marriott]] |[[Brighton (UK Parliament constituency)|Brighton]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1894|3|21}} |data-sort-value="Philipps, John" |[[John Philipps, 1st Viscount St Davids|John Philipps]] |[[Mid Lanarkshire (UK Parliament constituency)|Mid Lanarkshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1894|6|26}} |data-sort-value="Coleridge, Hon. Bernard" |[[Bernard Coleridge, 2nd Baron Coleridge|Hon. Bernard Coleridge]] |[[Sheffield Attercliffe]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1894|8|17}} |data-sort-value="Picton, James Allanson" |[[James Allanson Picton]] |[[Leicester (UK Parliament constituency)|Leicester]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1894|8|21}} |data-sort-value="Chance, Patrick" |[[Patrick Chance]] |[[South Kilkenny]] |colspan=2 |[[Irish National Federation|INF]] |? |- |{{Sorteerdatum|1895|4|2}} |data-sort-value="Higgins, Clement" |[[Clement Higgins]] |[[Mid Norfolk]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1895|5|18}} |data-sort-value="Herbert, Hon. Sidney" |[[Sidney Herbert, 14th Earl of Pembroke|Hon. Sidney Herbert]] |[[Croydon (UK Parliament constituency)|Croydon]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1895|6|15}} |data-sort-value="O'Brien, William" |[[William O'Brien]] |[[Cork City (UK Parliament constituency)|Cork City]] |colspan=2 |[[Irish National Federation|INF]] |? |- |{{Sorteerdatum|1895|8|24}} |data-sort-value="Webb, Alfred" |[[Alfred Webb]] |[[West Waterford]] |colspan=2 |[[Irish National Federation|INF]] |? |- |{{Sorteerdatum|1896|2|19}}<ref name="thomas-sexton">In die publikasie [http://www.parliament.uk/documents/commons/lib/research/briefings/snpc-04731.pdf Appointments to the Chiltern Hundreds and Manor of Northstead Stewardships since 1850] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110206041753/http://www.parliament.uk/documents/commons/lib/research/briefings/snpc-04731.pdf |date=6 February 2011}} van die House of Commons Information Office word aangeteken dat [[Thomas Sexton (Irish politician)|Thomas Sexton]] die Chiltern Hundreds op 19 Februarie 1895 aanvaar het. Dit blyk egter 'n fout te wees. Die London Gazette lys hom as verkose vir North Kerry in die algemene verkiesing van Augustus 1895 (sien [http://www.thegazette.co.uk/London/issue/26651/page/4488 London Gazette, Issue 26651 published on 9 August 1895] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211108111351/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/26651/page/4488 |date=8 November 2021}}), en die lasbrief vir die tussenverkiesing is in April 1896 ingedien (sien [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1896/apr/14/new-writ#S4V0039P0_18960414_HOC_105 House of Commons Debates 14 April 1896 vol 39 c882] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626051738/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1896/apr/14/new-writ#S4V0039P0_18960414_HOC_105 |date=26 June 2009}}). Die datum van sy bedanking word dus hier as 19 Februarie 1896 aangegee, in plaas van 1895.</ref> |data-sort-value="Sexton, Thomas" |[[Thomas Sexton (Irish politician)|Thomas Sexton]] |[[North Kerry (UK Parliament constituency)|North Kerry]] |colspan=2 |[[Irish National Federation|INF]] |? |- |{{Sorteerdatum|1896|4|24}} |data-sort-value="Hunter, William" |[[William Hunter (Aberdeen MP)|William Hunter]] |[[Aberdeen North (UK Parliament constituency)|Aberdeen North]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1896|11|20}} |data-sort-value="White, Martin" |[[Martin White (politician)|Martin White]] |[[Forfar (UK Parliament constituency)|Forfar]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1897|1|16}} |data-sort-value="Wigram, Alfred" |[[Alfred Wigram]] |[[Romford (UK Parliament constituency)|Romford]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1897|2|2}} |data-sort-value="Trevelyan, Bt, Sir George" |[[Sir George Trevelyan, 2nd Baronet|Sir George Trevelyan, Bt]] |[[Glasgow Bridgeton (UK Parliament constituency)|Glasgow Bridgeton]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1897|2|4}} |data-sort-value="Combe, Charles Harvey" |[[Charles Harvey Combe]] |[[Chertsey (UK Parliament constituency)|Chertsey]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1898|2|5}} |data-sort-value="Hopkinson, Alfred" |[[Alfred Hopkinson]] |[[Cricklade (UK Parliament constituency)|Cricklade]] |colspan=2 |[[Liberal Unionist Party|LU]] |? |- |{{Sorteerdatum|1898|4|22}} |data-sort-value="Taylor, Francis" |[[Francis Taylor (MP)|Francis Taylor]] |[[South Norfolk (UK Parliament constituency)|South Norfolk]] |colspan=2 |[[Liberal Unionist Party|LU]] |? |- |{{Sorteerdatum|1898|7|2}} |data-sort-value="Palmer, James Dampier" |[[James Dampier Palmer]] |[[Gravesend (UK Parliament constituency)|Gravesend]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1898|7|21}} |data-sort-value="Doughty, George" |[[George Doughty (politician)|George Doughty]] |[[Great Grimsby (UK Parliament constituency)|Great Grimsby]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1899|2|7}} |data-sort-value="Kenrick, William" |[[William Kenrick (Birmingham MP)|William Kenrick]] |[[Birmingham North (UK Parliament constituency)|Birmingham North]] |colspan=2 |[[Liberal Unionist Party|LU]] |? |- |{{Sorteerdatum|1899|2|17}} |data-sort-value="Wayman, Thomas" |[[Thomas Wayman]] |[[Elland (UK Parliament constituency)|Elland]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1899|6|16}} |data-sort-value="Austin, Bt, Sir John" |[[Sir John Austin, 1st Baronet|Sir John Austin, Bt]] |[[Osgoldcross (UK Parliament constituency)|Osgoldcross]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1899|7|1}} |data-sort-value="Webster, Robert Grant" |[[Robert Grant Webster]] |[[St Pancras East (UK Parliament constituency)|St Pancras East]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1899|10|26}} |data-sort-value="Northcote, Hon. Henry" |[[Henry Northcote, 1st Baron Northcote|Hon. Henry Northcote]] |[[Exeter (UK Parliament constituency)|Exeter]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |} ==1900 tot 1949== {| class="wikitable sortable collapsible plainrowheaders" !Datum !Lid<ref name="ppd">{{cite book |title=Parliamentary papers |volume=62, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=L1ETAAAAYAAJ|last1=House of Commons |first1=Great Britain. Parliament |year=1878}}</ref> !Kiesafdeling !colspan=2 |Party !class="unsortable" |Reden vir bedanking |- |{{Sorteerdatum|1900|1|26}}<ref>{{London Gazette|issue=27157 |page=519 |date=26 January 1900}}</ref> |data-sort-value="Beresford, Lord Charles" |[[Lord Charles Beresford]] |[[City of York (UK Parliament constituency)|City of York]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as tweede in bevel van die [[Mediterranean Fleet|Middellandse See-vloot]]. |- |{{Sorteerdatum|1900|1|27}}<ref>{{London Gazette|issue=27159 |page=606 |date=30 January 1900}}</ref> |data-sort-value="Collery, Bernard" |[[Bernard Collery]] |[[North Sligo]] |colspan=2 |[[Irish National Federation|INF]] |? |- |{{Sorteerdatum|1900|3|14}} |data-sort-value="Hubbard, Evelyn" |[[Evelyn Hubbard]] |[[Brixton (UK Parliament constituency)|Brixton]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Op advies van sy dokters<ref>{{cite news |work=The Times |title=Election intelligence|date=12 March 1900 |page=10 |issue=36087}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1900|12|11}} |data-sort-value="White Ridley, Bt, Sir Matthew" |[[Matthew White Ridley, 1st Viscount Ridley|Sir Matthew White Ridley, Bt]] |[[Blackpool (UK Parliament constituency)|Blackpool]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1902|1|9}}<ref>{{London Gazette |issue=27396 |date=10 January 1902 |page=219}}</ref> |data-sort-value="Hoare, Edward Brodie" |[[Edward Brodie Hoare]] |[[Hampstead (UK Parliament constituency)|Hampstead]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>{{cite news |title=Election Intelligence|work=[[The Times]]|date=8 January 1902|page=4}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1902|2|1}}<ref>{{London Gazette |issue=27403 |date=4 February 1902 |page=709}}</ref> |data-sort-value="McCartan, Michael" |[[Michael McCartan]] |[[South Down (UK Parliament constituency)|South Down]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |Swak gesondheid |- |{{Sorteerdatum|1902|2|7}}<ref>{{London Gazette|issue=27405|page=843|date=11 February 1902}}</ref> |data-sort-value="Daly, James" |[[James Daly (Irish nationalist politician)|James Daly]] |[[South Monaghan]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |Die weiering van partyleiers om die name te publiseer van dié lede wat betaling uit die Parlementêre fonds ontvang het en dié wat nie het nie<ref>{{cite news |work=The Times |title=Election intelligence|date=8 February 1902 |page=12 |issue=36686}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1902|4|18}}<ref>{{London Gazette|issue=27427 |page=2687 |date=22 April 1902}}</ref> |data-sort-value="Hughes, Edwin" |[[Edwin Hughes (MP)|Edwin Hughes]] |[[Woolwich (UK Parliament constituency)|Woolwich]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1902|10|7}}<ref>{{London Gazette|issue=27481 |page=6409 |date=10 October 1902}}</ref> |data-sort-value="Wason, Cathcart" |[[Cathcart Wason]] |[[Orkney and Shetland (UK Parliament constituency)|Orkney and Shetland]] |colspan=2 |[[Liberal Unionist Party|LU]] |Om weer as Onafhanklike Liberaal te staan. |- |{{Sorteerdatum|1902|10|27}} |data-sort-value="Warr, Augustus Frederick" |[[Augustus Frederick Warr]] |[[Liverpool East Toxteth (UK Parliament constituency)|Liverpool East Toxteth]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Het die werklas van die Parlement onverenigbaar gevind met sy regswerk in Liverpool en sy vrou se langdurige siekte.<ref>{{cite news |work=The Times |title=Election Intelligence |date=27 October 1902 |page=10 |issue=36909}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1903|2|17}}<ref>{{London Gazette|issue=27526|page=1129|date=20 February 1903}}</ref> |data-sort-value="Lecky, William Edward Hartpole" |[[William Edward Hartpole Lecky]] |[[Dublin University (constituency)|Dublin University]] |colspan=2 |[[Liberal Unionist Party|LU]] |Swak gesondheid<ref>{{cite encyclopedia |last=Prothero |first=George Walter |author-link=George Prothero |title=Lecky, William Edward Hartpole |url=https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1912_supplement/Lecky,_William_Edward_Hartpole |editor-last=Lee |editor-first=Sidney |encyclopedia=Dictionary of National Biography (2nd supplement) |volume=2 |location=London |publisher=Smith, Elder & Co |year=1912}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1903|3|5}} |data-sort-value="Archdale, Edward" |[[Sir Edward Archdale, 1st Baronet|Edward Archdale]] |[[North Fermanagh]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1904|1|1}} |data-sort-value="O'Brien, William" |[[William O'Brien]] |[[Cork City (UK Parliament constituency)|Cork City]] |colspan=2 |[[All-for-Ireland League|AFIL]] |? |- |{{Sorteerdatum|1904|3|22}} |data-sort-value="Seely, J. E. B." |[[J. E. B. Seely, 1st Baron Mottistone|J. E. B. Seely]] |[[Isle of Wight (UK Parliament constituency)|Isle of Wight]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Om weer as [[Independent Conservative|Onafhanklike Konserwatief]] te staan |- |{{Sorteerdatum|1904|6|8}} |data-sort-value="Lockie, John" |[[John Lockie]] |[[Plymouth Devonport]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid |- |{{Sorteerdatum|1904|6|16}} |data-sort-value="Fyler, John Arthur" |[[John Arthur Fyler]] |[[Chertsey (UK Parliament constituency)|Chertsey]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Bankrotskap |- |{{Sorteerdatum|1905|2|11}} |data-sort-value="Willox, John Archibald" |[[John Archibald Willox]] |[[Liverpool Everton]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid |- |{{Sorteerdatum|1905|6|28}} |data-sort-value="Hill, Arthur" |[[Arthur Hill (politician)|Arthur Hill]] |[[West Down (UK Parliament constituency)|West Down]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1906|3|19}} |data-sort-value="Broadhurst, Henry" |[[Henry Broadhurst]] |[[Leicester (UK Parliament constituency)|Leicester]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1906|5|7}} |data-sort-value="Harris, Frederick Rutherfoord" |[[Frederick Rutherfoord Harris]] |[[Dulwich (UK Parliament constituency)|Dulwich]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1906|6|11}} |data-sort-value="Legge, Heneage" |[[Heneage Legge (1845–1911)|Heneage Legge]] |[[Westminster St George's]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1906|12|10}} |data-sort-value="Sheehan, Daniel" |[[D. D. Sheehan|Daniel Sheehan]] |[[Mid Cork]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |Om weer as [[Independent Nationalist|Onafhanklike Nasionalis]] te staan |- |{{Sorteerdatum|1907|2|12}} |data-sort-value="Reckitt, Harold James" |[[Harold James Reckitt]] |[[Brigg (UK Parliament constituency)|Brigg]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1907|5|1}} |data-sort-value="Evans-Gordon, William" |[[William Evans-Gordon]] |[[Stepney (UK Parliament constituency)|Stepney]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1907|6|10}} |data-sort-value="Cogan, Denis Joseph" |[[Denis Joseph Cogan]] |[[East Wicklow]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1907|7|1}} |data-sort-value="O'Mara, James" |[[James O'Mara]] |[[South Kilkenny]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1907|8|15}} |data-sort-value="Blake, Edward" |[[Edward Blake]] |[[South Longford]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Swak gesondheid na 'n [[Beroerte|beroerte]] |- |{{Sorteerdatum|1908|1|22}} |data-sort-value="McArthur, William Alexander" |[[William Alexander McArthur]] |[[St Austell (UK Parliament constituency)|St Austell]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1908|2|22}} |data-sort-value="Cros, Harvey du" |[[Harvey du Cros]] |[[Hastings (UK Parliament constituency)|Hastings]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid |- |{{Sorteerdatum|1908|4|23}} |data-sort-value="Fowler, Henry" |[[Henry Fowler, 1st Viscount Wolverhampton|Henry Fowler]] |[[Wolverhampton East (UK Parliament constituency)|Wolverhampton East]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Tot die adelstand verhef as [[Viscount Wolverhampton|Burggraaf Wolverhampton]] |- |{{Sorteerdatum|1908|4|28}} |data-sort-value="Robertson, Edmund" |[[Edmund Robertson, 1st Baron Lochee|Edmund Robertson]] |[[Dundee (UK Parliament constituency)|Dundee]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Tot die adelstand verhef as Baron Lochee |- |{{Sorteerdatum|1908|6|29}} |data-sort-value="Philipps, John" |[[John Philipps, 1st Viscount St Davids|John Philipps]] |[[Pembrokeshire (UK Parliament constituency)|Pembrokeshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1909|2|10}} |data-sort-value="Sinclair, John" |[[John Sinclair, 1st Baron Pentland|John Sinclair]] |[[Forfar (UK Parliament constituency)|Forfar]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1909|3|27}} |data-sort-value="O'Brien, William" |[[William O'Brien]] |[[Cork City (UK Parliament constituency)|Cork City]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1909|4|23}} |data-sort-value="Langley, J. Batty" |[[J. Batty Langley]] |[[Sheffield Attercliffe]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1909|6|25}} |data-sort-value="Samuel, Herbert" |[[Herbert Samuel, 1st Viscount Samuel|Herbert Samuel]] |[[Cleveland (UK Parliament constituency)|Cleveland]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1910|2|22}} |data-sort-value="Holland, Bt, Sir William" |[[William Holland, 1st Baron Rotherham|Sir William Holland, Bt]] |[[Rotherham (UK Parliament constituency)|Rotherham]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1911|2|20}} |data-sort-value="Wilson, Thomas Fleming" |[[Thomas Fleming Wilson]] |[[North East Lanarkshire (UK Parliament constituency)|North East Lanarkshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1911|3|15}} |data-sort-value="Compton, Lord Alwyne" |[[Lord Alwyne Compton (politician)|Lord Alwyne Compton]] |[[Brentford (UK Parliament constituency)|Brentford]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1911|4|27}} |data-sort-value="Morpeth, Viscount" |[[Charles Howard, 10th Earl of Carlisle|Viscount Morpeth]] |[[Birmingham South (UK Parliament constituency)|Birmingham South]] |colspan=2 |[[Liberal Unionist Party|LU]] |? |- |{{Sorteerdatum|1911|6|28}} |data-sort-value="Ashton, Thomas" |[[Thomas Ashton, 1st Baron Ashton of Hyde|Thomas Ashton]] |[[Luton (UK Parliament constituency)|Luton]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1911|7|4}} |data-sort-value="Fuller-Acland-Hood, Bt, Sir Alexander" |[[Alexander Fuller-Acland-Hood, 1st Baron St Audries|Sir Alexander Fuller-Acland-Hood, Bt]] |[[Wellington (Somerset) (UK Parliament constituency)|Wellington]] |colspan=2 |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|CU]] |? |- |{{Sorteerdatum|1911|7|5}} |data-sort-value="Muldoon, John" |[[John Muldoon (politician)|John Muldoon]] |[[East Wicklow]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1911|10|27}} |data-sort-value="Emmott, Alfred" |[[Alfred Emmott, 1st Baron Emmott|Alfred Emmott]] |[[Oldham (UK Parliament constituency)|Oldham]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1912|3|8}} |data-sort-value="Kirkwood, John Hendley Morrison" |[[John Hendley Morrison Kirkwood]] |[[South East Essex (UK Parliament constituency)|South East Essex]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1912|3|13}} |data-sort-value="Rankin, Bt, Sir James" |[[Sir James Rankin, 1st Baronet|Sir James Rankin, Bt]] |[[Leominster (UK Parliament constituency)|Leominster]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1912|5|16}} |data-sort-value="Bottomley, Horatio" |[[Horatio Bottomley]] |[[Hackney South]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1912|7|30}} |data-sort-value="Kemp, George" |[[George Kemp, 1st Baron Rochdale|George Kemp]] |[[Manchester North West]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1912|11|14}} |data-sort-value="Lansbury, George" |[[George Lansbury]] |[[Bow and Bromley]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1913|2|5}} |data-sort-value="Balniel, Lord" |[[David Lindsay, 27th Earl of Crawford|Lord Balniel]] |[[Chorley (UK Parliament constituency)|Chorley]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1913|6|2}} |data-sort-value="Kimber, Bt, Sir Henry" |[[Sir Henry Kimber, 1st Baronet|Sir Henry Kimber, Bt]] |[[Wandsworth (UK Parliament constituency)|Wandsworth]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1914|1|19}} |data-sort-value="O'Brien, William" |[[William O'Brien]] |[[Cork City (UK Parliament constituency)|Cork City]] |colspan=2 |[[All-for-Ireland League|AFIL]] |? |- |{{Sorteerdatum|1914|5|26}} |data-sort-value="Hazleton, Richard" |[[Richard Hazleton]] |[[North Galway]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1914|7|7}} |data-sort-value="Chamberlain, Austen" |[[Austen Chamberlain]] |[[East Worcestershire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Om [[Birmingham West (UK Parliament constituency)|Birmingham West]] te betwis |- |{{Sorteerdatum|1915|2|16}} |data-sort-value="Castlereagh, Viscount" |[[Charles Vane-Tempest-Stewart, 7th Marquess of Londonderry|Viscount Castlereagh]] |[[Maidstone (UK Parliament constituency)|Maidstone]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1915|12|3}} |data-sort-value="Walker, William" |[[William Walker, 1st Baron Wavertree|William Walker]] |[[Widnes (UK Parliament constituency)|Widnes]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|1|6}} |data-sort-value="Henderson, Bt, Sir Alexander" |[[Alexander Henderson, 1st Baron Faringdon|Sir Alexander Henderson, Bt]] |[[Westminster St George's]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|1|13}} |data-sort-value="Levy-Lawson, Hon. Harry" |[[Harry Levy-Lawson, 1st Viscount Burnham|Hon. Harry Levy-Lawson]] |[[Mile End (UK Parliament constituency)|Mile End]] |colspan=2 |[[Liberal Unionist Party|LU]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|2|22}} |data-sort-value="Yerburgh, Robert" |[[Robert Yerburgh]] |[[City of Chester (UK Parliament constituency)|City of Chester]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|2|24}} |data-sort-value="Rolleston, John" |[[John Rolleston (British politician)|John Rolleston]] |[[Hertford (UK Parliament constituency)|Hertford]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|3|6}} |data-sort-value="Logan, Paddy" |[[Paddy Logan (politician)|Paddy Logan]] |[[Harborough (UK Parliament constituency)|Harborough]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|4|8}} |data-sort-value="Chaplin, Henry" |[[Henry Chaplin, 1st Viscount Chaplin|Henry Chaplin]] |[[Wimbledon (UK Parliament constituency)|Wimbledon]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|8|7}} |data-sort-value="Pole-Carew, Reginald" |[[Reginald Pole Carew|Reginald Pole-Carew]] |[[Bodmin (UK Parliament constituency)|Bodmin]] |colspan=2 |[[Liberal Unionist Party|LU]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|10|10}} |data-sort-value="Cassel, Felix" |[[Felix Cassel]] |[[St Pancras West]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|11|27}} |data-sort-value="Ronaldshay, The Earl of" |[[Lawrence Dundas, 2nd Marquess of Zetland|The Earl of Ronaldshay]] |[[Hornsey (UK Parliament constituency)|Hornsey]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|12|16}} |data-sort-value="Stuart-Wortley, Charles" |[[Charles Stuart-Wortley, 1st Baron Stuart of Wortley|Charles Stuart-Wortley]] |[[Sheffield Hallam (UK Parliament constituency)|Sheffield Hallam]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|12|21}} |data-sort-value="Dewar, Bt, Sir John" |[[John Dewar, 1st Baron Forteviot|Sir John Dewar, Bt]] |[[Inverness-shire (UK Parliament constituency)|Inverness-shire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1917|2|10}} |data-sort-value="Tullibardine, The Marquess of" |[[John Stewart-Murray, 8th Duke of Atholl|The Marquess of Tullibardine]] |[[West Perthshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1917|3|22}} |data-sort-value="Annesley, Arthur" |[[Arthur Annesley, 11th Viscount Valentia|Arthur Annesley]] |[[Oxford (UK Parliament constituency)|Oxford]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1917|5|7}} |data-sort-value="Lyell, Charles Henry" |[[Charles Henry Lyell]] |[[Edinburgh South (UK Parliament constituency)|Edinburgh South]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1917|6|19}} |data-sort-value="Lockwood, Amelius" |[[Amelius Lockwood, 1st Baron Lambourne|Amelius Lockwood]] |[[Epping (UK Parliament constituency)|Epping]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1918|1|12}} |data-sort-value="Lonsdale, Bt, Sir John" |[[John Lonsdale, 1st Baron Armaghdale|Sir John Lonsdale, Bt]] |[[Mid Armagh (UK Parliament constituency)|Mid Armagh]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1918|3|14}} |data-sort-value="Redmond, William" |[[William Redmond (1886–1932)|William Redmond]] |[[East Tyrone (UK Parliament constituency)|East Tyrone]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1918|6|12}} |data-sort-value="Faber, Denison" |[[Denison Faber, 1st Baron Wittenham|Denison Faber]] |[[Clapham (UK Parliament constituency)|Clapham]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1918|11|4}} |data-sort-value="Healy, Timothy Michael" |[[Timothy Michael Healy]] |[[North East Cork (UK Parliament constituency)|North East Cork]] |colspan=2 |[[All-for-Ireland League|AFIL]] |? |- |{{Sorteerdatum|1919|3|21}} |data-sort-value="McCalmont, Robert" |[[Robert McCalmont]] |[[East Antrim (UK Parliament constituency)|East Antrim]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as bevelvoerder van die [[Irish Guards]] |- |{{Sorteerdatum|1919|10|22}} |data-sort-value="Taylor, John Wilkinson" |[[John Wilkinson Taylor (politician)|John Wilkinson Taylor]] |[[Chester-le-Street (UK Parliament constituency)|Chester-le-Street]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1919|10|29}} |data-sort-value="Astor, Hon. Waldorf" |[[Waldorf Astor, 2nd Viscount Astor|Hon. Waldorf Astor]] |[[Plymouth Sutton]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1919|12|2}} |data-sort-value="Forster, Henry" |[[Henry Forster, 1st Baron Forster|Henry Forster]] |[[Sevenoaks (UK Parliament constituency)|Sevenoaks]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1920|2|8}} |data-sort-value="Crooks, Will" |[[Will Crooks]] |[[Woolwich East (UK Parliament constituency)|Woolwich East]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1920|2|15}} |data-sort-value="Arnold, Sydney" |[[Sydney Arnold, 1st Baron Arnold|Sydney Arnold]] |[[Penistone (UK Parliament constituency)|Penistone]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1920|3|9}} |data-sort-value="Wardle, George" |[[George Wardle]] |[[Stockport (UK Parliament constituency)|Stockport]] |colspan=2 |[[Coalition Labour|Co Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1920|3|25}} |data-sort-value="Clyde, James" |[[James Avon Clyde, Lord Clyde|James Clyde]] |[[Edinburgh North (UK Parliament constituency)|Edinburgh North]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1920|7|7}} |data-sort-value="Peel, Robert Francis" |[[Robert Francis Peel]] |[[Woodbridge (UK Parliament constituency)|Woodbridge]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1920|11|25}} |data-sort-value="Brace, William" |[[William Brace]] |[[Abertillery (UK Parliament constituency)|Abertillery]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1920|12|17}} |data-sort-value="Duncannon, Viscount" |[[Vere Ponsonby, 9th Earl of Bessborough|Viscount Duncannon]] |[[Dover (UK Parliament constituency)|Dover]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1921|3|18}} |data-sort-value="Boles, Dennis" |[[Sir Dennis Boles, 1st Baronet|Dennis Boles]] |[[Taunton (UK Parliament constituency)|Taunton]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1921|4|15}} |data-sort-value="Talbot, Lord Edmund" |[[Edmund FitzAlan-Howard, 1st Viscount FitzAlan of Derwent|Lord Edmund Talbot]] |[[Chichester (UK Parliament constituency)|Chichester]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1921|5|24}} |data-sort-value="Long, Walter" |[[Walter Long, 1st Viscount Long|Walter Long]] |[[Westminster St George's]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1922|1|9}} |data-sort-value="Knights, Henry Newton" |[[Henry Newton Knights]] |[[Camberwell North (UK Parliament constituency)|Camberwell North]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1922|2|27}} |data-sort-value="Morison, Thomas Brash" |[[Thomas Brash Morison]] |[[Inverness (UK Parliament constituency)|Inverness]] |colspan=2 |[[Coalition Liberal|Co Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1922|5|26}} |data-sort-value="Mount, Bt, Sir William" |[[Sir William Mount, 1st Baronet|Sir William Mount, Bt]] |[[Newbury (UK Parliament constituency)|Newbury]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1922|11|27}} |data-sort-value="Cayzer, Herbert" |[[Herbert Cayzer, 1st Baron Rotherwick|Herbert Cayzer]] |[[Portsmouth South]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1923|2|13}} |data-sort-value="Worsfold, Thomas" |[[Sir Thomas Worsfold, 1st Baronet|Thomas Worsfold]] |[[Mitcham (UK Parliament constituency)|Mitcham]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1923|2|15}} |data-sort-value="Rutherford, William" |[[Sir William Rutherford, 1st Baronet|William Rutherford]] |[[Liverpool Edge Hill]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1923|11|10}} |data-sort-value="Shaw, Hon. Alexander" |[[Alexander Shaw, 2nd Baron Craigmyle|Hon. Alexander Shaw]] |[[Kilmarnock (UK Parliament constituency)|Kilmarnock]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1924|4|26}} |data-sort-value="Houston, Bt, Sir Robert" |[[Sir Robert Houston, 1st Baronet|Sir Robert Houston, Bt]] |[[Liverpool West Toxteth (UK Parliament constituency)|Liverpool West Toxteth]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1924|7|19}} |data-sort-value="Ellis-Griffith, Bt, Sir Ellis" |[[Sir Ellis Ellis-Griffith, 1st Baronet|Sir Ellis Ellis-Griffith, Bt]] |[[Carmarthen (UK Parliament constituency)|Carmarthen]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1925|5|25}} |data-sort-value="Baird, Bt, Sir John" |[[John Baird, 1st Viscount Stonehaven|Sir John Baird, Bt]] |[[Ayr Burghs]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1926|2|15}} |data-sort-value="Fisher, Herbert" |[[H. A. L. Fisher|Herbert Fisher]] |[[Combined English Universities]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1926|4|30}} |data-sort-value="Ashmead-Bartlett, Ellis" |[[Ellis Ashmead-Bartlett]] |[[Hammersmith North (UK Parliament constituency)|Hammersmith North]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1926|8|24}} |data-sort-value="Howard, Hon. Donald" |[[Donald Howard, 3rd Baron Strathcona and Mount Royal|Hon. Donald Howard]] |[[North Cumberland]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1926|11|4}} |data-sort-value="Kenworthy, Hon. Joseph" |[[Joseph Kenworthy, 10th Baron Strabolgi|Hon. Joseph Kenworthy]] |[[Kingston upon Hull Central]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1926|11|30}} |data-sort-value="Davison, John" |[[John Davison (politician)|John Davison]] |[[Smethwick (UK Parliament constituency)|Smethwick]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1927|3|9}} |data-sort-value="Haden-Guest, Leslie" |[[Leslie Haden-Guest, 1st Baron Haden-Guest|Leslie Haden-Guest]] |[[Southwark North]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1927|6|9}} |data-sort-value="Dalziel, Bt, Sir Davison" |[[Davison Dalziel, 1st Baron Dalziel of Wooler|Sir Davison Dalziel, Bt]] |[[Brixton (UK Parliament constituency)|Brixton]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1928|6|7}} |data-sort-value="Mond, Bt, Sir Alfred" |[[Alfred Mond, 1st Baron Melchett|Sir Alfred Mond, Bt]] |[[Carmarthen (UK Parliament constituency)|Carmarthen]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1928|6|18}} |data-sort-value="Blades, Bt, Sir Rowland" |[[Rowland Blades, 1st Baron Ebbisham|Sir Rowland Blades, Bt]] |[[Epsom (UK Parliament constituency)|Epsom]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1929|7|12}} |data-sort-value="Jowitt, William" |[[William Jowitt, 1st Earl Jowitt|William Jowitt]] |[[Preston (UK Parliament constituency)|Preston]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1930|4|9}} |data-sort-value="Spero, Ernest" |[[Ernest Spero]] |[[Fulham West]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1930|6|17}} |data-sort-value="Buxton, Noel" |[[Noel Noel-Buxton, 1st Baron Noel-Buxton|Noel Buxton]] |[[North Norfolk (UK Parliament constituency)|North Norfolk]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1931|2|3}} |data-sort-value="Davidson, John Humphrey" |[[John Humphrey Davidson]] |[[Fareham (UK Parliament constituency)|Fareham]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1931|2|16}} |data-sort-value="Morrison, Hugh" |[[Hugh Morrison (UK politician)|Hugh Morrison]] |[[Salisbury (UK Parliament constituency)|Salisbury]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1931|4|20}} |data-sort-value="Herbert, Sidney" |[[Sir Sidney Herbert, 1st Baronet|Sidney Herbert]] |[[Scarborough and Whitby]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1931|6|3}} |data-sort-value="Tinné, John" |[[John Tinné]] |[[Liverpool Wavertree]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1932|4|4}} |data-sort-value="Moore, Newton" |[[Newton Moore]] |[[Richmond (Surrey) (UK Parliament constituency)|Richmond upon Thames]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1932|6|7}} |data-sort-value="Hutchinson, Sir Robert" |[[Robert Hutchison, 1st Baron Hutchison of Montrose|Sir Robert Hutchinson]] |[[Montrose Burghs]] |colspan=2 |[[National Liberal Party (UK, 1931)|N Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1933|2|6}} |data-sort-value="Herbert, George" |[[George Herbert (politician)|George Herbert]] |[[Rotherham (UK Parliament constituency)|Rotherham]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1934|2|16}} |data-sort-value="Lymington, Viscount" |[[Gerard Wallop, 9th Earl of Portsmouth|Viscount Lymington]] |[[Basingstoke (UK Parliament constituency)|Basingstoke]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1934|5|30}} |data-sort-value="Erskine, Lord" |[[John Erskine, Lord Erskine|Lord Erskine]] |[[Weston-super-Mare (UK Parliament constituency)|Weston-super-Mare]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1935|5|22}} |data-sort-value="Buchan, John" |[[John Buchan]] |[[Combined Scottish Universities]] |colspan=2 |[[Unionist Party (Scotland)|UP]] |Na sy aanstelling as [[Governor General of Canada|goewerneur-generaal van Kanada]] |- |{{Sorteerdatum|1935|7|9}} |data-sort-value="Young, Hilton" |[[Hilton Young, 1st Baron Kennet|Hilton Young]] |[[Sevenoaks (UK Parliament constituency)|Sevenoaks]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1936|4|18}} |data-sort-value="Borodale, Viscount" |[[David Beatty, 2nd Earl Beatty|Viscount Borodale]] |[[Peckham (UK Parliament constituency)|Peckham]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1936|6|11}} |data-sort-value="Thomas, James Henry" |[[James Henry Thomas]] |[[Derby (UK Parliament constituency)|Derby]] |colspan=2 |[[National Labour Organisation|N Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1936|10|19}} |data-sort-value="Kirkpatrick, William" |[[William Kirkpatrick (Conservative politician)|William Kirkpatrick]] |[[Preston (UK Parliament constituency)|Preston]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1937|1|14}} |data-sort-value="Fraser, Ian" |[[Ian Fraser, Baron Fraser of Lonsdale|Ian Fraser]] |[[St Pancras North (UK Parliament constituency)|St Pancras North]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1937|3|16}} |data-sort-value="Dunne, Philip Russell Rendel" |[[Philip Russell Rendel Dunne]] |[[Stalybridge and Hyde]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1937|5|25}} |data-sort-value="Horne, Robert Stevenon" |[[Robert Horne, 1st Viscount Horne of Slamannan|Robert Stevenon Horne]] |[[Glasgow Hillhead]] |colspan=2 |[[Unionist Party (Scotland)|UP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1937|6|1}} |data-sort-value="Baldwin, Stanley" |[[Stanley Baldwin]] |[[Bewdley (UK Parliament constituency)|Bewdley]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1937|6|3}} |data-sort-value="Runciman, Hon. Walter" |[[Walter Runciman, 1st Viscount Runciman of Doxford|Hon. Walter Runciman]] |[[St Ives (UK Parliament constituency)|St Ives]] |colspan=2 |[[National Liberal Party (UK, 1931)|N Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1937|10|26}} |data-sort-value="Percy, Lord Eustace" |[[Eustace Percy, 1st Baron Percy of Newcastle|Lord Eustace Percy]] |[[Hastings (UK Parliament constituency)|Hastings]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |- |{{Sorteerdatum|1938|11|28}} |data-sort-value="Atholl, The Duchess of" |[[Katharine Stewart-Murray, Duchess of Atholl|The Duchess of Atholl]] |[[Kinross and Western Perthshire]] |colspan=2 |[[Unionist Party (Scotland)|UP]] |Uit protes teen die paaiing van [[Adolf Hitler]].<ref>{{cite book|title=The Lives of Scottish Women|last=Knox|first=William|year=2006|publisher=Edinburgh University Press|location=Edinburgh|isbn=978-0-7486-1788-3|page=175|url=https://books.google.com/books?id=FR3oUZO71KUC&pg=PA175|archive-date=8 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211108111226/https://books.google.com/books?id=FR3oUZO71KUC&q=%22Duchess+of+Atholl%22+resign&pg=PA175|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1939|3|27}} |data-sort-value="Hope, Hon. Arthur" |[[Arthur Hope, 2nd Baron Rankeillour|Hon. Arthur Hope]] |[[Birmingham Aston]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1939|7|1}} |data-sort-value="Herbert, John" |[[John Herbert (Conservative politician)|John Herbert]] |[[Monmouth (UK Parliament constituency)|Monmouth]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1939|11|6}} |data-sort-value="Remer, John" |[[John Remer]] |[[Macclesfield (UK Parliament constituency)|Macclesfield]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1940|1|24}} |data-sort-value="Barrie, Sir Charles" |[[Charles Barrie, 1st Baron Abertay|Sir Charles Barrie]] |[[Southampton (UK Parliament constituency)|Southampton]] |colspan=2 |[[National Liberal Party (UK, 1931)|N Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1940|1|29}} |data-sort-value="Anderson, Alan Garrett" |[[Alan Garrett Anderson]] |[[City of London (UK Parliament constituency)|City of London]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1940|2|8}} |data-sort-value="Birchall, John" |[[John Birchall]] |[[Leeds North East]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1940|4|10}} |data-sort-value="Grattan-Doyle, Nicholas" |[[Nicholas Grattan-Doyle]] |[[Newcastle upon Tyne North]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1940|6|18}} |data-sort-value="Nathan, Harry" |[[Harry Nathan, 1st Baron Nathan|Harry Nathan]] |[[Wandsworth Central]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Om 'n setel vir [[Ernest Bevin]] beskikbaar te stel |- |{{Sorteerdatum|1940|7|12}} |data-sort-value="Cruddas, Bernard" |[[Bernard Cruddas]] |[[Wansbeck (UK Parliament constituency)|Wansbeck]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1940|9|18}} |data-sort-value="Sinclair, Thomas" |[[Thomas Sinclair (politician, 1857–1940)|Thomas Sinclair]] |[[Queen's University of Belfast (UK Parliament constituency)|Queen's University of Belfast]] |colspan=2 |[[Ulster Unionist Party|UU]] |? |- |{{Sorteerdatum|1940|11|11}} |data-sort-value="Wolmer, Viscount" |[[Roundell Palmer, 3rd Earl of Selborne|Viscount Wolmer]] |[[Aldershot (UK Parliament constituency)|Aldershot]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Deur 'n [[writ of acceleration]] tot die Hoërhuis opgeroep in sy vader se [[Earl of Selborne|baronie van Selborne]] |- |{{Sorteerdatum|1941|4|3}} |data-sort-value="Roberts, Frederick" |[[Frederick Roberts (politician)|Frederick Roberts]] |[[West Bromwich (UK Parliament constituency)|West Bromwich]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1941|7|11}} |data-sort-value="Seely, Bt, Sir Hugh" |[[Hugh Seely, 1st Baron Sherwood|Sir Hugh Seely, Bt]] |[[Berwick-upon-Tweed (UK Parliament constituency)|Berwick-upon-Tweed]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Tot die adelstand verhef as [[Baron Sherwood]] |- |{{Sorteerdatum|1941|11|10}} |data-sort-value="Erskine, Lord" |[[John Erskine, Lord Erskine|Lord Erskine]] |[[Brighton (UK Parliament constituency)|Brighton]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1942|2|25}} |data-sort-value="Warrender, Bt, Sir Victor" |[[Victor Warrender, 1st Baron Bruntisfield|Sir Victor Warrender, Bt]] |[[Grantham (UK Parliament constituency)|Grantham]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Tot die adelstand verhef as [[Baron Bruntisfield]] |- |{{Sorteerdatum|1942|4|9}} |data-sort-value="Moore-Brabazon, John" |[[John Moore-Brabazon, 1st Baron Brabazon of Tara|John Moore-Brabazon]] |[[Wallasey (UK Parliament constituency)|Wallasey]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Het openlik die hoop uitgespreek dat Duitsland en Brittanje se bondgenoot, die Sowjetunie, wat destyds in die [[Slag van Stalingrad]] gewikkel was, mekaar sou vernietig.<ref>Arnold-Baker, Charles (1996, 2001): ''The Companion to British History.'' Routledge, London. {{ISBN|0-415-18583-1}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1942|7|9}} |data-sort-value="Macdonald, Gordon" |[[Gordon Macdonald, 1st Baron Macdonald of Gwaenysgor|Gordon Macdonald]] |[[Ince (UK Parliament constituency)|Ince]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as streekskontroleur van die [[Ministry of Fuel and Power]] vir die streek Lancashire, Cheshire en Noord-Wallis |- |{{Sorteerdatum|1943|1|14}} |data-sort-value="Colville, John" |[[John Colville, 1st Baron Clydesmuir|John Colville]] |[[Midlothian and Peebles Northern (UK Parliament constituency)|Midlothian and Peebles Northern]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as [[Governor of Bombay|goewerneur van Bombaai]] |- |{{Sorteerdatum|1943|9|20}} |data-sort-value="Burghley, Lord" |[[David Cecil, 6th Marquess of Exeter|Lord Burghley]] |[[Peterborough (UK Parliament constituency)|Peterborough]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as [[Governor of Bermuda|goewerneur van Bermuda]] |- |{{Sorteerdatum|1944|1|24}} |data-sort-value="Kennedy, Tom" |[[Tom Kennedy (Kirkcaldy MP)|Tom Kennedy]] |[[Kirkcaldy Burghs (UK Parliament constituency)|Kirkcaldy Burghs]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1944|2|7}} |data-sort-value="Wilson, Cecil" |[[Cecil Wilson (Labour politician)|Cecil Wilson]] |[[Sheffield Attercliffe]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Swak gesondheid |- |{{Sorteerdatum|1946|2|26}} |data-sort-value="Williams, Ted" |[[Edward Williams (UK politician)|Ted Williams]] |[[Ogmore (UK Parliament constituency)|Ogmore]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as [[British High Commissioner to Australia|Britse Hoë Kommissaris in Australië]]<ref>"High Commissioner in Australia", ''The Times'', 27 February 1946, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1946|5|24}} |data-sort-value="Douglas, Francis" |[[Francis Douglas, 1st Baron Douglas of Barloch|Francis Douglas]] |[[Battersea North (UK Parliament constituency)|Battersea North]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as goewerneur van Malta<ref>"New Governor of Malta", ''The Times'', 25 May 1946, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1946|10|2}} |data-sort-value="Shaw, Clarice" |[[Clarice Shaw]] |[[Kilmarnock (UK Parliament constituency)|Kilmarnock]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Swak gesondheid<ref>"Four by-elections", ''The Times'', 5 October 1946, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1946|10|16}} |data-sort-value="Orr, John Boyd" |[[John Boyd Orr, 1st Baron Boyd-Orr|John Boyd Orr]] |[[Combined Scottish Universities]] |style="background:#DCDCDC" | |[[Independent politician|Ind]] |Om te konsentreer op sy werk as direkteur-generaal van die [[Food and Agriculture Organization|Voedsel- en Landbou-organisasie]] |- |{{Sorteerdatum|1946|11|4}} |data-sort-value="Thomson, Bt, Sir Douglas" |[[Sir Douglas Thomson, 2nd Baronet|Sir Douglas Thomson, Bt]] |[[Aberdeen South (UK Parliament constituency)|Aberdeen South]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Druk van sakebelange<ref>"Two M.P.s to Resign", ''The Times'', 11 October 1946, p. 8.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1947|11|3}} |data-sort-value="Southby, Bt, Sir Archibald" |[[Sir Archibald Southby, 1st Baronet|Sir Archibald Southby, Bt]] |[[Epsom (UK Parliament constituency)|Epsom]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>"Resignation of Sir A. Southby", ''The Times'', 3 November 1947, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1948|3|1}} |data-sort-value="Williamson, Tom" |[[Tom Williamson, Baron Williamson|Tom Williamson]] |[[Brigg (UK Parliament constituency)|Brigg]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Om te konsentreer op sy werk as algemene sekretaris van die [[GMWU]] |- |{{Sorteerdatum|1948|7|2}} |data-sort-value="Buchanan, George" |[[George Buchanan (politician)|George Buchanan]] |[[Glasgow Gorbals]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as voorsitter van die [[National Assistance Board]]<ref>"Minister of Pensions Vacating Office", ''The Times'', 2 July 1948, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1949|12|19}} |data-sort-value="Lawson, Jack" |[[Jack Lawson]] |[[Chester-le-Street (UK Parliament constituency)|Chester-le-Street]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as ondervoorsitter van die National Parks Commission<ref>"Mr. Lawson, M.P., Resigns", ''The Times'', 21 December 1949, p. 4.</ref> |} ==1950 tot 1999== {| class="wikitable sortable collapsible plainrowheaders" !Datum !Lid<ref name="ppd"/> !Kiesafdeling !colspan=2 |Party !class="unsortable" |Reden vir bedanking |- |{{Sorteerdatum|1950|10|25}} |data-sort-value="Cripps, Hon. Sir Stafford" |[[Stafford Cripps|Hon. Sir Stafford Cripps]] |[[Bristol South East]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Mediese advies<ref>"Sir Stafford Cripps Resigns", ''The Times'', 20 October 1950, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1951|3|22}} |data-sort-value="Ross, Bt, Sir Ronald" |[[Sir Ronald Ross, 2nd Baronet|Sir Ronald Ross, Bt]] |[[Londonderry (UK Parliament constituency)|Londonderry]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as Agent van die Regering van Noord-Ierland in Londen |- |{{Sorteerdatum|1951|5|11}} |data-sort-value="Davies, Rhys" |[[Rhys Davies (politician)|Rhys Davies]] |[[Westhoughton (UK Parliament constituency)|Westhoughton]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Swak gesondheid<ref>"M.P. not to seek re-election", ''The Times'', 10 April 1951, p. 7.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1952|10|8}} |data-sort-value="O'Neill, Hon. Sir Hugh" |[[Hugh O'Neill, 1st Baron Rathcavan|Hon. Sir Hugh O'Neill]] |[[North Antrim (UK Parliament constituency)|North Antrim]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Uittrede<ref>"'Father' of Commons to Retire", ''The Times'', 5 July 1952, p. 6.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1953|1|21}} |data-sort-value="Schofield, Sidney" |[[Sidney Schofield]] |[[Barnsley (UK Parliament constituency)|Barnsley]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Persoonlike en huishoudelike redes<ref>"Two M.P.s to Resign", ''The Times'', 13 January 1953, p. 3.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1953|2|14}} |data-sort-value="Carson, Hon. Edward" |[[Edward Carson (Conservative politician)|Hon. Edward Carson]] |[[Isle of Thanet (UK Parliament constituency)|Isle of Thanet]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>"Mr. Edward Carson", ''The Times'', 18 February 1953, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1953|6|3}} |data-sort-value="Bennett, Peter" |[[Peter Bennett, 1st Baron Bennett of Edgbaston|Peter Bennett]] |[[Birmingham Edgbaston]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Tot die adelstand verhef as Baron Bennett of Edgbaston<ref>"Two by-elections", ''The Times'', 6 June 1953, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1953|10|27}} |data-sort-value="Field, William J." |[[William J. Field]] |[[Paddington North]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Skuldig bevind aan werwing vir onsedelike doeleindes<ref>"Mr. W. J. Field, M.P., To Resign", ''The Times'', 14 October 1953, p. 5."</ref> |- |{{Sorteerdatum|1954|1|15}} |data-sort-value="Law, Richard" |[[Richard Law, 1st Baron Coleraine|Richard Law]] |[[Haltemprice (UK Parliament constituency)|Haltemprice]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Tot die adelstand verhef as [[Baron Coleraine]]<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/31338 |title=Law, Richard Kidston |volume=1 |year=2004 |access-date=6 March 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/31338 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1954|2|12}} |data-sort-value="Cuthbert, William" |[[William Cuthbert]] |[[Arundel and Shoreham]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>"Conservative M.P.s' Resignations", ''The Times'', 17 February 1954, p. 8.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1954|10|3}} |data-sort-value="Marshall, Sidney" |[[Sidney Marshall]] |[[Sutton and Cheam]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>"Chiltern Hundreds for Sir Sidney Marshall", ''The Times'', 6 October 1954, p. 6.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1954|11|28}} |data-sort-value="Douglas-Hamilton, Lord Malcolm" |[[Lord Malcolm Douglas-Hamilton]] |[[Inverness (UK Parliament constituency)|Inverness]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid; om die ekonomiese ontwikkeling van die Hoogland deur private onderneming te help bevorder<ref>"M.P. for Inverness to Resign", ''The Times'', 3 December 1954, p. 8.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1956|5|7}} |data-sort-value="Williams, Gerald Wellington" |[[Gerald Wellington Williams]] |[[Tonbridge (UK Parliament constituency)|Tonbridge]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>"Conservative M.P. To Resign", ''The Times'', 28 April 1956, p. 6.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1956|11|26}} |data-sort-value="Evans, Stanley" |[[Stanley Evans]] |[[Wednesbury (UK Parliament constituency)|Wednesbury]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Deur sy [[Constituency Labour Party|kiesafdelings-Arbeidersparty]] versoek om te bedank nadat hy die Regering oor die [[Suezkrisis]] gesteun het |- |{{Sorteerdatum|1957|5|2}} |data-sort-value="Darling, William" |[[William Darling (politician)|William Darling]] |[[Edinburgh South (UK Parliament constituency)|Edinburgh South]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>"Sir William Darling Resigns Seat", ''The Times'', 4 May 1957, p 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1957|11|8}} |data-sort-value="Raikes, Victor" |[[Victor Raikes]] |[[Liverpool Garston]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Om 'n sakeaanstelling in [[Suid-Rhodesië]] te aanvaar<ref>"Sir Victor Raikes Resigns Seat", ''The Times'', 9 November 1957, p. 3.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1958|4|18}} |data-sort-value="Maude, Angus" |[[Angus Maude]] |[[Ealing South]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Om redakteur van ''[[The Sydney Morning Herald]]'' te word.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/44629 |title=Oxford DNB article:Maude, Angus (subscription needed) |last1=Garnett |first1=Mark |volume=1 |year=2004 |access-date=6 March 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/44629 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1961|6|1}} |data-sort-value="Ormsby-Gore, Hon. David" |[[David Ormsby-Gore, 5th Baron Harlech|Hon. David Ormsby-Gore]] |[[Oswestry (UK Parliament constituency)|Oswestry]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as [[British Ambassador to the United States|Britse ambassadeur in die Verenigde State]]<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/31518 |title=Oxford DNB article:Gore (William) David Ormsby (subscription needed) |year=2004 |access-date=6 March 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/31518 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1961|11|29}} |data-sort-value="Marquand, Hilary" |[[Hilary Marquand]] |[[Middlesbrough East]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as direkteur van die Institute of Labour Studies by die [[International Labour Office|Internasionale Arbeidsburo]]<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/31412 |title=Oxford DNB article: Marquand, Hilary (subscription needed) |year=2004 |access-date=6 March 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/31412 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1962|1|22}} |data-sort-value="Chetwynd, George" |[[George Chetwynd]] |[[Stockton-on-Tees (UK Parliament constituency)|Stockton-on-Tees]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as direkteur van die North East Development Council<ref>"Chiltern Hundreds for Mr. Chetwynd", ''The Times'', 23 January 1962, p. 10.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1963|6|6}} |data-sort-value="Profumo, John" |[[John Profumo]] |[[Stratford-on-Avon (UK Parliament constituency)|Stratford-on-Avon]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Het erken dat hy die Huis mislei het (die [[Profumo affair|Profumo-affêre]])<ref>{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article739657.ece|title=Times obituary: John Profumo|date=10 March 2006|newspaper=The Times|access-date=7 January 2009|first1=Charles|last1=Bremner|first2=David|last2=Robertson|archive-date=13 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070213222640/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article739657.ece|url-status=dead}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1964|3|9}} |data-sort-value="Smithers, Peter" |[[Peter Smithers]] |[[Winchester (UK Parliament constituency)|Winchester]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as [[Secretary General of the Council of Europe|sekretaris-generaal van die Raad van Europa]]<ref>{{cite web|url=https://www.ft.com/content/d59c413e-fbd6-11da-b1a1-0000779e2340|title=Sir Peter Smithers, model for 007, dies at 92|date=14 June 2006|work=Financial Times|access-date=7 January 2009|archive-date=19 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080319004625/http://www.ft.com/cms/s/0/d59c413e-fbd6-11da-b1a1-0000779e2340.html?nclick_check=1|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1965|6|24}} |data-sort-value="Marlowe, Anthony" |[[Anthony Marlowe]] |[[Hove (UK Parliament constituency)|Hove]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Mediese advies |- |{{Sorteerdatum|1967|9|29}} |data-sort-value="Roots, William" |[[William Roots]] |[[Kensington South]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>"Conservative MP to resign", ''The Times'', 30 September 1967, p. 1.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1968|1|15}} |data-sort-value="Hale, Leslie" |[[Leslie Hale, Baron Hale|Leslie Hale]] |[[Oldham West]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Swak gesondheid<ref>"Ill-health causes MP to resign", ''The Times'', 16 January 1968, p. 1.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1969|2|6}} |data-sort-value="Teeling, William" |[[William Teeling]] |[[Brighton Pavilion (UK Parliament constituency)|Brighton Pavilion]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid |- |{{Sorteerdatum|1969|3|7}} |data-sort-value="Noel-Baker, Francis" |[[Francis Noel-Baker]] |[[Swindon (UK Parliament constituency)|Swindon]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Swak gesondheid<ref>"Swindon MP resigns his seat", ''The Times'', 8 March 1969, p. 1.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1971|1|11}} |data-sort-value="King, Horace" |[[Horace Maybray King, Baron Maybray-King|Horace King]] |[[Southampton Itchen]] !style="background:black" | |[[Speaker of the House of Commons (United Kingdom)|Speaker]] |Uittredende [[Speaker of the House of Commons (United Kingdom)|Speaker van die Laerhuis]] |- |{{Sorteerdatum|1972|3|30}} |data-sort-value="Gunter, Ray" |[[Ray Gunter]] |[[Southwark (UK Parliament constituency)|Southwark]] |style="background:#DCDCDC" | |[[Independent politician|Ind]] |Het die [[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Arbeidersparty]] verlaat; het besluit dit sou onbehoorlik wees om as onafhanklike aan te bly nadat hy as Arbeiderslid verkies is<ref>"Mr Gunter resigning: 'Improper to stay'", ''The Times'', 4 March 1972, p. 1</ref> |- |{{Sorteerdatum|1972|12|29}} |data-sort-value="Thomson, George" |[[George Thomson, Baron Thomson of Monifieth|George Thomson]] |[[Dundee East (UK Parliament constituency)|Dundee East]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as [[Europese Kommissaris]] |- |{{Sorteerdatum|1973|6|1}} |data-sort-value="Lambton, Antony" |[[Antony Lambton]] |[[Berwick-upon-Tweed (UK Parliament constituency)|Berwick-upon-Tweed]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Prostitusieskandaal |- |{{Sorteerdatum|1976|8|27}} |data-sort-value="Stonehouse, John" |[[John Stonehouse]] |[[Walsall North]] |style="background:#801818" | |[[English National Party|Eng Nat]] |Skuldig bevind op 18 aanklagte van diefstal en bedrog, gevonnis tot sewe jaar gevangenisstraf |- |{{Sorteerdatum|1976|11|12}} |data-sort-value="Lane, David" |[[David Lane (British politician)|David Lane]] |[[Cambridge (UK Parliament constituency)|Cambridge]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as voorsitter van die [[Commission for Racial Equality]]<ref>David Leigh, "Ex-Tory junior minister to head race body", ''The Times'', 30 July 1976, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1977|1|5}} |data-sort-value="Jenkins, Roy" |[[Roy Jenkins]] |[[Birmingham Stechford (UK Parliament constituency)|Birmingham Stechford]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as [[President of the European Commission|president van die Europese Kommissie]] |- |{{Sorteerdatum|1977|6|16}} |data-sort-value="Walden, Brian" |[[Brian Walden]] |[[Birmingham Ladywood]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Om 'n uitsaaijoernalis by ''[[Weekend World]]'' te word |- |{{Sorteerdatum|1978|4|6}} |data-sort-value="Rawlinson, Peter" |[[Peter Rawlinson, Baron Rawlinson of Ewell|Peter Rawlinson]] |[[Epsom and Ewell (UK Parliament constituency)|Epsom and Ewell]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Uittrede uit die Laerhuis; is 'n lewenslange adelstitel toegeken<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1522560/Lord-Rawlinson-of-Ewell.html|title=Lord Rawlinson of Ewell |type=obituary|date=29 June 2006|newspaper=The Daily Telegraph|access-date=24 January 2009|location=London|archive-date=13 May 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513211318/http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1522560/Lord-Rawlinson-of-Ewell.html|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1979|10|24}} |data-sort-value="Dodsworth, Geoffrey" |[[Geoffrey Dodsworth]] |[[South West Hertfordshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Mediese advies{{Feit|date=March 2019}} |- |{{Sorteerdatum|1982|11|1}} |data-sort-value="Mellish, Bob" |[[Bob Mellish, Baron Mellish|Bob Mellish]] |[[Bermondsey (UK Parliament constituency)|Bermondsey]] |style="background:#DCDCDC" | |[[Independent politician|Ind]] |Het die [[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Arbeidersparty]] verlaat uit verset teen die keuse van sy opvolger; om ondervoorsitter van die [[London Docklands Development Corporation]] te word<ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddnb.com/view/article/69859?docPos=3 |title=Mellish, Robert Joseph |year=2004 |access-date=24 January 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/69859 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1985|12|17}} |data-sort-value="Molyneaux, James" |[[James Molyneaux, Baron Molyneaux of Killead|James Molyneaux]] |[[Lagan Valley (UK Parliament constituency)|Lagan Valley]] |style="background:#48A5EE" | |[[Ulster Unionist Party|UUP]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Anglo-Irish Agreement|Anglo-Ierse Ooreenkoms]]<ref name="bbc1">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/82115.stm|title=Resignations|date=24 October 2008|work=BBC News|access-date=24 January 2009|archive-date=7 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090607012024/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/82115.stm|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1985|12|17}} |data-sort-value="Beggs, Roy" |[[Roy Beggs]] |[[East Antrim (UK Parliament constituency)|East Antrim]] |style="background:#48A5EE" | |[[Ulster Unionist Party|UUP]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Anglo-Irish Agreement|Anglo-Ierse Ooreenkoms]]<ref name="bbc1"/> |- |{{Sorteerdatum|1985|12|17}} |data-sort-value="McCusker, Harold" |[[Harold McCusker]] |[[Armagh (UK Parliament constituency)|Armagh]] |style="background:#48A5EE" | |[[Ulster Unionist Party|UUP]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Anglo-Irish Agreement|Anglo-Ierse Ooreenkoms]]<ref name="bbc1"/> |- |{{Sorteerdatum|1985|12|17}} |data-sort-value="Ross, William" |[[William Ross (Northern Irish politician)|William Ross]] |[[Londonderry (UK Parliament constituency)|Londonderry]] |style="background:#48A5EE" | |[[Ulster Unionist Party|UUP]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Anglo-Irish Agreement|Anglo-Ierse Ooreenkoms]]<ref name="bbc1"/> |- |{{Sorteerdatum|1985|12|17}} |data-sort-value="Taylor, John" |[[John Taylor, Baron Kilclooney|John Taylor]] |[[Strangford (UK Parliament constituency)|Strangford]] |style="background:#48A5EE" | |[[Ulster Unionist Party|UUP]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Anglo-Irish Agreement|Anglo-Ierse Ooreenkoms]]<ref name="bbc1"/> |- |{{Sorteerdatum|1985|12|17}} |data-sort-value="Kilfedder, James" |[[James Kilfedder]] |[[North Down (UK Parliament constituency)|North Down]] |style="background:#ffdead" | |[[UPUP]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Anglo-Irish Agreement|Anglo-Ierse Ooreenkoms]]<ref name="bbc1"/> |- |{{Sorteerdatum|1985|12|17}} |data-sort-value="Nicholson, Jim" |[[Jim Nicholson (Northern Ireland politician)|Jim Nicholson]] |[[Newry and Armagh (UK Parliament constituency)|Newry and Armagh]] |style="background:#48A5EE" | |[[Ulster Unionist Party|UUP]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Anglo-Irish Agreement|Anglo-Ierse Ooreenkoms]]<ref name="bbc1"/> |- |{{Sorteerdatum|1985|12|17}} |data-sort-value="McCrea, William" |[[William McCrea, Baron McCrea of Magherafelt and Cookstown|William McCrea]] |[[Mid Ulster (UK Parliament constituency)|Mid Ulster]] |style="background:#D46A4C" | |[[Demokratiese Unionisteparty|DUP]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Anglo-Irish Agreement|Anglo-Ierse Ooreenkoms]]<ref name="bbc1"/> |- |{{Sorteerdatum|1986|6|24}} |data-sort-value="Golding, John" |[[John Golding (British politician)|John Golding]] |[[Newcastle-under-Lyme (UK Parliament constituency)|Newcastle-under-Lyme]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Verkies as algemene sekretaris van die [[National Communications Union]]<ref>{{cite web|url=http://pawilton.net/keelealumni/KeeleLife/John_Golding.htm|title=Keele University Alumni Website|date=22 January 1999|newspaper=The Guardian|access-date=24 January 2009|archive-date=11 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011232612/http://pawilton.net/keelealumni/KeeleLife/John_Golding.htm|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1988|10|18}} |data-sort-value="Millan, Bruce" |[[Bruce Millan]] |[[Glasgow Govan (UK Parliament constituency)|Glasgow Govan]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as [[Europese Kommissaris]]<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/blogs/newsnight/michaelcrick/2008/09/hoon_madness.html|title=Newsnight – Michael Crick's Blog – Hoon Madness|date=24 September 2008|publisher=British Broadcasting Corporation|access-date=24 January 2009|archive-date=18 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090118171138/http://www.bbc.co.uk/blogs/newsnight/michaelcrick/2008/09/hoon_madness.html|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1989|5|18}} |data-sort-value="Holland, Stuart" |[[Stuart Holland]] |[[Vauxhall (UK Parliament constituency)|Vauxhall]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Om 'n lektoraat by die [[European University Institute|Europese Universiteitsinstituut]] te aanvaar |- |{{Sorteerdatum|1995|1|20}} |data-sort-value="Kinnock, Neil" |[[Neil Kinnock]] |[[Islwyn (UK Parliament constituency)|Islwyn]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as [[Europese Kommissaris]]<ref>{{cite web|url=http://www.labourhistory.org.uk/?p=24|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003124616/http://www.labourhistory.org.uk/?p=24|url-status=dead|archive-date=3 October 2011|title=Neil Kinnock 1983–92 |date=4 March 2007|publisher=The Labour History Group|access-date=23 January 2009}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1999|6|28}} |data-sort-value="Goodlad, Alastair" |[[Alastair Goodlad]] |[[Eddisbury (UK Parliament constituency)|Eddisbury]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as [[British High Commissioner to Australia|Britse Hoë Kommissaris in Australië]]<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/vote2001/results_constituencies/constituencies/226.stm|title=Vote 2001 – Results and Constituencies – Eddisbury|publisher=British Broadcasting Corporation|access-date=23 January 2009|archive-date=3 July 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040703184944/http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/vote2001/results_constituencies/constituencies/226.stm|url-status=live}}</ref> |} ==Sedert 2000== {| class="wikitable sortable collapsible plainrowheaders" !Datum !width=100 |Lid<ref name="ppd"/> !width=150 |Kiesafdeling !colspan=2 width=70 |Party !class="unsortable" |Reden vir bedanking |- |{{Sorteerdatum|2000|10|23}}<ref>{{cite web |title=Chancellor of the Exchequer |url=https://www.thegazette.co.uk/notice/L-56014-1015 |publisher=The Gazette |access-date=17 March 2026 |date=23 October 2000 |quote=The Chancellor of the Exchequer has this day appointed the Right Honourable Betty Boothroyd to be Steward and Bailiff of the Three Hundreds of Chiltern. 23rd October 2000. |url-status=live}}</ref> |data-sort-value="Boothroyd, Betty" |{{nowrap|[[Betty Boothroyd]]}} |[[West Bromwich West]] !style="background:black" | |[[Speaker of the House of Commons (United Kingdom)|Speaker]] |Uittrede as [[Speaker of the House of Commons (United Kingdom)|Speaker van die Laerhuis]].<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/830497.stm|title=– Speaker Betty Boothroyd to retire|date=12 July 2000|publisher=British Broadcasting Corporation|access-date=23 January 2009|archive-date=19 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090519050102/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/830497.stm|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2004|6|22}} |data-sort-value="Davis, Terry" |[[Terry Davis (politician)|Terry Davis]] |{{nowrap|[[Birmingham Hodge Hill]]}} !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as sekretaris-generaal van die [[Raad van Europa]]. |- |{{Sorteerdatum|2007|6|27}} |data-sort-value="Blair, Tony" |[[Tony Blair]] |[[Sedgefield (UK Parliament constituency)|Sedgefield]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as gesant van die [[Quartet on the Middle East|Kwartet vir die Midde-Ooste]].<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6243558.stm|title=Blair resigns as Prime Minister|date=27 June 2007|publisher=British Broadcasting Corporation|access-date=23 January 2009|archive-date=13 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913084307/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6243558.stm|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2008|6|18}} |data-sort-value="Davis, David" |[[David Davis (British politician)|David Davis]] |{{nowrap|[[Haltemprice and Howden]]}} !style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Counter-Terrorism Act 2008]].<ref name="davis">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7450627.stm|title=David Davis resigns from Commons|date=13 June 2008|publisher=British Broadcasting Corporation|access-date=23 January 2009|archive-date=4 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081004230844/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7450627.stm|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2009|6|8}}<ref name="ian_gibson">{{cite web|url=http://www.hm-treasury.gov.uk/press_53_09.htm|title=Three Hundreds of Chiltern|author=The Chancellor of the Exchequer|date=8 June 2009|publisher=HM Treasury|access-date=8 June 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090612025301/http://www.hm-treasury.gov.uk/press_53_09.htm|archive-date=12 June 2009|df=dmy-all}}</ref> |data-sort-value="Gibson, Ian" |[[Ian Gibson (politician)|Ian Gibson]] |[[Norwich North]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Beweerde [[United Kingdom parliamentary expenses scandal|misbruik van toelaes]] het daartoe gelei dat 'n paneel van die [[National Executive Committee of the Labour Party|NEC]] hom onverkiesbaar as Arbeiderskandidaat verklaar het.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/8080154.stm|title=Gibson barred from standing again|date=2 June 2009|work=BBC News |access-date=2 June 2009|archive-date=5 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090605154905/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/8080154.stm|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2010|1|13}}<ref name="iris_robinson">{{cite press release |title=Three Hundreds of Chiltern |publisher=[[HM Treasury]] |date=13 January 2010 |url=http://www.hm-treasury.gov.uk/press_03_10.htm |access-date=14 January 2011 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100407220822/http://www.hm-treasury.gov.uk/press_03_10.htm |archive-date=7 April 2010}}</ref> |data-sort-value="Robinson, Iris" |[[Iris Robinson]] |[[Strangford (UK Parliament constituency)|Strangford]] !style="background:#D46A4C" | |[[Demokratiese Unionisteparty|DUP]] |Swak gesondheid; het gevolg op [[Iris Robinson scandal|bewerings oor haar persoonlike lewe]].<ref name="BBC1">{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/northern_ireland_politics/8457931.stm |title=Iris Robinson formally resigns as Strangford MP |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923154811/http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/northern_ireland_politics/8457931.stm |archive-date=23 September 2021 |work=BBC News |date=11 January 2010}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2011|2|8}} |data-sort-value="Illsley, Eric" |[[Eric Illsley]] |[[Barnsley Central]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Het skuldig gepleit op valse boekhouding in verband met eise vir parlementêre uitgawes.<ref name="eric_illsley">{{cite press release |title=Expenses fraud Barnsley Central MP Eric Illsley resigns |work=[[BBC News]] |date=8 February 2011 |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-south-yorkshire-12400076 |access-date=8 February 2011 |archive-date=9 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110209050541/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-south-yorkshire-12400076 |url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2012|3|2}}<ref name="marsha singh">{{cite press release |title=Three Hundreds of Chiltern |publisher=[[HM Treasury]] |date=2 March 2012 |url=http://www.hm-treasury.gov.uk/press_17_12.htm |access-date=2 March 2012 |archive-date=6 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130406035923/http://www.hm-treasury.gov.uk/press_17_12.htm |url-status=live}}</ref> |data-sort-value="Singh, Marsha" |[[Marsha Singh]] |[[Bradford West]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Swak gesondheid.<ref>{{cite web |url=http://www.thetelegraphandargus.co.uk/news/9561895.Bradford_MP_Marsha_Singh_to_quit/ |title=Bradford MP Marsha Singh to quit |last=Cowburn |first=Dolores |publisher=Bradford Telegraph and Argus |date=1 March 2012 |access-date=2 March 2012 |archive-date=2 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302102240/http://www.thetelegraphandargus.co.uk/news/9561895.Bradford_MP_Marsha_Singh_to_quit/ |url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2012|10|22}}<ref>{{London Gazette |issue=60309 |date=25 October 2012 |page=20527}}</ref> |data-sort-value="Michael, Alun" |[[Alun Michael]] |[[Cardiff South and Penarth (UK Parliament constituency)|Cardiff South and Penarth]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Om die verkiesing vir [[Police and Crime Commissioner|Polisie- en Misdaadkommissaris]] van die [[South Wales Police]]-magsgebied te betwis.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-20031849|title=Tony Lloyd and Alun Michael quit Commons to fight police election|work=BBC News|date=22 October 2012|access-date=20 June 2018|archive-date=18 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181118161932/https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-20031849|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2012|11|5}}<ref>{{cite web |title=The Three Hundreds of Chiltern |url=https://www.gov.uk/government/news/the-three-hundreds-of-chiltern |publisher=HM Treasury |access-date=16 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190723180222/https://www.gov.uk/government/news/the-three-hundreds-of-chiltern |archive-date=23 July 2019|url-status=live |date=5 November 2012}}</ref> |data-sort-value="MacShane, Denis" |[[Denis MacShane]] |[[Rotherham (UK Parliament constituency)|Rotherham]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Die Standaarde-en-Voorregtekomitee van die Laerhuis het aanbeveel dat hy vir ses maande uit die dienste van die Huis geskors word omdat hy wetens valse fakture ingedien het. |- |{{Sorteerdatum|2013|2|5}}<ref>{{cite web |title=Three Hundreds of Chiltern: Chris Huhne |url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern-chris-huhne |publisher=HM Treasury |access-date=16 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309060144/https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern-chris-huhne |archive-date=9 March 2016 |date=5 February 2013 |url-status=live}}</ref> |data-sort-value="Huhne, Chris" |[[Chris Huhne]] |[[Eastleigh (UK Parliament constituency)|Eastleigh]] !style="background:#FAA61A" | |[[Liberaal-Demokrate|Lib Dem]] |Het skuldig gepleit op die [[perverting the course of justice|dwarsboming van die regsgang]].<ref>{{cite web |title=Chris Huhne admits perverting the course of justice |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-21320992 |access-date=16 March 2026 |publisher=BBC News |date=4 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130206105205/http://www.bbc.co.uk/news/uk-21320992 |archive-date=6 February 2013 |url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2014|4|30}}<ref>{{cite web |title=Patrick Mercer appointed to the Three Hundreds of Chiltern |url=https://www.parliament.uk/business/news/2014/april/patrick-mercer-appointed-to-the-three-hundreds-of-chiltern/ |access-date=16 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502032632/https://www.parliament.uk/business/news/2014/april/patrick-mercer-appointed-to-the-three-hundreds-of-chiltern/ |archive-date=2 May 2014 |date=30 April 2014 |url-status=dead}}</ref> |data-sort-value="Mercer, Patrick" |[[Patrick Mercer]] |[[Newark (UK Parliament constituency)|Newark]] !style="background:#DCDCDC" | |[[Independent politician|Ind]] |As Konserwatief verkies, maar het die partysweep verlaat toe ondersoeke op 31 Mei 2013 begin het.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-22727903|title=MP Patrick Mercer quits Tory whip over Panorama lobbying inquiry|newspaper=BBC News|date=31 May 2013|access-date=20 June 2018|archive-date=10 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170610055139/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-22727903|url-status=live}}</ref> Die Standaardekomitee van die Laerhuis het 'n verslag aanvaar wat aanbeveel het dat hy vir ses maande uit die dienste van die Huis geskors word omdat hy die reël teen betaalde voorspraak oortree het. |- |{{Sorteerdatum|2014|9|30}}<ref name="Reckless move">{{cite web |url=http://www.hmtreasury.presscentre.com/Press-Releases/Three-Hundreds-of-Chiltern-69d10.aspx |title=Three Hundreds of Chiltern |date=30 September 2014 |publisher=HM Treasury Press Centre |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140930145353/http://www.hmtreasury.presscentre.com/Press-Releases/Three-Hundreds-of-Chiltern-69d10.aspx |archive-date=30 September 2014 |df=dmy-all}}</ref> |data-sort-value="Reckless, Mark" |[[Mark Reckless]] |[[Rochester and Strood]] !style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Om herverkiesing as kandidaat van die [[Verenigde Koninkryk Onafhanklikheidsparty|UKIP]] te soek. |- |{{Sorteerdatum|2016|5|9}}<ref>{{cite web|url=http://www.parliament.uk/business/news/2016/may/sadiq-khan-resigns-as-mp-for-tooting/|title=Sadiq Khan resigns as MP for Tooting|publisher=[[UK Parliament]]|date=10 May 2016|access-date=10 May 2016|archive-date=11 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160511133538/http://www.parliament.uk/business/news/2016/may/sadiq-khan-resigns-as-mp-for-tooting/|url-status=dead}}</ref> |data-sort-value="Khan, Sadiq" |[[Sadiq Khan]] |[[Tooting (UK Parliament constituency)|Tooting]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Verkies as [[Mayor of London|burgemeester van Londen]]. |- |{{Sorteerdatum|2016|10|26}}<ref>{{London Gazette |issue=61749 |date=2 November 2016 |page=23224}}</ref><ref>{{cite web |publisher=News from Parliament |title=Zac Goldsmith resigns as MP for Richmond Park |url=http://www.parliament.uk/business/news/2016/october/zac-goldsmith-resigns-as-mp-for-richmond-park/ |date=26 October 2016 |access-date=27 October 2016 |archive-date=27 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027144643/http://www.parliament.uk/business/news/2016/october/zac-goldsmith-resigns-as-mp-for-richmond-park/ |url-status=live}}</ref> |data-sort-value="Goldsmith, Zac" |[[Zac Goldsmith]] |[[Richmond Park (UK Parliament constituency)|Richmond Park]] !style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Het herverkiesing gesoek nadat hy belowe het om dit te doen indien die Regering 'n derde aanloopbaan by die [[Lughawe Londen-Heathrow|Heathrow-lughawe]] sou goedkeur. |- |{{Sorteerdatum|2017|1|23}}<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern-tristram-hunt|title=Three Hundreds of Chiltern: Tristram Hunt|date=23 January 2017|access-date=23 January 2017|archive-date=31 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131075616/https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern-tristram-hunt|url-status=live}}</ref> |data-sort-value="Hunt, Tristram" |[[Tristram Hunt]] |[[Stoke-on-Trent Central]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Om die [[Victoria and Albert Museum]] te bestuur. |- |{{Sorteerdatum|2018|1|16}}<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern-barry-mcelduff|title=Three Hundreds of Chiltern: Barry McElduff|date=16 January 2018|access-date=17 January 2018|archive-date=16 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180116213711/https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern-barry-mcelduff|url-status=live}}</ref> |data-sort-value="McElduff, Barry" |[[Barry McElduff]] |[[West Tyrone (UK Parliament constituency)|West Tyrone]] !style="background:#326760" | |[[Sinn Féin|SF]] |Het op sosiale media in 'n omstredenheid oor die [[Kingsmill massacre|Kingsmill-slagting]] betrokke geraak. |- |{{Sorteerdatum|2019|10|28}}<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern-john-mann|title=Three Hundreds of Chiltern: John Mann|date=28 October 2019|access-date=28 October 2019|archive-date=28 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191028152247/https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern-john-mann|url-status=live}}</ref> |data-sort-value="Mann, John" |[[John Mann, Baron Mann|John Mann]] |[[Bassetlaw (UK Parliament constituency)|Bassetlaw]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Benoeming tot die Hoërhuis aangekondig in die [[2019 Prime Minister's Resignation Honours|eerste minister se bedankingseerbewyse van 2019]]. Geen tussenverkiesing is gehou nie omdat die [[Britse algemene verkiesing van 2019|algemene verkiesing van 2019]] uitgeroep is. |- |{{Sorteerdatum|2021|3|16}}<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--9|title=Three Hundreds of Chiltern: Mike Hill|date=16 March 2021|access-date=16 March 2021|archive-date=16 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316192854/https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--9|url-status=live}}</ref> |data-sort-value="Hill, Mike" |[[Mike Hill (British politician)|Mike Hill]] |[[Hartlepool (UK Parliament constituency)|Hartlepool]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Hangende 'n tribunaal oor seksuele teistering. |- |{{Sorteerdatum|2021|5|10}}<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--10|title=Three Hundreds of Chiltern: Tracy Brabin|date=10 May 2021|access-date=10 May 2021|archive-date=10 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510131255/https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--10|url-status=live}}</ref> |data-sort-value="Brabin, Tracy" |[[Tracy Brabin]] |[[Batley and Spen]] !style="background:#E41C3E" | |[[Lab Co-op]] |Verkiesing as [[Mayor of West Yorkshire|burgemeester van West Yorkshire]]. |- |{{Sorteerdatum|2022|5|3}}<ref>{{cite web|url= https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--11 |title=Three Hundreds of Chiltern|date=3 May 2022|access-date=3 May 2022}}</ref> |data-sort-value="Ahmad Khan, Imran" |[[Imran Ahmad Khan]] |[[Wakefield (UK Parliament constituency)|Wakefield]] !style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Strafregtelike skuldigbevinding aan seksuele aanranding. In 2019 as Konserwatief verkies, in Junie 2021 hangende 'n verhoor uit die party geskors. Uitgesit nadat hy in April 2022 skuldig bevind is.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/jun/18/tory-mp-faces-trial-over-alleged-2008-assault-on-15-year-old-boy|work=[[The Guardian]]|title=Tory MP faces trial over alleged 2008 assault on 15-year-old boy|date=18 June 2021|archive-date=19 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220419062523/https://www.theguardian.com/uk-news/2021/jun/18/tory-mp-faces-trial-over-alleged-2008-assault-on-15-year-old-boy|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Imran Ahmad Khan expelled from Conservative party |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2022/apr/11/imran-ahmad-khan-expelled-from-conservative-party |work=The Guardian |date=11 April 2022 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417161419/https://www.theguardian.com/uk-news/2022/apr/11/imran-ahmad-khan-expelled-from-conservative-party |url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2022|10|21}}<ref>{{Cite web |title=Three Hundreds of Chiltern |url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--14 |access-date=2022-10-21 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> |data-sort-value="Matheson, Chris" |[[Chris Matheson (politician)|Chris Matheson]] |[[City of Chester (UK Parliament constituency)|City of Chester]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Die parlementêre waghond Independent Expert Panel het aanbeveel dat hy geskors word weens "ernstige seksuele wangedrag".<ref>{{cite web |date=2022-10-21 |title=Labour MP Christian Matheson resigns over sexual misconduct |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-63344752 |access-date=2022-10-21}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2022|11|30}}<ref>{{London Gazette |issue=63896 |date=5 December 2022 |page=23374 |title=Chancellor of the Exchequer: Three Hundreds of Chiltern |quote=}}</ref> |data-sort-value="Cooper, Rosie" |[[Rosie Cooper]] |[[West Lancashire (UK Parliament constituency)|West Lancashire]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Om die rol van voorsitter van die [[Mersey Care NHS Foundation Trust]] te aanvaar.<ref>{{cite web |date=2022-09-20 |title=Rosie Cooper: Labour MP victim of murder plot quits for NHS role |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-lancashire-62968372 |access-date=2022-11-30}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2023|6|12}}<ref>{{cite web |title=Three Hundreds of Chiltern |website=GOV.UK |date=12 June 2023 |url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--16 |access-date=12 June 2023}}</ref> |data-sort-value="Johnson, Boris" |[[Boris Johnson]] |[[Uxbridge and South Ruislip]] !style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Bedanking nadat hy die konsepbevindings ontvang het van die ondersoek na bewerings dat hy die Parlement oor [[Partygate]] mislei het.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-65863267 |title=Boris Johnson: I've been forced out over Partygate report|work=BBC News|date=9 June 2023}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2023|8|29}}<ref>{{London Gazette |issue=64160|date=1 September 2023 |page=17458}}</ref> |data-sort-value="Dorries, Nadine" |[[Nadine Dorries]] |[[Mid Bedfordshire (UK Parliament constituency)|Mid Bedfordshire]] !style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Het bedank weens 'n dispuut daaroor dat sy nie 'n adelstitel in [[2022 Prime Minister's Resignation Honours (Boris Johnson)|Johnson se bedankingseerbewyse]] ontvang het nie. Die aanstelling het 81 dae gekom nadat sy haar bedanking "met onmiddellike effek" aangekondig het.<ref>{{Cite web |title=Nadine Dorries officially out as MP, 81 days after announcing resignation with 'immediate effect' |url=https://news.sky.com/story/nadine-dorries-officially-out-as-mp-81-days-after-announcing-resignation-with-immediate-effect-12950086 |access-date=2023-08-30 |website=Sky News |language=en}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2024|1|8}}<ref>{{London Gazette |issue=64287|date=11 January 2024 |page=558}}</ref> |data-sort-value="Skidmore, Chris" |[[Chris Skidmore]] |[[Kingswood (UK Parliament constituency)|Kingswood]] !style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Het bedank weens meningsverskille met die Regering se beleid oor [[net zero|netto nul]].<ref>{{Cite web |title=Tory MP Chris Skidmore quits over oil and gas drilling |url=https://news.sky.com/story/tory-mp-chris-skidmore-quits-over-oil-and-gas-drilling-13044206 |access-date=2024-01-08 |website=Sky News |language=en}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2025|3|17}}<ref>{{London Gazette |issue=64687|date=21 March 2024 |page=5658}}</ref> |data-sort-value="Amesbury, Mike" |[[Mike Amesbury]] |[[Runcorn and Helsby (UK Parliament constituency)|Runcorn and Helsby]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Het bedank nadat hy 'n opgeskorte gevangenisstraf ontvang het vir die aanranding van 'n kieser. |- |{{Sorteerdatum|2026|5|14}}<ref>{{Cite web |title=Three Hundreds of Chiltern |url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--2 |access-date=2026-05-14 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> |data-sort-value="Gethins, Stephen" |[[Stephen Gethins]] |[[Arbroath and Broughty Ferry]] !style="background:#FDF38E" | |[[Skotse Nasionale Party|SNP]] |Het bedank nadat hy vir [[Dundee City East]] tot die [[Skotse Parlement]] verkies is, aangesien die Scottish Elections (Representation and Reform) Act 2025 individue verbied om gelyktydig 'n setel in die Skotse Parlement en die [[Britse Laerhuis|Laerhuis]] te beklee.<ref>{{cite web |title=Scotland set for Westminster by-election as SNP MP Stephen Gethins wins Holyrood seat |url=https://www.thenational.scot/news/26090232.snp-hold-dundee-city-east-seat-stephen-gethins-becomes-msp/ |website=The National |access-date=8 May 2026 |language=en |date=8 May 2026}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2026|5|18}}<ref>{{Cite web |title=Three Hundreds of Chiltern |url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--3 |access-date=2026-05-18 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> |data-sort-value="Simons, Josh" |[[Josh Simons]] |[[Makerfield (constituency)|Makerfield]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Het bedank om 'n tussenverkiesing te veroorsaak sodat [[Andy Burnham]] hom vir die Laerhuis verkiesbaar kon stel.<ref>{{cite web |last=Crerar |first=Pippa |last2=Stacey |first2=Kiran |last3=Elgot |first3=Jessica |date=2026-05-14 |title=Andy Burnham has path to challenge PM but must win byelection first |url=https://www.theguardian.com/politics/2026/may/14/labour-mp-to-stand-down-to-allow-burnham-run-for-byelection-amid-leadership-row |access-date=2026-05-18 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2026|9|1}}<ref>{{Cite web |title=Three Hundreds of Chiltern |url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--4 |access-date=2026-09-01 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> |data-sort-value="Starmer, Sir Keir" |[[Keir Starmer|Sir Keir Starmer]] |[[Holborn and St Pancras]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Het bedank na sy uittrede as eerste minister, om op wêreldsake te fokus.<ref>{{Cite web |last=Elgot |first=Jessica|date=2026-09-01|title= Keir Starmer to stand down as MP to focus on world affairs |url=https://www.theguardian.com/politics/2026/sep/01/keir-starmer-to-stand-down-as-mp|access-date=2026-09-01 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> |} ==Sien ook== ===Amp steeds in gebruik=== *[[List of stewards of the Manor of Northstead|Lys van rentmeesters van die Manor of Northstead]] ===Ampte nie meer in gebruik nie=== *[[List of Stewards of the Manor of East Hendred|Lys van rentmeesters van die Manor of East Hendred]] *[[List of Stewards of the Manor of Hempholme|Lys van rentmeesters van die Manor of Hempholme]] *[[List of Stewards of the Manor of Old Shoreham|Lys van rentmeesters van die Manor of Old Shoreham]] *[[List of Stewards of the Manor of Poynings|Lys van rentmeesters van die Manor of Poynings]] ==Verwysings== '''Algemeen''' *{{cite web |url=http://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN04731/SN04731.pdf |title=MPs appointed to the Chiltern Hundreds or Manor of Northstead stewardships since the 1945 Parliament |author=Department of Information Services |publisher=[[House of Commons Library]] |date=24 March 2016 |access-date=25 March 2016}} '''Spesifiek''' {{Reflist}} [[Kategorie:Politiek van die Verenigde Koninkryk]] [[Kategorie:Lyste van ampsbekleërs]] ngpvbroa2wk4c94r7ktmkc3bq737gxx 2965264 2965262 2026-09-05T16:56:49Z Pynappel 70858 2965264 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Prosedurele meganisme waarmee Britse parlementslede kan bedank}} {{Infobox political post |post = Kroonrentmeester en Balju van die Chiltern Hundreds van Stoke, Desborough en Burnham |image = Prime Minister Sir Keir Starmer Official Portrait (cropped 2).jpg |incumbent = [[Keir Starmer|Sir Keir Starmer]] |incumbentsince = 1 September 2026 |appointer = [[Chancellor of the Exchequer]] }} Die amp van '''Kroonrentmeester en Balju van die Chiltern Hundreds''' dien as 'n prosedurele meganisme waarmee 'n [[Member of Parliament (United Kingdom)|parlementslid]] (LP) uit die [[Britse Laerhuis|Laerhuis]] van die Verenigde Koninkryk kan [[Resignation from the House of Commons of the United Kingdom|bedank]]. Die Laerhuis laat, kragtens sy eie besluit, nie toe dat sy lede bedank nie. 'n LP wat die Huis wil verlaat, bewerkstellig dus sy of haar bedanking deur tot die rentmeesterskap aangestel te word, wat die [[House of Commons Disqualification Act 1975]] aanwys as 'n amp wat die bekleër daarvan van lidmaatskap van die Huis diskwalifiseer; die wet wys die amp van [[Steward of the Manor of Northstead|Rentmeester van die Manor of Northstead]] op dieselfde wyse aan.<ref name="hcio">{{cite web |url=http://www.parliament.uk/documents/commons-information-office/p11.pdf |title=The Chiltern Hundreds |date=August 2010 |work=Factsheet P11 Procedure Series |publisher=[[House of Commons Information Office]] |access-date=14 January 2011 |archive-date=13 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111013075421/http://www.parliament.uk/documents/commons-information-office/p11.pdf |url-status=live}}</ref> Die [[Chancellor of the Exchequer|kanselier van die skatkis]] doen tradisioneel die aanstelling. Die bedankende LP word bloot aangestel en hoef nie die amp te aanvaar nie: die aanstelling self bewerkstellig die diskwalifikasie en maak die setel vakant. Die gebruik van die rentmeesterskap vir hierdie doel het as 'n [[legal fiction|regsfiksie]] begin: histories het aanstelling tot 'n "[[office of profit|winsgewende amp]] onder [[the Crown|die Kroon]]" 'n individu gediskwalifiseer om as LP te dien, en verskeie sulke ampte is gebruik om LP's toe te laat om te bedank voordat die diskwalifikasie op sy huidige statutêre grondslag geplaas is.<ref name="hcio"/> Die posisie is in 1861 deur [[William Ewart Gladstone]] herbewerk, wat bekommerd was oor die eer wat deur aanstelling verleen word aan mense soos [[Edwin James (barrister)|Edwin James]], wat met meer as £100 000 skuld na die Verenigde State gevlug het. Die kanselier se brief is gevolglik herskryf om enige verwysings na eer weg te laat. Die amp is op 9 Februarie 1850 die eerste keer op hierdie wyse gebruik om [[Sir George Smyth, 6th Baronet|Sir George Smyth]], LP vir [[Colchester (UK Parliament constituency)|Colchester]], toe te laat om sy setel te ontruim. Aanstellings tot die ampte van Rentmeester van die Manor of Northstead en Rentmeester van die Chiltern Hundreds word afgewissel sodat twee LP's gelyktydig kan bedank (soos op 23 Januarie 2017 gebeur het toe [[Tristram Hunt]] en [[Jamie Reed]] bedank het). Elke nuwe aanstelling herroep egter die vorige een, sodat daar geen probleem is in situasies waar meer as twee bedank nie, soos [[Anglo-Irish Agreement#Unionist and Loyalist opposition|die uitstapping van 1985]] deur [[Ulster Unionist|Ulster-Unionistiese]] LP's toe verskeie afsonderlike aanstellings op een dag gedoen is.<ref name="hcio"/> As 'n bedankende LP die daaropvolgende tussenverkiesing wil betwis, soos [[Douglas Carswell]] in 2014 gedoen het, moet hy of sy die rentmeesterskap neerlê om verdere diskwalifikasie te vermy.<ref>{{cite book|url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN06395/SN06395.pdf|title=Resignation from the House of Commons (Briefing Paper)|date=11 Sep 2019|publisher=House of Commons Library|first=Edward|last=Hicks|access-date=2 June 2021|archive-date=1 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101025511/https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN06395/SN06395.pdf|url-status=live}}</ref> Die huidige rentmeester van die Chiltern Hundreds is sedert 1 September 2026 [[Keir Starmer]], voorheen die LP vir [[Holborn and St Pancras]] en, tot Julie 2026, die [[Eerste minister van die Verenigde Koninkryk|eerste minister van die Verenigde Koninkryk]]. ==Sleutel tot partyafkortings== {|class="wikitable" !Party !Afkorting |- |[[All-for-Ireland League]] |AFIL |- |[[Coalition Conservative]] |Co Con |- |[[Coalition Liberal]] |Co Lib |- |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Konserwatiewe Party]] |Con |- |[[Demokratiese Unionisteparty]] |DUP |- |[[English National Party]] |Eng Nat |- |[[Home Rule League]] |HRL |- |[[Independent politician|Onafhanklik]] |Ind |- |[[Irish National Federation]] |INF |- |[[Irish Parliamentary Party]] |IPP |- |[[Irish nationalism|Ongespesifiseerde Ierse Nasionalistiese party (voor 1922)]] |Nat |- |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Arbeidersparty]] |Lab |- |[[Labour and Co-operative Party]] |Lab Co-op |- |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Liberale Party (voor 1988)]] |Lib |- |[[Liberaal-Demokrate]] |Lib Dem |- |[[Liberal Unionist Party]] |LU |- |[[National Labour Organisation|National Labour]] |N Lab |- |[[National Liberal Party (UK, 1931)|National Liberal Party]] |N Lib |- |[[Sinn Féin]] |SF |- |[[Skotse Nasionale Party]] |SNP |- |[[Unionist Party (Scotland)|Unionist Party]] |UP |- |[[Ulster Popular Unionist Party]] |UPUP |- |[[Ulster Unionist Party]] |UU |- |[[Whig Party|Whig]] |Whig |} ==Tot 1849== {{Vir|ampsbekleërs voor 1850|List of Stewards of the Chiltern Hundreds 1751-1849}} ==1850 tot 1899== {| class="wikitable sortable collapsible plainrowheaders" !Datum !Lid<ref name="pp">{{cite book |title=Parliamentary papers |volume=62, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=L1ETAAAAYAAJ |last1=House of Commons |first1=Great Britain. Parliament |year=1878 |access-date=24 September 2016 |archive-date=24 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724125753/https://books.google.com/books?id=L1ETAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> !Kiesafdeling !colspan=2 |Party !class="unsortable" |Reden vir bedanking |- |{{Sorteerdatum|1850|2|9}} |data-sort-value="Smyth, Sir George" |[[Sir George Smyth, 6th Baronet|Sir George Smyth]]<ref name="pp"/> |[[Colchester (UK Parliament constituency)|Colchester]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |"Ouderdom en swakheid"<ref>{{cite web |last1=Fisher |first1=David R. |title=SMYTH, Sir George Henry, 6th bt. (1784–1852), of Berechurch Hall, nr. Colchester, Essex |url=https://www.historyofparliamentonline.org/volume/1820-1832/member/smyth-sir-george-1784-1852 |website=The History of Parliament |access-date=1 November 2018 |date=2009 |archive-date=1 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180401075404/http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1820-1832/member/smyth-sir-george-1784-1852 |url-status=live}}</ref> (Is voorheen, in 1829, tot die rentmeesterskap aangestel) |- |{{Sorteerdatum|1850|3|4}} |data-sort-value="Conyngham, Lord Albert" |[[Albert Denison, 1st Baron Londesborough|Lord Albert Conyngham]]<ref name="pp"/> |[[Canterbury (UK Parliament constituency)|Canterbury]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Tot die adelstand verhef as [[Baron Londesborough]] |- |{{Sorteerdatum|1850|3|12}} |data-sort-value="Ffolliott, John" |[[John Ffolliott]]<ref name="pp"/> |[[County Sligo (UK Parliament constituency)|County Sligo]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1850|4|30}} |data-sort-value="Keppel, Hon. George" |[[George Keppel, 6th Earl of Albemarle|Hon. George Keppel]]<ref name="pp"/> |[[Lymington (UK Parliament constituency)|Lymington]] |style="background:#EBC396" | |Whig |Het sy broer as [[Earl of Albemarle|Graaf van Albemarle]] opgevolg |- |{{Sorteerdatum|1850|7|22}} |data-sort-value="Jervis, Sir John" |[[John Jervis (judge)|Sir John Jervis]]<ref name="pp"/> |[[City of Chester (UK Parliament constituency)|City of Chester]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Om [[Chief Justice of the Common Pleas|Hoofregter van die Common Pleas]] te word |- |{{Sorteerdatum|1850|8|3}} |data-sort-value="Northland, Viscount" |[[Thomas Knox, 3rd Earl of Ranfurly|Viscount Northland]]<ref name="pp"/> |[[Dungannon (UK Parliament constituency)|Dungannon]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>{{cite web|work=Tyrone Constitution|title=Borough of Dungannon Election|date=1851-02-14|url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0001144/18510214/021/0002}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1850|8|7}} |data-sort-value="Pearson, Charles" |[[Charles Pearson]]<ref>{{London Gazette|issue=21125|page=2183|date=9 August 1850}}</ref> |[[Lambeth (UK Parliament constituency)|Lambeth]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1850|12|24}} |data-sort-value="Adare, Viscount" |[[Edwin Wyndham-Quin, 3rd Earl of Dunraven and Mount-Earl|Viscount Adare]] |[[Glamorganshire (UK Parliament constituency)|Glamorganshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Het sy vader as [[Earl of Dunraven and Mount-Earl|Graaf van Dunraven en Mount-Earl]] opgevolg<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/22959?docPos=1 |title=Oxford DNB article: Quin, Edwin Richard Windham Wyndham (subscription needed) |last=Norgate |first=G. Le G. |editor1-first=Michael |editor1-last=Herity |volume=1 |year=2004 |access-date=8 December 2008 |doi=10.1093/ref:odnb/22959 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1851|2|3}} |data-sort-value="Northland, Viscount" |[[Thomas Knox, 3rd Earl of Ranfurly|Viscount Northland]] |[[Dungannon (UK Parliament constituency)|Dungannon]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1851|2|3}} |data-sort-value="Hobhouse, Bt, Sir John" |[[John Hobhouse, 1st Baron Broughton|Sir John Hobhouse, Bt]] |[[Harwich (UK Parliament constituency)|Harwich]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Tot die adelstand verhef as [[Baron Broughton]]<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/13404?docPos=1 |title=Oxford DNB article: Hobhouse, John Cam (subscription needed) |last=Cochran |first=Peter |volume=1 |year=2004 |access-date=8 December 2008 |doi=10.1093/ref:odnb/13404 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1851|3|1}} |data-sort-value="Sheil, Richard Lalor" |[[Richard Lalor Sheil]] |[[Dungarvan (UK Parliament constituency)|Dungarvan]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Uitgetree weens swak gesondheid en omdat hy in November 1850 as [[Minister Plenipotentiary|gevolmagtigde minister]] by die [[Grand Duchy of Tuscany|Groothertogdom Toskane]] aangestel is.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/25301?docPos=2 |title=Shiel, Richard Lalor |last=Jenkins |first=Brian |year=2004 |access-date=8 December 2008 |doi=10.1093/ref:odnb/25301 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref><ref>{{London Gazette |issue=21149 |page=2853 |date=1 November 1850}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1851|3|31}} |data-sort-value="Cole, Hon. Henry" |[[Henry Cole (Conservative politician)|Hon. Henry Cole]] |[[Enniskillen (UK Parliament constituency)|Enniskillen]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1851|4|14}} |data-sort-value="Fagan, William Trant" |[[William Trant Fagan]] |[[Cork City (UK Parliament constituency)|Cork City]] |colspan=2 |[[Repeal Association|RA]] |Om Kommissaris van Insolvensie te word |- |{{Sorteerdatum|1851|5|5}} |data-sort-value="Simeon, John" |[[Sir John Simeon, 3rd Baronet|John Simeon]] |[[Isle of Wight (UK Parliament constituency)|Isle of Wight]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Na sy bekering tot die Katolisisme, "uit 'n fyn eergevoel teenoor diegene wat hom verkies het terwyl hy 'n lidmaat van die Anglikaanse Kerk was — in die oortuiging dat hy geen reg gehad het om aan te neem dat hulle onverskillig sou staan teenoor die verandering wat hy gemaak het."<ref>"[https://books.google.com/books?id=EgUFAAAAQAAJ&dq=rosary%20intitle%3Amonth&pg=PA481 The Last Days of Sir John Simeon]", ''[[The Month|The Month: A Magazine and Review]]'' new series, vol. II (XIII), July to December 1870, pp. 481–484.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1851|7|10}} |data-sort-value="Surrey, The Earl of" |[[Henry Fitzalan-Howard, 14th Duke of Norfolk|The Earl of Surrey]] |[[Arundel (UK Parliament constituency)|Arundel]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Uit protes teen die aanvaarding van die [[Ecclesiastical Titles Act 1851]]<ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddnb.com/view/article/13916?docPos=5 |title=Oxford DNB article: Howard, Henry Granville Fitzalan- (subscription needed) |year=2004 |access-date=23 January 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/13916 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1851|7|23}} |data-sort-value="O'Connell, John" |[[John O'Connell (MP)|John O'Connell]] |[[Limerick City (UK Parliament constituency)|Limerick City]] |colspan=2 |[[Repeal Association|RA]] |Om die [[Henry Fitzalan-Howard, 14th Duke of Norfolk|Graaf van Surrey]] toe te laat om sy plek in te neem<ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddnb.com/view/article/20502?docPos=8 |title=Oxford DNB article: O'Connell, John (subscription needed) |last1=Hamilton |first1=J. A. |editor1-first=R. V |editor1-last=Comerford |volume=1 |year=2004 |access-date=23 January 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/20502 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1851|8|1}} |data-sort-value="Ker, Richard" |[[Richard Ker]] |[[Downpatrick (UK Parliament constituency)|Downpatrick]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1851|9|12}} |data-sort-value="Duncombe, Hon. Arthur" |[[Arthur Duncombe (Royal Navy officer)|Hon. Arthur Duncombe]] |[[East Retford (UK Parliament constituency)|East Retford]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Om [[Fourth Naval Lord]] te word |- |{{Sorteerdatum|1851|10|25}} |data-sort-value="Hawes, Benjamin" |[[Benjamin Hawes]] |[[Kinsale (UK Parliament constituency)|Kinsale]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Om Adjunk-sekretaris van Oorlog te word |- |{{Sorteerdatum|1852|1|29}} |data-sort-value="Plumptre, John" |[[John Pemberton Plumptre|John Plumptre]] |[[East Kent (UK Parliament constituency)|East Kent]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1852|3|16}} |data-sort-value="Boyd, John" |[[John Boyd (Irish politician)|John Boyd]] |[[Coleraine (UK Parliament constituency)|Coleraine]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1852|4|20}} |data-sort-value="Rufford, Francis" |[[Francis Rufford]] |[[Worcester (UK Parliament constituency)|Worcester]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1853|7|5}} |data-sort-value="Evans, William" |[[William Evans (1788–1856)|William Evans]] |[[North Derbyshire (UK Parliament constituency)|North Derbyshire]] |style="background:#EBC396" | |[[Whig Party|Whig]] |? |- |{{Sorteerdatum|1853|8|3}} |data-sort-value="Anson, Hon. George" |[[George Anson (British Army officer, born 1797)|Hon. George Anson]] |[[South Staffordshire (UK Parliament constituency)|South Staffordshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Aangestel om 'n [[Division (military)|divisie]] in [[Bengale]] te beveel<ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddnb.com/view/article/575?docPos=2 |title=Oxford DNB article:Anson, George (subscription needed |year=2004 |access-date=24 January 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/575 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1853|8|13}} |data-sort-value="Maguire, John" |[[John Maguire (MP)|John Maguire]] |[[Dungarvan (UK Parliament constituency)|Dungarvan]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Het burgemeester van Cork geword<ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddnb.com/view/article/17792 |title=Oxford DNB article:Maguire, John Francis (subscription needed) |year=2004 |access-date=24 January 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/17792 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1854|1|28}} |data-sort-value="Prime, Richard" |[[Richard Prime]] |[[West Sussex (UK Parliament constituency)|West Sussex]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1854|5|5}} |data-sort-value="Brisco, Musgrave" |[[Musgrave Brisco]] |[[Hastings (UK Parliament constituency)|Hastings]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid; is vier dae later oorlede |- |{{Sorteerdatum|1854|8|5}} |data-sort-value="Gordon, Hon. William" |[[William Gordon (Royal Navy officer)|Hon. William Gordon]] |[[Aberdeenshire (UK Parliament constituency)|Aberdeenshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1854|8|11}} |data-sort-value="Stuart, Lord Dudley" |[[Lord Dudley Stuart]] |[[Marylebone (UK Parliament constituency)|Marylebone]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1855|3|30}} |data-sort-value="Roche, Edmond" |[[Edmond Roche, 1st Baron Fermoy|Edmond Roche]] |[[County Cork (UK Parliament constituency)|County Cork]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1855|5|2}} |data-sort-value="Mure, William" |[[William Mure (scholar)|William Mure]] |[[Renfrewshire (UK Parliament constituency)|Renfrewshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1855|7|6}} |data-sort-value="Berkeley, Charles" |[[Grenville Berkeley|Charles Berkeley]] |[[Evesham (UK Parliament constituency)|Evesham]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1855|11|22}} |data-sort-value="Villiers, Hon. Francis Child" |[[Francis Child Villiers|Hon. Francis Child Villiers]] |[[Rochester (UK Parliament constituency)|Rochester]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1856|1|25}} |data-sort-value="Heathcote, Bt, Sir Gilbert" |[[Gilbert Heathcote, 1st Baron Aveland|Sir Gilbert Heathcote, Bt]] |[[Rutland (UK Parliament constituency)|Rutland]] |style="background:#EBC396" | |[[Whig Party|Whig]] |? |- |{{Sorteerdatum|1856|3|3}} |data-sort-value="Duffy, Charles Gavan" |[[Charles Gavan Duffy (Australian politician)|Charles Gavan Duffy]] |[[New Ross (UK Parliament constituency)|New Ross]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1856|5|2}} |data-sort-value="Berkeley, Charles" |[[Grenville Berkeley|Charles Berkeley]] |[[Cheltenham (UK Parliament constituency)|Cheltenham]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1856|7|15}} |data-sort-value="Sturt, Henry" |[[Henry Sturt, 1st Baron Alington|Henry Sturt]] |[[Dorchester (UK Parliament constituency)|Dorchester]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1857|1|7}} |data-sort-value="Biggs, William" |[[William Biggs]] |[[Newport (Isle of Wight) (UK Parliament constituency)|Newport]] |style="background:#EBC396" | |[[Whig Party|Whig]] |? |- |{{Sorteerdatum|1857|2|17}} |data-sort-value="Frewen, Charles" |[[Charles Frewen]] |[[East Sussex (UK Parliament constituency)|East Sussex]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1857|7|23}} |data-sort-value="Rothschild, Lionel de" |[[Lionel de Rothschild]] |[[City of London (UK Parliament constituency)|City of London]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Kon as Jood nie sy eed van getrouheid aflê op 'n Bybel wat die Nuwe Testament bevat nie. 'n Wetsontwerp wat hom sou toelaat om op die Ou Testament te sweer, is verwerp.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddnb.com/view/article/24160?docPos=7 |title=Oxford DNB article:Rothschild, Lionel de (subscription needed) |year=2004 |access-date=24 January 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/24160 |isbn=9780198614111 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1857|11|30}} |data-sort-value="Baring, Hon. Francis" |[[Francis Baring, 3rd Baron Ashburton|Hon. Francis Baring]] |[[Thetford (UK Parliament constituency)|Thetford]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1857|12|19}} |data-sort-value="Duff, George Skene" |[[George Skene Duff]] |[[Elgin Burghs (UK Parliament constituency)|Elgin Burghs]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1858|11|4}} |data-sort-value="Tancred, Henry" |[[Henry William Tancred|Henry Tancred]] |[[Banbury (UK Parliament constituency)|Banbury]] |style="background:#EBC396" | |[[Whig Party|Whig]] |? |- |{{Sorteerdatum|1859|2|9}} |data-sort-value="Ramsden, Bt, Sir John" |[[Sir John Ramsden, 5th Baronet|Sir John Ramsden, Bt]] |[[Hythe (UK Parliament constituency)|Hythe]] |style="background:#EBC396" | |[[Whig Party|Whig]] |? |- |{{Sorteerdatum|1859|3|9}} |data-sort-value="Bagshaw, John" |[[John Bagshaw]] |[[Harwich (UK Parliament constituency)|Harwich]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1859|8|2}} |data-sort-value="Labouchere, Henry" |[[Henry Labouchere, 1st Baron Taunton|Henry Labouchere]] |[[Taunton (UK Parliament constituency)|Taunton]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Tot die adelstand verhef as [[Baron Taunton]]<ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddnb.com/view/article/15838?docPos=3 |title=Oxford DNB article:Labouchere, Henry (subscription needed) |year=2004 |access-date=24 January 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/15838 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1859|8|12}} |data-sort-value="Earle, Ralph" |[[Ralph Earle (MP)|Ralph Earle]] |[[Berwick-upon-Tweed (UK Parliament constituency)|Berwick-upon-Tweed]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Beskuldigings van onbehoorlike finansiële transaksies met spoorwegmaatskappye<ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddnb.com/view/article/55742?docPos=10 |title=Oxford DNB article:Earle, Ralph Astruther (subscription needed) |last1=Millar |first1=Mary S. |volume=1 |year=2004 |access-date=24 January 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/55742 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1860|3|6}} |data-sort-value="Laslett, William" |[[William Laslett]] |[[Worcester (UK Parliament constituency)|Worcester]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1860|6|4}} |data-sort-value="Davison, Richard" |[[Richard Davison (MP)|Richard Davison]] |[[Belfast (UK Parliament constituency)|Belfast]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1860|8|27}} |data-sort-value="Herbert, Hon. Percy Egerton" |[[Percy Egerton Herbert|Hon. Percy Egerton Herbert]] |[[Ludlow (UK Parliament constituency)|Ludlow]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1861|2|4}} |data-sort-value="Salt, Titus" |[[Titus Salt]] |[[Bradford (UK Parliament constituency)|Bradford]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Uitgetree weens swak gesondheid. |- |{{Sorteerdatum|1861|4|22}} |data-sort-value="Gordon-Duff, Lachlan" |[[Lachlan Gordon-Duff]] |[[Banffshire (UK Parliament constituency)|Banffshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1861|7|18}} |data-sort-value="Eliott-Lockhart, Allen" |[[Allen Eliott-Lockhart]] |[[Selkirkshire (UK Parliament constituency)|Selkirkshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1862|1}} |data-sort-value="Heneage, George" |[[George Heneage]] |[[Lincoln (UK Parliament constituency)|Lincoln]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1862|3|26}} |data-sort-value="Cross, R. A." |[[R. A. Cross, 1st Viscount Cross|R. A. Cross]] |[[Preston (UK Parliament constituency)|Preston]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1862|5|19}} |data-sort-value="Bristow, Alfred Rhodes" |[[Alfred Rhodes Bristow]] |[[Kidderminster (UK Parliament constituency)|Kidderminster]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1863|1|7}} |data-sort-value="Ball, Edward" |[[Edward Ball (MP)|Edward Ball]] |[[Cambridgeshire (UK Parliament constituency)|Cambridgeshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1863|2|5}} |data-sort-value="Seymour, Michael" |[[Michael Seymour (Royal Navy officer)|Michael Seymour]] |[[Plymouth Devonport]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1863|3|14}} |data-sort-value="Close, Maxwell" |[[Maxwell Close]] |[[Armagh (UK Parliament constituency)|Armagh]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1863|4|14}} |data-sort-value="Hamilton, Ion" |[[Ion Hamilton, 1st Baron HolmPatrick|Ion Hamilton]] |[[County Dublin (UK Parliament constituency)|County Dublin]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1863|5|28}} |data-sort-value="Tottenham, Charles" |[[Charles Tottenham (1807–1886)|Charles Tottenham]] |[[New Ross (UK Parliament constituency)|New Ross]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1864|2|4}} |data-sort-value="East, Bt, Sir James Buller" |[[Sir James Buller East, 2nd Baronet|Sir James Buller East, Bt]] |[[Winchester (UK Parliament constituency)|Winchester]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1865|2|11}} |data-sort-value="O'Donoghue, Daniel" |[[Daniel O'Donoghue (Irish politician)|Daniel O'Donoghue]] |[[Tipperary (UK Parliament constituency)|Tipperary]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1865|6|16}} |data-sort-value="Buller, Arthur William" |[[Arthur William Buller]] |[[Plymouth Devonport]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1866|3|1}} |data-sort-value="Dowdeswell, William Edward" |[[William Edward Dowdeswell]] |[[Tewkesbury (UK Parliament constituency)|Tewkesbury]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1866|4|28}} |data-sort-value="Paget, Lord Clarence" |[[Lord Clarence Paget]] |[[Sandwich (UK Parliament constituency)|Sandwich]] |style="background:#EBC396" | |[[Whig Party|Whig]] |? |- |{{Sorteerdatum|1866|5|7}} |data-sort-value="Leslie, William" |[[William Leslie (MP)|William Leslie]] |[[Aberdeenshire (UK Parliament constituency)|Aberdeenshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1866|8|8}} |data-sort-value="Cust, Hon. Charles" |[[Charles Cust|Hon. Charles Cust]] |[[North Shropshire (UK Parliament constituency)|North Shropshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1867|2|5}} |data-sort-value="Humphery, William" |[[Sir William Humphery, 1st Baronet|William Humphery]] |[[Andover (UK Parliament constituency)|Andover]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1867|2|5}} |data-sort-value="Kerrison, Bt, Sir Edward" |[[Sir Edward Kerrison, 2nd Baronet|Sir Edward Kerrison, Bt]] |[[East Suffolk (UK Parliament constituency)|East Suffolk]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1867|5|10}} |data-sort-value="Dundas, David" |[[David Dundas (solicitor)|David Dundas]] |[[Sutherland (UK Parliament constituency)|Sutherland]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1867|7|26}} |data-sort-value="Ker, David Stewart" |[[David Stewart Ker]] |[[Downpatrick (UK Parliament constituency)|Downpatrick]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1867|11|25}} |data-sort-value="Baring, Hon. Alexander" |[[Alexander Baring, 4th Baron Ashburton|Hon. Alexander Baring]] |[[Thetford (UK Parliament constituency)|Thetford]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1868|2|19}} |data-sort-value="Finlay, Alexander Struthers" |[[Alexander Struthers Finlay]] |[[Argyllshire (UK Parliament constituency)|Argyllshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1868|4|14}} |data-sort-value="Welby-Gregory, William" |[[Sir William Welby-Gregory, 4th Baronet|William Welby-Gregory]] |[[Grantham (UK Parliament constituency)|Grantham]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1868|4|22}} |data-sort-value="Oliphant, Laurence" |[[Laurence Oliphant (author)|Laurence Oliphant]] |[[Stirling Burghs]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1869|2|17}} |data-sort-value="Green-Price, Richard" |[[Sir Richard Green-Price, 1st Baronet|Richard Green-Price]] |[[Radnor (UK Parliament constituency)|Radnor]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1869|7|28}} |data-sort-value="Hamilton, Edward" |[[Edward Hamilton (MP)|Edward Hamilton]] |[[Salisbury (UK Parliament constituency)|Salisbury]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1870|2|7}} |data-sort-value="Layard, Austen Henry" |[[Austen Henry Layard]] |[[Southwark (UK Parliament constituency)|Southwark]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1870|2|9}} |data-sort-value="Whitmore, Henry" |[[Henry Whitmore]] |[[Bridgnorth (UK Parliament constituency)|Bridgnorth]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1870|2|16}} |data-sort-value="Lee, William" |[[William Lee (1801–1881)|William Lee]] |[[Maidstone (UK Parliament constituency)|Maidstone]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1870|2|16}} |data-sort-value="Wright, Charles Ichabod" |[[Charles Ichabod Wright]] |[[Nottingham (UK Parliament constituency)|Nottingham]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1870|3|30}} |data-sort-value="Courtenay, Lord" |[[Edward Courtenay, 12th Earl of Devon|Lord Courtenay]] |[[East Devon (UK Parliament constituency)|East Devon]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1871|2|9}} |data-sort-value="Hay, Lord John" |[[Lord John Hay (Royal Navy admiral of the fleet)|Lord John Hay]] |[[Ripon (UK Parliament constituency)|Ripon]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1871|2|9}} |data-sort-value="Burke, Bt, Sir Thomas" |[[Sir Thomas Burke, 3rd Baronet|Sir Thomas Burke, Bt]] |[[County Galway (UK Parliament constituency)|County Galway]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1871|2|22}} |data-sort-value="Clive, Edward" |[[Edward Clive (1837–1916)|Edward Clive]] |[[Hereford (UK Parliament constituency)|Hereford]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1871|2|24}} |data-sort-value="Somerset, Poulett" |[[Poulett Somerset]] |[[Monmouthshire (UK Parliament constituency)|Monmouthshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1872|2|6}} |data-sort-value="Tollemache, John" |[[John Tollemache, 1st Baron Tollemache|John Tollemache]] |[[West Cheshire (UK Parliament constituency)|West Cheshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1872|2|29}} |data-sort-value="Holford, Robert Stayner" |[[Robert Stayner Holford]] |[[East Gloucestershire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1872|4|17}} |data-sort-value="Devereux, Richard Joseph" |[[Richard Joseph Devereux]] |[[Wexford (UK Parliament constituency)|Wexford]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |28 June 1872 |data-sort-value="Wentworth-Fitzwilliam, William" |[[William Wentworth-Fitzwilliam, Viscount Milton|William Wentworth-Fitzwilliam]] |[[Southern West Riding of Yorkshire (UK Parliament constituency)|Southern West Riding of Yorkshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Uitgetree weens swak gesondheid |- |{{Sorteerdatum|1873|2|7}} |data-sort-value="Verner, Edward Wingfield" |[[Edward Wingfield Verner]] |[[Lisburn (UK Parliament constituency)|Lisburn]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1873|2|21}} |data-sort-value="Legh, George" |[[George Legh]] |[[Mid Cheshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1873|4|29}} |data-sort-value="Price, William Philip" |[[William Philip Price]] |[[Gloucester (UK Parliament constituency)|Gloucester]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1873|6|24}} |data-sort-value="de la Poer, Edmond" |[[Edmond de la Poer, 1st Count de la Poer|Edmond de la Poer]] |[[County Waterford (UK Parliament constituency)|County Waterford]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1873|7|21}} |data-sort-value="Armitstead, George" |[[George Armitstead, 1st Baron Armitstead|George Armitstead]] |[[Dundee (UK Parliament constituency)|Dundee]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1875|2|5}} |data-sort-value="Melly, George" |[[George Melly (MP)|George Melly]] |[[Stoke-upon-Trent (UK Parliament constituency)|Stoke-upon-Trent]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1875|2|6}} |data-sort-value="White, Charles William" |[[Charles William White]] |[[Tipperary (UK Parliament constituency)|Tipperary]] |colspan=2 |[[Irish nationalism|Nat]] |? |- |{{Sorteerdatum|1875|4|15}} |data-sort-value="Bassett, Francis" |[[Francis Bassett (MP)|Francis Bassett]] |[[Bedfordshire (UK Parliament constituency)|Bedfordshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1875|7|20}} |data-sort-value="Richardson, Thomas" |[[Thomas Richardson (Hartlepool MP died 1890)|Thomas Richardson]] |[[Hartlepool (UK Parliament constituency)|Hartlepool]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1876|2|8}} |data-sort-value="Arkwright, Richard" |[[Richard Arkwright (barrister)|Richard Arkwright]] |[[Leominster (UK Parliament constituency)|Leominster]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1876|4|24}} |data-sort-value="McCombie, William" |[[William McCombie]] |[[West Aberdeenshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1876|6|21}} |data-sort-value="Dixon, George" |[[George Dixon (MP)|George Dixon]] |[[Birmingham (UK Parliament constituency)|Birmingham]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1876|6|28}} |data-sort-value="Dowdeswell, William Edward" |[[William Edward Dowdeswell]] |[[West Worcestershire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1876|7|14}} |data-sort-value="Knatchbull, Bt, Sir Wyndham" |[[Sir Wyndham Knatchbull, 12th Baronet|Sir Wyndham Knatchbull, Bt]] |[[East Kent (UK Parliament constituency)|East Kent]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1876|7|31}} |data-sort-value="Nevill, Charles William" |[[Charles William Nevill]] |[[Carmarthen (UK Parliament constituency)|Carmarthen]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1877|2|8}} |data-sort-value="Antrobus, Bt, Sir Edmund" |[[Sir Edmund Antrobus, 3rd Baronet|Sir Edmund Antrobus, Bt]] |[[Wilton (UK Parliament constituency)|Wilton]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1877|2|12}} |data-sort-value="Crossley, John" |[[John Crossley]] |[[Halifax (UK Parliament constituency)|Halifax]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1877|8|7}} |data-sort-value="Corbett, Edward" |[[Edward Corbett (MP)|Edward Corbett]] |[[South Shropshire (UK Parliament constituency)|South Shropshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1878|1|16}} |data-sort-value="Grieve, James" |[[James Grieve (Liberal politician)|James Grieve]] |[[Greenock (UK Parliament constituency)|Greenock]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1878|1|29}} |data-sort-value="Henley, J. W." |[[J. W. Henley]] |[[Oxfordshire (UK Parliament constituency)|Oxfordshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1878|3|8}} |data-sort-value="Pateshall, Evan" |[[Evan Pateshall]] |[[Hereford (UK Parliament constituency)|Hereford]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1878|4|16}} |data-sort-value="Hanbury, Robert William" |[[Robert William Hanbury]] |[[Tamworth (UK Parliament constituency)|Tamworth]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1878|5|6}} |data-sort-value="Cowell-Stepney, Bt, Sir Arthur" |[[Sir Arthur Cowell-Stepney, 2nd Baronet|Sir Arthur Cowell-Stepney, Bt]] |[[Carmarthen (UK Parliament constituency)|Carmarthen]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1878|8|3}} |data-sort-value="Lorne, The Marquess of" |[[John Campbell, 9th Duke of Argyll|The Marquess of Lorne]] |[[Argyllshire (UK Parliament constituency)|Argyllshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1878|8|15}} |data-sort-value="Sir Edmund Buckley, Bt" |[[Sir Edmund Buckley, 1st Baronet|Edmund Buckley]] |[[Newcastle-under-Lyme (UK Parliament constituency)|Newcastle-under-Lyme]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1878|12|5}} |data-sort-value="Hodgson, Kirkman Daniel" |[[Kirkman Daniel Hodgson]] |[[Bristol (UK Parliament constituency)|Bristol]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1879|5|1}} |data-sort-value="Majendie, Lewis" |[[Lewis Majendie]] |[[Canterbury (UK Parliament constituency)|Canterbury]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1879|12|3}} |data-sort-value="Waddy, Samuel Danks" |[[Samuel Danks Waddy]] |[[Barnstaple (UK Parliament constituency)|Barnstaple]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1880|5|1}} |data-sort-value="Brinton, John" |[[John Brinton]] |[[Kidderminster (UK Parliament constituency)|Kidderminster]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1880|5|20}} |data-sort-value="Plimsoll, Samuel" |[[Samuel Plimsoll]] |[[Derby (UK Parliament constituency)|Derby]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1880|7|23}} |data-sort-value="Vanden-Bempde-Johnstone, Bt, Sir Harcourt" |[[Harcourt Vanden-Bempde-Johnstone, 1st Baron Derwent|Sir Harcourt Vanden-Bempde-Johnstone, Bt]] |[[Scarborough (UK Parliament constituency)|Scarborough]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1881|1|18}} |data-sort-value="McLaren, Duncan" |[[Duncan McLaren]] |[[Edinburgh (UK Parliament constituency)|Edinburgh]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1881|4|5}} |data-sort-value="Havelock-Allan, Bt, Sir Henry" |[[Sir Henry Havelock-Allan, 1st Baronet|Sir Henry Havelock-Allan, Bt]] |[[Sunderland (UK Parliament constituency)|Sunderland]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1882|2|3}} |data-sort-value="Sullivan, Alexander Martin" |[[Alexander Martin Sullivan]] |[[Meath (UK Parliament constituency)|Meath]] |colspan=2 |[[Home Rule League|HRL]] |? |- |{{Sorteerdatum|1882|4|18}} |data-sort-value="Vaughan-Lee, Vaughan" |[[Vaughan Vaughan-Lee]] |[[West Somerset (UK Parliament constituency)|West Somerset]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1882|8|15}} |data-sort-value="Hutchinson, John Dyson" |[[John Dyson Hutchinson]] |[[Halifax (UK Parliament constituency)|Halifax]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1882|10|19}} |data-sort-value="Cowan, James" |[[James Cowan (Scottish politician)|James Cowan]] |[[Edinburgh (UK Parliament constituency)|Edinburgh]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1882|11|16}} |data-sort-value="Raikes, Henry Cecil" |[[Henry Cecil Raikes]] |[[Preston (UK Parliament constituency)|Preston]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1883|2|16}} |data-sort-value="Gill, Henry Joseph" |[[Henry Joseph Gill]] |[[Westmeath (UK Parliament constituency)|Westmeath]] |colspan=2 |[[Home Rule League|HRL]] |? |- |{{Sorteerdatum|1883|3|6}} |data-sort-value="Dillon, John" |[[John Dillon]] |[[Tipperary (UK Parliament constituency)|Tipperary]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1883|6|6}} |data-sort-value="Bass, Michael Thomas" |[[Michael Thomas Bass]] |[[Derby (UK Parliament constituency)|Derby]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1883|6|16}} |data-sort-value="Healy, Tim" |[[Tim Healy (politician)|Tim Healy]] |[[Wexford (UK Parliament constituency)|Wexford]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1883|7|30}} |data-sort-value="Metge, Robert Henry" |[[Robert Henry Metge]] |[[Meath (UK Parliament constituency)|Meath]] |colspan=2 |[[Irish nationalism|Nat]] |- |{{Sorteerdatum|1883|8|21}} |data-sort-value="Noel, Hon. Gerard" |[[Gerard Noel (politician)|Hon. Gerard Noel]] |[[Rutland (UK Parliament constituency)|Rutland]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|1|24}} |data-sort-value="Holms, William" |[[William Holms (politician)|William Holms]] |[[Paisley (UK Parliament constituency)|Paisley]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|2|12}} |data-sort-value="Bradlaugh, Charles" |[[Charles Bradlaugh]] |[[Northampton (UK Parliament constituency)|Northampton]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|2|12}} |data-sort-value="Bentinck, George" |[[George Bentinck (Norfolk MP)|George Bentinck]] |[[West Norfolk (UK Parliament constituency)|West Norfolk]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|2|20}} |data-sort-value="Marriott, William Thackeray" |[[William Thackeray Marriott]] |[[Brighton (UK Parliament constituency)|Brighton]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|5|7}} |data-sort-value="Filmer, Edmund" |[[Sir Edmund Filmer, 9th Baronet|Edmund Filmer]] |[[Mid Kent (historic UK Parliament constituency)|Mid Kent]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|5|7}} |data-sort-value="Peek, Bt, Sir Henry" |[[Sir Henry Peek, 1st Baronet|Sir Henry Peek, Bt]] |[[Mid Surrey]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|8|5}} |data-sort-value="Garnier, John Carpenter" |[[John Carpenter Garnier]] |[[South Devon (UK Parliament constituency)|South Devon]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|8|8}} |data-sort-value="Blake, John Aloysius" |[[John Aloysius Blake]] |[[County Waterford (UK Parliament constituency)|County Waterford]] |colspan=2 |[[Home Rule League|HRL]] |? |- |{{Sorteerdatum|1884|10|24}} |data-sort-value="Dodson, John George" |[[John George Dodson, 1st Baron Monk Bretton|John George Dodson]] |[[Scarborough (UK Parliament constituency)|Scarborough]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1885|2|19}} |data-sort-value="Gore-Langton, William" |[[William Temple-Gore-Langton, 4th Earl Temple of Stowe|William Gore-Langton]] |[[Mid Somerset]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1886|2|17}} |data-sort-value="Grosvenor, Lord Richard" |[[Richard Grosvenor, 1st Baron Stalbridge|Lord Richard Grosvenor]] |[[Flintshire (UK Parliament constituency)|Flintshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1886|6|8}} |data-sort-value="O'Shea, William" |[[William O'Shea]] |[[Galway Borough]] |colspan=2 |[[Irish nationalism|Nat]] |? |- |{{Sorteerdatum|1886|9|25}} |data-sort-value="Leamy, Edmund" |[[Edmund Leamy]] |[[North East Cork (UK Parliament constituency)|North East Cork]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1887|4|30}} |data-sort-value="Borlase, William Copeland" |[[William Copeland Borlase]] |[[St Austell (UK Parliament constituency)|St Austell]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1887|7|4}} |data-sort-value="McGarel-Hogg, Bt, Sir James" |[[James McGarel-Hogg, 1st Baron Magheramorne|Sir James McGarel-Hogg, Bt]] |[[Hornsey (UK Parliament constituency)|Hornsey]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1887|7|5}} |data-sort-value="Sclater-Booth, George" |[[George Sclater-Booth, 1st Baron Basing|George Sclater-Booth]] |[[North Hampshire (UK Parliament constituency)|North Hampshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1887|7|15}} |data-sort-value="Blake, Thomas" |[[Thomas Blake (MP)|Thomas Blake]] |[[Forest of Dean (UK Parliament constituency)|Forest of Dean]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1887|9|8}} |data-sort-value="O'Connor, John" |[[John O'Connor (Irish Parliamentary Party politician)|John O'Connor]] |[[South Kerry (UK Parliament constituency)|South Kerry]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1888|2|7}} |data-sort-value="Lacaita, Charles" |[[Charles Lacaita]] |[[Dundee (UK Parliament constituency)|Dundee]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1888|2|9}} |data-sort-value="Shirley, Walter Shirley" |[[Walter Shirley Shirley]] |[[Doncaster (UK Parliament constituency)|Doncaster]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1888|3|3}} |data-sort-value="3, The Earl of" |[[Charles Gordon-Lennox, 7th Duke of Richmond|The Earl of 3]] |[[Chichester (UK Parliament constituency)|Chichester]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1888|4|6}} |data-sort-value="Gill, Henry Joseph" |[[Henry Joseph Gill]] |[[Limerick City (UK Parliament constituency)|Limerick City]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1888|5|15}} |data-sort-value="Commerell, John Edmund" |[[John Edmund Commerell]] |[[Southampton (UK Parliament constituency)|Southampton]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1888|11|8}} |data-sort-value="Simon, John" |[[John Simon (19th century MP)|John Simon]] |[[Dewsbury (UK Parliament constituency)|Dewsbury]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1889|2|22}} |data-sort-value="Slagg, John" |[[John Slagg]] |[[Burnley (UK Parliament constituency)|Burnley]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1889|2|27}} |data-sort-value="Gent-Davis, Robert" |[[Robert Gent-Davis]] |[[Kennington (UK Parliament constituency)|Kennington]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1889|4|6}} |data-sort-value="Hughes-Hallett, Francis" |[[Francis Hughes-Hallett]] |[[Rochester (UK Parliament constituency)|Rochester]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1889|7|10}} |data-sort-value="Beresford, Lord Charles" |[[Lord Charles Beresford]] |[[Marylebone East]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1890|3|4}} |data-sort-value="Leatham Bright, William" |[[William Leatham Bright]] |[[Stoke-upon-Trent (UK Parliament constituency)|Stoke-upon-Trent]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1890|3|17}} |data-sort-value="Ker, Richard" |[[Richard Ker]] |[[East Down (UK Parliament constituency)|East Down]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1890|3|26}} |data-sort-value="Richardson-Gardner, Robert" |[[Robert Richardson-Gardner]] |[[Windsor (UK Parliament constituency)|Windsor]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1890|6|12}} |data-sort-value="O'Doherty, James Edward" |[[James Edward O'Doherty]] |[[North Donegal]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1891|7|4}} |data-sort-value="William Selwyn, Charles" |[[Charles William Selwyn]] |[[Wisbech (UK Parliament constituency)|Wisbech]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1892|12|12}} |data-sort-value="Balfour, Jabez" |[[Jabez Balfour]] |[[Burnley (UK Parliament constituency)|Burnley]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1893|5|9}} |data-sort-value="Davitt, Michael" |[[Michael Davitt]] |[[North East Cork (UK Parliament constituency)|North East Cork]] |colspan=2 |[[Irish National Federation|INF]] |? |- |{{Sorteerdatum|1893|6|16}} |data-sort-value="Morrogh, John" |[[John Morrogh]] |[[South East Cork (UK Parliament constituency)|South East Cork]] |colspan=2 |[[Irish National Federation|INF]] |? |- |{{Sorteerdatum|1893|8|4}} |data-sort-value="Grenfell, William" |[[William Grenfell, 1st Baron Desborough|William Grenfell]] |[[Hereford (UK Parliament constituency)|Hereford]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1893|12|8}} |data-sort-value="Marriott, William Thackeray" |[[William Thackeray Marriott]] |[[Brighton (UK Parliament constituency)|Brighton]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1894|3|21}} |data-sort-value="Philipps, John" |[[John Philipps, 1st Viscount St Davids|John Philipps]] |[[Mid Lanarkshire (UK Parliament constituency)|Mid Lanarkshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1894|6|26}} |data-sort-value="Coleridge, Hon. Bernard" |[[Bernard Coleridge, 2nd Baron Coleridge|Hon. Bernard Coleridge]] |[[Sheffield Attercliffe]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1894|8|17}} |data-sort-value="Picton, James Allanson" |[[James Allanson Picton]] |[[Leicester (UK Parliament constituency)|Leicester]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1894|8|21}} |data-sort-value="Chance, Patrick" |[[Patrick Chance]] |[[South Kilkenny]] |colspan=2 |[[Irish National Federation|INF]] |? |- |{{Sorteerdatum|1895|4|2}} |data-sort-value="Higgins, Clement" |[[Clement Higgins]] |[[Mid Norfolk]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1895|5|18}} |data-sort-value="Herbert, Hon. Sidney" |[[Sidney Herbert, 14th Earl of Pembroke|Hon. Sidney Herbert]] |[[Croydon (UK Parliament constituency)|Croydon]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1895|6|15}} |data-sort-value="O'Brien, William" |[[William O'Brien]] |[[Cork City (UK Parliament constituency)|Cork City]] |colspan=2 |[[Irish National Federation|INF]] |? |- |{{Sorteerdatum|1895|8|24}} |data-sort-value="Webb, Alfred" |[[Alfred Webb]] |[[West Waterford]] |colspan=2 |[[Irish National Federation|INF]] |? |- |{{Sorteerdatum|1896|2|19}}<ref name="thomas-sexton">In die publikasie [http://www.parliament.uk/documents/commons/lib/research/briefings/snpc-04731.pdf Appointments to the Chiltern Hundreds and Manor of Northstead Stewardships since 1850] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110206041753/http://www.parliament.uk/documents/commons/lib/research/briefings/snpc-04731.pdf |date=6 February 2011}} van die House of Commons Information Office word aangeteken dat [[Thomas Sexton (Irish politician)|Thomas Sexton]] die Chiltern Hundreds op 19 Februarie 1895 aanvaar het. Dit blyk egter 'n fout te wees. Die London Gazette lys hom as verkose vir North Kerry in die algemene verkiesing van Augustus 1895 (sien [http://www.thegazette.co.uk/London/issue/26651/page/4488 London Gazette, Issue 26651 published on 9 August 1895] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211108111351/https://www.thegazette.co.uk/London/issue/26651/page/4488 |date=8 November 2021}}), en die lasbrief vir die tussenverkiesing is in April 1896 ingedien (sien [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1896/apr/14/new-writ#S4V0039P0_18960414_HOC_105 House of Commons Debates 14 April 1896 vol 39 c882] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626051738/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1896/apr/14/new-writ#S4V0039P0_18960414_HOC_105 |date=26 June 2009}}). Die datum van sy bedanking word dus hier as 19 Februarie 1896 aangegee, in plaas van 1895.</ref> |data-sort-value="Sexton, Thomas" |[[Thomas Sexton (Irish politician)|Thomas Sexton]] |[[North Kerry (UK Parliament constituency)|North Kerry]] |colspan=2 |[[Irish National Federation|INF]] |? |- |{{Sorteerdatum|1896|4|24}} |data-sort-value="Hunter, William" |[[William Hunter (Aberdeen MP)|William Hunter]] |[[Aberdeen North (UK Parliament constituency)|Aberdeen North]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1896|11|20}} |data-sort-value="White, Martin" |[[Martin White (politician)|Martin White]] |[[Forfar (UK Parliament constituency)|Forfar]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1897|1|16}} |data-sort-value="Wigram, Alfred" |[[Alfred Wigram]] |[[Romford (UK Parliament constituency)|Romford]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1897|2|2}} |data-sort-value="Trevelyan, Bt, Sir George" |[[Sir George Trevelyan, 2nd Baronet|Sir George Trevelyan, Bt]] |[[Glasgow Bridgeton (UK Parliament constituency)|Glasgow Bridgeton]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1897|2|4}} |data-sort-value="Combe, Charles Harvey" |[[Charles Harvey Combe]] |[[Chertsey (UK Parliament constituency)|Chertsey]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1898|2|5}} |data-sort-value="Hopkinson, Alfred" |[[Alfred Hopkinson]] |[[Cricklade (UK Parliament constituency)|Cricklade]] |colspan=2 |[[Liberal Unionist Party|LU]] |? |- |{{Sorteerdatum|1898|4|22}} |data-sort-value="Taylor, Francis" |[[Francis Taylor (MP)|Francis Taylor]] |[[South Norfolk (UK Parliament constituency)|South Norfolk]] |colspan=2 |[[Liberal Unionist Party|LU]] |? |- |{{Sorteerdatum|1898|7|2}} |data-sort-value="Palmer, James Dampier" |[[James Dampier Palmer]] |[[Gravesend (UK Parliament constituency)|Gravesend]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1898|7|21}} |data-sort-value="Doughty, George" |[[George Doughty (politician)|George Doughty]] |[[Great Grimsby (UK Parliament constituency)|Great Grimsby]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1899|2|7}} |data-sort-value="Kenrick, William" |[[William Kenrick (Birmingham MP)|William Kenrick]] |[[Birmingham North (UK Parliament constituency)|Birmingham North]] |colspan=2 |[[Liberal Unionist Party|LU]] |? |- |{{Sorteerdatum|1899|2|17}} |data-sort-value="Wayman, Thomas" |[[Thomas Wayman]] |[[Elland (UK Parliament constituency)|Elland]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1899|6|16}} |data-sort-value="Austin, Bt, Sir John" |[[Sir John Austin, 1st Baronet|Sir John Austin, Bt]] |[[Osgoldcross (UK Parliament constituency)|Osgoldcross]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1899|7|1}} |data-sort-value="Webster, Robert Grant" |[[Robert Grant Webster]] |[[St Pancras East (UK Parliament constituency)|St Pancras East]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1899|10|26}} |data-sort-value="Northcote, Hon. Henry" |[[Henry Northcote, 1st Baron Northcote|Hon. Henry Northcote]] |[[Exeter (UK Parliament constituency)|Exeter]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |} ==1900 tot 1949== {| class="wikitable sortable collapsible plainrowheaders" !Datum !Lid<ref name="ppd">{{cite book |title=Parliamentary papers |volume=62, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=L1ETAAAAYAAJ|last1=House of Commons |first1=Great Britain. Parliament |year=1878}}</ref> !Kiesafdeling !colspan=2 |Party !class="unsortable" |Reden vir bedanking |- |{{Sorteerdatum|1900|1|26}}<ref>{{London Gazette|issue=27157 |page=519 |date=26 January 1900}}</ref> |data-sort-value="Beresford, Lord Charles" |[[Lord Charles Beresford]] |[[City of York (UK Parliament constituency)|City of York]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as tweede in bevel van die [[Mediterranean Fleet|Middellandse See-vloot]]. |- |{{Sorteerdatum|1900|1|27}}<ref>{{London Gazette|issue=27159 |page=606 |date=30 January 1900}}</ref> |data-sort-value="Collery, Bernard" |[[Bernard Collery]] |[[North Sligo]] |colspan=2 |[[Irish National Federation|INF]] |? |- |{{Sorteerdatum|1900|3|14}} |data-sort-value="Hubbard, Evelyn" |[[Evelyn Hubbard]] |[[Brixton (UK Parliament constituency)|Brixton]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Op advies van sy dokters<ref>{{cite news |work=The Times |title=Election intelligence|date=12 March 1900 |page=10 |issue=36087}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1900|12|11}} |data-sort-value="White Ridley, Bt, Sir Matthew" |[[Matthew White Ridley, 1st Viscount Ridley|Sir Matthew White Ridley, Bt]] |[[Blackpool (UK Parliament constituency)|Blackpool]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1902|1|9}}<ref>{{London Gazette |issue=27396 |date=10 January 1902 |page=219}}</ref> |data-sort-value="Hoare, Edward Brodie" |[[Edward Brodie Hoare]] |[[Hampstead (UK Parliament constituency)|Hampstead]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>{{cite news |title=Election Intelligence|work=[[The Times]]|date=8 January 1902|page=4}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1902|2|1}}<ref>{{London Gazette |issue=27403 |date=4 February 1902 |page=709}}</ref> |data-sort-value="McCartan, Michael" |[[Michael McCartan]] |[[South Down (UK Parliament constituency)|South Down]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |Swak gesondheid |- |{{Sorteerdatum|1902|2|7}}<ref>{{London Gazette|issue=27405|page=843|date=11 February 1902}}</ref> |data-sort-value="Daly, James" |[[James Daly (Irish nationalist politician)|James Daly]] |[[South Monaghan]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |Die weiering van partyleiers om die name te publiseer van dié lede wat betaling uit die Parlementêre fonds ontvang het en dié wat nie het nie<ref>{{cite news |work=The Times |title=Election intelligence|date=8 February 1902 |page=12 |issue=36686}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1902|4|18}}<ref>{{London Gazette|issue=27427 |page=2687 |date=22 April 1902}}</ref> |data-sort-value="Hughes, Edwin" |[[Edwin Hughes (MP)|Edwin Hughes]] |[[Woolwich (UK Parliament constituency)|Woolwich]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1902|10|7}}<ref>{{London Gazette|issue=27481 |page=6409 |date=10 October 1902}}</ref> |data-sort-value="Wason, Cathcart" |[[Cathcart Wason]] |[[Orkney and Shetland (UK Parliament constituency)|Orkney and Shetland]] |colspan=2 |[[Liberal Unionist Party|LU]] |Om weer as Onafhanklike Liberaal te staan. |- |{{Sorteerdatum|1902|10|27}} |data-sort-value="Warr, Augustus Frederick" |[[Augustus Frederick Warr]] |[[Liverpool East Toxteth (UK Parliament constituency)|Liverpool East Toxteth]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Het die werklas van die Parlement onverenigbaar gevind met sy regswerk in Liverpool en sy vrou se langdurige siekte.<ref>{{cite news |work=The Times |title=Election Intelligence |date=27 October 1902 |page=10 |issue=36909}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1903|2|17}}<ref>{{London Gazette|issue=27526|page=1129|date=20 February 1903}}</ref> |data-sort-value="Lecky, William Edward Hartpole" |[[William Edward Hartpole Lecky]] |[[Dublin University (constituency)|Dublin University]] |colspan=2 |[[Liberal Unionist Party|LU]] |Swak gesondheid<ref>{{cite encyclopedia |last=Prothero |first=George Walter |author-link=George Prothero |title=Lecky, William Edward Hartpole |url=https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1912_supplement/Lecky,_William_Edward_Hartpole |editor-last=Lee |editor-first=Sidney |encyclopedia=Dictionary of National Biography (2nd supplement) |volume=2 |location=London |publisher=Smith, Elder & Co |year=1912}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1903|3|5}} |data-sort-value="Archdale, Edward" |[[Sir Edward Archdale, 1st Baronet|Edward Archdale]] |[[North Fermanagh]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1904|1|1}} |data-sort-value="O'Brien, William" |[[William O'Brien]] |[[Cork City (UK Parliament constituency)|Cork City]] |colspan=2 |[[All-for-Ireland League|AFIL]] |? |- |{{Sorteerdatum|1904|3|22}} |data-sort-value="Seely, J. E. B." |[[J. E. B. Seely, 1st Baron Mottistone|J. E. B. Seely]] |[[Isle of Wight (UK Parliament constituency)|Isle of Wight]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Om weer as [[Independent Conservative|Onafhanklike Konserwatief]] te staan |- |{{Sorteerdatum|1904|6|8}} |data-sort-value="Lockie, John" |[[John Lockie]] |[[Plymouth Devonport]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid |- |{{Sorteerdatum|1904|6|16}} |data-sort-value="Fyler, John Arthur" |[[John Arthur Fyler]] |[[Chertsey (UK Parliament constituency)|Chertsey]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Bankrotskap |- |{{Sorteerdatum|1905|2|11}} |data-sort-value="Willox, John Archibald" |[[John Archibald Willox]] |[[Liverpool Everton]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid |- |{{Sorteerdatum|1905|6|28}} |data-sort-value="Hill, Arthur" |[[Arthur Hill (politician)|Arthur Hill]] |[[West Down (UK Parliament constituency)|West Down]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1906|3|19}} |data-sort-value="Broadhurst, Henry" |[[Henry Broadhurst]] |[[Leicester (UK Parliament constituency)|Leicester]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1906|5|7}} |data-sort-value="Harris, Frederick Rutherfoord" |[[Frederick Rutherfoord Harris]] |[[Dulwich (UK Parliament constituency)|Dulwich]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1906|6|11}} |data-sort-value="Legge, Heneage" |[[Heneage Legge (1845–1911)|Heneage Legge]] |[[Westminster St George's]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1906|12|10}} |data-sort-value="Sheehan, Daniel" |[[D. D. Sheehan|Daniel Sheehan]] |[[Mid Cork]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |Om weer as [[Independent Nationalist|Onafhanklike Nasionalis]] te staan |- |{{Sorteerdatum|1907|2|12}} |data-sort-value="Reckitt, Harold James" |[[Harold James Reckitt]] |[[Brigg (UK Parliament constituency)|Brigg]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1907|5|1}} |data-sort-value="Evans-Gordon, William" |[[William Evans-Gordon]] |[[Stepney (UK Parliament constituency)|Stepney]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1907|6|10}} |data-sort-value="Cogan, Denis Joseph" |[[Denis Joseph Cogan]] |[[East Wicklow]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1907|7|1}} |data-sort-value="O'Mara, James" |[[James O'Mara]] |[[South Kilkenny]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1907|8|15}} |data-sort-value="Blake, Edward" |[[Edward Blake]] |[[South Longford]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Swak gesondheid na 'n [[Beroerte|beroerte]] |- |{{Sorteerdatum|1908|1|22}} |data-sort-value="McArthur, William Alexander" |[[William Alexander McArthur]] |[[St Austell (UK Parliament constituency)|St Austell]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1908|2|22}} |data-sort-value="Cros, Harvey du" |[[Harvey du Cros]] |[[Hastings (UK Parliament constituency)|Hastings]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid |- |{{Sorteerdatum|1908|4|23}} |data-sort-value="Fowler, Henry" |[[Henry Fowler, 1st Viscount Wolverhampton|Henry Fowler]] |[[Wolverhampton East (UK Parliament constituency)|Wolverhampton East]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Tot die adelstand verhef as [[Viscount Wolverhampton|Burggraaf Wolverhampton]] |- |{{Sorteerdatum|1908|4|28}} |data-sort-value="Robertson, Edmund" |[[Edmund Robertson, 1st Baron Lochee|Edmund Robertson]] |[[Dundee (UK Parliament constituency)|Dundee]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Tot die adelstand verhef as Baron Lochee |- |{{Sorteerdatum|1908|6|29}} |data-sort-value="Philipps, John" |[[John Philipps, 1st Viscount St Davids|John Philipps]] |[[Pembrokeshire (UK Parliament constituency)|Pembrokeshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1909|2|10}} |data-sort-value="Sinclair, John" |[[John Sinclair, 1st Baron Pentland|John Sinclair]] |[[Forfar (UK Parliament constituency)|Forfar]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1909|3|27}} |data-sort-value="O'Brien, William" |[[William O'Brien]] |[[Cork City (UK Parliament constituency)|Cork City]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1909|4|23}} |data-sort-value="Langley, J. Batty" |[[J. Batty Langley]] |[[Sheffield Attercliffe]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1909|6|25}} |data-sort-value="Samuel, Herbert" |[[Herbert Samuel, 1st Viscount Samuel|Herbert Samuel]] |[[Cleveland (UK Parliament constituency)|Cleveland]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1910|2|22}} |data-sort-value="Holland, Bt, Sir William" |[[William Holland, 1st Baron Rotherham|Sir William Holland, Bt]] |[[Rotherham (UK Parliament constituency)|Rotherham]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1911|2|20}} |data-sort-value="Wilson, Thomas Fleming" |[[Thomas Fleming Wilson]] |[[North East Lanarkshire (UK Parliament constituency)|North East Lanarkshire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1911|3|15}} |data-sort-value="Compton, Lord Alwyne" |[[Lord Alwyne Compton (politician)|Lord Alwyne Compton]] |[[Brentford (UK Parliament constituency)|Brentford]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1911|4|27}} |data-sort-value="Morpeth, Viscount" |[[Charles Howard, 10th Earl of Carlisle|Viscount Morpeth]] |[[Birmingham South (UK Parliament constituency)|Birmingham South]] |colspan=2 |[[Liberal Unionist Party|LU]] |? |- |{{Sorteerdatum|1911|6|28}} |data-sort-value="Ashton, Thomas" |[[Thomas Ashton, 1st Baron Ashton of Hyde|Thomas Ashton]] |[[Luton (UK Parliament constituency)|Luton]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1911|7|4}} |data-sort-value="Fuller-Acland-Hood, Bt, Sir Alexander" |[[Alexander Fuller-Acland-Hood, 1st Baron St Audries|Sir Alexander Fuller-Acland-Hood, Bt]] |[[Wellington (Somerset) (UK Parliament constituency)|Wellington]] |colspan=2 |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|CU]] |? |- |{{Sorteerdatum|1911|7|5}} |data-sort-value="Muldoon, John" |[[John Muldoon (politician)|John Muldoon]] |[[East Wicklow]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1911|10|27}} |data-sort-value="Emmott, Alfred" |[[Alfred Emmott, 1st Baron Emmott|Alfred Emmott]] |[[Oldham (UK Parliament constituency)|Oldham]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1912|3|8}} |data-sort-value="Kirkwood, John Hendley Morrison" |[[John Hendley Morrison Kirkwood]] |[[South East Essex (UK Parliament constituency)|South East Essex]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1912|3|13}} |data-sort-value="Rankin, Bt, Sir James" |[[Sir James Rankin, 1st Baronet|Sir James Rankin, Bt]] |[[Leominster (UK Parliament constituency)|Leominster]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1912|5|16}} |data-sort-value="Bottomley, Horatio" |[[Horatio Bottomley]] |[[Hackney South]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1912|7|30}} |data-sort-value="Kemp, George" |[[George Kemp, 1st Baron Rochdale|George Kemp]] |[[Manchester North West]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1912|11|14}} |data-sort-value="Lansbury, George" |[[George Lansbury]] |[[Bow and Bromley]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1913|2|5}} |data-sort-value="Balniel, Lord" |[[David Lindsay, 27th Earl of Crawford|Lord Balniel]] |[[Chorley (UK Parliament constituency)|Chorley]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1913|6|2}} |data-sort-value="Kimber, Bt, Sir Henry" |[[Sir Henry Kimber, 1st Baronet|Sir Henry Kimber, Bt]] |[[Wandsworth (UK Parliament constituency)|Wandsworth]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1914|1|19}} |data-sort-value="O'Brien, William" |[[William O'Brien]] |[[Cork City (UK Parliament constituency)|Cork City]] |colspan=2 |[[All-for-Ireland League|AFIL]] |? |- |{{Sorteerdatum|1914|5|26}} |data-sort-value="Hazleton, Richard" |[[Richard Hazleton]] |[[North Galway]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1914|7|7}} |data-sort-value="Chamberlain, Austen" |[[Austen Chamberlain]] |[[East Worcestershire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Om [[Birmingham West (UK Parliament constituency)|Birmingham West]] te betwis |- |{{Sorteerdatum|1915|2|16}} |data-sort-value="Castlereagh, Viscount" |[[Charles Vane-Tempest-Stewart, 7th Marquess of Londonderry|Viscount Castlereagh]] |[[Maidstone (UK Parliament constituency)|Maidstone]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1915|12|3}} |data-sort-value="Walker, William" |[[William Walker, 1st Baron Wavertree|William Walker]] |[[Widnes (UK Parliament constituency)|Widnes]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|1|6}} |data-sort-value="Henderson, Bt, Sir Alexander" |[[Alexander Henderson, 1st Baron Faringdon|Sir Alexander Henderson, Bt]] |[[Westminster St George's]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|1|13}} |data-sort-value="Levy-Lawson, Hon. Harry" |[[Harry Levy-Lawson, 1st Viscount Burnham|Hon. Harry Levy-Lawson]] |[[Mile End (UK Parliament constituency)|Mile End]] |colspan=2 |[[Liberal Unionist Party|LU]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|2|22}} |data-sort-value="Yerburgh, Robert" |[[Robert Yerburgh]] |[[City of Chester (UK Parliament constituency)|City of Chester]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|2|24}} |data-sort-value="Rolleston, John" |[[John Rolleston (British politician)|John Rolleston]] |[[Hertford (UK Parliament constituency)|Hertford]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|3|6}} |data-sort-value="Logan, Paddy" |[[Paddy Logan (politician)|Paddy Logan]] |[[Harborough (UK Parliament constituency)|Harborough]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|4|8}} |data-sort-value="Chaplin, Henry" |[[Henry Chaplin, 1st Viscount Chaplin|Henry Chaplin]] |[[Wimbledon (UK Parliament constituency)|Wimbledon]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|8|7}} |data-sort-value="Pole-Carew, Reginald" |[[Reginald Pole Carew|Reginald Pole-Carew]] |[[Bodmin (UK Parliament constituency)|Bodmin]] |colspan=2 |[[Liberal Unionist Party|LU]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|10|10}} |data-sort-value="Cassel, Felix" |[[Felix Cassel]] |[[St Pancras West]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|11|27}} |data-sort-value="Ronaldshay, The Earl of" |[[Lawrence Dundas, 2nd Marquess of Zetland|The Earl of Ronaldshay]] |[[Hornsey (UK Parliament constituency)|Hornsey]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|12|16}} |data-sort-value="Stuart-Wortley, Charles" |[[Charles Stuart-Wortley, 1st Baron Stuart of Wortley|Charles Stuart-Wortley]] |[[Sheffield Hallam (UK Parliament constituency)|Sheffield Hallam]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1916|12|21}} |data-sort-value="Dewar, Bt, Sir John" |[[John Dewar, 1st Baron Forteviot|Sir John Dewar, Bt]] |[[Inverness-shire (UK Parliament constituency)|Inverness-shire]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1917|2|10}} |data-sort-value="Tullibardine, The Marquess of" |[[John Stewart-Murray, 8th Duke of Atholl|The Marquess of Tullibardine]] |[[West Perthshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1917|3|22}} |data-sort-value="Annesley, Arthur" |[[Arthur Annesley, 11th Viscount Valentia|Arthur Annesley]] |[[Oxford (UK Parliament constituency)|Oxford]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1917|5|7}} |data-sort-value="Lyell, Charles Henry" |[[Charles Henry Lyell]] |[[Edinburgh South (UK Parliament constituency)|Edinburgh South]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1917|6|19}} |data-sort-value="Lockwood, Amelius" |[[Amelius Lockwood, 1st Baron Lambourne|Amelius Lockwood]] |[[Epping (UK Parliament constituency)|Epping]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1918|1|12}} |data-sort-value="Lonsdale, Bt, Sir John" |[[John Lonsdale, 1st Baron Armaghdale|Sir John Lonsdale, Bt]] |[[Mid Armagh (UK Parliament constituency)|Mid Armagh]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1918|3|14}} |data-sort-value="Redmond, William" |[[William Redmond (1886–1932)|William Redmond]] |[[East Tyrone (UK Parliament constituency)|East Tyrone]] |colspan=2 |[[Irish Parliamentary Party|IPP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1918|6|12}} |data-sort-value="Faber, Denison" |[[Denison Faber, 1st Baron Wittenham|Denison Faber]] |[[Clapham (UK Parliament constituency)|Clapham]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1918|11|4}} |data-sort-value="Healy, Timothy Michael" |[[Timothy Michael Healy]] |[[North East Cork (UK Parliament constituency)|North East Cork]] |colspan=2 |[[All-for-Ireland League|AFIL]] |? |- |{{Sorteerdatum|1919|3|21}} |data-sort-value="McCalmont, Robert" |[[Robert McCalmont]] |[[East Antrim (UK Parliament constituency)|East Antrim]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as bevelvoerder van die [[Irish Guards]] |- |{{Sorteerdatum|1919|10|22}} |data-sort-value="Taylor, John Wilkinson" |[[John Wilkinson Taylor (politician)|John Wilkinson Taylor]] |[[Chester-le-Street (UK Parliament constituency)|Chester-le-Street]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1919|10|29}} |data-sort-value="Astor, Hon. Waldorf" |[[Waldorf Astor, 2nd Viscount Astor|Hon. Waldorf Astor]] |[[Plymouth Sutton]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1919|12|2}} |data-sort-value="Forster, Henry" |[[Henry Forster, 1st Baron Forster|Henry Forster]] |[[Sevenoaks (UK Parliament constituency)|Sevenoaks]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1920|2|8}} |data-sort-value="Crooks, Will" |[[Will Crooks]] |[[Woolwich East (UK Parliament constituency)|Woolwich East]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1920|2|15}} |data-sort-value="Arnold, Sydney" |[[Sydney Arnold, 1st Baron Arnold|Sydney Arnold]] |[[Penistone (UK Parliament constituency)|Penistone]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1920|3|9}} |data-sort-value="Wardle, George" |[[George Wardle]] |[[Stockport (UK Parliament constituency)|Stockport]] |colspan=2 |[[Coalition Labour|Co Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1920|3|25}} |data-sort-value="Clyde, James" |[[James Avon Clyde, Lord Clyde|James Clyde]] |[[Edinburgh North (UK Parliament constituency)|Edinburgh North]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1920|7|7}} |data-sort-value="Peel, Robert Francis" |[[Robert Francis Peel]] |[[Woodbridge (UK Parliament constituency)|Woodbridge]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1920|11|25}} |data-sort-value="Brace, William" |[[William Brace]] |[[Abertillery (UK Parliament constituency)|Abertillery]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1920|12|17}} |data-sort-value="Duncannon, Viscount" |[[Vere Ponsonby, 9th Earl of Bessborough|Viscount Duncannon]] |[[Dover (UK Parliament constituency)|Dover]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1921|3|18}} |data-sort-value="Boles, Dennis" |[[Sir Dennis Boles, 1st Baronet|Dennis Boles]] |[[Taunton (UK Parliament constituency)|Taunton]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1921|4|15}} |data-sort-value="Talbot, Lord Edmund" |[[Edmund FitzAlan-Howard, 1st Viscount FitzAlan of Derwent|Lord Edmund Talbot]] |[[Chichester (UK Parliament constituency)|Chichester]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1921|5|24}} |data-sort-value="Long, Walter" |[[Walter Long, 1st Viscount Long|Walter Long]] |[[Westminster St George's]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1922|1|9}} |data-sort-value="Knights, Henry Newton" |[[Henry Newton Knights]] |[[Camberwell North (UK Parliament constituency)|Camberwell North]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1922|2|27}} |data-sort-value="Morison, Thomas Brash" |[[Thomas Brash Morison]] |[[Inverness (UK Parliament constituency)|Inverness]] |colspan=2 |[[Coalition Liberal|Co Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1922|5|26}} |data-sort-value="Mount, Bt, Sir William" |[[Sir William Mount, 1st Baronet|Sir William Mount, Bt]] |[[Newbury (UK Parliament constituency)|Newbury]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1922|11|27}} |data-sort-value="Cayzer, Herbert" |[[Herbert Cayzer, 1st Baron Rotherwick|Herbert Cayzer]] |[[Portsmouth South]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1923|2|13}} |data-sort-value="Worsfold, Thomas" |[[Sir Thomas Worsfold, 1st Baronet|Thomas Worsfold]] |[[Mitcham (UK Parliament constituency)|Mitcham]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1923|2|15}} |data-sort-value="Rutherford, William" |[[Sir William Rutherford, 1st Baronet|William Rutherford]] |[[Liverpool Edge Hill]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1923|11|10}} |data-sort-value="Shaw, Hon. Alexander" |[[Alexander Shaw, 2nd Baron Craigmyle|Hon. Alexander Shaw]] |[[Kilmarnock (UK Parliament constituency)|Kilmarnock]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1924|4|26}} |data-sort-value="Houston, Bt, Sir Robert" |[[Sir Robert Houston, 1st Baronet|Sir Robert Houston, Bt]] |[[Liverpool West Toxteth (UK Parliament constituency)|Liverpool West Toxteth]] |colspan=2 |[[Coalition Conservative|Co Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1924|7|19}} |data-sort-value="Ellis-Griffith, Bt, Sir Ellis" |[[Sir Ellis Ellis-Griffith, 1st Baronet|Sir Ellis Ellis-Griffith, Bt]] |[[Carmarthen (UK Parliament constituency)|Carmarthen]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1925|5|25}} |data-sort-value="Baird, Bt, Sir John" |[[John Baird, 1st Viscount Stonehaven|Sir John Baird, Bt]] |[[Ayr Burghs]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1926|2|15}} |data-sort-value="Fisher, Herbert" |[[H. A. L. Fisher|Herbert Fisher]] |[[Combined English Universities]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1926|4|30}} |data-sort-value="Ashmead-Bartlett, Ellis" |[[Ellis Ashmead-Bartlett]] |[[Hammersmith North (UK Parliament constituency)|Hammersmith North]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1926|8|24}} |data-sort-value="Howard, Hon. Donald" |[[Donald Howard, 3rd Baron Strathcona and Mount Royal|Hon. Donald Howard]] |[[North Cumberland]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1926|11|4}} |data-sort-value="Kenworthy, Hon. Joseph" |[[Joseph Kenworthy, 10th Baron Strabolgi|Hon. Joseph Kenworthy]] |[[Kingston upon Hull Central]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1926|11|30}} |data-sort-value="Davison, John" |[[John Davison (politician)|John Davison]] |[[Smethwick (UK Parliament constituency)|Smethwick]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1927|3|9}} |data-sort-value="Haden-Guest, Leslie" |[[Leslie Haden-Guest, 1st Baron Haden-Guest|Leslie Haden-Guest]] |[[Southwark North]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1927|6|9}} |data-sort-value="Dalziel, Bt, Sir Davison" |[[Davison Dalziel, 1st Baron Dalziel of Wooler|Sir Davison Dalziel, Bt]] |[[Brixton (UK Parliament constituency)|Brixton]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1928|6|7}} |data-sort-value="Mond, Bt, Sir Alfred" |[[Alfred Mond, 1st Baron Melchett|Sir Alfred Mond, Bt]] |[[Carmarthen (UK Parliament constituency)|Carmarthen]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1928|6|18}} |data-sort-value="Blades, Bt, Sir Rowland" |[[Rowland Blades, 1st Baron Ebbisham|Sir Rowland Blades, Bt]] |[[Epsom (UK Parliament constituency)|Epsom]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1929|7|12}} |data-sort-value="Jowitt, William" |[[William Jowitt, 1st Earl Jowitt|William Jowitt]] |[[Preston (UK Parliament constituency)|Preston]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1930|4|9}} |data-sort-value="Spero, Ernest" |[[Ernest Spero]] |[[Fulham West]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1930|6|17}} |data-sort-value="Buxton, Noel" |[[Noel Noel-Buxton, 1st Baron Noel-Buxton|Noel Buxton]] |[[North Norfolk (UK Parliament constituency)|North Norfolk]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1931|2|3}} |data-sort-value="Davidson, John Humphrey" |[[John Humphrey Davidson]] |[[Fareham (UK Parliament constituency)|Fareham]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1931|2|16}} |data-sort-value="Morrison, Hugh" |[[Hugh Morrison (UK politician)|Hugh Morrison]] |[[Salisbury (UK Parliament constituency)|Salisbury]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1931|4|20}} |data-sort-value="Herbert, Sidney" |[[Sir Sidney Herbert, 1st Baronet|Sidney Herbert]] |[[Scarborough and Whitby]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1931|6|3}} |data-sort-value="Tinné, John" |[[John Tinné]] |[[Liverpool Wavertree]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1932|4|4}} |data-sort-value="Moore, Newton" |[[Newton Moore]] |[[Richmond (Surrey) (UK Parliament constituency)|Richmond upon Thames]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1932|6|7}} |data-sort-value="Hutchinson, Sir Robert" |[[Robert Hutchison, 1st Baron Hutchison of Montrose|Sir Robert Hutchinson]] |[[Montrose Burghs]] |colspan=2 |[[National Liberal Party (UK, 1931)|N Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1933|2|6}} |data-sort-value="Herbert, George" |[[George Herbert (politician)|George Herbert]] |[[Rotherham (UK Parliament constituency)|Rotherham]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1934|2|16}} |data-sort-value="Lymington, Viscount" |[[Gerard Wallop, 9th Earl of Portsmouth|Viscount Lymington]] |[[Basingstoke (UK Parliament constituency)|Basingstoke]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1934|5|30}} |data-sort-value="Erskine, Lord" |[[John Erskine, Lord Erskine|Lord Erskine]] |[[Weston-super-Mare (UK Parliament constituency)|Weston-super-Mare]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1935|5|22}} |data-sort-value="Buchan, John" |[[John Buchan]] |[[Combined Scottish Universities]] |colspan=2 |[[Unionist Party (Scotland)|UP]] |Na sy aanstelling as [[Governor General of Canada|goewerneur-generaal van Kanada]] |- |{{Sorteerdatum|1935|7|9}} |data-sort-value="Young, Hilton" |[[Hilton Young, 1st Baron Kennet|Hilton Young]] |[[Sevenoaks (UK Parliament constituency)|Sevenoaks]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1936|4|18}} |data-sort-value="Borodale, Viscount" |[[David Beatty, 2nd Earl Beatty|Viscount Borodale]] |[[Peckham (UK Parliament constituency)|Peckham]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1936|6|11}} |data-sort-value="Thomas, James Henry" |[[James Henry Thomas]] |[[Derby (UK Parliament constituency)|Derby]] |colspan=2 |[[National Labour Organisation|N Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1936|10|19}} |data-sort-value="Kirkpatrick, William" |[[William Kirkpatrick (Conservative politician)|William Kirkpatrick]] |[[Preston (UK Parliament constituency)|Preston]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1937|1|14}} |data-sort-value="Fraser, Ian" |[[Ian Fraser, Baron Fraser of Lonsdale|Ian Fraser]] |[[St Pancras North (UK Parliament constituency)|St Pancras North]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1937|3|16}} |data-sort-value="Dunne, Philip Russell Rendel" |[[Philip Russell Rendel Dunne]] |[[Stalybridge and Hyde]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1937|5|25}} |data-sort-value="Horne, Robert Stevenon" |[[Robert Horne, 1st Viscount Horne of Slamannan|Robert Stevenon Horne]] |[[Glasgow Hillhead]] |colspan=2 |[[Unionist Party (Scotland)|UP]] |? |- |{{Sorteerdatum|1937|6|1}} |data-sort-value="Baldwin, Stanley" |[[Stanley Baldwin]] |[[Bewdley (UK Parliament constituency)|Bewdley]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1937|6|3}} |data-sort-value="Runciman, Hon. Walter" |[[Walter Runciman, 1st Viscount Runciman of Doxford|Hon. Walter Runciman]] |[[St Ives (UK Parliament constituency)|St Ives]] |colspan=2 |[[National Liberal Party (UK, 1931)|N Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1937|10|26}} |data-sort-value="Percy, Lord Eustace" |[[Eustace Percy, 1st Baron Percy of Newcastle|Lord Eustace Percy]] |[[Hastings (UK Parliament constituency)|Hastings]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |- |{{Sorteerdatum|1938|11|28}} |data-sort-value="Atholl, The Duchess of" |[[Katharine Stewart-Murray, Duchess of Atholl|The Duchess of Atholl]] |[[Kinross and Western Perthshire]] |colspan=2 |[[Unionist Party (Scotland)|UP]] |Uit protes teen die paaiing van [[Adolf Hitler]].<ref>{{cite book|title=The Lives of Scottish Women|last=Knox|first=William|year=2006|publisher=Edinburgh University Press|location=Edinburgh|isbn=978-0-7486-1788-3|page=175|url=https://books.google.com/books?id=FR3oUZO71KUC&pg=PA175|archive-date=8 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211108111226/https://books.google.com/books?id=FR3oUZO71KUC&q=%22Duchess+of+Atholl%22+resign&pg=PA175|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1939|3|27}} |data-sort-value="Hope, Hon. Arthur" |[[Arthur Hope, 2nd Baron Rankeillour|Hon. Arthur Hope]] |[[Birmingham Aston]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1939|7|1}} |data-sort-value="Herbert, John" |[[John Herbert (Conservative politician)|John Herbert]] |[[Monmouth (UK Parliament constituency)|Monmouth]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1939|11|6}} |data-sort-value="Remer, John" |[[John Remer]] |[[Macclesfield (UK Parliament constituency)|Macclesfield]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1940|1|24}} |data-sort-value="Barrie, Sir Charles" |[[Charles Barrie, 1st Baron Abertay|Sir Charles Barrie]] |[[Southampton (UK Parliament constituency)|Southampton]] |colspan=2 |[[National Liberal Party (UK, 1931)|N Lib]] |? |- |{{Sorteerdatum|1940|1|29}} |data-sort-value="Anderson, Alan Garrett" |[[Alan Garrett Anderson]] |[[City of London (UK Parliament constituency)|City of London]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1940|2|8}} |data-sort-value="Birchall, John" |[[John Birchall]] |[[Leeds North East]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1940|4|10}} |data-sort-value="Grattan-Doyle, Nicholas" |[[Nicholas Grattan-Doyle]] |[[Newcastle upon Tyne North]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1940|6|18}} |data-sort-value="Nathan, Harry" |[[Harry Nathan, 1st Baron Nathan|Harry Nathan]] |[[Wandsworth Central]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Om 'n setel vir [[Ernest Bevin]] beskikbaar te stel |- |{{Sorteerdatum|1940|7|12}} |data-sort-value="Cruddas, Bernard" |[[Bernard Cruddas]] |[[Wansbeck (UK Parliament constituency)|Wansbeck]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1940|9|18}} |data-sort-value="Sinclair, Thomas" |[[Thomas Sinclair (politician, 1857–1940)|Thomas Sinclair]] |[[Queen's University of Belfast (UK Parliament constituency)|Queen's University of Belfast]] |colspan=2 |[[Ulster Unionist Party|UU]] |? |- |{{Sorteerdatum|1940|11|11}} |data-sort-value="Wolmer, Viscount" |[[Roundell Palmer, 3rd Earl of Selborne|Viscount Wolmer]] |[[Aldershot (UK Parliament constituency)|Aldershot]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Deur 'n [[writ of acceleration]] tot die Hoërhuis opgeroep in sy vader se [[Earl of Selborne|baronie van Selborne]] |- |{{Sorteerdatum|1941|4|3}} |data-sort-value="Roberts, Frederick" |[[Frederick Roberts (politician)|Frederick Roberts]] |[[West Bromwich (UK Parliament constituency)|West Bromwich]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1941|7|11}} |data-sort-value="Seely, Bt, Sir Hugh" |[[Hugh Seely, 1st Baron Sherwood|Sir Hugh Seely, Bt]] |[[Berwick-upon-Tweed (UK Parliament constituency)|Berwick-upon-Tweed]] |style="background:#FFD700" | |[[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)|Lib]] |Tot die adelstand verhef as [[Baron Sherwood]] |- |{{Sorteerdatum|1941|11|10}} |data-sort-value="Erskine, Lord" |[[John Erskine, Lord Erskine|Lord Erskine]] |[[Brighton (UK Parliament constituency)|Brighton]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |? |- |{{Sorteerdatum|1942|2|25}} |data-sort-value="Warrender, Bt, Sir Victor" |[[Victor Warrender, 1st Baron Bruntisfield|Sir Victor Warrender, Bt]] |[[Grantham (UK Parliament constituency)|Grantham]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Tot die adelstand verhef as [[Baron Bruntisfield]] |- |{{Sorteerdatum|1942|4|9}} |data-sort-value="Moore-Brabazon, John" |[[John Moore-Brabazon, 1st Baron Brabazon of Tara|John Moore-Brabazon]] |[[Wallasey (UK Parliament constituency)|Wallasey]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Het openlik die hoop uitgespreek dat Duitsland en Brittanje se bondgenoot, die Sowjetunie, wat destyds in die [[Slag van Stalingrad]] gewikkel was, mekaar sou vernietig.<ref>Arnold-Baker, Charles (1996, 2001): ''The Companion to British History.'' Routledge, London. {{ISBN|0-415-18583-1}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1942|7|9}} |data-sort-value="Macdonald, Gordon" |[[Gordon Macdonald, 1st Baron Macdonald of Gwaenysgor|Gordon Macdonald]] |[[Ince (UK Parliament constituency)|Ince]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as streekskontroleur van die [[Ministry of Fuel and Power]] vir die streek Lancashire, Cheshire en Noord-Wallis |- |{{Sorteerdatum|1943|1|14}} |data-sort-value="Colville, John" |[[John Colville, 1st Baron Clydesmuir|John Colville]] |[[Midlothian and Peebles Northern (UK Parliament constituency)|Midlothian and Peebles Northern]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as [[Governor of Bombay|goewerneur van Bombaai]] |- |{{Sorteerdatum|1943|9|20}} |data-sort-value="Burghley, Lord" |[[David Cecil, 6th Marquess of Exeter|Lord Burghley]] |[[Peterborough (UK Parliament constituency)|Peterborough]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as [[Governor of Bermuda|goewerneur van Bermuda]] |- |{{Sorteerdatum|1944|1|24}} |data-sort-value="Kennedy, Tom" |[[Tom Kennedy (Kirkcaldy MP)|Tom Kennedy]] |[[Kirkcaldy Burghs (UK Parliament constituency)|Kirkcaldy Burghs]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |? |- |{{Sorteerdatum|1944|2|7}} |data-sort-value="Wilson, Cecil" |[[Cecil Wilson (Labour politician)|Cecil Wilson]] |[[Sheffield Attercliffe]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Swak gesondheid |- |{{Sorteerdatum|1946|2|26}} |data-sort-value="Williams, Ted" |[[Edward Williams (UK politician)|Ted Williams]] |[[Ogmore (UK Parliament constituency)|Ogmore]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as [[British High Commissioner to Australia|Britse Hoë Kommissaris in Australië]]<ref>"High Commissioner in Australia", ''The Times'', 27 February 1946, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1946|5|24}} |data-sort-value="Douglas, Francis" |[[Francis Douglas, 1st Baron Douglas of Barloch|Francis Douglas]] |[[Battersea North (UK Parliament constituency)|Battersea North]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as goewerneur van Malta<ref>"New Governor of Malta", ''The Times'', 25 May 1946, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1946|10|2}} |data-sort-value="Shaw, Clarice" |[[Clarice Shaw]] |[[Kilmarnock (UK Parliament constituency)|Kilmarnock]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Swak gesondheid<ref>"Four by-elections", ''The Times'', 5 October 1946, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1946|10|16}} |data-sort-value="Orr, John Boyd" |[[John Boyd Orr, 1st Baron Boyd-Orr|John Boyd Orr]] |[[Combined Scottish Universities]] |style="background:#DCDCDC" | |[[Independent politician|Ind]] |Om te konsentreer op sy werk as direkteur-generaal van die [[Food and Agriculture Organization|Voedsel- en Landbou-organisasie]] |- |{{Sorteerdatum|1946|11|4}} |data-sort-value="Thomson, Bt, Sir Douglas" |[[Sir Douglas Thomson, 2nd Baronet|Sir Douglas Thomson, Bt]] |[[Aberdeen South (UK Parliament constituency)|Aberdeen South]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Druk van sakebelange<ref>"Two M.P.s to Resign", ''The Times'', 11 October 1946, p. 8.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1947|11|3}} |data-sort-value="Southby, Bt, Sir Archibald" |[[Sir Archibald Southby, 1st Baronet|Sir Archibald Southby, Bt]] |[[Epsom (UK Parliament constituency)|Epsom]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>"Resignation of Sir A. Southby", ''The Times'', 3 November 1947, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1948|3|1}} |data-sort-value="Williamson, Tom" |[[Tom Williamson, Baron Williamson|Tom Williamson]] |[[Brigg (UK Parliament constituency)|Brigg]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Om te konsentreer op sy werk as algemene sekretaris van die [[GMWU]] |- |{{Sorteerdatum|1948|7|2}} |data-sort-value="Buchanan, George" |[[George Buchanan (politician)|George Buchanan]] |[[Glasgow Gorbals]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as voorsitter van die [[National Assistance Board]]<ref>"Minister of Pensions Vacating Office", ''The Times'', 2 July 1948, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1949|12|19}} |data-sort-value="Lawson, Jack" |[[Jack Lawson]] |[[Chester-le-Street (UK Parliament constituency)|Chester-le-Street]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as ondervoorsitter van die National Parks Commission<ref>"Mr. Lawson, M.P., Resigns", ''The Times'', 21 December 1949, p. 4.</ref> |} ==1950 tot 1999== {| class="wikitable sortable collapsible plainrowheaders" !Datum !Lid<ref name="ppd"/> !Kiesafdeling !colspan=2 |Party !class="unsortable" |Reden vir bedanking |- |{{Sorteerdatum|1950|10|25}} |data-sort-value="Cripps, Hon. Sir Stafford" |[[Stafford Cripps|Hon. Sir Stafford Cripps]] |[[Bristol South East]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Mediese advies<ref>"Sir Stafford Cripps Resigns", ''The Times'', 20 October 1950, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1951|3|22}} |data-sort-value="Ross, Bt, Sir Ronald" |[[Sir Ronald Ross, 2nd Baronet|Sir Ronald Ross, Bt]] |[[Londonderry (UK Parliament constituency)|Londonderry]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as Agent van die Regering van Noord-Ierland in Londen |- |{{Sorteerdatum|1951|5|11}} |data-sort-value="Davies, Rhys" |[[Rhys Davies (politician)|Rhys Davies]] |[[Westhoughton (UK Parliament constituency)|Westhoughton]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Swak gesondheid<ref>"M.P. not to seek re-election", ''The Times'', 10 April 1951, p. 7.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1952|10|8}} |data-sort-value="O'Neill, Hon. Sir Hugh" |[[Hugh O'Neill, 1st Baron Rathcavan|Hon. Sir Hugh O'Neill]] |[[North Antrim (UK Parliament constituency)|North Antrim]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Uittrede<ref>"'Father' of Commons to Retire", ''The Times'', 5 July 1952, p. 6.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1953|1|21}} |data-sort-value="Schofield, Sidney" |[[Sidney Schofield]] |[[Barnsley (UK Parliament constituency)|Barnsley]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Persoonlike en huishoudelike redes<ref>"Two M.P.s to Resign", ''The Times'', 13 January 1953, p. 3.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1953|2|14}} |data-sort-value="Carson, Hon. Edward" |[[Edward Carson (Conservative politician)|Hon. Edward Carson]] |[[Isle of Thanet (UK Parliament constituency)|Isle of Thanet]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>"Mr. Edward Carson", ''The Times'', 18 February 1953, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1953|6|3}} |data-sort-value="Bennett, Peter" |[[Peter Bennett, 1st Baron Bennett of Edgbaston|Peter Bennett]] |[[Birmingham Edgbaston]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Tot die adelstand verhef as Baron Bennett of Edgbaston<ref>"Two by-elections", ''The Times'', 6 June 1953, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1953|10|27}} |data-sort-value="Field, William J." |[[William J. Field]] |[[Paddington North]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Skuldig bevind aan werwing vir onsedelike doeleindes<ref>"Mr. W. J. Field, M.P., To Resign", ''The Times'', 14 October 1953, p. 5."</ref> |- |{{Sorteerdatum|1954|1|15}} |data-sort-value="Law, Richard" |[[Richard Law, 1st Baron Coleraine|Richard Law]] |[[Haltemprice (UK Parliament constituency)|Haltemprice]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Tot die adelstand verhef as [[Baron Coleraine]]<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/31338 |title=Law, Richard Kidston |volume=1 |year=2004 |access-date=6 March 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/31338 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1954|2|12}} |data-sort-value="Cuthbert, William" |[[William Cuthbert]] |[[Arundel and Shoreham]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>"Conservative M.P.s' Resignations", ''The Times'', 17 February 1954, p. 8.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1954|10|3}} |data-sort-value="Marshall, Sidney" |[[Sidney Marshall]] |[[Sutton and Cheam]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>"Chiltern Hundreds for Sir Sidney Marshall", ''The Times'', 6 October 1954, p. 6.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1954|11|28}} |data-sort-value="Douglas-Hamilton, Lord Malcolm" |[[Lord Malcolm Douglas-Hamilton]] |[[Inverness (UK Parliament constituency)|Inverness]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid; om die ekonomiese ontwikkeling van die Hoogland deur private onderneming te help bevorder<ref>"M.P. for Inverness to Resign", ''The Times'', 3 December 1954, p. 8.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1956|5|7}} |data-sort-value="Williams, Gerald Wellington" |[[Gerald Wellington Williams]] |[[Tonbridge (UK Parliament constituency)|Tonbridge]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>"Conservative M.P. To Resign", ''The Times'', 28 April 1956, p. 6.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1956|11|26}} |data-sort-value="Evans, Stanley" |[[Stanley Evans]] |[[Wednesbury (UK Parliament constituency)|Wednesbury]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Deur sy [[Constituency Labour Party|kiesafdelings-Arbeidersparty]] versoek om te bedank nadat hy die Regering oor die [[Suezkrisis]] gesteun het |- |{{Sorteerdatum|1957|5|2}} |data-sort-value="Darling, William" |[[William Darling (politician)|William Darling]] |[[Edinburgh South (UK Parliament constituency)|Edinburgh South]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>"Sir William Darling Resigns Seat", ''The Times'', 4 May 1957, p 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1957|11|8}} |data-sort-value="Raikes, Victor" |[[Victor Raikes]] |[[Liverpool Garston]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Om 'n sakeaanstelling in [[Suid-Rhodesië]] te aanvaar<ref>"Sir Victor Raikes Resigns Seat", ''The Times'', 9 November 1957, p. 3.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1958|4|18}} |data-sort-value="Maude, Angus" |[[Angus Maude]] |[[Ealing South]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Om redakteur van ''[[The Sydney Morning Herald]]'' te word.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/44629 |title=Oxford DNB article:Maude, Angus (subscription needed) |last1=Garnett |first1=Mark |volume=1 |year=2004 |access-date=6 March 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/44629 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1961|6|1}} |data-sort-value="Ormsby-Gore, Hon. David" |[[David Ormsby-Gore, 5th Baron Harlech|Hon. David Ormsby-Gore]] |[[Oswestry (UK Parliament constituency)|Oswestry]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as [[British Ambassador to the United States|Britse ambassadeur in die Verenigde State]]<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/31518 |title=Oxford DNB article:Gore (William) David Ormsby (subscription needed) |year=2004 |access-date=6 March 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/31518 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1961|11|29}} |data-sort-value="Marquand, Hilary" |[[Hilary Marquand]] |[[Middlesbrough East]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as direkteur van die Institute of Labour Studies by die [[International Labour Office|Internasionale Arbeidsburo]]<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/31412 |title=Oxford DNB article: Marquand, Hilary (subscription needed) |year=2004 |access-date=6 March 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/31412 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1962|1|22}} |data-sort-value="Chetwynd, George" |[[George Chetwynd]] |[[Stockton-on-Tees (UK Parliament constituency)|Stockton-on-Tees]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as direkteur van die North East Development Council<ref>"Chiltern Hundreds for Mr. Chetwynd", ''The Times'', 23 January 1962, p. 10.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1963|6|6}} |data-sort-value="Profumo, John" |[[John Profumo]] |[[Stratford-on-Avon (UK Parliament constituency)|Stratford-on-Avon]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Het erken dat hy die Huis mislei het (die [[Profumo affair|Profumo-affêre]])<ref>{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article739657.ece|title=Times obituary: John Profumo|date=10 March 2006|newspaper=The Times|access-date=7 January 2009|first1=Charles|last1=Bremner|first2=David|last2=Robertson|archive-date=13 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070213222640/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article739657.ece|url-status=dead}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1964|3|9}} |data-sort-value="Smithers, Peter" |[[Peter Smithers]] |[[Winchester (UK Parliament constituency)|Winchester]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as [[Secretary General of the Council of Europe|sekretaris-generaal van die Raad van Europa]]<ref>{{cite web|url=https://www.ft.com/content/d59c413e-fbd6-11da-b1a1-0000779e2340|title=Sir Peter Smithers, model for 007, dies at 92|date=14 June 2006|work=Financial Times|access-date=7 January 2009|archive-date=19 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080319004625/http://www.ft.com/cms/s/0/d59c413e-fbd6-11da-b1a1-0000779e2340.html?nclick_check=1|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1965|6|24}} |data-sort-value="Marlowe, Anthony" |[[Anthony Marlowe]] |[[Hove (UK Parliament constituency)|Hove]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Mediese advies |- |{{Sorteerdatum|1967|9|29}} |data-sort-value="Roots, William" |[[William Roots]] |[[Kensington South]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid<ref>"Conservative MP to resign", ''The Times'', 30 September 1967, p. 1.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1968|1|15}} |data-sort-value="Hale, Leslie" |[[Leslie Hale, Baron Hale|Leslie Hale]] |[[Oldham West]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Swak gesondheid<ref>"Ill-health causes MP to resign", ''The Times'', 16 January 1968, p. 1.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1969|2|6}} |data-sort-value="Teeling, William" |[[William Teeling]] |[[Brighton Pavilion (UK Parliament constituency)|Brighton Pavilion]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Swak gesondheid |- |{{Sorteerdatum|1969|3|7}} |data-sort-value="Noel-Baker, Francis" |[[Francis Noel-Baker]] |[[Swindon (UK Parliament constituency)|Swindon]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Swak gesondheid<ref>"Swindon MP resigns his seat", ''The Times'', 8 March 1969, p. 1.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1971|1|11}} |data-sort-value="King, Horace" |[[Horace Maybray King, Baron Maybray-King|Horace King]] |[[Southampton Itchen]] !style="background:black" | |[[Speaker of the House of Commons (United Kingdom)|Speaker]] |Uittredende [[Speaker of the House of Commons (United Kingdom)|Speaker van die Laerhuis]] |- |{{Sorteerdatum|1972|3|30}} |data-sort-value="Gunter, Ray" |[[Ray Gunter]] |[[Southwark (UK Parliament constituency)|Southwark]] |style="background:#DCDCDC" | |[[Independent politician|Ind]] |Het die [[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Arbeidersparty]] verlaat; het besluit dit sou onbehoorlik wees om as onafhanklike aan te bly nadat hy as Arbeiderslid verkies is<ref>"Mr Gunter resigning: 'Improper to stay'", ''The Times'', 4 March 1972, p. 1</ref> |- |{{Sorteerdatum|1972|12|29}} |data-sort-value="Thomson, George" |[[George Thomson, Baron Thomson of Monifieth|George Thomson]] |[[Dundee East (UK Parliament constituency)|Dundee East]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as [[Europese Kommissaris]] |- |{{Sorteerdatum|1973|6|1}} |data-sort-value="Lambton, Antony" |[[Antony Lambton]] |[[Berwick-upon-Tweed (UK Parliament constituency)|Berwick-upon-Tweed]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Prostitusieskandaal |- |{{Sorteerdatum|1976|8|27}} |data-sort-value="Stonehouse, John" |[[John Stonehouse]] |[[Walsall North]] |style="background:#801818" | |[[English National Party|Eng Nat]] |Skuldig bevind op 18 aanklagte van diefstal en bedrog, gevonnis tot sewe jaar gevangenisstraf |- |{{Sorteerdatum|1976|11|12}} |data-sort-value="Lane, David" |[[David Lane (British politician)|David Lane]] |[[Cambridge (UK Parliament constituency)|Cambridge]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as voorsitter van die [[Commission for Racial Equality]]<ref>David Leigh, "Ex-Tory junior minister to head race body", ''The Times'', 30 July 1976, p. 4.</ref> |- |{{Sorteerdatum|1977|1|5}} |data-sort-value="Jenkins, Roy" |[[Roy Jenkins]] |[[Birmingham Stechford (UK Parliament constituency)|Birmingham Stechford]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as [[President of the European Commission|president van die Europese Kommissie]] |- |{{Sorteerdatum|1977|6|16}} |data-sort-value="Walden, Brian" |[[Brian Walden]] |[[Birmingham Ladywood]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Om 'n uitsaaijoernalis by ''[[Weekend World]]'' te word |- |{{Sorteerdatum|1978|4|6}} |data-sort-value="Rawlinson, Peter" |[[Peter Rawlinson, Baron Rawlinson of Ewell|Peter Rawlinson]] |[[Epsom and Ewell (UK Parliament constituency)|Epsom and Ewell]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Uittrede uit die Laerhuis; is 'n lewenslange adelstitel toegeken<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1522560/Lord-Rawlinson-of-Ewell.html|title=Lord Rawlinson of Ewell |type=obituary|date=29 June 2006|newspaper=The Daily Telegraph|access-date=24 January 2009|location=London|archive-date=13 May 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513211318/http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1522560/Lord-Rawlinson-of-Ewell.html|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1979|10|24}} |data-sort-value="Dodsworth, Geoffrey" |[[Geoffrey Dodsworth]] |[[South West Hertfordshire]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Mediese advies{{Feit|date=Maart 2019}} |- |{{Sorteerdatum|1982|11|1}} |data-sort-value="Mellish, Bob" |[[Bob Mellish, Baron Mellish|Bob Mellish]] |[[Bermondsey (UK Parliament constituency)|Bermondsey]] |style="background:#DCDCDC" | |[[Independent politician|Ind]] |Het die [[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Arbeidersparty]] verlaat uit verset teen die keuse van sy opvolger; om ondervoorsitter van die [[London Docklands Development Corporation]] te word<ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddnb.com/view/article/69859?docPos=3 |title=Mellish, Robert Joseph |year=2004 |access-date=24 January 2009 |doi=10.1093/ref:odnb/69859 |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |url-access=subscription}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1985|12|17}} |data-sort-value="Molyneaux, James" |[[James Molyneaux, Baron Molyneaux of Killead|James Molyneaux]] |[[Lagan Valley (UK Parliament constituency)|Lagan Valley]] |style="background:#48A5EE" | |[[Ulster Unionist Party|UUP]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Anglo-Irish Agreement|Anglo-Ierse Ooreenkoms]]<ref name="bbc1">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/82115.stm|title=Resignations|date=24 October 2008|work=BBC News|access-date=24 January 2009|archive-date=7 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090607012024/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/82115.stm|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1985|12|17}} |data-sort-value="Beggs, Roy" |[[Roy Beggs]] |[[East Antrim (UK Parliament constituency)|East Antrim]] |style="background:#48A5EE" | |[[Ulster Unionist Party|UUP]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Anglo-Irish Agreement|Anglo-Ierse Ooreenkoms]]<ref name="bbc1"/> |- |{{Sorteerdatum|1985|12|17}} |data-sort-value="McCusker, Harold" |[[Harold McCusker]] |[[Armagh (UK Parliament constituency)|Armagh]] |style="background:#48A5EE" | |[[Ulster Unionist Party|UUP]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Anglo-Irish Agreement|Anglo-Ierse Ooreenkoms]]<ref name="bbc1"/> |- |{{Sorteerdatum|1985|12|17}} |data-sort-value="Ross, William" |[[William Ross (Northern Irish politician)|William Ross]] |[[Londonderry (UK Parliament constituency)|Londonderry]] |style="background:#48A5EE" | |[[Ulster Unionist Party|UUP]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Anglo-Irish Agreement|Anglo-Ierse Ooreenkoms]]<ref name="bbc1"/> |- |{{Sorteerdatum|1985|12|17}} |data-sort-value="Taylor, John" |[[John Taylor, Baron Kilclooney|John Taylor]] |[[Strangford (UK Parliament constituency)|Strangford]] |style="background:#48A5EE" | |[[Ulster Unionist Party|UUP]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Anglo-Irish Agreement|Anglo-Ierse Ooreenkoms]]<ref name="bbc1"/> |- |{{Sorteerdatum|1985|12|17}} |data-sort-value="Kilfedder, James" |[[James Kilfedder]] |[[North Down (UK Parliament constituency)|North Down]] |style="background:#ffdead" | |[[UPUP]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Anglo-Irish Agreement|Anglo-Ierse Ooreenkoms]]<ref name="bbc1"/> |- |{{Sorteerdatum|1985|12|17}} |data-sort-value="Nicholson, Jim" |[[Jim Nicholson (Northern Ireland politician)|Jim Nicholson]] |[[Newry and Armagh (UK Parliament constituency)|Newry and Armagh]] |style="background:#48A5EE" | |[[Ulster Unionist Party|UUP]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Anglo-Irish Agreement|Anglo-Ierse Ooreenkoms]]<ref name="bbc1"/> |- |{{Sorteerdatum|1985|12|17}} |data-sort-value="McCrea, William" |[[William McCrea, Baron McCrea of Magherafelt and Cookstown|William McCrea]] |[[Mid Ulster (UK Parliament constituency)|Mid Ulster]] |style="background:#D46A4C" | |[[Demokratiese Unionisteparty|DUP]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Anglo-Irish Agreement|Anglo-Ierse Ooreenkoms]]<ref name="bbc1"/> |- |{{Sorteerdatum|1986|6|24}} |data-sort-value="Golding, John" |[[John Golding (British politician)|John Golding]] |[[Newcastle-under-Lyme (UK Parliament constituency)|Newcastle-under-Lyme]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Verkies as algemene sekretaris van die [[National Communications Union]]<ref>{{cite web|url=http://pawilton.net/keelealumni/KeeleLife/John_Golding.htm|title=Keele University Alumni Website|date=22 January 1999|newspaper=The Guardian|access-date=24 January 2009|archive-date=11 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011232612/http://pawilton.net/keelealumni/KeeleLife/John_Golding.htm|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1988|10|18}} |data-sort-value="Millan, Bruce" |[[Bruce Millan]] |[[Glasgow Govan (UK Parliament constituency)|Glasgow Govan]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as [[Europese Kommissaris]]<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/blogs/newsnight/michaelcrick/2008/09/hoon_madness.html|title=Newsnight – Michael Crick's Blog – Hoon Madness|date=24 September 2008|publisher=British Broadcasting Corporation|access-date=24 January 2009|archive-date=18 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090118171138/http://www.bbc.co.uk/blogs/newsnight/michaelcrick/2008/09/hoon_madness.html|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1989|5|18}} |data-sort-value="Holland, Stuart" |[[Stuart Holland]] |[[Vauxhall (UK Parliament constituency)|Vauxhall]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Om 'n lektoraat by die [[European University Institute|Europese Universiteitsinstituut]] te aanvaar |- |{{Sorteerdatum|1995|1|20}} |data-sort-value="Kinnock, Neil" |[[Neil Kinnock]] |[[Islwyn (UK Parliament constituency)|Islwyn]] |style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as [[Europese Kommissaris]]<ref>{{cite web|url=http://www.labourhistory.org.uk/?p=24|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003124616/http://www.labourhistory.org.uk/?p=24|url-status=dead|archive-date=3 October 2011|title=Neil Kinnock 1983–92 |date=4 March 2007|publisher=The Labour History Group|access-date=23 January 2009}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|1999|6|28}} |data-sort-value="Goodlad, Alastair" |[[Alastair Goodlad]] |[[Eddisbury (UK Parliament constituency)|Eddisbury]] |style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Aangestel as [[British High Commissioner to Australia|Britse Hoë Kommissaris in Australië]]<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/vote2001/results_constituencies/constituencies/226.stm|title=Vote 2001 – Results and Constituencies – Eddisbury|publisher=British Broadcasting Corporation|access-date=23 January 2009|archive-date=3 July 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040703184944/http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/vote2001/results_constituencies/constituencies/226.stm|url-status=live}}</ref> |} ==Sedert 2000== {| class="wikitable sortable collapsible plainrowheaders" !Datum !width=100 |Lid<ref name="ppd"/> !width=150 |Kiesafdeling !colspan=2 width=70 |Party !class="unsortable" |Reden vir bedanking |- |{{Sorteerdatum|2000|10|23}}<ref>{{cite web |title=Chancellor of the Exchequer |url=https://www.thegazette.co.uk/notice/L-56014-1015 |publisher=The Gazette |access-date=17 March 2026 |date=23 October 2000 |quote=The Chancellor of the Exchequer has this day appointed the Right Honourable Betty Boothroyd to be Steward and Bailiff of the Three Hundreds of Chiltern. 23rd October 2000. |url-status=live}}</ref> |data-sort-value="Boothroyd, Betty" |{{nowrap|[[Betty Boothroyd]]}} |[[West Bromwich West]] !style="background:black" | |[[Speaker of the House of Commons (United Kingdom)|Speaker]] |Uittrede as [[Speaker of the House of Commons (United Kingdom)|Speaker van die Laerhuis]].<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/830497.stm|title=– Speaker Betty Boothroyd to retire|date=12 July 2000|publisher=British Broadcasting Corporation|access-date=23 January 2009|archive-date=19 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090519050102/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/830497.stm|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2004|6|22}} |data-sort-value="Davis, Terry" |[[Terry Davis (politician)|Terry Davis]] |{{nowrap|[[Birmingham Hodge Hill]]}} !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as sekretaris-generaal van die [[Raad van Europa]]. |- |{{Sorteerdatum|2007|6|27}} |data-sort-value="Blair, Tony" |[[Tony Blair]] |[[Sedgefield (UK Parliament constituency)|Sedgefield]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Aangestel as gesant van die [[Quartet on the Middle East|Kwartet vir die Midde-Ooste]].<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6243558.stm|title=Blair resigns as Prime Minister|date=27 June 2007|publisher=British Broadcasting Corporation|access-date=23 January 2009|archive-date=13 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913084307/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6243558.stm|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2008|6|18}} |data-sort-value="Davis, David" |[[David Davis (British politician)|David Davis]] |{{nowrap|[[Haltemprice and Howden]]}} !style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Het herverkiesing gesoek uit protes teen die [[Counter-Terrorism Act 2008]].<ref name="davis">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7450627.stm|title=David Davis resigns from Commons|date=13 June 2008|publisher=British Broadcasting Corporation|access-date=23 January 2009|archive-date=4 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081004230844/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7450627.stm|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2009|6|8}}<ref name="ian_gibson">{{cite web|url=http://www.hm-treasury.gov.uk/press_53_09.htm|title=Three Hundreds of Chiltern|author=The Chancellor of the Exchequer|date=8 June 2009|publisher=HM Treasury|access-date=8 June 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090612025301/http://www.hm-treasury.gov.uk/press_53_09.htm|archive-date=12 June 2009|df=dmy-all}}</ref> |data-sort-value="Gibson, Ian" |[[Ian Gibson (politician)|Ian Gibson]] |[[Norwich North]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Beweerde [[United Kingdom parliamentary expenses scandal|misbruik van toelaes]] het daartoe gelei dat 'n paneel van die [[National Executive Committee of the Labour Party|NEC]] hom onverkiesbaar as Arbeiderskandidaat verklaar het.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/8080154.stm|title=Gibson barred from standing again|date=2 June 2009|work=BBC News |access-date=2 June 2009|archive-date=5 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090605154905/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/8080154.stm|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2010|1|13}}<ref name="iris_robinson">{{cite press release |title=Three Hundreds of Chiltern |publisher=[[HM Treasury]] |date=13 January 2010 |url=http://www.hm-treasury.gov.uk/press_03_10.htm |access-date=14 January 2011 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100407220822/http://www.hm-treasury.gov.uk/press_03_10.htm |archive-date=7 April 2010}}</ref> |data-sort-value="Robinson, Iris" |[[Iris Robinson]] |[[Strangford (UK Parliament constituency)|Strangford]] !style="background:#D46A4C" | |[[Demokratiese Unionisteparty|DUP]] |Swak gesondheid; het gevolg op [[Iris Robinson scandal|bewerings oor haar persoonlike lewe]].<ref name="BBC1">{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/northern_ireland_politics/8457931.stm |title=Iris Robinson formally resigns as Strangford MP |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923154811/http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/northern_ireland_politics/8457931.stm |archive-date=23 September 2021 |work=BBC News |date=11 January 2010}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2011|2|8}} |data-sort-value="Illsley, Eric" |[[Eric Illsley]] |[[Barnsley Central]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Het skuldig gepleit op valse boekhouding in verband met eise vir parlementêre uitgawes.<ref name="eric_illsley">{{cite press release |title=Expenses fraud Barnsley Central MP Eric Illsley resigns |work=[[BBC News]] |date=8 February 2011 |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-south-yorkshire-12400076 |access-date=8 February 2011 |archive-date=9 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110209050541/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-south-yorkshire-12400076 |url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2012|3|2}}<ref name="marsha singh">{{cite press release |title=Three Hundreds of Chiltern |publisher=[[HM Treasury]] |date=2 March 2012 |url=http://www.hm-treasury.gov.uk/press_17_12.htm |access-date=2 March 2012 |archive-date=6 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130406035923/http://www.hm-treasury.gov.uk/press_17_12.htm |url-status=live}}</ref> |data-sort-value="Singh, Marsha" |[[Marsha Singh]] |[[Bradford West]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Swak gesondheid.<ref>{{cite web |url=http://www.thetelegraphandargus.co.uk/news/9561895.Bradford_MP_Marsha_Singh_to_quit/ |title=Bradford MP Marsha Singh to quit |last=Cowburn |first=Dolores |publisher=Bradford Telegraph and Argus |date=1 March 2012 |access-date=2 March 2012 |archive-date=2 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302102240/http://www.thetelegraphandargus.co.uk/news/9561895.Bradford_MP_Marsha_Singh_to_quit/ |url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2012|10|22}}<ref>{{London Gazette |issue=60309 |date=25 October 2012 |page=20527}}</ref> |data-sort-value="Michael, Alun" |[[Alun Michael]] |[[Cardiff South and Penarth (UK Parliament constituency)|Cardiff South and Penarth]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Om die verkiesing vir [[Police and Crime Commissioner|Polisie- en Misdaadkommissaris]] van die [[South Wales Police]]-magsgebied te betwis.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-20031849|title=Tony Lloyd and Alun Michael quit Commons to fight police election|work=BBC News|date=22 October 2012|access-date=20 June 2018|archive-date=18 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181118161932/https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-20031849|url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2012|11|5}}<ref>{{cite web |title=The Three Hundreds of Chiltern |url=https://www.gov.uk/government/news/the-three-hundreds-of-chiltern |publisher=HM Treasury |access-date=16 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190723180222/https://www.gov.uk/government/news/the-three-hundreds-of-chiltern |archive-date=23 July 2019|url-status=live |date=5 November 2012}}</ref> |data-sort-value="MacShane, Denis" |[[Denis MacShane]] |[[Rotherham (UK Parliament constituency)|Rotherham]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Die Standaarde-en-Voorregtekomitee van die Laerhuis het aanbeveel dat hy vir ses maande uit die dienste van die Huis geskors word omdat hy wetens valse fakture ingedien het. |- |{{Sorteerdatum|2013|2|5}}<ref>{{cite web |title=Three Hundreds of Chiltern: Chris Huhne |url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern-chris-huhne |publisher=HM Treasury |access-date=16 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309060144/https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern-chris-huhne |archive-date=9 March 2016 |date=5 February 2013 |url-status=live}}</ref> |data-sort-value="Huhne, Chris" |[[Chris Huhne]] |[[Eastleigh (UK Parliament constituency)|Eastleigh]] !style="background:#FAA61A" | |[[Liberaal-Demokrate|Lib Dem]] |Het skuldig gepleit op die [[perverting the course of justice|dwarsboming van die regsgang]].<ref>{{cite web |title=Chris Huhne admits perverting the course of justice |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-21320992 |access-date=16 March 2026 |publisher=BBC News |date=4 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130206105205/http://www.bbc.co.uk/news/uk-21320992 |archive-date=6 February 2013 |url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2014|4|30}}<ref>{{cite web |title=Patrick Mercer appointed to the Three Hundreds of Chiltern |url=https://www.parliament.uk/business/news/2014/april/patrick-mercer-appointed-to-the-three-hundreds-of-chiltern/ |access-date=16 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502032632/https://www.parliament.uk/business/news/2014/april/patrick-mercer-appointed-to-the-three-hundreds-of-chiltern/ |archive-date=2 May 2014 |date=30 April 2014 |url-status=dead}}</ref> |data-sort-value="Mercer, Patrick" |[[Patrick Mercer]] |[[Newark (UK Parliament constituency)|Newark]] !style="background:#DCDCDC" | |[[Independent politician|Ind]] |As Konserwatief verkies, maar het die partysweep verlaat toe ondersoeke op 31 Mei 2013 begin het.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-22727903|title=MP Patrick Mercer quits Tory whip over Panorama lobbying inquiry|newspaper=BBC News|date=31 May 2013|access-date=20 June 2018|archive-date=10 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170610055139/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-22727903|url-status=live}}</ref> Die Standaardekomitee van die Laerhuis het 'n verslag aanvaar wat aanbeveel het dat hy vir ses maande uit die dienste van die Huis geskors word omdat hy die reël teen betaalde voorspraak oortree het. |- |{{Sorteerdatum|2014|9|30}}<ref name="Reckless move">{{cite web |url=http://www.hmtreasury.presscentre.com/Press-Releases/Three-Hundreds-of-Chiltern-69d10.aspx |title=Three Hundreds of Chiltern |date=30 September 2014 |publisher=HM Treasury Press Centre |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140930145353/http://www.hmtreasury.presscentre.com/Press-Releases/Three-Hundreds-of-Chiltern-69d10.aspx |archive-date=30 September 2014 |df=dmy-all}}</ref> |data-sort-value="Reckless, Mark" |[[Mark Reckless]] |[[Rochester and Strood]] !style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Om herverkiesing as kandidaat van die [[Verenigde Koninkryk Onafhanklikheidsparty|UKIP]] te soek. |- |{{Sorteerdatum|2016|5|9}}<ref>{{cite web|url=http://www.parliament.uk/business/news/2016/may/sadiq-khan-resigns-as-mp-for-tooting/|title=Sadiq Khan resigns as MP for Tooting|publisher=[[UK Parliament]]|date=10 May 2016|access-date=10 May 2016|archive-date=11 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160511133538/http://www.parliament.uk/business/news/2016/may/sadiq-khan-resigns-as-mp-for-tooting/|url-status=dead}}</ref> |data-sort-value="Khan, Sadiq" |[[Sadiq Khan]] |[[Tooting (UK Parliament constituency)|Tooting]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Verkies as [[Mayor of London|burgemeester van Londen]]. |- |{{Sorteerdatum|2016|10|26}}<ref>{{London Gazette |issue=61749 |date=2 November 2016 |page=23224}}</ref><ref>{{cite web |publisher=News from Parliament |title=Zac Goldsmith resigns as MP for Richmond Park |url=http://www.parliament.uk/business/news/2016/october/zac-goldsmith-resigns-as-mp-for-richmond-park/ |date=26 October 2016 |access-date=27 October 2016 |archive-date=27 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027144643/http://www.parliament.uk/business/news/2016/october/zac-goldsmith-resigns-as-mp-for-richmond-park/ |url-status=live}}</ref> |data-sort-value="Goldsmith, Zac" |[[Zac Goldsmith]] |[[Richmond Park (UK Parliament constituency)|Richmond Park]] !style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Het herverkiesing gesoek nadat hy belowe het om dit te doen indien die Regering 'n derde aanloopbaan by die [[Lughawe Londen-Heathrow|Heathrow-lughawe]] sou goedkeur. |- |{{Sorteerdatum|2017|1|23}}<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern-tristram-hunt|title=Three Hundreds of Chiltern: Tristram Hunt|date=23 January 2017|access-date=23 January 2017|archive-date=31 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131075616/https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern-tristram-hunt|url-status=live}}</ref> |data-sort-value="Hunt, Tristram" |[[Tristram Hunt]] |[[Stoke-on-Trent Central]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Om die [[Victoria and Albert Museum]] te bestuur. |- |{{Sorteerdatum|2018|1|16}}<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern-barry-mcelduff|title=Three Hundreds of Chiltern: Barry McElduff|date=16 January 2018|access-date=17 January 2018|archive-date=16 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180116213711/https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern-barry-mcelduff|url-status=live}}</ref> |data-sort-value="McElduff, Barry" |[[Barry McElduff]] |[[West Tyrone (UK Parliament constituency)|West Tyrone]] !style="background:#326760" | |[[Sinn Féin|SF]] |Het op sosiale media in 'n omstredenheid oor die [[Kingsmill massacre|Kingsmill-slagting]] betrokke geraak. |- |{{Sorteerdatum|2019|10|28}}<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern-john-mann|title=Three Hundreds of Chiltern: John Mann|date=28 October 2019|access-date=28 October 2019|archive-date=28 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191028152247/https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern-john-mann|url-status=live}}</ref> |data-sort-value="Mann, John" |[[John Mann, Baron Mann|John Mann]] |[[Bassetlaw (UK Parliament constituency)|Bassetlaw]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Benoeming tot die Hoërhuis aangekondig in die [[2019 Prime Minister's Resignation Honours|eerste minister se bedankingseerbewyse van 2019]]. Geen tussenverkiesing is gehou nie omdat die [[Britse algemene verkiesing van 2019|algemene verkiesing van 2019]] uitgeroep is. |- |{{Sorteerdatum|2021|3|16}}<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--9|title=Three Hundreds of Chiltern: Mike Hill|date=16 March 2021|access-date=16 March 2021|archive-date=16 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316192854/https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--9|url-status=live}}</ref> |data-sort-value="Hill, Mike" |[[Mike Hill (British politician)|Mike Hill]] |[[Hartlepool (UK Parliament constituency)|Hartlepool]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Hangende 'n tribunaal oor seksuele teistering. |- |{{Sorteerdatum|2021|5|10}}<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--10|title=Three Hundreds of Chiltern: Tracy Brabin|date=10 May 2021|access-date=10 May 2021|archive-date=10 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510131255/https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--10|url-status=live}}</ref> |data-sort-value="Brabin, Tracy" |[[Tracy Brabin]] |[[Batley and Spen]] !style="background:#E41C3E" | |[[Lab Co-op]] |Verkiesing as [[Mayor of West Yorkshire|burgemeester van West Yorkshire]]. |- |{{Sorteerdatum|2022|5|3}}<ref>{{cite web|url= https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--11 |title=Three Hundreds of Chiltern|date=3 May 2022|access-date=3 May 2022}}</ref> |data-sort-value="Ahmad Khan, Imran" |[[Imran Ahmad Khan]] |[[Wakefield (UK Parliament constituency)|Wakefield]] !style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Strafregtelike skuldigbevinding aan seksuele aanranding. In 2019 as Konserwatief verkies, in Junie 2021 hangende 'n verhoor uit die party geskors. Uitgesit nadat hy in April 2022 skuldig bevind is.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/jun/18/tory-mp-faces-trial-over-alleged-2008-assault-on-15-year-old-boy|work=[[The Guardian]]|title=Tory MP faces trial over alleged 2008 assault on 15-year-old boy|date=18 June 2021|archive-date=19 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220419062523/https://www.theguardian.com/uk-news/2021/jun/18/tory-mp-faces-trial-over-alleged-2008-assault-on-15-year-old-boy|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Imran Ahmad Khan expelled from Conservative party |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2022/apr/11/imran-ahmad-khan-expelled-from-conservative-party |work=The Guardian |date=11 April 2022 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417161419/https://www.theguardian.com/uk-news/2022/apr/11/imran-ahmad-khan-expelled-from-conservative-party |url-status=live}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2022|10|21}}<ref>{{Cite web |title=Three Hundreds of Chiltern |url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--14 |access-date=2022-10-21 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> |data-sort-value="Matheson, Chris" |[[Chris Matheson (politician)|Chris Matheson]] |[[City of Chester (UK Parliament constituency)|City of Chester]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Die parlementêre waghond Independent Expert Panel het aanbeveel dat hy geskors word weens "ernstige seksuele wangedrag".<ref>{{cite web |date=2022-10-21 |title=Labour MP Christian Matheson resigns over sexual misconduct |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-63344752 |access-date=2022-10-21}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2022|11|30}}<ref>{{London Gazette |issue=63896 |date=5 December 2022 |page=23374 |title=Chancellor of the Exchequer: Three Hundreds of Chiltern |quote=}}</ref> |data-sort-value="Cooper, Rosie" |[[Rosie Cooper]] |[[West Lancashire (UK Parliament constituency)|West Lancashire]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Om die rol van voorsitter van die [[Mersey Care NHS Foundation Trust]] te aanvaar.<ref>{{cite web |date=2022-09-20 |title=Rosie Cooper: Labour MP victim of murder plot quits for NHS role |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-lancashire-62968372 |access-date=2022-11-30}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2023|6|12}}<ref>{{cite web |title=Three Hundreds of Chiltern |website=GOV.UK |date=12 June 2023 |url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--16 |access-date=12 June 2023}}</ref> |data-sort-value="Johnson, Boris" |[[Boris Johnson]] |[[Uxbridge and South Ruislip]] !style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Bedanking nadat hy die konsepbevindings ontvang het van die ondersoek na bewerings dat hy die Parlement oor [[Partygate]] mislei het.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-65863267 |title=Boris Johnson: I've been forced out over Partygate report|work=BBC News|date=9 June 2023}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2023|8|29}}<ref>{{London Gazette |issue=64160|date=1 September 2023 |page=17458}}</ref> |data-sort-value="Dorries, Nadine" |[[Nadine Dorries]] |[[Mid Bedfordshire (UK Parliament constituency)|Mid Bedfordshire]] !style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Het bedank weens 'n dispuut daaroor dat sy nie 'n adelstitel in [[2022 Prime Minister's Resignation Honours (Boris Johnson)|Johnson se bedankingseerbewyse]] ontvang het nie. Die aanstelling het 81 dae gekom nadat sy haar bedanking "met onmiddellike effek" aangekondig het.<ref>{{Cite web |title=Nadine Dorries officially out as MP, 81 days after announcing resignation with 'immediate effect' |url=https://news.sky.com/story/nadine-dorries-officially-out-as-mp-81-days-after-announcing-resignation-with-immediate-effect-12950086 |access-date=2023-08-30 |website=Sky News |language=en}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2024|1|8}}<ref>{{London Gazette |issue=64287|date=11 January 2024 |page=558}}</ref> |data-sort-value="Skidmore, Chris" |[[Chris Skidmore]] |[[Kingswood (UK Parliament constituency)|Kingswood]] !style="background:#0087DC" | |[[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Con]] |Het bedank weens meningsverskille met die Regering se beleid oor [[net zero|netto nul]].<ref>{{Cite web |title=Tory MP Chris Skidmore quits over oil and gas drilling |url=https://news.sky.com/story/tory-mp-chris-skidmore-quits-over-oil-and-gas-drilling-13044206 |access-date=2024-01-08 |website=Sky News |language=en}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2025|3|17}}<ref>{{London Gazette |issue=64687|date=21 March 2024 |page=5658}}</ref> |data-sort-value="Amesbury, Mike" |[[Mike Amesbury]] |[[Runcorn and Helsby (UK Parliament constituency)|Runcorn and Helsby]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Het bedank nadat hy 'n opgeskorte gevangenisstraf ontvang het vir die aanranding van 'n kieser. |- |{{Sorteerdatum|2026|5|14}}<ref>{{Cite web |title=Three Hundreds of Chiltern |url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--2 |access-date=2026-05-14 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> |data-sort-value="Gethins, Stephen" |[[Stephen Gethins]] |[[Arbroath and Broughty Ferry]] !style="background:#FDF38E" | |[[Skotse Nasionale Party|SNP]] |Het bedank nadat hy vir [[Dundee City East]] tot die [[Skotse Parlement]] verkies is, aangesien die Scottish Elections (Representation and Reform) Act 2025 individue verbied om gelyktydig 'n setel in die Skotse Parlement en die [[Britse Laerhuis|Laerhuis]] te beklee.<ref>{{cite web |title=Scotland set for Westminster by-election as SNP MP Stephen Gethins wins Holyrood seat |url=https://www.thenational.scot/news/26090232.snp-hold-dundee-city-east-seat-stephen-gethins-becomes-msp/ |website=The National |access-date=8 May 2026 |language=en |date=8 May 2026}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2026|5|18}}<ref>{{Cite web |title=Three Hundreds of Chiltern |url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--3 |access-date=2026-05-18 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> |data-sort-value="Simons, Josh" |[[Josh Simons]] |[[Makerfield (constituency)|Makerfield]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Het bedank om 'n tussenverkiesing te veroorsaak sodat [[Andy Burnham]] hom vir die Laerhuis verkiesbaar kon stel.<ref>{{cite web |last=Crerar |first=Pippa |last2=Stacey |first2=Kiran |last3=Elgot |first3=Jessica |date=2026-05-14 |title=Andy Burnham has path to challenge PM but must win byelection first |url=https://www.theguardian.com/politics/2026/may/14/labour-mp-to-stand-down-to-allow-burnham-run-for-byelection-amid-leadership-row |access-date=2026-05-18 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> |- |{{Sorteerdatum|2026|9|1}}<ref>{{Cite web |title=Three Hundreds of Chiltern |url=https://www.gov.uk/government/news/three-hundreds-of-chiltern--4 |access-date=2026-09-01 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> |data-sort-value="Starmer, Sir Keir" |[[Keir Starmer|Sir Keir Starmer]] |[[Holborn and St Pancras]] !style="background:#E41C3E" | |[[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Lab]] |Het bedank na sy uittrede as eerste minister, om op wêreldsake te fokus.<ref>{{Cite web |last=Elgot |first=Jessica|date=2026-09-01|title= Keir Starmer to stand down as MP to focus on world affairs |url=https://www.theguardian.com/politics/2026/sep/01/keir-starmer-to-stand-down-as-mp|access-date=2026-09-01 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> |} ==Sien ook== ===Amp steeds in gebruik=== *[[List of stewards of the Manor of Northstead|Lys van rentmeesters van die Manor of Northstead]] ===Ampte nie meer in gebruik nie=== *[[List of Stewards of the Manor of East Hendred|Lys van rentmeesters van die Manor of East Hendred]] *[[List of Stewards of the Manor of Hempholme|Lys van rentmeesters van die Manor of Hempholme]] *[[List of Stewards of the Manor of Old Shoreham|Lys van rentmeesters van die Manor of Old Shoreham]] *[[List of Stewards of the Manor of Poynings|Lys van rentmeesters van die Manor of Poynings]] ==Verwysings== '''Algemeen''' *{{cite web |url=http://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN04731/SN04731.pdf |title=MPs appointed to the Chiltern Hundreds or Manor of Northstead stewardships since the 1945 Parliament |author=Department of Information Services |publisher=[[House of Commons Library]] |date=24 March 2016 |access-date=25 March 2016}} '''Spesifiek''' {{Reflist}} [[Kategorie:Politiek van die Verenigde Koninkryk]] [[Kategorie:Lyste van ampsbekleërs]] 2aenf2rgf1r9rppq4vspxdvk9qsrtar 10 468708 2965260 2026-09-05T16:52:38Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '{{#invoke:infobox|infoboxTemplate |style = width:{{if empty|{{{width|}}}|17.5em}}; |above = <includeonly>{{if empty|{{{name|}}}|{{{post}}}{{#if:{{{body|}}}|&nbsp;of {{{body}}}}}}}</includeonly> |abovestyle = font-size: 125%; |subheader = {{{native_name|}}} |subheaderstyle = font-size: 125%; font-weight: normal; | child = {{lc:{{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}}} |image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{insign...' 2965260 wikitext text/x-wiki {{#invoke:infobox|infoboxTemplate |style = width:{{if empty|{{{width|}}}|17.5em}}; |above = <includeonly>{{if empty|{{{name|}}}|{{{post}}}{{#if:{{{body|}}}|&nbsp;of {{{body}}}}}}}</includeonly> |abovestyle = font-size: 125%; |subheader = {{{native_name|}}} |subheaderstyle = font-size: 125%; font-weight: normal; | child = {{lc:{{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}}} |image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{insignia|}}}|size={{{insigniasize|}}}|alt={{{insigniaalt|}}}|class={{{insigniaclass|}}}|sizedefault=120px}} |imagestyle = padding-bottom:0.4em; border-bottom:solid 1px var( --border-color-subtle, #c8ccd1 ); |caption = {{{insigniacaption|}}} |image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{flag|}}}|size={{{flagsize|}}}|alt={{{flagalt|}}}|class={{{flagclass|}}}|sizedefault=120px|border={{{flagborder|}}}}} |imagestyle2 = border-bottom:solid 1px var( --border-color-subtle, #c8ccd1 ); |caption2 = {{{flagcaption|}}} |data1 = {{#if:{{{incumbent|}}}{{{image|}}} | <div style="padding-bottom:0.4em; <!-- -->border-bottom:solid 1px var( --border-color-subtle, #c8ccd1 ); line-height:1.4em;"><!-- -->{{#if:{{{image|}}} | <div style="padding-bottom:0.4em;"><!-- -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{imagesize|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}|class={{{imageclass|}}}|border=yes|suppressplaceholder=yes}}</div> }}<!-- -->{{#if:{{{incumbent|}}}|<div style="display:inline;font-weight:bold;">{{if empty|{{{incumbentlabel|}}}|Incumbent}}<br/>{{{incumbent}}}<br/><!-- -->{{#ifeq:{{if empty|{{{Acting|}}}|{{{acting|}}}}}|yes|[[Acting (law)|Acting]]&nbsp;|{{#ifeq:{{if empty|{{{Acting|}}}|{{{acting|}}}}}|y|[[Acting (law)|Acting]]&nbsp;}}}}</div><!-- -->{{#if:{{{incumbentsince|}}} |since&nbsp;{{{incumbentsince}}} }}|{{{imagecaption|}}}}}<!-- --></div><!-- -->}} |data2 = {{{department|}}} |label3 = [[Style (form of address)|Style]] |data3 = {{{style|}}} |label4 = Type |data4 = {{{type|}}} |label5 = Status |data5 = {{{status|}}} |label6 = Abbreviation |data6 = {{{abbreviation|}}} |label7 = Member of |data7 = {{if empty|{{{member_of|}}}|{{{memberof|}}}}} |label8 = Reports to |data8 = {{if empty|{{{reports_to|}}}|{{{reportsto|}}}}} |label9 = [[Official residence|Residence]] |data9 = {{{residence|}}} |label10 = [[Seat of government|Seat]] |data10 = {{{seat|}}} |label11 = Nominator |data11 = {{{nominator|}}} |label12 = Appointer |data12 = {{{appointer|}}}<!-- -->{{#if:{{{appointer_qualified|}}} | <br />{{{appointer_qualified}}} }} |label13 = [[Term of office|Term length]] |data13 = {{{termlength|}}}<!-- -->{{#if:{{{termlength_qualified|}}} | <br />{{{termlength_qualified}}} }} |label14 = Constituting instrument |data14 = {{{constituting_instrument|}}} |label15 = Precursor |data15 = {{{precursor|}}} |label16 = Inaugural holder |data16 = {{{inaugural|}}} |label17 = Formation |data17 = {{{formation|}}} |label18 = First holder |data18 = {{{first|}}} |label19 = Final holder |data19 = {{{last|}}} |label20 = Abolished |data20 = {{{abolished|}}} |label21 = <span class="nowrap">Superseded by</span> |data21 = {{{superseded_by|}}} |label22 = Succession |data22 = {{{succession|}}} |label23 = Unofficial names |data23 = {{{unofficial_names|}}} |label24 = Deputy |data24 = {{{deputy|}}} |label25 = Salary |data25 = {{{salary|}}} |label26 = Website |data26 = {{{website|}}} |header27 = {{{footnotes_title|}}} |data28 = {{{footnotes|}}} |data50 = }}{{#if:{{{footnotes_title|}}}|[[Category:Pages using infobox official post with footnotes title]]}}<noinclude> {{documentation}} <!---Please add categories to the <includeonly> section at the bottom of [[Template:Infobox Political post/doc]], not here - thanks!---> </noinclude>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox official post with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox official post]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| abbreviation | abolished | acting | Acting | alt | appointer | appointer_qualified | body | child | constituting_instrument | department | deputy | embed | first | flag | flagalt | flagborder | flagcaption | flagclass | flagsize | footnotes | footnotes_title | formation | image | imagecaption | imageclass | imagesize | inaugural | incumbent | incumbentlabel | incumbentsince | insignia | insigniaalt | insigniacaption | insigniaclass | insigniasize | last | member_of | memberof | name | native_name | nominator | post | precursor | reports_to | reportsto | residence | salary | seat | status | style | succession | superseded_by | termlength | termlength_qualified | type | unofficial_names | website | width }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox official post]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox official post with conflicting parameters}} | child; embed | Acting; acting | member_of; memberof | reports_to; reportsto }} 3d1l54r8sf8zfzhxub8hi0vwric7j2j 2965263 2965260 2026-09-05T16:56:11Z Pynappel 70858 2965263 wikitext text/x-wiki {{#invoke:infobox|infoboxTemplate |style = width:{{if empty|{{{width|}}}|17.5em}}; |above = <includeonly>{{if empty|{{{name|}}}|{{{post}}}{{#if:{{{body|}}}|&nbsp;of {{{body}}}}}}}</includeonly> |abovestyle = font-size: 125%; |subheader = {{{native_name|}}} |subheaderstyle = font-size: 125%; font-weight: normal; | child = {{lc:{{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}}} |image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{insignia|}}}|size={{{insigniasize|}}}|alt={{{insigniaalt|}}}|class={{{insigniaclass|}}}|sizedefault=120px}} |imagestyle = padding-bottom:0.4em; border-bottom:solid 1px var( --border-color-subtle, #c8ccd1 ); |caption = {{{insigniacaption|}}} |image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{flag|}}}|size={{{flagsize|}}}|alt={{{flagalt|}}}|class={{{flagclass|}}}|sizedefault=120px|border={{{flagborder|}}}}} |imagestyle2 = border-bottom:solid 1px var( --border-color-subtle, #c8ccd1 ); |caption2 = {{{flagcaption|}}} |data1 = {{#if:{{{incumbent|}}}{{{image|}}} | <div style="padding-bottom:0.4em; <!-- -->border-bottom:solid 1px var( --border-color-subtle, #c8ccd1 ); line-height:1.4em;"><!-- -->{{#if:{{{image|}}} | <div style="padding-bottom:0.4em;"><!-- -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{imagesize|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}|class={{{imageclass|}}}|border=yes|suppressplaceholder=yes}}</div> }}<!-- -->{{#if:{{{incumbent|}}}|<div style="display:inline;font-weight:bold;">{{if empty|{{{incumbentlabel|}}}|Sittend}}<br/>{{{incumbent}}}<br/><!-- -->{{#ifeq:{{if empty|{{{Acting|}}}|{{{acting|}}}}}|yes|[[Acting (law)|Acting]]&nbsp;|{{#ifeq:{{if empty|{{{Acting|}}}|{{{acting|}}}}}|y|[[Acting (law)|Acting]]&nbsp;}}}}</div><!-- -->{{#if:{{{incumbentsince|}}} |sedert&nbsp;{{{incumbentsince}}} }}|{{{imagecaption|}}}}}<!-- --></div><!-- -->}} |data2 = {{{department|}}} |label3 = [[Style (form of address)|Style]] |data3 = {{{style|}}} |label4 = Type |data4 = {{{type|}}} |label5 = Status |data5 = {{{status|}}} |label6 = Abbreviation |data6 = {{{abbreviation|}}} |label7 = Lid van |data7 = {{if empty|{{{member_of|}}}|{{{memberof|}}}}} |label8 = Rapporteer aan |data8 = {{if empty|{{{reports_to|}}}|{{{reportsto|}}}}} |label9 = [[Official residence|Residence]] |data9 = {{{residence|}}} |label10 = Setel |data10 = {{{seat|}}} |label11 = Benoemer |data11 = {{{nominator|}}} |label12 = Aansteller |data12 = {{{appointer|}}}<!-- -->{{#if:{{{appointer_qualified|}}} | <br />{{{appointer_qualified}}} }} |label13 = [[Term of office|Term length]] |data13 = {{{termlength|}}}<!-- -->{{#if:{{{termlength_qualified|}}} | <br />{{{termlength_qualified}}} }} |label14 = Constituting instrument |data14 = {{{constituting_instrument|}}} |label15 = Precursor |data15 = {{{precursor|}}} |label16 = Inaugural holder |data16 = {{{inaugural|}}} |label17 = Formation |data17 = {{{formation|}}} |label18 = First holder |data18 = {{{first|}}} |label19 = Final holder |data19 = {{{last|}}} |label20 = Abolished |data20 = {{{abolished|}}} |label21 = <span class="nowrap">Superseded by</span> |data21 = {{{superseded_by|}}} |label22 = Succession |data22 = {{{succession|}}} |label23 = Unofficial names |data23 = {{{unofficial_names|}}} |label24 = Deputy |data24 = {{{deputy|}}} |label25 = Salary |data25 = {{{salary|}}} |label26 = Website |data26 = {{{website|}}} |header27 = {{{footnotes_title|}}} |data28 = {{{footnotes|}}} |data50 = }}{{#if:{{{footnotes_title|}}}|[[Category:Pages using infobox official post with footnotes title]]}}<noinclude> {{documentation}} <!---Please add categories to the <includeonly> section at the bottom of [[Template:Infobox Political post/doc]], not here - thanks!---> </noinclude>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox official post with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox official post]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| abbreviation | abolished | acting | Acting | alt | appointer | appointer_qualified | body | child | constituting_instrument | department | deputy | embed | first | flag | flagalt | flagborder | flagcaption | flagclass | flagsize | footnotes | footnotes_title | formation | image | imagecaption | imageclass | imagesize | inaugural | incumbent | incumbentlabel | incumbentsince | insignia | insigniaalt | insigniacaption | insigniaclass | insigniasize | last | member_of | memberof | name | native_name | nominator | post | precursor | reports_to | reportsto | residence | salary | seat | status | style | succession | superseded_by | termlength | termlength_qualified | type | unofficial_names | website | width }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox official post]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox official post with conflicting parameters}} | child; embed | Acting; acting | member_of; memberof | reports_to; reportsto }} tfo1qe1lsofmnm8yl8zcpdnvyyiwxae 10 468709 2965261 2026-09-05T16:53:30Z Pynappel 70858 Stuur aan na [[Sjabloon:Infobox official post]] 2965261 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Sjabloon:Infobox official post]] 10ufl5l3c4q976jtky791vdevgzg95g 14 468710 2965265 2026-09-05T16:57:08Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '{{Versteekte kategorie}}' 2965265 wikitext text/x-wiki {{Versteekte kategorie}} d65yxcjy5mr1bvdb53uzx2c5tilgynt 14 468711 2965267 2026-09-05T17:12:41Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '{{Versteekte kategorie}}' 2965267 wikitext text/x-wiki {{Versteekte kategorie}} d65yxcjy5mr1bvdb53uzx2c5tilgynt 1 468712 2965279 2026-09-05T18:09:30Z Aliwal2012 39067 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2965279 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 6 468713 2965290 2026-09-05T19:03:42Z JMK 649 == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Makhanda kaNxele}} |bron= Skildery van ''Nxele'' deur [[:en:Frederick Timpson I'Ons|F.T. I'Ons]], met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Makhanda.jpg foto] as bron |datum=Omstreeks 1818 afgebeeld, op ouderdom ca 38 jaar |daarsteller= Thembani Onceya, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=[[:en:Frederick Timpson I'Ons|Frederick Timpson I'Ons]] |ander_weergawes= [[Lêer:Makhanda.... 2965290 wikitext text/x-wiki == Opsomming == == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Makhanda kaNxele}} |bron= Skildery van ''Nxele'' deur [[:en:Frederick Timpson I'Ons|F.T. I'Ons]], met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Makhanda.jpg foto] as bron |datum=Omstreeks 1818 afgebeeld, op ouderdom ca 38 jaar |daarsteller= Thembani Onceya, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=[[:en:Frederick Timpson I'Ons|Frederick Timpson I'Ons]] |ander_weergawes= [[Lêer:Makhanda.jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Xhosas]] [[Kategorie:Grahamstad]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} elolp207ktmkw48b67y4ygrblshkhaa 2965298 2965290 2026-09-05T19:08:44Z JMK 649 2965298 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Makhanda kaNxele}} |bron= Skildery van ''Nxele'' deur [[:en:Frederick Timpson I'Ons|F.T. I'Ons]], met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Makhanda.jpg skildery] as bron |datum=Omstreeks 1818 afgebeeld, op ouderdom ca 38 jaar |daarsteller= Thembani Onceya, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=[[:en:Frederick Timpson I'Ons|Frederick Timpson I'Ons]] |ander_weergawes= [[Lêer:Makhanda.jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Xhosas]] [[Kategorie:Grahamstad]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} hqoanu7pc8dgcm0mtf4egyb271a2vm4 14 468714 2965307 2026-09-05T20:06:26Z JMK 649 skep kat 2965307 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{commonskat|Francis William Reitz|F.W. Reitz}} [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Presidente van die Oranje-Vrystaat]] dby88ci17j4277h8gwo89xsj24o2c5p 0 468715 2965313 2026-09-05T20:14:03Z Sobaka 328 Begin 'n nuwe artikel, nog besigǃ 2965313 wikitext text/x-wiki '''David Albert Friedberg''' (gebore [[6 Junie]] [[1980]]<ref name="nymag-2013" />) is 'n Suid-Afrikaans-Amerikaanse [[entrepreneur]], [[sakeman]] en engelbelegger. Hy het The Climate Corporation gestig en as hoof uitvoerende beampte gedien, waar hy toesig gehou het oor die verkoop van $1.1 miljard aan Monsanto in 2013, die eerste [[Eenhoring (finansies)|eenhoorn]]transaksie in die opkomende landboutegnologiesektor.<ref>{{Cite web |last=Burwood-Taylor |first=Louisa |date=21 February 2019 |title=Founder of Agtech's First Unicorn David Friedberg Reveals Investment Portfolio of The Production Board {{!}} Ag Funder News |url=https://agfundernews.com/the-production-board-investment-portfolio-board-revealed |access-date=11 September 2022 |website=AgFunder News}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Wolf |first=Michael |date=24 June 2020 |title=Talking 23andMe For Farms, Bioreactors-as-a-Service & Other Crazy FoodTech Ideas With Dave Friedberg |url=https://thespoon.tech/talking-23andme-for-farms-bioreactors-as-a-service-other-crazy-foodtech-ideas-with-dave-friedberg/ |access-date=11 September 2022 |website=The Spoon}}</ref> Friedberg het later The Production Board (TPB) gestig en lei dit. Hy is mede-aanbieder van die All-In-[[podsending]] saam met [[David Sacks]], Jason Calacanis en Chamath Palihapitiya. Gedurende sy loopbaan het hy tot 32 patente bygedra.<ref>{{Cite web |title=Google Patents |url=https://patents.google.com/?inventor=David+Friedberg |access-date=27 Augustus 2022 |website=patents.google.com}}</ref> Hy belê as 'n engelbelegger in [[tegnologie]]-, [[voedsel]]-, [[landbou]]- en lewenswetenskappe-[[beginonderneming]]s met 16 uittredes.<ref>{{Cite web |title=David Friedberg Investments |url=https://pitchbook.com/profiles/investor/106385-86 |website=PitchBook |access-date=11 Junie 2025}}</ref> ==Vroeë lewe en opvoeding== Friedberg is in [[Suid-Afrika]] gebore.<ref name="nymag-2013" /> Hy het saam met sy gesin na [[Los Angeles]], [[Kalifornië]], verhuis toe hy ses was.<ref>{{Cite web |date=3 Maart 2022 |title=Anything Is Possible with Dave Friedberg {{!}} Where It Happens |url=https://www.youtube.com/watch?v=yEniolv-GTM |access-date=31 Julie 2022 |website=YouTube}}</ref> Op hoërskool het hy die omgewingsklub "Students H.O.P.E." (Students Healing Our Planet Earth) gelei.<ref name="newyorker.com">{{Cite magazine |last=Specter |first=Michael |date=3 November 2013 |title=Why The Climate Corporation Sold Itself to Monsanto |url=https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/why-the-climate-corporation-sold-itself-to-monsanto |access-date=1 Augustus 2022 |magazine=[[The New Yorker]]}}</ref> Op 16 het hy by Clarkson-universiteit in Potsdam, [[New York (deelstaat)|New York]], ingeskryf, in 'n poelsaal gewerk en leer poker speel.<ref name="nymag-2013">{{Cite magazine |last=Specter |first=Michael |date=3 November 2013 |title=Climate by Numbers |url=https://www.newyorker.com/magazine/2013/11/11/climate-by-numbers |access-date=1 Augustus 2022 |magazine=[[The New Yorker]]}}</ref> Na 'n jaar in die noorde van New York het hy na die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley]], oorgeplaas, waar hy 'n deeltydse werk in wiskundige modellering by die Lawrence Berkeley Nasionale Laboratorium gedoen het en in 2001 'n baccalaureusgraad in [[astrofisika]] verwerf het.<ref>{{cite web |last=Vahradyan |first=Ani |date=22 Februarie 2017 |title=David Friedberg: Astrophysics, Eatsa, and Everything In Between |url=https://scet.berkeley.edu/david-friedberg-astrophysics-eatsa-everything// |access-date=31 Julie 2022 |website=Berkeley Sutardja Center for Entrepreneurship & Technology}}</ref> ==Loopbaan== ===Google=== Na etlike jare in beleggingsbankwese en private ekwiteit, het Friedberg in Maart 2004 by [[Google]] aangesluit as een van die eerste 1 000 werknemers en 'n stigterslid van Google se Korporatiewe Ontwikkelingsgroep.<ref>{{Cite web |last=Woody |first=Todd |date=28 Februarie 2011 |title=WeatherBill raises $42 million |url=https://archive.nytimes.com/dealbook.nytimes.com/2011/02/28/weatherbill-raises-42-million/ |access-date=11 September 2022 |website=[[The New York Times]]}}</ref> As Korporatiewe Ontwikkelings- en Besigheidsprodukbestuurder het Friedberg gehelp om Google se aanlyn-advertensieplatform, AdWords, te bestuur en verkrygings te onderhandel en saam met Google se medestigter [[Larry Page]] gewerk.<ref>{{Cite web |last=Bunge |first=Jacob |date=4 September 2014 |title=Monsanto, Under Attack for GMOs, Has a New Defender {{!}} Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/monsanto-under-attack-for-gmos-has-a-new-defender-1409777311 |access-date=1 Augustus 2022 |website=[[The Wall Street Journal]]}}</ref> ===The Climate Corporation=== In 2006 het hy sy eerste maatskappy, WeatherBill, gestig om persoonlike weerversekering aanlyn te skep en te koop terwyl hy nog by Google as 'n besigheidsprodukbestuurder gewerk het.<ref>{{Cite book |last=Martin |first=Bobby |url=https://books.google.com/books?id=DK6pCgAAQBAJ |title=The Hockey Stick Principles: The 4 Key Stages to Entrepreneurial Success |date=24 Mei 2016 |publisher=Flatiron Books |isbn=978-1-250-06638-1 |pages=131 |language=en}}</ref> Hy het later vertel hoe hy verby die Bike Hut in [[San Francisco]] gery het en verkope op reënerige dae sien daal het, wat hom oortuig het dat weer 'n groot [[risiko]] vir klein besighede inhou.<ref>{{Cite web |last=Gullickson |first=Gil |date=18 November 2013 |title=How Climate Corporation Built Big Weather Data |url=https://www.agriculture.com/crops/corn/production/how-climate-cpation-built-big-wear_137-ar35532 |access-date=1 Augustus 2022 |website=Successful Farming}}</ref> WeatherBill het befondsing van Founders Fund, Khosla Ventures, Google Ventures, New Enterprise Associates, Index Ventures en Atomico verkry.<ref>{{Cite web |last=Arrington |first=Michael |date=15 Januarie 2007 |title=WeatherBill Launches, Announces All Star Investors |url=https://techcrunch.com/2007/01/15/weatherbill-launches-announces-all-star-investors/?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAAJe69Lyqi9Ijcevt8qGV5dz8wgh7vQgy2lB6Mve4cRecq3yMrDGno9ZSEMHzEMSx3C0NeE0j7x8DVpsSvenic0Pii8uArAJ_Qp4cWIcJ8Uyd5imfV79Mg-vSKaJccTfZmDo_PF9LM7BhJjl0sTu5R2x32I3QdqwwNzA3F0E5WmZE |access-date=1 Augustus 2022 |website=TechCrunch}}</ref> In 2011 het Friedberg WeatherBill herdoop na The Climate Corporation.<ref>{{Cite web |date=11 Oktober 2011 |title=Weatherbill changes company name to The Climate Corporation |url=https://www.artemis.bm/news/weatherbill-changes-company-name-to-the-climate-corporation/ |access-date=1 Augustus 2022 |website=Artemis}}</ref> The Climate Corporation het boere weerversekering en die climate.com-diens aangebied om hulle te help om landbou-uitkomste op te spoor, te analiseer en veldspesifieke besluite te neem om dit te verbeter. Op 5 Oktober 2011 het Friedberg sy Entrepreneurship Gives Life Meaning-lesing<ref>{{Cite book |last=Tucker |first=Patrick |url=https://books.google.com/books?id=N_NvDwAAQBAJ&dq=%22David+Friedberg%22+-wikipedia&pg=PA80 |title=The Naked Future: What Happens in a World That Anticipates Your Every Move? |date=24 Februarie 2015 |publisher=Penguin |isbn=978-1-59184-770-0 |pages=80 |language=en}}</ref> by Stanford gelewer. In Oktober 2013 het Monsanto aangekondig dat hulle The Climate Corporation vir ongeveer $1,1 miljard verkry.<ref>{{cite web |author=Tsotsis |first=Alexia |date=2 Oktober 2013 |title=Monsanto Buys Weather Big Data Company Climate Corporation For Around $1.1B |url=https://techcrunch.com/2013/10/02/monsanto-acquires-weather-big-data-company-climate-corporation-for-930m/ |access-date=31 Julie 2022 |website=TechCrunch}}</ref> Friedberg het by Monsanto se uitvoerende span aangesluit na die verkryging en in 2016 na 'n adviserende rol oorgeskakel.<ref>{{Cite web |last=Bunge |first=Jacob |date=23 Maart 2016 |title=Monsanto Executive David Friedberg Shifting to Advisory Role {{!}} Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/monsanto-executive-david-friedberg-shifting-to-advisory-role-1458763510 |access-date=1 Augustus 2022 |website=The Wall Street Journal}}</ref> ===Metromile en ander rolle=== Friedberg het die motorversekeringsfirma Metromile in 2011 gestig en gedurende die vroeë jare as voorsitter daarvan gedien.<ref>{{Cite web |last=Sawers |first=Paul |date=21 September 2016 |title=Per-mile car insurance firm Metromile has raised $191.5 million since 2014, now underwrites its own policies |url=https://venturebeat.com/business/metromile-raises-191-5-million-and-acquires-mosaic-insurance-company/ |website=VentureBeat}}</ref><ref>{{Cite web|date=30 Julie 2021|title=SEC Form S-1 {{!}} SEC|url=https://ir.metromile.com/node/6896/html|access-date=30 Julie 2021|website=SEC|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417023634/https://ir.metromile.com/node/6896/html|url-status=dead}}</ref> In 2014 het hy die Kanadese quinoa-verskaffer NorQuin, destyds Noord-Amerika se grootste produsent, gekoop.<ref>{{Cite magazine |last=Little |first=Amanda |date=17 Desember 2016 |title=Quinoa is the new Big Mac |url=https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/quinoa-is-the-new-big-mac |access-date=1 Augustus 2022 |magazine=[[The New Yorker]]}}</ref> Above Food Corp. het NorQuin in 2022 verkry<ref>{{Cite web |last=Danley |first=Sam |date=19 Mei 2022 |title=Above Food acquires quinoa supplier{{!}} Food Business News |url=https://www.foodbusinessnews.net/articles/21391-above-food-acquires-quinoa-supplier |access-date=1 Augustus 2022 |website=Food Business News}}</ref> en Friedberg in sy Innovasie-adviesraad aangestel.<ref>{{Cite web |date=2 June 2022|title= Above Food Appoints David Friedberg to Innovation Advisory Council{{!}} Yahoo.com |url=https://www.yahoo.com/now/above-food-appoints-david-friedberg-130000817.html|access-date=1 Augustus 2022 |website=Yahoo.com}}</ref> Friedberg is 'n ondersteuner van [[Donald Trump]].<ref>{{Cite news |last=Hirsch |first=Lauren |last2=Merced |first2=Michael J. de la |last3=Kessler |first3=Sarah |date=2024-07-20 |title=Why Some of the Loudest Cheers for Trump Are Coming From Silicon Valley |url=https://www.nytimes.com/2024/07/20/business/dealbook/silicon-valley-trump.html |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> In Julie 2025 het die All-In Podcast 'n onderhoud met die Tesourie-sekretaris Scott Bessent by die [[Withuis]] gevoer, wat Friedberg beskryf het as "een van die beste dae van my lewe."<ref>{{Cite web |last=Simonetti |first=Katherine Sayre and Isabella |date=2025-07-22 |title=Silicon Valley’s Favorite Podcast Is Now Hot in Washington Too |url=https://www.wsj.com/business/media/silicon-valley-all-in-podcast-01dfadbb |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref> In 2026 is Friedberg deur president Donald Trump in die President se Raad van Adviseurs oor Wetenskap en Tegnologie (PCAST) aangestel.<ref>{{Cite news |date=2026 |title=Donald Trump taps Silicon Valley billionaires for policy advice |url=https://www.ft.com/content/339d236b-0a60-4250-a4b5-25e2de51cee9 |work=Financial Times}}</ref><ref>{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=25 Maart 2026 |access-date=26 Maart 2026 |publisher=The White House}}</ref> ===The Production Board=== In 2016 het Friedberg met Larry Page begin praat oor die bou en finansiering van nuwe ondernemings wat fokus op voedsel, landbou, dekarbonisering en lewenswetenskappe.<ref name="cnbc.com">{{Cite web |last=Levy |first=Ari |date=20 Julie 2021 |title=Early Google exec got Larry Page's backing to build a start-up factory focused on saving the planet {{!}} CNBC |url=https://www.cnbc.com/2021/07/30/david-friedbergs-alphabet-backed-production-board-raised-300-million.html |access-date=1 Augustus 2022 |website=CNBC}}</ref> Deur Alphabet Page het hy ingestem om 'n houermaatskappy te finansier wat Friedberg sou bedryf.<ref>{{Cite web|date=30 Julie 2021|title=David Friedberg's Alphabet-backed Production Board raised $300 million {{!}} Planet Concerns|url=https://planetconcerns.com/david-friedbergs-alphabet-backed-production-board-raised-300-million/|access-date=1 Augustus 2022|website=Planet Concerns|archive-date=20 Desember 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220164058/https://planetconcerns.com/david-friedbergs-alphabet-backed-production-board-raised-300-million/|url-status=dead}}</ref> Friedberg het later daardie jaar The Production Board (TPB) gestig.<ref name="auto"/> TPB werk saam met wetenskaplikes, sakeleiers en entrepreneurs om uitdagings soos [[klimaatsverandering]] aan te spreek.<ref>{{Cite web |date=19 Augustus 2021 |title=The Production Board's Dave Friedberg: "Technology will save the day - hopefully" |url=https://play.acast.com/s/dannyinthevalley/theproductionboard-sdavefriedberg-technologywillsavetheday-hopefully- |access-date=1 Augustus 2022 |website=Danny in the Valley}}</ref> Sy portefeulje sluit in Pattern Ag, Ohalo, Culture Biosciences, Triplebar Bio, Supergut en Cana.<ref name="cnbc.com"/> In Julie 2021 het Friedberg aangekondig dat The Production Board $300 miljoen ingesamel het van Alphabet, Baillie Gifford, Allen & Co., BlackRock, Koch Disruptive Technologies en Morgan Stanley se Counterpoint Global.<ref name="cnbc.com"/> ====Ohalo==== Ohalo Genetics, 'n plantteeltmaatskappy wat in 2019 deur The Production Board geïnkubeer is, ontwikkel teelstelsels en nuwe gewasvariëteite wat bedoel is om opbrengste te verhoog terwyl minder natuurlike hulpbronne gebruik word.<ref>{{Cite web |title=Here's why The Production Board raised $300 million to reimagine Earth |last=Friedberg |first=David |date=9 Mei 2023 |url=https://www.tpb.co/posts/the-production-board-raises-300-million-to-reimagine-earth |access-date=9 Oktober 2025 |website=TPB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ohalo |url=https://www.ohalo.com/ |access-date=9 Oktober 2025 |website=Ohalo}}</ref> In November 2023 het Friedberg die maatskappy se voltydse uitvoerende hoof geword nadat hy gehelp het om die onderneming te stig.<ref>{{Cite web |last=Watson |first=Elaine |date=21 Mei 2024 |title=Armed with $100m in funding, Dave Friedberg unveils "boosted breeding" tech at Ohalo |url=https://agfundernews.com/armed-with-100m-in-funding-dave-friedberg-unveils-boosted-breeding-tech-at-ohalo-in-holy-shit-moment-for-crop-breeders |access-date=9 Oktober 2025 |website=AgFunderNews}}</ref><ref>{{Cite web |title=About us |url=https://www.ohalo.com/about |access-date=9 Oktober 2025 |website=Ohalo}}</ref> Onder Friedberg bevorder Ohalo 'n platform wat dit "Boosted Breeding" noem, wat geenredigering en kwantitatiewe [[Genetika|genomika]] gebruik om oorerwing tydens voortplanting te beheer. Die firma verklaar dat die benadering poliploïede nageslag kan produseer wat die volle genome van beide ouers behou en teelsiklusse oor belangrike gewasse kan verkort.<ref>{{Cite web |last=Watson |first=Elaine |date=21 May 2024 |title=Armed with $100m in funding, Dave Friedberg unveils "boosted breeding" tech at Ohalo |url=https://agfundernews.com/armed-with-100m-in-funding-dave-friedberg-unveils-boosted-breeding-tech-at-ohalo-in-holy-shit-moment-for-crop-breeders |access-date=9 Oktober 2025 |website=AgFunderNews}}</ref><ref>{{Cite web |title=Boosted Breeding |url=https://www.ohalo.com/boosted-breeding |access-date=9 Oktober 2025 |website=Ohalo}}</ref> In 2024 het AgFunderNews berig dat Ohalo 'n bietjie meer as $100 miljoen ingesamel het, programme in gewasse, insluitend aartappel, ontwikkel het, en beplan het om met saadmaatskappye saam te werk aan bykomende gewasse.<ref>{{Cite web |last=Watson |first=Elaine |date=21 Mei 2024 |title=Armed with $100m in funding, Dave Friedberg unveils "boosted breeding" tech at Ohalo |url=https://agfundernews.com/armed-with-100m-in-funding-dave-friedberg-unveils-boosted-breeding-tech-at-ohalo-in-holy-shit-moment-for-crop-breeders |access-date=9 Oktober 2025 |website=AgFunderNews}}</ref> ==Persoonlike lewe== Friedberg is mede-aanbieder van die All-In-besigheids- en beleggingspodsending saam met Chamath Palihapitiya, David O. Sacks en Jason Calacanis.<ref>{{Cite web |title=All-In with Chamath, Jason, Sacks & Friedberg |url=https://www.allinpodcast.co/ |access-date=4 Februarie 2023 |website=The All In Podcast |language=en-US}}</ref> Friedberg is 'n lewenslange [[vegetariër]].<ref name="newyorker.com"/> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Friedberg, David}} [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] lkdk4arbdlpm2j3kmu4hxida4h99mzy 2965315 2965313 2026-09-05T20:28:01Z Sobaka 328 inligtingskas 2965315 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = David Friedberg | beeld = David Albert Friedberg.jpg | beeldonderskrif = Friedberg in 2020 | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1980|06|06}} | geboorteplek = [[Suid-Afrika]] | burgerskap = Suid-Afrikaans en Amerikaans | alma_mater = [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley]] | beroep = Entrepreneur, sakeman en engelbelegger }} '''David Albert Friedberg''' (gebore [[6 Junie]] [[1980]]<ref name="nymag-2013" />) is 'n Suid-Afrikaans-Amerikaanse [[entrepreneur]], [[sakeman]] en engelbelegger. Hy het The Climate Corporation gestig en as hoof uitvoerende beampte gedien, waar hy toesig gehou het oor die verkoop van $1.1 miljard aan Monsanto in 2013, die eerste [[Eenhoring (finansies)|eenhoorn]]transaksie in die opkomende landboutegnologiesektor.<ref>{{Cite web |last=Burwood-Taylor |first=Louisa |date=21 February 2019 |title=Founder of Agtech's First Unicorn David Friedberg Reveals Investment Portfolio of The Production Board {{!}} Ag Funder News |url=https://agfundernews.com/the-production-board-investment-portfolio-board-revealed |access-date=11 September 2022 |website=AgFunder News}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Wolf |first=Michael |date=24 June 2020 |title=Talking 23andMe For Farms, Bioreactors-as-a-Service & Other Crazy FoodTech Ideas With Dave Friedberg |url=https://thespoon.tech/talking-23andme-for-farms-bioreactors-as-a-service-other-crazy-foodtech-ideas-with-dave-friedberg/ |access-date=11 September 2022 |website=The Spoon}}</ref> Friedberg het later The Production Board (TPB) gestig en lei dit. Hy is mede-aanbieder van die All-In-[[podsending]] saam met [[David Sacks]], Jason Calacanis en Chamath Palihapitiya. Gedurende sy loopbaan het hy tot 32 patente bygedra.<ref>{{Cite web |title=Google Patents |url=https://patents.google.com/?inventor=David+Friedberg |access-date=27 Augustus 2022 |website=patents.google.com}}</ref> Hy belê as 'n engelbelegger in [[tegnologie]]-, [[voedsel]]-, [[landbou]]- en lewenswetenskappe-[[beginonderneming]]s met 16 uittredes.<ref>{{Cite web |title=David Friedberg Investments |url=https://pitchbook.com/profiles/investor/106385-86 |website=PitchBook |access-date=11 Junie 2025}}</ref> ==Vroeë lewe en opvoeding== Friedberg is in [[Suid-Afrika]] gebore.<ref name="nymag-2013" /> Hy het saam met sy gesin na [[Los Angeles]], [[Kalifornië]], verhuis toe hy ses was.<ref>{{Cite web |date=3 Maart 2022 |title=Anything Is Possible with Dave Friedberg {{!}} Where It Happens |url=https://www.youtube.com/watch?v=yEniolv-GTM |access-date=31 Julie 2022 |website=YouTube}}</ref> Op hoërskool het hy die omgewingsklub "Students H.O.P.E." (Students Healing Our Planet Earth) gelei.<ref name="newyorker.com">{{Cite magazine |last=Specter |first=Michael |date=3 November 2013 |title=Why The Climate Corporation Sold Itself to Monsanto |url=https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/why-the-climate-corporation-sold-itself-to-monsanto |access-date=1 Augustus 2022 |magazine=[[The New Yorker]]}}</ref> Op 16 het hy by Clarkson-universiteit in Potsdam, [[New York (deelstaat)|New York]], ingeskryf, in 'n poelsaal gewerk en leer poker speel.<ref name="nymag-2013">{{Cite magazine |last=Specter |first=Michael |date=3 November 2013 |title=Climate by Numbers |url=https://www.newyorker.com/magazine/2013/11/11/climate-by-numbers |access-date=1 Augustus 2022 |magazine=[[The New Yorker]]}}</ref> Na 'n jaar in die noorde van New York het hy na die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley]], oorgeplaas, waar hy 'n deeltydse werk in wiskundige modellering by die Lawrence Berkeley Nasionale Laboratorium gedoen het en in 2001 'n baccalaureusgraad in [[astrofisika]] verwerf het.<ref>{{cite web |last=Vahradyan |first=Ani |date=22 Februarie 2017 |title=David Friedberg: Astrophysics, Eatsa, and Everything In Between |url=https://scet.berkeley.edu/david-friedberg-astrophysics-eatsa-everything// |access-date=31 Julie 2022 |website=Berkeley Sutardja Center for Entrepreneurship & Technology}}</ref> ==Loopbaan== ===Google=== Na etlike jare in beleggingsbankwese en private ekwiteit, het Friedberg in Maart 2004 by [[Google]] aangesluit as een van die eerste 1 000 werknemers en 'n stigterslid van Google se Korporatiewe Ontwikkelingsgroep.<ref>{{Cite web |last=Woody |first=Todd |date=28 Februarie 2011 |title=WeatherBill raises $42 million |url=https://archive.nytimes.com/dealbook.nytimes.com/2011/02/28/weatherbill-raises-42-million/ |access-date=11 September 2022 |website=[[The New York Times]]}}</ref> As Korporatiewe Ontwikkelings- en Besigheidsprodukbestuurder het Friedberg gehelp om Google se aanlyn-advertensieplatform, AdWords, te bestuur en verkrygings te onderhandel en saam met Google se medestigter [[Larry Page]] gewerk.<ref>{{Cite web |last=Bunge |first=Jacob |date=4 September 2014 |title=Monsanto, Under Attack for GMOs, Has a New Defender {{!}} Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/monsanto-under-attack-for-gmos-has-a-new-defender-1409777311 |access-date=1 Augustus 2022 |website=[[The Wall Street Journal]]}}</ref> ===The Climate Corporation=== In 2006 het hy sy eerste maatskappy, WeatherBill, gestig om persoonlike weerversekering aanlyn te skep en te koop terwyl hy nog by Google as 'n besigheidsprodukbestuurder gewerk het.<ref>{{Cite book |last=Martin |first=Bobby |url=https://books.google.com/books?id=DK6pCgAAQBAJ |title=The Hockey Stick Principles: The 4 Key Stages to Entrepreneurial Success |date=24 Mei 2016 |publisher=Flatiron Books |isbn=978-1-250-06638-1 |pages=131 |language=en}}</ref> Hy het later vertel hoe hy verby die Bike Hut in [[San Francisco]] gery het en verkope op reënerige dae sien daal het, wat hom oortuig het dat weer 'n groot [[risiko]] vir klein besighede inhou.<ref>{{Cite web |last=Gullickson |first=Gil |date=18 November 2013 |title=How Climate Corporation Built Big Weather Data |url=https://www.agriculture.com/crops/corn/production/how-climate-cpation-built-big-wear_137-ar35532 |access-date=1 Augustus 2022 |website=Successful Farming}}</ref> WeatherBill het befondsing van Founders Fund, Khosla Ventures, Google Ventures, New Enterprise Associates, Index Ventures en Atomico verkry.<ref>{{Cite web |last=Arrington |first=Michael |date=15 Januarie 2007 |title=WeatherBill Launches, Announces All Star Investors |url=https://techcrunch.com/2007/01/15/weatherbill-launches-announces-all-star-investors/?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAAJe69Lyqi9Ijcevt8qGV5dz8wgh7vQgy2lB6Mve4cRecq3yMrDGno9ZSEMHzEMSx3C0NeE0j7x8DVpsSvenic0Pii8uArAJ_Qp4cWIcJ8Uyd5imfV79Mg-vSKaJccTfZmDo_PF9LM7BhJjl0sTu5R2x32I3QdqwwNzA3F0E5WmZE |access-date=1 Augustus 2022 |website=TechCrunch}}</ref> In 2011 het Friedberg WeatherBill herdoop na The Climate Corporation.<ref>{{Cite web |date=11 Oktober 2011 |title=Weatherbill changes company name to The Climate Corporation |url=https://www.artemis.bm/news/weatherbill-changes-company-name-to-the-climate-corporation/ |access-date=1 Augustus 2022 |website=Artemis}}</ref> The Climate Corporation het boere weerversekering en die climate.com-diens aangebied om hulle te help om landbou-uitkomste op te spoor, te analiseer en veldspesifieke besluite te neem om dit te verbeter. Op 5 Oktober 2011 het Friedberg sy Entrepreneurship Gives Life Meaning-lesing<ref>{{Cite book |last=Tucker |first=Patrick |url=https://books.google.com/books?id=N_NvDwAAQBAJ&dq=%22David+Friedberg%22+-wikipedia&pg=PA80 |title=The Naked Future: What Happens in a World That Anticipates Your Every Move? |date=24 Februarie 2015 |publisher=Penguin |isbn=978-1-59184-770-0 |pages=80 |language=en}}</ref> by Stanford gelewer. In Oktober 2013 het Monsanto aangekondig dat hulle The Climate Corporation vir ongeveer $1,1 miljard verkry.<ref>{{cite web |author=Tsotsis |first=Alexia |date=2 Oktober 2013 |title=Monsanto Buys Weather Big Data Company Climate Corporation For Around $1.1B |url=https://techcrunch.com/2013/10/02/monsanto-acquires-weather-big-data-company-climate-corporation-for-930m/ |access-date=31 Julie 2022 |website=TechCrunch}}</ref> Friedberg het by Monsanto se uitvoerende span aangesluit na die verkryging en in 2016 na 'n adviserende rol oorgeskakel.<ref>{{Cite web |last=Bunge |first=Jacob |date=23 Maart 2016 |title=Monsanto Executive David Friedberg Shifting to Advisory Role {{!}} Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/monsanto-executive-david-friedberg-shifting-to-advisory-role-1458763510 |access-date=1 Augustus 2022 |website=The Wall Street Journal}}</ref> ===Metromile en ander rolle=== Friedberg het die motorversekeringsfirma Metromile in 2011 gestig en gedurende die vroeë jare as voorsitter daarvan gedien.<ref>{{Cite web |last=Sawers |first=Paul |date=21 September 2016 |title=Per-mile car insurance firm Metromile has raised $191.5 million since 2014, now underwrites its own policies |url=https://venturebeat.com/business/metromile-raises-191-5-million-and-acquires-mosaic-insurance-company/ |website=VentureBeat}}</ref><ref>{{Cite web|date=30 Julie 2021|title=SEC Form S-1 {{!}} SEC|url=https://ir.metromile.com/node/6896/html|access-date=30 Julie 2021|website=SEC|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417023634/https://ir.metromile.com/node/6896/html|url-status=dead}}</ref> In 2014 het hy die Kanadese quinoa-verskaffer NorQuin, destyds Noord-Amerika se grootste produsent, gekoop.<ref>{{Cite magazine |last=Little |first=Amanda |date=17 Desember 2016 |title=Quinoa is the new Big Mac |url=https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/quinoa-is-the-new-big-mac |access-date=1 Augustus 2022 |magazine=[[The New Yorker]]}}</ref> Above Food Corp. het NorQuin in 2022 verkry<ref>{{Cite web |last=Danley |first=Sam |date=19 Mei 2022 |title=Above Food acquires quinoa supplier{{!}} Food Business News |url=https://www.foodbusinessnews.net/articles/21391-above-food-acquires-quinoa-supplier |access-date=1 Augustus 2022 |website=Food Business News}}</ref> en Friedberg in sy Innovasie-adviesraad aangestel.<ref>{{Cite web |date=2 June 2022|title= Above Food Appoints David Friedberg to Innovation Advisory Council{{!}} Yahoo.com |url=https://www.yahoo.com/now/above-food-appoints-david-friedberg-130000817.html|access-date=1 Augustus 2022 |website=Yahoo.com}}</ref> Friedberg is 'n ondersteuner van [[Donald Trump]].<ref>{{Cite news |last=Hirsch |first=Lauren |last2=Merced |first2=Michael J. de la |last3=Kessler |first3=Sarah |date=2024-07-20 |title=Why Some of the Loudest Cheers for Trump Are Coming From Silicon Valley |url=https://www.nytimes.com/2024/07/20/business/dealbook/silicon-valley-trump.html |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> In Julie 2025 het die All-In Podcast 'n onderhoud met die Tesourie-sekretaris Scott Bessent by die [[Withuis]] gevoer, wat Friedberg beskryf het as "een van die beste dae van my lewe."<ref>{{Cite web |last=Simonetti |first=Katherine Sayre and Isabella |date=2025-07-22 |title=Silicon Valley’s Favorite Podcast Is Now Hot in Washington Too |url=https://www.wsj.com/business/media/silicon-valley-all-in-podcast-01dfadbb |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref> In 2026 is Friedberg deur president Donald Trump in die President se Raad van Adviseurs oor Wetenskap en Tegnologie (PCAST) aangestel.<ref>{{Cite news |date=2026 |title=Donald Trump taps Silicon Valley billionaires for policy advice |url=https://www.ft.com/content/339d236b-0a60-4250-a4b5-25e2de51cee9 |work=Financial Times}}</ref><ref>{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=25 Maart 2026 |access-date=26 Maart 2026 |publisher=The White House}}</ref> ===The Production Board=== In 2016 het Friedberg met Larry Page begin praat oor die bou en finansiering van nuwe ondernemings wat fokus op voedsel, landbou, dekarbonisering en lewenswetenskappe.<ref name="cnbc.com">{{Cite web |last=Levy |first=Ari |date=20 Julie 2021 |title=Early Google exec got Larry Page's backing to build a start-up factory focused on saving the planet {{!}} CNBC |url=https://www.cnbc.com/2021/07/30/david-friedbergs-alphabet-backed-production-board-raised-300-million.html |access-date=1 Augustus 2022 |website=CNBC}}</ref> Deur Alphabet Page het hy ingestem om 'n houermaatskappy te finansier wat Friedberg sou bedryf.<ref>{{Cite web|date=30 Julie 2021|title=David Friedberg's Alphabet-backed Production Board raised $300 million {{!}} Planet Concerns|url=https://planetconcerns.com/david-friedbergs-alphabet-backed-production-board-raised-300-million/|access-date=1 Augustus 2022|website=Planet Concerns|archive-date=20 Desember 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220164058/https://planetconcerns.com/david-friedbergs-alphabet-backed-production-board-raised-300-million/|url-status=dead}}</ref> Friedberg het later daardie jaar The Production Board (TPB) gestig.<ref name="auto"/> TPB werk saam met wetenskaplikes, sakeleiers en entrepreneurs om uitdagings soos [[klimaatsverandering]] aan te spreek.<ref>{{Cite web |date=19 Augustus 2021 |title=The Production Board's Dave Friedberg: "Technology will save the day - hopefully" |url=https://play.acast.com/s/dannyinthevalley/theproductionboard-sdavefriedberg-technologywillsavetheday-hopefully- |access-date=1 Augustus 2022 |website=Danny in the Valley}}</ref> Sy portefeulje sluit in Pattern Ag, Ohalo, Culture Biosciences, Triplebar Bio, Supergut en Cana.<ref name="cnbc.com"/> In Julie 2021 het Friedberg aangekondig dat The Production Board $300 miljoen ingesamel het van Alphabet, Baillie Gifford, Allen & Co., BlackRock, Koch Disruptive Technologies en Morgan Stanley se Counterpoint Global.<ref name="cnbc.com"/> ====Ohalo==== Ohalo Genetics, 'n plantteeltmaatskappy wat in 2019 deur The Production Board geïnkubeer is, ontwikkel teelstelsels en nuwe gewasvariëteite wat bedoel is om opbrengste te verhoog terwyl minder natuurlike hulpbronne gebruik word.<ref>{{Cite web |title=Here's why The Production Board raised $300 million to reimagine Earth |last=Friedberg |first=David |date=9 Mei 2023 |url=https://www.tpb.co/posts/the-production-board-raises-300-million-to-reimagine-earth |access-date=9 Oktober 2025 |website=TPB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ohalo |url=https://www.ohalo.com/ |access-date=9 Oktober 2025 |website=Ohalo}}</ref> In November 2023 het Friedberg die maatskappy se voltydse uitvoerende hoof geword nadat hy gehelp het om die onderneming te stig.<ref>{{Cite web |last=Watson |first=Elaine |date=21 Mei 2024 |title=Armed with $100m in funding, Dave Friedberg unveils "boosted breeding" tech at Ohalo |url=https://agfundernews.com/armed-with-100m-in-funding-dave-friedberg-unveils-boosted-breeding-tech-at-ohalo-in-holy-shit-moment-for-crop-breeders |access-date=9 Oktober 2025 |website=AgFunderNews}}</ref><ref>{{Cite web |title=About us |url=https://www.ohalo.com/about |access-date=9 Oktober 2025 |website=Ohalo}}</ref> Onder Friedberg bevorder Ohalo 'n platform wat dit "Boosted Breeding" noem, wat geenredigering en kwantitatiewe [[Genetika|genomika]] gebruik om oorerwing tydens voortplanting te beheer. Die firma verklaar dat die benadering poliploïede nageslag kan produseer wat die volle genome van beide ouers behou en teelsiklusse oor belangrike gewasse kan verkort.<ref>{{Cite web |last=Watson |first=Elaine |date=21 May 2024 |title=Armed with $100m in funding, Dave Friedberg unveils "boosted breeding" tech at Ohalo |url=https://agfundernews.com/armed-with-100m-in-funding-dave-friedberg-unveils-boosted-breeding-tech-at-ohalo-in-holy-shit-moment-for-crop-breeders |access-date=9 Oktober 2025 |website=AgFunderNews}}</ref><ref>{{Cite web |title=Boosted Breeding |url=https://www.ohalo.com/boosted-breeding |access-date=9 Oktober 2025 |website=Ohalo}}</ref> In 2024 het AgFunderNews berig dat Ohalo 'n bietjie meer as $100 miljoen ingesamel het, programme in gewasse, insluitend aartappel, ontwikkel het, en beplan het om met saadmaatskappye saam te werk aan bykomende gewasse.<ref>{{Cite web |last=Watson |first=Elaine |date=21 Mei 2024 |title=Armed with $100m in funding, Dave Friedberg unveils "boosted breeding" tech at Ohalo |url=https://agfundernews.com/armed-with-100m-in-funding-dave-friedberg-unveils-boosted-breeding-tech-at-ohalo-in-holy-shit-moment-for-crop-breeders |access-date=9 Oktober 2025 |website=AgFunderNews}}</ref> ==Persoonlike lewe== Friedberg is mede-aanbieder van die All-In-besigheids- en beleggingspodsending saam met Chamath Palihapitiya, David O. Sacks en Jason Calacanis.<ref>{{Cite web |title=All-In with Chamath, Jason, Sacks & Friedberg |url=https://www.allinpodcast.co/ |access-date=4 Februarie 2023 |website=The All In Podcast |language=en-US}}</ref> Friedberg is 'n lewenslange [[vegetariër]].<ref name="newyorker.com"/> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Friedberg, David}} [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] ob1sqjqaphmrcslslngqr0lsy1fazxn 2965382 2965315 2026-09-06T08:17:56Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2965382 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = David Friedberg | beeld = David Albert Friedberg.jpg | beeldonderskrif = Friedberg in 2020 | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1980|06|06}} | geboorteplek = [[Suid-Afrika]] | burgerskap = Suid-Afrikaans en Amerikaans | alma_mater = [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley]] | beroep = Entrepreneur, sakeman en engelbelegger }} '''David Albert Friedberg''' (gebore [[6 Junie]] [[1980]]<ref name="nymag-2013" />) is 'n Suid-Afrikaans-Amerikaanse [[entrepreneur]], [[sakeman]] en engelbelegger. Hy het The Climate Corporation gestig en as hoof uitvoerende beampte gedien, waar hy toesig gehou het oor die verkoop van $1.1 miljard aan Monsanto in 2013, die eerste [[Eenhoring (finansies)|eenhoorn]]transaksie in die opkomende landboutegnologiesektor.<ref>{{Cite web |last=Burwood-Taylor |first=Louisa |date=21 February 2019 |title=Founder of Agtech's First Unicorn David Friedberg Reveals Investment Portfolio of The Production Board {{!}} Ag Funder News |url=https://agfundernews.com/the-production-board-investment-portfolio-board-revealed |access-date=11 September 2022 |website=AgFunder News}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Wolf |first=Michael |date=24 June 2020 |title=Talking 23andMe For Farms, Bioreactors-as-a-Service & Other Crazy FoodTech Ideas With Dave Friedberg |url=https://thespoon.tech/talking-23andme-for-farms-bioreactors-as-a-service-other-crazy-foodtech-ideas-with-dave-friedberg/ |access-date=11 September 2022 |website=The Spoon}}</ref> Friedberg het later The Production Board (TPB) gestig en lei dit. Hy is mede-aanbieder van die All-In-[[podsending]] saam met [[David Sacks]], Jason Calacanis en Chamath Palihapitiya. Gedurende sy loopbaan het hy tot 32 patente bygedra.<ref>{{Cite web |title=Google Patents |url=https://patents.google.com/?inventor=David+Friedberg |access-date=27 Augustus 2022 |website=patents.google.com}}</ref> Hy belê as 'n engelbelegger in [[tegnologie]]-, [[voedsel]]-, [[landbou]]- en lewenswetenskappe-[[beginonderneming]]s met 16 uittredes.<ref>{{Cite web |title=David Friedberg Investments |url=https://pitchbook.com/profiles/investor/106385-86 |website=PitchBook |access-date=11 Junie 2025}}</ref> ==Vroeë lewe en opvoeding== Friedberg is in [[Suid-Afrika]] gebore.<ref name="nymag-2013" /> Hy het saam met sy gesin na [[Los Angeles]], [[Kalifornië]], verhuis toe hy ses was.<ref>{{Cite web |date=3 Maart 2022 |title=Anything Is Possible with Dave Friedberg {{!}} Where It Happens |url=https://www.youtube.com/watch?v=yEniolv-GTM |access-date=31 Julie 2022 |website=YouTube}}</ref> Op hoërskool het hy die omgewingsklub "Students H.O.P.E." (Students Healing Our Planet Earth) gelei.<ref name="newyorker.com">{{Cite magazine |last=Specter |first=Michael |date=3 November 2013 |title=Why The Climate Corporation Sold Itself to Monsanto |url=https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/why-the-climate-corporation-sold-itself-to-monsanto |access-date=1 Augustus 2022 |magazine=[[The New Yorker]]}}</ref> Op 16 het hy by Clarkson-universiteit in Potsdam, [[New York (deelstaat)|New York]], ingeskryf, in 'n poelsaal gewerk en leer poker speel.<ref name="nymag-2013">{{Cite magazine |last=Specter |first=Michael |date=3 November 2013 |title=Climate by Numbers |url=https://www.newyorker.com/magazine/2013/11/11/climate-by-numbers |access-date=1 Augustus 2022 |magazine=[[The New Yorker]]}}</ref> Na 'n jaar in die noorde van New York het hy na die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley]], oorgeplaas, waar hy 'n deeltydse werk in wiskundige modellering by die Lawrence Berkeley Nasionale Laboratorium gedoen het en in 2001 'n baccalaureusgraad in [[astrofisika]] verwerf het.<ref>{{cite web |last=Vahradyan |first=Ani |date=22 Februarie 2017 |title=David Friedberg: Astrophysics, Eatsa, and Everything In Between |url=https://scet.berkeley.edu/david-friedberg-astrophysics-eatsa-everything// |access-date=31 Julie 2022 |website=Berkeley Sutardja Center for Entrepreneurship & Technology}}</ref> ==Loopbaan== ===Google=== Na etlike jare in beleggingsbankwese en private ekwiteit, het Friedberg in Maart 2004 by [[Google]] aangesluit as een van die eerste 1 000 werknemers en 'n stigterslid van Google se Korporatiewe Ontwikkelingsgroep.<ref>{{Cite web |last=Woody |first=Todd |date=28 Februarie 2011 |title=WeatherBill raises $42 million |url=https://archive.nytimes.com/dealbook.nytimes.com/2011/02/28/weatherbill-raises-42-million/ |access-date=11 September 2022 |website=[[The New York Times]]}}</ref> As Korporatiewe Ontwikkelings- en Besigheidsprodukbestuurder het Friedberg gehelp om Google se aanlyn-advertensieplatform, AdWords, te bestuur en verkrygings te onderhandel en saam met Google se medestigter [[Larry Page]] gewerk.<ref>{{Cite web |last=Bunge |first=Jacob |date=4 September 2014 |title=Monsanto, Under Attack for GMOs, Has a New Defender {{!}} Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/monsanto-under-attack-for-gmos-has-a-new-defender-1409777311 |access-date=1 Augustus 2022 |website=[[The Wall Street Journal]]}}</ref> ===The Climate Corporation=== In 2006 het hy sy eerste maatskappy, WeatherBill, gestig om persoonlike weerversekering aanlyn te skep en te koop terwyl hy nog by Google as 'n besigheidsprodukbestuurder gewerk het.<ref>{{Cite book |last=Martin |first=Bobby |url=https://books.google.com/books?id=DK6pCgAAQBAJ |title=The Hockey Stick Principles: The 4 Key Stages to Entrepreneurial Success |date=24 Mei 2016 |publisher=Flatiron Books |isbn=978-1-250-06638-1 |pages=131 |language=en}}</ref> Hy het later vertel hoe hy verby die Bike Hut in [[San Francisco]] gery het en verkope op reënerige dae sien daal het, wat hom oortuig het dat weer 'n groot [[risiko]] vir klein besighede inhou.<ref>{{Cite web |last=Gullickson |first=Gil |date=18 November 2013 |title=How Climate Corporation Built Big Weather Data |url=https://www.agriculture.com/crops/corn/production/how-climate-cpation-built-big-wear_137-ar35532 |access-date=1 Augustus 2022 |website=Successful Farming}}</ref> WeatherBill het befondsing van Founders Fund, Khosla Ventures, Google Ventures, New Enterprise Associates, Index Ventures en Atomico verkry.<ref>{{Cite web |last=Arrington |first=Michael |date=15 Januarie 2007 |title=WeatherBill Launches, Announces All Star Investors |url=https://techcrunch.com/2007/01/15/weatherbill-launches-announces-all-star-investors/?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAAJe69Lyqi9Ijcevt8qGV5dz8wgh7vQgy2lB6Mve4cRecq3yMrDGno9ZSEMHzEMSx3C0NeE0j7x8DVpsSvenic0Pii8uArAJ_Qp4cWIcJ8Uyd5imfV79Mg-vSKaJccTfZmDo_PF9LM7BhJjl0sTu5R2x32I3QdqwwNzA3F0E5WmZE |access-date=1 Augustus 2022 |website=TechCrunch}}</ref> In 2011 het Friedberg WeatherBill herdoop na The Climate Corporation.<ref>{{Cite web |date=11 Oktober 2011 |title=Weatherbill changes company name to The Climate Corporation |url=https://www.artemis.bm/news/weatherbill-changes-company-name-to-the-climate-corporation/ |access-date=1 Augustus 2022 |website=Artemis}}</ref> The Climate Corporation het boere weerversekering en die climate.com-diens aangebied om hulle te help om landbou-uitkomste op te spoor, te analiseer en veldspesifieke besluite te neem om dit te verbeter. Op 5 Oktober 2011 het Friedberg sy Entrepreneurship Gives Life Meaning-lesing<ref>{{Cite book |last=Tucker |first=Patrick |url=https://books.google.com/books?id=N_NvDwAAQBAJ&dq=%22David+Friedberg%22+-wikipedia&pg=PA80 |title=The Naked Future: What Happens in a World That Anticipates Your Every Move? |date=24 Februarie 2015 |publisher=Penguin |isbn=978-1-59184-770-0 |pages=80 |language=en}}</ref> by Stanford gelewer. In Oktober 2013 het Monsanto aangekondig dat hulle The Climate Corporation vir ongeveer $1,1 miljard verkry.<ref>{{cite web |author=Tsotsis |first=Alexia |date=2 Oktober 2013 |title=Monsanto Buys Weather Big Data Company Climate Corporation For Around $1.1B |url=https://techcrunch.com/2013/10/02/monsanto-acquires-weather-big-data-company-climate-corporation-for-930m/ |access-date=31 Julie 2022 |website=TechCrunch}}</ref> Friedberg het by Monsanto se uitvoerende span aangesluit na die verkryging en in 2016 na 'n adviserende rol oorgeskakel.<ref>{{Cite web |last=Bunge |first=Jacob |date=23 Maart 2016 |title=Monsanto Executive David Friedberg Shifting to Advisory Role {{!}} Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/monsanto-executive-david-friedberg-shifting-to-advisory-role-1458763510 |access-date=1 Augustus 2022 |website=The Wall Street Journal}}</ref> ===Metromile en ander rolle=== Friedberg het die motorversekeringsfirma Metromile in 2011 gestig en gedurende die vroeë jare as voorsitter daarvan gedien.<ref>{{Cite web |last=Sawers |first=Paul |date=21 September 2016 |title=Per-mile car insurance firm Metromile has raised $191.5 million since 2014, now underwrites its own policies |url=https://venturebeat.com/business/metromile-raises-191-5-million-and-acquires-mosaic-insurance-company/ |website=VentureBeat}}</ref><ref>{{Cite web|date=30 Julie 2021|title=SEC Form S-1 {{!}} SEC|url=https://ir.metromile.com/node/6896/html|access-date=30 Julie 2021|website=SEC|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417023634/https://ir.metromile.com/node/6896/html|url-status=dead}}</ref> In 2014 het hy die Kanadese quinoa-verskaffer NorQuin, destyds Noord-Amerika se grootste produsent, gekoop.<ref>{{Cite magazine |last=Little |first=Amanda |date=17 Desember 2016 |title=Quinoa is the new Big Mac |url=https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/quinoa-is-the-new-big-mac |access-date=1 Augustus 2022 |magazine=[[The New Yorker]]}}</ref> Above Food Corp. het NorQuin in 2022 verkry<ref>{{Cite web |last=Danley |first=Sam |date=19 Mei 2022 |title=Above Food acquires quinoa supplier{{!}} Food Business News |url=https://www.foodbusinessnews.net/articles/21391-above-food-acquires-quinoa-supplier |access-date=1 Augustus 2022 |website=Food Business News}}</ref> en Friedberg in sy Innovasie-adviesraad aangestel.<ref>{{Cite web|date=2 June 2022|title=Above Food Appoints David Friedberg to Innovation Advisory Council{{!}} Yahoo.com|url=https://www.yahoo.com/now/above-food-appoints-david-friedberg-130000817.html|access-date=1 Augustus 2022|website=Yahoo.com|archive-date=20 Desember 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220164035/https://www.yahoo.com/now/above-food-appoints-david-friedberg-130000817.html|url-status=dead}}</ref> Friedberg is 'n ondersteuner van [[Donald Trump]].<ref>{{Cite news |last=Hirsch |first=Lauren |last2=Merced |first2=Michael J. de la |last3=Kessler |first3=Sarah |date=2024-07-20 |title=Why Some of the Loudest Cheers for Trump Are Coming From Silicon Valley |url=https://www.nytimes.com/2024/07/20/business/dealbook/silicon-valley-trump.html |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> In Julie 2025 het die All-In Podcast 'n onderhoud met die Tesourie-sekretaris Scott Bessent by die [[Withuis]] gevoer, wat Friedberg beskryf het as "een van die beste dae van my lewe."<ref>{{Cite web |last=Simonetti |first=Katherine Sayre and Isabella |date=2025-07-22 |title=Silicon Valley’s Favorite Podcast Is Now Hot in Washington Too |url=https://www.wsj.com/business/media/silicon-valley-all-in-podcast-01dfadbb |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref> In 2026 is Friedberg deur president Donald Trump in die President se Raad van Adviseurs oor Wetenskap en Tegnologie (PCAST) aangestel.<ref>{{Cite news |date=2026 |title=Donald Trump taps Silicon Valley billionaires for policy advice |url=https://www.ft.com/content/339d236b-0a60-4250-a4b5-25e2de51cee9 |work=Financial Times}}</ref><ref>{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=25 Maart 2026 |access-date=26 Maart 2026 |publisher=The White House}}</ref> ===The Production Board=== In 2016 het Friedberg met Larry Page begin praat oor die bou en finansiering van nuwe ondernemings wat fokus op voedsel, landbou, dekarbonisering en lewenswetenskappe.<ref name="cnbc.com">{{Cite web |last=Levy |first=Ari |date=20 Julie 2021 |title=Early Google exec got Larry Page's backing to build a start-up factory focused on saving the planet {{!}} CNBC |url=https://www.cnbc.com/2021/07/30/david-friedbergs-alphabet-backed-production-board-raised-300-million.html |access-date=1 Augustus 2022 |website=CNBC}}</ref> Deur Alphabet Page het hy ingestem om 'n houermaatskappy te finansier wat Friedberg sou bedryf.<ref>{{Cite web|date=30 Julie 2021|title=David Friedberg's Alphabet-backed Production Board raised $300 million {{!}} Planet Concerns|url=https://planetconcerns.com/david-friedbergs-alphabet-backed-production-board-raised-300-million/|access-date=1 Augustus 2022|website=Planet Concerns|archive-date=20 Desember 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220164058/https://planetconcerns.com/david-friedbergs-alphabet-backed-production-board-raised-300-million/|url-status=dead}}</ref> Friedberg het later daardie jaar The Production Board (TPB) gestig.<ref name="auto"/> TPB werk saam met wetenskaplikes, sakeleiers en entrepreneurs om uitdagings soos [[klimaatsverandering]] aan te spreek.<ref>{{Cite web |date=19 Augustus 2021 |title=The Production Board's Dave Friedberg: "Technology will save the day - hopefully" |url=https://play.acast.com/s/dannyinthevalley/theproductionboard-sdavefriedberg-technologywillsavetheday-hopefully- |access-date=1 Augustus 2022 |website=Danny in the Valley}}</ref> Sy portefeulje sluit in Pattern Ag, Ohalo, Culture Biosciences, Triplebar Bio, Supergut en Cana.<ref name="cnbc.com"/> In Julie 2021 het Friedberg aangekondig dat The Production Board $300 miljoen ingesamel het van Alphabet, Baillie Gifford, Allen & Co., BlackRock, Koch Disruptive Technologies en Morgan Stanley se Counterpoint Global.<ref name="cnbc.com"/> ====Ohalo==== Ohalo Genetics, 'n plantteeltmaatskappy wat in 2019 deur The Production Board geïnkubeer is, ontwikkel teelstelsels en nuwe gewasvariëteite wat bedoel is om opbrengste te verhoog terwyl minder natuurlike hulpbronne gebruik word.<ref>{{Cite web |title=Here's why The Production Board raised $300 million to reimagine Earth |last=Friedberg |first=David |date=9 Mei 2023 |url=https://www.tpb.co/posts/the-production-board-raises-300-million-to-reimagine-earth |access-date=9 Oktober 2025 |website=TPB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ohalo |url=https://www.ohalo.com/ |access-date=9 Oktober 2025 |website=Ohalo}}</ref> In November 2023 het Friedberg die maatskappy se voltydse uitvoerende hoof geword nadat hy gehelp het om die onderneming te stig.<ref>{{Cite web |last=Watson |first=Elaine |date=21 Mei 2024 |title=Armed with $100m in funding, Dave Friedberg unveils "boosted breeding" tech at Ohalo |url=https://agfundernews.com/armed-with-100m-in-funding-dave-friedberg-unveils-boosted-breeding-tech-at-ohalo-in-holy-shit-moment-for-crop-breeders |access-date=9 Oktober 2025 |website=AgFunderNews}}</ref><ref>{{Cite web |title=About us |url=https://www.ohalo.com/about |access-date=9 Oktober 2025 |website=Ohalo}}</ref> Onder Friedberg bevorder Ohalo 'n platform wat dit "Boosted Breeding" noem, wat geenredigering en kwantitatiewe [[Genetika|genomika]] gebruik om oorerwing tydens voortplanting te beheer. Die firma verklaar dat die benadering poliploïede nageslag kan produseer wat die volle genome van beide ouers behou en teelsiklusse oor belangrike gewasse kan verkort.<ref>{{Cite web |last=Watson |first=Elaine |date=21 May 2024 |title=Armed with $100m in funding, Dave Friedberg unveils "boosted breeding" tech at Ohalo |url=https://agfundernews.com/armed-with-100m-in-funding-dave-friedberg-unveils-boosted-breeding-tech-at-ohalo-in-holy-shit-moment-for-crop-breeders |access-date=9 Oktober 2025 |website=AgFunderNews}}</ref><ref>{{Cite web |title=Boosted Breeding |url=https://www.ohalo.com/boosted-breeding |access-date=9 Oktober 2025 |website=Ohalo}}</ref> In 2024 het AgFunderNews berig dat Ohalo 'n bietjie meer as $100 miljoen ingesamel het, programme in gewasse, insluitend aartappel, ontwikkel het, en beplan het om met saadmaatskappye saam te werk aan bykomende gewasse.<ref>{{Cite web |last=Watson |first=Elaine |date=21 Mei 2024 |title=Armed with $100m in funding, Dave Friedberg unveils "boosted breeding" tech at Ohalo |url=https://agfundernews.com/armed-with-100m-in-funding-dave-friedberg-unveils-boosted-breeding-tech-at-ohalo-in-holy-shit-moment-for-crop-breeders |access-date=9 Oktober 2025 |website=AgFunderNews}}</ref> ==Persoonlike lewe== Friedberg is mede-aanbieder van die All-In-besigheids- en beleggingspodsending saam met Chamath Palihapitiya, David O. Sacks en Jason Calacanis.<ref>{{Cite web |title=All-In with Chamath, Jason, Sacks & Friedberg |url=https://www.allinpodcast.co/ |access-date=4 Februarie 2023 |website=The All In Podcast |language=en-US}}</ref> Friedberg is 'n lewenslange [[vegetariër]].<ref name="newyorker.com"/> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Friedberg, David}} [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] 1oayy0aj4p0ytfrsj0mzcrx2h4kws8y 1 468716 2965314 2026-09-05T20:14:56Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2965314 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 14 468717 2965330 2026-09-05T21:02:54Z JMK 649 skep kat 2965330 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{commonskat|Marthinus Theunis Steyn|M.T. Steyn}} [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Presidente van die Oranje-Vrystaat]] 185tvbhl25cwmrzfjv7yy0df00ensbz 0 468718 2965339 2026-09-05T21:28:31Z Pynappel 70858 Pynappel het bladsy [[Bimbo, Ombella-M'Poko]] na [[Bimbo]] geskuif 2965339 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bimbo]] qiq512epucd6q8zi521h1diuo2pn37n 10 468719 2965345 2026-09-05T22:28:48Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '{{Inligtingskas4 | bodyclass = vevent | above = {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | abovestyle = text-align:center;background-color:#ededed;color:inherit; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = padding-bottom: 0.4em; border-bottom: 1px solid #aaa; font-weight: bold; |header1 = {{#if:{{{commons|}}}|{{#ifeq:{{...' 2965345 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas4 | bodyclass = vevent | above = {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | abovestyle = text-align:center;background-color:#ededed;color:inherit; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = padding-bottom: 0.4em; border-bottom: 1px solid #aaa; font-weight: bold; |header1 = {{#if:{{{commons|}}}|{{#ifeq:{{{commons|}}}|yes| [[file: Ic camera alt 48px.svg|20px|class=skin-invert|link=|alt=]] [[commons:Category:{{PAGENAME}}|''Additional media'']]}}}} | label2 = Tak | data2 = {{{branch|}}} | label3 = Jare aktief | data3 = {{{yearsactive|}}} | label4 = Plek | data4 = {{{location|{{{country|}}}}}} | label5 = Belangrike figure | data5 = {{{majorfigures|}}} | label6 = Noemenswaardige werke | data6 = {{{films|}}} | label7 = Invloede | data7 = {{{influences|}}} | label8 = Beïnvloed | data8 = {{{influenced|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox art movement with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox art movement]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| alt | branch | caption | commons | country | image | image_upright | influenced | influences | films | location | majorfigures | name | yearsactive }} <noinclude> {{Documentation}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES TO THE /doc SUBPAGE, THANKS --> </noinclude> 0pw5wv85w42o4693qrllxawm9583vfb 0 468720 2965352 2026-09-05T23:22:55Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '{{Kort beskrywing|13de-eeuse styl in die Gotiese argitektuur}} [[Lêer:Reims Kathedrale.jpg|duimnael|regs|Die [[Reims-katedraal]] (1211–1299)]] Die '''Hooggotiek''' was 'n tydperk in die [[Gotiese argitektuur]] in die 13de eeu, van omstreeks 1200 tot 1280, waarin 'n reeks verfynde en ryklik versierde katedrale van buitengewone hoogte en grootte gebou is. Dit het die prominentste in Frankryk voorgekom, grootliks danksy die steun van koning Lodewyk IX van Frankryk...' 2965352 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|13de-eeuse styl in die Gotiese argitektuur}} [[Lêer:Reims Kathedrale.jpg|duimnael|regs|Die [[Reims-katedraal]] (1211–1299)]] Die '''Hooggotiek''' was 'n tydperk in die [[Gotiese argitektuur]] in die 13de eeu, van omstreeks 1200 tot 1280, waarin 'n reeks verfynde en ryklik versierde katedrale van buitengewone hoogte en grootte gebou is. Dit het die prominentste in Frankryk voorgekom, grootliks danksy die steun van koning [[Lodewyk IX van Frankryk|Lodewyk IX]] (regeer 1226–1270), ook bekend as Sint Lodewyk.<ref name="ReferenceA">"High Gothic", Encyclopaedia Britannica aanlyn (intekening vereis), besoek in Februarie 2024</ref> Die doel van die Hooggotiese argitekte was om soveel lig as moontlik deur die gebrandskilderde vensters in te laat en om die kerkgangers met oordadige versiering te beïndruk.<ref name="ReferenceA"/> Hooggotiek word dikwels as die hoogtepunt van die Gotiese styl beskryf.{{Sfn|Watkin|1986|p=132}}<ref>{{Cite web |url=http://www.eglisesdeloise.com/monument/beauvais-cathedrale-saint-pierre/ |title=''Églises de l'Oise'' deur Dominique Vermand, subblad vir die ''Beauvais-katedraal'' |access-date=2023-05-02 |archive-date=2023-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501122504/http://www.eglisesdeloise.com/monument/beauvais-cathedrale-saint-pierre/ |url-status=live }}</ref> Hooggotiek was eerder 'n tydperk as 'n spesifieke styl; gedurende die Hooggotiese tydperk was die [[Rayonnant]]-styl oorheersend. Noemenswaardige Hooggotiese katedrale in die Rayonnant-styl sluit die [[Reims-katedraal]], die [[Amiens-katedraal]], die [[Bourges-katedraal]], die [[Chartres-katedraal]] en die [[Beauvais-katedraal]] in.<ref>"The High Gothic years (c. 1250–1300), heralded by Chartres Cathedral, were dominated by France, especially with the development of the Rayonnant style." Encyclopedia Britannica aanlyn (intekening vereis), "High Gothic"</ref> Die vernuwings van die Hooggotiese tydperk het ingesluit dat die vlakke van die skip se binneruimte van vier na drie verminder is deur die Gotiese [[triforium]] en [[ligbeuk]] saam te voeg. Dit het veel groter gebrandskilderde vensters moontlik gemaak, wat die katedrale met lig gevul het.<ref name="ReferenceA"/> Die bykomende lig binne het om ryker binneversiering gevra, wat verskaf is deur patrone in klipmaaswerk op die mure aan te bring. Die tydperk het ook die gebruik van realistiese beeldhouwerk gesien om sowel die binne- as die buitekant te versier, veral bo die kerkportale. Dit is beïnvloed deur antieke Romeinse beeldhouwerk wat kort tevore in Italië ontdek is.<ref>"High Gothic sculpture", Encyclopaedia Britannica aanlyn, besoek in Februarie 2024 (intekening vereis)</ref> Britse en Amerikaanse historici verdeel die Gotiese era in drie tydperke: [[Vroeggotiek|Vroeggotiese argitektuur]]; Hooggotiek, insluitende die [[Rayonnant]]-styl; en Laatgotiek, insluitende die [[Flamboyant]]-styl. Franse historici verdeel die era in vier soortgelyke fases: [[Vroeggotiek|Primêre Gotiek]], ''Gothique classique'' of [[Klassieke Gotiek]], [[Rayonnant]]-Gotiek en Laatgotiek, of [[Flamboyant]]. == Geskiedenis == Vroeë voorbeelde van die Rayonnant-Hooggotiek het in die [[Reims-katedraal]] verskyn, waar vroeë [[Maaswerk|staafmaaswerk]] tussen 1215 en 1220 aangebring is. Hooggotiese elemente het ook in die [[Amiens-katedraal]] verskyn, in die koor en ligbeuk wat na 1236 herbou is, en in die [[Saint Denis Basiliek|Basiliek van Saint-Denis]], toe die dwarsskepe en skip na 1231 herbou is.<ref>Encyclopaedia Britannica aanlyn (intekening vereis), "High Gothic"</ref> Die dwarsskip van die [[Chartres-katedraal]] is na 'n brand tot 1225 in die nuwe styl herbou.{{Sfn|Watkin|1986|p=132}} Die koninklike beskerming van katedrale en ander Gotiese argitektuur is deur [[Lodewyk VIII van Frankryk]] en veral [[Lodewyk IX van Frankryk]], of Sint Lodewyk, uitgebrei. Hy het die Rayonnant-roosvensters in die dwarsskepe van die [[Notre-Dame-katedraal|Notre-Dame]] in die 1250's gefinansier en die [[Sainte-Chapelle]] as sy koninklike kapel gebou, wat in 1248 ingewy is.<ref>{{cite book|last=Branner |first=Robert |title=St. Louis and the Court style in Gothic architecture |location=London |publisher=A. Zwemmer |year=1965 |isbn=0-302-02753-X}}</ref>{{Sfn|Watkin|1986|p=132}} Die Hooggotiek is na ander dele van Europa uitgevoer. Die bekendste voorbeeld van die Duitse Hooggotiek, of ''Hochgotik'', is die [[Keulen-katedraal]], waarmee in 1248 begin is. == Franse Hooggotiek == <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:ReimsCathedral0116.jpg|Die [[Reims-katedraal]], begin in 1211, vanuit die noordooste Lêer:Cathédrale de Reims — Nef.jpg|Skip van die [[Reims-katedraal]] met ''[[Bundelpyler|piliers cantonnés]]'' wat [[Ribgewelf|vierdelige gewelwe]] ondersteun Lêer:Reims Cathedral-1.jpg|Hoofportaal en syportaal, met roosvensters Lêer:Cathédrale ND de Reims - extérieur (1).JPG|Steunbere van die Reims-katedraal met pinakels vir bykomende gewig </gallery> Die [[Reims-katedraal]] was die tradisionele plek van die kroning van die [[Dinastie van die Capetingers|Capetingers]] en het om dié rede besondere grootsheid en belang gekry.{{Sfn|Watkin|1986|p=132}} 'n Brand in 1210 het 'n groot deel van die ou katedraal verwoes, wat die geleentheid gebied het om 'n ambisieuser gebou op te rig. Die werk het in 1211 begin, maar is in 1233 deur 'n plaaslike opstand onderbreek en eers in 1236 hervat. Die koor was teen 1241 voltooi, maar die werk aan die fasade het eers in 1252 begin en is eers in die 15de eeu, met die voltooiing van die kloktorings, afgehandel.{{Sfn|Mignon|2015|p=26}} Anders as die katedrale van die [[Vroeggotiek]] is Reims met net drie vlakke in plaas van vier gebou, wat meer ruimte vir vensters bo gelaat het. Dit het ook die meer gevorderde vierdelige [[ribgewelf]] gebruik, wat groter hoogte en meer harmonie in die skip en koor toegelaat het. In plaas van [[Afwisseling van steunpunte|afwisselende kolomme en pylers]] is die gewelwe deur ronde pylers ondersteun, elk omring deur 'n groep van vier aangehegte kolomme wat die gewig van die gewelwe opgevang het. Benewens die groot roosvenster in die weste is kleiner roosvensters in die dwarsskepe en bo die portale van die wesfasade aangebring, in die plek van die tradisionele timpaan. Nog 'n nuwe dekoratiewe kenmerk, [[maaswerk]] in die vorm van blinde arkades, is op sowel die binnemure as die fasade aangebring. Selfs die lugboë het uitgebreide versiering gekry; hulle is bekroon met klein tabernakels met beelde van heiliges, met pinakels bo-op. Meer as 2 300 beelde het sowel die voor- as die agterkant van die fasade bedek.{{Sfn|Mignon|2015|p=26}} === Amiens-katedraal (1220–1266) === <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:0 Amiens - Cathédrale Notre-Dame (1).JPG|Die [[Amiens-katedraal]] Amiens cathédrale21.JPG|Skip (voor 1235) met donker triforiums Amiens Cathédrale Notre-Dame Innen Chor 2.jpg|Rayonnant-koor (na 1236) met verligte triforium Amiens, cathedral Notre-Dame, the apse.JPG|Koorsluiting/apsis Lêer:Amiens Cathédrale Notre-Dame Fassade Portail du Jugement Dernier Tympanon 4.jpg|Beeldhouwerk van die "Laaste Oordeel" in die timpaan van die wesfasade </gallery> Die [[Amiens-katedraal]] is in 1220 begin met die ambisie van die bouers om die grootste katedraal in Frankryk op te rig, en hulle het daarin geslaag. Dit is {{convert|145|m|abbr=on}} lank, {{convert|70|m|abbr=on}} breed by die dwarsskip en het 'n oppervlakte van {{convert|7700|m2|abbr=on}}.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die skip is teen 1240 voltooi en die koor is tussen 1241 en 1269 gebou.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Ongewoon genoeg is die name van die argitekte bekend: Robert de Luzarches, en Thomas en Renaud Cormont. Hul name en afbeeldings word in die [[Doolhof|labirint]] in die skip aangetref.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die enorme grootte van die katedraal het fondamente van {{convert|9|m|abbr=on}} diep vereis. Die skip het drie dele en ses traveë, terwyl die koor dubbele sybeuke het en in 'n halfronde kooromgang met sewe straalkapelle eindig. Die drievlakkige opstand van Amiens, soos dié van Reims, het die Chartres-katedraal voorafgegaan, maar het merkbaar verskil. Die groot arkades het 'n hoogte van agtien meter, gelyk aan die gesamentlike hoogte van die [[triforium]] en die hoë vensters daarbo. Die triforium was ingewikkelder as dié van Chartres en het drievoudige traveë met driepasvensters gehad, saamgestel uit twee slanke spits lansetvensters met 'n klawerblaaragtige roosvenster bo-op.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die hoë vensters het ook 'n opvallend ingewikkelde ontwerp gehad; in die skip het elkeen uit vier hoë lansetvensters bestaan, bekroon met drie klein rose, terwyl die bovensters in die dwarsskip tot agt afsonderlike lansette het.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die gewelwe het die uitsonderlike hoogte van {{convert|42.4|m|abbr=on}}. Hulle word ondersteun deur massiewe pylers wat uit vier kolomme bestaan en die skip 'n treffende gevoel van vertikaliteit gee. Die hoogte van die mure, veral in die koorsluiting, is moontlik gemaak deur die hoë lugboë, wat met die steun van 'n elegante stelsel van boë in twee spronge na die muur oorspan.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Aan die buitekant is die merkwaardigste Hooggotiese kenmerk die kwaliteit van die beeldhouwerk van die drie portale, wat altesaam met twee-en-vyftig beelde in hul oorspronklike toestand versier is. Die beroemdste is op die sentrale portaal in die weste, wat aan die Laaste Oordeel gewy is en oorheers word deur die beeld van Christus wat 'n seën uitspreek en die middelste pos van die deuropening vorm.{{Sfn|Mignon|2015|p=29}} Tydens die grondige skoonmaak van die katedraal in 1992 is spore van verf ontdek wat aandui dat al die beeldhouwerk aan die buitekant oorspronklik in helder kleure geskilder was. Dit word nou soms nageboots deur snags gekleurde lig op die katedraal te projekteer.{{Sfn|Mignon|2015|p=29}} === Beauvais-katedraal (begin 1225) === <gallery mode="packed" heights="150"> Beauvais Cathedral Exterior 1, Picardy, France - Diliff.jpg|Vanuit die weste Beauvais 1.JPG|Die apsis, vanuit die ooste Lêer:Beauvais Cathedral Interior, Picardy, France - Diliff.jpg|Koor en dwarsskip van die [[Beauvais-katedraal]] (na 1284) </gallery> Die [[Beauvais-katedraal]] in [[Pikardië]] is in sy hoofstrukture 'n voorbeeld van die [[Rayonnant]]-Gotiek. Dit was die ambisieuste en ongelukkigste van die Hooggotiese projekte. Die ambisie was om die hoogste van alle katedrale te word. Die koor is met 'n hoogte van 48,5 meter (159 voet) gebou. Waarskynlik weens ontoereikende fondamente en ondersteuning het die koorgewelwe egter in 1284 ineengestort. Die koor is gewysig en herbou, die veelhoekige apsis en [[Flamboyant]]-dwarsskepe is voltooi, en in 1569 is 'n nuwe sentrale toring van 153 meter (502 voet) hoog bygevoeg, wat Beauvais 'n tyd lank die hoogste bouwerk ter wêreld gemaak het. In 1573 het die sentrale toring egter ineengestort. Sommige dele is gewysig of herbou, maar die toring is nooit weer opgerig en die skip nooit voltooi nie. Vandag is daar steunstrukture in plek om die dwarsskip te stabiliseer. Beauvais bly 'n majestueuse maar onvoltooide stuk Hooggotiese argitektuur.{{Sfn|Watkin|1986|p=135}} == Duitse Hooggotiek == === Keulen-katedraal (koor 1248–1322, westelike dele 1880) === <gallery mode="packed" heights="200"> Cologne Cathedral, Cologne, Germany (Ank Kumar) 01.jpg|Gesien vanuit die ooste Cologne Cathedral interior.JPG|Koor met verligte triforium </gallery> Die bou van die [[Keulen-katedraal|Gotiese katedraal van Keulen]] is in 1248 begin deur dieselfde aartsbiskop [[Konrad von Hochstaden]] wat die verkiesing van [[Willem II van Holland|Willem van Holland]] as heerser van die [[Heilige Romeinse Ryk]] bevorder het om sodoende die bewind van die [[Hohenstaufen]]-dinastie te beëindig. Die ooreenkoms met die Amiens-katedraal is tot die koor beperk. Die torings is tot 'n groot hoogte ontwerp, terwyl die torings in Amiens net effens hoër as die dak van die skip is. Die koor is in 1322 voltooi en die versiering van die kooromgang in 1360, maar in 1528 is die bouwerk gestaak tot 1823, en die westelike dele van die katedraal is eers in 1880 voltooi. === Domkerk van Utrecht (1295) === <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Domtoren vanaf Brigittenstraat.jpg|Koor, dwarsskip en toring van die Domkerk van Utrecht Cathedral of Utrecht.jpg|Apsis en kapelle, buitekant Utrecht Dom Sint Martin Innen Chor 01.jpg|Koor, binnekant </gallery> Die [[Aartsbisdom Utrecht|bisdom Utrecht]] was 'n [[Suffragaanbisdom|suffragaan]] van [[Aartsbisdom Keulen|Keulen]]. In 1254 het biskop [[Hendrik I van Vianden]], wat 'n kapittelheer ([[proos]] van [[Domkapittel|die kapittel]]) van die Keulen-katedraal was, die eerste steen vir die [[Domkerk van Utrecht]] gelê. Die kooromgang is in 1295 voltooi. Die Gotiese vervanging van die ou Romaanse skip het eers in 1467 begin, en die [[Gotiese argitektuur|Laatgotiese]] skip is in 1674 deur 'n storm verwoes. == Kenmerke == === Grondplanne === Die grondplanne van die Hooggotiese katedrale was baie eenders. Hulle was uiters lank en breed, met 'n minimale dwarsskip en maksimale binneruimte. Dit het veel groter seremonies moontlik gemaak, asook die vermoë om groter getalle pelgrims te ontvang. Een eienaardigheid van die grondplan van die Chartres-katedraal was die vloer, wat effens skuins geloop het. Dit is gedoen om die skoonmaak van die katedraal te vergemaklik nadat die pelgrims wat binne die kerk geslaap het, vertrek het.{{sfn|Houvet|2019|p=23}} <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="3"> PlancathedraleReims.svg|Die [[Reims-katedraal]], begin in 1211 1911 Britannica-Architecture-Amiens.png|Die [[Amiens-katedraal]], 1220 – ca. 1266 Plan.cathedrale.Beauvais.png|Die [[Beauvais-katedraal]], 1190's–1255; die skip, in hierdie plan die onderste gedeelte, is nooit gebou nie </gallery> === Opstande === Grootliks danksy die doeltreffendheid van die lugboog en sesdelige ribgewelwe het al die groot Hooggotiese katedrale behalwe Bourges die drievlakkige opstand gebruik, wat die tribunes weggelaat en die groot galery op grondvlak, die triforium en die ligbeuk, oftewel die hoë vensters, behou het. Veral die bovensters het in grootte toegeneem om byna die hele bomuur te beslaan. Die arkades het ook hoër geword en die helfte van die muur beslaan, sodat die triforium net 'n smal band was.{{Sfn|Ducher|2014|p=42}} Die bovensters is dikwels van deurskynende grisaille-glas gemaak, wat meer lig as gekleurde gebrandskilderde glas deurgelaat het.{{Sfn|Chastel|2000|p=146}} <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:Triforium Chartres.jpg|Die opstand van Chartres, met die galery onder, die triforium in die middel en die ligbeuk bo Lêer:Voutes amiens.JPG|alt=Gewelwe, triforiums en bovensters van die Amiens-katedraal.|Gewelwe, triforiums en bovensters van die [[Amiens-katedraal]]{{Sfn|Chastel|2000|p=146}} Lêer:Reims Innenraum.JPG|Drieledige opstand van die skip van die [[Reims-katedraal]] </gallery> === Gewelwe, pylers en pilare === Al die Hooggotiese katedrale behalwe die [[Bourges-katedraal]] het die nuwer vierdelige [[ribgewelf]] gebruik, wat 'n gelyker verspreiding van die gewig na die pylers en kolomme in die skip toegelaat het. Vroeggotiese kerke het afwisselende pylers en kolomme gebruik om die wisselende gewig van die sesdelige gewelwe te dra. 'n Nuwe variasie van die ribgewelf het gedurende die Hooggotiese tydperk verskyn: die vierdelige ribgewelf, wat in die [[Chartres-katedraal]], die [[Amiens-katedraal]] en die [[Reims-katedraal]] gebruik is.{{sfn|Renault|Lazé|2006|p=34}} Die ribbe van dié gewelf het die gewig gelyker na die vier ondersteunende pylers daaronder verdeel en 'n nouer verband geskep tussen die skip en die onderste dele van die kerkmure, en tussen die arkades onder en die vensters bo.{{sfn|Renault|Lazé|2006|p=34}} Dit het groter hoogte en dunner mure toegelaat en bygedra tot die sterk indruk van vertikaliteit wat die nuwer katedrale gegee het.{{sfn|Renault|Lazé|2006|p=34}} Die 11de-eeuse [[Durham-katedraal]] (1093–1135), met die vroeëre sesdelige ribgewelwe, is {{convert|73|ft|m|abbr=on|order=flip}} hoog. Die 12de-eeuse skip van die [[Notre-Dame-katedraal|Notre-Dame de Paris]], ook met sesdelige ribgewelwe, is 35 meter, of 115 voet, hoog.{{sfn|Watkin|1986|p=134}} Die latere [[Amiens-katedraal]] (gebou 1220–1266), met die nuwe vierdelige ribgewelwe, het 'n skip wat {{convert|138.8|ft|m|abbr=on|order=flip}} hoog is.{{sfn|Watkin|1986|p=134}} <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:Voutes, nef, rosace ouest et grandes orgues de la cathédrale Notre-Dame d'Amiens, France - 20080125-02.jpg|Vierdelige ribgewelwe in die [[Amiens-katedraal]] (1220–1270) het groter hoogte en groter vensters toegelaat Lêer:Notre-Dame de Rouen, Nave 20140521 1.jpg|Sterker vierdelige ribgewelwe in die [[Rouen-katedraal]] (13de eeu) Lêer:Picardie Beauvais2 tango7174.jpg|Die koor van die [[Beauvais-katedraal]] (1225–1272), die hoogste van die Gotiese kerkinterieurs Lêer:Koelner Dom Innenraum.jpg|Skip van die [[Keulen-katedraal]] (1248–1322) Lêer:Hall of men at arms.jpg|Saal van die wagte van die [[Conciergerie]], deel van die vroeëre koninklike paleis in Parys (13de eeu) </gallery> In 1192 het die Notre-Dame, wat sesdelige gewelwe gehad het, 'n nuwe soort steun ingevoer: 'n sentrale pilaar omring deur vier aangehegte skagte. Die pilare het die galery ondersteun, terwyl die skagte opwaarts as kolonnette teen die mure voortgeloop en die gewelwe ondersteun het. Variasies van dié soort steun het groter harmonie aan die voorkoms van die skip gegee. Hulle het dikwels kapitele gehad wat met blombeeldhouwerk versier was. Hulle het in Chartres verskyn en is daarna, in verskillende vorme, in al die Hooggotiese katedrale aangetref.{{Sfn|Ducher|2014|p=42}} <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Reims Cathedral-3.jpg|Die massiewe pilare van die [[Reims-katedraal]], omring deur kolonnette en bekroon met blomkapitele Lêer:Amiens Cathedral North Stainedglass Wikimedia Commons.jpg|Dwarsskipgewelwe en pilare van die [[Amiens-katedraal]] </gallery> === Lugboog === Die [[lugboog]] was 'n wesenlike kenmerk van die Hooggotiese argitektuur; die groot hoogte en groot bovensters sou daarsonder onmoontlik gewees het. Steunbere met boë los van die mure het in vroeëre tydperke bestaan, maar hulle was gewoonlik klein, na aan die mure en dikwels deur die buite-argitektuur verberg. In die Hooggotiek was die steunbere byna so hoog soos die gebou self, massief en bedoel om gesien te word; hulle is met [[Pinakel|pinakels]] en beeldhouwerk versier. Lugboë is gebruik om die bovensters van die apsis in die [[Saint-Germain-des-Prés|Abdy van Saint-Germain-des-Prés]], voltooi in 1063,{{sfn|Mignon|2015|p=19}} te ondersteun, en daarna in die [[Notre-Dame-katedraal|Notre-Dame de Paris]]. Hulle is toe op 'n ambisieuser wyse gebruik om die bomure van die [[Chartres-katedraal]] te ondersteun. Die eerste lugboë van Chartres is bo-op die muursteunbere van die skip en koor van die vroeëre katedraal gebou. Hulle het 'n dubbele boog gehad, versterk met klein kolomme soos die speke van 'n wiel. Elke klein kolom, met sy voetstuk en kapiteel, is uit 'n enkele klipblok gekap. Elke boog het 'n soort klippiramide bo-op gehad om ekstra gewig by te voeg. Later is 'n tweede stel boë bo die speekboë aan die skip en koor toegevoeg, wat verder gestrek en groter sterkte gegee het.{{Sfn|Houvet|2019|p=20}} Soortgelyke steunbere is aan elk van die Hooggotiese katedrale toegevoeg. Die steunbere van elke katedraal was uniek en het 'n eie kenmerkende vorm en versiering gehad. Die steunbere van die Beauvais-katedraal, die laaste en hoogste Hooggotiese katedraal, is so hoog en talryk dat hulle die katedraal feitlik verberg. <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Chevet cathédrale Reims.jpg|Dubbele boë van die apsis van die [[Reims-katedraal]], bekroon met klippinakels vir groter gewig Lêer:Amiens Cathédrale Notre-dame arc-boutant sud-est 4.jpg|Lugboë van die [[Amiens-katedraal]] Lêer:Beauvais (60), cathédrale Saint-Pierre, chœur, vue depuis le sud-est.jpg|Steunbere verberg die koor van die [[Beauvais-katedraal]] feitlik </gallery> === Gebrandskilderde glas en die roosvenster === 'n Soort klein ronde venster, 'n [[Oculus (argitektuur)|oculus]] genoem, is in Romaanse kerke gebruik.{{sfn|O'Reilly|1921|loc=Hoofstuk een, Loc. 2607 (Project Gutenberg-teks)}} Die fasade van die [[Saint Denis Basiliek|Basiliek van Saint-Denis]] het 'n vroeë roosvenster op sy wesfront gehad. Dit is met [[Maaswerk|plaatmaaswerk]] gemaak, waar die ontwerp gevorm is deur 'n groep openinge van verskillende vorms wat uit die muur gesny lyk. 'n Ambisieuser model, met die raamwerk van 'n wiel, gemaak van [[Middelpos (argitektuur)|middelposte]] van klip, het in 1200 in die [[Senlis-katedraal]] verskyn. 'n Soortgelyke Vroeggotiese venster is in 1215 vir die fasade van die [[Chartres-katedraal]] gebou. Dit is kort daarna gevolg deur die Hooggotiese venster van die fasade van die [[Laon-katedraal]] (1200–1215).{{Sfn|Chastel|2000|p=144–146}} In 1215 is die twee groot dwarsskipvensters van die Chartres-katedraal voltooi. Dit het die model geword vir baie soortgelyke vensters in Frankryk en verder. Die hoeveelheid gebrandskilderde glas in Chartres was ongekend: 164 vensteropeninge, met {{convert|2600|m2|abbr=on}} gebrandskilderde glas. 'n Merkwaardig groot deel van die oorspronklike glas is nog in plek.{{Sfn|Chastel|2000|p=129}} Nie lank na die invoering van die Hooggotiese roosvenster nie het Gotiese argitekte, uit vrees dat die interieurs van die katedrale te donker was, met [[grisaille]]-vensters begin eksperimenteer, wat die belangrike figure in die vensters beklemtoon en ook die interieurs helderder gemaak het. Dit is in 1270 in die [[Poitiers-katedraal]] gebruik en daarna omstreeks 1300 in die Chartres-katedraal. Groot bande deurskynende grys glas is om die volkleurige figure van Christus, die Maagd Maria en ander prominente onderwerpe geplaas.{{Sfn|Chastel|2000|p=146}} <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Stained glass windows of Amiens Cathedral, pic-008.JPG|Glas in die koor van die [[Amiens-katedraal]] Lêer:Reims Cathedrale Notre Dame interior 002.JPG|Westelike roosvenster van die [[Reims-katedraal]] (1252–1275) Lêer:Beauv kated vitraze DSCN4397.JPG|Vensters van die [[Beauvais-katedraal]] Lêer:Chartres RosetteNord 121 DSC08241.jpg|Roosvensters van die noordelike dwarsskip, [[Chartres-katedraal]] (1250–1260) </gallery> [[Maaswerk]] is die term vir die ingewikkelde ontwerpe van slanke klipstawe en -ribbe wat gebruik is om die glas te ondersteun en om [[Roosvenster|roosvensters]] en ander vensters en openinge te versier. Dit is ook toenemend op buite- en binnemure gebruik, in die vorm van klipribbe of lyswerk, om steeds ingewikkelder vorme soos blinde arkades te skep. Dié vorm is blinde maaswerk genoem.<ref name=Tracery>{{cite encyclopedia|url= https://www.britannica.com/technology/tracery |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |title=Tracery |access-date=2020-07-11}}</ref> Die wesvenster van die Chartres-katedraal het 'n vroeë vorm gebruik wat plaatmaaswerk genoem word: 'n geometriese patroon van openinge in die klipwerk, gevul met glas. Voor 1230 het die bouers van die [[Reims-katedraal]] 'n meer gesofistikeerde vorm, staafmaaswerk genoem, in die apsiskapel gebruik. Dit was 'n patroon van sirkels met neuse, gevorm deur dun, spits klipstawe wat na binne uitsteek.<ref name=Tracery/> Dié model is nagevolg en verder ontwikkel in die dwarsskipvensters van die [[Chartres-katedraal]], in die [[Amiens-katedraal]] en in die ander Hooggotiese katedrale. Na die middel van die 13de eeu is die vensters met nog groter en ingewikkelder ontwerpe versier, wat soos lig gelyk het wat na buite straal, en wat die naam aan die [[Rayonnant]]-styl gegee het.<ref name=Tracery/> == Beeldhouwerk == Beeldhouwerk was 'n integrale deel van die Hooggotiek. Dit het die fasades, die mure, die kolomme en ander argitektuur binne en buite versier. Dit is nie as dekoratief beskou nie; dit is ontwerp om as 'n visuele Bybel te dien vir die vele gemeentelede wat nie kon lees nie. Dit is waarskynlik dat sommige van die beeldhouers wat die beeldhouwerk van die dwarsskepe van Chartres gemaak het, noordwaarts na Reims gereis het, waar die werk in 1210 begin het, en moontlik ook na die Amiens-katedraal, waar die werk in 1218 begin het. Nietemin het die beeldhouwerk van elke kerk sy eie kenmerkende eienskappe. Die beeldhouwerk van Amiens toon die invloed van antieke Romeinse beeldhouwerk, veral in die realisties gemodelleerde drapering van die kledingstukke. Die gesigsuitdrukkings is passief en die gebare minimaal, wat 'n gevoel van kalmte en sereniteit gee. Die beeldhouwerk van Reims het 'n soortgelyke kalmte getoon.{{Sfn|Martindale|1993|page=48}} Die heeltemal andersoortige en meer naturalistiese Hooggotiese beeldhoustyl het in die 1240's op die wesfront van die Reims-katedraal verskyn. Dit was die werk van die beeldhouer bekend as Josef van Reims, genoem na die lewendige glimlaggende beeld van Sint Josef wat hy vir die fasade gemaak het. Hy het ook die [[Glimlaggende Engel]] geskep. Dié beroemde werk is tydens die Eerste Wêreldoorlog deur 'n bombardement van die katedraal afgeslaan, maar is sorgvuldig weer aanmekaargesit en is nou terug op sy oorspronklike plek.{{Sfn|Martindale|1993|page=50–51}} Reims is ook bekend vir die Koningsgalery, 'n beeldhou-uitbeelding van die Franse konings wat in Reims gekroon is, wat op die fasade begin en aan die binnekant van die fasade voortgesit word. Die plantversiering van die kapitele van die kolomme in die skip was nog 'n kenmerkende eienskap van die Hooggotiese beeldhouwerk. Dit is in fyn bewerkte plantvorme gemaak, kompleet met voëls en ander diere. Dit het 'n antieke Romeinse model gevolg en is in Saint-Denis gebruik, maar in Reims het dit veel realistieser en gedetailleerder geword. Soos die werk weswaarts in die skip gevorder het, het die blaarwerk oorvloediger en lewendiger geword. Dié model is in Gotiese katedrale nagevolg, eers in Frankryk en daarna regoor Europa.{{Sfn|Martindale|1993|page=51}} <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:Reims, Kathedrale, lächelnder Engel, Detail.jpg|"Die [[Glimlaggende Engel]]" (1236–45) van die [[Reims-katedraal]] Lêer:Cathédrale Notre-Dame de Reims 85.jpg|Beeldhouwerk in die Koningsgalery van die [[Reims-katedraal]] Lêer:Amiens tympan central.jpg|Sentrale timpaan op die fasade van die [[Amiens-katedraal]] Lêer:Reims Notre Dame column detail - horse chestnut.jpg|Akkuraat uitgebeitelde plantegroei (perdekastaiings) op die kolomkapitele van die [[Reims-katedraal]] </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bibliografie == === In Engels === * {{cite book|last=Bony |first=Jean |title=French Gothic Architecture of the Twelfth and Thirteenth Centuries |year=1985 |publisher=University of California Press |isbn=0-520-05586-1 }} * {{cite book|last=Houvet |first=E |title=Chartres - Guide of the Cathedral |editor-last=Miller |editor-first= Malcolm B |publisher=Éditions Houvet |year=2019 |isbn=978-2-909575-65-0 }} * {{cite book|last=Martindale |first=Andrew |title=Gothic Art |date=1993 |publisher=Thames and Hudson |isbn=978-2-87811-058-6 }} * {{cite book|last=Watkin |first=David |title=A History of Western Architecture |publisher=Barrie and Jenkins |year=1986 |isbn=0-7126-1279-3 }} * {{cite book|last=O'Reilly |first=Elizabeth Boyle |title=How France Built Her Cathedrals - A study in the Twelfth and Thirteenth Centuries |year=1921 |publisher=Harper and Brothers |url=http://www.gutenberg.org/ebooks/41687 }} === In Frans === * {{cite book|last=Chastel|first=André|title=L'Art Français Pré-Moyen Âge Moyen Âge|year=2000|language=fr|publisher=Flammarion|isbn=2-08-012298-3}} * {{cite book|last=Ducher |first=Robert |title=Caractéristique des Styles |year=2014 |language=fr |publisher=Flammarion |isbn=978-2-0813-4383-2 }} * {{cite book|last=Mignon|first=Olivier|title=Architecture des Cathédrales Gothiques|date=2015|publisher=Éditions Ouest-France|language=fr|isbn=978-2-7373-6535-5}} * {{cite book |last1=Renault |first1=Christophe |last2=Lazé |first2=Christophe |title=Les Styles de l'architecture et du mobilier |date=2006 |publisher=Gisserot |language=fr |isbn=9-782877-474658}} * Wenzler, Claude (2018), ''Cathédales Gothiques - un Défi Médiéval'', Éditions Ouest-France, Rennes (in Frans) {{ISBN|978-2-7373-7712-9}} * ''Le Guide du Patrimoine en France'' (2002), Éditions du Patrimoine, Centre des Monuments Nationaux (in Frans) {{ISBN|978-2-85822-760-0}} {{Vertaaluit|taalafk=en|il=High Gothic}} {{Kerkargitektuur}} [[Kategorie:Gotiek]] [[Kategorie:Kerkargitektuur]] 89irs1ey4rxobtrdbkxll0ur9yw5d75 2965353 2965352 2026-09-05T23:24:54Z Pynappel 70858 AWS 11 2965353 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|13de-eeuse styl in die Gotiese argitektuur}} [[Lêer:Reims Kathedrale.jpg|duimnael|regs|Die [[Reims-katedraal]] (1211-1299)]] Die '''Hooggotiek''' was 'n tydperk in die [[Gotiese argitektuur]] in die 13de eeu, van omstreeks 1200 tot 1280, waarin 'n reeks verfynde en ryklik versierde katedrale van buitengewone hoogte en grootte gebou is. Dit het die prominentste in Frankryk voorgekom, grootliks danksy die steun van koning [[Lodewyk IX van Frankryk|Lodewyk IX]] (regeer 1226-1270), ook bekend as Sint Lodewyk.<ref name="ReferenceA">"High Gothic", Encyclopaedia Britannica aanlyn (intekening vereis), besoek in Februarie 2024</ref> Die doel van die Hooggotiese argitekte was om soveel lig as moontlik deur die gebrandskilderde vensters in te laat en om die kerkgangers met oordadige versiering te beïndruk.<ref name="ReferenceA"/> Hooggotiek word dikwels as die hoogtepunt van die Gotiese styl beskryf.{{Sfn|Watkin|1986|p=132}}<ref>{{Cite web |url=http://www.eglisesdeloise.com/monument/beauvais-cathedrale-saint-pierre/ |title=''Églises de l'Oise'' deur Dominique Vermand, subblad vir die ''Beauvais-katedraal'' |access-date=2023-05-02 |archive-date=2023-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501122504/http://www.eglisesdeloise.com/monument/beauvais-cathedrale-saint-pierre/ |url-status=live }}</ref> Hooggotiek was eerder 'n tydperk as 'n spesifieke styl; gedurende die Hooggotiese tydperk was die [[Rayonnant]]-styl oorheersend. Noemenswaardige Hooggotiese katedrale in die Rayonnant-styl sluit die [[Reims-katedraal]], die [[Amiens-katedraal]], die [[Bourges-katedraal]], die [[Chartres-katedraal]] en die [[Beauvais-katedraal]] in.<ref>"The High Gothic years (c. 1250-1300), heralded by Chartres Cathedral, were dominated by France, especially with the development of the Rayonnant style." Encyclopedia Britannica aanlyn (intekening vereis), "High Gothic"</ref> Die vernuwings van die Hooggotiese tydperk het ingesluit dat die vlakke van die skip se binneruimte van vier na drie verminder is deur die Gotiese [[triforium]] en [[ligbeuk]] saam te voeg. Dit het veel groter gebrandskilderde vensters moontlik gemaak, wat die katedrale met lig gevul het.<ref name="ReferenceA"/> Die bykomende lig binne het om ryker binneversiering gevra, wat verskaf is deur patrone in klipmaaswerk op die mure aan te bring. Die tydperk het ook die gebruik van realistiese beeldhouwerk gesien om sowel die binne- as die buitekant te versier, veral bo die kerkportale. Dit is beïnvloed deur antieke Romeinse beeldhouwerk wat kort tevore in Italië ontdek is.<ref>"High Gothic sculpture", Encyclopaedia Britannica aanlyn, besoek in Februarie 2024 (intekening vereis)</ref> Britse en Amerikaanse historici verdeel die Gotiese era in drie tydperke: [[Vroeggotiek|Vroeggotiese argitektuur]]; Hooggotiek, insluitende die [[Rayonnant]]-styl; en Laatgotiek, insluitende die [[Flamboyant]]-styl. Franse historici verdeel die era in vier soortgelyke fases: [[Vroeggotiek|Primêre Gotiek]], ''Gothique classique'' of [[Klassieke Gotiek]], [[Rayonnant]]-Gotiek en Laatgotiek, of [[Flamboyant]]. == Geskiedenis == Vroeë voorbeelde van die Rayonnant-Hooggotiek het in die [[Reims-katedraal]] verskyn, waar vroeë [[Maaswerk|staafmaaswerk]] tussen 1215 en 1220 aangebring is. Hooggotiese elemente het ook in die [[Amiens-katedraal]] verskyn, in die koor en ligbeuk wat na 1236 herbou is, en in die [[Saint Denis Basiliek|Basiliek van Saint-Denis]], toe die dwarsskepe en skip na 1231 herbou is.<ref>Encyclopaedia Britannica aanlyn (intekening vereis), "High Gothic"</ref> Die dwarsskip van die [[Chartres-katedraal]] is na 'n brand tot 1225 in die nuwe styl herbou.{{Sfn|Watkin|1986|p=132}} Die koninklike beskerming van katedrale en ander Gotiese argitektuur is deur [[Lodewyk VIII van Frankryk]] en veral [[Lodewyk IX van Frankryk]], of Sint Lodewyk, uitgebrei. Hy het die Rayonnant-roosvensters in die dwarsskepe van die [[Notre-Dame-katedraal|Notre-Dame]] in die 1250's gefinansier en die [[Sainte-Chapelle]] as sy koninklike kapel gebou, wat in 1248 ingewy is.<ref>{{cite book|last=Branner |first=Robert |title=St. Louis and the Court style in Gothic architecture |location=London |publisher=A. Zwemmer |year=1965 |isbn=0-302-02753-X}}</ref>{{Sfn|Watkin|1986|p=132}} Die Hooggotiek is na ander dele van Europa uitgevoer. Die bekendste voorbeeld van die Duitse Hooggotiek, of ''Hochgotik'', is die [[Keulen-katedraal]], waarmee in 1248 begin is. == Franse Hooggotiek == <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:ReimsCathedral0116.jpg|Die [[Reims-katedraal]], begin in 1211, vanuit die noordooste Lêer:Cathédrale de Reims — Nef.jpg|Skip van die [[Reims-katedraal]] met ''[[Bundelpyler|piliers cantonnés]]'' wat [[Ribgewelf|vierdelige gewelwe]] ondersteun Lêer:Reims Cathedral-1.jpg|Hoofportaal en syportaal, met roosvensters Lêer:Cathédrale ND de Reims - extérieur (1).JPG|Steunbere van die Reims-katedraal met pinakels vir bykomende gewig </gallery> Die [[Reims-katedraal]] was die tradisionele plek van die kroning van die [[Dinastie van die Capetingers|Capetingers]] en het om dié rede besondere grootsheid en belang gekry.{{Sfn|Watkin|1986|p=132}} 'n Brand in 1210 het 'n groot deel van die ou katedraal verwoes, wat die geleentheid gebied het om 'n ambisieuser gebou op te rig. Die werk het in 1211 begin, maar is in 1233 deur 'n plaaslike opstand onderbreek en eers in 1236 hervat. Die koor was teen 1241 voltooi, maar die werk aan die fasade het eers in 1252 begin en is eers in die 15de eeu, met die voltooiing van die kloktorings, afgehandel.{{Sfn|Mignon|2015|p=26}} Anders as die katedrale van die [[Vroeggotiek]] is Reims met net drie vlakke in plaas van vier gebou, wat meer ruimte vir vensters bo gelaat het. Dit het ook die meer gevorderde vierdelige [[ribgewelf]] gebruik, wat groter hoogte en meer harmonie in die skip en koor toegelaat het. In plaas van [[Afwisseling van steunpunte|afwisselende kolomme en pylers]] is die gewelwe deur ronde pylers ondersteun, elk omring deur 'n groep van vier aangehegte kolomme wat die gewig van die gewelwe opgevang het. Benewens die groot roosvenster in die weste is kleiner roosvensters in die dwarsskepe en bo die portale van die wesfasade aangebring, in die plek van die tradisionele timpaan. Nog 'n nuwe dekoratiewe kenmerk, [[maaswerk]] in die vorm van blinde arkades, is op sowel die binnemure as die fasade aangebring. Selfs die lugboë het uitgebreide versiering gekry; hulle is bekroon met klein tabernakels met beelde van heiliges, met pinakels bo-op. Meer as 2 300 beelde het sowel die voor- as die agterkant van die fasade bedek.{{Sfn|Mignon|2015|p=26}} === Amiens-katedraal (1220-1266) === <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:0 Amiens - Cathédrale Notre-Dame (1).JPG|Die [[Amiens-katedraal]] Amiens cathédrale21.JPG|Skip (voor 1235) met donker triforiums Amiens Cathédrale Notre-Dame Innen Chor 2.jpg|Rayonnant-koor (na 1236) met verligte triforium Amiens, cathedral Notre-Dame, the apse.JPG|Koorsluiting/apsis Lêer:Amiens Cathédrale Notre-Dame Fassade Portail du Jugement Dernier Tympanon 4.jpg|Beeldhouwerk van die "Laaste Oordeel" in die timpaan van die wesfasade </gallery> Die [[Amiens-katedraal]] is in 1220 begin met die ambisie van die bouers om die grootste katedraal in Frankryk op te rig, en hulle het daarin geslaag. Dit is {{convert|145|m|abbr=on}} lank, {{convert|70|m|abbr=on}} breed by die dwarsskip en het 'n oppervlakte van {{convert|7700|m2|abbr=on}}.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die skip is teen 1240 voltooi en die koor is tussen 1241 en 1269 gebou.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Ongewoon genoeg is die name van die argitekte bekend: Robert de Luzarches, en Thomas en Renaud Cormont. Hul name en afbeeldings word in die [[Doolhof|labirint]] in die skip aangetref.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die enorme grootte van die katedraal het fondamente van {{convert|9|m|abbr=on}} diep vereis. Die skip het drie dele en ses traveë, terwyl die koor dubbele sybeuke het en in 'n halfronde kooromgang met sewe straalkapelle eindig. Die drievlakkige opstand van Amiens, soos dié van Reims, het die Chartres-katedraal voorafgegaan, maar het merkbaar verskil. Die groot arkades het 'n hoogte van agtien meter, gelyk aan die gesamentlike hoogte van die [[triforium]] en die hoë vensters daarbo. Die triforium was ingewikkelder as dié van Chartres en het drievoudige traveë met driepasvensters gehad, saamgestel uit twee slanke spits lansetvensters met 'n klawerblaaragtige roosvenster bo-op.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die hoë vensters het ook 'n opvallend ingewikkelde ontwerp gehad; in die skip het elkeen uit vier hoë lansetvensters bestaan, bekroon met drie klein rose, terwyl die bovensters in die dwarsskip tot agt afsonderlike lansette het.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die gewelwe het die uitsonderlike hoogte van {{convert|42.4|m|abbr=on}}. Hulle word ondersteun deur massiewe pylers wat uit vier kolomme bestaan en die skip 'n treffende gevoel van vertikaliteit gee. Die hoogte van die mure, veral in die koorsluiting, is moontlik gemaak deur die hoë lugboë, wat met die steun van 'n elegante stelsel van boë in twee spronge na die muur oorspan.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Aan die buitekant is die merkwaardigste Hooggotiese kenmerk die kwaliteit van die beeldhouwerk van die drie portale, wat altesaam met twee-en-vyftig beelde in hul oorspronklike toestand versier is. Die beroemdste is op die sentrale portaal in die weste, wat aan die Laaste Oordeel gewy is en oorheers word deur die beeld van Christus wat 'n seën uitspreek en die middelste pos van die deuropening vorm.{{Sfn|Mignon|2015|p=29}} Tydens die grondige skoonmaak van die katedraal in 1992 is spore van verf ontdek wat aandui dat al die beeldhouwerk aan die buitekant oorspronklik in helder kleure geskilder was. Dit word nou soms nageboots deur snags gekleurde lig op die katedraal te projekteer.{{Sfn|Mignon|2015|p=29}} === Beauvais-katedraal (begin 1225) === <gallery mode="packed" heights="150"> Beauvais Cathedral Exterior 1, Picardy, France - Diliff.jpg|Vanuit die weste Beauvais 1.JPG|Die apsis, vanuit die ooste Lêer:Beauvais Cathedral Interior, Picardy, France - Diliff.jpg|Koor en dwarsskip van die [[Beauvais-katedraal]] (na 1284) </gallery> Die [[Beauvais-katedraal]] in [[Pikardië]] is in sy hoofstrukture 'n voorbeeld van die [[Rayonnant]]-Gotiek. Dit was die ambisieuste en ongelukkigste van die Hooggotiese projekte. Die ambisie was om die hoogste van alle katedrale te word. Die koor is met 'n hoogte van 48,5 meter (159 voet) gebou. Waarskynlik weens ontoereikende fondamente en ondersteuning het die koorgewelwe egter in 1284 ineengestort. Die koor is gewysig en herbou, die veelhoekige apsis en [[Flamboyant]]-dwarsskepe is voltooi, en in 1569 is 'n nuwe sentrale toring van 153 meter (502 voet) hoog bygevoeg, wat Beauvais 'n tyd lank die hoogste bouwerk ter wêreld gemaak het. In 1573 het die sentrale toring egter ineengestort. Sommige dele is gewysig of herbou, maar die toring is nooit weer opgerig en die skip nooit voltooi nie. Vandag is daar steunstrukture in plek om die dwarsskip te stabiliseer. Beauvais bly 'n majestueuse maar onvoltooide stuk Hooggotiese argitektuur.{{Sfn|Watkin|1986|p=135}} == Duitse Hooggotiek == === Keulen-katedraal (koor 1248-1322, westelike dele 1880) === <gallery mode="packed" heights="200"> Cologne Cathedral, Cologne, Germany (Ank Kumar) 01.jpg|Gesien vanuit die ooste Cologne Cathedral interior.JPG|Koor met verligte triforium </gallery> Die bou van die [[Keulen-katedraal|Gotiese katedraal van Keulen]] is in 1248 begin deur dieselfde aartsbiskop [[Konrad von Hochstaden]] wat die verkiesing van [[Willem II van Holland|Willem van Holland]] as heerser van die [[Heilige Romeinse Ryk]] bevorder het om sodoende die bewind van die [[Hohenstaufen]]-dinastie te beëindig. Die ooreenkoms met die Amiens-katedraal is tot die koor beperk. Die torings is tot 'n groot hoogte ontwerp, terwyl die torings in Amiens net effens hoër as die dak van die skip is. Die koor is in 1322 voltooi en die versiering van die kooromgang in 1360, maar in 1528 is die bouwerk gestaak tot 1823, en die westelike dele van die katedraal is eers in 1880 voltooi. === Domkerk van Utrecht (1295) === <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Domtoren vanaf Brigittenstraat.jpg|Koor, dwarsskip en toring van die Domkerk van Utrecht Cathedral of Utrecht.jpg|Apsis en kapelle, buitekant Utrecht Dom Sint Martin Innen Chor 01.jpg|Koor, binnekant </gallery> Die [[Aartsbisdom Utrecht|bisdom Utrecht]] was 'n [[Suffragaanbisdom|suffragaan]] van [[Aartsbisdom Keulen|Keulen]]. In 1254 het biskop [[Hendrik I van Vianden]], wat 'n kapittelheer ([[proos]] van [[Domkapittel|die kapittel]]) van die Keulen-katedraal was, die eerste steen vir die [[Domkerk van Utrecht]] gelê. Die kooromgang is in 1295 voltooi. Die Gotiese vervanging van die ou Romaanse skip het eers in 1467 begin, en die [[Gotiese argitektuur|Laatgotiese]] skip is in 1674 deur 'n storm verwoes. == Kenmerke == === Grondplanne === Die grondplanne van die Hooggotiese katedrale was baie eenders. Hulle was uiters lank en breed, met 'n minimale dwarsskip en maksimale binneruimte. Dit het veel groter seremonies moontlik gemaak, asook die vermoë om groter getalle pelgrims te ontvang. Een eienaardigheid van die grondplan van die Chartres-katedraal was die vloer, wat effens skuins geloop het. Dit is gedoen om die skoonmaak van die katedraal te vergemaklik nadat die pelgrims wat binne die kerk geslaap het, vertrek het.{{sfn|Houvet|2019|p=23}} <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="3"> PlancathedraleReims.svg|Die [[Reims-katedraal]], begin in 1211 1911 Britannica-Architecture-Amiens.png|Die [[Amiens-katedraal]], 1220 – ca. 1266 Plan.cathedrale.Beauvais.png|Die [[Beauvais-katedraal]], 1190's-1255; die skip, in hierdie plan die onderste gedeelte, is nooit gebou nie </gallery> === Opstande === Grootliks danksy die doeltreffendheid van die lugboog en sesdelige ribgewelwe het al die groot Hooggotiese katedrale behalwe Bourges die drievlakkige opstand gebruik, wat die tribunes weggelaat en die groot galery op grondvlak, die triforium en die ligbeuk, oftewel die hoë vensters, behou het. Veral die bovensters het in grootte toegeneem om byna die hele bomuur te beslaan. Die arkades het ook hoër geword en die helfte van die muur beslaan, sodat die triforium net 'n smal band was.{{Sfn|Ducher|2014|p=42}} Die bovensters is dikwels van deurskynende grisaille-glas gemaak, wat meer lig as gekleurde gebrandskilderde glas deurgelaat het.{{Sfn|Chastel|2000|p=146}} <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:Triforium Chartres.jpg|Die opstand van Chartres, met die galery onder, die triforium in die middel en die ligbeuk bo Lêer:Voutes amiens.JPG|alt=Gewelwe, triforiums en bovensters van die Amiens-katedraal.|Gewelwe, triforiums en bovensters van die [[Amiens-katedraal]]{{Sfn|Chastel|2000|p=146}} Lêer:Reims Innenraum.JPG|Drieledige opstand van die skip van die [[Reims-katedraal]] </gallery> === Gewelwe, pylers en pilare === Al die Hooggotiese katedrale behalwe die [[Bourges-katedraal]] het die nuwer vierdelige [[ribgewelf]] gebruik, wat 'n gelyker verspreiding van die gewig na die pylers en kolomme in die skip toegelaat het. Vroeggotiese kerke het afwisselende pylers en kolomme gebruik om die wisselende gewig van die sesdelige gewelwe te dra. 'n Nuwe variasie van die ribgewelf het gedurende die Hooggotiese tydperk verskyn: die vierdelige ribgewelf, wat in die [[Chartres-katedraal]], die [[Amiens-katedraal]] en die [[Reims-katedraal]] gebruik is.{{sfn|Renault|Lazé|2006|p=34}} Die ribbe van dié gewelf het die gewig gelyker na die vier ondersteunende pylers daaronder verdeel en 'n nouer verband geskep tussen die skip en die onderste dele van die kerkmure, en tussen die arkades onder en die vensters bo.{{sfn|Renault|Lazé|2006|p=34}} Dit het groter hoogte en dunner mure toegelaat en bygedra tot die sterk indruk van vertikaliteit wat die nuwer katedrale gegee het.{{sfn|Renault|Lazé|2006|p=34}} Die 11de-eeuse [[Durham-katedraal]] (1093-1135), met die vroeëre sesdelige ribgewelwe, is {{convert|73|ft|m|abbr=on|order=flip}} hoog. Die 12de-eeuse skip van die [[Notre-Dame-katedraal|Notre-Dame de Paris]], ook met sesdelige ribgewelwe, is 35 meter, of 115 voet, hoog.{{sfn|Watkin|1986|p=134}} Die latere [[Amiens-katedraal]] (gebou 1220-1266), met die nuwe vierdelige ribgewelwe, het 'n skip wat {{convert|138.8|ft|m|abbr=on|order=flip}} hoog is.{{sfn|Watkin|1986|p=134}} <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:Voutes, nef, rosace ouest et grandes orgues de la cathédrale Notre-Dame d'Amiens, France - 20080125-02.jpg|Vierdelige ribgewelwe in die [[Amiens-katedraal]] (1220-1270) het groter hoogte en groter vensters toegelaat Lêer:Notre-Dame de Rouen, Nave 20140521 1.jpg|Sterker vierdelige ribgewelwe in die [[Rouen-katedraal]] (13de eeu) Lêer:Picardie Beauvais2 tango7174.jpg|Die koor van die [[Beauvais-katedraal]] (1225-1272), die hoogste van die Gotiese kerkinterieurs Lêer:Koelner Dom Innenraum.jpg|Skip van die [[Keulen-katedraal]] (1248-1322) Lêer:Hall of men at arms.jpg|Saal van die wagte van die [[Conciergerie]], deel van die vroeëre koninklike paleis in Parys (13de eeu) </gallery> In 1192 het die Notre-Dame, wat sesdelige gewelwe gehad het, 'n nuwe soort steun ingevoer: 'n sentrale pilaar omring deur vier aangehegte skagte. Die pilare het die galery ondersteun, terwyl die skagte opwaarts as kolonnette teen die mure voortgeloop en die gewelwe ondersteun het. Variasies van dié soort steun het groter harmonie aan die voorkoms van die skip gegee. Hulle het dikwels kapitele gehad wat met blombeeldhouwerk versier was. Hulle het in Chartres verskyn en is daarna, in verskillende vorme, in al die Hooggotiese katedrale aangetref.{{Sfn|Ducher|2014|p=42}} <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Reims Cathedral-3.jpg|Die massiewe pilare van die [[Reims-katedraal]], omring deur kolonnette en bekroon met blomkapitele Lêer:Amiens Cathedral North Stainedglass Wikimedia Commons.jpg|Dwarsskipgewelwe en pilare van die [[Amiens-katedraal]] </gallery> === Lugboog === Die [[lugboog]] was 'n wesenlike kenmerk van die Hooggotiese argitektuur; die groot hoogte en groot bovensters sou daarsonder onmoontlik gewees het. Steunbere met boë los van die mure het in vroeëre tydperke bestaan, maar hulle was gewoonlik klein, na aan die mure en dikwels deur die buite-argitektuur verberg. In die Hooggotiek was die steunbere byna so hoog soos die gebou self, massief en bedoel om gesien te word; hulle is met [[Pinakel|pinakels]] en beeldhouwerk versier. Lugboë is gebruik om die bovensters van die apsis in die [[Saint-Germain-des-Prés|Abdy van Saint-Germain-des-Prés]], voltooi in 1063,{{sfn|Mignon|2015|p=19}} te ondersteun, en daarna in die [[Notre-Dame-katedraal|Notre-Dame de Paris]]. Hulle is toe op 'n ambisieuser wyse gebruik om die bomure van die [[Chartres-katedraal]] te ondersteun. Die eerste lugboë van Chartres is bo-op die muursteunbere van die skip en koor van die vroeëre katedraal gebou. Hulle het 'n dubbele boog gehad, versterk met klein kolomme soos die speke van 'n wiel. Elke klein kolom, met sy voetstuk en kapiteel, is uit 'n enkele klipblok gekap. Elke boog het 'n soort klippiramide bo-op gehad om ekstra gewig by te voeg. Later is 'n tweede stel boë bo die speekboë aan die skip en koor toegevoeg, wat verder gestrek en groter sterkte gegee het.{{Sfn|Houvet|2019|p=20}} Soortgelyke steunbere is aan elk van die Hooggotiese katedrale toegevoeg. Die steunbere van elke katedraal was uniek en het 'n eie kenmerkende vorm en versiering gehad. Die steunbere van die Beauvais-katedraal, die laaste en hoogste Hooggotiese katedraal, is so hoog en talryk dat hulle die katedraal feitlik verberg. <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Chevet cathédrale Reims.jpg|Dubbele boë van die apsis van die [[Reims-katedraal]], bekroon met klippinakels vir groter gewig Lêer:Amiens Cathédrale Notre-dame arc-boutant sud-est 4.jpg|Lugboë van die [[Amiens-katedraal]] Lêer:Beauvais (60), cathédrale Saint-Pierre, chœur, vue depuis le sud-est.jpg|Steunbere verberg die koor van die [[Beauvais-katedraal]] feitlik </gallery> === Gebrandskilderde glas en die roosvenster === 'n Soort klein ronde venster, 'n [[Oculus (argitektuur)|oculus]] genoem, is in Romaanse kerke gebruik.{{sfn|O'Reilly|1921|loc=Hoofstuk een, Loc. 2607 (Project Gutenberg-teks)}} Die fasade van die [[Saint Denis Basiliek|Basiliek van Saint-Denis]] het 'n vroeë roosvenster op sy wesfront gehad. Dit is met [[Maaswerk|plaatmaaswerk]] gemaak, waar die ontwerp gevorm is deur 'n groep openinge van verskillende vorms wat uit die muur gesny lyk. 'n Ambisieuser model, met die raamwerk van 'n wiel, gemaak van [[Middelpos (argitektuur)|middelposte]] van klip, het in 1200 in die [[Senlis-katedraal]] verskyn. 'n Soortgelyke Vroeggotiese venster is in 1215 vir die fasade van die [[Chartres-katedraal]] gebou. Dit is kort daarna gevolg deur die Hooggotiese venster van die fasade van die [[Laon-katedraal]] (1200-1215).{{Sfn|Chastel|2000|p=144-146}} In 1215 is die twee groot dwarsskipvensters van die Chartres-katedraal voltooi. Dit het die model geword vir baie soortgelyke vensters in Frankryk en verder. Die hoeveelheid gebrandskilderde glas in Chartres was ongekend: 164 vensteropeninge, met {{convert|2600|m2|abbr=on}} gebrandskilderde glas. 'n Merkwaardig groot deel van die oorspronklike glas is nog in plek.{{Sfn|Chastel|2000|p=129}} Nie lank na die invoering van die Hooggotiese roosvenster nie het Gotiese argitekte, uit vrees dat die interieurs van die katedrale te donker was, met [[grisaille]]-vensters begin eksperimenteer, wat die belangrike figure in die vensters beklemtoon en ook die interieurs helderder gemaak het. Dit is in 1270 in die [[Poitiers-katedraal]] gebruik en daarna omstreeks 1300 in die Chartres-katedraal. Groot bande deurskynende grys glas is om die volkleurige figure van Christus, die Maagd Maria en ander prominente onderwerpe geplaas.{{Sfn|Chastel|2000|p=146}} <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Stained glass windows of Amiens Cathedral, pic-008.JPG|Glas in die koor van die [[Amiens-katedraal]] Lêer:Reims Cathedrale Notre Dame interior 002.JPG|Westelike roosvenster van die [[Reims-katedraal]] (1252-1275) Lêer:Beauv kated vitraze DSCN4397.JPG|Vensters van die [[Beauvais-katedraal]] Lêer:Chartres RosetteNord 121 DSC08241.jpg|Roosvensters van die noordelike dwarsskip, [[Chartres-katedraal]] (1250-1260) </gallery> [[Maaswerk]] is die term vir die ingewikkelde ontwerpe van slanke klipstawe en -ribbe wat gebruik is om die glas te ondersteun en om [[Roosvenster|roosvensters]] en ander vensters en openinge te versier. Dit is ook toenemend op buite- en binnemure gebruik, in die vorm van klipribbe of lyswerk, om steeds ingewikkelder vorme soos blinde arkades te skep. Dié vorm is blinde maaswerk genoem.<ref name=Tracery>{{cite encyclopedia|url= https://www.britannica.com/technology/tracery |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |title=Tracery |access-date=2020-07-11}}</ref> Die wesvenster van die Chartres-katedraal het 'n vroeë vorm gebruik wat plaatmaaswerk genoem word: 'n geometriese patroon van openinge in die klipwerk, gevul met glas. Voor 1230 het die bouers van die [[Reims-katedraal]] 'n meer gesofistikeerde vorm, staafmaaswerk genoem, in die apsiskapel gebruik. Dit was 'n patroon van sirkels met neuse, gevorm deur dun, spits klipstawe wat na binne uitsteek.<ref name=Tracery/> Dié model is nagevolg en verder ontwikkel in die dwarsskipvensters van die [[Chartres-katedraal]], in die [[Amiens-katedraal]] en in die ander Hooggotiese katedrale. Na die middel van die 13de eeu is die vensters met nog groter en ingewikkelder ontwerpe versier, wat soos lig gelyk het wat na buite straal, en wat die naam aan die [[Rayonnant]]-styl gegee het.<ref name=Tracery/> == Beeldhouwerk == Beeldhouwerk was 'n integrale deel van die Hooggotiek. Dit het die fasades, die mure, die kolomme en ander argitektuur binne en buite versier. Dit is nie as dekoratief beskou nie; dit is ontwerp om as 'n visuele Bybel te dien vir die vele gemeentelede wat nie kon lees nie. Dit is waarskynlik dat sommige van die beeldhouers wat die beeldhouwerk van die dwarsskepe van Chartres gemaak het, noordwaarts na Reims gereis het, waar die werk in 1210 begin het, en moontlik ook na die Amiens-katedraal, waar die werk in 1218 begin het. Nietemin het die beeldhouwerk van elke kerk sy eie kenmerkende eienskappe. Die beeldhouwerk van Amiens toon die invloed van antieke Romeinse beeldhouwerk, veral in die realisties gemodelleerde drapering van die kledingstukke. Die gesigsuitdrukkings is passief en die gebare minimaal, wat 'n gevoel van kalmte en sereniteit gee. Die beeldhouwerk van Reims het 'n soortgelyke kalmte getoon.{{Sfn|Martindale|1993|page=48}} Die heeltemal andersoortige en meer naturalistiese Hooggotiese beeldhoustyl het in die 1240's op die wesfront van die Reims-katedraal verskyn. Dit was die werk van die beeldhouer bekend as Josef van Reims, genoem na die lewendige glimlaggende beeld van Sint Josef wat hy vir die fasade gemaak het. Hy het ook die [[Glimlaggende Engel]] geskep. Dié beroemde werk is tydens die Eerste Wêreldoorlog deur 'n bombardement van die katedraal afgeslaan, maar is sorgvuldig weer aanmekaargesit en is nou terug op sy oorspronklike plek.{{Sfn|Martindale|1993|page=50-51}} Reims is ook bekend vir die Koningsgalery, 'n beeldhou-uitbeelding van die Franse konings wat in Reims gekroon is, wat op die fasade begin en aan die binnekant van die fasade voortgesit word. Die plantversiering van die kapitele van die kolomme in die skip was nog 'n kenmerkende eienskap van die Hooggotiese beeldhouwerk. Dit is in fyn bewerkte plantvorme gemaak, kompleet met voëls en ander diere. Dit het 'n antieke Romeinse model gevolg en is in Saint-Denis gebruik, maar in Reims het dit veel realistieser en gedetailleerder geword. Soos die werk weswaarts in die skip gevorder het, het die blaarwerk oorvloediger en lewendiger geword. Dié model is in Gotiese katedrale nagevolg, eers in Frankryk en daarna regoor Europa.{{Sfn|Martindale|1993|page=51}} <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:Reims, Kathedrale, lächelnder Engel, Detail.jpg|"Die [[Glimlaggende Engel]]" (1236-45) van die [[Reims-katedraal]] Lêer:Cathédrale Notre-Dame de Reims 85.jpg|Beeldhouwerk in die Koningsgalery van die [[Reims-katedraal]] Lêer:Amiens tympan central.jpg|Sentrale timpaan op die fasade van die [[Amiens-katedraal]] Lêer:Reims Notre Dame column detail - horse chestnut.jpg|Akkuraat uitgebeitelde plantegroei (perdekastaiings) op die kolomkapitele van die [[Reims-katedraal]] </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bibliografie == === In Engels === * {{cite book|last=Bony |first=Jean |title=French Gothic Architecture of the Twelfth and Thirteenth Centuries |year=1985 |publisher=University of California Press |isbn=0-520-05586-1 }} * {{cite book|last=Houvet |first=E |title=Chartres - Guide of the Cathedral |editor-last=Miller |editor-first= Malcolm B |publisher=Éditions Houvet |year=2019 |isbn=978-2-909575-65-0 }} * {{cite book|last=Martindale |first=Andrew |title=Gothic Art |date=1993 |publisher=Thames and Hudson |isbn=978-2-87811-058-6 }} * {{cite book|last=Watkin |first=David |title=A History of Western Architecture |publisher=Barrie and Jenkins |year=1986 |isbn=0-7126-1279-3 }} * {{cite book|last=O'Reilly |first=Elizabeth Boyle |title=How France Built Her Cathedrals - A study in the Twelfth and Thirteenth Centuries |year=1921 |publisher=Harper and Brothers |url=http://www.gutenberg.org/ebooks/41687 }} === In Frans === * {{cite book|last=Chastel|first=André|title=L'Art Français Pré-Moyen Âge Moyen Âge|year=2000|language=fr|publisher=Flammarion|isbn=2-08-012298-3}} * {{cite book|last=Ducher |first=Robert |title=Caractéristique des Styles |year=2014 |language=fr |publisher=Flammarion |isbn=978-2-0813-4383-2 }} * {{cite book|last=Mignon|first=Olivier|title=Architecture des Cathédrales Gothiques|date=2015|publisher=Éditions Ouest-France|language=fr|isbn=978-2-7373-6535-5}} * {{cite book |last1=Renault |first1=Christophe |last2=Lazé |first2=Christophe |title=Les Styles de l'architecture et du mobilier |date=2006 |publisher=Gisserot |language=fr |isbn=9-782877-474658}} * Wenzler, Claude (2018), ''Cathédales Gothiques - un Défi Médiéval'', Éditions Ouest-France, Rennes (in Frans) {{ISBN|978-2-7373-7712-9}} * ''Le Guide du Patrimoine en France'' (2002), Éditions du Patrimoine, Centre des Monuments Nationaux (in Frans) {{ISBN|978-2-85822-760-0}} {{Vertaaluit|taalafk=en|il=High Gothic}} {{Kerkargitektuur}} [[Kategorie:Gotiek]] [[Kategorie:Kerkargitektuur]] m9a80lficoijx9m06xqjajannnmv2j2 2965354 2965353 2026-09-05T23:27:29Z Pynappel 70858 2965354 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|13de-eeuse styl in die Gotiese argitektuur}} {{Inligtingskas Kunsbeweging | name = Hooggotiek |yearsactive=Ca. 1200 tot 1280 |image=Reims Kathedrale.jpg |caption=[[Reims-katedraal]] (1211-1299) }} Die '''Hooggotiek''' was 'n tydperk in die [[Gotiese argitektuur]] in die 13de eeu, van omstreeks 1200 tot 1280, waarin 'n reeks verfynde en ryklik versierde katedrale van buitengewone hoogte en grootte gebou is. Dit het die prominentste in Frankryk voorgekom, grootliks danksy die steun van koning [[Lodewyk IX van Frankryk|Lodewyk IX]] (regeer 1226-1270), ook bekend as Sint Lodewyk.<ref name="ReferenceA">"High Gothic", Encyclopaedia Britannica aanlyn (intekening vereis), besoek in Februarie 2024</ref> Die doel van die Hooggotiese argitekte was om soveel lig as moontlik deur die gebrandskilderde vensters in te laat en om die kerkgangers met oordadige versiering te beïndruk.<ref name="ReferenceA"/> Hooggotiek word dikwels as die hoogtepunt van die Gotiese styl beskryf.{{Sfn|Watkin|1986|p=132}}<ref>{{Cite web |url=http://www.eglisesdeloise.com/monument/beauvais-cathedrale-saint-pierre/ |title=''Églises de l'Oise'' deur Dominique Vermand, subblad vir die ''Beauvais-katedraal'' |access-date=2023-05-02 |archive-date=2023-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501122504/http://www.eglisesdeloise.com/monument/beauvais-cathedrale-saint-pierre/ |url-status=live }}</ref> Hooggotiek was eerder 'n tydperk as 'n spesifieke styl; gedurende die Hooggotiese tydperk was die [[Rayonnant]]-styl oorheersend. Noemenswaardige Hooggotiese katedrale in die Rayonnant-styl sluit die [[Reims-katedraal]], die [[Amiens-katedraal]], die [[Bourges-katedraal]], die [[Chartres-katedraal]] en die [[Beauvais-katedraal]] in.<ref>"The High Gothic years (c. 1250-1300), heralded by Chartres Cathedral, were dominated by France, especially with the development of the Rayonnant style." Encyclopedia Britannica aanlyn (intekening vereis), "High Gothic"</ref> Die vernuwings van die Hooggotiese tydperk het ingesluit dat die vlakke van die skip se binneruimte van vier na drie verminder is deur die Gotiese [[triforium]] en [[ligbeuk]] saam te voeg. Dit het veel groter gebrandskilderde vensters moontlik gemaak, wat die katedrale met lig gevul het.<ref name="ReferenceA"/> Die bykomende lig binne het om ryker binneversiering gevra, wat verskaf is deur patrone in klipmaaswerk op die mure aan te bring. Die tydperk het ook die gebruik van realistiese beeldhouwerk gesien om sowel die binne- as die buitekant te versier, veral bo die kerkportale. Dit is beïnvloed deur antieke Romeinse beeldhouwerk wat kort tevore in Italië ontdek is.<ref>"High Gothic sculpture", Encyclopaedia Britannica aanlyn, besoek in Februarie 2024 (intekening vereis)</ref> Britse en Amerikaanse historici verdeel die Gotiese era in drie tydperke: [[Vroeggotiek|Vroeggotiese argitektuur]]; Hooggotiek, insluitende die [[Rayonnant]]-styl; en Laatgotiek, insluitende die [[Flamboyant]]-styl. Franse historici verdeel die era in vier soortgelyke fases: [[Vroeggotiek|Primêre Gotiek]], ''Gothique classique'' of [[Klassieke Gotiek]], [[Rayonnant]]-Gotiek en Laatgotiek, of [[Flamboyant]]. == Geskiedenis == Vroeë voorbeelde van die Rayonnant-Hooggotiek het in die [[Reims-katedraal]] verskyn, waar vroeë [[Maaswerk|staafmaaswerk]] tussen 1215 en 1220 aangebring is. Hooggotiese elemente het ook in die [[Amiens-katedraal]] verskyn, in die koor en ligbeuk wat na 1236 herbou is, en in die [[Saint Denis Basiliek|Basiliek van Saint-Denis]], toe die dwarsskepe en skip na 1231 herbou is.<ref>Encyclopaedia Britannica aanlyn (intekening vereis), "High Gothic"</ref> Die dwarsskip van die [[Chartres-katedraal]] is na 'n brand tot 1225 in die nuwe styl herbou.{{Sfn|Watkin|1986|p=132}} Die koninklike beskerming van katedrale en ander Gotiese argitektuur is deur [[Lodewyk VIII van Frankryk]] en veral [[Lodewyk IX van Frankryk]], of Sint Lodewyk, uitgebrei. Hy het die Rayonnant-roosvensters in die dwarsskepe van die [[Notre-Dame-katedraal|Notre-Dame]] in die 1250's gefinansier en die [[Sainte-Chapelle]] as sy koninklike kapel gebou, wat in 1248 ingewy is.<ref>{{cite book|last=Branner |first=Robert |title=St. Louis and the Court style in Gothic architecture |location=London |publisher=A. Zwemmer |year=1965 |isbn=0-302-02753-X}}</ref>{{Sfn|Watkin|1986|p=132}} Die Hooggotiek is na ander dele van Europa uitgevoer. Die bekendste voorbeeld van die Duitse Hooggotiek, of ''Hochgotik'', is die [[Keulen-katedraal]], waarmee in 1248 begin is. == Franse Hooggotiek == <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:ReimsCathedral0116.jpg|Die [[Reims-katedraal]], begin in 1211, vanuit die noordooste Lêer:Cathédrale de Reims — Nef.jpg|Skip van die [[Reims-katedraal]] met ''[[Bundelpyler|piliers cantonnés]]'' wat [[Ribgewelf|vierdelige gewelwe]] ondersteun Lêer:Reims Cathedral-1.jpg|Hoofportaal en syportaal, met roosvensters Lêer:Cathédrale ND de Reims - extérieur (1).JPG|Steunbere van die Reims-katedraal met pinakels vir bykomende gewig </gallery> Die [[Reims-katedraal]] was die tradisionele plek van die kroning van die [[Dinastie van die Capetingers|Capetingers]] en het om dié rede besondere grootsheid en belang gekry.{{Sfn|Watkin|1986|p=132}} 'n Brand in 1210 het 'n groot deel van die ou katedraal verwoes, wat die geleentheid gebied het om 'n ambisieuser gebou op te rig. Die werk het in 1211 begin, maar is in 1233 deur 'n plaaslike opstand onderbreek en eers in 1236 hervat. Die koor was teen 1241 voltooi, maar die werk aan die fasade het eers in 1252 begin en is eers in die 15de eeu, met die voltooiing van die kloktorings, afgehandel.{{Sfn|Mignon|2015|p=26}} Anders as die katedrale van die [[Vroeggotiek]] is Reims met net drie vlakke in plaas van vier gebou, wat meer ruimte vir vensters bo gelaat het. Dit het ook die meer gevorderde vierdelige [[ribgewelf]] gebruik, wat groter hoogte en meer harmonie in die skip en koor toegelaat het. In plaas van [[Afwisseling van steunpunte|afwisselende kolomme en pylers]] is die gewelwe deur ronde pylers ondersteun, elk omring deur 'n groep van vier aangehegte kolomme wat die gewig van die gewelwe opgevang het. Benewens die groot roosvenster in die weste is kleiner roosvensters in die dwarsskepe en bo die portale van die wesfasade aangebring, in die plek van die tradisionele timpaan. Nog 'n nuwe dekoratiewe kenmerk, [[maaswerk]] in die vorm van blinde arkades, is op sowel die binnemure as die fasade aangebring. Selfs die lugboë het uitgebreide versiering gekry; hulle is bekroon met klein tabernakels met beelde van heiliges, met pinakels bo-op. Meer as 2 300 beelde het sowel die voor- as die agterkant van die fasade bedek.{{Sfn|Mignon|2015|p=26}} === Amiens-katedraal (1220-1266) === <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:0 Amiens - Cathédrale Notre-Dame (1).JPG|Die [[Amiens-katedraal]] Amiens cathédrale21.JPG|Skip (voor 1235) met donker triforiums Amiens Cathédrale Notre-Dame Innen Chor 2.jpg|Rayonnant-koor (na 1236) met verligte triforium Amiens, cathedral Notre-Dame, the apse.JPG|Koorsluiting/apsis Lêer:Amiens Cathédrale Notre-Dame Fassade Portail du Jugement Dernier Tympanon 4.jpg|Beeldhouwerk van die "Laaste Oordeel" in die timpaan van die wesfasade </gallery> Die [[Amiens-katedraal]] is in 1220 begin met die ambisie van die bouers om die grootste katedraal in Frankryk op te rig, en hulle het daarin geslaag. Dit is {{convert|145|m|abbr=on}} lank, {{convert|70|m|abbr=on}} breed by die dwarsskip en het 'n oppervlakte van {{convert|7700|m2|abbr=on}}.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die skip is teen 1240 voltooi en die koor is tussen 1241 en 1269 gebou.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Ongewoon genoeg is die name van die argitekte bekend: Robert de Luzarches, en Thomas en Renaud Cormont. Hul name en afbeeldings word in die [[Doolhof|labirint]] in die skip aangetref.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die enorme grootte van die katedraal het fondamente van {{convert|9|m|abbr=on}} diep vereis. Die skip het drie dele en ses traveë, terwyl die koor dubbele sybeuke het en in 'n halfronde kooromgang met sewe straalkapelle eindig. Die drievlakkige opstand van Amiens, soos dié van Reims, het die Chartres-katedraal voorafgegaan, maar het merkbaar verskil. Die groot arkades het 'n hoogte van agtien meter, gelyk aan die gesamentlike hoogte van die [[triforium]] en die hoë vensters daarbo. Die triforium was ingewikkelder as dié van Chartres en het drievoudige traveë met driepasvensters gehad, saamgestel uit twee slanke spits lansetvensters met 'n klawerblaaragtige roosvenster bo-op.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die hoë vensters het ook 'n opvallend ingewikkelde ontwerp gehad; in die skip het elkeen uit vier hoë lansetvensters bestaan, bekroon met drie klein rose, terwyl die bovensters in die dwarsskip tot agt afsonderlike lansette het.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die gewelwe het die uitsonderlike hoogte van {{convert|42.4|m|abbr=on}}. Hulle word ondersteun deur massiewe pylers wat uit vier kolomme bestaan en die skip 'n treffende gevoel van vertikaliteit gee. Die hoogte van die mure, veral in die koorsluiting, is moontlik gemaak deur die hoë lugboë, wat met die steun van 'n elegante stelsel van boë in twee spronge na die muur oorspan.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Aan die buitekant is die merkwaardigste Hooggotiese kenmerk die kwaliteit van die beeldhouwerk van die drie portale, wat altesaam met twee-en-vyftig beelde in hul oorspronklike toestand versier is. Die beroemdste is op die sentrale portaal in die weste, wat aan die Laaste Oordeel gewy is en oorheers word deur die beeld van Christus wat 'n seën uitspreek en die middelste pos van die deuropening vorm.{{Sfn|Mignon|2015|p=29}} Tydens die grondige skoonmaak van die katedraal in 1992 is spore van verf ontdek wat aandui dat al die beeldhouwerk aan die buitekant oorspronklik in helder kleure geskilder was. Dit word nou soms nageboots deur snags gekleurde lig op die katedraal te projekteer.{{Sfn|Mignon|2015|p=29}} === Beauvais-katedraal (begin 1225) === <gallery mode="packed" heights="150"> Beauvais Cathedral Exterior 1, Picardy, France - Diliff.jpg|Vanuit die weste Beauvais 1.JPG|Die apsis, vanuit die ooste Lêer:Beauvais Cathedral Interior, Picardy, France - Diliff.jpg|Koor en dwarsskip van die [[Beauvais-katedraal]] (na 1284) </gallery> Die [[Beauvais-katedraal]] in [[Pikardië]] is in sy hoofstrukture 'n voorbeeld van die [[Rayonnant]]-Gotiek. Dit was die ambisieuste en ongelukkigste van die Hooggotiese projekte. Die ambisie was om die hoogste van alle katedrale te word. Die koor is met 'n hoogte van 48,5 meter (159 voet) gebou. Waarskynlik weens ontoereikende fondamente en ondersteuning het die koorgewelwe egter in 1284 ineengestort. Die koor is gewysig en herbou, die veelhoekige apsis en [[Flamboyant]]-dwarsskepe is voltooi, en in 1569 is 'n nuwe sentrale toring van 153 meter (502 voet) hoog bygevoeg, wat Beauvais 'n tyd lank die hoogste bouwerk ter wêreld gemaak het. In 1573 het die sentrale toring egter ineengestort. Sommige dele is gewysig of herbou, maar die toring is nooit weer opgerig en die skip nooit voltooi nie. Vandag is daar steunstrukture in plek om die dwarsskip te stabiliseer. Beauvais bly 'n majestueuse maar onvoltooide stuk Hooggotiese argitektuur.{{Sfn|Watkin|1986|p=135}} == Duitse Hooggotiek == === Keulen-katedraal (koor 1248-1322, westelike dele 1880) === <gallery mode="packed" heights="200"> Cologne Cathedral, Cologne, Germany (Ank Kumar) 01.jpg|Gesien vanuit die ooste Cologne Cathedral interior.JPG|Koor met verligte triforium </gallery> Die bou van die [[Keulen-katedraal|Gotiese katedraal van Keulen]] is in 1248 begin deur dieselfde aartsbiskop [[Konrad von Hochstaden]] wat die verkiesing van [[Willem II van Holland|Willem van Holland]] as heerser van die [[Heilige Romeinse Ryk]] bevorder het om sodoende die bewind van die [[Hohenstaufen]]-dinastie te beëindig. Die ooreenkoms met die Amiens-katedraal is tot die koor beperk. Die torings is tot 'n groot hoogte ontwerp, terwyl die torings in Amiens net effens hoër as die dak van die skip is. Die koor is in 1322 voltooi en die versiering van die kooromgang in 1360, maar in 1528 is die bouwerk gestaak tot 1823, en die westelike dele van die katedraal is eers in 1880 voltooi. === Domkerk van Utrecht (1295) === <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Domtoren vanaf Brigittenstraat.jpg|Koor, dwarsskip en toring van die Domkerk van Utrecht Cathedral of Utrecht.jpg|Apsis en kapelle, buitekant Utrecht Dom Sint Martin Innen Chor 01.jpg|Koor, binnekant </gallery> Die [[Aartsbisdom Utrecht|bisdom Utrecht]] was 'n [[Suffragaanbisdom|suffragaan]] van [[Aartsbisdom Keulen|Keulen]]. In 1254 het biskop [[Hendrik I van Vianden]], wat 'n kapittelheer ([[proos]] van [[Domkapittel|die kapittel]]) van die Keulen-katedraal was, die eerste steen vir die [[Domkerk van Utrecht]] gelê. Die kooromgang is in 1295 voltooi. Die Gotiese vervanging van die ou Romaanse skip het eers in 1467 begin, en die [[Gotiese argitektuur|Laatgotiese]] skip is in 1674 deur 'n storm verwoes. == Kenmerke == === Grondplanne === Die grondplanne van die Hooggotiese katedrale was baie eenders. Hulle was uiters lank en breed, met 'n minimale dwarsskip en maksimale binneruimte. Dit het veel groter seremonies moontlik gemaak, asook die vermoë om groter getalle pelgrims te ontvang. Een eienaardigheid van die grondplan van die Chartres-katedraal was die vloer, wat effens skuins geloop het. Dit is gedoen om die skoonmaak van die katedraal te vergemaklik nadat die pelgrims wat binne die kerk geslaap het, vertrek het.{{sfn|Houvet|2019|p=23}} <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="3"> PlancathedraleReims.svg|Die [[Reims-katedraal]], begin in 1211 1911 Britannica-Architecture-Amiens.png|Die [[Amiens-katedraal]], 1220 – ca. 1266 Plan.cathedrale.Beauvais.png|Die [[Beauvais-katedraal]], 1190's-1255; die skip, in hierdie plan die onderste gedeelte, is nooit gebou nie </gallery> === Opstande === Grootliks danksy die doeltreffendheid van die lugboog en sesdelige ribgewelwe het al die groot Hooggotiese katedrale behalwe Bourges die drievlakkige opstand gebruik, wat die tribunes weggelaat en die groot galery op grondvlak, die triforium en die ligbeuk, oftewel die hoë vensters, behou het. Veral die bovensters het in grootte toegeneem om byna die hele bomuur te beslaan. Die arkades het ook hoër geword en die helfte van die muur beslaan, sodat die triforium net 'n smal band was.{{Sfn|Ducher|2014|p=42}} Die bovensters is dikwels van deurskynende grisaille-glas gemaak, wat meer lig as gekleurde gebrandskilderde glas deurgelaat het.{{Sfn|Chastel|2000|p=146}} <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:Triforium Chartres.jpg|Die opstand van Chartres, met die galery onder, die triforium in die middel en die ligbeuk bo Lêer:Voutes amiens.JPG|alt=Gewelwe, triforiums en bovensters van die Amiens-katedraal.|Gewelwe, triforiums en bovensters van die [[Amiens-katedraal]]{{Sfn|Chastel|2000|p=146}} Lêer:Reims Innenraum.JPG|Drieledige opstand van die skip van die [[Reims-katedraal]] </gallery> === Gewelwe, pylers en pilare === Al die Hooggotiese katedrale behalwe die [[Bourges-katedraal]] het die nuwer vierdelige [[ribgewelf]] gebruik, wat 'n gelyker verspreiding van die gewig na die pylers en kolomme in die skip toegelaat het. Vroeggotiese kerke het afwisselende pylers en kolomme gebruik om die wisselende gewig van die sesdelige gewelwe te dra. 'n Nuwe variasie van die ribgewelf het gedurende die Hooggotiese tydperk verskyn: die vierdelige ribgewelf, wat in die [[Chartres-katedraal]], die [[Amiens-katedraal]] en die [[Reims-katedraal]] gebruik is.{{sfn|Renault|Lazé|2006|p=34}} Die ribbe van dié gewelf het die gewig gelyker na die vier ondersteunende pylers daaronder verdeel en 'n nouer verband geskep tussen die skip en die onderste dele van die kerkmure, en tussen die arkades onder en die vensters bo.{{sfn|Renault|Lazé|2006|p=34}} Dit het groter hoogte en dunner mure toegelaat en bygedra tot die sterk indruk van vertikaliteit wat die nuwer katedrale gegee het.{{sfn|Renault|Lazé|2006|p=34}} Die 11de-eeuse [[Durham-katedraal]] (1093-1135), met die vroeëre sesdelige ribgewelwe, is {{convert|73|ft|m|abbr=on|order=flip}} hoog. Die 12de-eeuse skip van die [[Notre-Dame-katedraal|Notre-Dame de Paris]], ook met sesdelige ribgewelwe, is 35 meter, of 115 voet, hoog.{{sfn|Watkin|1986|p=134}} Die latere [[Amiens-katedraal]] (gebou 1220-1266), met die nuwe vierdelige ribgewelwe, het 'n skip wat {{convert|138.8|ft|m|abbr=on|order=flip}} hoog is.{{sfn|Watkin|1986|p=134}} <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:Voutes, nef, rosace ouest et grandes orgues de la cathédrale Notre-Dame d'Amiens, France - 20080125-02.jpg|Vierdelige ribgewelwe in die [[Amiens-katedraal]] (1220-1270) het groter hoogte en groter vensters toegelaat Lêer:Notre-Dame de Rouen, Nave 20140521 1.jpg|Sterker vierdelige ribgewelwe in die [[Rouen-katedraal]] (13de eeu) Lêer:Picardie Beauvais2 tango7174.jpg|Die koor van die [[Beauvais-katedraal]] (1225-1272), die hoogste van die Gotiese kerkinterieurs Lêer:Koelner Dom Innenraum.jpg|Skip van die [[Keulen-katedraal]] (1248-1322) Lêer:Hall of men at arms.jpg|Saal van die wagte van die [[Conciergerie]], deel van die vroeëre koninklike paleis in Parys (13de eeu) </gallery> In 1192 het die Notre-Dame, wat sesdelige gewelwe gehad het, 'n nuwe soort steun ingevoer: 'n sentrale pilaar omring deur vier aangehegte skagte. Die pilare het die galery ondersteun, terwyl die skagte opwaarts as kolonnette teen die mure voortgeloop en die gewelwe ondersteun het. Variasies van dié soort steun het groter harmonie aan die voorkoms van die skip gegee. Hulle het dikwels kapitele gehad wat met blombeeldhouwerk versier was. Hulle het in Chartres verskyn en is daarna, in verskillende vorme, in al die Hooggotiese katedrale aangetref.{{Sfn|Ducher|2014|p=42}} <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Reims Cathedral-3.jpg|Die massiewe pilare van die [[Reims-katedraal]], omring deur kolonnette en bekroon met blomkapitele Lêer:Amiens Cathedral North Stainedglass Wikimedia Commons.jpg|Dwarsskipgewelwe en pilare van die [[Amiens-katedraal]] </gallery> === Lugboog === Die [[lugboog]] was 'n wesenlike kenmerk van die Hooggotiese argitektuur; die groot hoogte en groot bovensters sou daarsonder onmoontlik gewees het. Steunbere met boë los van die mure het in vroeëre tydperke bestaan, maar hulle was gewoonlik klein, na aan die mure en dikwels deur die buite-argitektuur verberg. In die Hooggotiek was die steunbere byna so hoog soos die gebou self, massief en bedoel om gesien te word; hulle is met [[Pinakel|pinakels]] en beeldhouwerk versier. Lugboë is gebruik om die bovensters van die apsis in die [[Saint-Germain-des-Prés|Abdy van Saint-Germain-des-Prés]], voltooi in 1063,{{sfn|Mignon|2015|p=19}} te ondersteun, en daarna in die [[Notre-Dame-katedraal|Notre-Dame de Paris]]. Hulle is toe op 'n ambisieuser wyse gebruik om die bomure van die [[Chartres-katedraal]] te ondersteun. Die eerste lugboë van Chartres is bo-op die muursteunbere van die skip en koor van die vroeëre katedraal gebou. Hulle het 'n dubbele boog gehad, versterk met klein kolomme soos die speke van 'n wiel. Elke klein kolom, met sy voetstuk en kapiteel, is uit 'n enkele klipblok gekap. Elke boog het 'n soort klippiramide bo-op gehad om ekstra gewig by te voeg. Later is 'n tweede stel boë bo die speekboë aan die skip en koor toegevoeg, wat verder gestrek en groter sterkte gegee het.{{Sfn|Houvet|2019|p=20}} Soortgelyke steunbere is aan elk van die Hooggotiese katedrale toegevoeg. Die steunbere van elke katedraal was uniek en het 'n eie kenmerkende vorm en versiering gehad. Die steunbere van die Beauvais-katedraal, die laaste en hoogste Hooggotiese katedraal, is so hoog en talryk dat hulle die katedraal feitlik verberg. <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Chevet cathédrale Reims.jpg|Dubbele boë van die apsis van die [[Reims-katedraal]], bekroon met klippinakels vir groter gewig Lêer:Amiens Cathédrale Notre-dame arc-boutant sud-est 4.jpg|Lugboë van die [[Amiens-katedraal]] Lêer:Beauvais (60), cathédrale Saint-Pierre, chœur, vue depuis le sud-est.jpg|Steunbere verberg die koor van die [[Beauvais-katedraal]] feitlik </gallery> === Gebrandskilderde glas en die roosvenster === 'n Soort klein ronde venster, 'n [[Oculus (argitektuur)|oculus]] genoem, is in Romaanse kerke gebruik.{{sfn|O'Reilly|1921|loc=Hoofstuk een, Loc. 2607 (Project Gutenberg-teks)}} Die fasade van die [[Saint Denis Basiliek|Basiliek van Saint-Denis]] het 'n vroeë roosvenster op sy wesfront gehad. Dit is met [[Maaswerk|plaatmaaswerk]] gemaak, waar die ontwerp gevorm is deur 'n groep openinge van verskillende vorms wat uit die muur gesny lyk. 'n Ambisieuser model, met die raamwerk van 'n wiel, gemaak van [[Middelpos (argitektuur)|middelposte]] van klip, het in 1200 in die [[Senlis-katedraal]] verskyn. 'n Soortgelyke Vroeggotiese venster is in 1215 vir die fasade van die [[Chartres-katedraal]] gebou. Dit is kort daarna gevolg deur die Hooggotiese venster van die fasade van die [[Laon-katedraal]] (1200-1215).{{Sfn|Chastel|2000|p=144-146}} In 1215 is die twee groot dwarsskipvensters van die Chartres-katedraal voltooi. Dit het die model geword vir baie soortgelyke vensters in Frankryk en verder. Die hoeveelheid gebrandskilderde glas in Chartres was ongekend: 164 vensteropeninge, met {{convert|2600|m2|abbr=on}} gebrandskilderde glas. 'n Merkwaardig groot deel van die oorspronklike glas is nog in plek.{{Sfn|Chastel|2000|p=129}} Nie lank na die invoering van die Hooggotiese roosvenster nie het Gotiese argitekte, uit vrees dat die interieurs van die katedrale te donker was, met [[grisaille]]-vensters begin eksperimenteer, wat die belangrike figure in die vensters beklemtoon en ook die interieurs helderder gemaak het. Dit is in 1270 in die [[Poitiers-katedraal]] gebruik en daarna omstreeks 1300 in die Chartres-katedraal. Groot bande deurskynende grys glas is om die volkleurige figure van Christus, die Maagd Maria en ander prominente onderwerpe geplaas.{{Sfn|Chastel|2000|p=146}} <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Stained glass windows of Amiens Cathedral, pic-008.JPG|Glas in die koor van die [[Amiens-katedraal]] Lêer:Reims Cathedrale Notre Dame interior 002.JPG|Westelike roosvenster van die [[Reims-katedraal]] (1252-1275) Lêer:Beauv kated vitraze DSCN4397.JPG|Vensters van die [[Beauvais-katedraal]] Lêer:Chartres RosetteNord 121 DSC08241.jpg|Roosvensters van die noordelike dwarsskip, [[Chartres-katedraal]] (1250-1260) </gallery> [[Maaswerk]] is die term vir die ingewikkelde ontwerpe van slanke klipstawe en -ribbe wat gebruik is om die glas te ondersteun en om [[Roosvenster|roosvensters]] en ander vensters en openinge te versier. Dit is ook toenemend op buite- en binnemure gebruik, in die vorm van klipribbe of lyswerk, om steeds ingewikkelder vorme soos blinde arkades te skep. Dié vorm is blinde maaswerk genoem.<ref name=Tracery>{{cite encyclopedia|url= https://www.britannica.com/technology/tracery |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |title=Tracery |access-date=2020-07-11}}</ref> Die wesvenster van die Chartres-katedraal het 'n vroeë vorm gebruik wat plaatmaaswerk genoem word: 'n geometriese patroon van openinge in die klipwerk, gevul met glas. Voor 1230 het die bouers van die [[Reims-katedraal]] 'n meer gesofistikeerde vorm, staafmaaswerk genoem, in die apsiskapel gebruik. Dit was 'n patroon van sirkels met neuse, gevorm deur dun, spits klipstawe wat na binne uitsteek.<ref name=Tracery/> Dié model is nagevolg en verder ontwikkel in die dwarsskipvensters van die [[Chartres-katedraal]], in die [[Amiens-katedraal]] en in die ander Hooggotiese katedrale. Na die middel van die 13de eeu is die vensters met nog groter en ingewikkelder ontwerpe versier, wat soos lig gelyk het wat na buite straal, en wat die naam aan die [[Rayonnant]]-styl gegee het.<ref name=Tracery/> == Beeldhouwerk == Beeldhouwerk was 'n integrale deel van die Hooggotiek. Dit het die fasades, die mure, die kolomme en ander argitektuur binne en buite versier. Dit is nie as dekoratief beskou nie; dit is ontwerp om as 'n visuele Bybel te dien vir die vele gemeentelede wat nie kon lees nie. Dit is waarskynlik dat sommige van die beeldhouers wat die beeldhouwerk van die dwarsskepe van Chartres gemaak het, noordwaarts na Reims gereis het, waar die werk in 1210 begin het, en moontlik ook na die Amiens-katedraal, waar die werk in 1218 begin het. Nietemin het die beeldhouwerk van elke kerk sy eie kenmerkende eienskappe. Die beeldhouwerk van Amiens toon die invloed van antieke Romeinse beeldhouwerk, veral in die realisties gemodelleerde drapering van die kledingstukke. Die gesigsuitdrukkings is passief en die gebare minimaal, wat 'n gevoel van kalmte en sereniteit gee. Die beeldhouwerk van Reims het 'n soortgelyke kalmte getoon.{{Sfn|Martindale|1993|page=48}} Die heeltemal andersoortige en meer naturalistiese Hooggotiese beeldhoustyl het in die 1240's op die wesfront van die Reims-katedraal verskyn. Dit was die werk van die beeldhouer bekend as Josef van Reims, genoem na die lewendige glimlaggende beeld van Sint Josef wat hy vir die fasade gemaak het. Hy het ook die [[Glimlaggende Engel]] geskep. Dié beroemde werk is tydens die Eerste Wêreldoorlog deur 'n bombardement van die katedraal afgeslaan, maar is sorgvuldig weer aanmekaargesit en is nou terug op sy oorspronklike plek.{{Sfn|Martindale|1993|page=50-51}} Reims is ook bekend vir die Koningsgalery, 'n beeldhou-uitbeelding van die Franse konings wat in Reims gekroon is, wat op die fasade begin en aan die binnekant van die fasade voortgesit word. Die plantversiering van die kapitele van die kolomme in die skip was nog 'n kenmerkende eienskap van die Hooggotiese beeldhouwerk. Dit is in fyn bewerkte plantvorme gemaak, kompleet met voëls en ander diere. Dit het 'n antieke Romeinse model gevolg en is in Saint-Denis gebruik, maar in Reims het dit veel realistieser en gedetailleerder geword. Soos die werk weswaarts in die skip gevorder het, het die blaarwerk oorvloediger en lewendiger geword. Dié model is in Gotiese katedrale nagevolg, eers in Frankryk en daarna regoor Europa.{{Sfn|Martindale|1993|page=51}} <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:Reims, Kathedrale, lächelnder Engel, Detail.jpg|"Die [[Glimlaggende Engel]]" (1236-45) van die [[Reims-katedraal]] Lêer:Cathédrale Notre-Dame de Reims 85.jpg|Beeldhouwerk in die Koningsgalery van die [[Reims-katedraal]] Lêer:Amiens tympan central.jpg|Sentrale timpaan op die fasade van die [[Amiens-katedraal]] Lêer:Reims Notre Dame column detail - horse chestnut.jpg|Akkuraat uitgebeitelde plantegroei (perdekastaiings) op die kolomkapitele van die [[Reims-katedraal]] </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bibliografie == === In Engels === * {{cite book|last=Bony |first=Jean |title=French Gothic Architecture of the Twelfth and Thirteenth Centuries |year=1985 |publisher=University of California Press |isbn=0-520-05586-1 }} * {{cite book|last=Houvet |first=E |title=Chartres - Guide of the Cathedral |editor-last=Miller |editor-first= Malcolm B |publisher=Éditions Houvet |year=2019 |isbn=978-2-909575-65-0 }} * {{cite book|last=Martindale |first=Andrew |title=Gothic Art |date=1993 |publisher=Thames and Hudson |isbn=978-2-87811-058-6 }} * {{cite book|last=Watkin |first=David |title=A History of Western Architecture |publisher=Barrie and Jenkins |year=1986 |isbn=0-7126-1279-3 }} * {{cite book|last=O'Reilly |first=Elizabeth Boyle |title=How France Built Her Cathedrals - A study in the Twelfth and Thirteenth Centuries |year=1921 |publisher=Harper and Brothers |url=http://www.gutenberg.org/ebooks/41687 }} === In Frans === * {{cite book|last=Chastel|first=André|title=L'Art Français Pré-Moyen Âge Moyen Âge|year=2000|language=fr|publisher=Flammarion|isbn=2-08-012298-3}} * {{cite book|last=Ducher |first=Robert |title=Caractéristique des Styles |year=2014 |language=fr |publisher=Flammarion |isbn=978-2-0813-4383-2 }} * {{cite book|last=Mignon|first=Olivier|title=Architecture des Cathédrales Gothiques|date=2015|publisher=Éditions Ouest-France|language=fr|isbn=978-2-7373-6535-5}} * {{cite book |last1=Renault |first1=Christophe |last2=Lazé |first2=Christophe |title=Les Styles de l'architecture et du mobilier |date=2006 |publisher=Gisserot |language=fr |isbn=9-782877-474658}} * Wenzler, Claude (2018), ''Cathédales Gothiques - un Défi Médiéval'', Éditions Ouest-France, Rennes (in Frans) {{ISBN|978-2-7373-7712-9}} * ''Le Guide du Patrimoine en France'' (2002), Éditions du Patrimoine, Centre des Monuments Nationaux (in Frans) {{ISBN|978-2-85822-760-0}} {{Vertaaluit|taalafk=en|il=High Gothic}} {{Kerkargitektuur}} [[Kategorie:Gotiek]] [[Kategorie:Kerkargitektuur]] f60qisl725g8zaro6ohm9c7d58wm311 2965361 2965354 2026-09-05T23:38:58Z Pynappel 70858 2965361 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|13de-eeuse styl in die Gotiese argitektuur}} {{Inligtingskas Kunsbeweging | name = Hooggotiek |yearsactive=Ca. 1200 tot 1280 |image=Reims Kathedrale.jpg |caption=[[Reims-katedraal]] (1211-1299) }} Die '''Hooggotiek''' was 'n tydperk in die [[Gotiese argitektuur]] in die 13de eeu, van omstreeks 1200 tot 1280, waarin 'n reeks verfynde en ryklik versierde katedrale van buitengewone hoogte en grootte gebou is. Dit het die prominentste in Frankryk voorgekom, grootliks danksy die steun van koning [[Lodewyk IX van Frankryk|Lodewyk IX]] (regeer 1226-1270), ook bekend as Sint Lodewyk.<ref name="ReferenceA">"High Gothic", Encyclopaedia Britannica aanlyn (intekening vereis), besoek in Februarie 2024</ref> Die doel van die Hooggotiese argitekte was om soveel lig as moontlik deur die gebrandskilderde vensters in te laat en om die kerkgangers met oordadige versiering te beïndruk.<ref name="ReferenceA"/> Hooggotiek word dikwels as die hoogtepunt van die Gotiese styl beskryf.{{Sfn|Watkin|1986|p=132}}<ref>{{Cite web |url=http://www.eglisesdeloise.com/monument/beauvais-cathedrale-saint-pierre/ |title=''Églises de l'Oise'' deur Dominique Vermand, subblad vir die ''Beauvais-katedraal'' |access-date=2023-05-02 |archive-date=2023-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501122504/http://www.eglisesdeloise.com/monument/beauvais-cathedrale-saint-pierre/ |url-status=live }}</ref> Hooggotiek was eerder 'n tydperk as 'n spesifieke styl; gedurende die Hooggotiese tydperk was die [[Rayonnant]]-styl oorheersend. Noemenswaardige Hooggotiese katedrale in die Rayonnant-styl sluit die [[Reims-katedraal]], die [[Amiens-katedraal]], die [[Bourges-katedraal]], die [[Chartres-katedraal]] en die [[Beauvais-katedraal]] in.<ref>"The High Gothic years (c. 1250-1300), heralded by Chartres Cathedral, were dominated by France, especially with the development of the Rayonnant style." Encyclopedia Britannica aanlyn (intekening vereis), "High Gothic"</ref> Die vernuwings van die Hooggotiese tydperk het ingesluit dat die vlakke van die skip se binneruimte van vier na drie verminder is deur die Gotiese [[triforium]] en [[ligbeuk]] saam te voeg. Dit het veel groter gebrandskilderde vensters moontlik gemaak, wat die katedrale met lig gevul het.<ref name="ReferenceA"/> Die bykomende lig binne het om ryker binneversiering gevra, wat verskaf is deur patrone in klipmaaswerk op die mure aan te bring. Die tydperk het ook die gebruik van realistiese beeldhouwerk gesien om sowel die binne- as die buitekant te versier, veral bo die kerkportale. Dit is beïnvloed deur antieke Romeinse beeldhouwerk wat kort tevore in Italië ontdek is.<ref>"High Gothic sculpture", Encyclopaedia Britannica aanlyn, besoek in Februarie 2024 (intekening vereis)</ref> Britse en Amerikaanse historici verdeel die Gotiese era in drie tydperke: [[Vroeggotiek|Vroeggotiese argitektuur]]; Hooggotiek, insluitende die [[Rayonnant]]-styl; en Laatgotiek, insluitende die [[Flamboyant]]-styl. Franse historici verdeel die era in vier soortgelyke fases: [[Vroeggotiek|Primêre Gotiek]], ''Gothique classique'' of [[Klassieke Gotiek]], [[Rayonnant]]-Gotiek en Laatgotiek, of [[Flamboyant]]. == Geskiedenis == Vroeë voorbeelde van die Rayonnant-Hooggotiek het in die [[Reims-katedraal]] verskyn, waar vroeë [[Maaswerk|staafmaaswerk]] tussen 1215 en 1220 aangebring is. Hooggotiese elemente het ook in die [[Amiens-katedraal]] verskyn, in die koor en ligbeuk wat na 1236 herbou is, en in die [[Saint Denis Basiliek|Basiliek van Saint-Denis]], toe die dwarsskepe en skip na 1231 herbou is.<ref>Encyclopaedia Britannica aanlyn (intekening vereis), "High Gothic"</ref> Die dwarsskip van die [[Chartres-katedraal]] is na 'n brand tot 1225 in die nuwe styl herbou.{{Sfn|Watkin|1986|p=132}} Die koninklike beskerming van katedrale en ander Gotiese argitektuur is deur [[Lodewyk VIII van Frankryk]] en veral [[Lodewyk IX van Frankryk]], of Sint Lodewyk, uitgebrei. Hy het die Rayonnant-roosvensters in die dwarsskepe van die [[Notre-Dame-katedraal|Notre-Dame]] in die 1250's gefinansier en die [[Sainte-Chapelle]] as sy koninklike kapel gebou, wat in 1248 ingewy is.<ref>{{cite book|last=Branner |first=Robert |title=St. Louis and the Court style in Gothic architecture |location=London |publisher=A. Zwemmer |year=1965 |isbn=0-302-02753-X}}</ref>{{Sfn|Watkin|1986|p=132}} Die Hooggotiek is na ander dele van Europa uitgevoer. Die bekendste voorbeeld van die Duitse Hooggotiek, of ''Hochgotik'', is die [[Keulen-katedraal]], waarmee in 1248 begin is. == Franse Hooggotiek == <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:ReimsCathedral0116.jpg|Die [[Reims-katedraal]], begin in 1211, vanuit die noordooste Lêer:Cathédrale de Reims — Nef.jpg|Skip van die [[Reims-katedraal]] met ''[[Bundelpyler|piliers cantonnés]]'' wat [[Ribgewelf|vierdelige gewelwe]] ondersteun Lêer:Reims Cathedral-1.jpg|Hoofportaal en syportaal, met roosvensters Lêer:Cathédrale ND de Reims - extérieur (1).JPG|Steunbere van die Reims-katedraal met pinakels vir bykomende gewig </gallery> Die [[Reims-katedraal]] was die tradisionele plek van die kroning van die [[Dinastie van die Capetingers|Capetingers]] en het om dié rede besondere grootsheid en belang gekry.{{Sfn|Watkin|1986|p=132}} 'n Brand in 1210 het 'n groot deel van die ou katedraal verwoes, wat die geleentheid gebied het om 'n ambisieuser gebou op te rig. Die werk het in 1211 begin, maar is in 1233 deur 'n plaaslike opstand onderbreek en eers in 1236 hervat. Die koor was teen 1241 voltooi, maar die werk aan die fasade het eers in 1252 begin en is eers in die 15de eeu, met die voltooiing van die kloktorings, afgehandel.{{Sfn|Mignon|2015|p=26}} Anders as die katedrale van die [[Vroeggotiek]] is Reims met net drie vlakke in plaas van vier gebou, wat meer ruimte vir vensters bo gelaat het. Dit het ook die meer gevorderde vierdelige [[ribgewelf]] gebruik, wat groter hoogte en meer harmonie in die skip en koor toegelaat het. In plaas van [[Afwisseling van steunpunte|afwisselende kolomme en pylers]] is die gewelwe deur ronde pylers ondersteun, elk omring deur 'n groep van vier aangehegte kolomme wat die gewig van die gewelwe opgevang het. Benewens die groot roosvenster in die weste is kleiner roosvensters in die dwarsskepe en bo die portale van die wesfasade aangebring, in die plek van die tradisionele timpaan. Nog 'n nuwe dekoratiewe kenmerk, [[maaswerk]] in die vorm van blinde arkades, is op sowel die binnemure as die fasade aangebring. Selfs die lugboë het uitgebreide versiering gekry; hulle is bekroon met klein tabernakels met beelde van heiliges, met pinakels bo-op. Meer as 2 300 beelde het sowel die voor- as die agterkant van die fasade bedek.{{Sfn|Mignon|2015|p=26}} === Amiens-katedraal (1220-1266) === <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:0 Amiens - Cathédrale Notre-Dame (1).JPG|Die [[Amiens-katedraal]] Amiens cathédrale21.JPG|Skip (voor 1235) met donker triforiums Amiens Cathédrale Notre-Dame Innen Chor 2.jpg|Rayonnant-koor (na 1236) met verligte triforium Amiens, cathedral Notre-Dame, the apse.JPG|Koorsluiting/apsis Lêer:Amiens Cathédrale Notre-Dame Fassade Portail du Jugement Dernier Tympanon 4.jpg|Beeldhouwerk van die "Laaste Oordeel" in die timpaan van die wesfasade </gallery> Die [[Amiens-katedraal]] is in 1220 begin met die ambisie van die bouers om die grootste katedraal in Frankryk op te rig, en hulle het daarin geslaag. Dit is {{convert|145|m|abbr=on}} lank, {{convert|70|m|abbr=on}} breed by die dwarsskip en het 'n oppervlakte van {{convert|7700|m2|abbr=on}}.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die skip is teen 1240 voltooi en die koor is tussen 1241 en 1269 gebou.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Ongewoon genoeg is die name van die argitekte bekend: Robert de Luzarches, en Thomas en Renaud Cormont. Hul name en afbeeldings word in die [[Doolhof|labirint]] in die skip aangetref.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die enorme grootte van die katedraal het fondamente van {{convert|9|m|abbr=on}} diep vereis. Die skip het drie dele en ses traveë, terwyl die koor dubbele sybeuke het en in 'n halfronde kooromgang met sewe straalkapelle eindig. Die drievlakkige opstand van Amiens, soos dié van Reims, het op dié van die Chartres-katedraal gevolg, maar het merkbaar verskil. Die groot arkades het 'n hoogte van agtien meter, gelyk aan die gesamentlike hoogte van die [[triforium]] en die hoë vensters daarbo. Die triforium was ingewikkelder as dié van Chartres en het drievoudige traveë met driepasvensters gehad, saamgestel uit twee slanke spits lansetvensters met 'n klawerblaaragtige roosvenster bo-op.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die hoë vensters het ook 'n opvallend ingewikkelde ontwerp gehad; in die skip het elkeen uit vier hoë lansetvensters bestaan, bekroon met drie klein rose, terwyl die bovensters in die dwarsskip tot agt afsonderlike lansette het.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die gewelwe het die uitsonderlike hoogte van {{convert|42.4|m|abbr=on}}. Hulle word ondersteun deur massiewe pylers wat uit vier kolomme bestaan en die skip 'n treffende gevoel van vertikaliteit gee. Die hoogte van die mure, veral in die koorsluiting, is moontlik gemaak deur die hoë lugboë, wat met die steun van 'n elegante stelsel van boë in twee spronge na die muur oorspan.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Aan die buitekant is die merkwaardigste Hooggotiese kenmerk die kwaliteit van die beeldhouwerk van die drie portale, wat altesaam met twee-en-vyftig beelde in hul oorspronklike toestand versier is. Die beroemdste is op die sentrale portaal in die weste, wat aan die Laaste Oordeel gewy is en oorheers word deur die beeld van Christus wat 'n seën uitspreek en die middelste pos van die deuropening vorm.{{Sfn|Mignon|2015|p=29}} Tydens die grondige skoonmaak van die katedraal in 1992 is spore van verf ontdek wat aandui dat al die beeldhouwerk aan die buitekant oorspronklik in helder kleure geskilder was. Dit word nou soms nageboots deur snags gekleurde lig op die katedraal te projekteer.{{Sfn|Mignon|2015|p=29}} === Beauvais-katedraal (begin 1225) === <gallery mode="packed" heights="150"> Beauvais Cathedral Exterior 1, Picardy, France - Diliff.jpg|Vanuit die weste Beauvais 1.JPG|Die apsis, vanuit die ooste Lêer:Beauvais Cathedral Interior, Picardy, France - Diliff.jpg|Koor en dwarsskip van die [[Beauvais-katedraal]] (na 1284) </gallery> Die [[Beauvais-katedraal]] in [[Pikardië]] is in sy hoofstrukture 'n voorbeeld van die [[Rayonnant]]-Gotiek. Dit was die ambisieuste en ongelukkigste van die Hooggotiese projekte. Die ambisie was om die hoogste van alle katedrale te word. Die koor is met 'n hoogte van 48,5 meter (159 voet) gebou. Waarskynlik weens ontoereikende fondamente en ondersteuning het die koorgewelwe egter in 1284 ineengestort. Die koor is gewysig en herbou, die veelhoekige apsis en [[Flamboyant]]-dwarsskepe is voltooi, en in 1569 is 'n nuwe sentrale toring van 153 meter (502 voet) hoog bygevoeg, wat Beauvais 'n tyd lank die hoogste bouwerk ter wêreld gemaak het. In 1573 het die sentrale toring egter ineengestort. Sommige dele is gewysig of herbou, maar die toring is nooit weer opgerig en die skip nooit voltooi nie. Vandag is daar steunstrukture in plek om die dwarsskip te stabiliseer. Beauvais bly 'n majestueuse maar onvoltooide stuk Hooggotiese argitektuur.{{Sfn|Watkin|1986|p=135}} == Duitse Hooggotiek == === Keulen-katedraal (koor 1248-1322, westelike dele 1880) === <gallery mode="packed" heights="200"> Cologne Cathedral, Cologne, Germany (Ank Kumar) 01.jpg|Gesien vanuit die ooste Cologne Cathedral interior.JPG|Koor met verligte triforium </gallery> Die bou van die [[Keulen-katedraal|Gotiese katedraal van Keulen]] is in 1248 begin deur dieselfde aartsbiskop [[Konrad von Hochstaden]] wat die verkiesing van [[Willem II van Holland|Willem van Holland]] as heerser van die [[Heilige Romeinse Ryk]] bevorder het om sodoende die bewind van die [[Hohenstaufen]]-dinastie te beëindig. Die ooreenkoms met die Amiens-katedraal is tot die koor beperk. Die torings is tot 'n groot hoogte ontwerp, terwyl die torings in Amiens net effens hoër as die dak van die skip is. Die koor is in 1322 voltooi en die versiering van die kooromgang in 1360, maar in 1528 is die bouwerk gestaak tot 1823, en die westelike dele van die katedraal is eers in 1880 voltooi. === Domkerk van Utrecht (1295) === <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Domtoren vanaf Brigittenstraat.jpg|Koor, dwarsskip en toring van die Domkerk van Utrecht Cathedral of Utrecht.jpg|Apsis en kapelle, buitekant Utrecht Dom Sint Martin Innen Chor 01.jpg|Koor, binnekant </gallery> Die [[Aartsbisdom Utrecht|bisdom Utrecht]] was 'n [[Suffragaanbisdom|suffragaan]] van [[Aartsbisdom Keulen|Keulen]]. In 1254 het biskop [[Hendrik I van Vianden]], wat 'n kapittelheer ([[proos]] van [[Domkapittel|die kapittel]]) van die Keulen-katedraal was, die eerste steen vir die [[Domkerk van Utrecht]] gelê. Die kooromgang is in 1295 voltooi. Die Gotiese vervanging van die ou Romaanse skip het eers in 1467 begin, en die [[Gotiese argitektuur|Laatgotiese]] skip is in 1674 deur 'n storm verwoes. == Kenmerke == === Grondplanne === Die grondplanne van die Hooggotiese katedrale was baie eenders. Hulle was uiters lank en breed, met 'n minimale dwarsskip en maksimale binneruimte. Dit het veel groter seremonies moontlik gemaak, asook die vermoë om groter getalle pelgrims te ontvang. Een eienaardigheid van die grondplan van die Chartres-katedraal was die vloer, wat effens skuins geloop het. Dit is gedoen om die skoonmaak van die katedraal te vergemaklik nadat die pelgrims wat binne die kerk geslaap het, vertrek het.{{sfn|Houvet|2019|p=23}} <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="3"> PlancathedraleReims.svg|Die [[Reims-katedraal]], begin in 1211 1911 Britannica-Architecture-Amiens.png|Die [[Amiens-katedraal]], 1220 – ca. 1266 Plan.cathedrale.Beauvais.png|Die [[Beauvais-katedraal]], 1190's-1255; die skip, in hierdie plan die onderste gedeelte, is nooit gebou nie </gallery> === Opstande === Grootliks danksy die doeltreffendheid van die lugboog en vierdelige ribgewelwe het al die groot Hooggotiese katedrale behalwe Bourges die drievlakkige opstand gebruik, wat die tribunes weggelaat en die groot galery op grondvlak, die triforium en die ligbeuk, oftewel die hoë vensters, behou het. Veral die bovensters het in grootte toegeneem om byna die hele bomuur te beslaan. Die arkades het ook hoër geword en die helfte van die muur beslaan, sodat die triforium net 'n smal band was.{{Sfn|Ducher|2014|p=42}} Die bovensters is dikwels van deurskynende grisaille-glas gemaak, wat meer lig as gekleurde gebrandskilderde glas deurgelaat het.{{Sfn|Chastel|2000|p=146}} <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:Triforium Chartres.jpg|Die opstand van Chartres, met die galery onder, die triforium in die middel en die ligbeuk bo Lêer:Voutes amiens.JPG|alt=Gewelwe, triforiums en bovensters van die Amiens-katedraal.|Gewelwe, triforiums en bovensters van die [[Amiens-katedraal]]{{Sfn|Chastel|2000|p=146}} Lêer:Reims Innenraum.JPG|Drieledige opstand van die skip van die [[Reims-katedraal]] </gallery> === Gewelwe, pylers en pilare === Al die Hooggotiese katedrale behalwe die [[Bourges-katedraal]] het die nuwer vierdelige [[ribgewelf]] gebruik, wat 'n gelyker verspreiding van die gewig na die pylers en kolomme in die skip toegelaat het. Vroeggotiese kerke het afwisselende pylers en kolomme gebruik om die wisselende gewig van die sesdelige gewelwe te dra. 'n Nuwe variasie van die ribgewelf het gedurende die Hooggotiese tydperk verskyn: die vierdelige ribgewelf, wat in die [[Chartres-katedraal]], die [[Amiens-katedraal]] en die [[Reims-katedraal]] gebruik is.{{sfn|Renault|Lazé|2006|p=34}} Die ribbe van dié gewelf het die gewig gelyker na die vier ondersteunende pylers daaronder verdeel en 'n nouer verband geskep tussen die skip en die onderste dele van die kerkmure, en tussen die arkades onder en die vensters bo.{{sfn|Renault|Lazé|2006|p=34}} Dit het groter hoogte en dunner mure toegelaat en bygedra tot die sterk indruk van vertikaliteit wat die nuwer katedrale gegee het.{{sfn|Renault|Lazé|2006|p=34}} Die 11de-eeuse [[Durham-katedraal]] (1093-1135), met die vroeëre sesdelige ribgewelwe, is {{convert|73|ft|m|abbr=on|order=flip}} hoog. Die 12de-eeuse skip van die [[Notre-Dame-katedraal|Notre-Dame de Paris]], ook met sesdelige ribgewelwe, is 35 meter, of 115 voet, hoog.{{sfn|Watkin|1986|p=134}} Die latere [[Amiens-katedraal]] (gebou 1220-1266), met die nuwe vierdelige ribgewelwe, het 'n skip wat {{convert|138.8|ft|m|abbr=on|order=flip}} hoog is.{{sfn|Watkin|1986|p=134}} <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:Voutes, nef, rosace ouest et grandes orgues de la cathédrale Notre-Dame d'Amiens, France - 20080125-02.jpg|Vierdelige ribgewelwe in die [[Amiens-katedraal]] (1220-1270) het groter hoogte en groter vensters toegelaat Lêer:Notre-Dame de Rouen, Nave 20140521 1.jpg|Sterker vierdelige ribgewelwe in die [[Rouen-katedraal]] (13de eeu) Lêer:Picardie Beauvais2 tango7174.jpg|Die koor van die [[Beauvais-katedraal]] (1225-1272), die hoogste van die Gotiese kerkinterieurs Lêer:Koelner Dom Innenraum.jpg|Skip van die [[Keulen-katedraal]] (1248-1322) Lêer:Hall of men at arms.jpg|Saal van die wagte van die [[Conciergerie]], deel van die vroeëre koninklike paleis in Parys (13de eeu) </gallery> In 1192 het die Notre-Dame, wat sesdelige gewelwe gehad het, 'n nuwe soort steun ingevoer: 'n sentrale pilaar omring deur vier aangehegte skagte. Die pilare het die galery ondersteun, terwyl die skagte opwaarts as kolonnette teen die mure voortgeloop en die gewelwe ondersteun het. Variasies van dié soort steun het groter harmonie aan die voorkoms van die skip gegee. Hulle het dikwels kapitele gehad wat met blombeeldhouwerk versier was. Hulle het in Chartres verskyn en is daarna, in verskillende vorme, in al die Hooggotiese katedrale aangetref.{{Sfn|Ducher|2014|p=42}} <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Reims Cathedral-3.jpg|Die massiewe pilare van die [[Reims-katedraal]], omring deur kolonnette en bekroon met blomkapitele Lêer:Amiens Cathedral North Stainedglass Wikimedia Commons.jpg|Dwarsskipgewelwe en pilare van die [[Amiens-katedraal]] </gallery> === Lugboog === Die [[lugboog]] was 'n wesenlike kenmerk van die Hooggotiese argitektuur; die groot hoogte en groot bovensters sou daarsonder onmoontlik gewees het. Steunbere met boë los van die mure het in vroeëre tydperke bestaan, maar hulle was gewoonlik klein, na aan die mure en dikwels deur die buite-argitektuur verberg. In die Hooggotiek was die steunbere byna so hoog soos die gebou self, massief en bedoel om gesien te word; hulle is met [[Pinakel|pinakels]] en beeldhouwerk versier. Lugboë is gebruik om die bovensters van die apsis in die [[Saint-Germain-des-Prés|Abdy van Saint-Germain-des-Prés]], voltooi in 1063,{{sfn|Mignon|2015|p=19}} te ondersteun, en daarna in die [[Notre-Dame-katedraal|Notre-Dame de Paris]]. Hulle is toe op 'n ambisieuser wyse gebruik om die bomure van die [[Chartres-katedraal]] te ondersteun. Die eerste lugboë van Chartres is bo-op die muursteunbere van die skip en koor van die vroeëre katedraal gebou. Hulle het 'n dubbele boog gehad, versterk met klein kolomme soos die speke van 'n wiel. Elke klein kolom, met sy voetstuk en kapiteel, is uit 'n enkele klipblok gekap. Elke boog het 'n soort klippiramide bo-op gehad om ekstra gewig by te voeg. Later is 'n tweede stel boë bo die speekboë aan die skip en koor toegevoeg, wat verder gestrek en groter sterkte gegee het.{{Sfn|Houvet|2019|p=20}} Soortgelyke steunbere is aan elk van die Hooggotiese katedrale toegevoeg. Die steunbere van elke katedraal was uniek en het 'n eie kenmerkende vorm en versiering gehad. Die steunbere van die Beauvais-katedraal, die laaste en hoogste Hooggotiese katedraal, is so hoog en talryk dat hulle die katedraal feitlik verberg. <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Chevet cathédrale Reims.jpg|Dubbele boë van die apsis van die [[Reims-katedraal]], bekroon met klippinakels vir groter gewig Lêer:Amiens Cathédrale Notre-dame arc-boutant sud-est 4.jpg|Lugboë van die [[Amiens-katedraal]] Lêer:Beauvais (60), cathédrale Saint-Pierre, chœur, vue depuis le sud-est.jpg|Steunbere verberg die koor van die [[Beauvais-katedraal]] feitlik </gallery> === Gebrandskilderde glas en die roosvenster === 'n Soort klein ronde venster, 'n [[Oculus (argitektuur)|oculus]] genoem, is in Romaanse kerke gebruik.{{sfn|O'Reilly|1921|loc=Hoofstuk een, Loc. 2607 (Project Gutenberg-teks)}} Die fasade van die [[Saint Denis Basiliek|Basiliek van Saint-Denis]] het 'n vroeë roosvenster op sy wesfront gehad. Dit is met [[Maaswerk|plaatmaaswerk]] gemaak, waar die ontwerp gevorm is deur 'n groep openinge van verskillende vorms wat uit die muur gesny lyk. 'n Ambisieuser model, met die raamwerk van 'n wiel, gemaak van [[Middelpos (argitektuur)|middelposte]] van klip, het in 1200 in die [[Senlis-katedraal]] verskyn. 'n Soortgelyke Vroeggotiese venster is in 1215 vir die fasade van die [[Chartres-katedraal]] gebou. Dit is kort daarna gevolg deur die Hooggotiese venster van die fasade van die [[Laon-katedraal]] (1200-1215).{{Sfn|Chastel|2000|p=144-146}} In 1215 is die twee groot dwarsskipvensters van die Chartres-katedraal voltooi. Dit het die model geword vir baie soortgelyke vensters in Frankryk en verder. Die hoeveelheid gebrandskilderde glas in Chartres was ongekend: 164 vensteropeninge, met {{convert|2600|m2|abbr=on}} gebrandskilderde glas. 'n Merkwaardig groot deel van die oorspronklike glas is nog in plek.{{Sfn|Chastel|2000|p=129}} Nie lank na die invoering van die Hooggotiese roosvenster nie het Gotiese argitekte, uit vrees dat die interieurs van die katedrale te donker was, met [[grisaille]]-vensters begin eksperimenteer, wat die belangrike figure in die vensters beklemtoon en ook die interieurs helderder gemaak het. Dit is in 1270 in die [[Poitiers-katedraal]] gebruik en daarna omstreeks 1300 in die Chartres-katedraal. Groot bande deurskynende grys glas is om die volkleurige figure van Christus, die Maagd Maria en ander prominente onderwerpe geplaas.{{Sfn|Chastel|2000|p=146}} <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Stained glass windows of Amiens Cathedral, pic-008.JPG|Glas in die koor van die [[Amiens-katedraal]] Lêer:Reims Cathedrale Notre Dame interior 002.JPG|Westelike roosvenster van die [[Reims-katedraal]] (1252-1275) Lêer:Beauv kated vitraze DSCN4397.JPG|Vensters van die [[Beauvais-katedraal]] Lêer:Chartres RosetteNord 121 DSC08241.jpg|Roosvensters van die noordelike dwarsskip, [[Chartres-katedraal]] (1250-1260) </gallery> [[Maaswerk]] is die term vir die ingewikkelde ontwerpe van slanke klipstawe en -ribbe wat gebruik is om die glas te ondersteun en om [[Roosvenster|roosvensters]] en ander vensters en openinge te versier. Dit is ook toenemend op buite- en binnemure gebruik, in die vorm van klipribbe of lyswerk, om steeds ingewikkelder vorme soos blinde arkades te skep. Dié vorm is blinde maaswerk genoem.<ref name=Tracery>{{cite encyclopedia|url= https://www.britannica.com/technology/tracery |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |title=Tracery |access-date=2020-07-11}}</ref> Die wesvenster van die Chartres-katedraal het 'n vroeë vorm gebruik wat plaatmaaswerk genoem word: 'n geometriese patroon van openinge in die klipwerk, gevul met glas. Voor 1230 het die bouers van die [[Reims-katedraal]] 'n meer gesofistikeerde vorm, staafmaaswerk genoem, in die apsiskapel gebruik. Dit was 'n patroon van sirkels met neuse, gevorm deur dun, spits klipstawe wat na binne uitsteek.<ref name=Tracery/> Dié model is nagevolg en verder ontwikkel in die dwarsskipvensters van die [[Chartres-katedraal]], in die [[Amiens-katedraal]] en in die ander Hooggotiese katedrale. Na die middel van die 13de eeu is die vensters met nog groter en ingewikkelder ontwerpe versier, wat soos lig gelyk het wat na buite straal, en wat die naam aan die [[Rayonnant]]-styl gegee het.<ref name=Tracery/> == Beeldhouwerk == Beeldhouwerk was 'n integrale deel van die Hooggotiek. Dit het die fasades, die mure, die kolomme en ander argitektuur binne en buite versier. Dit is nie as dekoratief beskou nie; dit is ontwerp om as 'n visuele Bybel te dien vir die vele gemeentelede wat nie kon lees nie. Dit is waarskynlik dat sommige van die beeldhouers wat die beeldhouwerk van die dwarsskepe van Chartres gemaak het, noordwaarts na Reims gereis het, waar die werk in 1210 begin het, en moontlik ook na die Amiens-katedraal, waar die werk in 1218 begin het. Nietemin het die beeldhouwerk van elke kerk sy eie kenmerkende eienskappe. Die beeldhouwerk van Amiens toon die invloed van antieke Romeinse beeldhouwerk, veral in die realisties gemodelleerde drapering van die kledingstukke. Die gesigsuitdrukkings is passief en die gebare minimaal, wat 'n gevoel van kalmte en sereniteit gee. Die beeldhouwerk van Reims het 'n soortgelyke kalmte getoon.{{Sfn|Martindale|1993|page=48}} Die heeltemal andersoortige en meer naturalistiese Hooggotiese beeldhoustyl het in die 1240's op die wesfront van die Reims-katedraal verskyn. Dit was die werk van die beeldhouer bekend as Josef van Reims, genoem na die lewendige glimlaggende beeld van Sint Josef wat hy vir die fasade gemaak het. Hy het ook die [[Glimlaggende Engel]] geskep. Dié beroemde werk is tydens die Eerste Wêreldoorlog deur 'n bombardement van die katedraal afgeslaan, maar is sorgvuldig weer aanmekaargesit en is nou terug op sy oorspronklike plek.{{Sfn|Martindale|1993|page=50-51}} Reims is ook bekend vir die Koningsgalery, 'n beeldhou-uitbeelding van die Franse konings wat in Reims gekroon is, wat op die fasade begin en aan die binnekant van die fasade voortgesit word. Die plantversiering van die kapitele van die kolomme in die skip was nog 'n kenmerkende eienskap van die Hooggotiese beeldhouwerk. Dit is in fyn bewerkte plantvorme gemaak, kompleet met voëls en ander diere. Dit het 'n antieke Romeinse model gevolg en is in Saint-Denis gebruik, maar in Reims het dit veel realistieser en gedetailleerder geword. Soos die werk weswaarts in die skip gevorder het, het die blaarwerk oorvloediger en lewendiger geword. Dié model is in Gotiese katedrale nagevolg, eers in Frankryk en daarna regoor Europa.{{Sfn|Martindale|1993|page=51}} <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:Reims, Kathedrale, lächelnder Engel, Detail.jpg|"Die [[Glimlaggende Engel]]" (1236-45) van die [[Reims-katedraal]] Lêer:Cathédrale Notre-Dame de Reims 85.jpg|Beeldhouwerk in die Koningsgalery van die [[Reims-katedraal]] Lêer:Amiens tympan central.jpg|Sentrale timpaan op die fasade van die [[Amiens-katedraal]] Lêer:Reims Notre Dame column detail - horse chestnut.jpg|Akkuraat uitgebeitelde plantegroei (perdekastaiings) op die kolomkapitele van die [[Reims-katedraal]] </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bibliografie == === In Engels === * {{cite book|last=Bony |first=Jean |title=French Gothic Architecture of the Twelfth and Thirteenth Centuries |year=1985 |publisher=University of California Press |isbn=0-520-05586-1 }} * {{cite book|last=Houvet |first=E |title=Chartres - Guide of the Cathedral |editor-last=Miller |editor-first= Malcolm B |publisher=Éditions Houvet |year=2019 |isbn=978-2-909575-65-0 }} * {{cite book|last=Martindale |first=Andrew |title=Gothic Art |date=1993 |publisher=Thames and Hudson |isbn=978-2-87811-058-6 }} * {{cite book|last=Watkin |first=David |title=A History of Western Architecture |publisher=Barrie and Jenkins |year=1986 |isbn=0-7126-1279-3 }} * {{cite book|last=O'Reilly |first=Elizabeth Boyle |title=How France Built Her Cathedrals - A study in the Twelfth and Thirteenth Centuries |year=1921 |publisher=Harper and Brothers |url=http://www.gutenberg.org/ebooks/41687 }} === In Frans === * {{cite book|last=Chastel|first=André|title=L'Art Français Pré-Moyen Âge Moyen Âge|year=2000|language=fr|publisher=Flammarion|isbn=2-08-012298-3}} * {{cite book|last=Ducher |first=Robert |title=Caractéristique des Styles |year=2014 |language=fr |publisher=Flammarion |isbn=978-2-0813-4383-2 }} * {{cite book|last=Mignon|first=Olivier|title=Architecture des Cathédrales Gothiques|date=2015|publisher=Éditions Ouest-France|language=fr|isbn=978-2-7373-6535-5}} * {{cite book |last1=Renault |first1=Christophe |last2=Lazé |first2=Christophe |title=Les Styles de l'architecture et du mobilier |date=2006 |publisher=Gisserot |language=fr |isbn=9-782877-474658}} * Wenzler, Claude (2018), ''Cathédales Gothiques - un Défi Médiéval'', Éditions Ouest-France, Rennes (in Frans) {{ISBN|978-2-7373-7712-9}} * ''Le Guide du Patrimoine en France'' (2002), Éditions du Patrimoine, Centre des Monuments Nationaux (in Frans) {{ISBN|978-2-85822-760-0}} {{Vertaaluit|taalafk=en|il=High Gothic}} {{Kerkargitektuur}} [[Kategorie:Gotiek]] [[Kategorie:Kerkargitektuur]] 4nw5ei7lttekzc3vs0edf1um49ieaij 2965367 2965361 2026-09-05T23:46:54Z Pynappel 70858 2965367 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|13de-eeuse styl in die Gotiese argitektuur}} {{Inligtingskas Kunsbeweging | name = Hooggotiek |yearsactive=Ca. 1200 tot 1280 |image=Reims Kathedrale.jpg |caption=[[Reims-katedraal]] (1211-1299) }} Die '''Hooggotiek''' was 'n tydperk in die [[Gotiese argitektuur]] in die 13de eeu, van omstreeks 1200 tot 1280, waarin 'n reeks verfynde en ryklik versierde katedrale van buitengewone hoogte en grootte gebou is. Dit het die prominentste in Frankryk voorgekom, grootliks danksy die steun van koning [[Lodewyk IX van Frankryk|Lodewyk IX]] (regeer 1226-1270), ook bekend as Sint Lodewyk.<ref name="ReferenceA">"High Gothic", Encyclopaedia Britannica aanlyn (intekening vereis), besoek in Februarie 2024</ref> Die doel van die Hooggotiese argitekte was om soveel lig as moontlik deur die gebrandskilderde vensters in te laat en om die kerkgangers met oordadige versiering te beïndruk.<ref name="ReferenceA"/> Hooggotiek word dikwels as die hoogtepunt van die Gotiese styl beskryf.{{Sfn|Watkin|1986|p=132}}<ref>{{Cite web |url=http://www.eglisesdeloise.com/monument/beauvais-cathedrale-saint-pierre/ |title=''Églises de l'Oise'' deur Dominique Vermand, subblad vir die ''Beauvais-katedraal'' |access-date=2023-05-02 |archive-date=2023-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501122504/http://www.eglisesdeloise.com/monument/beauvais-cathedrale-saint-pierre/ |url-status=live }}</ref> Hooggotiek was eerder 'n tydperk as 'n spesifieke styl; gedurende die Hooggotiese tydperk was die [[Rayonnant]]-styl oorheersend. Noemenswaardige Hooggotiese katedrale in die Rayonnant-styl sluit die [[Reims-katedraal]], die [[Amiens-katedraal]], die [[Bourges-katedraal]], die [[Chartres-katedraal]] en die [[Beauvais-katedraal]] in.<ref>"The High Gothic years (c. 1250-1300), heralded by Chartres Cathedral, were dominated by France, especially with the development of the Rayonnant style." Encyclopedia Britannica aanlyn (intekening vereis), "High Gothic"</ref> Die vernuwings van die Hooggotiese tydperk het ingesluit dat die vlakke van die skip se binneruimte van vier na drie verminder is deur die Gotiese [[triforium]] en [[ligbeuk]] saam te voeg. Dit het veel groter gebrandskilderde vensters moontlik gemaak, wat die katedrale met lig gevul het.<ref name="ReferenceA"/> Die bykomende lig binne het om ryker binneversiering gevra, wat verskaf is deur patrone in klipmaaswerk op die mure aan te bring. Die tydperk het ook die gebruik van realistiese beeldhouwerk gesien om sowel die binne- as die buitekant te versier, veral bo die kerkportale. Dit is beïnvloed deur antieke Romeinse beeldhouwerk wat kort tevore in Italië ontdek is.<ref>"High Gothic sculpture", Encyclopaedia Britannica aanlyn, besoek in Februarie 2024 (intekening vereis)</ref> Britse en Amerikaanse historici verdeel die Gotiese era in drie tydperke: [[Vroeggotiek|Vroeggotiese argitektuur]]; Hooggotiek, insluitende die [[Rayonnant]]-styl; en Laatgotiek, insluitende die [[Flamboyant]]-styl. Franse historici verdeel die era in vier soortgelyke fases: [[Vroeggotiek|Primêre Gotiek]], ''Gothique classique'' of [[Klassieke Gotiek]], [[Rayonnant]]-Gotiek en Laatgotiek, of [[Flamboyant]]. == Geskiedenis == Vroeë voorbeelde van die Rayonnant-Hooggotiek het in die [[Reims-katedraal]] verskyn, waar vroeë [[Maaswerk|staafmaaswerk]] tussen 1215 en 1220 aangebring is. Hooggotiese elemente het ook in die [[Amiens-katedraal]] verskyn, in die koor en ligbeuk wat na 1236 herbou is, en in die [[Saint Denis Basiliek|Basiliek van Saint-Denis]], toe die dwarsskepe en skip na 1231 herbou is.<ref>Encyclopaedia Britannica aanlyn (intekening vereis), "High Gothic"</ref> Die dwarsskip van die [[Chartres-katedraal]] is na 'n brand tot 1225 in die nuwe styl herbou.{{Sfn|Watkin|1986|p=132}} Die koninklike beskerming van katedrale en ander Gotiese argitektuur is deur [[Lodewyk VIII van Frankryk]] en veral [[Lodewyk IX van Frankryk]], of Sint Lodewyk, uitgebrei. Hy het die Rayonnant-roosvensters in die dwarsskepe van die [[Notre-Dame-katedraal|Notre-Dame]] in die 1250's gefinansier en die [[Sainte-Chapelle]] as sy koninklike kapel gebou, wat in 1248 ingewy is.<ref>{{cite book|last=Branner |first=Robert |title=St. Louis and the Court style in Gothic architecture |location=London |publisher=A. Zwemmer |year=1965 |isbn=0-302-02753-X}}</ref>{{Sfn|Watkin|1986|p=132}} Die Hooggotiek is na ander dele van Europa uitgevoer. Die bekendste voorbeeld van die Duitse Hooggotiek, of ''Hochgotik'', is die [[Keulen-katedraal]], waarmee in 1248 begin is. == Franse Hooggotiek == <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:ReimsCathedral0116.jpg|Die [[Reims-katedraal]], begin in 1211, vanuit die noordooste Lêer:Cathédrale de Reims — Nef.jpg|Skip van die [[Reims-katedraal]] met ''[[Bundelpyler|piliers cantonnés]]'' wat [[Ribgewelf|vierdelige gewelwe]] ondersteun Lêer:Reims Cathedral-1.jpg|Hoofportaal en syportaal, met roosvensters Lêer:Cathédrale ND de Reims - extérieur (1).JPG|Steunbere van die Reims-katedraal met pinakels vir bykomende gewig </gallery> Die [[Reims-katedraal]] was die tradisionele plek van die kroning van die [[Dinastie van die Capetingers|Capetingers]] en het om dié rede besondere grootsheid en belang gekry.{{Sfn|Watkin|1986|p=132}} 'n Brand in 1210 het 'n groot deel van die ou katedraal verwoes, wat die geleentheid gebied het om 'n ambisieuser gebou op te rig. Die werk het in 1211 begin, maar is in 1233 deur 'n plaaslike opstand onderbreek en eers in 1236 hervat. Die koor was teen 1241 voltooi, maar die werk aan die fasade het eers in 1252 begin en is eers in die 15de eeu, met die voltooiing van die kloktorings, afgehandel.{{Sfn|Mignon|2015|p=26}} Anders as die katedrale van die [[Vroeggotiek]] is Reims met net drie vlakke in plaas van vier gebou, wat meer ruimte vir vensters bo gelaat het. Dit het ook die meer gevorderde vierdelige [[ribgewelf]] gebruik, wat groter hoogte en meer harmonie in die skip en koor toegelaat het. In plaas van [[Afwisseling van steunpunte|afwisselende kolomme en pylers]] is die gewelwe deur ronde pylers ondersteun, elk omring deur 'n groep van vier aangehegte kolomme wat die gewig van die gewelwe opgevang het. Benewens die groot roosvenster in die weste is kleiner roosvensters in die dwarsskepe en bo die portale van die wesfasade aangebring, in die plek van die tradisionele timpaan. Nog 'n nuwe dekoratiewe kenmerk, [[maaswerk]] in die vorm van blinde arkades, is op sowel die binnemure as die fasade aangebring. Selfs die lugboë het uitgebreide versiering gekry; hulle is bekroon met klein tabernakels met beelde van heiliges, met pinakels bo-op. Meer as 2 300 beelde het sowel die voor- as die agterkant van die fasade bedek.{{Sfn|Mignon|2015|p=26}} === Amiens-katedraal (1220-1266) === <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:0 Amiens - Cathédrale Notre-Dame (1).JPG|Die [[Amiens-katedraal]] Amiens cathédrale21.JPG|Skip (voor 1235) met donker triforiums Amiens Cathédrale Notre-Dame Innen Chor 2.jpg|Rayonnant-koor (na 1236) met verligte triforium Amiens, cathedral Notre-Dame, the apse.JPG|Koorsluiting/apsis Lêer:Amiens Cathédrale Notre-Dame Fassade Portail du Jugement Dernier Tympanon 4.jpg|Beeldhouwerk van die "Laaste Oordeel" in die timpaan van die wesfasade </gallery> Die [[Amiens-katedraal]] is in 1220 begin met die ambisie van die bouers om die grootste katedraal in Frankryk op te rig, en hulle het daarin geslaag. Dit is 145&nbsp;m lank, 70&nbsp;m breed by die dwarsskip en het 'n oppervlakte van 7&nbsp;700&nbsp;m2.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die skip is teen 1240 voltooi en die koor is tussen 1241 en 1269 gebou.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Ongewoon genoeg is die name van die argitekte bekend: Robert de Luzarches, en Thomas en Renaud Cormont. Hul name en afbeeldings word in die [[Doolhof|labirint]] in die skip aangetref.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die enorme grootte van die katedraal het fondamente van 9&nbsp;m diep vereis. Die skip het drie dele en ses traveë, terwyl die koor dubbele sybeuke het en in 'n halfronde kooromgang met sewe straalkapelle eindig. Die drievlakkige opstand van Amiens, soos dié van Reims, het op dié van die Chartres-katedraal gevolg, maar het merkbaar verskil. Die groot arkades het 'n hoogte van agtien meter, gelyk aan die gesamentlike hoogte van die [[triforium]] en die hoë vensters daarbo. Die triforium was ingewikkelder as dié van Chartres en het drievoudige traveë met driepasvensters gehad, saamgestel uit twee slanke spits lansetvensters met 'n klawerblaaragtige roosvenster bo-op.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die hoë vensters het ook 'n opvallend ingewikkelde ontwerp gehad; in die skip het elkeen uit vier hoë lansetvensters bestaan, bekroon met drie klein rose, terwyl die bovensters in die dwarsskip tot agt afsonderlike lansette het.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die gewelwe het die uitsonderlike hoogte van 42,4&nbsp;m. Hulle word ondersteun deur massiewe pylers wat uit vier kolomme bestaan en die skip 'n treffende gevoel van vertikaliteit gee. Die hoogte van die mure, veral in die koorsluiting, is moontlik gemaak deur die hoë lugboë, wat met die steun van 'n elegante stelsel van boë in twee spronge na die muur oorspan.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Aan die buitekant is die merkwaardigste Hooggotiese kenmerk die kwaliteit van die beeldhouwerk van die drie portale, wat altesaam met twee-en-vyftig beelde in hul oorspronklike toestand versier is. Die beroemdste is op die sentrale portaal in die weste, wat aan die Laaste Oordeel gewy is en oorheers word deur die beeld van Christus wat 'n seën uitspreek en die middelste pos van die deuropening vorm.{{Sfn|Mignon|2015|p=29}} Tydens die grondige skoonmaak van die katedraal in 1992 is spore van verf ontdek wat aandui dat al die beeldhouwerk aan die buitekant oorspronklik in helder kleure geskilder was. Dit word nou soms nageboots deur snags gekleurde lig op die katedraal te projekteer.{{Sfn|Mignon|2015|p=29}} === Beauvais-katedraal (begin 1225) === <gallery mode="packed" heights="150"> Beauvais Cathedral Exterior 1, Picardy, France - Diliff.jpg|Vanuit die weste Beauvais 1.JPG|Die apsis, vanuit die ooste Lêer:Beauvais Cathedral Interior, Picardy, France - Diliff.jpg|Koor en dwarsskip van die [[Beauvais-katedraal]] (na 1284) </gallery> Die [[Beauvais-katedraal]] in [[Pikardië]] is in sy hoofstrukture 'n voorbeeld van die [[Rayonnant]]-Gotiek. Dit was die ambisieuste en ongelukkigste van die Hooggotiese projekte. Die ambisie was om die hoogste van alle katedrale te word. Die koor is met 'n hoogte van 48,5 meter (159 voet) gebou. Waarskynlik weens ontoereikende fondamente en ondersteuning het die koorgewelwe egter in 1284 ineengestort. Die koor is gewysig en herbou, die veelhoekige apsis en [[Flamboyant]]-dwarsskepe is voltooi, en in 1569 is 'n nuwe sentrale toring van 153 meter (502 voet) hoog bygevoeg, wat Beauvais 'n tyd lank die hoogste bouwerk ter wêreld gemaak het. In 1573 het die sentrale toring egter ineengestort. Sommige dele is gewysig of herbou, maar die toring is nooit weer opgerig en die skip nooit voltooi nie. Vandag is daar steunstrukture in plek om die dwarsskip te stabiliseer. Beauvais bly 'n majestueuse maar onvoltooide stuk Hooggotiese argitektuur.{{Sfn|Watkin|1986|p=135}} == Duitse Hooggotiek == === Keulen-katedraal (koor 1248-1322, westelike dele 1880) === <gallery mode="packed" heights="200"> Cologne Cathedral, Cologne, Germany (Ank Kumar) 01.jpg|Gesien vanuit die ooste Cologne Cathedral interior.JPG|Koor met verligte triforium </gallery> Die bou van die [[Keulen-katedraal|Gotiese katedraal van Keulen]] is in 1248 begin deur dieselfde aartsbiskop [[Konrad von Hochstaden]] wat die verkiesing van [[Willem II van Holland|Willem van Holland]] as heerser van die [[Heilige Romeinse Ryk]] bevorder het om sodoende die bewind van die [[Hohenstaufen]]-dinastie te beëindig. Die ooreenkoms met die Amiens-katedraal is tot die koor beperk. Die torings is tot 'n groot hoogte ontwerp, terwyl die torings in Amiens net effens hoër as die dak van die skip is. Die koor is in 1322 voltooi en die versiering van die kooromgang in 1360, maar in 1528 is die bouwerk gestaak tot 1823, en die westelike dele van die katedraal is eers in 1880 voltooi. === Domkerk van Utrecht (1295) === <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Domtoren vanaf Brigittenstraat.jpg|Koor, dwarsskip en toring van die Domkerk van Utrecht Cathedral of Utrecht.jpg|Apsis en kapelle, buitekant Utrecht Dom Sint Martin Innen Chor 01.jpg|Koor, binnekant </gallery> Die [[Aartsbisdom Utrecht|bisdom Utrecht]] was 'n [[Suffragaanbisdom|suffragaan]] van [[Aartsbisdom Keulen|Keulen]]. In 1254 het biskop [[Hendrik I van Vianden]], wat 'n kapittelheer ([[proos]] van [[Domkapittel|die kapittel]]) van die Keulen-katedraal was, die eerste steen vir die [[Domkerk van Utrecht]] gelê. Die kooromgang is in 1295 voltooi. Die Gotiese vervanging van die ou Romaanse skip het eers in 1467 begin, en die [[Gotiese argitektuur|Laatgotiese]] skip is in 1674 deur 'n storm verwoes. == Kenmerke == === Grondplanne === Die grondplanne van die Hooggotiese katedrale was baie eenders. Hulle was uiters lank en breed, met 'n minimale dwarsskip en maksimale binneruimte. Dit het veel groter seremonies moontlik gemaak, asook die vermoë om groter getalle pelgrims te ontvang. Een eienaardigheid van die grondplan van die Chartres-katedraal was die vloer, wat effens skuins geloop het. Dit is gedoen om die skoonmaak van die katedraal te vergemaklik nadat die pelgrims wat binne die kerk geslaap het, vertrek het.{{sfn|Houvet|2019|p=23}} <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="3"> PlancathedraleReims.svg|Die [[Reims-katedraal]], begin in 1211 1911 Britannica-Architecture-Amiens.png|Die [[Amiens-katedraal]], 1220 – ca. 1266 Plan.cathedrale.Beauvais.png|Die [[Beauvais-katedraal]], 1190's-1255; die skip, in hierdie plan die onderste gedeelte, is nooit gebou nie </gallery> === Opstande === Grootliks danksy die doeltreffendheid van die lugboog en vierdelige ribgewelwe het al die groot Hooggotiese katedrale behalwe Bourges die drievlakkige opstand gebruik, wat die tribunes weggelaat en die groot galery op grondvlak, die triforium en die ligbeuk, oftewel die hoë vensters, behou het. Veral die bovensters het in grootte toegeneem om byna die hele bomuur te beslaan. Die arkades het ook hoër geword en die helfte van die muur beslaan, sodat die triforium net 'n smal band was.{{Sfn|Ducher|2014|p=42}} Die bovensters is dikwels van deurskynende grisaille-glas gemaak, wat meer lig as gekleurde gebrandskilderde glas deurgelaat het.{{Sfn|Chastel|2000|p=146}} <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:Triforium Chartres.jpg|Die opstand van Chartres, met die galery onder, die triforium in die middel en die ligbeuk bo Lêer:Voutes amiens.JPG|alt=Gewelwe, triforiums en bovensters van die Amiens-katedraal.|Gewelwe, triforiums en bovensters van die [[Amiens-katedraal]]{{Sfn|Chastel|2000|p=146}} Lêer:Reims Innenraum.JPG|Drieledige opstand van die skip van die [[Reims-katedraal]] </gallery> === Gewelwe, pylers en pilare === Al die Hooggotiese katedrale behalwe die [[Bourges-katedraal]] het die nuwer vierdelige [[ribgewelf]] gebruik, wat 'n gelyker verspreiding van die gewig na die pylers en kolomme in die skip toegelaat het. Vroeggotiese kerke het afwisselende pylers en kolomme gebruik om die wisselende gewig van die sesdelige gewelwe te dra. 'n Nuwe variasie van die ribgewelf het gedurende die Hooggotiese tydperk verskyn: die vierdelige ribgewelf, wat in die [[Chartres-katedraal]], die [[Amiens-katedraal]] en die [[Reims-katedraal]] gebruik is.{{sfn|Renault|Lazé|2006|p=34}} Die ribbe van dié gewelf het die gewig gelyker na die vier ondersteunende pylers daaronder verdeel en 'n nouer verband geskep tussen die skip en die onderste dele van die kerkmure, en tussen die arkades onder en die vensters bo.{{sfn|Renault|Lazé|2006|p=34}} Dit het groter hoogte en dunner mure toegelaat en bygedra tot die sterk indruk van vertikaliteit wat die nuwer katedrale gegee het.{{sfn|Renault|Lazé|2006|p=34}} Die 11de-eeuse [[Durham-katedraal]] (1093-1135), met die vroeëre sesdelige ribgewelwe, is 22&nbsp;m hoog. Die 12de-eeuse skip van die [[Notre-Dame-katedraal|Notre-Dame de Paris]], ook met sesdelige ribgewelwe, is 35&nbsp;m hoog.{{sfn|Watkin|1986|p=134}} Die latere [[Amiens-katedraal]] (gebou 1220-1266), met die nuwe vierdelige ribgewelwe, het 'n skip wat 42,3&nbsp;m hoog is.{{sfn|Watkin|1986|p=134}} <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:Voutes, nef, rosace ouest et grandes orgues de la cathédrale Notre-Dame d'Amiens, France - 20080125-02.jpg|Vierdelige ribgewelwe in die [[Amiens-katedraal]] (1220-1270) het groter hoogte en groter vensters toegelaat Lêer:Notre-Dame de Rouen, Nave 20140521 1.jpg|Sterker vierdelige ribgewelwe in die [[Rouen-katedraal]] (13de eeu) Lêer:Picardie Beauvais2 tango7174.jpg|Die koor van die [[Beauvais-katedraal]] (1225-1272), die hoogste van die Gotiese kerkinterieurs Lêer:Koelner Dom Innenraum.jpg|Skip van die [[Keulen-katedraal]] (1248-1322) Lêer:Hall of men at arms.jpg|Saal van die wagte van die [[Conciergerie]], deel van die vroeëre koninklike paleis in Parys (13de eeu) </gallery> In 1192 het die Notre-Dame, wat sesdelige gewelwe gehad het, 'n nuwe soort steun ingevoer: 'n sentrale pilaar omring deur vier aangehegte skagte. Die pilare het die galery ondersteun, terwyl die skagte opwaarts as kolonnette teen die mure voortgeloop en die gewelwe ondersteun het. Variasies van dié soort steun het groter harmonie aan die voorkoms van die skip gegee. Hulle het dikwels kapitele gehad wat met blombeeldhouwerk versier was. Hulle het in Chartres verskyn en is daarna, in verskillende vorme, in al die Hooggotiese katedrale aangetref.{{Sfn|Ducher|2014|p=42}} <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Reims Cathedral-3.jpg|Die massiewe pilare van die [[Reims-katedraal]], omring deur kolonnette en bekroon met blomkapitele Lêer:Amiens Cathedral North Stainedglass Wikimedia Commons.jpg|Dwarsskipgewelwe en pilare van die [[Amiens-katedraal]] </gallery> === Lugboog === Die [[lugboog]] was 'n wesenlike kenmerk van die Hooggotiese argitektuur; die groot hoogte en groot bovensters sou daarsonder onmoontlik gewees het. Steunbere met boë los van die mure het in vroeëre tydperke bestaan, maar hulle was gewoonlik klein, na aan die mure en dikwels deur die buite-argitektuur verberg. In die Hooggotiek was die steunbere byna so hoog soos die gebou self, massief en bedoel om gesien te word; hulle is met [[Pinakel|pinakels]] en beeldhouwerk versier. Lugboë is gebruik om die bovensters van die apsis in die [[Saint-Germain-des-Prés|Abdy van Saint-Germain-des-Prés]], voltooi in 1063,{{sfn|Mignon|2015|p=19}} te ondersteun, en daarna in die [[Notre-Dame-katedraal|Notre-Dame de Paris]]. Hulle is toe op 'n ambisieuser wyse gebruik om die bomure van die [[Chartres-katedraal]] te ondersteun. Die eerste lugboë van Chartres is bo-op die muursteunbere van die skip en koor van die vroeëre katedraal gebou. Hulle het 'n dubbele boog gehad, versterk met klein kolomme soos die speke van 'n wiel. Elke klein kolom, met sy voetstuk en kapiteel, is uit 'n enkele klipblok gekap. Elke boog het 'n soort klippiramide bo-op gehad om ekstra gewig by te voeg. Later is 'n tweede stel boë bo die speekboë aan die skip en koor toegevoeg, wat verder gestrek en groter sterkte gegee het.{{Sfn|Houvet|2019|p=20}} Soortgelyke steunbere is aan elk van die Hooggotiese katedrale toegevoeg. Die steunbere van elke katedraal was uniek en het 'n eie kenmerkende vorm en versiering gehad. Die steunbere van die Beauvais-katedraal, die laaste en hoogste Hooggotiese katedraal, is so hoog en talryk dat hulle die katedraal feitlik verberg. <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Chevet cathédrale Reims.jpg|Dubbele boë van die apsis van die [[Reims-katedraal]], bekroon met klippinakels vir groter gewig Lêer:Amiens Cathédrale Notre-dame arc-boutant sud-est 4.jpg|Lugboë van die [[Amiens-katedraal]] Lêer:Beauvais (60), cathédrale Saint-Pierre, chœur, vue depuis le sud-est.jpg|Steunbere verberg die koor van die [[Beauvais-katedraal]] feitlik </gallery> === Gebrandskilderde glas en die roosvenster === 'n Soort klein ronde venster, 'n [[Oculus (argitektuur)|oculus]] genoem, is in Romaanse kerke gebruik.{{sfn|O'Reilly|1921|loc=Hoofstuk een, Loc. 2607 (Project Gutenberg-teks)}} Die fasade van die [[Saint Denis Basiliek|Basiliek van Saint-Denis]] het 'n vroeë roosvenster op sy wesfront gehad. Dit is met [[Maaswerk|plaatmaaswerk]] gemaak, waar die ontwerp gevorm is deur 'n groep openinge van verskillende vorms wat uit die muur gesny lyk. 'n Ambisieuser model, met die raamwerk van 'n wiel, gemaak van [[Middelpos (argitektuur)|middelposte]] van klip, het in 1200 in die [[Senlis-katedraal]] verskyn. 'n Soortgelyke Vroeggotiese venster is in 1215 vir die fasade van die [[Chartres-katedraal]] gebou. Dit is kort daarna gevolg deur die Hooggotiese venster van die fasade van die [[Laon-katedraal]] (1200-1215).{{Sfn|Chastel|2000|p=144-146}} In 1215 is die twee groot dwarsskipvensters van die Chartres-katedraal voltooi. Dit het die model geword vir baie soortgelyke vensters in Frankryk en verder. Die hoeveelheid gebrandskilderde glas in Chartres was ongekend: 164 vensteropeninge, met 2,600&nbsp;m2 gebrandskilderde glas. 'n Merkwaardig groot deel van die oorspronklike glas is nog in plek.{{Sfn|Chastel|2000|p=129}} Nie lank na die invoering van die Hooggotiese roosvenster nie het Gotiese argitekte, uit vrees dat die interieurs van die katedrale te donker was, met [[grisaille]]-vensters begin eksperimenteer, wat die belangrike figure in die vensters beklemtoon en ook die interieurs helderder gemaak het. Dit is in 1270 in die [[Poitiers-katedraal]] gebruik en daarna omstreeks 1300 in die Chartres-katedraal. Groot bande deurskynende grys glas is om die volkleurige figure van Christus, die Maagd Maria en ander prominente onderwerpe geplaas.{{Sfn|Chastel|2000|p=146}} <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Stained glass windows of Amiens Cathedral, pic-008.JPG|Glas in die koor van die [[Amiens-katedraal]] Lêer:Reims Cathedrale Notre Dame interior 002.JPG|Westelike roosvenster van die [[Reims-katedraal]] (1252-1275) Lêer:Beauv kated vitraze DSCN4397.JPG|Vensters van die [[Beauvais-katedraal]] Lêer:Chartres RosetteNord 121 DSC08241.jpg|Roosvensters van die noordelike dwarsskip, [[Chartres-katedraal]] (1250-1260) </gallery> [[Maaswerk]] is die term vir die ingewikkelde ontwerpe van slanke klipstawe en -ribbe wat gebruik is om die glas te ondersteun en om [[Roosvenster|roosvensters]] en ander vensters en openinge te versier. Dit is ook toenemend op buite- en binnemure gebruik, in die vorm van klipribbe of lyswerk, om steeds ingewikkelder vorme soos blinde arkades te skep. Dié vorm is blinde maaswerk genoem.<ref name=Tracery>{{cite encyclopedia|url= https://www.britannica.com/technology/tracery |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |title=Tracery |access-date=2020-07-11}}</ref> Die wesvenster van die Chartres-katedraal het 'n vroeë vorm gebruik wat plaatmaaswerk genoem word: 'n geometriese patroon van openinge in die klipwerk, gevul met glas. Voor 1230 het die bouers van die [[Reims-katedraal]] 'n meer gesofistikeerde vorm, staafmaaswerk genoem, in die apsiskapel gebruik. Dit was 'n patroon van sirkels met neuse, gevorm deur dun, spits klipstawe wat na binne uitsteek.<ref name=Tracery/> Dié model is nagevolg en verder ontwikkel in die dwarsskipvensters van die [[Chartres-katedraal]], in die [[Amiens-katedraal]] en in die ander Hooggotiese katedrale. Na die middel van die 13de eeu is die vensters met nog groter en ingewikkelder ontwerpe versier, wat soos lig gelyk het wat na buite straal, en wat die naam aan die [[Rayonnant]]-styl gegee het.<ref name=Tracery/> == Beeldhouwerk == Beeldhouwerk was 'n integrale deel van die Hooggotiek. Dit het die fasades, die mure, die kolomme en ander argitektuur binne en buite versier. Dit is nie as dekoratief beskou nie; dit is ontwerp om as 'n visuele Bybel te dien vir die vele gemeentelede wat nie kon lees nie. Dit is waarskynlik dat sommige van die beeldhouers wat die beeldhouwerk van die dwarsskepe van Chartres gemaak het, noordwaarts na Reims gereis het, waar die werk in 1210 begin het, en moontlik ook na die Amiens-katedraal, waar die werk in 1218 begin het. Nietemin het die beeldhouwerk van elke kerk sy eie kenmerkende eienskappe. Die beeldhouwerk van Amiens toon die invloed van antieke Romeinse beeldhouwerk, veral in die realisties gemodelleerde drapering van die kledingstukke. Die gesigsuitdrukkings is passief en die gebare minimaal, wat 'n gevoel van kalmte en sereniteit gee. Die beeldhouwerk van Reims het 'n soortgelyke kalmte getoon.{{Sfn|Martindale|1993|page=48}} Die heeltemal andersoortige en meer naturalistiese Hooggotiese beeldhoustyl het in die 1240's op die wesfront van die Reims-katedraal verskyn. Dit was die werk van die beeldhouer bekend as Josef van Reims, genoem na die lewendige glimlaggende beeld van Sint Josef wat hy vir die fasade gemaak het. Hy het ook die [[Glimlaggende Engel]] geskep. Dié beroemde werk is tydens die Eerste Wêreldoorlog deur 'n bombardement van die katedraal afgeslaan, maar is sorgvuldig weer aanmekaargesit en is nou terug op sy oorspronklike plek.{{Sfn|Martindale|1993|page=50-51}} Reims is ook bekend vir die Koningsgalery, 'n beeldhou-uitbeelding van die Franse konings wat in Reims gekroon is, wat op die fasade begin en aan die binnekant van die fasade voortgesit word. Die plantversiering van die kapitele van die kolomme in die skip was nog 'n kenmerkende eienskap van die Hooggotiese beeldhouwerk. Dit is in fyn bewerkte plantvorme gemaak, kompleet met voëls en ander diere. Dit het 'n antieke Romeinse model gevolg en is in Saint-Denis gebruik, maar in Reims het dit veel realistieser en gedetailleerder geword. Soos die werk weswaarts in die skip gevorder het, het die blaarwerk oorvloediger en lewendiger geword. Dié model is in Gotiese katedrale nagevolg, eers in Frankryk en daarna regoor Europa.{{Sfn|Martindale|1993|page=51}} <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:Reims, Kathedrale, lächelnder Engel, Detail.jpg|"Die [[Glimlaggende Engel]]" (1236-45) van die [[Reims-katedraal]] Lêer:Cathédrale Notre-Dame de Reims 85.jpg|Beeldhouwerk in die Koningsgalery van die [[Reims-katedraal]] Lêer:Amiens tympan central.jpg|Sentrale timpaan op die fasade van die [[Amiens-katedraal]] Lêer:Reims Notre Dame column detail - horse chestnut.jpg|Akkuraat uitgebeitelde plantegroei (perdekastaiings) op die kolomkapitele van die [[Reims-katedraal]] </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bibliografie == === In Engels === * {{cite book|last=Bony |first=Jean |title=French Gothic Architecture of the Twelfth and Thirteenth Centuries |year=1985 |publisher=University of California Press |isbn=0-520-05586-1 }} * {{cite book|last=Houvet |first=E |title=Chartres - Guide of the Cathedral |editor-last=Miller |editor-first= Malcolm B |publisher=Éditions Houvet |year=2019 |isbn=978-2-909575-65-0 }} * {{cite book|last=Martindale |first=Andrew |title=Gothic Art |date=1993 |publisher=Thames and Hudson |isbn=978-2-87811-058-6 }} * {{cite book|last=Watkin |first=David |title=A History of Western Architecture |publisher=Barrie and Jenkins |year=1986 |isbn=0-7126-1279-3 }} * {{cite book|last=O'Reilly |first=Elizabeth Boyle |title=How France Built Her Cathedrals - A study in the Twelfth and Thirteenth Centuries |year=1921 |publisher=Harper and Brothers |url=http://www.gutenberg.org/ebooks/41687 }} === In Frans === * {{cite book|last=Chastel|first=André|title=L'Art Français Pré-Moyen Âge Moyen Âge|year=2000|language=fr|publisher=Flammarion|isbn=2-08-012298-3}} * {{cite book|last=Ducher |first=Robert |title=Caractéristique des Styles |year=2014 |language=fr |publisher=Flammarion |isbn=978-2-0813-4383-2 }} * {{cite book|last=Mignon|first=Olivier|title=Architecture des Cathédrales Gothiques|date=2015|publisher=Éditions Ouest-France|language=fr|isbn=978-2-7373-6535-5}} * {{cite book |last1=Renault |first1=Christophe |last2=Lazé |first2=Christophe |title=Les Styles de l'architecture et du mobilier |date=2006 |publisher=Gisserot |language=fr |isbn=9-782877-474658}} * Wenzler, Claude (2018), ''Cathédales Gothiques - un Défi Médiéval'', Éditions Ouest-France, Rennes (in Frans) {{ISBN|978-2-7373-7712-9}} * ''Le Guide du Patrimoine en France'' (2002), Éditions du Patrimoine, Centre des Monuments Nationaux (in Frans) {{ISBN|978-2-85822-760-0}} {{Vertaaluit|taalafk=en|il=High Gothic}} {{Kerkargitektuur}} [[Kategorie:Gotiek]] [[Kategorie:Kerkargitektuur]] 17dck8zqxgwh1t8l4nhiu127thcvowj 2965368 2965367 2026-09-05T23:50:42Z Pynappel 70858 2965368 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|13de-eeuse styl in die Gotiese argitektuur}} {{Inligtingskas Kunsbeweging | name = Hooggotiek |yearsactive=Ca. 1200 tot 1280 |image=Reims Kathedrale.jpg |caption=[[Reims-katedraal]] (1211-1299) }} '''Hooggotiek''' was 'n tydperk in die [[Gotiese argitektuur]] in die 13de eeu, van omstreeks 1200 tot 1280, waarin 'n reeks verfynde en ryklik versierde [[Katedraal|katedrale]] van buitengewone hoogte en grootte gebou is. Dit het die prominentste in [[Frankryk]] voorgekom, grootliks danksy die steun van koning [[Lodewyk IX van Frankryk|Lodewyk IX]] (regeer 1226-1270), ook bekend as Sint Lodewyk.<ref name="ReferenceA">"High Gothic", Encyclopaedia Britannica aanlyn (intekening vereis), besoek in Februarie 2024</ref> Die doel van die Hooggotiese argitekte was om soveel lig as moontlik deur die gebrandskilderde vensters in te laat en om die kerkgangers met oordadige versiering te beïndruk.<ref name="ReferenceA"/> Hooggotiek word dikwels as die hoogtepunt van die Gotiese styl beskryf.{{Sfn|Watkin|1986|p=132}}<ref>{{Cite web |url=http://www.eglisesdeloise.com/monument/beauvais-cathedrale-saint-pierre/ |title=''Églises de l'Oise'' deur Dominique Vermand, subblad vir die ''Beauvais-katedraal'' |access-date=2023-05-02 |archive-date=2023-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501122504/http://www.eglisesdeloise.com/monument/beauvais-cathedrale-saint-pierre/ |url-status=live }}</ref> Hooggotiek was eerder 'n tydperk as 'n spesifieke styl; gedurende die Hooggotiese tydperk was die [[Rayonnant]]-styl oorheersend. Noemenswaardige Hooggotiese katedrale in die Rayonnant-styl sluit die [[Reims-katedraal]], die [[Amiens-katedraal]], die [[Bourges-katedraal]], die [[Chartres-katedraal]] en die [[Beauvais-katedraal]] in.<ref>"The High Gothic years (c. 1250-1300), heralded by Chartres Cathedral, were dominated by France, especially with the development of the Rayonnant style." Encyclopedia Britannica aanlyn (intekening vereis), "High Gothic"</ref> Die vernuwings van die Hooggotiese tydperk het ingesluit dat die vlakke van die skip se binneruimte van vier na drie verminder is deur die Gotiese [[triforium]] en [[ligbeuk]] saam te voeg. Dit het veel groter gebrandskilderde vensters moontlik gemaak, wat die katedrale met lig gevul het.<ref name="ReferenceA"/> Die bykomende lig binne het om ryker binneversiering gevra, wat verskaf is deur patrone in klipmaaswerk op die mure aan te bring. Die tydperk het ook die gebruik van realistiese beeldhouwerk gesien om sowel die binne- as die buitekant te versier, veral bo die kerkportale. Dit is beïnvloed deur antieke Romeinse beeldhouwerk wat kort tevore in Italië ontdek is.<ref>"High Gothic sculpture", Encyclopaedia Britannica aanlyn, besoek in Februarie 2024 (intekening vereis)</ref> Britse en Amerikaanse historici verdeel die Gotiese era in drie tydperke: [[Vroeggotiek|Vroeggotiese argitektuur]]; Hooggotiek, insluitende die [[Rayonnant]]-styl; en Laatgotiek, insluitende die [[Flamboyant]]-styl. Franse historici verdeel die era in vier soortgelyke fases: [[Vroeggotiek|Primêre Gotiek]], ''Gothique classique'' of [[Klassieke Gotiek]], [[Rayonnant]]-Gotiek en Laatgotiek, of [[Flamboyant]]. == Geskiedenis == Vroeë voorbeelde van die Rayonnant-Hooggotiek het in die [[Reims-katedraal]] verskyn, waar vroeë [[Maaswerk|staafmaaswerk]] tussen 1215 en 1220 aangebring is. Hooggotiese elemente het ook in die [[Amiens-katedraal]] verskyn, in die koor en ligbeuk wat na 1236 herbou is, en in die [[Saint Denis Basiliek|Basiliek van Saint-Denis]], toe die dwarsskepe en skip na 1231 herbou is.<ref>Encyclopaedia Britannica aanlyn (intekening vereis), "High Gothic"</ref> Die dwarsskip van die [[Chartres-katedraal]] is na 'n brand tot 1225 in die nuwe styl herbou.{{Sfn|Watkin|1986|p=132}} Die koninklike beskerming van katedrale en ander Gotiese argitektuur is deur [[Lodewyk VIII van Frankryk]] en veral [[Lodewyk IX van Frankryk]], of Sint Lodewyk, uitgebrei. Hy het die Rayonnant-roosvensters in die dwarsskepe van die [[Notre-Dame-katedraal|Notre-Dame]] in die 1250's gefinansier en die [[Sainte-Chapelle]] as sy koninklike kapel gebou, wat in 1248 ingewy is.<ref>{{cite book|last=Branner |first=Robert |title=St. Louis and the Court style in Gothic architecture |location=London |publisher=A. Zwemmer |year=1965 |isbn=0-302-02753-X}}</ref>{{Sfn|Watkin|1986|p=132}} Die Hooggotiek is na ander dele van Europa uitgevoer. Die bekendste voorbeeld van die Duitse Hooggotiek, of ''Hochgotik'', is die [[Keulen-katedraal]], waarmee in 1248 begin is. == Franse Hooggotiek == <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:ReimsCathedral0116.jpg|Die [[Reims-katedraal]], begin in 1211, vanuit die noordooste Lêer:Cathédrale de Reims — Nef.jpg|Skip van die [[Reims-katedraal]] met ''[[Bundelpyler|piliers cantonnés]]'' wat [[Ribgewelf|vierdelige gewelwe]] ondersteun Lêer:Reims Cathedral-1.jpg|Hoofportaal en syportaal, met roosvensters Lêer:Cathédrale ND de Reims - extérieur (1).JPG|Steunbere van die Reims-katedraal met pinakels vir bykomende gewig </gallery> Die [[Reims-katedraal]] was die tradisionele plek van die kroning van die [[Dinastie van die Capetingers|Capetingers]] en het om dié rede besondere grootsheid en belang gekry.{{Sfn|Watkin|1986|p=132}} 'n Brand in 1210 het 'n groot deel van die ou katedraal verwoes, wat die geleentheid gebied het om 'n ambisieuser gebou op te rig. Die werk het in 1211 begin, maar is in 1233 deur 'n plaaslike opstand onderbreek en eers in 1236 hervat. Die koor was teen 1241 voltooi, maar die werk aan die fasade het eers in 1252 begin en is eers in die 15de eeu, met die voltooiing van die kloktorings, afgehandel.{{Sfn|Mignon|2015|p=26}} Anders as die katedrale van die [[Vroeggotiek]] is Reims met net drie vlakke in plaas van vier gebou, wat meer ruimte vir vensters bo gelaat het. Dit het ook die meer gevorderde vierdelige [[ribgewelf]] gebruik, wat groter hoogte en meer harmonie in die skip en koor toegelaat het. In plaas van [[Afwisseling van steunpunte|afwisselende kolomme en pylers]] is die gewelwe deur ronde pylers ondersteun, elk omring deur 'n groep van vier aangehegte kolomme wat die gewig van die gewelwe opgevang het. Benewens die groot roosvenster in die weste is kleiner roosvensters in die dwarsskepe en bo die portale van die wesfasade aangebring, in die plek van die tradisionele timpaan. Nog 'n nuwe dekoratiewe kenmerk, [[maaswerk]] in die vorm van blinde arkades, is op sowel die binnemure as die fasade aangebring. Selfs die lugboë het uitgebreide versiering gekry; hulle is bekroon met klein tabernakels met beelde van heiliges, met pinakels bo-op. Meer as 2 300 beelde het sowel die voor- as die agterkant van die fasade bedek.{{Sfn|Mignon|2015|p=26}} === Amiens-katedraal (1220-1266) === <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:0 Amiens - Cathédrale Notre-Dame (1).JPG|Die [[Amiens-katedraal]] Amiens cathédrale21.JPG|Skip (voor 1235) met donker triforiums Amiens Cathédrale Notre-Dame Innen Chor 2.jpg|Rayonnant-koor (na 1236) met verligte triforium Amiens, cathedral Notre-Dame, the apse.JPG|Koorsluiting/apsis Lêer:Amiens Cathédrale Notre-Dame Fassade Portail du Jugement Dernier Tympanon 4.jpg|Beeldhouwerk van die "Laaste Oordeel" in die timpaan van die wesfasade </gallery> Die [[Amiens-katedraal]] is in 1220 begin met die ambisie van die bouers om die grootste katedraal in Frankryk op te rig, en hulle het daarin geslaag. Dit is 145&nbsp;m lank, 70&nbsp;m breed by die dwarsskip en het 'n oppervlakte van 7&nbsp;700&nbsp;m2.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die skip is teen 1240 voltooi en die koor is tussen 1241 en 1269 gebou.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Ongewoon genoeg is die name van die argitekte bekend: Robert de Luzarches, en Thomas en Renaud Cormont. Hul name en afbeeldings word in die [[Doolhof|labirint]] in die skip aangetref.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die enorme grootte van die katedraal het fondamente van 9&nbsp;m diep vereis. Die skip het drie dele en ses traveë, terwyl die koor dubbele sybeuke het en in 'n halfronde kooromgang met sewe straalkapelle eindig. Die drievlakkige opstand van Amiens, soos dié van Reims, het op dié van die Chartres-katedraal gevolg, maar het merkbaar verskil. Die groot arkades het 'n hoogte van agtien meter, gelyk aan die gesamentlike hoogte van die [[triforium]] en die hoë vensters daarbo. Die triforium was ingewikkelder as dié van Chartres en het drievoudige traveë met driepasvensters gehad, saamgestel uit twee slanke spits lansetvensters met 'n klawerblaaragtige roosvenster bo-op.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die hoë vensters het ook 'n opvallend ingewikkelde ontwerp gehad; in die skip het elkeen uit vier hoë lansetvensters bestaan, bekroon met drie klein rose, terwyl die bovensters in die dwarsskip tot agt afsonderlike lansette het.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die gewelwe het die uitsonderlike hoogte van 42,4&nbsp;m. Hulle word ondersteun deur massiewe pylers wat uit vier kolomme bestaan en die skip 'n treffende gevoel van vertikaliteit gee. Die hoogte van die mure, veral in die koorsluiting, is moontlik gemaak deur die hoë lugboë, wat met die steun van 'n elegante stelsel van boë in twee spronge na die muur oorspan.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Aan die buitekant is die merkwaardigste Hooggotiese kenmerk die kwaliteit van die beeldhouwerk van die drie portale, wat altesaam met twee-en-vyftig beelde in hul oorspronklike toestand versier is. Die beroemdste is op die sentrale portaal in die weste, wat aan die Laaste Oordeel gewy is en oorheers word deur die beeld van Christus wat 'n seën uitspreek en die middelste pos van die deuropening vorm.{{Sfn|Mignon|2015|p=29}} Tydens die grondige skoonmaak van die katedraal in 1992 is spore van verf ontdek wat aandui dat al die beeldhouwerk aan die buitekant oorspronklik in helder kleure geskilder was. Dit word nou soms nageboots deur snags gekleurde lig op die katedraal te projekteer.{{Sfn|Mignon|2015|p=29}} === Beauvais-katedraal (begin 1225) === <gallery mode="packed" heights="150"> Beauvais Cathedral Exterior 1, Picardy, France - Diliff.jpg|Vanuit die weste Beauvais 1.JPG|Die apsis, vanuit die ooste Lêer:Beauvais Cathedral Interior, Picardy, France - Diliff.jpg|Koor en dwarsskip van die [[Beauvais-katedraal]] (na 1284) </gallery> Die [[Beauvais-katedraal]] in [[Pikardië]] is in sy hoofstrukture 'n voorbeeld van die [[Rayonnant]]-Gotiek. Dit was die ambisieuste en ongelukkigste van die Hooggotiese projekte. Die ambisie was om die hoogste van alle katedrale te word. Die koor is met 'n hoogte van 48,5 meter (159 voet) gebou. Waarskynlik weens ontoereikende fondamente en ondersteuning het die koorgewelwe egter in 1284 ineengestort. Die koor is gewysig en herbou, die veelhoekige apsis en [[Flamboyant]]-dwarsskepe is voltooi, en in 1569 is 'n nuwe sentrale toring van 153 meter (502 voet) hoog bygevoeg, wat Beauvais 'n tyd lank die hoogste bouwerk ter wêreld gemaak het. In 1573 het die sentrale toring egter ineengestort. Sommige dele is gewysig of herbou, maar die toring is nooit weer opgerig en die skip nooit voltooi nie. Vandag is daar steunstrukture in plek om die dwarsskip te stabiliseer. Beauvais bly 'n majestueuse maar onvoltooide stuk Hooggotiese argitektuur.{{Sfn|Watkin|1986|p=135}} == Duitse Hooggotiek == === Keulen-katedraal (koor 1248-1322, westelike dele 1880) === <gallery mode="packed" heights="200"> Cologne Cathedral, Cologne, Germany (Ank Kumar) 01.jpg|Gesien vanuit die ooste Cologne Cathedral interior.JPG|Koor met verligte triforium </gallery> Die bou van die [[Keulen-katedraal|Gotiese katedraal van Keulen]] is in 1248 begin deur dieselfde aartsbiskop [[Konrad von Hochstaden]] wat die verkiesing van [[Willem II van Holland|Willem van Holland]] as heerser van die [[Heilige Romeinse Ryk]] bevorder het om sodoende die bewind van die [[Hohenstaufen]]-dinastie te beëindig. Die ooreenkoms met die Amiens-katedraal is tot die koor beperk. Die torings is tot 'n groot hoogte ontwerp, terwyl die torings in Amiens net effens hoër as die dak van die skip is. Die koor is in 1322 voltooi en die versiering van die kooromgang in 1360, maar in 1528 is die bouwerk gestaak tot 1823, en die westelike dele van die katedraal is eers in 1880 voltooi. === Domkerk van Utrecht (1295) === <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Domtoren vanaf Brigittenstraat.jpg|Koor, dwarsskip en toring van die Domkerk van Utrecht Cathedral of Utrecht.jpg|Apsis en kapelle, buitekant Utrecht Dom Sint Martin Innen Chor 01.jpg|Koor, binnekant </gallery> Die [[Aartsbisdom Utrecht|bisdom Utrecht]] was 'n [[Suffragaanbisdom|suffragaan]] van [[Aartsbisdom Keulen|Keulen]]. In 1254 het biskop [[Hendrik I van Vianden]], wat 'n kapittelheer ([[proos]] van [[Domkapittel|die kapittel]]) van die Keulen-katedraal was, die eerste steen vir die [[Domkerk van Utrecht]] gelê. Die kooromgang is in 1295 voltooi. Die Gotiese vervanging van die ou Romaanse skip het eers in 1467 begin, en die [[Gotiese argitektuur|Laatgotiese]] skip is in 1674 deur 'n storm verwoes. == Kenmerke == === Grondplanne === Die grondplanne van die Hooggotiese katedrale was baie eenders. Hulle was uiters lank en breed, met 'n minimale dwarsskip en maksimale binneruimte. Dit het veel groter seremonies moontlik gemaak, asook die vermoë om groter getalle pelgrims te ontvang. Een eienaardigheid van die grondplan van die Chartres-katedraal was die vloer, wat effens skuins geloop het. Dit is gedoen om die skoonmaak van die katedraal te vergemaklik nadat die pelgrims wat binne die kerk geslaap het, vertrek het.{{sfn|Houvet|2019|p=23}} <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="3"> PlancathedraleReims.svg|Die [[Reims-katedraal]], begin in 1211 1911 Britannica-Architecture-Amiens.png|Die [[Amiens-katedraal]], 1220 – ca. 1266 Plan.cathedrale.Beauvais.png|Die [[Beauvais-katedraal]], 1190's-1255; die skip, in hierdie plan die onderste gedeelte, is nooit gebou nie </gallery> === Opstande === Grootliks danksy die doeltreffendheid van die lugboog en vierdelige ribgewelwe het al die groot Hooggotiese katedrale behalwe Bourges die drievlakkige opstand gebruik, wat die tribunes weggelaat en die groot galery op grondvlak, die triforium en die ligbeuk, oftewel die hoë vensters, behou het. Veral die bovensters het in grootte toegeneem om byna die hele bomuur te beslaan. Die arkades het ook hoër geword en die helfte van die muur beslaan, sodat die triforium net 'n smal band was.{{Sfn|Ducher|2014|p=42}} Die bovensters is dikwels van deurskynende grisaille-glas gemaak, wat meer lig as gekleurde gebrandskilderde glas deurgelaat het.{{Sfn|Chastel|2000|p=146}} <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:Triforium Chartres.jpg|Die opstand van Chartres, met die galery onder, die triforium in die middel en die ligbeuk bo Lêer:Voutes amiens.JPG|alt=Gewelwe, triforiums en bovensters van die Amiens-katedraal.|Gewelwe, triforiums en bovensters van die [[Amiens-katedraal]]{{Sfn|Chastel|2000|p=146}} Lêer:Reims Innenraum.JPG|Drieledige opstand van die skip van die [[Reims-katedraal]] </gallery> === Gewelwe, pylers en pilare === Al die Hooggotiese katedrale behalwe die [[Bourges-katedraal]] het die nuwer vierdelige [[ribgewelf]] gebruik, wat 'n gelyker verspreiding van die gewig na die pylers en kolomme in die skip toegelaat het. Vroeggotiese kerke het afwisselende pylers en kolomme gebruik om die wisselende gewig van die sesdelige gewelwe te dra. 'n Nuwe variasie van die ribgewelf het gedurende die Hooggotiese tydperk verskyn: die vierdelige ribgewelf, wat in die [[Chartres-katedraal]], die [[Amiens-katedraal]] en die [[Reims-katedraal]] gebruik is.{{sfn|Renault|Lazé|2006|p=34}} Die ribbe van dié gewelf het die gewig gelyker na die vier ondersteunende pylers daaronder verdeel en 'n nouer verband geskep tussen die skip en die onderste dele van die kerkmure, en tussen die arkades onder en die vensters bo.{{sfn|Renault|Lazé|2006|p=34}} Dit het groter hoogte en dunner mure toegelaat en bygedra tot die sterk indruk van vertikaliteit wat die nuwer katedrale gegee het.{{sfn|Renault|Lazé|2006|p=34}} Die 11de-eeuse [[Durham-katedraal]] (1093-1135), met die vroeëre sesdelige ribgewelwe, is 22&nbsp;m hoog. Die 12de-eeuse skip van die [[Notre-Dame-katedraal|Notre-Dame de Paris]], ook met sesdelige ribgewelwe, is 35&nbsp;m hoog.{{sfn|Watkin|1986|p=134}} Die latere [[Amiens-katedraal]] (gebou 1220-1266), met die nuwe vierdelige ribgewelwe, het 'n skip wat 42,3&nbsp;m hoog is.{{sfn|Watkin|1986|p=134}} <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:Voutes, nef, rosace ouest et grandes orgues de la cathédrale Notre-Dame d'Amiens, France - 20080125-02.jpg|Vierdelige ribgewelwe in die [[Amiens-katedraal]] (1220-1270) het groter hoogte en groter vensters toegelaat Lêer:Notre-Dame de Rouen, Nave 20140521 1.jpg|Sterker vierdelige ribgewelwe in die [[Rouen-katedraal]] (13de eeu) Lêer:Picardie Beauvais2 tango7174.jpg|Die koor van die [[Beauvais-katedraal]] (1225-1272), die hoogste van die Gotiese kerkinterieurs Lêer:Koelner Dom Innenraum.jpg|Skip van die [[Keulen-katedraal]] (1248-1322) Lêer:Hall of men at arms.jpg|Saal van die wagte van die [[Conciergerie]], deel van die vroeëre koninklike paleis in Parys (13de eeu) </gallery> In 1192 het die Notre-Dame, wat sesdelige gewelwe gehad het, 'n nuwe soort steun ingevoer: 'n sentrale pilaar omring deur vier aangehegte skagte. Die pilare het die galery ondersteun, terwyl die skagte opwaarts as kolonnette teen die mure voortgeloop en die gewelwe ondersteun het. Variasies van dié soort steun het groter harmonie aan die voorkoms van die skip gegee. Hulle het dikwels kapitele gehad wat met blombeeldhouwerk versier was. Hulle het in Chartres verskyn en is daarna, in verskillende vorme, in al die Hooggotiese katedrale aangetref.{{Sfn|Ducher|2014|p=42}} <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Reims Cathedral-3.jpg|Die massiewe pilare van die [[Reims-katedraal]], omring deur kolonnette en bekroon met blomkapitele Lêer:Amiens Cathedral North Stainedglass Wikimedia Commons.jpg|Dwarsskipgewelwe en pilare van die [[Amiens-katedraal]] </gallery> === Lugboog === Die [[lugboog]] was 'n wesenlike kenmerk van die Hooggotiese argitektuur; die groot hoogte en groot bovensters sou daarsonder onmoontlik gewees het. Steunbere met boë los van die mure het in vroeëre tydperke bestaan, maar hulle was gewoonlik klein, na aan die mure en dikwels deur die buite-argitektuur verberg. In die Hooggotiek was die steunbere byna so hoog soos die gebou self, massief en bedoel om gesien te word; hulle is met [[Pinakel|pinakels]] en beeldhouwerk versier. Lugboë is gebruik om die bovensters van die apsis in die [[Saint-Germain-des-Prés|Abdy van Saint-Germain-des-Prés]], voltooi in 1063,{{sfn|Mignon|2015|p=19}} te ondersteun, en daarna in die [[Notre-Dame-katedraal|Notre-Dame de Paris]]. Hulle is toe op 'n ambisieuser wyse gebruik om die bomure van die [[Chartres-katedraal]] te ondersteun. Die eerste lugboë van Chartres is bo-op die muursteunbere van die skip en koor van die vroeëre katedraal gebou. Hulle het 'n dubbele boog gehad, versterk met klein kolomme soos die speke van 'n wiel. Elke klein kolom, met sy voetstuk en kapiteel, is uit 'n enkele klipblok gekap. Elke boog het 'n soort klippiramide bo-op gehad om ekstra gewig by te voeg. Later is 'n tweede stel boë bo die speekboë aan die skip en koor toegevoeg, wat verder gestrek en groter sterkte gegee het.{{Sfn|Houvet|2019|p=20}} Soortgelyke steunbere is aan elk van die Hooggotiese katedrale toegevoeg. Die steunbere van elke katedraal was uniek en het 'n eie kenmerkende vorm en versiering gehad. Die steunbere van die Beauvais-katedraal, die laaste en hoogste Hooggotiese katedraal, is so hoog en talryk dat hulle die katedraal feitlik verberg. <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Chevet cathédrale Reims.jpg|Dubbele boë van die apsis van die [[Reims-katedraal]], bekroon met klippinakels vir groter gewig Lêer:Amiens Cathédrale Notre-dame arc-boutant sud-est 4.jpg|Lugboë van die [[Amiens-katedraal]] Lêer:Beauvais (60), cathédrale Saint-Pierre, chœur, vue depuis le sud-est.jpg|Steunbere verberg die koor van die [[Beauvais-katedraal]] feitlik </gallery> === Gebrandskilderde glas en die roosvenster === 'n Soort klein ronde venster, 'n [[Oculus (argitektuur)|oculus]] genoem, is in Romaanse kerke gebruik.{{sfn|O'Reilly|1921|loc=Hoofstuk een, Loc. 2607 (Project Gutenberg-teks)}} Die fasade van die [[Saint Denis Basiliek|Basiliek van Saint-Denis]] het 'n vroeë roosvenster op sy wesfront gehad. Dit is met [[Maaswerk|plaatmaaswerk]] gemaak, waar die ontwerp gevorm is deur 'n groep openinge van verskillende vorms wat uit die muur gesny lyk. 'n Ambisieuser model, met die raamwerk van 'n wiel, gemaak van [[Middelpos (argitektuur)|middelposte]] van klip, het in 1200 in die [[Senlis-katedraal]] verskyn. 'n Soortgelyke Vroeggotiese venster is in 1215 vir die fasade van die [[Chartres-katedraal]] gebou. Dit is kort daarna gevolg deur die Hooggotiese venster van die fasade van die [[Laon-katedraal]] (1200-1215).{{Sfn|Chastel|2000|p=144-146}} In 1215 is die twee groot dwarsskipvensters van die Chartres-katedraal voltooi. Dit het die model geword vir baie soortgelyke vensters in Frankryk en verder. Die hoeveelheid gebrandskilderde glas in Chartres was ongekend: 164 vensteropeninge, met 2,600&nbsp;m2 gebrandskilderde glas. 'n Merkwaardig groot deel van die oorspronklike glas is nog in plek.{{Sfn|Chastel|2000|p=129}} Nie lank na die invoering van die Hooggotiese roosvenster nie het Gotiese argitekte, uit vrees dat die interieurs van die katedrale te donker was, met [[grisaille]]-vensters begin eksperimenteer, wat die belangrike figure in die vensters beklemtoon en ook die interieurs helderder gemaak het. Dit is in 1270 in die [[Poitiers-katedraal]] gebruik en daarna omstreeks 1300 in die Chartres-katedraal. Groot bande deurskynende grys glas is om die volkleurige figure van Christus, die Maagd Maria en ander prominente onderwerpe geplaas.{{Sfn|Chastel|2000|p=146}} <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Stained glass windows of Amiens Cathedral, pic-008.JPG|Glas in die koor van die [[Amiens-katedraal]] Lêer:Reims Cathedrale Notre Dame interior 002.JPG|Westelike roosvenster van die [[Reims-katedraal]] (1252-1275) Lêer:Beauv kated vitraze DSCN4397.JPG|Vensters van die [[Beauvais-katedraal]] Lêer:Chartres RosetteNord 121 DSC08241.jpg|Roosvensters van die noordelike dwarsskip, [[Chartres-katedraal]] (1250-1260) </gallery> [[Maaswerk]] is die term vir die ingewikkelde ontwerpe van slanke klipstawe en -ribbe wat gebruik is om die glas te ondersteun en om [[Roosvenster|roosvensters]] en ander vensters en openinge te versier. Dit is ook toenemend op buite- en binnemure gebruik, in die vorm van klipribbe of lyswerk, om steeds ingewikkelder vorme soos blinde arkades te skep. Dié vorm is blinde maaswerk genoem.<ref name=Tracery>{{cite encyclopedia|url= https://www.britannica.com/technology/tracery |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |title=Tracery |access-date=2020-07-11}}</ref> Die wesvenster van die Chartres-katedraal het 'n vroeë vorm gebruik wat plaatmaaswerk genoem word: 'n geometriese patroon van openinge in die klipwerk, gevul met glas. Voor 1230 het die bouers van die [[Reims-katedraal]] 'n meer gesofistikeerde vorm, staafmaaswerk genoem, in die apsiskapel gebruik. Dit was 'n patroon van sirkels met neuse, gevorm deur dun, spits klipstawe wat na binne uitsteek.<ref name=Tracery/> Dié model is nagevolg en verder ontwikkel in die dwarsskipvensters van die [[Chartres-katedraal]], in die [[Amiens-katedraal]] en in die ander Hooggotiese katedrale. Na die middel van die 13de eeu is die vensters met nog groter en ingewikkelder ontwerpe versier, wat soos lig gelyk het wat na buite straal, en wat die naam aan die [[Rayonnant]]-styl gegee het.<ref name=Tracery/> == Beeldhouwerk == Beeldhouwerk was 'n integrale deel van die Hooggotiek. Dit het die fasades, die mure, die kolomme en ander argitektuur binne en buite versier. Dit is nie as dekoratief beskou nie; dit is ontwerp om as 'n visuele Bybel te dien vir die vele gemeentelede wat nie kon lees nie. Dit is waarskynlik dat sommige van die beeldhouers wat die beeldhouwerk van die dwarsskepe van Chartres gemaak het, noordwaarts na Reims gereis het, waar die werk in 1210 begin het, en moontlik ook na die Amiens-katedraal, waar die werk in 1218 begin het. Nietemin het die beeldhouwerk van elke kerk sy eie kenmerkende eienskappe. Die beeldhouwerk van Amiens toon die invloed van antieke Romeinse beeldhouwerk, veral in die realisties gemodelleerde drapering van die kledingstukke. Die gesigsuitdrukkings is passief en die gebare minimaal, wat 'n gevoel van kalmte en sereniteit gee. Die beeldhouwerk van Reims het 'n soortgelyke kalmte getoon.{{Sfn|Martindale|1993|page=48}} Die heeltemal andersoortige en meer naturalistiese Hooggotiese beeldhoustyl het in die 1240's op die wesfront van die Reims-katedraal verskyn. Dit was die werk van die beeldhouer bekend as Josef van Reims, genoem na die lewendige glimlaggende beeld van Sint Josef wat hy vir die fasade gemaak het. Hy het ook die [[Glimlaggende Engel]] geskep. Dié beroemde werk is tydens die Eerste Wêreldoorlog deur 'n bombardement van die katedraal afgeslaan, maar is sorgvuldig weer aanmekaargesit en is nou terug op sy oorspronklike plek.{{Sfn|Martindale|1993|page=50-51}} Reims is ook bekend vir die Koningsgalery, 'n beeldhou-uitbeelding van die Franse konings wat in Reims gekroon is, wat op die fasade begin en aan die binnekant van die fasade voortgesit word. Die plantversiering van die kapitele van die kolomme in die skip was nog 'n kenmerkende eienskap van die Hooggotiese beeldhouwerk. Dit is in fyn bewerkte plantvorme gemaak, kompleet met voëls en ander diere. Dit het 'n antieke Romeinse model gevolg en is in Saint-Denis gebruik, maar in Reims het dit veel realistieser en gedetailleerder geword. Soos die werk weswaarts in die skip gevorder het, het die blaarwerk oorvloediger en lewendiger geword. Dié model is in Gotiese katedrale nagevolg, eers in Frankryk en daarna regoor Europa.{{Sfn|Martindale|1993|page=51}} <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:Reims, Kathedrale, lächelnder Engel, Detail.jpg|"Die [[Glimlaggende Engel]]" (1236-45) van die [[Reims-katedraal]] Lêer:Cathédrale Notre-Dame de Reims 85.jpg|Beeldhouwerk in die Koningsgalery van die [[Reims-katedraal]] Lêer:Amiens tympan central.jpg|Sentrale timpaan op die fasade van die [[Amiens-katedraal]] Lêer:Reims Notre Dame column detail - horse chestnut.jpg|Akkuraat uitgebeitelde plantegroei (perdekastaiings) op die kolomkapitele van die [[Reims-katedraal]] </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bibliografie == === In Engels === * {{cite book|last=Bony |first=Jean |title=French Gothic Architecture of the Twelfth and Thirteenth Centuries |year=1985 |publisher=University of California Press |isbn=0-520-05586-1 }} * {{cite book|last=Houvet |first=E |title=Chartres - Guide of the Cathedral |editor-last=Miller |editor-first= Malcolm B |publisher=Éditions Houvet |year=2019 |isbn=978-2-909575-65-0 }} * {{cite book|last=Martindale |first=Andrew |title=Gothic Art |date=1993 |publisher=Thames and Hudson |isbn=978-2-87811-058-6 }} * {{cite book|last=Watkin |first=David |title=A History of Western Architecture |publisher=Barrie and Jenkins |year=1986 |isbn=0-7126-1279-3 }} * {{cite book|last=O'Reilly |first=Elizabeth Boyle |title=How France Built Her Cathedrals - A study in the Twelfth and Thirteenth Centuries |year=1921 |publisher=Harper and Brothers |url=http://www.gutenberg.org/ebooks/41687 }} === In Frans === * {{cite book|last=Chastel|first=André|title=L'Art Français Pré-Moyen Âge Moyen Âge|year=2000|language=fr|publisher=Flammarion|isbn=2-08-012298-3}} * {{cite book|last=Ducher |first=Robert |title=Caractéristique des Styles |year=2014 |language=fr |publisher=Flammarion |isbn=978-2-0813-4383-2 }} * {{cite book|last=Mignon|first=Olivier|title=Architecture des Cathédrales Gothiques|date=2015|publisher=Éditions Ouest-France|language=fr|isbn=978-2-7373-6535-5}} * {{cite book |last1=Renault |first1=Christophe |last2=Lazé |first2=Christophe |title=Les Styles de l'architecture et du mobilier |date=2006 |publisher=Gisserot |language=fr |isbn=9-782877-474658}} * Wenzler, Claude (2018), ''Cathédales Gothiques - un Défi Médiéval'', Éditions Ouest-France, Rennes (in Frans) {{ISBN|978-2-7373-7712-9}} * ''Le Guide du Patrimoine en France'' (2002), Éditions du Patrimoine, Centre des Monuments Nationaux (in Frans) {{ISBN|978-2-85822-760-0}} {{Vertaaluit|taalafk=en|il=High Gothic}} {{Kerkargitektuur}} [[Kategorie:Gotiek]] [[Kategorie:Kerkargitektuur]] t0gjmhnb29s3d56ec75clfq27j35jfh 2965369 2965368 2026-09-05T23:51:27Z Pynappel 70858 2965369 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|13de-eeuse styl in die Gotiese argitektuur}} {{Inligtingskas Kunsbeweging | name = Hooggotiek |yearsactive=Ca. 1200 tot 1280 |image=Reims Kathedrale.jpg |caption=[[Reims-katedraal]] (1211-1299) }} '''Hooggotiek''' was 'n tydperk in die [[Gotiese argitektuur]] in die 13de eeu, van omstreeks 1200 tot 1280, waarin 'n reeks verfynde en ryklik versierde [[Katedraal|katedrale]] van buitengewone hoogte en grootte gebou is. Dit het die prominentste in [[Frankryk]] voorgekom, grootliks danksy die steun van koning [[Lodewyk IX van Frankryk|Lodewyk IX]] (regeer 1226-1270), ook bekend as Sint Lodewyk.<ref name="ReferenceA">"High Gothic", Encyclopaedia Britannica aanlyn (intekening vereis), besoek in Februarie 2024</ref> Die doel van die Hooggotiese argitekte was om soveel lig as moontlik deur die gebrandskilderde vensters in te laat en om die kerkgangers met oordadige versiering te beïndruk.<ref name="ReferenceA"/> Hooggotiek word dikwels as die hoogtepunt van die Gotiese styl beskryf.{{Sfn|Watkin|1986|p=132}}<ref>{{Cite web |url=http://www.eglisesdeloise.com/monument/beauvais-cathedrale-saint-pierre/ |title=''Églises de l'Oise'' deur Dominique Vermand, subblad vir die ''Beauvais-katedraal'' |access-date=2023-05-02 |archive-date=2023-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501122504/http://www.eglisesdeloise.com/monument/beauvais-cathedrale-saint-pierre/ |url-status=live }}</ref> Hooggotiek was eerder 'n tydperk as 'n spesifieke styl; gedurende die Hooggotiese tydperk was die [[Rayonnant]]-styl oorheersend. Noemenswaardige Hooggotiese katedrale in die Rayonnant-styl sluit die [[Reims-katedraal]], die [[Amiens-katedraal]], die [[Bourges-katedraal]], die [[Chartres-katedraal]] en die [[Beauvais-katedraal]] in.<ref>"The High Gothic years (c. 1250-1300), heralded by Chartres Cathedral, were dominated by France, especially with the development of the Rayonnant style." Encyclopedia Britannica aanlyn (intekening vereis), "High Gothic"</ref> Die vernuwings van die Hooggotiese tydperk het ingesluit dat die vlakke van die skip se binneruimte van vier na drie verminder is deur die Gotiese [[triforium]] en [[ligbeuk]] saam te voeg. Dit het veel groter gebrandskilderde vensters moontlik gemaak, wat die katedrale met lig gevul het.<ref name="ReferenceA"/> Die bykomende lig binne het om ryker binneversiering gevra, wat verskaf is deur patrone in klipmaaswerk op die mure aan te bring. Die tydperk het ook die gebruik van realistiese beeldhouwerk gesien om sowel die binne- as die buitekant te versier, veral bo die kerkportale. Dit is beïnvloed deur antieke Romeinse beeldhouwerk wat kort tevore in Italië ontdek is.<ref>"High Gothic sculpture", Encyclopaedia Britannica aanlyn, besoek in Februarie 2024 (intekening vereis)</ref> Britse en Amerikaanse historici verdeel die Gotiese era in drie tydperke: [[Vroeggotiek|Vroeggotiese argitektuur]]; Hooggotiek, insluitende die [[Rayonnant]]-styl; en Laatgotiek, insluitende die [[Flamboyant]]-styl. Franse historici verdeel die era in vier soortgelyke fases: [[Vroeggotiek|Primêre Gotiek]], ''Gothique classique'' of [[Klassieke Gotiek]], [[Rayonnant]]-Gotiek en Laatgotiek, of [[Flamboyant]]. == Geskiedenis == Vroeë voorbeelde van die Rayonnant-Hooggotiek het in die [[Reims-katedraal]] verskyn, waar vroeë [[Maaswerk|staafmaaswerk]] tussen 1215 en 1220 aangebring is. Hooggotiese elemente het ook in die [[Amiens-katedraal]] verskyn, in die koor en ligbeuk wat na 1236 herbou is, en in die [[Saint Denis Basiliek|Basiliek van Saint-Denis]], toe die dwarsskepe en skip na 1231 herbou is.<ref>Encyclopaedia Britannica aanlyn (intekening vereis), "High Gothic"</ref> Die dwarsskip van die [[Chartres-katedraal]] is na 'n brand tot 1225 in die nuwe styl herbou.{{Sfn|Watkin|1986|p=132}} Die koninklike beskerming van katedrale en ander Gotiese argitektuur is deur [[Lodewyk VIII van Frankryk]] en veral [[Lodewyk IX van Frankryk]], of Sint Lodewyk, uitgebrei. Hy het die Rayonnant-roosvensters in die dwarsskepe van die [[Notre-Dame-katedraal|Notre-Dame]] in die 1250's gefinansier en die [[Sainte-Chapelle]] as sy koninklike kapel gebou, wat in 1248 ingewy is.<ref>{{cite book|last=Branner |first=Robert |title=St. Louis and the Court style in Gothic architecture |location=London |publisher=A. Zwemmer |year=1965 |isbn=0-302-02753-X}}</ref>{{Sfn|Watkin|1986|p=132}} Die Hooggotiek is na ander dele van Europa uitgevoer. Die bekendste voorbeeld van die Duitse Hooggotiek, of ''Hochgotik'', is die [[Keulen-katedraal]], waarmee in 1248 begin is. == Franse Hooggotiek == <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:ReimsCathedral0116.jpg|Die [[Reims-katedraal]], begin in 1211, vanuit die noordooste Lêer:Cathédrale de Reims — Nef.jpg|Skip van die [[Reims-katedraal]] met ''[[Bundelpyler|piliers cantonnés]]'' wat [[Ribgewelf|vierdelige gewelwe]] ondersteun Lêer:Reims Cathedral-1.jpg|Hoofportaal en syportaal, met roosvensters Lêer:Cathédrale ND de Reims - extérieur (1).JPG|Steunbere van die Reims-katedraal met pinakels vir bykomende gewig </gallery> Die [[Reims-katedraal]] was die tradisionele plek van die kroning van die [[Dinastie van die Capetingers|Capetingers]] en het om dié rede besondere grootsheid en belang gekry.{{Sfn|Watkin|1986|p=132}} 'n Brand in 1210 het 'n groot deel van die ou katedraal verwoes, wat die geleentheid gebied het om 'n ambisieuser gebou op te rig. Die werk het in 1211 begin, maar is in 1233 deur 'n plaaslike opstand onderbreek en eers in 1236 hervat. Die koor was teen 1241 voltooi, maar die werk aan die fasade het eers in 1252 begin en is eers in die 15de eeu, met die voltooiing van die kloktorings, afgehandel.{{Sfn|Mignon|2015|p=26}} Anders as die katedrale van die [[Vroeggotiek]] is Reims met net drie vlakke in plaas van vier gebou, wat meer ruimte vir vensters bo gelaat het. Dit het ook die meer gevorderde vierdelige [[ribgewelf]] gebruik, wat groter hoogte en meer harmonie in die skip en koor toegelaat het. In plaas van [[Afwisseling van steunpunte|afwisselende kolomme en pylers]] is die gewelwe deur ronde pylers ondersteun, elk omring deur 'n groep van vier aangehegte kolomme wat die gewig van die gewelwe opgevang het. Benewens die groot roosvenster in die weste is kleiner roosvensters in die dwarsskepe en bo die portale van die wesfasade aangebring, in die plek van die tradisionele timpaan. Nog 'n nuwe dekoratiewe kenmerk, [[maaswerk]] in die vorm van blinde arkades, is op sowel die binnemure as die fasade aangebring. Selfs die lugboë het uitgebreide versiering gekry; hulle is bekroon met klein tabernakels met beelde van heiliges, met pinakels bo-op. Meer as 2 300 beelde het sowel die voor- as die agterkant van die fasade bedek.{{Sfn|Mignon|2015|p=26}} === Amiens-katedraal (1220-1266) === <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:0 Amiens - Cathédrale Notre-Dame (1).JPG|Die [[Amiens-katedraal]] Amiens cathédrale21.JPG|Skip (voor 1235) met donker triforiums Amiens Cathédrale Notre-Dame Innen Chor 2.jpg|Rayonnant-koor (na 1236) met verligte triforium Amiens, cathedral Notre-Dame, the apse.JPG|Koorsluiting/apsis Lêer:Amiens Cathédrale Notre-Dame Fassade Portail du Jugement Dernier Tympanon 4.jpg|Beeldhouwerk van die "Laaste Oordeel" in die timpaan van die wesfasade </gallery> Die [[Amiens-katedraal]] is in 1220 begin met die ambisie van die bouers om die grootste katedraal in Frankryk op te rig, en hulle het daarin geslaag. Dit is 145&nbsp;m lank, 70&nbsp;m breed by die dwarsskip en het 'n oppervlakte van 7&nbsp;700&nbsp;m2.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die skip is teen 1240 voltooi en die koor is tussen 1241 en 1269 gebou.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Ongewoon genoeg is die name van die argitekte bekend: Robert de Luzarches, en Thomas en Renaud Cormont. Hul name en afbeeldings word in die [[Doolhof|labirint]] in die skip aangetref.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die enorme grootte van die katedraal het fondamente van 9&nbsp;m diep vereis. Die skip het drie dele en ses traveë, terwyl die koor dubbele sybeuke het en in 'n halfronde kooromgang met sewe straalkapelle eindig. Die drievlakkige opstand van Amiens, soos dié van Reims, het op dié van die Chartres-katedraal gevolg, maar het merkbaar verskil. Die groot arkades het 'n hoogte van agtien meter, gelyk aan die gesamentlike hoogte van die [[triforium]] en die hoë vensters daarbo. Die triforium was ingewikkelder as dié van Chartres en het drievoudige traveë met driepasvensters gehad, saamgestel uit twee slanke spits lansetvensters met 'n klawerblaaragtige roosvenster bo-op.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die hoë vensters het ook 'n opvallend ingewikkelde ontwerp gehad; in die skip het elkeen uit vier hoë lansetvensters bestaan, bekroon met drie klein rose, terwyl die bovensters in die dwarsskip tot agt afsonderlike lansette het.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Die gewelwe het die uitsonderlike hoogte van 42,4&nbsp;m. Hulle word ondersteun deur massiewe pylers wat uit vier kolomme bestaan en die skip 'n treffende gevoel van vertikaliteit gee. Die hoogte van die mure, veral in die koorsluiting, is moontlik gemaak deur die hoë lugboë, wat met die steun van 'n elegante stelsel van boë in twee spronge na die muur oorspan.{{Sfn|Mignon|2015|p=28}} Aan die buitekant is die merkwaardigste Hooggotiese kenmerk die kwaliteit van die beeldhouwerk van die drie portale, wat altesaam met twee-en-vyftig beelde in hul oorspronklike toestand versier is. Die beroemdste is op die sentrale portaal in die weste, wat aan die Laaste Oordeel gewy is en oorheers word deur die beeld van Christus wat 'n seën uitspreek en die middelste pos van die deuropening vorm.{{Sfn|Mignon|2015|p=29}} Tydens die grondige skoonmaak van die katedraal in 1992 is spore van verf ontdek wat aandui dat al die beeldhouwerk aan die buitekant oorspronklik in helder kleure geskilder was. Dit word nou soms nageboots deur snags gekleurde lig op die katedraal te projekteer.{{Sfn|Mignon|2015|p=29}} === Beauvais-katedraal (begin 1225) === <gallery mode="packed" heights="150"> Beauvais Cathedral Exterior 1, Picardy, France - Diliff.jpg|Vanuit die weste Beauvais 1.JPG|Die apsis, vanuit die ooste Lêer:Beauvais Cathedral Interior, Picardy, France - Diliff.jpg|Koor en dwarsskip van die [[Beauvais-katedraal]] (na 1284) </gallery> Die [[Beauvais-katedraal]] in [[Pikardië]] is in sy hoofstrukture 'n voorbeeld van die [[Rayonnant]]-Gotiek. Dit was die ambisieuste en ongelukkigste van die Hooggotiese projekte. Die ambisie was om die hoogste van alle katedrale te word. Die koor is met 'n hoogte van 48,5&nbsp;m gebou. Waarskynlik weens ontoereikende fondamente en ondersteuning het die koorgewelwe egter in 1284 ineengestort. Die koor is gewysig en herbou, die veelhoekige apsis en [[Flamboyant]]-dwarsskepe is voltooi, en in 1569 is 'n nuwe sentrale toring van 153&nbsp;m hoog bygevoeg, wat Beauvais 'n tyd lank die hoogste bouwerk ter wêreld gemaak het. In 1573 het die sentrale toring egter ineengestort. Sommige dele is gewysig of herbou, maar die toring is nooit weer opgerig en die skip nooit voltooi nie. Vandag is daar steunstrukture in plek om die dwarsskip te stabiliseer. Beauvais bly 'n majestueuse maar onvoltooide stuk Hooggotiese argitektuur.{{Sfn|Watkin|1986|p=135}} == Duitse Hooggotiek == === Keulen-katedraal (koor 1248-1322, westelike dele 1880) === <gallery mode="packed" heights="200"> Cologne Cathedral, Cologne, Germany (Ank Kumar) 01.jpg|Gesien vanuit die ooste Cologne Cathedral interior.JPG|Koor met verligte triforium </gallery> Die bou van die [[Keulen-katedraal|Gotiese katedraal van Keulen]] is in 1248 begin deur dieselfde aartsbiskop [[Konrad von Hochstaden]] wat die verkiesing van [[Willem II van Holland|Willem van Holland]] as heerser van die [[Heilige Romeinse Ryk]] bevorder het om sodoende die bewind van die [[Hohenstaufen]]-dinastie te beëindig. Die ooreenkoms met die Amiens-katedraal is tot die koor beperk. Die torings is tot 'n groot hoogte ontwerp, terwyl die torings in Amiens net effens hoër as die dak van die skip is. Die koor is in 1322 voltooi en die versiering van die kooromgang in 1360, maar in 1528 is die bouwerk gestaak tot 1823, en die westelike dele van die katedraal is eers in 1880 voltooi. === Domkerk van Utrecht (1295) === <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Domtoren vanaf Brigittenstraat.jpg|Koor, dwarsskip en toring van die Domkerk van Utrecht Cathedral of Utrecht.jpg|Apsis en kapelle, buitekant Utrecht Dom Sint Martin Innen Chor 01.jpg|Koor, binnekant </gallery> Die [[Aartsbisdom Utrecht|bisdom Utrecht]] was 'n [[Suffragaanbisdom|suffragaan]] van [[Aartsbisdom Keulen|Keulen]]. In 1254 het biskop [[Hendrik I van Vianden]], wat 'n kapittelheer ([[proos]] van [[Domkapittel|die kapittel]]) van die Keulen-katedraal was, die eerste steen vir die [[Domkerk van Utrecht]] gelê. Die kooromgang is in 1295 voltooi. Die Gotiese vervanging van die ou Romaanse skip het eers in 1467 begin, en die [[Gotiese argitektuur|Laatgotiese]] skip is in 1674 deur 'n storm verwoes. == Kenmerke == === Grondplanne === Die grondplanne van die Hooggotiese katedrale was baie eenders. Hulle was uiters lank en breed, met 'n minimale dwarsskip en maksimale binneruimte. Dit het veel groter seremonies moontlik gemaak, asook die vermoë om groter getalle pelgrims te ontvang. Een eienaardigheid van die grondplan van die Chartres-katedraal was die vloer, wat effens skuins geloop het. Dit is gedoen om die skoonmaak van die katedraal te vergemaklik nadat die pelgrims wat binne die kerk geslaap het, vertrek het.{{sfn|Houvet|2019|p=23}} <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="3"> PlancathedraleReims.svg|Die [[Reims-katedraal]], begin in 1211 1911 Britannica-Architecture-Amiens.png|Die [[Amiens-katedraal]], 1220 – ca. 1266 Plan.cathedrale.Beauvais.png|Die [[Beauvais-katedraal]], 1190's-1255; die skip, in hierdie plan die onderste gedeelte, is nooit gebou nie </gallery> === Opstande === Grootliks danksy die doeltreffendheid van die lugboog en vierdelige ribgewelwe het al die groot Hooggotiese katedrale behalwe Bourges die drievlakkige opstand gebruik, wat die tribunes weggelaat en die groot galery op grondvlak, die triforium en die ligbeuk, oftewel die hoë vensters, behou het. Veral die bovensters het in grootte toegeneem om byna die hele bomuur te beslaan. Die arkades het ook hoër geword en die helfte van die muur beslaan, sodat die triforium net 'n smal band was.{{Sfn|Ducher|2014|p=42}} Die bovensters is dikwels van deurskynende grisaille-glas gemaak, wat meer lig as gekleurde gebrandskilderde glas deurgelaat het.{{Sfn|Chastel|2000|p=146}} <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:Triforium Chartres.jpg|Die opstand van Chartres, met die galery onder, die triforium in die middel en die ligbeuk bo Lêer:Voutes amiens.JPG|alt=Gewelwe, triforiums en bovensters van die Amiens-katedraal.|Gewelwe, triforiums en bovensters van die [[Amiens-katedraal]]{{Sfn|Chastel|2000|p=146}} Lêer:Reims Innenraum.JPG|Drieledige opstand van die skip van die [[Reims-katedraal]] </gallery> === Gewelwe, pylers en pilare === Al die Hooggotiese katedrale behalwe die [[Bourges-katedraal]] het die nuwer vierdelige [[ribgewelf]] gebruik, wat 'n gelyker verspreiding van die gewig na die pylers en kolomme in die skip toegelaat het. Vroeggotiese kerke het afwisselende pylers en kolomme gebruik om die wisselende gewig van die sesdelige gewelwe te dra. 'n Nuwe variasie van die ribgewelf het gedurende die Hooggotiese tydperk verskyn: die vierdelige ribgewelf, wat in die [[Chartres-katedraal]], die [[Amiens-katedraal]] en die [[Reims-katedraal]] gebruik is.{{sfn|Renault|Lazé|2006|p=34}} Die ribbe van dié gewelf het die gewig gelyker na die vier ondersteunende pylers daaronder verdeel en 'n nouer verband geskep tussen die skip en die onderste dele van die kerkmure, en tussen die arkades onder en die vensters bo.{{sfn|Renault|Lazé|2006|p=34}} Dit het groter hoogte en dunner mure toegelaat en bygedra tot die sterk indruk van vertikaliteit wat die nuwer katedrale gegee het.{{sfn|Renault|Lazé|2006|p=34}} Die 11de-eeuse [[Durham-katedraal]] (1093-1135), met die vroeëre sesdelige ribgewelwe, is 22&nbsp;m hoog. Die 12de-eeuse skip van die [[Notre-Dame-katedraal|Notre-Dame de Paris]], ook met sesdelige ribgewelwe, is 35&nbsp;m hoog.{{sfn|Watkin|1986|p=134}} Die latere [[Amiens-katedraal]] (gebou 1220-1266), met die nuwe vierdelige ribgewelwe, het 'n skip wat 42,3&nbsp;m hoog is.{{sfn|Watkin|1986|p=134}} <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:Voutes, nef, rosace ouest et grandes orgues de la cathédrale Notre-Dame d'Amiens, France - 20080125-02.jpg|Vierdelige ribgewelwe in die [[Amiens-katedraal]] (1220-1270) het groter hoogte en groter vensters toegelaat Lêer:Notre-Dame de Rouen, Nave 20140521 1.jpg|Sterker vierdelige ribgewelwe in die [[Rouen-katedraal]] (13de eeu) Lêer:Picardie Beauvais2 tango7174.jpg|Die koor van die [[Beauvais-katedraal]] (1225-1272), die hoogste van die Gotiese kerkinterieurs Lêer:Koelner Dom Innenraum.jpg|Skip van die [[Keulen-katedraal]] (1248-1322) Lêer:Hall of men at arms.jpg|Saal van die wagte van die [[Conciergerie]], deel van die vroeëre koninklike paleis in Parys (13de eeu) </gallery> In 1192 het die Notre-Dame, wat sesdelige gewelwe gehad het, 'n nuwe soort steun ingevoer: 'n sentrale pilaar omring deur vier aangehegte skagte. Die pilare het die galery ondersteun, terwyl die skagte opwaarts as kolonnette teen die mure voortgeloop en die gewelwe ondersteun het. Variasies van dié soort steun het groter harmonie aan die voorkoms van die skip gegee. Hulle het dikwels kapitele gehad wat met blombeeldhouwerk versier was. Hulle het in Chartres verskyn en is daarna, in verskillende vorme, in al die Hooggotiese katedrale aangetref.{{Sfn|Ducher|2014|p=42}} <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Reims Cathedral-3.jpg|Die massiewe pilare van die [[Reims-katedraal]], omring deur kolonnette en bekroon met blomkapitele Lêer:Amiens Cathedral North Stainedglass Wikimedia Commons.jpg|Dwarsskipgewelwe en pilare van die [[Amiens-katedraal]] </gallery> === Lugboog === Die [[lugboog]] was 'n wesenlike kenmerk van die Hooggotiese argitektuur; die groot hoogte en groot bovensters sou daarsonder onmoontlik gewees het. Steunbere met boë los van die mure het in vroeëre tydperke bestaan, maar hulle was gewoonlik klein, na aan die mure en dikwels deur die buite-argitektuur verberg. In die Hooggotiek was die steunbere byna so hoog soos die gebou self, massief en bedoel om gesien te word; hulle is met [[Pinakel|pinakels]] en beeldhouwerk versier. Lugboë is gebruik om die bovensters van die apsis in die [[Saint-Germain-des-Prés|Abdy van Saint-Germain-des-Prés]], voltooi in 1063,{{sfn|Mignon|2015|p=19}} te ondersteun, en daarna in die [[Notre-Dame-katedraal|Notre-Dame de Paris]]. Hulle is toe op 'n ambisieuser wyse gebruik om die bomure van die [[Chartres-katedraal]] te ondersteun. Die eerste lugboë van Chartres is bo-op die muursteunbere van die skip en koor van die vroeëre katedraal gebou. Hulle het 'n dubbele boog gehad, versterk met klein kolomme soos die speke van 'n wiel. Elke klein kolom, met sy voetstuk en kapiteel, is uit 'n enkele klipblok gekap. Elke boog het 'n soort klippiramide bo-op gehad om ekstra gewig by te voeg. Later is 'n tweede stel boë bo die speekboë aan die skip en koor toegevoeg, wat verder gestrek en groter sterkte gegee het.{{Sfn|Houvet|2019|p=20}} Soortgelyke steunbere is aan elk van die Hooggotiese katedrale toegevoeg. Die steunbere van elke katedraal was uniek en het 'n eie kenmerkende vorm en versiering gehad. Die steunbere van die Beauvais-katedraal, die laaste en hoogste Hooggotiese katedraal, is so hoog en talryk dat hulle die katedraal feitlik verberg. <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Chevet cathédrale Reims.jpg|Dubbele boë van die apsis van die [[Reims-katedraal]], bekroon met klippinakels vir groter gewig Lêer:Amiens Cathédrale Notre-dame arc-boutant sud-est 4.jpg|Lugboë van die [[Amiens-katedraal]] Lêer:Beauvais (60), cathédrale Saint-Pierre, chœur, vue depuis le sud-est.jpg|Steunbere verberg die koor van die [[Beauvais-katedraal]] feitlik </gallery> === Gebrandskilderde glas en die roosvenster === 'n Soort klein ronde venster, 'n [[Oculus (argitektuur)|oculus]] genoem, is in Romaanse kerke gebruik.{{sfn|O'Reilly|1921|loc=Hoofstuk een, Loc. 2607 (Project Gutenberg-teks)}} Die fasade van die [[Saint Denis Basiliek|Basiliek van Saint-Denis]] het 'n vroeë roosvenster op sy wesfront gehad. Dit is met [[Maaswerk|plaatmaaswerk]] gemaak, waar die ontwerp gevorm is deur 'n groep openinge van verskillende vorms wat uit die muur gesny lyk. 'n Ambisieuser model, met die raamwerk van 'n wiel, gemaak van [[Middelpos (argitektuur)|middelposte]] van klip, het in 1200 in die [[Senlis-katedraal]] verskyn. 'n Soortgelyke Vroeggotiese venster is in 1215 vir die fasade van die [[Chartres-katedraal]] gebou. Dit is kort daarna gevolg deur die Hooggotiese venster van die fasade van die [[Laon-katedraal]] (1200-1215).{{Sfn|Chastel|2000|p=144-146}} In 1215 is die twee groot dwarsskipvensters van die Chartres-katedraal voltooi. Dit het die model geword vir baie soortgelyke vensters in Frankryk en verder. Die hoeveelheid gebrandskilderde glas in Chartres was ongekend: 164 vensteropeninge, met 2,600&nbsp;m2 gebrandskilderde glas. 'n Merkwaardig groot deel van die oorspronklike glas is nog in plek.{{Sfn|Chastel|2000|p=129}} Nie lank na die invoering van die Hooggotiese roosvenster nie het Gotiese argitekte, uit vrees dat die interieurs van die katedrale te donker was, met [[grisaille]]-vensters begin eksperimenteer, wat die belangrike figure in die vensters beklemtoon en ook die interieurs helderder gemaak het. Dit is in 1270 in die [[Poitiers-katedraal]] gebruik en daarna omstreeks 1300 in die Chartres-katedraal. Groot bande deurskynende grys glas is om die volkleurige figure van Christus, die Maagd Maria en ander prominente onderwerpe geplaas.{{Sfn|Chastel|2000|p=146}} <gallery mode="packed" heights="200"> Lêer:Stained glass windows of Amiens Cathedral, pic-008.JPG|Glas in die koor van die [[Amiens-katedraal]] Lêer:Reims Cathedrale Notre Dame interior 002.JPG|Westelike roosvenster van die [[Reims-katedraal]] (1252-1275) Lêer:Beauv kated vitraze DSCN4397.JPG|Vensters van die [[Beauvais-katedraal]] Lêer:Chartres RosetteNord 121 DSC08241.jpg|Roosvensters van die noordelike dwarsskip, [[Chartres-katedraal]] (1250-1260) </gallery> [[Maaswerk]] is die term vir die ingewikkelde ontwerpe van slanke klipstawe en -ribbe wat gebruik is om die glas te ondersteun en om [[Roosvenster|roosvensters]] en ander vensters en openinge te versier. Dit is ook toenemend op buite- en binnemure gebruik, in die vorm van klipribbe of lyswerk, om steeds ingewikkelder vorme soos blinde arkades te skep. Dié vorm is blinde maaswerk genoem.<ref name=Tracery>{{cite encyclopedia|url= https://www.britannica.com/technology/tracery |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |title=Tracery |access-date=2020-07-11}}</ref> Die wesvenster van die Chartres-katedraal het 'n vroeë vorm gebruik wat plaatmaaswerk genoem word: 'n geometriese patroon van openinge in die klipwerk, gevul met glas. Voor 1230 het die bouers van die [[Reims-katedraal]] 'n meer gesofistikeerde vorm, staafmaaswerk genoem, in die apsiskapel gebruik. Dit was 'n patroon van sirkels met neuse, gevorm deur dun, spits klipstawe wat na binne uitsteek.<ref name=Tracery/> Dié model is nagevolg en verder ontwikkel in die dwarsskipvensters van die [[Chartres-katedraal]], in die [[Amiens-katedraal]] en in die ander Hooggotiese katedrale. Na die middel van die 13de eeu is die vensters met nog groter en ingewikkelder ontwerpe versier, wat soos lig gelyk het wat na buite straal, en wat die naam aan die [[Rayonnant]]-styl gegee het.<ref name=Tracery/> == Beeldhouwerk == Beeldhouwerk was 'n integrale deel van die Hooggotiek. Dit het die fasades, die mure, die kolomme en ander argitektuur binne en buite versier. Dit is nie as dekoratief beskou nie; dit is ontwerp om as 'n visuele Bybel te dien vir die vele gemeentelede wat nie kon lees nie. Dit is waarskynlik dat sommige van die beeldhouers wat die beeldhouwerk van die dwarsskepe van Chartres gemaak het, noordwaarts na Reims gereis het, waar die werk in 1210 begin het, en moontlik ook na die Amiens-katedraal, waar die werk in 1218 begin het. Nietemin het die beeldhouwerk van elke kerk sy eie kenmerkende eienskappe. Die beeldhouwerk van Amiens toon die invloed van antieke Romeinse beeldhouwerk, veral in die realisties gemodelleerde drapering van die kledingstukke. Die gesigsuitdrukkings is passief en die gebare minimaal, wat 'n gevoel van kalmte en sereniteit gee. Die beeldhouwerk van Reims het 'n soortgelyke kalmte getoon.{{Sfn|Martindale|1993|page=48}} Die heeltemal andersoortige en meer naturalistiese Hooggotiese beeldhoustyl het in die 1240's op die wesfront van die Reims-katedraal verskyn. Dit was die werk van die beeldhouer bekend as Josef van Reims, genoem na die lewendige glimlaggende beeld van Sint Josef wat hy vir die fasade gemaak het. Hy het ook die [[Glimlaggende Engel]] geskep. Dié beroemde werk is tydens die Eerste Wêreldoorlog deur 'n bombardement van die katedraal afgeslaan, maar is sorgvuldig weer aanmekaargesit en is nou terug op sy oorspronklike plek.{{Sfn|Martindale|1993|page=50-51}} Reims is ook bekend vir die Koningsgalery, 'n beeldhou-uitbeelding van die Franse konings wat in Reims gekroon is, wat op die fasade begin en aan die binnekant van die fasade voortgesit word. Die plantversiering van die kapitele van die kolomme in die skip was nog 'n kenmerkende eienskap van die Hooggotiese beeldhouwerk. Dit is in fyn bewerkte plantvorme gemaak, kompleet met voëls en ander diere. Dit het 'n antieke Romeinse model gevolg en is in Saint-Denis gebruik, maar in Reims het dit veel realistieser en gedetailleerder geword. Soos die werk weswaarts in die skip gevorder het, het die blaarwerk oorvloediger en lewendiger geword. Dié model is in Gotiese katedrale nagevolg, eers in Frankryk en daarna regoor Europa.{{Sfn|Martindale|1993|page=51}} <gallery mode="packed" heights="150"> Lêer:Reims, Kathedrale, lächelnder Engel, Detail.jpg|"Die [[Glimlaggende Engel]]" (1236-45) van die [[Reims-katedraal]] Lêer:Cathédrale Notre-Dame de Reims 85.jpg|Beeldhouwerk in die Koningsgalery van die [[Reims-katedraal]] Lêer:Amiens tympan central.jpg|Sentrale timpaan op die fasade van die [[Amiens-katedraal]] Lêer:Reims Notre Dame column detail - horse chestnut.jpg|Akkuraat uitgebeitelde plantegroei (perdekastaiings) op die kolomkapitele van die [[Reims-katedraal]] </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bibliografie == === In Engels === * {{cite book|last=Bony |first=Jean |title=French Gothic Architecture of the Twelfth and Thirteenth Centuries |year=1985 |publisher=University of California Press |isbn=0-520-05586-1 }} * {{cite book|last=Houvet |first=E |title=Chartres - Guide of the Cathedral |editor-last=Miller |editor-first= Malcolm B |publisher=Éditions Houvet |year=2019 |isbn=978-2-909575-65-0 }} * {{cite book|last=Martindale |first=Andrew |title=Gothic Art |date=1993 |publisher=Thames and Hudson |isbn=978-2-87811-058-6 }} * {{cite book|last=Watkin |first=David |title=A History of Western Architecture |publisher=Barrie and Jenkins |year=1986 |isbn=0-7126-1279-3 }} * {{cite book|last=O'Reilly |first=Elizabeth Boyle |title=How France Built Her Cathedrals - A study in the Twelfth and Thirteenth Centuries |year=1921 |publisher=Harper and Brothers |url=http://www.gutenberg.org/ebooks/41687 }} === In Frans === * {{cite book|last=Chastel|first=André|title=L'Art Français Pré-Moyen Âge Moyen Âge|year=2000|language=fr|publisher=Flammarion|isbn=2-08-012298-3}} * {{cite book|last=Ducher |first=Robert |title=Caractéristique des Styles |year=2014 |language=fr |publisher=Flammarion |isbn=978-2-0813-4383-2 }} * {{cite book|last=Mignon|first=Olivier|title=Architecture des Cathédrales Gothiques|date=2015|publisher=Éditions Ouest-France|language=fr|isbn=978-2-7373-6535-5}} * {{cite book |last1=Renault |first1=Christophe |last2=Lazé |first2=Christophe |title=Les Styles de l'architecture et du mobilier |date=2006 |publisher=Gisserot |language=fr |isbn=9-782877-474658}} * Wenzler, Claude (2018), ''Cathédales Gothiques - un Défi Médiéval'', Éditions Ouest-France, Rennes (in Frans) {{ISBN|978-2-7373-7712-9}} * ''Le Guide du Patrimoine en France'' (2002), Éditions du Patrimoine, Centre des Monuments Nationaux (in Frans) {{ISBN|978-2-85822-760-0}} {{Vertaaluit|taalafk=en|il=High Gothic}} {{Kerkargitektuur}} [[Kategorie:Gotiek]] [[Kategorie:Kerkargitektuur]] m80runj4qdm7ut6wxj3vyehvqvvsztu 2 468721 2965383 2026-09-06T08:34:24Z Nokib Sarkar 116603 Nuwe bladsy geskep met ' __NOTOC__ {{Wiki Loves Folklore menu}} <div style="max-width: 1000px; margin: 0 auto; font-family: sans-serif; line-height: 1.6;"> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 30px; margin-bottom: 30px; align-items: center;"> <div style="flex: 1; min-width: 300px; text-align: center;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|frameless|center|500px|upright=2.5|alt=Feminism and Folklore Logo]] </div> <div style="flex: 1; min-width: 300p...' 2965383 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Wiki Loves Folklore menu}} <div style="max-width: 1000px; margin: 0 auto; font-family: sans-serif; line-height: 1.6;"> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 30px; margin-bottom: 30px; align-items: center;"> <div style="flex: 1; min-width: 300px; text-align: center;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|frameless|center|500px|upright=2.5|alt=Feminism and Folklore Logo]] </div> <div style="flex: 1; min-width: 300px;"> <div style="font-size: 1.2em; font-weight: 500; margin-bottom: 15px;"> '''Feminism and Folklore''' is an international writing contest organized at Wikipedia annually to document folk cultures and women in folklore. </div> <p> The basic aim of the competition is to collect articles on human cultural diversity in the worldwide free encyclopedia Wikipedia. This year we focus on emphasizing feminism, women biographies, and gender-focused topics within the broader theme of Wiki Loves Folklore. </p> <p> Since 2019, we have added a multilingual Wikipedian contest to foster the true aspect of our global wiki loves movement. </p> </div> </div> <div style="background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 8px; padding: 20px; text-align: center; margin-bottom: 30px; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.05);"> <div style="margin-bottom: 10px; font-weight: bold; font-size: 1.1em;">Ready to participate?</div> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; justify-content: center; gap: 15px;"> {{Clickable button 2|Submit contributions|url=https://tools.wikilovesfolklore.org/campwiz/|class=mw-ui-progressive mw-ui-big}} {{Clickable button 2|View Results|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/Results}} |class=mw-ui-quiet mw-ui-big}} </div> </div> <div style="border-left: 5px solid #3366cc; background-color: rgba(51, 102, 204, 0.05); padding: 15px; margin-bottom: 30px; border-radius: 4px;"> <h2 style="margin-top: 0; border: none; font-size: 1.3em;">📅 Timeline</h2> <div style="font-size: 1.2em;"> '''1 February''' 202X 00:01 UTC – '''31 March''' 202X 11:59 UTC </div> </div> <h2 style="border-bottom: 2px solid #800020; color: #800020;">Themes</h2> <p>You are free to choose an article from our working list or pick up a topic of your own provided it is in relation to the main theme.</p> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; margin-bottom: 30px;"> <div style="flex: 1; min-width: 300px; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; padding: 20px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.1);"> <h3 style="margin-top: 0; color: #3366cc;">Folklore</h3> <p>Participants are encouraged to explore a myriad of folklore topics from around the world. The scope includes, but is not limited to:</p> <ul> <li>Folk festivals & Dances</li> <li>Music & Games</li> <li>Cuisine & Traditional wear</li> <li>Fairy tales, Plays, Arts</li> <li>Religion & Mythology</li> </ul> </div> <div style="flex: 1; min-width: 300px; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; padding: 20px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.1);"> <h3 style="margin-top: 0; color: #800020;">Women in Folklore</h3> <p>This theme spotlights the often-overlooked contributions of women and queer individuals in folk culture:</p> <ul> <li>Folk artists, dancers, singers</li> <li>Women warriors & Witches</li> <li>Gender roles in folklore</li> <li>Women in mythology</li> </ul> </div> </div> <h2 style="border-bottom: 2px solid #800020; color: #800020;">Rules & Guidelines</h2> <div style="padding: 15px; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; background-color: rgba(255,255,255,0.5);"> <ul style="line-height: 1.8;"> <li>✅ The expanded or new article should have a minimum '''3000 bytes''' and/or '''300 words'''.</li> <li>✅ The article should not be poorly machine translated.</li> <li>✅ The article should be expanded or created between '''1 February and 31 March'''.</li> <li>✅ The article should be within the theme of Feminism or Folklore.</li> <li>✅ The article must not be an [[Wikipedia:Orphan|Orphan]].</li> <li>✅ No copyright violations; proper references required.</li> </ul> </div> <h2 style="border-bottom: 2px solid #800020; color: #800020;">Prizes</h2> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; margin-bottom: 30px;"> <div style="flex: 1; min-width: 300px; background-color: #fff0f5; border: 1px solid #eebbd0; border-radius: 8px; padding: 20px;"> <h3 style="margin-top: 0; text-align: center;">🌍 International Prizes</h3> <ul style="list-style: none; padding: 0; text-align: center;"> <li style="padding: 5px 0;">🥇 '''1st prize:''' TBD USD</li> <li style="padding: 5px 0;">🥈 '''2nd prize:''' TBD USD</li> <li style="padding: 5px 0;">🥉 '''3rd prize:''' TBD USD</li> <li style="padding: 5px 0; font-size: 0.9em;">🏅 '''Consolation (Top 10):''' TBD USD</li> </ul> </div> <div style="flex: 1; min-width: 300px; background-color: #f0f7ff; border: 1px solid #b3d1ff; border-radius: 8px; padding: 20px;"> <h3 style="margin-top: 0; text-align: center;">📍 Local Prizes</h3> <ul style="list-style: none; padding: 0; text-align: center;"> <li style="padding: 5px 0;">'''TBD USD''' for 1st local prize</li> <li style="padding: 5px 0;">'''TBD USD''' for 2nd local prize</li> <li style="padding: 5px 0;">'''TBD USD''' for Best Jury Article</li> </ul> </div> </div> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 30px;"> <div style="flex: 1; min-width: 250px;"> <h3>Organisers</h3> * {{U|sample}} </div> <div style="flex: 1; min-width: 250px;"> <h3>Jury Members</h3> * {{U|sample}} </div> </div> <h2 style="border-bottom: 2px solid #800020; color: #800020;">Useful Links</h2> *[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 page on Meta]] </div> [[Category:Feminism and Folklore]] 93ed04bwsi74azhnfforue5b22nk6ew 2965384 2965383 2026-09-06T08:49:30Z Aliwal2012 39067 [[:Kategorie:Feminism and Folklore]] verwyder ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2965384 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Wiki Loves Folklore menu}} <div style="max-width: 1000px; margin: 0 auto; font-family: sans-serif; line-height: 1.6;"> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 30px; margin-bottom: 30px; align-items: center;"> <div style="flex: 1; min-width: 300px; text-align: center;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|frameless|center|500px|upright=2.5|alt=Feminism and Folklore Logo]] </div> <div style="flex: 1; min-width: 300px;"> <div style="font-size: 1.2em; font-weight: 500; margin-bottom: 15px;"> '''Feminism and Folklore''' is an international writing contest organized at Wikipedia annually to document folk cultures and women in folklore. </div> <p> The basic aim of the competition is to collect articles on human cultural diversity in the worldwide free encyclopedia Wikipedia. This year we focus on emphasizing feminism, women biographies, and gender-focused topics within the broader theme of Wiki Loves Folklore. </p> <p> Since 2019, we have added a multilingual Wikipedian contest to foster the true aspect of our global wiki loves movement. </p> </div> </div> <div style="background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 8px; padding: 20px; text-align: center; margin-bottom: 30px; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.05);"> <div style="margin-bottom: 10px; font-weight: bold; font-size: 1.1em;">Ready to participate?</div> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; justify-content: center; gap: 15px;"> {{Clickable button 2|Submit contributions|url=https://tools.wikilovesfolklore.org/campwiz/|class=mw-ui-progressive mw-ui-big}} {{Clickable button 2|View Results|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/Results}} |class=mw-ui-quiet mw-ui-big}} </div> </div> <div style="border-left: 5px solid #3366cc; background-color: rgba(51, 102, 204, 0.05); padding: 15px; margin-bottom: 30px; border-radius: 4px;"> <h2 style="margin-top: 0; border: none; font-size: 1.3em;">📅 Timeline</h2> <div style="font-size: 1.2em;"> '''1 February''' 202X 00:01 UTC – '''31 March''' 202X 11:59 UTC </div> </div> <h2 style="border-bottom: 2px solid #800020; color: #800020;">Themes</h2> <p>You are free to choose an article from our working list or pick up a topic of your own provided it is in relation to the main theme.</p> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; margin-bottom: 30px;"> <div style="flex: 1; min-width: 300px; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; padding: 20px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.1);"> <h3 style="margin-top: 0; color: #3366cc;">Folklore</h3> <p>Participants are encouraged to explore a myriad of folklore topics from around the world. The scope includes, but is not limited to:</p> <ul> <li>Folk festivals & Dances</li> <li>Music & Games</li> <li>Cuisine & Traditional wear</li> <li>Fairy tales, Plays, Arts</li> <li>Religion & Mythology</li> </ul> </div> <div style="flex: 1; min-width: 300px; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; padding: 20px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.1);"> <h3 style="margin-top: 0; color: #800020;">Women in Folklore</h3> <p>This theme spotlights the often-overlooked contributions of women and queer individuals in folk culture:</p> <ul> <li>Folk artists, dancers, singers</li> <li>Women warriors & Witches</li> <li>Gender roles in folklore</li> <li>Women in mythology</li> </ul> </div> </div> <h2 style="border-bottom: 2px solid #800020; color: #800020;">Rules & Guidelines</h2> <div style="padding: 15px; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; background-color: rgba(255,255,255,0.5);"> <ul style="line-height: 1.8;"> <li>✅ The expanded or new article should have a minimum '''3000 bytes''' and/or '''300 words'''.</li> <li>✅ The article should not be poorly machine translated.</li> <li>✅ The article should be expanded or created between '''1 February and 31 March'''.</li> <li>✅ The article should be within the theme of Feminism or Folklore.</li> <li>✅ The article must not be an [[Wikipedia:Orphan|Orphan]].</li> <li>✅ No copyright violations; proper references required.</li> </ul> </div> <h2 style="border-bottom: 2px solid #800020; color: #800020;">Prizes</h2> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; margin-bottom: 30px;"> <div style="flex: 1; min-width: 300px; background-color: #fff0f5; border: 1px solid #eebbd0; border-radius: 8px; padding: 20px;"> <h3 style="margin-top: 0; text-align: center;">🌍 International Prizes</h3> <ul style="list-style: none; padding: 0; text-align: center;"> <li style="padding: 5px 0;">🥇 '''1st prize:''' TBD USD</li> <li style="padding: 5px 0;">🥈 '''2nd prize:''' TBD USD</li> <li style="padding: 5px 0;">🥉 '''3rd prize:''' TBD USD</li> <li style="padding: 5px 0; font-size: 0.9em;">🏅 '''Consolation (Top 10):''' TBD USD</li> </ul> </div> <div style="flex: 1; min-width: 300px; background-color: #f0f7ff; border: 1px solid #b3d1ff; border-radius: 8px; padding: 20px;"> <h3 style="margin-top: 0; text-align: center;">📍 Local Prizes</h3> <ul style="list-style: none; padding: 0; text-align: center;"> <li style="padding: 5px 0;">'''TBD USD''' for 1st local prize</li> <li style="padding: 5px 0;">'''TBD USD''' for 2nd local prize</li> <li style="padding: 5px 0;">'''TBD USD''' for Best Jury Article</li> </ul> </div> </div> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 30px;"> <div style="flex: 1; min-width: 250px;"> <h3>Organisers</h3> * {{U|sample}} </div> <div style="flex: 1; min-width: 250px;"> <h3>Jury Members</h3> * {{U|sample}} </div> </div> <h2 style="border-bottom: 2px solid #800020; color: #800020;">Useful Links</h2> *[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 page on Meta]] </div> s5id0j1wgbxr7ka4qsov9ybh8m9qpev 2965385 2965384 2026-09-06T09:01:05Z Aliwal2012 39067 cleanup formatting 2965385 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="max-width: 1000px; margin: 0 auto; font-family: sans-serif; line-height: 1.6;"> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 30px; margin-bottom: 30px; align-items: center;"> <div style="flex: 1; min-width: 300px; text-align: center;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|frameless|center|500px|upright=2.5|alt=Feminism and Folklore Logo]] </div> <div style="flex: 1; min-width: 300px;"> <div style="font-size: 1.2em; font-weight: 500; margin-bottom: 15px;"> '''Feminism and Folklore''' is an international writing contest organized at Wikipedia annually to document folk cultures and women in folklore. </div> <p> The basic aim of the competition is to collect articles on human cultural diversity in the worldwide free encyclopedia [[Wikipedia]]. This year we focus on emphasizing feminism, women biographies, and gender-focused topics within the broader theme of Wiki Loves Folklore. </p> <p> Since 2019, we have added a multilingual Wikipedian contest to foster the true aspect of our global Wiki Loves Movement. </p> </div> </div> <div style="background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 8px; padding: 20px; text-align: center; margin-bottom: 30px; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.05);"> <div style="margin-bottom: 10px; font-weight: bold; font-size: 1.1em;">Ready to participate?</div> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; justify-content: center; gap: 15px;"> {{Clickable button 2|Submit contributions|url=https://tools.wikilovesfolklore.org/campwiz/|class=mw-ui-progressive mw-ui-big}} {{Clickable button 2|View Results|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/Results}} |class=mw-ui-quiet mw-ui-big}} </div> </div> <div style="border-left: 5px solid #3366cc; background-color: rgba(51, 102, 204, 0.05); padding: 15px; margin-bottom: 30px; border-radius: 4px;"> <h2 style="margin-top: 0; border: none; font-size: 1.3em;">📅 Timeline</h2> <div style="font-size: 1.2em;"> 1 February 202X 00:01 UTC – 31 March 202X 11:59 UTC </div> </div> <h2 style="border-bottom: 2px solid #800020; color: #800020;">Themes</h2> <p>You are free to choose an article from our working list or pick up a topic of your own provided it is in relation to the main theme.</p> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; margin-bottom: 30px;"> <div style="flex: 1; min-width: 300px; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; padding: 20px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.1);"> <h3 style="margin-top: 0; color: #3366cc;">Folklore</h3> <p>Participants are encouraged to explore a myriad of folklore topics from around the world. The scope includes, but is not limited to:</p> <ul> <li>Folk festivals & Dances</li> <li>Music & Games</li> <li>Cuisine & Traditional wear</li> <li>Fairy tales, Plays, Arts</li> <li>Religion & Mythology</li> </ul> </div> <div style="flex: 1; min-width: 300px; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; padding: 20px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.1);"> <h3 style="margin-top: 0; color: #800020;">Women in Folklore</h3> <p>This theme spotlights the often-overlooked contributions of women and queer individuals in folk culture:</p> <ul> <li>Folk artists, dancers, singers</li> <li>Women warriors & Witches</li> <li>Gender roles in folklore</li> <li>Women in mythology</li> </ul> </div> </div> <h2 style="border-bottom: 2px solid #800020; color: #800020;">Rules & Guidelines</h2> <div style="padding: 15px; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; background-color: rgba(255,255,255,0.5);"> <ul style="line-height: 1.8;"> <li>✅ The expanded or new article should have a minimum 3000 bytes or 300 words.</li> <li>✅ The article should not be poorly machine translated.</li> <li>✅ The article should be expanded or created between 1 February and 31 March.</li> <li>✅ The article should be within the theme of Feminism or Folklore.</li> <li>✅ The article must not be an [[Wikipedia:Weesbladsy|orphan]].</li> <li>✅ No copyright violations; proper references are required.</li> </ul> </div> <h2 style="border-bottom: 2px solid #800020; color: #800020;">Prizes</h2> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; margin-bottom: 30px;"> <div style="flex: 1; min-width: 300px; background-color: #fff0f5; border: 1px solid #eebbd0; border-radius: 8px; padding: 20px;"> <h3 style="margin-top: 0; text-align: center;">🌍 International Prizes</h3> <ul style="list-style: none; padding: 0; text-align: center;"> <li style="padding: 5px 0;">🥇 1st prize: TBD USD</li> <li style="padding: 5px 0;">🥈 2nd prize: TBD USD</li> <li style="padding: 5px 0;">🥉 3rd prize: TBD USD</li> <li style="padding: 5px 0; font-size: 0.9em;">🏅 Consolation (Top 10): TBD USD</li> </ul> </div> <div style="flex: 1; min-width: 300px; background-color: #f0f7ff; border: 1px solid #b3d1ff; border-radius: 8px; padding: 20px;"> <h3 style="margin-top: 0; text-align: center;">📍 Local Prizes</h3> <ul style="list-style: none; padding: 0; text-align: center;"> <li style="padding: 5px 0;">TBD USD for 1st local prize</li> <li style="padding: 5px 0;">TBD USD for 2nd local prize</li> <li style="padding: 5px 0;">TBD USD for Best Jury Article</li> </ul> </div> </div> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 30px;"> <div style="flex: 1; min-width: 250px;"> <h3>Organisers</h3> * {{U|sample}} </div> <div style="flex: 1; min-width: 250px;"> <h3>Jury Members</h3> * {{U|sample}} </div> </div> <h2 style="border-bottom: 2px solid #800020; color: #800020;">Useful Links</h2> *[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 page on Meta]] </div> 6h8kpfmikcgp6gkw4efcg25r4wwjyjv 2965387 2965385 2026-09-06T09:07:31Z Aliwal2012 39067 [[:Kategorie:Feminisme]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2965387 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="max-width: 1000px; margin: 0 auto; font-family: sans-serif; line-height: 1.6;"> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 30px; margin-bottom: 30px; align-items: center;"> <div style="flex: 1; min-width: 300px; text-align: center;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|frameless|center|500px|upright=2.5|alt=Feminism and Folklore Logo]] </div> <div style="flex: 1; min-width: 300px;"> <div style="font-size: 1.2em; font-weight: 500; margin-bottom: 15px;"> '''Feminism and Folklore''' is an international writing contest organized at Wikipedia annually to document folk cultures and women in folklore. </div> <p> The basic aim of the competition is to collect articles on human cultural diversity in the worldwide free encyclopedia [[Wikipedia]]. This year we focus on emphasizing feminism, women biographies, and gender-focused topics within the broader theme of Wiki Loves Folklore. </p> <p> Since 2019, we have added a multilingual Wikipedian contest to foster the true aspect of our global Wiki Loves Movement. </p> </div> </div> <div style="background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 8px; padding: 20px; text-align: center; margin-bottom: 30px; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.05);"> <div style="margin-bottom: 10px; font-weight: bold; font-size: 1.1em;">Ready to participate?</div> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; justify-content: center; gap: 15px;"> {{Clickable button 2|Submit contributions|url=https://tools.wikilovesfolklore.org/campwiz/|class=mw-ui-progressive mw-ui-big}} {{Clickable button 2|View Results|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/Results}} |class=mw-ui-quiet mw-ui-big}} </div> </div> <div style="border-left: 5px solid #3366cc; background-color: rgba(51, 102, 204, 0.05); padding: 15px; margin-bottom: 30px; border-radius: 4px;"> <h2 style="margin-top: 0; border: none; font-size: 1.3em;">📅 Timeline</h2> <div style="font-size: 1.2em;"> 1 February 202X 00:01 UTC – 31 March 202X 11:59 UTC </div> </div> <h2 style="border-bottom: 2px solid #800020; color: #800020;">Themes</h2> <p>You are free to choose an article from our working list or pick up a topic of your own provided it is in relation to the main theme.</p> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; margin-bottom: 30px;"> <div style="flex: 1; min-width: 300px; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; padding: 20px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.1);"> <h3 style="margin-top: 0; color: #3366cc;">Folklore</h3> <p>Participants are encouraged to explore a myriad of folklore topics from around the world. The scope includes, but is not limited to:</p> <ul> <li>Folk festivals & Dances</li> <li>Music & Games</li> <li>Cuisine & Traditional wear</li> <li>Fairy tales, Plays, Arts</li> <li>Religion & Mythology</li> </ul> </div> <div style="flex: 1; min-width: 300px; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; padding: 20px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.1);"> <h3 style="margin-top: 0; color: #800020;">Women in Folklore</h3> <p>This theme spotlights the often-overlooked contributions of women and queer individuals in folk culture:</p> <ul> <li>Folk artists, dancers, singers</li> <li>Women warriors & Witches</li> <li>Gender roles in folklore</li> <li>Women in mythology</li> </ul> </div> </div> <h2 style="border-bottom: 2px solid #800020; color: #800020;">Rules & Guidelines</h2> <div style="padding: 15px; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; background-color: rgba(255,255,255,0.5);"> <ul style="line-height: 1.8;"> <li>✅ The expanded or new article should have a minimum 3000 bytes or 300 words.</li> <li>✅ The article should not be poorly machine translated.</li> <li>✅ The article should be expanded or created between 1 February and 31 March.</li> <li>✅ The article should be within the theme of Feminism or Folklore.</li> <li>✅ The article must not be an [[Wikipedia:Weesbladsy|orphan]].</li> <li>✅ No copyright violations; proper references are required.</li> </ul> </div> <h2 style="border-bottom: 2px solid #800020; color: #800020;">Prizes</h2> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; margin-bottom: 30px;"> <div style="flex: 1; min-width: 300px; background-color: #fff0f5; border: 1px solid #eebbd0; border-radius: 8px; padding: 20px;"> <h3 style="margin-top: 0; text-align: center;">🌍 International Prizes</h3> <ul style="list-style: none; padding: 0; text-align: center;"> <li style="padding: 5px 0;">🥇 1st prize: TBD USD</li> <li style="padding: 5px 0;">🥈 2nd prize: TBD USD</li> <li style="padding: 5px 0;">🥉 3rd prize: TBD USD</li> <li style="padding: 5px 0; font-size: 0.9em;">🏅 Consolation (Top 10): TBD USD</li> </ul> </div> <div style="flex: 1; min-width: 300px; background-color: #f0f7ff; border: 1px solid #b3d1ff; border-radius: 8px; padding: 20px;"> <h3 style="margin-top: 0; text-align: center;">📍 Local Prizes</h3> <ul style="list-style: none; padding: 0; text-align: center;"> <li style="padding: 5px 0;">TBD USD for 1st local prize</li> <li style="padding: 5px 0;">TBD USD for 2nd local prize</li> <li style="padding: 5px 0;">TBD USD for Best Jury Article</li> </ul> </div> </div> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 30px;"> <div style="flex: 1; min-width: 250px;"> <h3>Organisers</h3> * {{U|sample}} </div> <div style="flex: 1; min-width: 250px;"> <h3>Jury Members</h3> * {{U|sample}} </div> </div> <h2 style="border-bottom: 2px solid #800020; color: #800020;">Useful Links</h2> *[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 page on Meta]] </div> [[Kategorie:Feminisme]] 40evi8hwdb75rmswf1ukk2rwhzxvlte 2965388 2965387 2026-09-06T09:08:20Z Aliwal2012 39067 [[:Kategorie:Volksverhale]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2965388 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="max-width: 1000px; margin: 0 auto; font-family: sans-serif; line-height: 1.6;"> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 30px; margin-bottom: 30px; align-items: center;"> <div style="flex: 1; min-width: 300px; text-align: center;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|frameless|center|500px|upright=2.5|alt=Feminism and Folklore Logo]] </div> <div style="flex: 1; min-width: 300px;"> <div style="font-size: 1.2em; font-weight: 500; margin-bottom: 15px;"> '''Feminism and Folklore''' is an international writing contest organized at Wikipedia annually to document folk cultures and women in folklore. </div> <p> The basic aim of the competition is to collect articles on human cultural diversity in the worldwide free encyclopedia [[Wikipedia]]. This year we focus on emphasizing feminism, women biographies, and gender-focused topics within the broader theme of Wiki Loves Folklore. </p> <p> Since 2019, we have added a multilingual Wikipedian contest to foster the true aspect of our global Wiki Loves Movement. </p> </div> </div> <div style="background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 8px; padding: 20px; text-align: center; margin-bottom: 30px; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.05);"> <div style="margin-bottom: 10px; font-weight: bold; font-size: 1.1em;">Ready to participate?</div> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; justify-content: center; gap: 15px;"> {{Clickable button 2|Submit contributions|url=https://tools.wikilovesfolklore.org/campwiz/|class=mw-ui-progressive mw-ui-big}} {{Clickable button 2|View Results|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/Results}} |class=mw-ui-quiet mw-ui-big}} </div> </div> <div style="border-left: 5px solid #3366cc; background-color: rgba(51, 102, 204, 0.05); padding: 15px; margin-bottom: 30px; border-radius: 4px;"> <h2 style="margin-top: 0; border: none; font-size: 1.3em;">📅 Timeline</h2> <div style="font-size: 1.2em;"> 1 February 202X 00:01 UTC – 31 March 202X 11:59 UTC </div> </div> <h2 style="border-bottom: 2px solid #800020; color: #800020;">Themes</h2> <p>You are free to choose an article from our working list or pick up a topic of your own provided it is in relation to the main theme.</p> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; margin-bottom: 30px;"> <div style="flex: 1; min-width: 300px; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; padding: 20px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.1);"> <h3 style="margin-top: 0; color: #3366cc;">Folklore</h3> <p>Participants are encouraged to explore a myriad of folklore topics from around the world. The scope includes, but is not limited to:</p> <ul> <li>Folk festivals & Dances</li> <li>Music & Games</li> <li>Cuisine & Traditional wear</li> <li>Fairy tales, Plays, Arts</li> <li>Religion & Mythology</li> </ul> </div> <div style="flex: 1; min-width: 300px; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; padding: 20px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.1);"> <h3 style="margin-top: 0; color: #800020;">Women in Folklore</h3> <p>This theme spotlights the often-overlooked contributions of women and queer individuals in folk culture:</p> <ul> <li>Folk artists, dancers, singers</li> <li>Women warriors & Witches</li> <li>Gender roles in folklore</li> <li>Women in mythology</li> </ul> </div> </div> <h2 style="border-bottom: 2px solid #800020; color: #800020;">Rules & Guidelines</h2> <div style="padding: 15px; border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 8px; background-color: rgba(255,255,255,0.5);"> <ul style="line-height: 1.8;"> <li>✅ The expanded or new article should have a minimum 3000 bytes or 300 words.</li> <li>✅ The article should not be poorly machine translated.</li> <li>✅ The article should be expanded or created between 1 February and 31 March.</li> <li>✅ The article should be within the theme of Feminism or Folklore.</li> <li>✅ The article must not be an [[Wikipedia:Weesbladsy|orphan]].</li> <li>✅ No copyright violations; proper references are required.</li> </ul> </div> <h2 style="border-bottom: 2px solid #800020; color: #800020;">Prizes</h2> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; margin-bottom: 30px;"> <div style="flex: 1; min-width: 300px; background-color: #fff0f5; border: 1px solid #eebbd0; border-radius: 8px; padding: 20px;"> <h3 style="margin-top: 0; text-align: center;">🌍 International Prizes</h3> <ul style="list-style: none; padding: 0; text-align: center;"> <li style="padding: 5px 0;">🥇 1st prize: TBD USD</li> <li style="padding: 5px 0;">🥈 2nd prize: TBD USD</li> <li style="padding: 5px 0;">🥉 3rd prize: TBD USD</li> <li style="padding: 5px 0; font-size: 0.9em;">🏅 Consolation (Top 10): TBD USD</li> </ul> </div> <div style="flex: 1; min-width: 300px; background-color: #f0f7ff; border: 1px solid #b3d1ff; border-radius: 8px; padding: 20px;"> <h3 style="margin-top: 0; text-align: center;">📍 Local Prizes</h3> <ul style="list-style: none; padding: 0; text-align: center;"> <li style="padding: 5px 0;">TBD USD for 1st local prize</li> <li style="padding: 5px 0;">TBD USD for 2nd local prize</li> <li style="padding: 5px 0;">TBD USD for Best Jury Article</li> </ul> </div> </div> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 30px;"> <div style="flex: 1; min-width: 250px;"> <h3>Organisers</h3> * {{U|sample}} </div> <div style="flex: 1; min-width: 250px;"> <h3>Jury Members</h3> * {{U|sample}} </div> </div> <h2 style="border-bottom: 2px solid #800020; color: #800020;">Useful Links</h2> *[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 page on Meta]] </div> [[Kategorie:Feminisme]] [[Kategorie:Volksverhale]] oxw5j9marj6zd2s3mxqyanejvg7zi09 0 468722 2965404 2026-09-06T10:42:16Z Sobaka 328 Begin 'n nuwe artikel, nog besigǃ 2965404 wikitext text/x-wiki '''Kultuur in Suid-Afrika''' omvat die uiteenlopende tale, gebruike, geloofstradisies, kunsvorme, kennisstelsels en maatskaplike praktyke van die [[Suid-Afrika|land]] se bevolking. Dit het ontwikkel uit die wisselwerking tussen inheemse Suider-Afrikaanse gemeenskappe, Europese kolonisasie, [[slawerny]], migrasie uit ander dele van [[Afrika]] en [[Asië]], industrialisering en [[verstedeliking]]. Suid-Afrikaanse kultuur vorm gevolglik nie 'n enkele, homogene tradisie nie, maar bestaan uit talle plaaslike en gemeenskapsgebonde kulture wat mekaar oor tyd beïnvloed het. Die land se kulturele verskeidenheid kom onder meer tot uiting in sy tale, mondelinge tradisies, godsdienste, verwantskapstelsels, [[musiek]], [[dans]], [[letterkunde]], [[beeldende kunste]], [[argitektuur]], [[kleredrag]], [[kookkuns]] en [[sport]]. [[Suid-Afrika]] het twaalf amptelike tale, terwyl verskeie ander tale ook gebruik word. Hieronder tel tale wat met Khoe- en San-gemeenskappe verbind word, waarvan sommige ernstig bedreig is.<ref name="du Plessis2019">{{cite journal |last1=du Plessis |first1=Menán |title=The Khoisan Languages of Southern Africa: Facts, Theories and Confusions |journal=Critical Arts |year=2019 |volume=33 |issue=4–5 |pages=1–22 |issn=0256-0046 |doi=10.1080/02560046.2019.1647256 |s2cid=203429045}}</ref> [[Engels]] word wyd in die handel, hoër onderwys, die media en die openbare administrasie gebruik, maar is slegs een deel van die land se meertalige kultuurlandskap.<ref name="PoselZeller2011">{{cite journal |last1=Posel |first1=Dorrit |last2=Zeller |first2=Jochen |title=Home language and English language ability in South Africa: Insights from new data |journal=Southern African Linguistics and Applied Language Studies |volume=29 |issue=2 |year=2011 |pages=115–126 |issn=1607-3614 |doi=10.2989/16073614.2011.633360 |hdl=10413/8453 |s2cid=145123143 |hdl-access=free}}</ref> [[Kolonialisme]] en [[apartheid]] het 'n ingrypende invloed op die ontwikkeling en institusionele ordening van Suid-Afrikaanse kultuur gehad. Onder [[apartheid]] is mense volgens statutêre raskategorieë geklassifiseer en is woongebiede, onderwys, werk, openbare geriewe en talle vorme van sosiale omgang deur rasseskeiding gereguleer. Hoewel hierdie wetgewing teen die vroeë 1990's herroep is, beïnvloed die historiese kategorieë en die ongelykhede wat daarmee saamhang steeds identiteit, kultuurproduksie en die alledaagse lewe.<ref name="Posel2001">{{cite journal |url=http://www.transformation.und.ac.za/issue%2047/47%20posel1.pdf |title=What's in a name? Racial categorisations under apartheid and their afterlife |archive-url=https://web.archive.org/web/20061108101109/http://www.transformation.und.ac.za/issue%2047/47%20posel1.pdf |archive-date=8 November 2006 |journal=Transformation |issn=0258-7696 |year=2001 |last=Posel |first=Deborah |pages=50–74}}</ref><ref name="Pillay2019">{{cite book |last1=Pillay |first1=Kathryn |title=The Palgrave Handbook of Ethnicity |chapter=Indian Identity in South Africa |year=2019 |pages=77–92 |doi=10.1007/978-981-13-2898-5_9 |isbn=978-981-13-2897-8 |doi-access=free}}</ref> Sedert die beëindiging van apartheid word Suid-Afrikaanse [[kultuur]] ook gevorm deur demokratisering, internasionalisering, interne en oorgrensmigrasie, digitale kommunikasie en voortdurende debatte oor [[erfenis]], [[taal]], [[grond]], [[identiteit]] en dekolonisering. Gemeenskaplike nasionale simbole en kulturele praktyke bestaan naas sterk streeks-, taal-, godsdienstige en etniese identiteite. Die begrip "Suid-Afrikaanse kultuur" verwys daarom sowel na gedeelde ervarings as na die verskillende en soms betwiste maniere waarop Suid-Afrikaners hul [[geskiedenis]] en identiteit vertolk. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kultuur]] [[Kategorie:Suid-Afrika]] rdlcexvlsdeo7fzdypn0vr64cdzn615 1 468723 2965405 2026-09-06T10:43:17Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2965405 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 14 468724 2965408 2026-09-06T10:59:43Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '{{Versteekte kategorie}}' 2965408 wikitext text/x-wiki {{Versteekte kategorie}} d65yxcjy5mr1bvdb53uzx2c5tilgynt 1 468725 2965414 2026-09-06T11:10:46Z Aliwal2012 39067 Slim vang sy baas 2965414 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 6 468726 2965420 2026-09-06T11:42:23Z Sobaka 328 {{Beeldinligting |beskrywing=Lewende tapisserie in Suid-Afrika |bron= KI gegebereerde beeld Chat GPT oor SA se diverse kultuur |datum= 6 September 2026 |daarsteller= Sobaka |outeur= Sobaka |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> 2965420 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Lewende tapisserie in Suid-Afrika |bron= KI gegebereerde beeld Chat GPT oor SA se diverse kultuur |datum= 6 September 2026 |daarsteller= Sobaka |outeur= Sobaka |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-self}} omda0n253xb5v4gv0ldtxbdn3rk1tev